Авикипедиа
abwiki
https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0
MediaWiki 1.46.0-wmf.21
first-letter
Амедиа
Цастәи
Ахцәажәара
Алахәыла
Алахәыла ахцәажәара
Авикипедиа
Авикипедиа ахцәажәара
Афаил
Афаил ахцәажәара
Амедиавики
Амедиавики ахцәажәара
Ашаблон
Ашаблон ахцәажәара
Ацхыраара
Ацхыраара ахцәажәара
Акатегориа
Акатегориа ахцәажәара
TimedText
TimedText talk
Амодуль
Амодуль ахцәажәара
Event
Event talk
Очамчыра
0
1059
162710
162672
2026-03-29T17:18:14Z
ВЛАДИМИР МАРКЕЛИЯ
24807
162710
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақалақь
|атәыла=Аԥс-Қырҭ
|zoom1=12|афото=Ochamchire Town Hall.jpg|агерб=Герб города Очамчира.svg|афото ахҵара=2010 шықәсазы Очамчыра|автомобильтә код=ABH|ателефон код=+7 (940) 26ххххх|аԥошьҭатә анҵарба=384820|асааҭтә зонақәа=+3|аофициалтә бызшәа=[[аҧсуа бызшәа]], [[аурыс бызшәа]]|ашьақәгылара=1926|араион=Очамчыра араион|еишьцәахаз ақалақьқәа=[[Бендеры]], [[Кострома]], [[Видное]]}}
'''Очамчыра''' ({{lang-ru|Очамчира}}, {{lang-ka|ოჩამჩირე}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақалақь]] ([[1926|1926 ш]]. инаркны). [[Очамчыра араион]] агәы.
== Агеографиа ==
== Адемографиа<ref>[https://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnabkhazia.html]</ref> ==
* 515-ҩык ([[1886|1886 ш.]])
* 3419-ҩык ([[1926|1926 ш.]])
* 11.684-ҩык ([[1939|1939 ш.]])
* 16.500-ҩык ([[1959|1959 ш.]])
* 18.718-ҩык ([[1970|1970 ш.]])
* 17.810-ҩык ([[1979|1979 ш.]])
* 20.078-ҩык ([[1989|1989 ш.]])<ref>[http://pop-stat.mashke.org/abkhazia-census.htm]</ref>
* 4702-ҩык ([[2003|2003 ш]].)
* 5280-ҩык ([[2011|2011 ш.]])
* 5196-ҩык ([[2024|2024 ш]].)
'''Аетникатә еилазаашьа (2011):'''
* [[Аԥсуаа|'''аԥсуаа''']] — 3840-ҩык (72,7%)
* [[Аурысцәа|'''аурысцәа''']] — 526-ҩык (10%)
* [[Ақырҭцәа|'''ақырҭцәа''']] — 470-ҩык (8,9%)
* [[аерманцәа]] ''—'' 164''-ҩык (3,1%)''
* ''[[агырцәа]]'' ''—'' 78''-ҩык (1,5%)''
* [[абырзенцәа]] ''—'' ''38-ҩык (0,7%)''
* [[аукраинцәа]] ''—'' ''28-ҩык (0,5%)''
== Еишьцәахаз ақалақьқәа ==
* Видное ([[Урыстәыла]])<ref>[https://ngzv.ru/zverevo-stanet-pobratimom-abhazskogo-tkuarchala/?ysclid=mnawmo7yex447548769]</ref>
* Кострома ([[Урыстәыла]])<ref>[https://sputnik-abkhazia.ru/20260303/1061425065.html]</ref>
* Бендеры ([[Приднестровие]])
{{Аԥсны ақалақьқәа}}
{{Очамчыра араион}}
[[Категория:Аԥсны ақалақьқәа]]
93b3fd36kul4e0s69lyx5fdeofjmcej
Тҟәарчал
0
2480
162676
162673
2026-03-29T12:03:14Z
Fraxinus.cs
8381
/* Адемографиа[https://www.ethno-kavkaz.narod.ru/tkuarchal11.html] */
162676
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақалақь
|атәыла=Аԥс-Қырҭ
|zoom1=12|афото=Tkvarcheli aerial.jpg|агерб=Tquarchal coat of arms.jpg|афото ахҵара=2007 шықәсазы Тҟәарчал|автомобильтә код=ABH|ателефон код=+7 (940) 26ххххх|аԥошьҭатә анҵарба=384830|асааҭтә зонақәа=+3|аофициалтә бызшәа=[[аҧсуа бызшәа]], [[аурыс бызшәа]]|ақәӡара=16,85|ашьақәгылара=1942|араион=Тҟәарчал араион|еишьцәахаз ақалақьқәа=[[Сургут]], [[Зверево]]}}
'''Тҟәарчал''' ({{lang-ru|Ткуарчал/Ткварчели}}, {{lang-ka|ტყვარჩელი}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақалақь]] ({{ш.|1942}} инаркны). [[Тҟәарчал араион]] агәы. Ишьҭоуп aӡиaс Гaлыӡгa aҩхaa aҟын.
== Агеографиа ==
== Адемографиа ==
* 28.440-ҩык ([[1959|1959 ш.]])
* 25.805-ҩык ([[1970|1970 ш.]])
* 21.549-ҩык ([[1979|1979 ш.]])
* 21.744-ҩык ([[1989|1989 ш.]])
* 4786-ҩык ([[2003|(2003 ш.]])
* 5013-ҩык ([[2011|2011 ш.]])<ref name="ethno-kavkaz.narod">[https://www.ethno-kavkaz.narod.ru/tkuarchal11.html]</ref>
* 5038-ҩык ([[2024|2024 ш.]])<ref>[https://cgsra.org/media/files/ed.pdf]</ref>
'''Аетникатә еилазаашьа (2011):'''<ref name="ethno-kavkaz.narod" />
* [[Аԥсуаа|'''аԥсуаа''']] — 3334-ҩык (66,5%)
* [[Ақырҭцәа|'''ақырҭцәа''']] — 801-ҩык (16%)
* [[аурысцәа]] — 487-ҩык (9,7%)
* ''[[агырцәа]]'' ''—'' ''69-ҩык (1,4%)''
* [[аукраинцәа]] ''—'' ''65-ҩык (1,3%)''
* [[аерманцәа]] ''—'' ''54-ҩык (1,1%)''
* [[абырзенцәа]] ''—'' ''19-ҩык (0,4%)''
* [[Ашәануа бызшәа|ашәануа]] ''—'' ''1-ҩык (0,1%)''
== Еишьцәахаз ақалақьқәа ==
* Зверево ([[Урыстәыла]])<ref>[https://ngzv.ru/zverevo-stanet-pobratimom-abhazskogo-tkuarchala/?ysclid=mnawmo7yex447548769]</ref>
* Сургут ([[Урыстәыла]])<ref>[https://sputnik-abkhazia.ru/20260303/1061425065.html]</ref>
== Аҳамҭақәа ==
* ''[[Аԥсны Афырхаҵа|Аҧсны афырхаҵа]]'' ([[2008|2008 ш]].)
{{Аԥсны ақалақьқәа}}
{{Cities, towns and villages in Abkhazia|Тҟәарчал араион}}
[[Акатегориа:Аԥсны ақалақьқәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны ақалақьқәа-фырхаҵа]]
tvsowg07h9u1og9mvbp8f0kas241nal
162677
162676
2026-03-29T12:05:53Z
Fraxinus.cs
8381
викификация, оформление, шаблон
162677
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақалақь
|атәыла=Аԥс-Қырҭ
|zoom1=12
|афото=Tkvarcheli aerial.jpg
|агерб=Tquarchal coat of arms.jpg
|афото ахҵара=2007 шықәсазы Тҟәарчал
|автомобильтә код=ABH
|ателефон код=+7 (940) 26ххххх
|аԥошьҭатә анҵарба=384830
|асааҭтә зонақәа=+3
|аофициалтә бызшәа=[[аԥсуа бызшәа]], [[аурыс бызшәа]]
|ақәӡара=16,85
|ашьақәгылара=1942
|араион=Тҟәарчал араион
|еишьцәахаз ақалақьқәа=[[Сургут]], [[Зверево]]
}}
'''Тҟәарчал''' ({{lang-ru|Ткуарчал/Ткварчели}}, {{lang-ka|ტყვარჩელი}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақалақь]] ({{ш.|1942}} инаркны). [[Тҟәарчал араион]] агәы. Ишьҭоуп aӡиaс Гaлыӡгa aҩхaa aҟын.
== Агеографиа ==
== Адемографиа ==
* 28.440-ҩык ([[1959|1959 ш.]])
* 25.805-ҩык ([[1970|1970 ш.]])
* 21.549-ҩык ([[1979|1979 ш.]])
* 21.744-ҩык ([[1989|1989 ш.]])
* 4786-ҩык ([[2003|(2003 ш.]])
* 5013-ҩык ([[2011|2011 ш.]])<ref name="ethno-kavkaz.narod">[https://www.ethno-kavkaz.narod.ru/tkuarchal11.html]</ref>
* 5038-ҩык ([[2024|2024 ш.]])<ref>[https://cgsra.org/media/files/ed.pdf]</ref>
'''Аетникатә еилазаашьа (2011):'''<ref name="ethno-kavkaz.narod" />
* [[Аԥсуаа|'''аԥсуаа''']] — 3334-ҩык (66,5%)
* [[Ақырҭцәа|'''ақырҭцәа''']] — 801-ҩык (16%)
* [[аурысцәа]] — 487-ҩык (9,7%)
* ''[[агырцәа]]'' ''—'' ''69-ҩык (1,4%)''
* [[аукраинцәа]] ''—'' ''65-ҩык (1,3%)''
* [[аерманцәа]] ''—'' ''54-ҩык (1,1%)''
* [[абырзенцәа]] ''—'' ''19-ҩык (0,4%)''
* [[Ашәануа бызшәа|ашәануа]] ''—'' ''1-ҩык (0,1%)''
== Еишьцәахаз ақалақьқәа ==
* Зверево ([[Урыстәыла]])<ref>[https://ngzv.ru/zverevo-stanet-pobratimom-abhazskogo-tkuarchala/?ysclid=mnawmo7yex447548769]</ref>
* Сургут ([[Урыстәыла]])<ref>[https://sputnik-abkhazia.ru/20260303/1061425065.html]</ref>
== Аҳамҭақәа ==
* ''[[Аԥсны Афырхаҵа]]'' ([[2008|2008 ш]].)
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Аԥсны ақалақьқәа}}
{{Cities, towns and villages in Abkhazia|Тҟәарчал араион}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Аԥсны ақалақьқәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны ақалақьқәа-фырхаҵа]]
osd9abexiw6te853jrugxllzehdvv02
Гал
0
2545
162711
135004
2026-03-29T17:20:53Z
ВЛАДИМИР МАРКЕЛИЯ
24807
162711
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақалақь
|атәыла=Аԥс-Қырҭ
|zoom1=12
|афото=Gali Stadium.jpg
|агерб=Герб города Гал (Гали).jpg
|афото ахҵара=Астадион Гал
|автомобильтә код=ABH
|ателефон код=+7 (940) 28ххххх
|аԥошьҭатә анҵарба=384800
|асааҭтә зонақәа=+3
|аофициалтә бызшәа=[[аԥсуа бызшәа]], [[аурыс бызшәа]]
|ашьақәгылара=1932
|араион=Гал араион
}}
'''Гал''' ({{lang-ru|Гал}}, {{lang-ka|გალი}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақалақь]]. Амрaгылaрaтәи aҩaдa уи иaҳәaaуп Кaвкaз aшьхa ҳрaкырa, aлaдaтәи aгaн aмшын еиқәa. Ақaлaқь шьҭоуп aмшын aҿықә aдәы, aӡиaс Гaлыӡгa aрӷьaрaхьтәи aгaн aҟны. Очaмчырaтәи aҵaкырaдгьыл 1867,8кв. км. [[Аҟәa]]нӡa 53 км бжьоуп. Қaрҭынӡa 391 км. бжьоуп.
== Агеографиа==
== Адемографиа ==
* 11.684-ҩык ([[1939|1939 ш.]])
* 9368-ҩык ([[1959|1959 ш.]])
* 13.628-ҩык ([[1970|1970 ш.]])
* 14.405-ҩык ([[1979|1979 ш.]])
* 15.763-ҩык ([[1989|1989 ш.]])
* 7169-ҩык ([[2003|(2003 ш.]])
* 7605-ҩык ([[2011|2011 ш.]])<ref name="ethno-kavkaz.narod">[https://www.ethno-kavkaz.narod.ru/tkuarchal11.html]</ref>
* 7461-ҩык ([[2024|2024 ш.]])<ref>[https://cgsra.org/media/files/ed.pdf]</ref>
'''Аетникатә еилазаашьа (2011):'''<ref name="ethno-kavkaz.narod" />
* [[Ақырҭцәа|'''ақырҭцәа''']] — 7301-ҩык (96%)
* [[Аԥсуаа|'''аԥсуаа''']] — 126-ҩык (1,7%)
* '''[[аурысцәа]]''' — 73-ҩык (1%)
* ''[[агырцәа]]'' ''—'' ''59-ҩык (0,8%)''
* [[аерманцәа]] ''—'' ''11-ҩык (0,1%)''
* [[аукраинцәа]] ''—'' ''10-ҩык (0,1%)''
{{Аԥсны ақалақьқәа}}
[[Акатегориа:Аԥсны ақалақьқәа]]
4v4vyq6rkf0ucj91als44ur0on4zyox
162712
162711
2026-03-29T17:21:38Z
ВЛАДИМИР МАРКЕЛИЯ
24807
162712
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақалақь
|атәыла=Аԥс-Қырҭ
|zoom1=12
|афото=Gali Stadium.jpg
|агерб=Герб города Гал (Гали).jpg
|афото ахҵара=Астадион Гал
|автомобильтә код=ABH
|ателефон код=+7 (940) 28ххххх
|аԥошьҭатә анҵарба=384800
|асааҭтә зонақәа=+3
|аофициалтә бызшәа=[[аԥсуа бызшәа]], [[аурыс бызшәа]]
|ашьақәгылара=1932
|араион=Гал араион
}}
'''Гал''' ({{lang-ru|Гал}}, {{lang-ka|გალი}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақалақь]]. Амрaгылaрaтәи aҩaдa уи иaҳәaaуп Кaвкaз aшьхa ҳрaкырa, aлaдaтәи aгaн aмшын еиқәa. Ақaлaқь шьҭоуп aмшын aҿықә aдәы, aӡиaс Гaлыӡгa aрӷьaрaхьтәи aгaн aҟны. Очaмчырaтәи aҵaкырaдгьыл 1867,8кв. км. [[Аҟәa]]нӡa 53 км бжьоуп. Қaрҭынӡa 391 км. бжьоуп.
== Агеографиа==
== Адемографиа ==
* 3847-ҩык ([[1939|1939 ш.]])
* 9368-ҩык ([[1959|1959 ш.]])
* 13.628-ҩык ([[1970|1970 ш.]])
* 14.405-ҩык ([[1979|1979 ш.]])
* 15.763-ҩык ([[1989|1989 ш.]])
* 7169-ҩык ([[2003|(2003 ш.]])
* 7605-ҩык ([[2011|2011 ш.]])<ref name="ethno-kavkaz.narod">[https://www.ethno-kavkaz.narod.ru/tkuarchal11.html]</ref>
* 7461-ҩык ([[2024|2024 ш.]])<ref>[https://cgsra.org/media/files/ed.pdf]</ref>
'''Аетникатә еилазаашьа (2011):'''<ref name="ethno-kavkaz.narod" />
* [[Ақырҭцәа|'''ақырҭцәа''']] — 7301-ҩык (96%)
* [[Аԥсуаа|'''аԥсуаа''']] — 126-ҩык (1,7%)
* '''[[аурысцәа]]''' — 73-ҩык (1%)
* ''[[агырцәа]]'' ''—'' ''59-ҩык (0,8%)''
* [[аерманцәа]] ''—'' ''11-ҩык (0,1%)''
* [[аукраинцәа]] ''—'' ''10-ҩык (0,1%)''
{{Аԥсны ақалақьқәа}}
[[Акатегориа:Аԥсны ақалақьқәа]]
kevaeib5glpb4ed7n70eb1g2jp6wiqs
Акатегориа:Аҭоурыхдырҩцәа
14
4898
162689
135570
2026-03-29T15:48:45Z
Fraxinus.cs
8381
Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа ажанрқәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
162689
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Historians}}
{{DEFAULTSORT:ҭ}}
[[Акатегориа:Аҭоурых]]
[[Акатегориа:Аҵарауааи академикцәеи амаҭәарқәа рыла]]
[[Акатегориа:Ауаа рзанааҭ ҳасабала]]
[[Акатегориа:Агуманитартә ҭҵаарадыррақәа ракадемикцәа]]
[[Акатегориа:Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа ажанрқәа рыла]]
nzhi4dmytbi1o0ixgfrmxrtzbsi1kq6
Акатегориа:Ажурналистцәа
14
28099
162690
132959
2026-03-29T15:49:04Z
Fraxinus.cs
8381
Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа ажанрқәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
162690
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Journalists}}
{{DEFAULTSORT:ж}}
[[Акатегориа:Ажурналистика]]
[[Акатегориа:Ауаа рзанааҭ ҳасабала]]
[[Акатегориа:Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа ажанрқәа рыла]]
h7bkdm0vyyphc80vszh5b7bk57tmm8w
Акатегориа:Аурыс ҭоурыхдырҩцәа
14
29516
162696
120024
2026-03-29T15:58:13Z
Fraxinus.cs
8381
Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Урыстәылатәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
162696
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Historians from tRussia}}
{{DEFAULTSORT:у}}
[[Акатегориа:Аҭоурыхдырҩцәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Урыстәылатәи аҵарауаа]]
[[Акатегориа:Урыстәылатәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа]]
pbwpvp1nzlldtmm7nn3lu83zu9j3a3q
Мадонна
0
30321
162679
158815
2026-03-29T12:13:42Z
Fraxinus.cs
8381
/* Алитература */
162679
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка артист}}
'''Мадонна''' ({{lang-en|Madonna Louise Ciccone}}; диит [[нанҳәамза 16]], [[1958]] ш., [[Беи-Сити]], [[Мичиган]], [[ЕАА]]) — «Queen of Pop».
== Альбомқәа ==
* ''Madonna'' (1983)
* ''Like a Virgin'' (1984)
* ''True Blue'' (1986)
* ''Like a Prayer'' (1989)
* ''Erotica'' (1992)
* ''Bedtime Stories'' (1994)
* ''Ray of Light'' (1998)
* ''Music'' (2000)
* ''American Life'' (2003)
* ''Confessions on a Dance Floor'' (2005)
* ''Hard Candy'' (2008)
* ''MDNA'' (2012)
* ''Rebel Heart'' (2015)
* ''Madame X'' (2019)
== Алитература ==
* ''Айзод Дж.'' Миф, разум и большой экран. Осознание героев нашего времени = Myth, Mind and the Screen: Understanding the Heroes of Our Time. — М.: «Клуб Касталия», 2018. — 426 с. — {{ISBN|978-5-519-60653-0}}.
* ''Андерсен Х.'' Мадонна. Неавторизованная биография = Madonna, unauthorized. — М.: ТОО «Россия-Великобритания», 1992. — 224 с. — 15 000 экз. — [[ISBN]] 5-87387-001-X.
* ''Бенуа С.'' Мадонна. Никто не видит моих слез. — М.: «Алгоритм», 2013. — 272 с. — 3000 экз. — {{ISBN|978-5-4438-0373-9}}.
* ''Вульф В. В.'' Идолы — «звезды» — люди. — М.: «Искусство», 1995. — 255 с. — 5000 экз. — {{ISBN|5-210-02010-X}}.
* ''Грэм М.'' Память крови = Blood Memory: An autobiography. — M.: «Арт Гид», 2017. — 240 с. — 1500 экз. — {{ISBN|9785905110788}}.
* ''Джексон Л.'' Майкл Джексон глазами его сестры. Мадонна: Откровения. — «ИнтерДайджест», 1993. — 336 с. — 100 000 экз. — {{ISBN|5-8284-0017-7}}.
* ''Душенко К. В., Манчха Г. П.'' Мысли, афоризмы и шутки выдающихся женщин. — 9-е издание, переработанное. — М.: «Эксмо», 2019. — 528 с. — (За словом в карман). — 3000 экз. — {{ISBN|978-5-04-098097-0}}.
* ''Зисман В. А.'' Путеводитель по оркестру и его задворкам. — 2-е издание. — М.: «АСТ», 2018. — 410 с. — (Записки музыканта). — 3000 экз. — {{ISBN|978-5-17-090591-1}}.
* ''Каджая В. Г.'' Диакон бесстыжий, или Как делают антисемитом. — М., 2008. — 191 с. — {{ISBN|978-5-8125-1027-5}}.
* ''Кросс М.'' Мадонна. История жизни = Madonna: a biography. — Санкт-Петербург: Питер, 2009. — 144 с. — (Люди — легенды). — 4000 экз. — {{ISBN|978-5-388-00369-0}}.
* ''МакЛарен Л.'' Мадонна = Madonna. The Lady. — Ростов-на-Дону: «Феникс», 1998. — 320 с. — (Силуэты успеха). — 5000 экз. — {{ISBN|5-222-00439-2}}.
* ''О’Брайен Л.'' Madonna. Подлинная биография королевы поп-музыки = Madonna: Like an Icon. — СПб.: «Амфора», 2009. — 480 с. — 5000 экз. — {{ISBN|978-5-367-00988-0}}.
* ''Одергон А.'' Отель «Война». Психологическая динамика вооруженных конфликтов = The War Hotel: Psychological Dynamics in Violent Conflict. — М.: «Энигма», 2008. — 512 с. — (Человеческий фактор). — 3000 экз. — {{ISBN|978-5-94698-064-7}}.
* ''Тараборелли Р. Дж.'' Мадонна. В постели с богиней = Madonna: An Intimate Biography. — М.: «Эксмо», 2004. — 410 с. — 4000 экз. — {{ISBN| 5-699-04814-6}}.
* ''Ханок Э. C.'' Пугачёвщина: конец истории. — Минск: «Ковчег», 2015. — 254 с. — 600 экз. — {{ISBN|978-985-7121-11-3}}.
* ''Харари О.'' Эффект Мадонны. Стратегии опережения в подражательной экономике = Break from the Pack: How to Compete in a Copycat Economy. — M.: BestBusinessBooks, 2011. — 368 с. — 6000 экз. — {{ISBN|978-5-91171-011-8}}.
* ''Харифзянов Р., Панова Л.'' Откровения Ангелов-Хранителей. Переселение душ. — 2-е издание. — M.: «Ермак», «АСТ», 2004. — 288 с. — 150 000 экз. — {{ISBN|5457449483}}.
* ''Чикконе К., Ли В.'' Жизнь с моей сестрой Мадонной = Life With My Sister Madonna. — М.: «Эксмо», 2009. — 352 с. — 6000 экз. — {{ISBN|978-5-699-32932-8}}.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
== Азхьарԥшқәа ==
{{commons|Category:Madonna Ciccone}}
* [http://www.madonna.com Официальный сайт]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Америкатәи ашәаҳәаҩцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи амузыкантцәа]]
[[Акатегориа:1958 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Нанҳәамза 16 рзы ииз]]
ki6liv2iwtlhjbene7upxrvq1gpcc9f
Аԥсны Афырхаҵа
0
37263
162682
158124
2026-03-29T12:20:14Z
Fraxinus.cs
8381
fix ISBN
162682
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:Hero Of Abkhazia.svg|мини|Аԥсны Афырхаҵа аорден]]
'''''Аԥсны Афырхаҵа''''' ({{lang-ru|Герой Абхазии}}) — [[Аԥсны Аҳәынҭқарра|Аԥсны]] иреиҳаӡоу алкаара. Ахьӡи амедали аԥҵоуп [[1992]] шықәса [[ԥхынҷкәынмза 4]] рзы.<ref>[https://www.apsnypress.info/ru/home/novosti/item/2714-30-let-nazad-byli-uchrezhdeny-boevye-nagrady-respubliki-abkhaziya 30 ЛЕТ НАЗАД БЫЛИ УЧРЕЖДЕНЫ БОЕВЫЕ НАГРАДЫ РЕСПУБЛИКИ АБХАЗИЯ]. [[Аԥсныпресс]]. {{date|4|12|2022}} {{ru icon}}</ref>
==Анашьаразы аҵаҵӷәқәа ариашара==
Ахьыӡқәа рыхҵахоит Аԥсны Аҳәынҭқарра аҿаԥхьа афырхаҵара аарԥшра инамаданы хаҭалатәи ма аколлективтәи лшамҭақәа рзы. Ахьыӡ рыхҵахоит Аԥсны атәылауаа реиԥш, Аԥсны Аҳәынҭқарра иатәылауаам ахаҿқәагьы
==Амедаль ахҳәаа==
Аԥсны Афырхаҵа ранашьахоит ҷыдала аҽалкааразы адырга — амедаль. Амедаль ихьӡырку аметалл иалху, аа-кәакьҭак змоу, агәҭаҟны иԥсаҟьаны ашәахәақәа зну еҵәоуп. Аеҵәа ахыхь ианубаалоит астилизациа зызу игәылгоу амра адырга. Аеҵәа агәҭаны хәы змоу ахаҳә ануп. Ахҳәааҟны иарбоу хәы змоу ахаҳә ахаангьы хархәара амоуӡац. Аа-кәакьҭак змоу аеҵәа еиҿагылоу анҵәамҭақәа — 35 мм рыбжьоуп. Амедаль аарҳәны ашьҭахьтәи аган аԥсышәала «Аԥсны афырхаҵа» ҳәа аҩыра ануп. Амедаль алымҳацәи амацәази рыла бырфынла ихҟьру ԥшь-кәакьҭак змоу ачаԥара иадҳәалоуп. Алента ԥшшәқәас иамоуп —зҽеиҭнызыԥсахло ииаалоу ацәаҳәақәа ԥшьба ишьацԥшшәылоуи хԥа ишкәакәои. Амедальқәа рдизаин авторс дамоуп — асахьаҭыхҩы [[Гамгьиа, Валери Валикәа-иԥа|Валери Гамгьиа]].<ref>[http://abkhazinform.com/item/20052-den-pamyati-valeriya-gamgiya ДЕНЬ ПАМЯТИ ВАЛЕРИЯ ГАМГИЯ]. abkhazinform.com. {{date|21|10|2023}} {{ru icon}}</ref>
==Аныҟәгашьа аԥҟарақәа==
Амедаль ныҟәыргоит агәышԥы арымарахьтәи аган аҟны [[Аԥсны Аҳәынҭқарра аорденқәа|Аԥсны Аҳәынҭқарра аорденқәеи]] амедальқәеи рханы.
==Аԥсны Афырхаҵа==
Анашьаразы актәи аусԥҟа инапы аҵаиҩит Ареспублика Иреиҳаӡоу Асовет ахантәаҩы [[Арӡынба, Владислав Григори-иԥа|Владислав Арӡынба]] [[1993]] шықәса [[ԥхынҷкәынмза 30]] рзы. Абри аҽны «Аԥсны Афырхаҵа» ҳәа ахьӡ рыхҵан 25 –ҩык аибашьра аветеранцәа. [[2014]] шықәса [[ԥхынҷкәынмза 4]] рзы «Аԥсны Афырхаҵа» амедаль ранашьан 363-ҩык.<ref>[https://sputnik-abkhazia.ru/20141204/1013434900.html Главным госнаградам Абхазии исполнилось 22 года]. [[Спутник Абхазия]]. {{date|4|12|2014}}</ref>
==Ақалақьқәа-афырхацәа ариашара==
* [[Тҟәарчал]]
* [[Гәдоуҭа]]
==Алитература==
* Безруков М. П., Туровский А. Е. Награды государств мира. — Тула: Гриф и К, 2013. — С. 13. — [[ISBN]] 978-5-91503-137-3.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
[[Акатегориа:Аԥсны Аҳәынҭқарратә ҳамҭақәа]]
0634ym21zkdxugdlr36wp098aitssym
Черчилль, Уинстон
0
37741
162684
162658
2026-03-29T15:37:50Z
Fraxinus.cs
8381
162684
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик}}
'''Уинстон Леонард Спенсер-Черчилль''' ({{lang-en|Sir Winston Leonard Spencer Churchill}}; {{date|30|11|1874}} — {{date|24|1|1965}}, [[Лондон]]) – британиатәи аҳәынҭқарратә усзуҩы, аполитик, ҩынтә Британиа Ду аԥыза-министрс далырххьан. Ашәҟәыҩҩы, ажурналист, алитература ахырхарҭала адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа алауреат. Арратә чын – аполковник. Британиатәи академиа ҳаҭыр зқәу алахәыла.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/world_history/text/4684037 |title=ЧЕ́РЧИЛЛЬ |access-date=2024-01-29 |archive-date=2022-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615154755/https://bigenc.ru/world_history/text/4684037 |url-status=dead }}</ref>
== Анысмҩа ==
Уинстон Черчилль – аҩажәатәи ашәышықәсазтәи еицырдыруаз политикын. Уи иусура Британиа азеиԥш, адунеитә политика зегь азынгьы даара аҵак ду аман, аха ҳаамҭазтәи ауаажәларра рҟны уи еиуеиԥшымкәаны иахәаԥшуеит: џьоукы уи игәымшәара иаршанхозар, иполитикатә хымҩаԥгашьа џьаршьоит, егьырҭ ракәзар, ипозициа агәынамӡара рызцәырнагоит, избанзар уи адунеи напхгара азҭалаша ауаа шкәакәақәа роуп ҳәа ахьиԥхьаӡоз азы.<ref>https://obrazovaka.ru/alpha/c/cherchill-uinston-churchill-winston</ref>
Черчилль иаартны адиктатура дшазықәԥозгьы, иӡомызт Бенито Муссолинии Иосиф Сталини русушьа даара дшазҿлымҳаз, агәахәара шинаҭоз, урҭ инапхгараҭара аамҭазы атоталитартәии хаҭалатәии арежимқәа рышьаҭаркыҩцәас иҟан Италиеи СССР‑и.
Уинстон Леонард Спенсер-Черчилль диит абҵарамза 30, 1874 шықәсазы, агерцогцәа Мальборо рышьҭраҿы, Блеихеимтәи ахан аҟны. Иара иҭаацәа даара знапы акракыз, анырра ӷәӷәа змаз уаан – иаб, алорд Рендольф Генри Спенсер, еицырдыруаз политикын, насгьы Британиа Аказначеира Аканцлерс дыҟан, иан – Дженни амал ду змаз америкатәи анаплакҩы диԥҳан.
Аԥхьаҟа иполитикхараны иҟаз Уинстон Черчилль раԥхьатәи хәыҷын иҭаацәара аҟны, аха иани иаби рыбзиабара уиаҟара иныруамызт, избанзар иаб еснагь аполитикатә ԥсҭазаара, акариера акәын дзызҿлымҳаз, иан лакәзар, ԥсҭазаара ԥшӡа дазкын. Убри аҟынтә Уинстон хәыҷы иааӡара лнапы ианын ааӡаҩы Елизабет Енн Еверест, уи Черчилль изын зегь реиҳа игәакьаз уаҩхеит.<ref>https://nacion.ru/477206a-uinston-cherchill-biografiya-godyi-jizni-lichnaya-jizn-i-interesnyie-faktyi</ref>
Дани инаркны, аԥхьаҟа Британиа аԥыза-министрны иҟалараны иҟаз «иреиҳаӡоу акаста» далахәылахеит, уи иалнаршон иара иполитикатә кариеира аҟны аԥынгылақәа иҭара, избанзар аамсҭацәа рхылҵшьҭра змаз азин рымамызт Аилазаара Апалата алаларазы, насгьы атәыла анапхгараҭаратә ҭыԥқәа раанкыларазы. Аха, излеилкаахаз ала, Уинстон Черчилль аамсҭцәа дырхылҵшьҭра иашаны дыҟамызт, уи алшара инаҭеит политик дуны аҟаларазы.
Быжьшықәса анихыҵуаз Черчилль иарку ашкол Сент-Џьорџь иҟаз ахь ддәықәырҵоит, уа ааӡара еиҳа иазхьаԥшуан, ашколхәыҷқәа рҵара аасҭа. Арҵаратә усҳәарҭа аҟны Уинстон аҵара шиҭахым ааирԥшит, насгьы аҩныҵҟатәи ахымҩаԥгашьазы аԥҟарақәа дышрықәшаҳаҭым, дшырҿагыло, уи иахырҟьаны изныкымкәан аҷын дадыргахьан. Уи ибаразы уахь лассы-лассы инеиуаз иааӡаҩ аҷкәын ашәытарақәа инны ианылба, илылшоз зегьы ҟалҵеит Черчилль даҽа школк ахь ииагаразы. Аха, аиҳәшьцәа Томсонаа британиатәи рышкол аҟынгьы Черчилль аҵара бзиа изымбеит, уи аҟынтә иара иакәын ари ашкол аҟны зегьы иреицәаны аҵара зҵоз ҳәа иԥхьаӡаз. Жәаҩа шықәса анихыҵуаз Уинстон Черчилль игәабзиара уашәшәырахо иалагеит – иара агәаҵәыхь ихьыз иахҟьаны ирҳәарах зегьы арԥсыҽит. Уи азы Итонтәи, Мальборо аимшьҭра иаҵанакуаз ахацәа зегьы аҵара ахьырҵоз, итрадициатәыз иреиҳау аҵараиурҭа дызҭамлеит, аха иҵара иациҵеит Херроутәи аколлеџь аҟны.<ref>https://kratkoe.com/uinston-cherchill-kratkaya-biografiya/</ref>
Иара абраҟагьы Черчилль аҵара дазгәышьуамызт, амаҭәарқәа еилихуан – ииҵозгьы иара интерсс имаз акәын, егьырҭ зегьы хьаас икымызт, рҵарагьы игәы иҭамызт. Убри аҟынтә, 1889 шықәсазы иара диаган «арратә класс» ашҟа, ари акласс аҟны аҵара апрограмма аҟны хадара змаз арратә ус акәын.
Абраҟа ауп, имӡырҩуаз аҵаҩы Уинстон даара иҭышәынтәалаз студентны дахьыҟалаз. Иара дыруаӡәкхеит ари аҵараиурҭа иалгаз 12-ҩык рахьтә амаҭәарқәа зегьы рзы аԥышәарақәа раҭара зылшаз рыбжьара аҟалара, уи Черчилль алшара инаҭеит Британиа Ду аҟны зегьы иреиӷьыз арратә ҵараиурҭа аҭаларазы, дагьалгоит алеитенант еиҵбы ичын иманы.<ref>https://24smi.org/celebrity/1597-uinston-cherchill.html</ref>
== Арратә кариера ==
1895 шықәсазы, арратә ҵараиурҭа даналга ашьҭахь, Черчилль дахыԥхьаӡалан аԥшьбатәи агусарцәа рполк, аха аамҭак ааҵхьаны еиликааит арратә кариера иара ишитәым. Иан лыла имаз аимадарақәа ирыбзоураны, уи аамҭазы лара Рендольф Черчилль иԥҳәысеибахахьаз, Уинстон Черчилль Кубаҟа ддәықәҵан, арратә корреспондентс, убри аан арратә маҵзура дахысуазшәа дахыԥхьаӡалан. Ажурналистк иаҳасбала иусура, аполитик даара ахьӡи аԥшеи ауаажәларратә азхаҵареи изаанагеит, иара убасгьы алшара инаҭеит раԥхьатәи ихатә ԥара арҳаразгьы, уи ишьақәнаргылеит 25 гинеи. Ахьӡ-аԥшеи аԥареи рнаҩсгьы, Кубантәи Черчилль иааигеит иԥсҭазаара зегьы иныҟәигоз аҟазшьақәа – кубатәи асигарақәа рыхара, насгьы асиеста ақәныҟәара, уи иаанагоз шьыбжьышьҭахьтәи аԥсшьара акәын. 1896 шықәсазы, Черчилль ижурналисттә ныҟәарақәа ирыциҵеит, дагьдәықәҵан Индиаҟа, анаҩс Мысраҟа (Египет). Ара Черчилль ирратә ҟазара ааирԥшит, иара иафицартә усқәа зегьы ҭакԥхықәрала дрызнеиуан.<ref>https://moluch.ru/young/archive/14/1058/</ref>
== Аполитика ==
1899 шықәсазы, Уинстон Черчилль ԥхьатәара дцарц иӡбеит, насгьы игәы иҭеикит ихы аполитика иазикырц. Убри аамҭазы Черчилль еицырдыруаз журналистын аҟынтә, ауаажәларратә дгылара иоуп ҳәа дақәгәыӷуан. Апарламент ахь анеиразы раԥхьатәи ашьаҿақәа Аконсервативтә партиа аилазаара ала аус лҵшәадахеит – алхыҩцәа алибералцәа ахьалырхуаз иахҟьаны.
Аамҭак азы аполитика иацәхьаҵыз Черчилль, даҽа зныкгьы, журналистк иаҳасаб ала ныҟәара дцоит. Дагьдәықәырҵоит Ладатәи Африкаҟа, уа Англо-буртәи аибашьра цон. Черчилль ара аҿагылаҩцәа шасыс дыргоит, аха абналара илшоит, уи Черчилль изын ихьыӡҭыгагаз аамҭахоит политикк иаҳасаб ала: алхыҩцәа рыбжьқәа ирҭарц рҳәеит, иполитикатә зыҟазаашьақәа хьаас имкыкәаны. Убри аан иара иӡбоит аибашьра адәахьы агьежьра, ихгьы алаирхәуеит абналара ахьилшаз абахҭа аҟынтәи аӡәырҩы рыхрақәиҭтәразы имҩаԥгаз ажәыларақәа.<ref>https://diletant.media/articles/45268646/</ref>
Черчилль игәымшәаратә хҭысқәа иԥсадгьыл ахь дфырхаҵаны агьежьразы алшара ирҭеит – уи даара имарианы апарламенттә алхрақәа рҟны аиааира агара илшеит. Ари ҟалеит 1900 шықәсазы, дагьалалоит Апалатақәа реилазаара, иагьилшоит ари аҭыԥ аҟны 50 шықәса инеиԥынкыланы аҟазаара. Иара убри ашықәазы икьыԥхьуеит илетературатә ԥҵамҭа заҵәы, ароман «Саврола», уа, аҭоурыхдырҩцәа ргәаанагара ала, аполитик фырхаҵа хаданы ихы ааирԥшит.
Апарламент аҟны раԥхьатәи амшқәа инадыркны Уинстон Черчилль аконсерваторцәа рганахь ала акритика ҟаҵо, ԥхашьара ҟамҵакәаны дықәгылон, уи атәыла аидеолог хада Џьозеф Чемберлен ипрограмма дшақәшаҳаҭым атәы иҳәон. Убри аҟынтә аԥхьаҟа Британиа Ду иаԥыза-министрхараны иҟаз, ԥшьышықәса рнаҩс Аконсервативтә партиа аанижьит, алибералцәа рахь диасит – ари ашьаҿа алшара инаҭеит аполитикатә кариера аҟаҵаразы.
Раԥхьа иара аколониа аминистр ихаҭыԥуаҩыс дҟалеит, анаҩс иара ахәаахәҭра аминистрс дҟаҵан, уи анаҩс аҩныҵҟатәи аусқәа рминистрс даҭан, шықәсык ааҵхьаны Черчилль арра-мшынтә мчқәа дырминистрхеит, убри алагьы зегь реиҳа иқәыԥшыз политикхеит, Британиа акыр анырра ду змоу аҭыԥқәа аанызкылоз рахьтә.<ref>{{Cite web |url=https://www.2000.ua/specproekty_ru/velikie-lyudi-proshlogo-i-sovremennost/nikogda_-nikogda_-nikogda-ne-sdavaites.htm |title=Никогда, никогда, никогда не сдавайтесь! |access-date=2024-01-29 |archive-date=2016-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921115630/http://www.2000.ua/specproekty_ru/velikie-lyudi-proshlogo-i-sovremennost/nikogda_-nikogda_-nikogda-ne-sdavaites.htm |url-status=dead }}</ref>
Арра- мшынтә мчқәа рминистрс даныҟаз Уинстон Черчилль ажәлар ирылаҩыз аус дақәшәеит: иара ихарала Актәи адунеизегьтәи аибашьра аан Британиазы ирыцҳарахеит Дарданнеллтәи арратә операциа ахыркәшара, уи башаӡа иалаӡит 250-нызқьҩык англиатәи асолдаҭцәа.
Ари агха ду ахьаршшаразы аполитик ԥхьатәара дцеит, насгьы хатәгәаԥхарала афронт ахь дцоит. Шықәсқәак рнаҩс, Дарданеллы акәшамыкәша ацәажәарақәа анеиԥхьба анаҩс, Черчилль дырҩегьых аиҳабыра рахь дгьежьуеит, уа арратә еиқәыршәара аминистр иҭыԥ ааникылоит, аха арагьы ишахәҭаз еиԥш ихы изаамырԥшит аҟынтә, даҽа шықәсқәак аполитика мап ацәикыр акәхеит.<ref>http://history-doc.ru/uinston-cherchill/</ref>
== Британиа аԥыза-министр ==
Уинстон Черчилль аполитикахь игьежьра Адунеизегьтәи Аҩбатәи аибашьра иадҳәалоуп, Германиа Польша ианақәла аамҭазы, уи ашьҭахь Британиа ду Адольф Гитлер ишиабашьуа азы аҳәамҭа ҟанаҵеит. Абри аан Уинстон Черчилль идыргалоит Адмиралра Актәи Алордс аҟалара, уи алшара инаҭон Арратә хеилак аҟны абжьаҭаразы азин, иара ахааназгьы итәыла аҟны аҭынчра ашьақәыргыларазы гәыӷра ахьыҟаимҵацыз иахҟьаны, амчрақәа агәра ргон ишилшо имилаҭ аиааира агарахьы амҩа рықәҵара.
Атәыла амобилизациа амыругақәа зегьы знапаҟны иҟалаз Черчилль илшеит Гитлертә Германиа иаҿагыланы ақәԥаразы ахырхарҭа дуқәа рыԥшаара, дагьыҟалоит Британиа аԥыза-министрны, Англиа азы зегь реиҳа иуадаҩыз аамҭазы. Уинстон Черчилль иааирԥшуаз ақәыӷәӷәареи аҭагылазаашьа ииашаны аилкаареи алшара инаҭеит қәҿиарала аибашьра амҩаԥгара, аиааира аагара, иагьаԥиҵоит аиааиратә коалициа [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Еиду Америкатәи Аштатқәеи]] СССР-и рҟны.<ref>https://nacion.ru/477206a-uinston-cherchill-biografiya-godyi-jizni-lichnaya-jizn-i-interesnyie-faktyi</ref>
Абольшевизм иаҿагылоз Черчилль Гитлери Сталини рыбжьара аҵыхәтәантәи далихуеит, уаҳа ԥсыхәагьы имамызт. Лаҵарамза 1942 шықәса рзы америкатәии урыстәылатәии аԥхьагылаҩцәа Франклин Рузвельти Иосиф Сталини рҟны Черчилль инапы аҵаиҩуеит акрызҵазкуаз адокумент, Гитлер иҿагылоз акоалициа аԥҵаразы, хьӡыс иаман «Атлантикатәи ахартиа», уи иаанарԥшуан аекономикатәи аполитикатәи ҭынчреи азини атәылақәа - аидгылаҩцәа рыбжьара Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь.
1945 шықәсазы Британиа Ду, Еиду Америкатәи Аштатқәа, СССР имҩаԥыргоит Иалтатәи аконференциа, уи ишьақәнаргылеит аибашьрашьҭахьтәи адунеи аполитикатә хсаала. Усҟан «Большая троика» аԥхьагылацәа ирыӡбеит Германиа ԥшь-оккупациатә хәҭакны ишатәуп ҳәа, уи ашьҭахь СССР аилазаарахь ихынҳәуеит Прибалтика, Мраҭашәаратәи Украина, Белоруссиа, Бессарабиа, Буковина, Корелиа. Иара убасҟан Асовет Еидгыла Иапониатәи аибашьра алахәхара атәы рыланаҳәеит, уи азын СССР иадҵахон Ладатәи Сахалини Курилтәи адгьылбжьахақәеи.
Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра анеилга анаҩс, адунеи зегьы ҩ-политикатә системакны аҽеиҩнашеит, Черчилль иакәзар, Мраҭашәарахь ааԥхьара ҟаиҵеит, акоммунисттә Мрагылара иаҿагыланы аҽеизакразы, абольшевизм аԥыхразы. Аха, уи аамҭазы Черчилль аполитика ду аанижьыр акәхеит, избанзар аибашьрашьҭахьтәи ашықәсқәа рзы Британиа Ду ицәырҵуа иалагеит аекономикатә проблемақәа, атәыла адәныҟатәи ауал иазҳаит, агәыларатәи аколониақәеи Британиеи рыбжьара аизыҟазаашьақәа уадаҩхеит. Арҭқәа зегьы, Уинстон Черчилль апарламенттә алхрақәа раан аиааира игартә иҟарымҵеит, иаргьы ԥхьатәара дцеит.<ref>[https://www.partner-inform.de/partner/detail/2002/12/233/6146/uinston-cherchill-poslednij-iz-velikobritancev? https://www.partner-inform.de/partner/detail/2002/12/233/6146/uinston-cherchill-poslednij-iz-velikobritancev?]</ref>
Уи аамҭазы Черчилль аиҳабыратә оппозициа дахагылоит, аха Апалататә еилазаара аҟны рацәак дцәырҵуамызт, ихы зегьы алитературатә рҿиара иазикит. 1951 шықәсазы, усҟан Уинстон Черчилль 76 шықәса ихыҵуан, даҽазныкгьы Британиа аԥыза-министрс дҟалоит, ԥшьышықәса инеиԥынкылангьы атәыла напхгара аиҭон. Иполитикатә усура аҵыхәтәантәи ашықәсқәа зегьы Уинстон Черчилль адәныҟатәи аполитика иазикит, насгьы атәыла аиадертә потенциал аҿиара, уи ала иара иҭахын Британиа арратә мчхара азыргьежьра. Аха, аполитик игәамбзиара иахҟьаны ԥхьатәара дцар акәхоит, уи аан имаз аҳаҭыр ицәыӡуам.<ref>https://www.istmira.com/drugoe-novoe-vremya/16566-uinston-cherchill-kratko.html</ref>
== Черчилль ихатәы ԥсҭазаара ==
Уинстон Черчилль ихатәы ԥсҭазаара, аӡәырҩы аҭоурыхҭҵааҩцәа ишазгәарҭо ала, «иԥшӡаз, абзиабара зцыз романуп». Еицырдыруаз британиатәи аполитик иԥсҭазаара зегьы бзиа иибоз аԥҳәызба длабадырит 1908 шықәсазы, иаразнакгьы ԥҳәысс дигеит. Клементина Хозиер лондонтәи аристократцәа дрыԥҳан. Британиатәи аԥыза - министр иԥҳәыси иареи 57 шықәса еицынхон – лара Черчилль изын дҩызан, насгьы зегь реиҳа ихадаз политикатә абжьгаҩын, лара лажәа анаҩс акәын Черчилль ихадаз аӡбамҭақәа анидикылоз.
Аполитик иԥҳәыс жәеиза шықәса дышиеиҵбызгьы, лара илылшеит аҭаацәара аҟны абзиабара аиқәырхара, насгьы лараӡәзаҵәык лоуп Черчилль имариамыз иҟазшьа ачҳареи анаалареи зылшаз. Клементина илыхшеит хәҩык ахшара, ахәыҷқәа зегьы ари аҭаацәараҿы бзиа ирбон еилых ҟамҵакәан. Британиатәи аԥыза- министр иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахьгьы, иԥшәмаԥҳәыс игәалашәара еснагь илыцын, иара иԥсы анҭаз иаамҭа аиҳарак зегьы аказино аҟны ахәмаррақәа ишрықәирӡуазгьы.
Уинстон Черчилль иԥсыжра ашьҭахь, Клементина лыԥсҭазаара ҵакыданы илзыҟалеит, дишьҭаларгьы лҭахын, аха Уинстон Черчилль иажәақәа «Иҟалалакгьы, иарбан ҭагылазаашьазаалакгьы аҽаҭара аҭахым» - ҳәа ииҳәоз ажәақәа дааныркылоит. Анаҩстәи жәаҩа шықәсатәи лыԥсҭазаара зегьы алитературатә усура иазылкуеит, Британиа аԥхьагыла ихыркәшамыз имемуарқәа ҭлыжьуеит.<ref>{{Cite web |url=https://rutlib5.com/book/23712/p/3 |title=Уинстон Черчилль. Английский бульдог |access-date=2024-01-29 |archive-date=2024-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129201836/https://rutlib5.com/book/23712/p/3 |url-status=dead }}</ref>
== Уинстон Черчилль иԥсра ==
Уинстон Черчилль иԥсҭазаара далҵит ажьырныҳәамза 24, 1965 шықәсазы. Еицырдыруаз аполитик, [[Британиа Ду амонархцәа|Британиа Ду]] аԥыза-министрс иҟаз Уинстон Леонард Спенсер-Черчилль иԥсҭазаара далҵит 90 шықәса дшырҭагылаз. Уаанӡатәи Британиа аԥыза-министр иԥсҭазаара иалҵра зыхҟьаз изныкымкәа исхьаз аинсульт ауп. Черчилль иԥсыжра аҳәынҭқарратә формат ала имҩаԥысит Елизавета II лнапхгарала – ас еиԥш ҳаҭырла Британиа Ду аҭоурых аҟны анышә иамардахьоу жәаҩык роуп.<ref>https://ritual.ru/poleznaya-informacia/articles/pokhorony-uinstona-cherchillya/</ref>
Атәыла аҭоурых азы аполитик иԥсыжра даара зымҽхак ҭбааз церемониан, уи иалахәын акралра аҭаацәа зегьы реиԥш, 112 ҳәынҭқарра рхаҭарнакцәагьы. Уинстон Черчилль иԥсыжра хыԥхьаӡара рацәала адунеи ателеканалқәа ишиашоу ицо аефир ала иддырбон, уи еиԥш арбара иалнаршеит еицырдыруаз британиатәи аполитик 350 миллионҩык ауаа ртелербагақәа рекранқәа рыла абзиараз ҳәа иарҳәартә еиԥш алшара рыҭара.
Черчилль игәазыҳәара инақәыршәаны, анышә дамадан ауахәама Иԥшьоу Мартин иаҵанакуаз блеидонтәи аԥсыжырҭа аҟны, уи иара иабшьҭра рынхарҭа аҭыԥ иацәыхарамызт. Уинстон Черчлль анышә иамадара иалахәын иҭаацәеи иҩызцәа гәакьацәеи рымацара.<ref>{{Cite web |url=https://prichina-smerti.ru/smert-mnogogrannogo-britanskogo-premer-ministra-uinstona-cherchillya |title=Смерть многогранного британского премьер-министра Уинстона Черчилля |access-date=2024-01-29 |archive-date=2024-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129201836/https://prichina-smerti.ru/smert-mnogogrannogo-britanskogo-premer-ministra-uinstona-cherchillya |url-status=dead }}</ref>
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Абҵарамза 30 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1874 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 24 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:1965 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Уинстон Черчилль| ]]
[[Акатегориа:Англиатәи ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Англиатәи абиографцәа]]
[[Акатегориа:Англиатәи аҭоурыхдырҩцәа]]
[[Акатегориа:Британиаду аԥыза-министрцәа]]
[[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан Британиаду]]
[[Акатегориа:Актәи адунеизегьтәи аибашьраан британиауаа]]
[[Акатегориа:Актәи адунеизегьтәи аибашьраан Британиатәи арратә усзуҩцәа]]
[[Акатегориа:Маҳдисттәи аибашьраан Британиатәи арратә усзуҩцәа]]
[[Акатегориа:Малакандтәи аҳәаахьчаратә еибашьраан Британиатәи арратә усзуҩцәа]]
[[Акатегориа:Британиатәи агностикцәа]]
[[Акатегориа:Британиатәи антикоммунистцәа]]
[[Акатегориа:Британиатәи аевгенистцәа]]
[[Акатегориа:Британиатәи ажурналистцәа]]
[[Акатегориа:Британиатәи амонархистцәа]]
[[Акатегориа:Британиатәи асионистцәа]]
[[Акатегориа:Англиатәи антифашистцәа]]
[[Акатегориа:Англиатәи рыцарцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи ахылҵшьҭра змоу англызцәа]]
[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа иалахәыз ауаа]]
[[Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьраан аполитикатә ԥызацәа]]
[[Акатегориа:Спенсер-Черчиллаа]]
kuks5l8aowz1lp35t18lutipwhtbulg
Акатегориа:Қырҭтәылатәи аҭоурыхдырҩцәа
14
37931
162692
135585
2026-03-29T15:54:16Z
Fraxinus.cs
8381
162692
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Historians from Georgia}}
{{fooian fooers
| Profession = Аҭоурыхдырҩцәа
| Nationality = Ақырҭцәа
| NationalityWithSuffix=Қырҭтәылатәи
| Country = Қырҭтәыла
| Supercategory = академикцәа
| Supercategory2 = Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа
}}
{{CatAutoTOC}}
jx1jm2hxu3sgo7ydu3hk92aeej8n4kg
162694
162692
2026-03-29T15:57:28Z
Fraxinus.cs
8381
162694
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Historians from Georgia}}
{{fooian fooers
| Profession = Аҭоурыхдырҩцәа
| Nationality = Ақырҭцәа
| NationalityWithSuffix=Қырҭтәылатәи
| Country = Қырҭтәыла
| Supercategory = академикцәа
| Supercategory2 = исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа
}}
{{CatAutoTOC}}
2yn2bbrkygu9ofneyz47yq42wmmk6sj
Амодуль:Check isxn
828
38651
162683
138055
2026-03-29T12:21:36Z
Fraxinus.cs
8381
->ab
162683
Scribunto
text/plain
--[[
This code is derived from the ISXN validation code at Module:Citation/CS1. It allows validating ISBN,
ISMN, and ISSN without invoking a citation template.
]]
local p = {}
--[[--------------------------< E R R _ M S G _ S U P L _ T >--------------------------------------------------
error message supplements for check_isbn(); adapted from a similarly named table at Module:Citation/CS1/Configuration
]]
local err_msg_supl_t = {
['char'] = 'invalid character',
['check'] = 'checksum',
['form'] = 'invalid form',
['group'] = 'invalid group id',
['length'] = 'length',
['prefix'] = 'invalid prefix',
}
--[[--------------------------< IS _ V A L I D _ I S X N >-----------------------------------------------------
ISBN-10 and ISSN validator code calculates checksum across all isbn/issn digits including the check digit. ISBN-13 is checked in check_isbn().
If the number is valid the result will be 0. Before calling this function, issbn/issn must be checked for length and stripped of dashes,
spaces and other non-isxn characters.
]]
local function is_valid_isxn (isxn_str, len)
local temp = 0;
isxn_str = { isxn_str:byte(1, len) }; -- make a table of byte values '0' → 0x30 .. '9' → 0x39, 'X' → 0x58
len = len+1; -- adjust to be a loop counter
for i, v in ipairs( isxn_str ) do -- loop through all of the bytes and calculate the checksum
if v == string.byte( "X" ) then -- if checkdigit is X (compares the byte value of 'X' which is 0x58)
temp = temp + 10*( len - i ); -- it represents 10 decimal
else
temp = temp + tonumber( string.char(v) )*(len-i);
end
end
return temp % 11 == 0; -- returns true if calculation result is zero
end
--[[--------------------------< IS _ V A L I D _ I S X N _ 1 3 >----------------------------------------------
ISBN-13 and ISMN validator code calculates checksum across all 13 isbn/ismn digits including the check digit.
If the number is valid, the result will be 0. Before calling this function, isbn-13/ismn must be checked for length
and stripped of dashes, spaces and other non-isxn-13 characters.
]]
local function is_valid_isxn_13 (isxn_str)
local temp=0;
isxn_str = { isxn_str:byte(1, 13) }; -- make a table of byte values '0' → 0x30 .. '9' → 0x39
for i, v in ipairs( isxn_str ) do
temp = temp + (3 - 2*(i % 2)) * tonumber( string.char(v) ); -- multiply odd index digits by 1, even index digits by 3 and sum; includes check digit
end
return temp % 10 == 0; -- sum modulo 10 is zero when isbn-13/ismn is correct
end
--[[--------------------------< C H E C K _ I S B N >------------------------------------------------------------
Determines whether an ISBN string is valid. Implements an ISBN validity check for {{ISBN}}, {{ISBNT}}, {{SBN}}, and
{{Format ISBN}}.
]]
local function check_isbn (isbn_str, frame)
local function return_result (check, err_type) -- local function to render the various error returns
if not check then -- <check> false when there is an error
local template = ((frame.args.template_name and '' ~= frame.args.template_name) and frame.args.template_name) or nil; -- get template name
if not template then
return '<span class="error" style="font-size:100%"> calling template requires template_name parameter</span>';
end
local out_t = {'<span class="error" style="font-size:100%">'}; -- open the error message span
table.insert (out_t, ' Parameter error in {{[[Template:'); -- open 'template' markup; open wikilink with Template namespace
table.insert (out_t, template); -- template name wikilink
table.insert (out_t, '|'); -- its pipe
table.insert (out_t, template); -- wikilink label
table.insert (out_t, ']]}}: '); -- close wikilink; close 'template' markup
table.insert (out_t, err_type); -- type of isbn error
table.insert (out_t, '</span>') -- close the error message span
if 0 == mw.title.getCurrentTitle().namespace then -- categorize only when this template is used in mainspace
local category = table.concat ({'[[Акатегориа:ISBN агхақәа змоу адаҟьақәа]]'});
table.insert (out_t, category);
end
return table.concat (out_t); -- make a big string and done
end
return ''; -- no error, return an empty string
end
if nil ~= isbn_str:match ('[^%s-0-9X]') then
return return_result (false, err_msg_supl_t.char); -- fail if isbn_str contains anything but digits, hyphens, or the uppercase X
end
local id = isbn_str:gsub ('[%s-]', ''); -- remove hyphens and whitespace
local len = id:len();
if len ~= 10 and len ~= 13 then
return return_result (false, err_msg_supl_t.length); -- fail if incorrect length
end
if len == 10 then
if id:match ('^%d*X?$') == nil then -- fail if isbn_str has 'X' anywhere but last position
return return_result (false, err_msg_supl_t.form);
end
if id:find ('^63[01]') then -- 630xxxxxxx and 631xxxxxxx are (apparently) not valid isbn group ids but are used by amazon as numeric identifiers (asin)
return return_result (false, err_msg_supl_t.group); -- fail if isbn-10 begins with 630/1
end
return return_result (is_valid_isxn (id, 10), err_msg_supl_t.check); -- pass if isbn-10 is numerically valid (checksum)
else
if id:match ('^%d+$') == nil then
return return_result (false, err_msg_supl_t.char); -- fail if ISBN-13 is not all digits
end
if id:match ('^97[89]%d*$') == nil then
return return_result (false, err_msg_supl_t.prefix); -- fail when ISBN-13 does not begin with 978 or 979
end
if id:match ('^9790') then
return return_result (false, err_msg_supl_t.group); -- group identifier '0' is reserved to ISMN
end
return return_result (is_valid_isxn_13 (id), err_msg_supl_t.check); -- pass if isbn-10 is numerically valid (checksum)
end
end
--[[--------------------------< C H E C K _ I S M N >------------------------------------------------------------
Determines whether an ISMN string is valid. Similar to isbn-13, ismn is 13 digits begining 979-0-... and uses the
same check digit calculations. See http://www.ismn-international.org/download/Web_ISMN_Users_Manual_2008-6.pdf
section 2, pages 9–12.
]]
local function check_ismn (id, error_string)
local text;
local valid_ismn = true;
id=id:gsub( "[%s-–]", "" ); -- strip spaces, hyphens, and endashes from the ismn
if 13 ~= id:len() or id:match( "^9790%d*$" ) == nil then -- ismn must be 13 digits and begin 9790
valid_ismn = false;
else
valid_ismn=is_valid_isxn_13 (id); -- validate ismn
end
return valid_ismn and '' or error_string
end
--[[--------------------------< I S S N >----------------------------------------------------------------------
Validate and format an issn. This code fixes the case where an editor has included an ISSN in the citation but has separated the two groups of four
digits with a space. When that condition occurred, the resulting link looked like this:
|issn=0819 4327 gives: [http://www.worldcat.org/issn/0819 4327 0819 4327] -- can't have spaces in an external link
This code now prevents that by inserting a hyphen at the issn midpoint. It also validates the issn for length and makes sure that the checkdigit agrees
with the calculated value. Incorrect length (8 digits), characters other than 0-9 and X, or checkdigit / calculated value mismatch will all cause a check issn
error message.
]]
local function check_issn(id, error_string)
local issn_copy = id; -- save a copy of unadulterated issn; use this version for display if issn does not validate
local text;
local valid_issn = true;
if not id:match ('^%d%d%d%d%-%d%d%d[%dX]$') then
return error_string;
end
id=id:gsub( "[%s-–]", "" ); -- strip spaces, hyphens, and endashes from the issn
if 8 ~= id:len() or nil == id:match( "^%d*X?$" ) then -- validate the issn: 8 digits long, containing only 0-9 or X in the last position
valid_issn=false; -- wrong length or improper character
else
valid_issn=is_valid_isxn(id, 8); -- validate issn
end
return valid_issn and '' or error_string
end
------------------------------< E N T R Y P O I N T S >--------------------------------------------------====
function p.check_isbn(frame)
return check_isbn(frame.args[1] or frame:getParent().args[1], frame)
end
function p.check_ismn(frame)
return check_ismn(frame.args[1] or frame:getParent().args[1], frame.args['error'] or frame:getParent().args['error'] or 'error')
end
function p.check_issn(frame)
return check_issn(frame.args[1] or frame:getParent().args[1], frame.args['error'] or frame:getParent().args['error'] or 'error')
end
return p
kf510l8iihff9cc5y3p4ns056wwcxj8
Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи
0
38921
162680
158141
2026-03-29T12:18:52Z
Fraxinus.cs
8381
/* Ахархәара змоу алитература */ isbn fix
162680
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:Queen of Sheba (1907), by Edward Slocombe.jpg|альт=«Царица Савская» Картина работы Эдварда Слокома (1907 год)|мини|«Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи», Эдварда Слокома (1907 ш.)]]
'''Аҳәынҭқарԥҳәыс Са́ватәи''' хьӡи-ԥшеи змаз, ({{lang-he|מלכת שְׁבָא, Малка́т Шва́}}, {{lang-fa|ملكة سبأ, Малика́т Са́ба}}, ажәытәӡ.ефиоп.ንግሥተ ሳባ, Ниги́ста Са́ба), X ашә. ҳ. ҟ. — [[аравиа]]тәи аҳра [[Сава]] (Шеба) иахагылаз, [[Иерусалим]] аҳәынҭқар [[Соломон]] даниҭааз атәы [[Абиблиа]]ҟны иаҳәоит.
Ари аҳәынҭқарԥҳәыс лыхьӡ Абиблиаҟны иарбаӡам. Еиҳа ихьшәоу араб текстқәа рыҟны Балкис (Билкис, европ. — Балкида) ҳәа лыхьӡ аарԥшуп, ефиопиатәи алегьендақәа рыҟны — Македа,<ref name="Викитека ЭСБЕ">[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%81 Балькис] // [[Брокгаузи Ефрони ренциклопедиатә жәар]]: 86 атомқәа рҩы. (82 т. и 4 доп.). — Санкт Петербург, 1891. — Т. IIa. — ад. 846.</ref> европатәи алитератураҟны, Иосиф Флави инаишьҭырххны, иуԥылоит Никаула ахьӡ (урыс. Никавлиа). Англыз бызшәала иҩу амассатә культураҟны лтәыла ахьӡ Шеба, зны-зынла агха ҟаҵаны, хатәы хьыӡны хархәара ахьамоу ыҟоуп.
Аҳәынҭқарԥҳәыс аҭоурых аҟны лыҟазаара шьақәырӷәӷәаӡам, аха уи лхаҿсахьа [[Европа]], [[Аҩадатәи Африка]], [[Мрагылара Ааигәа|Ааигәатәи Мрагылара]] ажәларқәа аӡәырҩы [[Афольклор|рфольклори]] рлитературеи акырӡа анырра рнаҭеит.
== Аԥшьаҩырақәа рыҟны ==
=== Ажәытә Уасиаҭ аҟны ===
Аҳәынҭқарԥҳәыс Са́ватәи лҭоурых Абиблиаҟны акырӡа израильтәи аҳ Соломон идҳәаланы иаарԥшуп<ref name="Викитека ЭСБЕ" />. Абиблиатә ҳәамҭа ала, Аҳәынҭқарԥҳәыс Са́ватәи Соломон иҟәыӷареи ихьӡ-иԥшеи ртәы анлаҳа, «ацуфарақәа рыла дԥылшәарц азы диҭааит». Уи дшиҭааз атәы аҳәоит Аҳрақәа Ахԥатәи рышәҟәы 10-тәи ахаҟны, иара убас Аҩбатәи ашәҟәы Паралипоменон (II Хроник) 9-тәи ахаҟны.
''Дагьнеит лара Иерусалим амал ду лыманы: амахҽқәа, арафқәа, ҵҩа змам ахьырацәа, хәызмоу ахаҳәқәа рықәҵаны; дагьнеит лара Соломон иҟны, лгәы иҭаз зегьы далацәажәеит, зегьы иалҳәеит. Соломон уи лажәақәа зегьы рҵакы лаиҳәеит, изымдыруаз акгьы ыҟамызт аҳ.''
''Иагьылбеит'' аҳәынҭқарԥҳәыс Са́ватәи ''Соломон иҟәыӷара, иргылаз аҩынгьы, иеишәа иқәыз ачыс, итәцәа рынхарҭа, имаҵуцәа реиҿкаашьа, реилаҳәашьа, иҩынаҳацәагьы убас, Иҳақәиҭу иныхахь ибылразы инеигоз зегьы. Уаҳагьы имӡакәа аҳ иалҳәеит: сыдгьыл аҿы исаҳаз уусқәеи уҟәыӷареи ртәы иашоуп; аха исаҳаз агәра згомызт сааины сылала исымбакәа: иҟоу аҟнытә абжагьы смаҳаит; сара ишсаҳаз аасҭа уҟәыӷареи умали еиҳа еиҳауп. Лыԥха рымоуп есымша уаԥхьа игылоу ууаа, лыԥха рымоуп умаҵуҩцәагьы уҟәыӷара атәы заҳауа! Лыԥха имазааит Унцәа Израил уахаргылара згәаԥхаз! Израиль ашҟа имоу наунагӡатәи абзиабаралоуп Анцәа ҳәынҭқарс узахаиргылаз, аӡбареи аиашареи рымҩаԥгаразы.''
''Иагьилҭеит лара аҳәынҭқар шәи ҩажәа талант ахьи ҵҩа змам арафқәеи, хәызмоу ахаҳәқәеи; Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыс илҭаз аҟара рафы ахааназы имааицызт арахь.''
Соломонгьы ари ацкы уны, аҳәынҭқарԥҳәыс ҳамҭас илиҭеит «лгәы иааҭахыз, дыззыҳәаз зегьы». Абри аҭаара анас, Абиблиа ишаҳәо ала, Израиль уаҩ ишимбац ала аизҳазыӷьара ҟалеит. Аҳ Соломон иахь ашықәс аҩныҵҟала 666 талант ахьы аауан (2Пар. 9:13). Абри ахаҟны иҳәоуп иара убас Соломон ибеиара атәы. Аслан баҩ иалхны, хьыла иҭалаҳаны итәарҭа ҟаиҵеит, усҟантәи аамҭазы уи аиԥш зеиԥшу ыҟамызт. Уи адагьы Соломон ахьы чаԥаны 200 ԥырак ҟаиҵеит, ахан аҟны, Аныхаҟны аӡыржәга хьыԥшьақәа зегьы ахьы иалхны иҟаиҵеит, «араӡны Соломон ихаан хәы амаӡамызт» (2Пар. 9:20) «маллеи ҟәыӷаралеи адгьыл аҿы иҟаз аҳәынҭқарцәа зегьы иагьраԥигеит Соломон» (2Пар. 9:22). Абри аҳәынҭқарԥҳәыс лышьҭахь аҳцәа аӡәырҩы аҳәынҭқар Соломон иҭаара рҭаххо иалагеит (2Пар. 9:23).
Сава атәыла аӡбахә рҳәоит иара убас адырҩцәа Исаии, Иеремии, Иезекиильи рышәҟәқәа рыҟны, иара убас Иови Ԥсалмаҳи рышәҟәаҟны.
=== Ахҳәаақәа ===
[[Танах]]<ref>См. толкование [[Раши]] к стиху. 3Цар. [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A2%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C%D1%8F_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0_%D0%A6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2#10:13 10:13]</ref> ауриа хҳәааҟаҵаҩцәа рыҩныҵҟа иҟоуп агәаанагара Абиблиа ҳәамҭа еилкаатәуп Соломон агәнаҳа ҟаҵаны аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи дидикылеит ҳәа, уи ашьҭахь шәышықәса рнаҩс диит ҳәа Навуходоносор, уи Соломон иргылаз аныха ирбгеит ҳәа. (Арабтә легендақәа рыҟны лара Навуходоносор ианҵәҟьа лоуп). [3]).
[[Афаил:Visita_de_la_reina_de_Saba_a_Salomón,_por_Tintoretto.jpg|мини|341x341пкс|«Соломони аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәии», Тинторетто исахьа, 1555 инарз., Прадо]]
Талмуд ала, аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи илызку аҭоурых аллегориаҵас иаԥхьатәуп, ажәақәа «מלכת שבא» («аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи») еилкаатәуп Соломон [4] инапаҵаҟа иҟалаз «מלכות שבא» («Саватәи аҳра») ҳәа.
=== Ауасиаҭ ҿыц аҟны ===
Ауасиаҭ ҿыц аҟны аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи «аладатәи аҳәынҭқарԥҳәыс» ҳәа лыхьӡ ҳәоуп, Иаса иҟәыӷара ақәныҟәара зҭахым дырҿаргыланы даарԥшуп :[5] «Аладатәи аҳәынҭқарԥҳәыс ас еиԥш иҟоу ауаа дырҿагыланы дрықәыӡбоит, избан акәзар адгьыл аҵыхәантә дааит Соломон иҟәыӷа ажәа дазыӡырҩырц азы; ари Соломон иаасҭа еиҳауп» (Лк. 11:31), абри аҩыза аагоуп Маҭа иҟынгьы (Мф. 12:42).
Феофилакт Болгариатәи Лука иҟнытә Аевангелие (Агәырӷьаҿҳәаша) аилыркаагаҟны иҩуеит: «аладатәи аҳәынҭқарԥҳәыс» иаанаго еилкаала иарбанзаалак згәы ӷәӷәоу, абзиа аҟаҵара зылшо есқьынгьы ҳәа»[6]. Иазгәарҭоит, ари афраза аҵакы абас иҟоуп ҳәа — Аӡбара амш аҽны аҳәынҭқарԥҳәыс (алада Лука зыӡбахә иҳәо амырҭаҭцәа-ниневитианцәа, Иона ибзоураны анцәа дхазҵаз) дықәгылоит, Иаса ихаантәи аиудеиацәа дагьрықәыӡбоит ҳәа, избан акәзар урҭ анцәа ихаҵара иалагаз амырҭаҭцәа ирымамыз алшарақәеи азинҷыдақәеи рыман, аха урҭ рыдкылара мап ацәыркит ҳәа[7]. Иероним Стридонтәи ишазгәеиҭоз ала, ирықәыӡбоит азыӡба аҳәаразы ирымаз амчхарала акәым, аха дара ирҿырԥшны аԥыжәара ирымаз ала[8]. Ниневитианааи Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыси Қьырса аамҭа ицаныз анцәа дхазымҵаз излараԥыргоз Иоанн Ахьҿы «Маҭа ишәҟәазы аиҿцәажәараҟны» ишиҳәо ала: «еиҵаз агәра ргеит азоуп, иудеиаа еиҳазгьы агәра рымгеит»[9].
[[Афаил:Peter_Paul_Rubens_009.jpg|мини|«Иҟало здыруаз амҵахырхәара аныҟарҵоз», Рубенс исахьа]]
Иара убас уи иаҭан ажәытәӡатәи амырҭаҭцәа «рыԥсы аазгоз» рроль. Исидор Севильтәи иҩуан: «Соломон Анцәа ду иҩны зыргылаз ижәҩантәу Иеруслаим азы ахаҳәи аӷәуи ирылхны акәымкәа, ацқьацәа зегьы ирылхны. Соломон иҟәыӷа ажәа дазыӡырҩырц азы иааз Аладатәи аҳәынҭқарԥҳәыс лтәы еилкаатәуп, Анцәа ибжьы иазыӡырҩырц акыр инаскьагоу, ихараӡоу адунеи аҳәаақәа рыҟнытә иааз аныха ауп ҳәа»[10].
Ақьырсиантә авторцәа аӡәырҩы ирыԥхьаӡоит аҳамҭақәа зманы Соломон иахь иааз аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи ҳәа иаарԥшу Иаса Қьырса имҵахырхәаразы иааз адырҩцәа рхаҿсахьа ауп ҳәа. Иероним Лыԥхазмоу «Исаиа адырҩы ишәҟәы» аилыркаагаҟны абас иҳәоит: аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи Соломон иҟыӷарақәа дырзыӡырҩырц Иерусалимҟа дшааз еиԥш, адырҩцәагьы Анцәа иҟәыӷара ду – Иаса Қьырса имҵахырхәаразы иааит[11].
Ари аилыркаа акыр Амессиа аҳамҭақәа изнагара иазку Исаиа ажәытәуасиаҭтәи иҿаҳәатәы шьаҭас иамоуп, уа иара убас аӡбахә иҳәоит Сава атәыла, иагьҳәоуп арҭ реиԥш аҳәынҭқарԥҳәыс Соломон изналгаз аҳамҭақәа ртәы: «Амахҽқәа рыжәпарала ухҟьахоит уара — адромадерқәа (џьыҟәк змоу амахҽ) Мадиами Ефи рыҟнытә; урҭ рызегьы Савантә иаауеит, ахьи арафи рыманы, Иҳақәиҭу ибзарӡгьы рҳәоит» (Ис. 60:6). Ауасиаҭҿыцтәи адырҩцәа иара убас асаби Қьырса изнаргеит арафы, ахьы, амирра. Арҭ асиужетқәа реизааигәара атәы иаҵшьны ирҳәоит мраҭашәараевропатәи аҟазараҟны, иаҳҳәап, еиҵыху аманускрипт агәҭаны ианырҵар ҟалон, наҟ-ааҟ еиҿаԥшуа.
=== Аҟоран аҟны ===
Аҟоран 27-тәи асура «Ашышкамсқәа» аҟны иануп адырҩы Сулеимани (Соломоне) араб ҳәамҭа Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыси ирызку. Уи инаҷыданы, аԥсылман фольклор аҟны иҟоуп Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыс илызку алегьенда аверсиақәак, уа уи Балкис (Билкис) лыхьӡуп 12].
Аԥсылман традициа инақәыршәаны, Соломон ашамыхьажь аҟнытә еиликаауеит Балкис ҳәа аҳәынҭқарԥҳәыс дшыҟоу атәы — алакә аҟнеиԥш ибеиоу атәыла Саба иахагылоу, ахьы иалху зыхә дуу хаҳәла ичаԥоу аҳ итәарҭа иқәтәоу, амрагь иамҵахырхәо. Уи ашәҟәы лзиҩуеит абас анҵаны: «Анцәа имаҵуҩы, Соломон, Давид иԥа сыҟнытә, Балкисҟа, аҳәынҭқарԥҳәыс Шеба лзы. Шәысҿамгылан, аха шәааи, шәыхгьы сышәҭ» ҳәа. Ашәҟәы аҳәынҭқарԥҳәыс илнаҭоит Соломон уи лаҳра атәы иазҳәаз аҵыс.
Балкис ашәҟәы анлоу, дшәеит Соломон аибашьра иақәикыр ҳәа, убри аҟнытә зыхә дуу аҳамҭақәа изылышьҭит, уи иара мап рцәикит, ар шдәықәиҵо, лықалақьқәа шимпыҵаикуа, уи иаланхогьы хьымӡӷы дырганы ишалицо ҳәаны. Абри ашьҭахь Балкис илыӡбеит Соломон ишҟа лара хаҭала дцарц, убас ала лхы шилымҭо аалырԥшырц азы.
[[Афаил:Persischer_Meister_001.jpg|мини|«Соломон аҳтәарҭаҟны аԥстәқәа рыгәҭаны». Аџьамтәылатә миниатиура XVI ашә.]]
«Аҳәынҭқарԥҳәыс Билкиси ашамыхьажьи». Аџьамтәылатә миниатиура, 1590—1600 шш. инарз.
Дцаанӡа дзықәтәаз лытрон абааҟны илҵәахит, ацаԥха аркны, аха Соломон, аџьинқәа раҳ, урҭ ицырхырааны уи Иерусалимҟа ииаигеит, аԥшра ԥсахны Аҳәынҭқарԥҳәыс илирбан, длызҵааит: «Абас аума иара шыҟоу ?» ҳәа. Балкис иара лдырит азы Соломон ҷыдала лара лзы иргылаз ахан ахь днарыԥхьеит. Уи адашьма асаркьа иалхны иҟаҵан, аҵаҟа аԥсыӡқәа ӡсо иҭан (егьи аурысшәахь аиҭагаҟны адашьма аҵәцаш иалхын аҟнытә адашьма аҭыԥан ӡыз џьылшьеит иҟаз[13]). Балкис, ахан даныҩнала, дшәеит, аӡы дҭаланы ицатәыз џьылшьеит, лыҵкы дҩаханы, лшьамхқәа хтны. Уи ашьҭахь ус лҳәеит:
Иа Анцәа! Схы ԥхасҭастәит, шьҭа Сулаимангьы саргьы, Адунеи иқәу Аллаҳ ҳаитәуп.[14]
Абасала, Сулеиман имчрагьы и-Нцәагьы азхалҵеит, Аԥслыманрагьы лыдылкылеит.
Аҟоран иахцәажәо ахҳәааҟаҵаҩцәа Соломон ихан аҟны адашьма иадҳәалоу ари ахҭыс аҳ игызмалра атәы аҳәоит ҳәа ирыԥхьаӡоит, уи Балкис лшьапы ахәы ақәуп аҽадаҟнеиԥш ҳәа ирҳәоз иашазар гәаиҭарц азы иҟаиҵеит ҳәа. Аҳмад ас-Салабии Џь. аль-Маҳаллии рверсиала Балкис лцәеижь зегьы ахәы ақәын, лшьапқәа аҽада ашьапқәа иреиԥшын – ари дқаҷаан ҳәа, аҳ дҿаԥиҽит, дааирԥшит ҳәа. (шәахә. аҟәша Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыс лшьапқәа).
Аҟоран ахҳәааҟаҵаҩ Џь. ас-Суиути излаиҳәо ала, Соломон Балкис ԥҳәысс дигарц иҭахын, аха лшьапқәа ирықәыз ахәы дыннакылон. [16] Егьи ахҳәааҟаҵаҩ — Аль-Баидави иҩуеит Балкис лхаҵа деилкаам ҳәа, аҳ дыззиҳәаз ҳамдан ахылҵшьҭрақәа раԥхьагылаҩцәа дыруаӡәкызар ҟалап ҳәа игәы иаанагоит.
== Алегьендақәа ==
[[Афаил:Konrad_Witz_003.jpg|мини|«Соломони Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыси», Конрад Виц исахьа]]
=== Соломони Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыси ===
Аԥшьаҩыратә текст аҟны Соломони Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыси реизыҟазаашьазы, ирыбжьаз абзиабаразы ажәакгьы ҳәаӡам. Аха абас еиԥш ишеизыҟаз атәы иалацәажәоит алегьендақәа рыҟны. Абиблиа иаҳәоит 700-ҩык аҳәсеи 300 –ҩык уадалақь(ҳәсеи) иман ҳәа (3 Аҳр. 11:3), урҭ рыҩныҵҟа дыҟоуп ҳәа рҳәоит легьендақәак, Саватәи аҳәынҭқарԥҳәысгьы.
=== Ауриа ҳәамҭақәа ===
Иудеиатәи атрадициақәа рыҟны ари атема иазку алегьендақәа маҷӡам. Соломони Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыси реиԥылара атәы аҳәоит аггадтә мидраш «Таргум Шени» «Есфирь Ишәҟәы азы» (VII ашә. анҵә. — VIII ашә.алаг.) аҟны, екзегетикатә «Мидраш Мишлеи» «Соломон Иажәамаанақәа Рышәҟәы» азы[18] (IX ашә. инарз.)[19], уи аҵакы еиҭа иҳәоуп мидрашқәа реизга «Иалкут Шимони» «Паралипоменон» азы (Ахроникақәа рзы) (XIII ашә)[20], иара убас иементәи аманускрипт «Мидраш Ха-хефец» (XV ашә) азы. Аҳәынҭқарԥҳәыс лҭоурых хԥаны иушар алшоит — раԥхьатәиқәа ҩба: «аҳәынҭқарԥҳәыси ашамыӷьажьи рзы ацҳамҭази» «асаркьа дәи аҳәынҭқарԥҳәыс лшьаргәацәқәеи» акырџьара Аҟоран ажәабжь (VII ашә.) иақәшәоит; ахԥатәи Абиблиаҟны иааркьаҿны излацәажәоу Соломони Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыси реиԥылара атемеи уи Соломон илҭаз ацуфарақәеи ртәы иацнаҵоит инарҭбааны иаарԥшу ажәабжь аҟны.
Ауриа ҳәамҭа ишаҳәо ала[21], ашәарахи аԥстәқәеи дырхылаԥшҩны даныҟаз, Соломон ҽнак дара зегьы еизигеит. Ашамыӷьашь (мамзаргьы «арбаӷь Бар») мацара агын. Аҵыхәтәан уи анырыԥшаа, иара Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыс дахьтәоу Китор ҳәа қалақь ссирк аӡбахә аҳәеит:
''Ари адгьыл асаба ахә аасҭа ахә амоуп; араӡын адәаҟны икажьу агәам-сам иаҩызоуп. Уа изызҳауа аҵлақәа аԥсабара аншаз аԥхьатәи амшқәа рзы еиҭаҳауп, аӡгьы роууеит едем аӡқәа рыҟнытә. Аҳәынҭқар ир атәылаҟны ирацәаӡоуп, аибашьцәа рхы ахыркырақәа (агәыргьынқәа) ықәгылоуп, аха аибашьышьа рыдмырҵаӡеит, уи моу ахыци ахәымпали рыла изхысӡом[22].''
Ари заҳаз Соломон аҵыс аԥсаатә ду ацҵаны Саватәи адгьыл ашҟа идәықәиҵеит аҳәынҭқарԥҳәыс лзы ажәа рыцҵаны. Аҳәынҭқарԥҳәыс амра амҵахырхәаразы динҵас иҟалҵарц азы дахьдәылҵыз амра иааз аԥсаатә ахаԥан, атәыла ашәшьы хылеит. Илбаз алалабара даргачамкын, аҳәынҭқарԥҳәыс илшәыз лышәҵатәы лкәыкәит, ижәжәаны иқәылҵеит. Убасҟан зымҵәыжәҩақәа Соломон ишәҟәы зыдҿаҳәалаз ашамыӷьажь иԥырны лааигәа инеит. Уи ашәҟәы абас аҳәон:
''Сара, аҳәынҭқар Соломон сыҟнытә. Абзиарақәа шәықәзааит буаагьы баргьы!''
''Ибдыруеит бара Анцәа адәы иқәу агыгшәыги аԥсаатәи, аџьнышқәеи, аҩсҭаацәеи сшырхаиргылаз, Мрагылареи Мраҭашәареи, Шьыбжьагәи Аҵхагәи рҳәынҭқарцәа зегьы сара исеихырхәарц ишаауа. Исҳәогьы убри ауп, шәхала шәхатәгәаԥхарала сара сышҟа шәааир, бара, аҳәынҭқарԥҳәыс, ҳаҭыр бықәҵаны бсыдыскылоит избахьоу аҳәынҭқарцәа аӡәы иеиԥшымкәа; ишәҭахымхакәа, Соломон ишҟа шәанымааи, ижәдыруазароуп: арҭ аҳәынҭқарцәа — адәы иқәу агыгшәыги жәҩан иалоу аԥсаатәи; аџьнышқәеи аҩсҭаацәеи — ҵҩа змам, шәахьышьҭоу шәыҩнқәа рыҟны инеины шәырхәаҽып, адәы иқәу агыгшәыг адәқәа рыҟны шәеимырыжәжәап, ажәҩан иалоу аԥсаатә шәыбаҩ иаахыкәласуа ишәықәу шәжьы ҭырфаап.''
[[Афаил:Arrival_sheba.jpg|мини|«Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыс лааира», Самуел Коулмен исахьа]]
Аҳәынҭқарԥҳәыс ашәҟәы данаԥхьа, инхаз лымаҭәагьы ԥылыжәжәеит. Лабжьагаҩцәа Иерусалимҟа бымцан ҳәа ларҳәеит, ахал лара абас еиԥш мчы змоу аҳәынҭқар дылбарц лҭаххеит. Аӷбақәа зыхә дуу акипарис ҵламаҭәахә, абырлаш, хәы змоу ахаҳә ақәҵаны амҩа дықәлоит, Израилнӡа днаӡоит хышықәса рыла (ари амҩа 7 шықәса уахьаго аҭыԥан).
«Есфир Ишәҟәы» азы «Таргум Шени» инақәыршәаны, аҳәынҭқар Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыс дидикылеит ихан аҟны аҳ итәарҭа ахьыҟаз ауада ду аҿы. Аҳәынҭқарԥҳәыс уи лшьапы анынҩналыргыла, аҳ иаҳтәарҭа аӡы иӡаагылазшәа лбеит, иаразнак лкалҭгьы шьҭылхит имбааӡарц азы. Абасала, Соломон лшьапқәа ибеит ахәы жәпаӡа изқәыз, иаахжәангьы: «Быԥшӡара – аԥҳәыс лыԥшӡароуп, ахәы ибықәу — ахаҵа иқәу ахәы иаҩызоуп. Ахаҵа иҟны ари ԥшӡоуп, аха аԥҳәыс лыҟны ари - гроуп», иҳәеит.
Соломони аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәии раԥхьаӡакәны рыбзиеибабара атәы ахьаҳәо «Алфавит Бен-Сиры» аҟны аҳәынҭқарԥҳәыс лцәа зегьы ахәы ақәын аҳәоит. Аҳәынҭқар иаҳҭынраҟны иҟаз ахәышәтәҩцәа адҵа риҭоит ахәы илықәу зрыцқьо ахьшьтәы дырхиарц.
=== Ефиопиатәи алегьендақәа ===
Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи илызку алегьендақәа руак ануп ефиопиатәи ашәҟәы «Кебра Негаст» («Аҳәынҭқарцәа рыхьӡ-рыԥша иазку ашәҟәы») аҟны, зегь раасҭа изаатәу анапылаҩыратә аԥҵамҭа XII ашәышықәса иаҵанакуа. Ари ашәҟәы иануп ефиопиатәи аҳәынҭқарцәа рхылҵшьҭрақәа ирзыку алегьендақәа аҳәынҭқар Соломон инаиркны аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лҟынӡа.[23] ( «Кебра Негаст» ихьшәаны ишцәырҵыз атәы аҳәоит 32-тәи ахаҟны аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи Ауасиаҭ Ҿыц аҟны зыӡбахә ҳәоу аефиопцәа р-Ҳәынҭқарԥҳәыс лаҳасабала иаарбоу аҳәынҭқарԥҳәыс Кандакиа длеиԥшны дахьаарԥшу, (Аус. 8:27). Аха Ауасиаҭ Ҿыц азы Уильям Баркли иҟаиҵо ахҳәаақәа рыла, Кандакиа — ахьӡ аасҭа еиҳа чынуп, Ефиопиа аҳәынҭқарҳәсақәа иныҟәыргоз .[24] Ари атекст инақәыршәаны уи хьӡыс илыман Македа («Амцатә»). Иҟалап уи шьаҭас иаиузар аладатәи аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи ауасиаҭҿыцтәи лыхьӡ.[25]
[[Афаил:Horse-sheba.jpg|мини|Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи аҽы дақәтәаны Иерусалимҟа дцоит. Ефиопиатәи афреска]]
Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи дыԥшӡан, дҟәышын (убри аан лхылҵшьҭреи лҭаацәеи рзы акгьы ҳәаӡам). Абиблиатә ҳәамҭа ишаҳәо еиԥш, Иерусалим днеит Соломон дылбарц, диацәажәарц, уи иҟәыӷареи ихьӡ-иԥшеи ртәы акыр лаҳахьан азы аҭуџьар Тармин иҟнытә.[26]
Ара дахьааиз Соломон «даара ҳаҭыр лықәҵаны дидикылеит, ихан аҟны иара иахьизааигәаз дыҩнаиҵеит. Шьыжьи уахеи лхәы наиҭиуан. Ҽнак «дара еицышьҭалеит», «жәымзи мчыбжьыки рнаҩс аҳәынҭқар Соломон даниԥырҵ ашьҭахь… ахшарауразы ахьаа лызцәырҵит, ахшарагьы длоуит, аҵеи». [27]
Македа лԥа Баина-Лехкем (авариантқәа — Уольде-Таббиб («аҟәыӷа иԥа»), Менелик, Меньелик) ихьӡылҵеит, уи жәаҩа шықәса анихыҵ, иаб иӡбахә иалҳәеит. 22 шықәса анихыҵ Баина-Лехкем «арратә ҟазареи аҽыбӷаҟазареи рыҟны абаҩхатәра иман, иара убас ашәарыцараҟны, ашәарах акреи рыҟны, арԥарцәа иддырҵо аҟазарақәа зегь рыҟны. Иагьлеиҳәеит иара Аҳәынҭқарԥҳәыс : „Сцан саб снаиҿыԥшып, нас схынҳәны саап, Израиль Анцәа ус иҭаххар» ҳәа.26] ицамҭаз Македа арԥыс Соломон имацәаз инапы иалыркит, иаб дибар далаидырырц, «лажәа, луасиаҭ инлыжьыз игәаланаршәап» ҳәа. [29]
Баина-Лехкема Иерусалим дахьнеиз, Соломон сԥа ҳәа дидикылт, ҳаҭырлагьы изныҟәеит:
''Аҳәынҭқар Соломон арԥыс дшааз иазҳәаз абас реиҳәеит: «уара дуеиԥшуп», шәҳәон, аха сара сычаԥашьа, сгылашьа имаӡам, аха саб Давид ичаԥашьа имоуп, иҭәымҭа данҭагылаз, сара саасҭагьы акыр дыԥшӡоуп». Аҳәынҭқар Соломон дҩагыланы ԥхьара дцеит, арԥыс хьыла иқәҵаны амаҭәа ишәиҵеит, ахьы иалхыз амаҟа иҟәниҵеит, агәыргьын ихаиргылеит, амацәазгьы имӷаиҵеит. Зеиӷь ыҟам маҭәала деибиҭеит, улаԥш наидхало, иаҳтәарҭа днықәиртәеит, иара ихаҭа диаҟараны дҟаиҵеит.''
— ''«Аҳәынҭқарцәа рыбзарӡы» (Kebra Nagast). Ахқәа 33-61''Хаиле Селассие I, Ефиопиа аҵыхәтәантәи аимператор, Соломонидаа рдинастиаҟны иҵыхәтәантәиуп ҳәа иԥхьаӡоу
[[Афаил:Selassie-2.jpg|мини|Хайле Селассие I, последний император Эфиопии, считающийся последним из династии Соломонидов]]
«Кебра Негаст» ишаҳәо ала, Баина-Лекхем иԥсадгьыл ахь иан лышҟа дхынҳәит иудеиатәи аҳцәа ирыҵанакуаз аԥхьаирақәа иманы дааит, Иерусалимтәи аныхабаа иҩынганы иааигеит Ауасиаҭ Аӷба, аефиопцәа ишырҳәо ала иахьагьы Аксум иҟоуп Сион Ицқьаӡоу Аҭыԥҳа Мариа лныхабааҟны.[30] Аҳәынҭқарԥҳәыс Макеба лԥа даныхынҳә ашьҭахь аҳра мап ацәкны лԥа илҭеит, уи Ефиопиа аҳра еиҿикааит израильтәи иеиԥшны, атәылаҟны аиудаизм ҳәынҭқарратә динны иалагаланы, аԥҳәыс лыла ашьҭрамдара мап ацәкны, апатриархат шьақәыргыланы. [23] Иахьа уажәраанӡагьы Ефиопиа еиқәханы иҟоуп «фалашеи» ацуҭа— ефиопиатәи ауриацәа. Урҭ Баина-Лекхем Ефиопиаҟа ицны иааз иудеиатәи аҳцәа ҳархылҵшьҭрақәоуп ҳәа рхы рыԥхьаӡоит.[31] «Кебра Негаст» ишиҳәо ала, Менелик Соломон раԥхьатәи ихылҵ иакәын, иԥеиҳаб иакәын, Аӷба (Израиль ажәлар ирыцыз алԥхагьы) зигазгьы убри ауп аԥхьаира имаз азин ала.
Баина-Лекхем зшьапы икыз Ефиопиатәи Соломонидаа аҳцәа рдинастиа атәылаҟны аҳра руан X ашә. аҟынӡа, фалаштәи аибашьҩы ҭыԥҳа Естер (мамзаргьы Иудит) иахылҳәаанӡа.[32] Аофициалтә ҭоурых ҩыра ишаҳәо ала, ажәытәӡатәи ашьҭра маӡала иаауан еиԥымҟьаӡакәа, еиҭа иагьыхынҳәит аҳра 1270 ш. аҳ Иеконо Амлак ила. Ефиопиа аҵыхәтәантәи аимператор Хаиле Селассие I Соломонида рдинастиа саҵанакуеит, аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи 225-тәи лабиԥар сатәуп ҳәа иԥхьаӡон.[33]
=== Арабтә литератураҟны ===
Аҳәынҭқарԥҳәыс лҭоурых арабтә литератураҟны иҵегьы иацқәоу ыҟоуп. Аҭоурыхҭҵааҩ ас-Салаби «Адырҩцәа рҭоурых» аҟны иҳәоит аҳәынҭқарԥҳәыс асаркьа дашьма ала лԥышәара чарҳәаран ҳәа: ҩыџьа аҩсҭаацәа (джинны), Соломон Билкис ԥҳәысс дигар ҳәа ишәаны, ахьӡ бааԥс лхырҵарц рыӡбеит, аҳәынҭқар: «Билкис, аиашазы, дҟәышуп, аха лышьхәақәа рҭыԥан аҽада ашьаԥхыцқәоуп илымоу, насгьы лшьаҳәырӡыӡқәа ахәы рықәуп, избанзар лан аҩысҭаахылҵшьҭороуп илымаз». Уи адагьы, ас-Салаби иҳәоит аҳтәарҭахь дышнеиз: лаб даныԥсы ашьҭахь ажәлар рыхәҭак аԥҳәыс аҳәынҭқарра лахаргылара рыдырымкылеит аҟнытә ахаҵа далырхит ҳәынҭқарс. Атәыла ҩ-лагеркны аҽашеит, амакҩы (аконкурент) дышнеиуаз дтиранха даақәгылеит. Усҟан аҳәынҭқарԥҳәыс аҳәацәа изылышьҭит аҩ-ганкгьы абасала еидылҵарц азы, ачараҟны аҩы зылсыз лхаҵа ихы хылҵәеит (еиҿшәырԥшы. Иудифи Олофернеи рҭоурых). Аҳәынҭқарԥҳәыс аҩсҭаацәа дшырхылҵшьҭроу анылҳәо, ас-Салаби Ибн Маимуни Абу Хураиру иахь ухьалырԥшуеит, аҵыхәтәантәи адырҩы Муҳаммед иршаҳаҭгақәа шьаҭас ишаиҭоз шьақәырӷәӷәаны, аканонтә текстқәа рыҟны уи зырҵабыргуа ҳәа акгьы шуԥымлогьы. Абу Али Балами, сасанидтәи асулҭан Мансур ивизир (X ашә.), ишиҳәо ала, уи лаб ҭауадын, лан — пери (аџьамтә мифологиаҟны анашанатә мчы змоу ҭыԥҳауп).
XII ашә. араб ашықәснҵаҩы Нашван аль-Химьиари иаԥиҵеит «Химьиариттәи ашәҟәы аҳцәа ирызку» захьӡу, саветәи аҳцәа рхылҵшьра атәы зҳәоз. Уа аҳәынҭқарԥҳәыс Билкис лыхьӡуп, уи лхатә ҭыԥ лымоуп ажәлашьҭрақәа рыҩныҵҟа — лхаҵа савеитәи аҭауад Ду Таба (егьи ахьӡ Манхен-ель) иоуп, аб Хадхад ихьӡуп, Тобба аҳәынҭқарцәа рыҩнра датәуп. Билкис дылхыҵит аҳ Асад[36]. Ари атекст аҟны иҟоуп аҳәынҭқарԥҳәыс нашанала лира атәы зҳәо ажәабжь: лаб шәарыцара дахьцаз, дҟьалеит ақәасаб дшашьҭаз, нашанатә қалақьк аҟны днанагеит, анашанатә мчы змаз ауаа ахьынхоз, аҳ Талаб-ибн-Сина дызхагылаз. Ақәасаб аҳ иԥҳа Харура далҵын, Хадхад диццеит. Аҭҵааҩцәа ари асиужет аперсонажцәеи Аравиа исламаԥхьатәи агыгшәыгтә культқәа ирыдҳәалоуп ҳәа азгәарҭоит. Аҳәынҭқарԥҳәыс лаб Хадхад аҵыс ашамыӷьажь (Худхуду) дазааигәоуп, абду Талаб — ҳ.ҟ. III ашә. инаркны амза иадҳәалоу анцәахәы ҳәа иӡбахә ҳәоуп, уи ихьӡ аиҭагараан «ашьха бӷаџьма» ҳәа аанагоит, ан ақәасаб-агызмал ҳәа[36].
[[Афаил:Osmanischer_Meister_001_detail.jpg|мини|«Соломони Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәии», ахәҭак. Османтәи аҟаза, XVI ашә.]]
Аџьамтә шәҟәыҩҩы Џьами жәлартә роман «Атронқәа быжьба» «Salaman va Absal» ахы аҟны аԥҳәыс лчарҳәара атема иазку ессе хәыҷык агәылоуп, Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи ахаҵа дшизыҟоу атәы аартны илҳәоит: «Уахынлаз, ҽынлаз, цәанырра ӷәӷәала сзышьҭаԥшыз арԥыск дсаҩсны дцараны дыҟаӡам».[37] Низами Сулеимани Билкиси рышьцылара бааԥсқәа дрықәыӡбоит, ишеибагаз атәы, адабла зысны ииз ахәыҷы итәы дахьалацәажәо, ани аби Аллаҳ ицәырӡоз аартны иарҳәар уи ихәышәтәра шауаз атәы. Аҳәынҭқарԥҳәыс лхаҵа дылжьарц шылҭаху атәы аргама илҳәоит, аҳәынҭқар имаз амал ду анаҩсгьы, атәым мал дшеилаҳауа атәы. Аԥҵамҭа ҵакыс иаман — агәнаҳа аартны ацәыргара ашьҭахь аиқәхара, анажьра аиура.
Аџьамтә шәҟәыҩҩы, амистик Џьелаледдин Руми (XIII ашә.) 4-тәи ашәҟәы «Месневи» (Аҟоран апоетикатә комментари) иаҳәоит амал ду змоу аҳәынҭқар лвизит атәы, уи лмал Сулеиман иҵакны имоу аасҭа имаҷӡоуп. Ахшыҩҵак хада — ҳамҭаҵәҟьаны иҟоу ахьы акәӡам, Аллаҳ имҵаныҳәароуп, убри аҟнытә Сулеиман аҳәынҭқарԥҳәыс лҟынтә ҳамҭас дыззыԥшу «лыԥсыцқьароуп». Аџьамтә поет Хафиз, иакәзар, иаԥиҵоит Билкис леротика-бзазаратә хаҿсахьа.
Арабтә текстқәак рыҟны аҳәынҭқарԥҳәыс лыхьӡ — Билкис акәӡам, Балмака, Иалмака, Иалааммака, Иллумку, Алмака уҳәа уб.егь.
=== Егьырҭ акультурақәа рыҟны ===
Ауриа литература иаҿырԥшны, егьырҭ ажәларқәа ацуфарақәа ртема уи аҟара инарҭбааны иаарԥшӡам, иоригиналтәу зҵаарақәак шуԥылогьы.
Арабтә ацуфараҟны аҳәынҭқарԥҳәыс «аҿажәкра хызҽуа» аӡы дазҵааит, ажәҩангьы, адгьылгьы иалымҵуа. Соломон, аԥааимбар Гавриил (Џабраил) игәы иҽанызҵаз, аҭак иҳәоит — уи аҽы аԥхӡоуп, аӡышара хызҽуаны иҟоу аԥстәы аԥхӡы, уи ҵааӡам азы (агха змоу абжьарашәышықәсазтәи агәаанагара).
Арабтә литератураҟны Соломон аҭыԥҳацәеи арԥарцәеи злеиԥшым аилкаара анидыргала, амидрашақәа рыҟны иаагоу аиԥшымзаарақәа ирықәымшәо азыӡба рыдигалеит: Соломон адҵа ҟаиҵеит шәҿы шәыӡәӡәа ҳәа, арԥарцәа рызнапык ала рҿы рыӡәӡәеит, аҭыԥҳацәа рыҩ-напык ала. Убри адагьы, аԥсылман автор Хуссеин итекстқәа руак аҟны — урҭ еиԥшны еилаҳәаӡам, аҭыԥҳацәа ахаҵа маҭәа, арԥарцәа аҳәса рымаҭәа ршәырҵеит.
Абжьарашәышықәсазтәи Европа ас еиԥш атекстқәа зеиқәымхаӡеит, аха аҟазара аԥҵамҭақәа рыла ацуфарақәа реиҭашьақәыргылара ҟалоит. Убас, XV ашә. иаҵанакуа анемец уарҳәалқәа, соломон иҟәыӷара аԥышәара иазку, ианҵоуп Соломон, еиԥшу ахәыҷқәа ҩыџьа аҵәақәа знапаҿы изку, аҳәынҭқарԥҳәыс, знапаҿы ҩ-шәҭык зку. Аҩыра ишаҳәо ала, лара дазҵаауеит: «Исаҳә, аҳ/Ашәҭқәеи ахәыҷқәеи/Ԥсабарала еиԥшу/Мамзаргьы еиԥшыму». Аҳәынҭқар ахәыҷқәа рыбжьара аӡӷаби аҷкәыни еилиргароуп, ашәҭқәа рыҟнытә иԥсабаратәым иарбану. Аҵыхәтәантәи аҟны уи ицхраауеит ашьха, ахәыҷқәа реиҩдыраара илшоит (аиудеиатә какан иалҵыз) урҭ аҵәақәа шырыҟәшәо ала. Еиҳа ижәытәӡатәу, ҳара ҳҟынӡа иааӡаз арҭ аҵәақәа ахьцәырҵуа алитературатә хыҵхырҭақәа, — ианонимтәу алатинтә ҩыра «Аурымааи егьырҭи еиуеиԥшым русқәа рзы атрактат» ауп (Болоньиа, 1326).
«Кебра Негаст» аҟны абиблиатә фраза «лара дааит ацуфарақәа рыла дԥылшәарц азы», еиҭагоуп «лара дааит иҟәыӷара ԥылшәарц азы», убри акәзар ҟалоит ефиопиатәи атрадициаҟны ацуфарақәа зыҟам зынӡагьы.
Иџьаушьартә иҟоуп ацуфарақәак рымҽхак акыр иахьыҭбаау: убас, иапониатәи афреилина Сеи Сионагон авторс дызмоу «Анҵамҭақәа ахчнызаҟны» (ҳ.ҟ.1000—1010 шш. ), иҟоуп ауриа хыҵхырҭақәа угәалазыршәо ахыҵхырҭақәа: арахәыц зҵудаша хәы змоу ахаҳә азы, ақьырсҭахҵәаха аӡы аӡааҵарала ахи аҵыхәеи аилыргара.
=== Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лҳамҭақәа ===
Еиуеиԥшым ажәларқәа рлегьендақәеи рҳәамҭақәеи рыҟны аҳәынҭқарԥҳәыс илыдҳәаланы иаарбоуп еиуеиԥшым аҳамҭақәа:
Абиблиаҟны:
* Абырлаши еилыԥхаауа ахаҳәқәеи;
* Ахьи афҩыхаақәеи
Алегьендақәа рыҟны:
* Араӡны; ақьырсиан легьенда ала, уи ахәҭак — 30 раӡны монетак Иерусалимтәи аныхабаа анхыбгалоз (IV ашәышықәса анаҩс) ибжьаӡит, егьырҭ (даҽа 5 шәышықәсак рнаҩс) адырҩцәа Иаса иҟны инаргаз аҳамҭақәа ирылалеит, аҵыхәтәан, Иуда Искариота ачарҳәара ииуыз азы ирҭеит («Соломон Иҳәахьа» инақәыршәаны — атекст, мысратәи ақьырсиануаҩ ила иаԥҵоуп I—IV ашә.-қәа инарзынаԥшуа ауриа легьендақәа шьаҭас иаҭаны);
* Ахбыџқәеи аҭыԥҳацәеи аӡәырҩы, шықәсыки мзаки рзи ииз, ҽнаки сааҭки рзы ииз, зегьы аурыла еиҟараны, реиҿкаашьа еиԥшны, еиԥшны еилаҳәаны, иҟаԥшьыхәхәароу амаҭәақәа зшәу — аҳ иԥышәара ралархәразы;
* Акипарис ҵла;
* Адухь злырхуа зыфҩы лаҳа-лаҳауа аҳаскьын опобальзам (Amyris Opobalsamum) ажәла (Иосиф Флави[45]) ила, иара убас абыкьтә ҵла ажәла;[46]
* Аҿа, ашьҭахь аҳәынҭқар Ирод ихазынарҭахь инанагаз, уантә Иосиф Аримафеитәи ила Иаса ирҭаз — Иԥшьоу Аҿа (Святой Грааль)[47][48];
* Агәыргьын[49]
* Зыжәла бзиоу аҽҵыс Сафанад (Safanad, «Чистый») захьӡу, алегьенда ала, арабтә ҽқәа зхылшьҭрақәоу ируакуп.[50]
[[Афаил:Pur_sang_arabe_-_Haras_de_Kabyuk_(Bulgarie).jpg|мини|Арабтә ҽыжәла иаҵанакуа]]
Иара убас ихьшәоу аамҭазтәи алитератураҟны иуԥылоит егьырҭ аҳамҭақәа рацәаны (ахаҳәиаҵәақәа (сапфиры), аизумрудқәа, аҿақәа уҳәа уб.егь.).
Соломон аҳәынҭқарԥҳәыс ацкыс илиҭаз аҳамҭақәа рхыԥхьаӡара XVII ашәышықәсазы иаларҵеит Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лбиблиотека ҳәа изышьҭоу, Абиссиниа еиқәхазшәа ирҳәо, папа римтәи ицҳаражәҳәаҩцәа иҭырҵааз. Уа иҟан аҳәынҭқарԥҳәыс диҭаацыԥхьаӡа ҳамҭас илиҭоз, иара убас есышықәса илзишьҭуаз ашәҟәқәа. Урҭ ирылан аԥсабаратә цәырҵрақәа ирызкыз Енох ишәҟәы, аматематиказы Нои ишәҟәи ацеремониақәеи рзы, Авраам ишәҟәқәа — ифилософиатә еиҿцәажәарақәа ранҵара Мамре аџьраҟны, Сивиллин лышәҟәқәеи аҳәынҭқарԥҳәыс лара лаԥҵамҭакәеи. Ари аҭоурых литературатә мистификахеит.[51]
=== Алаԥшхырԥаҩи сивиллеи ===
Абжьарашәышықәсазтәи европатәи алитератураҟны, иахьеихаршалоу иабзоураны аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәии антикатәи аԥшҩы сивиллеи аӡә ракәушәа иаарԥшуп. Убас, амонах Гьаргь, IX ашә. иаҵанакуа византиатәи ашықәснҵаҩы иҩуеит аеллинцәа аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи Сивилла ҳәа илышьҭоуп ҳәа. Убри аан Сивилла Сабатәи, Павсани алаԥшхырԥаҩ ҳәа иаирбо, Палестина анҭыҵ ауриақәа дрыланхоит, Шьамтәыла ашьхақәа рыҟны; III ашә. иаҵанакуа аурым софист Елиан Ауриатә Сивилла ҳәа лыхьӡ иҳәоит.[3] Николаи Спафари иусумҭа «Сивиллаа рзы ашәҟәы» (1672 шықәса) аҟны Сивилла Саба хазы хык лзикит. Уа уи иааигоит еицырдыруа абжьарашәышықәсазтәи алегьенда Аџьар Ҵла азы, Исидор Пелусиот иҳәеит ҳәа, иҩуеит: «ари аҳәынҭқарԥҳәыс иҟәыӷаӡоу сивилла леиԥш дааит иҟәыӷаӡоу аҳәынҭқар дылбарц азы, Соломон ила Қьырса иааира атәы лдырит».[54] Сивилла лакәушәа аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лхаҿсахьа ануп Вифлеем иҟоу Қьырса Иира ахьӡала абазилик мраҭашәаратәи афасад иану амозаикаҟны (320-тәи аш.-қәа).[55]
Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы ирылаҵәаны иҟаз аиудеиа-қьырсиантә аԥҵамҭа «Сивилла лҿаҳәатәқәа» рыҟны изныкымкәа аџьар абзарӡы ҳәоуп,[56] ари аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи Ԥсыҳхазҵо Аџьар аҿаԥхьа лныҳәаразы асиужет шьаҭас иаиуит. Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи сивилла лоуп ҳәа иахәаԥшуеит мраҭашәаратәи алегьендақәа рҟынгьы — Иессеи Иҵла зну аиашахаҵаратә ныхачаԥақәа рыҟны (Иаса Қьырса ихылҵшьҭра) ианын Сивилла Аладатәи лҿаҳәатәы зцыз адамыӷа (аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лдамыӷа).[57]. «Аурыс Хронограф аҟны» XVI ашә. алагамҭазы уи «аҳәынҭқарԥҳәыс Сивилла» лыхьӡуп[58].
Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи илызку мраҭашәаратәи алегьендақәа рыҟны , Ԥсыҳхазҵо Аџьар азы аҳәамҭа «Ахьтәы легьенда» иацны иалалаз, уи лаԥшхырԥаҩны дҟалоит хьӡысгьы илоуит Regina Sibylla.[3]
«Еицырдыруа аҳәса рзы» Боккаччо иаԥҵамҭаҟны уи хазы хык лзикуеит иагьлыхьӡиҵоит Никаула. Аҳәынҭқарԥҳәыс лыхьӡ авариант аагоуп Иосиф Флави иверсиаҟнытә, «Иудеиатәи ажәытәрақәа» рыҟны аҳәынҭқарԥҳәыс лвизит ахьеиҭеиҳәо, уа уи Мысреи Ефиопиеи рҳәынҭқарԥҳәыс ҳәа лзиҳәоит, иагьлыхьӡиҵоит Никавл ҳәа (еддин. Nikaulên, англ. Nicaule)[59].
=== Аҳәынҭқарԥҳәыси Ԥсыҳхазҵо аџьари ===
«Ахьтәы легьенда» ала, аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәии зҳәатәы ҟалоз сивиллеи Соломон иҟны даннеи, аӡыхь ихыз ақьарсҭа даннадгыла, дшьамхнышгылеит. Алегьенда ишаҳәо ала, уи Адам анышә данамардоз иҿаркыз, анаҩс Иерусалимтәи аныхабаа аргылараан икарыжьыз, Ацәгьеи Абзиеи рыҵла амахәқәа ирылхыз ак акәын.
Уи деихырхәан, илҳәеит Аԥсабара Аҿыхыҩ абри аҵлаҟны дыкнарҳараны дшыҟаз, убри аҟнытә иудеаа раҳра еимырҵәоит, аҵыхәтәагьы ҟалоит ҳәа.[60]
Аҳәынҭқарԥҳәыс Никавлиа Сивилла Саватәи, Иерусалим дахьнеиз Соломон иҟны Қьырса дызкыдҵаз аҵла еиқәханы ишыҟаз анылба, дгачамкны ҿылҭит: «Ари Анцәа цәеижьла иԥсра ахьыҟало аҵла ауп, нас иԥсы ҭаларц азы» ҳәа[61]
Анаҩс, аҵла дықәымгылакәа, лшьапы аахылтын аӡы дырит.[62] Абжьарашәышықәсазтәи атеолог Гонори Августодунски иҩымҭа «De imagine mundi» (Аԥсабара ахаҿсахьазы) аҟны иҩуеит, лара аӡы данӡаагыла, иӷәаӷәыркыз лшьапы уаҩытәҩсатә шьапны иааҟалеит ҳәа (арабтә легьендақәа рыҟнытә иаагоуп).
Соломон ари дацәшәан, алегьенда ишаҳәо ала, ақды анышә иҵаҵаны ишәжы ҳәа адҵа риҭеит, аха шықәсқәак рышьҭахь, иԥшааны Иаса Қьырса дкыдырҵартә еиԥш рхы иадырхәеит .
Аурыс апокриф «Аџьар Ҵла азы Ажәа» (XV—XVI ашә.-қәа) аҟны, сивилла Соломон икаижьыз аҵла данықәтәа даблит, аҳәоит. Уи ашьҭахь «Аҵла мыжда» ҳәа ҿылҭит, уи игылаз ажәларгьы, ҿырҭит: «Лыԥха змоу аҵла, ари данҵахоит Иҳақәиҭу!» ҳәа.
Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи Ԥсыҳахазҵо Аҵла аҿаԥхьа дшьамхнышгылоит, Пьеро делла Франческа ифреска, Ареццо иҟоу Сан-Франческо и-Базилика
— ''«Соломон иӡбарақәа»''
Аҳәынҭқарԥҳәыс лцәеижь ахәы шақәыз атәы иеиԥшны иалацәажәоит арабтә легьендақәа.
Ауриа ҳәамҭақәа рыҟны аҳәынҭқарԥҳәыс Соломон ацуфарақәа рыла дԥылшәоит, урҭ реиқәыԥхьаӡа ''«Соломон иӡбарақәа»'' рыҟны иуԥылоит.
Соломон ҩынтәны еилиргароуп еиԥшны еилаҳәоу арԥарцәеи аҭыԥҳәацәеи. Раԥхьа Соломон урҭ шәҿы шәыӡәӡәа ҳәа рыдиҵоит, арԥарцәа уи ирласны иҟарҵон, аҭыԥҳацәа имыццакӡакәа. Аҩынтә раан ауҭраҭых ааганы саԥхьа икашәыԥса ҳәа реиҳәеит — «арԥарцәа (урҭ) ркалҭқәа ирнырҵо иалагеит, аҭыԥҳацәа рмаӷрақәа»;
Саватәи Соломон зжьы хсоуи ихсами еилырга ҳәа иалҳәеит. Соломон абас иӡбеит ари азҵаара: «Аҳ Иҳақәиҭу ихьӡ зну иԥшьоу агәыргьын аажәга ҳәа реиҳәеит. Зжьы хсаз гылан, зжьы хсамыз асаара рыҽкарыжьит агәыргьын аҿаԥхьа».
Аҳәынҭқарԥҳәыс Малкатошк лыцуфарақәа рыдагьы «Соломон иӡбарақәа» рыҟны иааргоит лара илыцны иааз аҟәыӷақәеи Соломон иҟәыӷақәеи реиндаҭлара:
''Соломон иҟәыӷацәа ацуфарала иԥыршәеит илыцны иааз аҟәыӷақәа: «Ақалақь инацәыхараны аҵеиџь ҳамоуп. Шҟәыӷарала иҳашәҳәа, ақалақь ахь аагашьас иамои иара?» Соломон игызмалцәа уи ҟаҵашьа шамам рдырын, ус рарҳәеит: «Шәара ԥарчла ашаха ҳзышәԥа, ҳара аҵеиџь шәзиаҳгоит шәықалақь ахь» ҳәа.''
''Еиҭа даҽа цуфарак рарҳәеит уи лҟәыӷацәа: «Ача аҳәызба ахылҿиаар, излаҭажәгалои?» Егьырҭ аҭакс: «Аҽада атәыҩала», рҳәеит. Аҳәынҭқарԥҳәыс лҟәыӷацәа: «Аҽада атәы абамоу?», - анырҳәа, егьырҭ «Ача аҳәызба абахылҿиаауеи?», рҳәеит.''
''Еиҭа абас рҳәеит: «Аџьыкхыш баар, излашәҵаауеи?» Дара: «Агәыжь амгәарҭала иҵаатәуп», рҳәеит. «Агәыжь абахьои?» ҳәа иҵааит. Дара «Аџьыкахыш абабаауеи?» ҳәа иазҵааит.''
=== Ахаҿсахьа ақаҷаатәра ===
Абиблиашьҭахьтәи аамҭазтәи ауриа ҳәамҭақәеи урҭ ирыдҳәалаз аԥыслман литературеи рыҟны иубоит Соломон дԥызшәоз аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лхаҿсахьа есааира ақаҷаатәра шымҩаԥысуа. Ари аҩсҭаа хаҿсахьа ақьырсиан литературагьы иалалоит. Абиблиатә ҳәамҭа хықәкыс иамоуп, раԥхьа иргыланы, Соломон иҟәыӷареи дызхагылаз Израилтәи аҳра аизҳазыӷьареи ртәы аарԥшра. Аҳәынҭқари аҳәынҭқарԥҳәыси реиҿагылара зыхҟьо, шамахамзар, иҟаӡам. Убри аангьы, ажәытәӡатәи аиҭаҳәамҭақәа рыҟны ари мзызс иаҵаз есааира ихадараны иҟалоит, Абиблиаҟны инамҩатәшәа иаарԥшу цуфарала аԥышәара ҳаамҭазтәи ахҳәааҟаҵаҩцәа аӡәырҩы ргәаанагарала [69], анцәа иишаз адунеи шьақәгылашьазы агәыҩбара аларҵәаразы ҽазышәароуп. Аҳәынҭқарԥҳәыс лхаҿсахьа убри аан иҵоурам, зны-зынла ақаҷаа ҟазшьақәа аанахәоит — иаҳҳәозар, ахәы зқәу лшьапқәа (алада шәахә.). Ицәырҵуеит гәнаҳарала аимадара амзызгьы, уи убас ала Аныха ахырбгалаҩы Навуходоносор иира. Аҳәынҭқарԥҳәыс Соломон ҳамҭас изаалгаз араӡын, аҵыхәтәан Иуда Искариот иигаз ҩажәижәаба раӡныԥарахь ииасуеит.
Аҳәынҭқарԥҳәыс лхаҿсахьа алегьендаҟны иаҳԥылоит аҩсҭаа Лилитгьы илыдҳәаланы. Арҭ рхаҿсахьақәа раԥхьаӡакәны еидҳәалоуп «Иов ишәҟәазы Таргум» аҟны (Иов. 1:15), ара иҳәоуп Лилит Иов длыргәаҟуан, аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лыԥшра аахәаны ҳәа. [70]. Ари таргум аҟны «савеиаа рықәлеит» ҳәа еиҭагоуп «урҭ дрықәлеит Змаргад аҳәынҭқарԥҳәыс Лилит» (Изумруда).[71] Арабтә легьендақәак рыҟны Соломон иара убас аҳәынҭқарԥҳәыс лыԥшра лыҭаны Лилит диҭааит ҳәа агәҩара имоуп. Ихьшәоу акаббалисттә трактатқәа рыҟны аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи Соломон дызлаԥылшәоз Лилит Адам дызлахылхыз ацуфарақәа рылоуп ҳәа ануп.[72] Иҟоуп ажәабжь, Лилит ари аҳәынҭқарԥҳәыс лыԥшра аахәаны Вормс иатәыз нанамган дышхылхыз атәы зҳәо.[71]
[[Афаил:Lilith_Periodo_de_Isin_Larsa_y_Babilonia.JPG|мини|Вавилонтәи азооморфтә нцәаԥҳәыс аҵыс шьаԥы зҵоу (Иштар, Астарта, Лилит мамзаргьы Аҵх аҳәынҭқарԥҳәыс), ҳ.ҟ. 2025—1750 шш.]]
=== Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лшьапқәа ===
Иаабац шьапқәаӡам — ари аперсонаж ахтоникра, ажәытәӡатәра атәы аҳәоит. Мидраш иаҳәоит, Аҟоран аҳәынҭқарԥҳәыс лшьапқәа ахәы рықәзар ҟаларын ҳәа иануп (Аҟоран иахцәажәо ргәаанагарақәак рыла, аҳәынҭқарԥҳәыс лцәеижь ас ала иахьахцәажәо, ақаҷаа хылҵшьҭроуп илымоу) [15]). Убри аан, арабтә легьендақәак рыҟны (Аҟоран анҵамҭа аԥхьа ицәырҵны, ахҳәааҟаҵаҩцәа анырра рнаҭазар ҟалоит) аџьма шьапқәа ҳәа иарбоуп, аџьма шьапхыцқәа лыман ҳәа, ари Аладатәи Аравиа[5] амза анцәахәы— Альмаки, Астарта илзааигәоу (Ilumquh, Almaqah, Amm, Ilmuqah, Sin, Syn, Wadd)[74] иазку амиф аҟнытә иаауазар алшоит. Ари амза анцәахәы аԥшьаҭыԥ иахьагьы аҭыԥантәи ауаа Махрам Билкис («Билкис лыҩны») ҳәа иашьҭоуп.[3] 1950 шш. рзы ари аныхабааҟны аԥшаарақәа мҩаԥигоит Уендель Филлипс .[75] Ажрақәа иҟаиҵаз 350 м аҭбаара рымоуп, иара убас хыԥхьаӡара рацәала аԥенџьырқәа. Филиппс иазгәеиҭоит: «Аныхабаа аҩныҵҟатәи аҭӡаҟны иаадырԥшит еишьҭаргыланы 64 ԥенџьыр, еихацла ирҩычаны. Аабеи хынҩажәиԥшьбеи — ари ажәҩан нцәахәы Венера лхыԥхьаӡарақәа роуп. Ажәытәӡатәи арабцәа рыҟны ажәҩан нцәахәы Венера лхаҿсахьеи аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи – Балкиси аӡә ракәхазар ҟалоит–». Ахьӡ «Балкис» «Ильмука» авариант еицак акәзар ҟалоит[3]. Уи адагьы арабтә текстқәа рыҟны рхы иадырхәоит Балмака авариант («Алмаки лаҳаҭыр аҟнытә»), ари аҵарауаа џьоукы ашьҭахь еицакхаз Билкис ахьынтәаауа акәзар ҟалоит ҳәа ирыԥхьаӡоит[76].
Алада иаагоу легьендақәак аҳәынҭқарԥҳәыс лшьапқәа рзы даҽа гәаанагарақәак ҳадыргылоит:
Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи иуаҩытәҩсатәым лыԥшразы аҭоурых ҳԥылоит арабтә версиа «Кебра Негаст» аҟны, уи излаҳәо ала, ажәытәӡан Абиссиниа (Ефиопиа) иахагылан аҳәынҭқар шьа злаз аҳәынҭқарҳәсақәа (аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи ҳәынҭқар хылҵшьҭран илымаз ҳәа):
Ари Аҳәынҭқарԥҳәыс (аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи) лан лцәалтәымкәа даныҟаз ''аџьма ҟәаз дук лылаԥш ақәшәан, уи деилаҳаны ҿаалҭит: «Ари аԥстәы шԥаԥшӡоу! Ашьапқәагьы шԥаԥшӡоу!» ҳәа. Абри аџьма гәхьаалгалозаарын ашьҭахь. Лымгәарҭа иҭаз лыԥҳа даншәы, лызшьапык уаҩытәҩсатә шьапын, егьи- аџьма шьапын. Абас, аҳәынҭқарԥҳәыс лан длыхшеит уаҩ иимбацыз аҭыԥха, длааӡеит, ашьҭахь лхаҵацара анааи, лшьапы ҿаасҭазы аӡәы диццар лҭахымхеит, убас дыҟан аҳәынҭқарра дахагылаанӡа.''
— ''E.A.Wallis Budge, The Queen of Sheba and Her Only Son, Menyelek[77]''
Аҩадатәи Ефиопиа иҟоуп заақьырсиантә легьенда, уи иаҳәоит аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи аҩсҭаа шьапы злыҵаз. Алегьенда ари тигре абшьҭра датәын аҳәоит, лыхьӡ Етъе Азеб ( «Аладатәи аҳәынҭқарԥҳәыс» ҳәа ахьану Аҿатә Уасиаҭ аҟны мацароуп). Уи лыжәлар ахацәа рыԥҳаиҳабацәа ӡатәс иззаргоз агәылшьап мамзаргьы амаҭ иамҵаныҳәон:
[[Афаил:Stele_Iglum_Louvre_AO1029.jpg|мини|Сабеиатәи астела: аишәачареи амахҽ хьчаҩи, аҩыра саба бызшәала ианҵоуп]]
''Ари лҭаацәа раамҭа анааи, рыԥҳа дрыманы иааит, агәылшьап афатә иашьҭаланы иахьаауаз аҵлаҟны инеит. Хара имгакәа абрахь быжьҩык ацқьацәа ааин аҵла инаҵатәеит. Урҭ абри аҭыԥҳа илҿаланы инеиуаз лылаӷырӡ анрықәҭәа, аҵла ианнаҵаԥш, аҭыԥҳа аҵла дшадҿаҳәалаз анырба, илызҵааит, уаҩԥсума бара ҳәа, илызҵаауа рҿаархан, аҭыԥҳа илҳәеит аҵла дшадҿарҳәалаз, агәылшьап дафараны дшыҟоу. Ацқьацәа абыжьҩык агәылшьап џьарла иасын иршьит. Аха уи ашьа Етье Азеб илықәҭәеит азы лызшьапык аҽада шьапны иҟалеит. Ацқьацәа дыԥдыртлан, ақыҭахь бхынҳәы ҳәа ларҳәеит, аха ауаа дықәцаны дкарцеит ауха зегьы аҵла дахьықәтәаз агәылшьап лызнеит ҳәа иԥхьаӡаны. Адырҩаҽны лара ақыҭаҟнытә ауаа лыманы дцан, ишьны икажьыз агәылшьап длырбеит, усҟан иаразнак дҳәынҭқарны дҟарҵеит, лара илеиԥшыз ҭыԥҳакгьы лыцхырааҩыс дҟалҵеит.''
— ''E.A.Wallis Budge, The Queen of Sheba and Her Only Son, Menyelek[77]''
Европатәи ақьырсиан ныхачаԥаҩыраҟны лшьапқәа ҟыз шьапны иҟалеит[78] — иҟалап агерманцәа рмырҭаҭтә нцәахәы Перхткак аҟыз шьапы зҵаз латрибутқәа рҟынтәи иааргазар. Даҽа версиак ала, Ан Ҟыз илызкыз алакәқәа рхаҿсахьа аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи иалҭаз аныррала ишьақәгылазар ҟалоит. [79]. Акралԥҳәыс Аҟыз Шьапы даара дрылаҵәаны дыҟоуп Аладатәи Франциа (Reine Pédauque, итал. piede d’auca, «аҟәраан шьапы»), насгьы аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи ишлызкыз зынӡагьы ирхашҭхьан.
[[Афаил:Bar'an_temple_1986-3.jpg|мини|Мариба иҟоу Амра Аныхаба аԥҽыхақәа. Ҳ.ҟ. VIII ашә. иргылоуп, 1000 шықәса еиқәханы иҟан]]
== Ахархәара змоу алитература ==
* {{Ашәҟәы|Ашықәс=1998 |Ажәла=Баиер |Ахьӡ=Рольф |Астатиа ахьӡ=Rolf Beyer: Die Königin von Saba, Engel und Dämon. Der Mythos einer Frau. Lübbe, Bergisch Gladbach 1988|Ақалақь=Ростов-на-Дону|Аҭыжьырҭа=«Феникс»|Асериа=След в истории|Атираж=5000 |isbn=3-7857-0449-6|Адаҟьақәа=320}}
* {{Ашәҟәы|Автор=Жан Франсуа Бретон |Астатиа ахьӡ=Повседневная жизнь Аравии Счастливой времен царицы Савской. VIII век до н.э. - I век н.э. |Аоригинал=L'Arabie heureuse аu temps de la reine de Saba VIII - I siecles avant J.-C. |Аҭакзыԥхықәу=Пер. с фр. Фёдора Нестерова |Ақалақь=М. |Аҭыжьырҭа=«Молодая гвардия» |Ашықәс=2003 |Адаҟьақәа=256 |Асериа=Живая история: Повседневная жизнь человечества |isbn=5-235-02571-7 |Атираж=5000 }}
* {{Ашәҟәы|Автор=[[Литтманн, Енно|Енно Литтманн]]|Ашықәс=1904|Азхьарԥш=https://archive.org/details/legendqueensheb01shebgoog|Астатиа ахьӡ=The legend of the Queen of Sheba in the tradition of Axum|Ақалақь=Принстаун|Аҭыжьырҭа=The University Library}}
* ''Mdrsh mshl, Midrasch Mischle, Sammlung Agadischer Auslegung der Spruche Salamon’s (Midrash on the Proverbs,'' Critically Edited, with a Commentary and Detailed Preface) by Salomon Buber
* Jacob Lassner, [https://books.google.ru/books?id=7hzuHiOjYUoC ''Demonizing the Queen of Sheba: Boundaries of Gender and Culture in Postbiblical Judaism and Medieval Islam''], University of Chicago Press, 1993{{ref-en}}, включает подборку текстов о царице Савской (pp. 161—214):
** <small>The Queen Sheba in the ''Midrash Mishle''; Riddles of the ''Midrash ha-Hefez''; ''Targum Sheni''; Pseudo Ben Sira; The Yemenite Tale of Saadiah Ben Joseph; Recent Jewish Folklore and Folkloric Texts; Various Qur’anic Texts; Tha’labi’s Version of Sulayman and Bilqis, the Queen; Passages from Al-Kisa’i</small>
* Wendell Philips, ''Quataban and Sheba,'' 1955.
* «Queen of Sheba and Biblical Scholarship» by Bernard Leeman (Queensland Academic Press) Westbrook Australia 2005 {{ISBN|0-9758022-0-8}}
* The Queen of Sheba’s Goose-Foot in Medieval Literature and Art, in The Authority in the Medieval West, ed. M. GOSMAN et al., Groningen, 1999, pp. 175—192
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:ҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи}}
[[Акатегориа:Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи| ]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 10-тәи ашәышықәсазтәи амонархцәа]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 10-тәи ашәышықәсазы аҳәса]]
[[Акатегориа:Ажәытәӡатәи ауриаҳәса]]
[[Акатегориа:Арабтәи аҳкәажәцәа]]
[[Акатегориа:Абета Израиль]]
[[Акатегориа:Аҳцәа рышәҟәқәа рперсонажцәа]]
[[Акатегориа:Амырҭаҭра аҟынтәи аиудеиатә дин здызкылаз]]
[[Акатегориа:Ефиопиатәи ауриацәа]]
[[Акатегориа:Ауриацәа рмонархцәа]]
[[Акатегориа:Ефиопиа иҟоу ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи]]
[[Акатегориа:Аџьынҳәысa]]
[[Акатегориа:Ауриатә библиаҿы амонархцәа]]
[[Акатегориа:Зыҟазаара еимаркуа ауаа]]
[[Акатегориа:Иемен амонархцәа]]
[[Акатегориа:Сава]]
[[Акатегориа:Соломон]]
[[Акатегориа:Абиблиаҿы зыӡбахә ҳәам ауаа]]
[[Акатегориа:Ауриатә библиаҿы аҳәса]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 10-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа]]
[[Акатегориа:Аҟәырҟан ауаа]]
[[Акатегориа:Ахроникақәа рышәҟәқәа рперсонажцәа]]
[[Акатегориа:Алегендартә монархцәа]]
[[Акатегориа:Лилит]]
[[Акатегориа:Ауаатәыҩса рмифологиатә гибридқәа]]
[[Акатегориа:Ажәлар рҳәамҭақәа рҿы ашацәа]]
[[Акатегориа:Аҟазараҿы араса иадҳәалоу аимак-аиҿакқәа]]
2yri44gtiv4q9b5skcyiadkzf27rfjm
162681
162680
2026-03-29T12:19:02Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Ажәлар рҳәамҭақәа рҿы ашацәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
162681
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:Queen of Sheba (1907), by Edward Slocombe.jpg|альт=«Царица Савская» Картина работы Эдварда Слокома (1907 год)|мини|«Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи», Эдварда Слокома (1907 ш.)]]
'''Аҳәынҭқарԥҳәыс Са́ватәи''' хьӡи-ԥшеи змаз, ({{lang-he|מלכת שְׁבָא, Малка́т Шва́}}, {{lang-fa|ملكة سبأ, Малика́т Са́ба}}, ажәытәӡ.ефиоп.ንግሥተ ሳባ, Ниги́ста Са́ба), X ашә. ҳ. ҟ. — [[аравиа]]тәи аҳра [[Сава]] (Шеба) иахагылаз, [[Иерусалим]] аҳәынҭқар [[Соломон]] даниҭааз атәы [[Абиблиа]]ҟны иаҳәоит.
Ари аҳәынҭқарԥҳәыс лыхьӡ Абиблиаҟны иарбаӡам. Еиҳа ихьшәоу араб текстқәа рыҟны Балкис (Билкис, европ. — Балкида) ҳәа лыхьӡ аарԥшуп, ефиопиатәи алегьендақәа рыҟны — Македа,<ref name="Викитека ЭСБЕ">[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%81 Балькис] // [[Брокгаузи Ефрони ренциклопедиатә жәар]]: 86 атомқәа рҩы. (82 т. и 4 доп.). — Санкт Петербург, 1891. — Т. IIa. — ад. 846.</ref> европатәи алитератураҟны, Иосиф Флави инаишьҭырххны, иуԥылоит Никаула ахьӡ (урыс. Никавлиа). Англыз бызшәала иҩу амассатә культураҟны лтәыла ахьӡ Шеба, зны-зынла агха ҟаҵаны, хатәы хьыӡны хархәара ахьамоу ыҟоуп.
Аҳәынҭқарԥҳәыс аҭоурых аҟны лыҟазаара шьақәырӷәӷәаӡам, аха уи лхаҿсахьа [[Европа]], [[Аҩадатәи Африка]], [[Мрагылара Ааигәа|Ааигәатәи Мрагылара]] ажәларқәа аӡәырҩы [[Афольклор|рфольклори]] рлитературеи акырӡа анырра рнаҭеит.
== Аԥшьаҩырақәа рыҟны ==
=== Ажәытә Уасиаҭ аҟны ===
Аҳәынҭқарԥҳәыс Са́ватәи лҭоурых Абиблиаҟны акырӡа израильтәи аҳ Соломон идҳәаланы иаарԥшуп<ref name="Викитека ЭСБЕ" />. Абиблиатә ҳәамҭа ала, Аҳәынҭқарԥҳәыс Са́ватәи Соломон иҟәыӷареи ихьӡ-иԥшеи ртәы анлаҳа, «ацуфарақәа рыла дԥылшәарц азы диҭааит». Уи дшиҭааз атәы аҳәоит Аҳрақәа Ахԥатәи рышәҟәы 10-тәи ахаҟны, иара убас Аҩбатәи ашәҟәы Паралипоменон (II Хроник) 9-тәи ахаҟны.
''Дагьнеит лара Иерусалим амал ду лыманы: амахҽқәа, арафқәа, ҵҩа змам ахьырацәа, хәызмоу ахаҳәқәа рықәҵаны; дагьнеит лара Соломон иҟны, лгәы иҭаз зегьы далацәажәеит, зегьы иалҳәеит. Соломон уи лажәақәа зегьы рҵакы лаиҳәеит, изымдыруаз акгьы ыҟамызт аҳ.''
''Иагьылбеит'' аҳәынҭқарԥҳәыс Са́ватәи ''Соломон иҟәыӷара, иргылаз аҩынгьы, иеишәа иқәыз ачыс, итәцәа рынхарҭа, имаҵуцәа реиҿкаашьа, реилаҳәашьа, иҩынаҳацәагьы убас, Иҳақәиҭу иныхахь ибылразы инеигоз зегьы. Уаҳагьы имӡакәа аҳ иалҳәеит: сыдгьыл аҿы исаҳаз уусқәеи уҟәыӷареи ртәы иашоуп; аха исаҳаз агәра згомызт сааины сылала исымбакәа: иҟоу аҟнытә абжагьы смаҳаит; сара ишсаҳаз аасҭа уҟәыӷареи умали еиҳа еиҳауп. Лыԥха рымоуп есымша уаԥхьа игылоу ууаа, лыԥха рымоуп умаҵуҩцәагьы уҟәыӷара атәы заҳауа! Лыԥха имазааит Унцәа Израил уахаргылара згәаԥхаз! Израиль ашҟа имоу наунагӡатәи абзиабаралоуп Анцәа ҳәынҭқарс узахаиргылаз, аӡбареи аиашареи рымҩаԥгаразы.''
''Иагьилҭеит лара аҳәынҭқар шәи ҩажәа талант ахьи ҵҩа змам арафқәеи, хәызмоу ахаҳәқәеи; Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыс илҭаз аҟара рафы ахааназы имааицызт арахь.''
Соломонгьы ари ацкы уны, аҳәынҭқарԥҳәыс ҳамҭас илиҭеит «лгәы иааҭахыз, дыззыҳәаз зегьы». Абри аҭаара анас, Абиблиа ишаҳәо ала, Израиль уаҩ ишимбац ала аизҳазыӷьара ҟалеит. Аҳ Соломон иахь ашықәс аҩныҵҟала 666 талант ахьы аауан (2Пар. 9:13). Абри ахаҟны иҳәоуп иара убас Соломон ибеиара атәы. Аслан баҩ иалхны, хьыла иҭалаҳаны итәарҭа ҟаиҵеит, усҟантәи аамҭазы уи аиԥш зеиԥшу ыҟамызт. Уи адагьы Соломон ахьы чаԥаны 200 ԥырак ҟаиҵеит, ахан аҟны, Аныхаҟны аӡыржәга хьыԥшьақәа зегьы ахьы иалхны иҟаиҵеит, «араӡны Соломон ихаан хәы амаӡамызт» (2Пар. 9:20) «маллеи ҟәыӷаралеи адгьыл аҿы иҟаз аҳәынҭқарцәа зегьы иагьраԥигеит Соломон» (2Пар. 9:22). Абри аҳәынҭқарԥҳәыс лышьҭахь аҳцәа аӡәырҩы аҳәынҭқар Соломон иҭаара рҭаххо иалагеит (2Пар. 9:23).
Сава атәыла аӡбахә рҳәоит иара убас адырҩцәа Исаии, Иеремии, Иезекиильи рышәҟәқәа рыҟны, иара убас Иови Ԥсалмаҳи рышәҟәаҟны.
=== Ахҳәаақәа ===
[[Танах]]<ref>См. толкование [[Раши]] к стиху. 3Цар. [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A2%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C%D1%8F_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0_%D0%A6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2#10:13 10:13]</ref> ауриа хҳәааҟаҵаҩцәа рыҩныҵҟа иҟоуп агәаанагара Абиблиа ҳәамҭа еилкаатәуп Соломон агәнаҳа ҟаҵаны аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи дидикылеит ҳәа, уи ашьҭахь шәышықәса рнаҩс диит ҳәа Навуходоносор, уи Соломон иргылаз аныха ирбгеит ҳәа. (Арабтә легендақәа рыҟны лара Навуходоносор ианҵәҟьа лоуп). [3]).
[[Афаил:Visita_de_la_reina_de_Saba_a_Salomón,_por_Tintoretto.jpg|мини|341x341пкс|«Соломони аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәии», Тинторетто исахьа, 1555 инарз., Прадо]]
Талмуд ала, аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи илызку аҭоурых аллегориаҵас иаԥхьатәуп, ажәақәа «מלכת שבא» («аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи») еилкаатәуп Соломон [4] инапаҵаҟа иҟалаз «מלכות שבא» («Саватәи аҳра») ҳәа.
=== Ауасиаҭ ҿыц аҟны ===
Ауасиаҭ ҿыц аҟны аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи «аладатәи аҳәынҭқарԥҳәыс» ҳәа лыхьӡ ҳәоуп, Иаса иҟәыӷара ақәныҟәара зҭахым дырҿаргыланы даарԥшуп :[5] «Аладатәи аҳәынҭқарԥҳәыс ас еиԥш иҟоу ауаа дырҿагыланы дрықәыӡбоит, избан акәзар адгьыл аҵыхәантә дааит Соломон иҟәыӷа ажәа дазыӡырҩырц азы; ари Соломон иаасҭа еиҳауп» (Лк. 11:31), абри аҩыза аагоуп Маҭа иҟынгьы (Мф. 12:42).
Феофилакт Болгариатәи Лука иҟнытә Аевангелие (Агәырӷьаҿҳәаша) аилыркаагаҟны иҩуеит: «аладатәи аҳәынҭқарԥҳәыс» иаанаго еилкаала иарбанзаалак згәы ӷәӷәоу, абзиа аҟаҵара зылшо есқьынгьы ҳәа»[6]. Иазгәарҭоит, ари афраза аҵакы абас иҟоуп ҳәа — Аӡбара амш аҽны аҳәынҭқарԥҳәыс (алада Лука зыӡбахә иҳәо амырҭаҭцәа-ниневитианцәа, Иона ибзоураны анцәа дхазҵаз) дықәгылоит, Иаса ихаантәи аиудеиацәа дагьрықәыӡбоит ҳәа, избан акәзар урҭ анцәа ихаҵара иалагаз амырҭаҭцәа ирымамыз алшарақәеи азинҷыдақәеи рыман, аха урҭ рыдкылара мап ацәыркит ҳәа[7]. Иероним Стридонтәи ишазгәеиҭоз ала, ирықәыӡбоит азыӡба аҳәаразы ирымаз амчхарала акәым, аха дара ирҿырԥшны аԥыжәара ирымаз ала[8]. Ниневитианааи Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыси Қьырса аамҭа ицаныз анцәа дхазымҵаз излараԥыргоз Иоанн Ахьҿы «Маҭа ишәҟәазы аиҿцәажәараҟны» ишиҳәо ала: «еиҵаз агәра ргеит азоуп, иудеиаа еиҳазгьы агәра рымгеит»[9].
[[Афаил:Peter_Paul_Rubens_009.jpg|мини|«Иҟало здыруаз амҵахырхәара аныҟарҵоз», Рубенс исахьа]]
Иара убас уи иаҭан ажәытәӡатәи амырҭаҭцәа «рыԥсы аазгоз» рроль. Исидор Севильтәи иҩуан: «Соломон Анцәа ду иҩны зыргылаз ижәҩантәу Иеруслаим азы ахаҳәи аӷәуи ирылхны акәымкәа, ацқьацәа зегьы ирылхны. Соломон иҟәыӷа ажәа дазыӡырҩырц азы иааз Аладатәи аҳәынҭқарԥҳәыс лтәы еилкаатәуп, Анцәа ибжьы иазыӡырҩырц акыр инаскьагоу, ихараӡоу адунеи аҳәаақәа рыҟнытә иааз аныха ауп ҳәа»[10].
Ақьырсиантә авторцәа аӡәырҩы ирыԥхьаӡоит аҳамҭақәа зманы Соломон иахь иааз аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи ҳәа иаарԥшу Иаса Қьырса имҵахырхәаразы иааз адырҩцәа рхаҿсахьа ауп ҳәа. Иероним Лыԥхазмоу «Исаиа адырҩы ишәҟәы» аилыркаагаҟны абас иҳәоит: аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи Соломон иҟыӷарақәа дырзыӡырҩырц Иерусалимҟа дшааз еиԥш, адырҩцәагьы Анцәа иҟәыӷара ду – Иаса Қьырса имҵахырхәаразы иааит[11].
Ари аилыркаа акыр Амессиа аҳамҭақәа изнагара иазку Исаиа ажәытәуасиаҭтәи иҿаҳәатәы шьаҭас иамоуп, уа иара убас аӡбахә иҳәоит Сава атәыла, иагьҳәоуп арҭ реиԥш аҳәынҭқарԥҳәыс Соломон изналгаз аҳамҭақәа ртәы: «Амахҽқәа рыжәпарала ухҟьахоит уара — адромадерқәа (џьыҟәк змоу амахҽ) Мадиами Ефи рыҟнытә; урҭ рызегьы Савантә иаауеит, ахьи арафи рыманы, Иҳақәиҭу ибзарӡгьы рҳәоит» (Ис. 60:6). Ауасиаҭҿыцтәи адырҩцәа иара убас асаби Қьырса изнаргеит арафы, ахьы, амирра. Арҭ асиужетқәа реизааигәара атәы иаҵшьны ирҳәоит мраҭашәараевропатәи аҟазараҟны, иаҳҳәап, еиҵыху аманускрипт агәҭаны ианырҵар ҟалон, наҟ-ааҟ еиҿаԥшуа.
=== Аҟоран аҟны ===
Аҟоран 27-тәи асура «Ашышкамсқәа» аҟны иануп адырҩы Сулеимани (Соломоне) араб ҳәамҭа Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыси ирызку. Уи инаҷыданы, аԥсылман фольклор аҟны иҟоуп Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыс илызку алегьенда аверсиақәак, уа уи Балкис (Билкис) лыхьӡуп 12].
Аԥсылман традициа инақәыршәаны, Соломон ашамыхьажь аҟнытә еиликаауеит Балкис ҳәа аҳәынҭқарԥҳәыс дшыҟоу атәы — алакә аҟнеиԥш ибеиоу атәыла Саба иахагылоу, ахьы иалху зыхә дуу хаҳәла ичаԥоу аҳ итәарҭа иқәтәоу, амрагь иамҵахырхәо. Уи ашәҟәы лзиҩуеит абас анҵаны: «Анцәа имаҵуҩы, Соломон, Давид иԥа сыҟнытә, Балкисҟа, аҳәынҭқарԥҳәыс Шеба лзы. Шәысҿамгылан, аха шәааи, шәыхгьы сышәҭ» ҳәа. Ашәҟәы аҳәынҭқарԥҳәыс илнаҭоит Соломон уи лаҳра атәы иазҳәаз аҵыс.
Балкис ашәҟәы анлоу, дшәеит Соломон аибашьра иақәикыр ҳәа, убри аҟнытә зыхә дуу аҳамҭақәа изылышьҭит, уи иара мап рцәикит, ар шдәықәиҵо, лықалақьқәа шимпыҵаикуа, уи иаланхогьы хьымӡӷы дырганы ишалицо ҳәаны. Абри ашьҭахь Балкис илыӡбеит Соломон ишҟа лара хаҭала дцарц, убас ала лхы шилымҭо аалырԥшырц азы.
[[Афаил:Persischer_Meister_001.jpg|мини|«Соломон аҳтәарҭаҟны аԥстәқәа рыгәҭаны». Аџьамтәылатә миниатиура XVI ашә.]]
«Аҳәынҭқарԥҳәыс Билкиси ашамыхьажьи». Аџьамтәылатә миниатиура, 1590—1600 шш. инарз.
Дцаанӡа дзықәтәаз лытрон абааҟны илҵәахит, ацаԥха аркны, аха Соломон, аџьинқәа раҳ, урҭ ицырхырааны уи Иерусалимҟа ииаигеит, аԥшра ԥсахны Аҳәынҭқарԥҳәыс илирбан, длызҵааит: «Абас аума иара шыҟоу ?» ҳәа. Балкис иара лдырит азы Соломон ҷыдала лара лзы иргылаз ахан ахь днарыԥхьеит. Уи адашьма асаркьа иалхны иҟаҵан, аҵаҟа аԥсыӡқәа ӡсо иҭан (егьи аурысшәахь аиҭагаҟны адашьма аҵәцаш иалхын аҟнытә адашьма аҭыԥан ӡыз џьылшьеит иҟаз[13]). Балкис, ахан даныҩнала, дшәеит, аӡы дҭаланы ицатәыз џьылшьеит, лыҵкы дҩаханы, лшьамхқәа хтны. Уи ашьҭахь ус лҳәеит:
Иа Анцәа! Схы ԥхасҭастәит, шьҭа Сулаимангьы саргьы, Адунеи иқәу Аллаҳ ҳаитәуп.[14]
Абасала, Сулеиман имчрагьы и-Нцәагьы азхалҵеит, Аԥслыманрагьы лыдылкылеит.
Аҟоран иахцәажәо ахҳәааҟаҵаҩцәа Соломон ихан аҟны адашьма иадҳәалоу ари ахҭыс аҳ игызмалра атәы аҳәоит ҳәа ирыԥхьаӡоит, уи Балкис лшьапы ахәы ақәуп аҽадаҟнеиԥш ҳәа ирҳәоз иашазар гәаиҭарц азы иҟаиҵеит ҳәа. Аҳмад ас-Салабии Џь. аль-Маҳаллии рверсиала Балкис лцәеижь зегьы ахәы ақәын, лшьапқәа аҽада ашьапқәа иреиԥшын – ари дқаҷаан ҳәа, аҳ дҿаԥиҽит, дааирԥшит ҳәа. (шәахә. аҟәша Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыс лшьапқәа).
Аҟоран ахҳәааҟаҵаҩ Џь. ас-Суиути излаиҳәо ала, Соломон Балкис ԥҳәысс дигарц иҭахын, аха лшьапқәа ирықәыз ахәы дыннакылон. [16] Егьи ахҳәааҟаҵаҩ — Аль-Баидави иҩуеит Балкис лхаҵа деилкаам ҳәа, аҳ дыззиҳәаз ҳамдан ахылҵшьҭрақәа раԥхьагылаҩцәа дыруаӡәкызар ҟалап ҳәа игәы иаанагоит.
== Алегьендақәа ==
[[Афаил:Konrad_Witz_003.jpg|мини|«Соломони Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыси», Конрад Виц исахьа]]
=== Соломони Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыси ===
Аԥшьаҩыратә текст аҟны Соломони Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыси реизыҟазаашьазы, ирыбжьаз абзиабаразы ажәакгьы ҳәаӡам. Аха абас еиԥш ишеизыҟаз атәы иалацәажәоит алегьендақәа рыҟны. Абиблиа иаҳәоит 700-ҩык аҳәсеи 300 –ҩык уадалақь(ҳәсеи) иман ҳәа (3 Аҳр. 11:3), урҭ рыҩныҵҟа дыҟоуп ҳәа рҳәоит легьендақәак, Саватәи аҳәынҭқарԥҳәысгьы.
=== Ауриа ҳәамҭақәа ===
Иудеиатәи атрадициақәа рыҟны ари атема иазку алегьендақәа маҷӡам. Соломони Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыси реиԥылара атәы аҳәоит аггадтә мидраш «Таргум Шени» «Есфирь Ишәҟәы азы» (VII ашә. анҵә. — VIII ашә.алаг.) аҟны, екзегетикатә «Мидраш Мишлеи» «Соломон Иажәамаанақәа Рышәҟәы» азы[18] (IX ашә. инарз.)[19], уи аҵакы еиҭа иҳәоуп мидрашқәа реизга «Иалкут Шимони» «Паралипоменон» азы (Ахроникақәа рзы) (XIII ашә)[20], иара убас иементәи аманускрипт «Мидраш Ха-хефец» (XV ашә) азы. Аҳәынҭқарԥҳәыс лҭоурых хԥаны иушар алшоит — раԥхьатәиқәа ҩба: «аҳәынҭқарԥҳәыси ашамыӷьажьи рзы ацҳамҭази» «асаркьа дәи аҳәынҭқарԥҳәыс лшьаргәацәқәеи» акырџьара Аҟоран ажәабжь (VII ашә.) иақәшәоит; ахԥатәи Абиблиаҟны иааркьаҿны излацәажәоу Соломони Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыси реиԥылара атемеи уи Соломон илҭаз ацуфарақәеи ртәы иацнаҵоит инарҭбааны иаарԥшу ажәабжь аҟны.
Ауриа ҳәамҭа ишаҳәо ала[21], ашәарахи аԥстәқәеи дырхылаԥшҩны даныҟаз, Соломон ҽнак дара зегьы еизигеит. Ашамыӷьашь (мамзаргьы «арбаӷь Бар») мацара агын. Аҵыхәтәан уи анырыԥшаа, иара Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыс дахьтәоу Китор ҳәа қалақь ссирк аӡбахә аҳәеит:
''Ари адгьыл асаба ахә аасҭа ахә амоуп; араӡын адәаҟны икажьу агәам-сам иаҩызоуп. Уа изызҳауа аҵлақәа аԥсабара аншаз аԥхьатәи амшқәа рзы еиҭаҳауп, аӡгьы роууеит едем аӡқәа рыҟнытә. Аҳәынҭқар ир атәылаҟны ирацәаӡоуп, аибашьцәа рхы ахыркырақәа (агәыргьынқәа) ықәгылоуп, аха аибашьышьа рыдмырҵаӡеит, уи моу ахыци ахәымпали рыла изхысӡом[22].''
Ари заҳаз Соломон аҵыс аԥсаатә ду ацҵаны Саватәи адгьыл ашҟа идәықәиҵеит аҳәынҭқарԥҳәыс лзы ажәа рыцҵаны. Аҳәынҭқарԥҳәыс амра амҵахырхәаразы динҵас иҟалҵарц азы дахьдәылҵыз амра иааз аԥсаатә ахаԥан, атәыла ашәшьы хылеит. Илбаз алалабара даргачамкын, аҳәынҭқарԥҳәыс илшәыз лышәҵатәы лкәыкәит, ижәжәаны иқәылҵеит. Убасҟан зымҵәыжәҩақәа Соломон ишәҟәы зыдҿаҳәалаз ашамыӷьажь иԥырны лааигәа инеит. Уи ашәҟәы абас аҳәон:
''Сара, аҳәынҭқар Соломон сыҟнытә. Абзиарақәа шәықәзааит буаагьы баргьы!''
''Ибдыруеит бара Анцәа адәы иқәу агыгшәыги аԥсаатәи, аџьнышқәеи, аҩсҭаацәеи сшырхаиргылаз, Мрагылареи Мраҭашәареи, Шьыбжьагәи Аҵхагәи рҳәынҭқарцәа зегьы сара исеихырхәарц ишаауа. Исҳәогьы убри ауп, шәхала шәхатәгәаԥхарала сара сышҟа шәааир, бара, аҳәынҭқарԥҳәыс, ҳаҭыр бықәҵаны бсыдыскылоит избахьоу аҳәынҭқарцәа аӡәы иеиԥшымкәа; ишәҭахымхакәа, Соломон ишҟа шәанымааи, ижәдыруазароуп: арҭ аҳәынҭқарцәа — адәы иқәу агыгшәыги жәҩан иалоу аԥсаатәи; аџьнышқәеи аҩсҭаацәеи — ҵҩа змам, шәахьышьҭоу шәыҩнқәа рыҟны инеины шәырхәаҽып, адәы иқәу агыгшәыг адәқәа рыҟны шәеимырыжәжәап, ажәҩан иалоу аԥсаатә шәыбаҩ иаахыкәласуа ишәықәу шәжьы ҭырфаап.''
[[Афаил:Arrival_sheba.jpg|мини|«Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыс лааира», Самуел Коулмен исахьа]]
Аҳәынҭқарԥҳәыс ашәҟәы данаԥхьа, инхаз лымаҭәагьы ԥылыжәжәеит. Лабжьагаҩцәа Иерусалимҟа бымцан ҳәа ларҳәеит, ахал лара абас еиԥш мчы змоу аҳәынҭқар дылбарц лҭаххеит. Аӷбақәа зыхә дуу акипарис ҵламаҭәахә, абырлаш, хәы змоу ахаҳә ақәҵаны амҩа дықәлоит, Израилнӡа днаӡоит хышықәса рыла (ари амҩа 7 шықәса уахьаго аҭыԥан).
«Есфир Ишәҟәы» азы «Таргум Шени» инақәыршәаны, аҳәынҭқар Саватәи аҳәынҭқарԥҳәыс дидикылеит ихан аҟны аҳ итәарҭа ахьыҟаз ауада ду аҿы. Аҳәынҭқарԥҳәыс уи лшьапы анынҩналыргыла, аҳ иаҳтәарҭа аӡы иӡаагылазшәа лбеит, иаразнак лкалҭгьы шьҭылхит имбааӡарц азы. Абасала, Соломон лшьапқәа ибеит ахәы жәпаӡа изқәыз, иаахжәангьы: «Быԥшӡара – аԥҳәыс лыԥшӡароуп, ахәы ибықәу — ахаҵа иқәу ахәы иаҩызоуп. Ахаҵа иҟны ари ԥшӡоуп, аха аԥҳәыс лыҟны ари - гроуп», иҳәеит.
Соломони аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәии раԥхьаӡакәны рыбзиеибабара атәы ахьаҳәо «Алфавит Бен-Сиры» аҟны аҳәынҭқарԥҳәыс лцәа зегьы ахәы ақәын аҳәоит. Аҳәынҭқар иаҳҭынраҟны иҟаз ахәышәтәҩцәа адҵа риҭоит ахәы илықәу зрыцқьо ахьшьтәы дырхиарц.
=== Ефиопиатәи алегьендақәа ===
Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи илызку алегьендақәа руак ануп ефиопиатәи ашәҟәы «Кебра Негаст» («Аҳәынҭқарцәа рыхьӡ-рыԥша иазку ашәҟәы») аҟны, зегь раасҭа изаатәу анапылаҩыратә аԥҵамҭа XII ашәышықәса иаҵанакуа. Ари ашәҟәы иануп ефиопиатәи аҳәынҭқарцәа рхылҵшьҭрақәа ирзыку алегьендақәа аҳәынҭқар Соломон инаиркны аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лҟынӡа.[23] ( «Кебра Негаст» ихьшәаны ишцәырҵыз атәы аҳәоит 32-тәи ахаҟны аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи Ауасиаҭ Ҿыц аҟны зыӡбахә ҳәоу аефиопцәа р-Ҳәынҭқарԥҳәыс лаҳасабала иаарбоу аҳәынҭқарԥҳәыс Кандакиа длеиԥшны дахьаарԥшу, (Аус. 8:27). Аха Ауасиаҭ Ҿыц азы Уильям Баркли иҟаиҵо ахҳәаақәа рыла, Кандакиа — ахьӡ аасҭа еиҳа чынуп, Ефиопиа аҳәынҭқарҳәсақәа иныҟәыргоз .[24] Ари атекст инақәыршәаны уи хьӡыс илыман Македа («Амцатә»). Иҟалап уи шьаҭас иаиузар аладатәи аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи ауасиаҭҿыцтәи лыхьӡ.[25]
[[Афаил:Horse-sheba.jpg|мини|Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи аҽы дақәтәаны Иерусалимҟа дцоит. Ефиопиатәи афреска]]
Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи дыԥшӡан, дҟәышын (убри аан лхылҵшьҭреи лҭаацәеи рзы акгьы ҳәаӡам). Абиблиатә ҳәамҭа ишаҳәо еиԥш, Иерусалим днеит Соломон дылбарц, диацәажәарц, уи иҟәыӷареи ихьӡ-иԥшеи ртәы акыр лаҳахьан азы аҭуџьар Тармин иҟнытә.[26]
Ара дахьааиз Соломон «даара ҳаҭыр лықәҵаны дидикылеит, ихан аҟны иара иахьизааигәаз дыҩнаиҵеит. Шьыжьи уахеи лхәы наиҭиуан. Ҽнак «дара еицышьҭалеит», «жәымзи мчыбжьыки рнаҩс аҳәынҭқар Соломон даниԥырҵ ашьҭахь… ахшарауразы ахьаа лызцәырҵит, ахшарагьы длоуит, аҵеи». [27]
Македа лԥа Баина-Лехкем (авариантқәа — Уольде-Таббиб («аҟәыӷа иԥа»), Менелик, Меньелик) ихьӡылҵеит, уи жәаҩа шықәса анихыҵ, иаб иӡбахә иалҳәеит. 22 шықәса анихыҵ Баина-Лехкем «арратә ҟазареи аҽыбӷаҟазареи рыҟны абаҩхатәра иман, иара убас ашәарыцараҟны, ашәарах акреи рыҟны, арԥарцәа иддырҵо аҟазарақәа зегь рыҟны. Иагьлеиҳәеит иара Аҳәынҭқарԥҳәыс : „Сцан саб снаиҿыԥшып, нас схынҳәны саап, Израиль Анцәа ус иҭаххар» ҳәа.26] ицамҭаз Македа арԥыс Соломон имацәаз инапы иалыркит, иаб дибар далаидырырц, «лажәа, луасиаҭ инлыжьыз игәаланаршәап» ҳәа. [29]
Баина-Лехкема Иерусалим дахьнеиз, Соломон сԥа ҳәа дидикылт, ҳаҭырлагьы изныҟәеит:
''Аҳәынҭқар Соломон арԥыс дшааз иазҳәаз абас реиҳәеит: «уара дуеиԥшуп», шәҳәон, аха сара сычаԥашьа, сгылашьа имаӡам, аха саб Давид ичаԥашьа имоуп, иҭәымҭа данҭагылаз, сара саасҭагьы акыр дыԥшӡоуп». Аҳәынҭқар Соломон дҩагыланы ԥхьара дцеит, арԥыс хьыла иқәҵаны амаҭәа ишәиҵеит, ахьы иалхыз амаҟа иҟәниҵеит, агәыргьын ихаиргылеит, амацәазгьы имӷаиҵеит. Зеиӷь ыҟам маҭәала деибиҭеит, улаԥш наидхало, иаҳтәарҭа днықәиртәеит, иара ихаҭа диаҟараны дҟаиҵеит.''
— ''«Аҳәынҭқарцәа рыбзарӡы» (Kebra Nagast). Ахқәа 33-61''Хаиле Селассие I, Ефиопиа аҵыхәтәантәи аимператор, Соломонидаа рдинастиаҟны иҵыхәтәантәиуп ҳәа иԥхьаӡоу
[[Афаил:Selassie-2.jpg|мини|Хайле Селассие I, последний император Эфиопии, считающийся последним из династии Соломонидов]]
«Кебра Негаст» ишаҳәо ала, Баина-Лекхем иԥсадгьыл ахь иан лышҟа дхынҳәит иудеиатәи аҳцәа ирыҵанакуаз аԥхьаирақәа иманы дааит, Иерусалимтәи аныхабаа иҩынганы иааигеит Ауасиаҭ Аӷба, аефиопцәа ишырҳәо ала иахьагьы Аксум иҟоуп Сион Ицқьаӡоу Аҭыԥҳа Мариа лныхабааҟны.[30] Аҳәынҭқарԥҳәыс Макеба лԥа даныхынҳә ашьҭахь аҳра мап ацәкны лԥа илҭеит, уи Ефиопиа аҳра еиҿикааит израильтәи иеиԥшны, атәылаҟны аиудаизм ҳәынҭқарратә динны иалагаланы, аԥҳәыс лыла ашьҭрамдара мап ацәкны, апатриархат шьақәыргыланы. [23] Иахьа уажәраанӡагьы Ефиопиа еиқәханы иҟоуп «фалашеи» ацуҭа— ефиопиатәи ауриацәа. Урҭ Баина-Лекхем Ефиопиаҟа ицны иааз иудеиатәи аҳцәа ҳархылҵшьҭрақәоуп ҳәа рхы рыԥхьаӡоит.[31] «Кебра Негаст» ишиҳәо ала, Менелик Соломон раԥхьатәи ихылҵ иакәын, иԥеиҳаб иакәын, Аӷба (Израиль ажәлар ирыцыз алԥхагьы) зигазгьы убри ауп аԥхьаира имаз азин ала.
Баина-Лекхем зшьапы икыз Ефиопиатәи Соломонидаа аҳцәа рдинастиа атәылаҟны аҳра руан X ашә. аҟынӡа, фалаштәи аибашьҩы ҭыԥҳа Естер (мамзаргьы Иудит) иахылҳәаанӡа.[32] Аофициалтә ҭоурых ҩыра ишаҳәо ала, ажәытәӡатәи ашьҭра маӡала иаауан еиԥымҟьаӡакәа, еиҭа иагьыхынҳәит аҳра 1270 ш. аҳ Иеконо Амлак ила. Ефиопиа аҵыхәтәантәи аимператор Хаиле Селассие I Соломонида рдинастиа саҵанакуеит, аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи 225-тәи лабиԥар сатәуп ҳәа иԥхьаӡон.[33]
=== Арабтә литератураҟны ===
Аҳәынҭқарԥҳәыс лҭоурых арабтә литератураҟны иҵегьы иацқәоу ыҟоуп. Аҭоурыхҭҵааҩ ас-Салаби «Адырҩцәа рҭоурых» аҟны иҳәоит аҳәынҭқарԥҳәыс асаркьа дашьма ала лԥышәара чарҳәаран ҳәа: ҩыџьа аҩсҭаацәа (джинны), Соломон Билкис ԥҳәысс дигар ҳәа ишәаны, ахьӡ бааԥс лхырҵарц рыӡбеит, аҳәынҭқар: «Билкис, аиашазы, дҟәышуп, аха лышьхәақәа рҭыԥан аҽада ашьаԥхыцқәоуп илымоу, насгьы лшьаҳәырӡыӡқәа ахәы рықәуп, избанзар лан аҩысҭаахылҵшьҭороуп илымаз». Уи адагьы, ас-Салаби иҳәоит аҳтәарҭахь дышнеиз: лаб даныԥсы ашьҭахь ажәлар рыхәҭак аԥҳәыс аҳәынҭқарра лахаргылара рыдырымкылеит аҟнытә ахаҵа далырхит ҳәынҭқарс. Атәыла ҩ-лагеркны аҽашеит, амакҩы (аконкурент) дышнеиуаз дтиранха даақәгылеит. Усҟан аҳәынҭқарԥҳәыс аҳәацәа изылышьҭит аҩ-ганкгьы абасала еидылҵарц азы, ачараҟны аҩы зылсыз лхаҵа ихы хылҵәеит (еиҿшәырԥшы. Иудифи Олофернеи рҭоурых). Аҳәынҭқарԥҳәыс аҩсҭаацәа дшырхылҵшьҭроу анылҳәо, ас-Салаби Ибн Маимуни Абу Хураиру иахь ухьалырԥшуеит, аҵыхәтәантәи адырҩы Муҳаммед иршаҳаҭгақәа шьаҭас ишаиҭоз шьақәырӷәӷәаны, аканонтә текстқәа рыҟны уи зырҵабыргуа ҳәа акгьы шуԥымлогьы. Абу Али Балами, сасанидтәи асулҭан Мансур ивизир (X ашә.), ишиҳәо ала, уи лаб ҭауадын, лан — пери (аџьамтә мифологиаҟны анашанатә мчы змоу ҭыԥҳауп).
XII ашә. араб ашықәснҵаҩы Нашван аль-Химьиари иаԥиҵеит «Химьиариттәи ашәҟәы аҳцәа ирызку» захьӡу, саветәи аҳцәа рхылҵшьра атәы зҳәоз. Уа аҳәынҭқарԥҳәыс Билкис лыхьӡуп, уи лхатә ҭыԥ лымоуп ажәлашьҭрақәа рыҩныҵҟа — лхаҵа савеитәи аҭауад Ду Таба (егьи ахьӡ Манхен-ель) иоуп, аб Хадхад ихьӡуп, Тобба аҳәынҭқарцәа рыҩнра датәуп. Билкис дылхыҵит аҳ Асад[36]. Ари атекст аҟны иҟоуп аҳәынҭқарԥҳәыс нашанала лира атәы зҳәо ажәабжь: лаб шәарыцара дахьцаз, дҟьалеит ақәасаб дшашьҭаз, нашанатә қалақьк аҟны днанагеит, анашанатә мчы змаз ауаа ахьынхоз, аҳ Талаб-ибн-Сина дызхагылаз. Ақәасаб аҳ иԥҳа Харура далҵын, Хадхад диццеит. Аҭҵааҩцәа ари асиужет аперсонажцәеи Аравиа исламаԥхьатәи агыгшәыгтә культқәа ирыдҳәалоуп ҳәа азгәарҭоит. Аҳәынҭқарԥҳәыс лаб Хадхад аҵыс ашамыӷьажь (Худхуду) дазааигәоуп, абду Талаб — ҳ.ҟ. III ашә. инаркны амза иадҳәалоу анцәахәы ҳәа иӡбахә ҳәоуп, уи ихьӡ аиҭагараан «ашьха бӷаџьма» ҳәа аанагоит, ан ақәасаб-агызмал ҳәа[36].
[[Афаил:Osmanischer_Meister_001_detail.jpg|мини|«Соломони Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәии», ахәҭак. Османтәи аҟаза, XVI ашә.]]
Аџьамтә шәҟәыҩҩы Џьами жәлартә роман «Атронқәа быжьба» «Salaman va Absal» ахы аҟны аԥҳәыс лчарҳәара атема иазку ессе хәыҷык агәылоуп, Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи ахаҵа дшизыҟоу атәы аартны илҳәоит: «Уахынлаз, ҽынлаз, цәанырра ӷәӷәала сзышьҭаԥшыз арԥыск дсаҩсны дцараны дыҟаӡам».[37] Низами Сулеимани Билкиси рышьцылара бааԥсқәа дрықәыӡбоит, ишеибагаз атәы, адабла зысны ииз ахәыҷы итәы дахьалацәажәо, ани аби Аллаҳ ицәырӡоз аартны иарҳәар уи ихәышәтәра шауаз атәы. Аҳәынҭқарԥҳәыс лхаҵа дылжьарц шылҭаху атәы аргама илҳәоит, аҳәынҭқар имаз амал ду анаҩсгьы, атәым мал дшеилаҳауа атәы. Аԥҵамҭа ҵакыс иаман — агәнаҳа аартны ацәыргара ашьҭахь аиқәхара, анажьра аиура.
Аџьамтә шәҟәыҩҩы, амистик Џьелаледдин Руми (XIII ашә.) 4-тәи ашәҟәы «Месневи» (Аҟоран апоетикатә комментари) иаҳәоит амал ду змоу аҳәынҭқар лвизит атәы, уи лмал Сулеиман иҵакны имоу аасҭа имаҷӡоуп. Ахшыҩҵак хада — ҳамҭаҵәҟьаны иҟоу ахьы акәӡам, Аллаҳ имҵаныҳәароуп, убри аҟнытә Сулеиман аҳәынҭқарԥҳәыс лҟынтә ҳамҭас дыззыԥшу «лыԥсыцқьароуп». Аџьамтә поет Хафиз, иакәзар, иаԥиҵоит Билкис леротика-бзазаратә хаҿсахьа.
Арабтә текстқәак рыҟны аҳәынҭқарԥҳәыс лыхьӡ — Билкис акәӡам, Балмака, Иалмака, Иалааммака, Иллумку, Алмака уҳәа уб.егь.
=== Егьырҭ акультурақәа рыҟны ===
Ауриа литература иаҿырԥшны, егьырҭ ажәларқәа ацуфарақәа ртема уи аҟара инарҭбааны иаарԥшӡам, иоригиналтәу зҵаарақәак шуԥылогьы.
Арабтә ацуфараҟны аҳәынҭқарԥҳәыс «аҿажәкра хызҽуа» аӡы дазҵааит, ажәҩангьы, адгьылгьы иалымҵуа. Соломон, аԥааимбар Гавриил (Џабраил) игәы иҽанызҵаз, аҭак иҳәоит — уи аҽы аԥхӡоуп, аӡышара хызҽуаны иҟоу аԥстәы аԥхӡы, уи ҵааӡам азы (агха змоу абжьарашәышықәсазтәи агәаанагара).
Арабтә литератураҟны Соломон аҭыԥҳацәеи арԥарцәеи злеиԥшым аилкаара анидыргала, амидрашақәа рыҟны иаагоу аиԥшымзаарақәа ирықәымшәо азыӡба рыдигалеит: Соломон адҵа ҟаиҵеит шәҿы шәыӡәӡәа ҳәа, арԥарцәа рызнапык ала рҿы рыӡәӡәеит, аҭыԥҳацәа рыҩ-напык ала. Убри адагьы, аԥсылман автор Хуссеин итекстқәа руак аҟны — урҭ еиԥшны еилаҳәаӡам, аҭыԥҳацәа ахаҵа маҭәа, арԥарцәа аҳәса рымаҭәа ршәырҵеит.
Абжьарашәышықәсазтәи Европа ас еиԥш атекстқәа зеиқәымхаӡеит, аха аҟазара аԥҵамҭақәа рыла ацуфарақәа реиҭашьақәыргылара ҟалоит. Убас, XV ашә. иаҵанакуа анемец уарҳәалқәа, соломон иҟәыӷара аԥышәара иазку, ианҵоуп Соломон, еиԥшу ахәыҷқәа ҩыџьа аҵәақәа знапаҿы изку, аҳәынҭқарԥҳәыс, знапаҿы ҩ-шәҭык зку. Аҩыра ишаҳәо ала, лара дазҵаауеит: «Исаҳә, аҳ/Ашәҭқәеи ахәыҷқәеи/Ԥсабарала еиԥшу/Мамзаргьы еиԥшыму». Аҳәынҭқар ахәыҷқәа рыбжьара аӡӷаби аҷкәыни еилиргароуп, ашәҭқәа рыҟнытә иԥсабаратәым иарбану. Аҵыхәтәантәи аҟны уи ицхраауеит ашьха, ахәыҷқәа реиҩдыраара илшоит (аиудеиатә какан иалҵыз) урҭ аҵәақәа шырыҟәшәо ала. Еиҳа ижәытәӡатәу, ҳара ҳҟынӡа иааӡаз арҭ аҵәақәа ахьцәырҵуа алитературатә хыҵхырҭақәа, — ианонимтәу алатинтә ҩыра «Аурымааи егьырҭи еиуеиԥшым русқәа рзы атрактат» ауп (Болоньиа, 1326).
«Кебра Негаст» аҟны абиблиатә фраза «лара дааит ацуфарақәа рыла дԥылшәарц азы», еиҭагоуп «лара дааит иҟәыӷара ԥылшәарц азы», убри акәзар ҟалоит ефиопиатәи атрадициаҟны ацуфарақәа зыҟам зынӡагьы.
Иџьаушьартә иҟоуп ацуфарақәак рымҽхак акыр иахьыҭбаау: убас, иапониатәи афреилина Сеи Сионагон авторс дызмоу «Анҵамҭақәа ахчнызаҟны» (ҳ.ҟ.1000—1010 шш. ), иҟоуп ауриа хыҵхырҭақәа угәалазыршәо ахыҵхырҭақәа: арахәыц зҵудаша хәы змоу ахаҳә азы, ақьырсҭахҵәаха аӡы аӡааҵарала ахи аҵыхәеи аилыргара.
=== Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лҳамҭақәа ===
Еиуеиԥшым ажәларқәа рлегьендақәеи рҳәамҭақәеи рыҟны аҳәынҭқарԥҳәыс илыдҳәаланы иаарбоуп еиуеиԥшым аҳамҭақәа:
Абиблиаҟны:
* Абырлаши еилыԥхаауа ахаҳәқәеи;
* Ахьи афҩыхаақәеи
Алегьендақәа рыҟны:
* Араӡны; ақьырсиан легьенда ала, уи ахәҭак — 30 раӡны монетак Иерусалимтәи аныхабаа анхыбгалоз (IV ашәышықәса анаҩс) ибжьаӡит, егьырҭ (даҽа 5 шәышықәсак рнаҩс) адырҩцәа Иаса иҟны инаргаз аҳамҭақәа ирылалеит, аҵыхәтәан, Иуда Искариота ачарҳәара ииуыз азы ирҭеит («Соломон Иҳәахьа» инақәыршәаны — атекст, мысратәи ақьырсиануаҩ ила иаԥҵоуп I—IV ашә.-қәа инарзынаԥшуа ауриа легьендақәа шьаҭас иаҭаны);
* Ахбыџқәеи аҭыԥҳацәеи аӡәырҩы, шықәсыки мзаки рзи ииз, ҽнаки сааҭки рзы ииз, зегьы аурыла еиҟараны, реиҿкаашьа еиԥшны, еиԥшны еилаҳәаны, иҟаԥшьыхәхәароу амаҭәақәа зшәу — аҳ иԥышәара ралархәразы;
* Акипарис ҵла;
* Адухь злырхуа зыфҩы лаҳа-лаҳауа аҳаскьын опобальзам (Amyris Opobalsamum) ажәла (Иосиф Флави[45]) ила, иара убас абыкьтә ҵла ажәла;[46]
* Аҿа, ашьҭахь аҳәынҭқар Ирод ихазынарҭахь инанагаз, уантә Иосиф Аримафеитәи ила Иаса ирҭаз — Иԥшьоу Аҿа (Святой Грааль)[47][48];
* Агәыргьын[49]
* Зыжәла бзиоу аҽҵыс Сафанад (Safanad, «Чистый») захьӡу, алегьенда ала, арабтә ҽқәа зхылшьҭрақәоу ируакуп.[50]
[[Афаил:Pur_sang_arabe_-_Haras_de_Kabyuk_(Bulgarie).jpg|мини|Арабтә ҽыжәла иаҵанакуа]]
Иара убас ихьшәоу аамҭазтәи алитератураҟны иуԥылоит егьырҭ аҳамҭақәа рацәаны (ахаҳәиаҵәақәа (сапфиры), аизумрудқәа, аҿақәа уҳәа уб.егь.).
Соломон аҳәынҭқарԥҳәыс ацкыс илиҭаз аҳамҭақәа рхыԥхьаӡара XVII ашәышықәсазы иаларҵеит Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лбиблиотека ҳәа изышьҭоу, Абиссиниа еиқәхазшәа ирҳәо, папа римтәи ицҳаражәҳәаҩцәа иҭырҵааз. Уа иҟан аҳәынҭқарԥҳәыс диҭаацыԥхьаӡа ҳамҭас илиҭоз, иара убас есышықәса илзишьҭуаз ашәҟәқәа. Урҭ ирылан аԥсабаратә цәырҵрақәа ирызкыз Енох ишәҟәы, аматематиказы Нои ишәҟәи ацеремониақәеи рзы, Авраам ишәҟәқәа — ифилософиатә еиҿцәажәарақәа ранҵара Мамре аџьраҟны, Сивиллин лышәҟәқәеи аҳәынҭқарԥҳәыс лара лаԥҵамҭакәеи. Ари аҭоурых литературатә мистификахеит.[51]
=== Алаԥшхырԥаҩи сивиллеи ===
Абжьарашәышықәсазтәи европатәи алитератураҟны, иахьеихаршалоу иабзоураны аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәии антикатәи аԥшҩы сивиллеи аӡә ракәушәа иаарԥшуп. Убас, амонах Гьаргь, IX ашә. иаҵанакуа византиатәи ашықәснҵаҩы иҩуеит аеллинцәа аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи Сивилла ҳәа илышьҭоуп ҳәа. Убри аан Сивилла Сабатәи, Павсани алаԥшхырԥаҩ ҳәа иаирбо, Палестина анҭыҵ ауриақәа дрыланхоит, Шьамтәыла ашьхақәа рыҟны; III ашә. иаҵанакуа аурым софист Елиан Ауриатә Сивилла ҳәа лыхьӡ иҳәоит.[3] Николаи Спафари иусумҭа «Сивиллаа рзы ашәҟәы» (1672 шықәса) аҟны Сивилла Саба хазы хык лзикит. Уа уи иааигоит еицырдыруа абжьарашәышықәсазтәи алегьенда Аџьар Ҵла азы, Исидор Пелусиот иҳәеит ҳәа, иҩуеит: «ари аҳәынҭқарԥҳәыс иҟәыӷаӡоу сивилла леиԥш дааит иҟәыӷаӡоу аҳәынҭқар дылбарц азы, Соломон ила Қьырса иааира атәы лдырит».[54] Сивилла лакәушәа аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лхаҿсахьа ануп Вифлеем иҟоу Қьырса Иира ахьӡала абазилик мраҭашәаратәи афасад иану амозаикаҟны (320-тәи аш.-қәа).[55]
Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы ирылаҵәаны иҟаз аиудеиа-қьырсиантә аԥҵамҭа «Сивилла лҿаҳәатәқәа» рыҟны изныкымкәа аџьар абзарӡы ҳәоуп,[56] ари аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи Ԥсыҳхазҵо Аџьар аҿаԥхьа лныҳәаразы асиужет шьаҭас иаиуит. Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи сивилла лоуп ҳәа иахәаԥшуеит мраҭашәаратәи алегьендақәа рҟынгьы — Иессеи Иҵла зну аиашахаҵаратә ныхачаԥақәа рыҟны (Иаса Қьырса ихылҵшьҭра) ианын Сивилла Аладатәи лҿаҳәатәы зцыз адамыӷа (аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лдамыӷа).[57]. «Аурыс Хронограф аҟны» XVI ашә. алагамҭазы уи «аҳәынҭқарԥҳәыс Сивилла» лыхьӡуп[58].
Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи илызку мраҭашәаратәи алегьендақәа рыҟны , Ԥсыҳхазҵо Аџьар азы аҳәамҭа «Ахьтәы легьенда» иацны иалалаз, уи лаԥшхырԥаҩны дҟалоит хьӡысгьы илоуит Regina Sibylla.[3]
«Еицырдыруа аҳәса рзы» Боккаччо иаԥҵамҭаҟны уи хазы хык лзикуеит иагьлыхьӡиҵоит Никаула. Аҳәынҭқарԥҳәыс лыхьӡ авариант аагоуп Иосиф Флави иверсиаҟнытә, «Иудеиатәи ажәытәрақәа» рыҟны аҳәынҭқарԥҳәыс лвизит ахьеиҭеиҳәо, уа уи Мысреи Ефиопиеи рҳәынҭқарԥҳәыс ҳәа лзиҳәоит, иагьлыхьӡиҵоит Никавл ҳәа (еддин. Nikaulên, англ. Nicaule)[59].
=== Аҳәынҭқарԥҳәыси Ԥсыҳхазҵо аџьари ===
«Ахьтәы легьенда» ала, аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәии зҳәатәы ҟалоз сивиллеи Соломон иҟны даннеи, аӡыхь ихыз ақьарсҭа даннадгыла, дшьамхнышгылеит. Алегьенда ишаҳәо ала, уи Адам анышә данамардоз иҿаркыз, анаҩс Иерусалимтәи аныхабаа аргылараан икарыжьыз, Ацәгьеи Абзиеи рыҵла амахәқәа ирылхыз ак акәын.
Уи деихырхәан, илҳәеит Аԥсабара Аҿыхыҩ абри аҵлаҟны дыкнарҳараны дшыҟаз, убри аҟнытә иудеаа раҳра еимырҵәоит, аҵыхәтәагьы ҟалоит ҳәа.[60]
Аҳәынҭқарԥҳәыс Никавлиа Сивилла Саватәи, Иерусалим дахьнеиз Соломон иҟны Қьырса дызкыдҵаз аҵла еиқәханы ишыҟаз анылба, дгачамкны ҿылҭит: «Ари Анцәа цәеижьла иԥсра ахьыҟало аҵла ауп, нас иԥсы ҭаларц азы» ҳәа[61]
Анаҩс, аҵла дықәымгылакәа, лшьапы аахылтын аӡы дырит.[62] Абжьарашәышықәсазтәи атеолог Гонори Августодунски иҩымҭа «De imagine mundi» (Аԥсабара ахаҿсахьазы) аҟны иҩуеит, лара аӡы данӡаагыла, иӷәаӷәыркыз лшьапы уаҩытәҩсатә шьапны иааҟалеит ҳәа (арабтә легьендақәа рыҟнытә иаагоуп).
Соломон ари дацәшәан, алегьенда ишаҳәо ала, ақды анышә иҵаҵаны ишәжы ҳәа адҵа риҭеит, аха шықәсқәак рышьҭахь, иԥшааны Иаса Қьырса дкыдырҵартә еиԥш рхы иадырхәеит .
Аурыс апокриф «Аџьар Ҵла азы Ажәа» (XV—XVI ашә.-қәа) аҟны, сивилла Соломон икаижьыз аҵла данықәтәа даблит, аҳәоит. Уи ашьҭахь «Аҵла мыжда» ҳәа ҿылҭит, уи игылаз ажәларгьы, ҿырҭит: «Лыԥха змоу аҵла, ари данҵахоит Иҳақәиҭу!» ҳәа.
Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи Ԥсыҳахазҵо Аҵла аҿаԥхьа дшьамхнышгылоит, Пьеро делла Франческа ифреска, Ареццо иҟоу Сан-Франческо и-Базилика
— ''«Соломон иӡбарақәа»''
Аҳәынҭқарԥҳәыс лцәеижь ахәы шақәыз атәы иеиԥшны иалацәажәоит арабтә легьендақәа.
Ауриа ҳәамҭақәа рыҟны аҳәынҭқарԥҳәыс Соломон ацуфарақәа рыла дԥылшәоит, урҭ реиқәыԥхьаӡа ''«Соломон иӡбарақәа»'' рыҟны иуԥылоит.
Соломон ҩынтәны еилиргароуп еиԥшны еилаҳәоу арԥарцәеи аҭыԥҳәацәеи. Раԥхьа Соломон урҭ шәҿы шәыӡәӡәа ҳәа рыдиҵоит, арԥарцәа уи ирласны иҟарҵон, аҭыԥҳацәа имыццакӡакәа. Аҩынтә раан ауҭраҭых ааганы саԥхьа икашәыԥса ҳәа реиҳәеит — «арԥарцәа (урҭ) ркалҭқәа ирнырҵо иалагеит, аҭыԥҳацәа рмаӷрақәа»;
Саватәи Соломон зжьы хсоуи ихсами еилырга ҳәа иалҳәеит. Соломон абас иӡбеит ари азҵаара: «Аҳ Иҳақәиҭу ихьӡ зну иԥшьоу агәыргьын аажәга ҳәа реиҳәеит. Зжьы хсаз гылан, зжьы хсамыз асаара рыҽкарыжьит агәыргьын аҿаԥхьа».
Аҳәынҭқарԥҳәыс Малкатошк лыцуфарақәа рыдагьы «Соломон иӡбарақәа» рыҟны иааргоит лара илыцны иааз аҟәыӷақәеи Соломон иҟәыӷақәеи реиндаҭлара:
''Соломон иҟәыӷацәа ацуфарала иԥыршәеит илыцны иааз аҟәыӷақәа: «Ақалақь инацәыхараны аҵеиџь ҳамоуп. Шҟәыӷарала иҳашәҳәа, ақалақь ахь аагашьас иамои иара?» Соломон игызмалцәа уи ҟаҵашьа шамам рдырын, ус рарҳәеит: «Шәара ԥарчла ашаха ҳзышәԥа, ҳара аҵеиџь шәзиаҳгоит шәықалақь ахь» ҳәа.''
''Еиҭа даҽа цуфарак рарҳәеит уи лҟәыӷацәа: «Ача аҳәызба ахылҿиаар, излаҭажәгалои?» Егьырҭ аҭакс: «Аҽада атәыҩала», рҳәеит. Аҳәынҭқарԥҳәыс лҟәыӷацәа: «Аҽада атәы абамоу?», - анырҳәа, егьырҭ «Ача аҳәызба абахылҿиаауеи?», рҳәеит.''
''Еиҭа абас рҳәеит: «Аџьыкхыш баар, излашәҵаауеи?» Дара: «Агәыжь амгәарҭала иҵаатәуп», рҳәеит. «Агәыжь абахьои?» ҳәа иҵааит. Дара «Аџьыкахыш абабаауеи?» ҳәа иазҵааит.''
=== Ахаҿсахьа ақаҷаатәра ===
Абиблиашьҭахьтәи аамҭазтәи ауриа ҳәамҭақәеи урҭ ирыдҳәалаз аԥыслман литературеи рыҟны иубоит Соломон дԥызшәоз аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лхаҿсахьа есааира ақаҷаатәра шымҩаԥысуа. Ари аҩсҭаа хаҿсахьа ақьырсиан литературагьы иалалоит. Абиблиатә ҳәамҭа хықәкыс иамоуп, раԥхьа иргыланы, Соломон иҟәыӷареи дызхагылаз Израилтәи аҳра аизҳазыӷьареи ртәы аарԥшра. Аҳәынҭқари аҳәынҭқарԥҳәыси реиҿагылара зыхҟьо, шамахамзар, иҟаӡам. Убри аангьы, ажәытәӡатәи аиҭаҳәамҭақәа рыҟны ари мзызс иаҵаз есааира ихадараны иҟалоит, Абиблиаҟны инамҩатәшәа иаарԥшу цуфарала аԥышәара ҳаамҭазтәи ахҳәааҟаҵаҩцәа аӡәырҩы ргәаанагарала [69], анцәа иишаз адунеи шьақәгылашьазы агәыҩбара аларҵәаразы ҽазышәароуп. Аҳәынҭқарԥҳәыс лхаҿсахьа убри аан иҵоурам, зны-зынла ақаҷаа ҟазшьақәа аанахәоит — иаҳҳәозар, ахәы зқәу лшьапқәа (алада шәахә.). Ицәырҵуеит гәнаҳарала аимадара амзызгьы, уи убас ала Аныха ахырбгалаҩы Навуходоносор иира. Аҳәынҭқарԥҳәыс Соломон ҳамҭас изаалгаз араӡын, аҵыхәтәан Иуда Искариот иигаз ҩажәижәаба раӡныԥарахь ииасуеит.
Аҳәынҭқарԥҳәыс лхаҿсахьа алегьендаҟны иаҳԥылоит аҩсҭаа Лилитгьы илыдҳәаланы. Арҭ рхаҿсахьақәа раԥхьаӡакәны еидҳәалоуп «Иов ишәҟәазы Таргум» аҟны (Иов. 1:15), ара иҳәоуп Лилит Иов длыргәаҟуан, аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лыԥшра аахәаны ҳәа. [70]. Ари таргум аҟны «савеиаа рықәлеит» ҳәа еиҭагоуп «урҭ дрықәлеит Змаргад аҳәынҭқарԥҳәыс Лилит» (Изумруда).[71] Арабтә легьендақәак рыҟны Соломон иара убас аҳәынҭқарԥҳәыс лыԥшра лыҭаны Лилит диҭааит ҳәа агәҩара имоуп. Ихьшәоу акаббалисттә трактатқәа рыҟны аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи Соломон дызлаԥылшәоз Лилит Адам дызлахылхыз ацуфарақәа рылоуп ҳәа ануп.[72] Иҟоуп ажәабжь, Лилит ари аҳәынҭқарԥҳәыс лыԥшра аахәаны Вормс иатәыз нанамган дышхылхыз атәы зҳәо.[71]
[[Афаил:Lilith_Periodo_de_Isin_Larsa_y_Babilonia.JPG|мини|Вавилонтәи азооморфтә нцәаԥҳәыс аҵыс шьаԥы зҵоу (Иштар, Астарта, Лилит мамзаргьы Аҵх аҳәынҭқарԥҳәыс), ҳ.ҟ. 2025—1750 шш.]]
=== Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи лшьапқәа ===
Иаабац шьапқәаӡам — ари аперсонаж ахтоникра, ажәытәӡатәра атәы аҳәоит. Мидраш иаҳәоит, Аҟоран аҳәынҭқарԥҳәыс лшьапқәа ахәы рықәзар ҟаларын ҳәа иануп (Аҟоран иахцәажәо ргәаанагарақәак рыла, аҳәынҭқарԥҳәыс лцәеижь ас ала иахьахцәажәо, ақаҷаа хылҵшьҭроуп илымоу) [15]). Убри аан, арабтә легьендақәак рыҟны (Аҟоран анҵамҭа аԥхьа ицәырҵны, ахҳәааҟаҵаҩцәа анырра рнаҭазар ҟалоит) аџьма шьапқәа ҳәа иарбоуп, аџьма шьапхыцқәа лыман ҳәа, ари Аладатәи Аравиа[5] амза анцәахәы— Альмаки, Астарта илзааигәоу (Ilumquh, Almaqah, Amm, Ilmuqah, Sin, Syn, Wadd)[74] иазку амиф аҟнытә иаауазар алшоит. Ари амза анцәахәы аԥшьаҭыԥ иахьагьы аҭыԥантәи ауаа Махрам Билкис («Билкис лыҩны») ҳәа иашьҭоуп.[3] 1950 шш. рзы ари аныхабааҟны аԥшаарақәа мҩаԥигоит Уендель Филлипс .[75] Ажрақәа иҟаиҵаз 350 м аҭбаара рымоуп, иара убас хыԥхьаӡара рацәала аԥенџьырқәа. Филиппс иазгәеиҭоит: «Аныхабаа аҩныҵҟатәи аҭӡаҟны иаадырԥшит еишьҭаргыланы 64 ԥенџьыр, еихацла ирҩычаны. Аабеи хынҩажәиԥшьбеи — ари ажәҩан нцәахәы Венера лхыԥхьаӡарақәа роуп. Ажәытәӡатәи арабцәа рыҟны ажәҩан нцәахәы Венера лхаҿсахьеи аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи – Балкиси аӡә ракәхазар ҟалоит–». Ахьӡ «Балкис» «Ильмука» авариант еицак акәзар ҟалоит[3]. Уи адагьы арабтә текстқәа рыҟны рхы иадырхәоит Балмака авариант («Алмаки лаҳаҭыр аҟнытә»), ари аҵарауаа џьоукы ашьҭахь еицакхаз Билкис ахьынтәаауа акәзар ҟалоит ҳәа ирыԥхьаӡоит[76].
Алада иаагоу легьендақәак аҳәынҭқарԥҳәыс лшьапқәа рзы даҽа гәаанагарақәак ҳадыргылоит:
Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи иуаҩытәҩсатәым лыԥшразы аҭоурых ҳԥылоит арабтә версиа «Кебра Негаст» аҟны, уи излаҳәо ала, ажәытәӡан Абиссиниа (Ефиопиа) иахагылан аҳәынҭқар шьа злаз аҳәынҭқарҳәсақәа (аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи ҳәынҭқар хылҵшьҭран илымаз ҳәа):
Ари Аҳәынҭқарԥҳәыс (аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи) лан лцәалтәымкәа даныҟаз ''аџьма ҟәаз дук лылаԥш ақәшәан, уи деилаҳаны ҿаалҭит: «Ари аԥстәы шԥаԥшӡоу! Ашьапқәагьы шԥаԥшӡоу!» ҳәа. Абри аџьма гәхьаалгалозаарын ашьҭахь. Лымгәарҭа иҭаз лыԥҳа даншәы, лызшьапык уаҩытәҩсатә шьапын, егьи- аџьма шьапын. Абас, аҳәынҭқарԥҳәыс лан длыхшеит уаҩ иимбацыз аҭыԥха, длааӡеит, ашьҭахь лхаҵацара анааи, лшьапы ҿаасҭазы аӡәы диццар лҭахымхеит, убас дыҟан аҳәынҭқарра дахагылаанӡа.''
— ''E.A.Wallis Budge, The Queen of Sheba and Her Only Son, Menyelek[77]''
Аҩадатәи Ефиопиа иҟоуп заақьырсиантә легьенда, уи иаҳәоит аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи аҩсҭаа шьапы злыҵаз. Алегьенда ари тигре абшьҭра датәын аҳәоит, лыхьӡ Етъе Азеб ( «Аладатәи аҳәынҭқарԥҳәыс» ҳәа ахьану Аҿатә Уасиаҭ аҟны мацароуп). Уи лыжәлар ахацәа рыԥҳаиҳабацәа ӡатәс иззаргоз агәылшьап мамзаргьы амаҭ иамҵаныҳәон:
[[Афаил:Stele_Iglum_Louvre_AO1029.jpg|мини|Сабеиатәи астела: аишәачареи амахҽ хьчаҩи, аҩыра саба бызшәала ианҵоуп]]
''Ари лҭаацәа раамҭа анааи, рыԥҳа дрыманы иааит, агәылшьап афатә иашьҭаланы иахьаауаз аҵлаҟны инеит. Хара имгакәа абрахь быжьҩык ацқьацәа ааин аҵла инаҵатәеит. Урҭ абри аҭыԥҳа илҿаланы инеиуаз лылаӷырӡ анрықәҭәа, аҵла ианнаҵаԥш, аҭыԥҳа аҵла дшадҿаҳәалаз анырба, илызҵааит, уаҩԥсума бара ҳәа, илызҵаауа рҿаархан, аҭыԥҳа илҳәеит аҵла дшадҿарҳәалаз, агәылшьап дафараны дшыҟоу. Ацқьацәа абыжьҩык агәылшьап џьарла иасын иршьит. Аха уи ашьа Етье Азеб илықәҭәеит азы лызшьапык аҽада шьапны иҟалеит. Ацқьацәа дыԥдыртлан, ақыҭахь бхынҳәы ҳәа ларҳәеит, аха ауаа дықәцаны дкарцеит ауха зегьы аҵла дахьықәтәаз агәылшьап лызнеит ҳәа иԥхьаӡаны. Адырҩаҽны лара ақыҭаҟнытә ауаа лыманы дцан, ишьны икажьыз агәылшьап длырбеит, усҟан иаразнак дҳәынҭқарны дҟарҵеит, лара илеиԥшыз ҭыԥҳакгьы лыцхырааҩыс дҟалҵеит.''
— ''E.A.Wallis Budge, The Queen of Sheba and Her Only Son, Menyelek[77]''
Европатәи ақьырсиан ныхачаԥаҩыраҟны лшьапқәа ҟыз шьапны иҟалеит[78] — иҟалап агерманцәа рмырҭаҭтә нцәахәы Перхткак аҟыз шьапы зҵаз латрибутқәа рҟынтәи иааргазар. Даҽа версиак ала, Ан Ҟыз илызкыз алакәқәа рхаҿсахьа аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи иалҭаз аныррала ишьақәгылазар ҟалоит. [79]. Акралԥҳәыс Аҟыз Шьапы даара дрылаҵәаны дыҟоуп Аладатәи Франциа (Reine Pédauque, итал. piede d’auca, «аҟәраан шьапы»), насгьы аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи ишлызкыз зынӡагьы ирхашҭхьан.
[[Афаил:Bar'an_temple_1986-3.jpg|мини|Мариба иҟоу Амра Аныхаба аԥҽыхақәа. Ҳ.ҟ. VIII ашә. иргылоуп, 1000 шықәса еиқәханы иҟан]]
== Ахархәара змоу алитература ==
* {{Ашәҟәы|Ашықәс=1998 |Ажәла=Баиер |Ахьӡ=Рольф |Астатиа ахьӡ=Rolf Beyer: Die Königin von Saba, Engel und Dämon. Der Mythos einer Frau. Lübbe, Bergisch Gladbach 1988|Ақалақь=Ростов-на-Дону|Аҭыжьырҭа=«Феникс»|Асериа=След в истории|Атираж=5000 |isbn=3-7857-0449-6|Адаҟьақәа=320}}
* {{Ашәҟәы|Автор=Жан Франсуа Бретон |Астатиа ахьӡ=Повседневная жизнь Аравии Счастливой времен царицы Савской. VIII век до н.э. - I век н.э. |Аоригинал=L'Arabie heureuse аu temps de la reine de Saba VIII - I siecles avant J.-C. |Аҭакзыԥхықәу=Пер. с фр. Фёдора Нестерова |Ақалақь=М. |Аҭыжьырҭа=«Молодая гвардия» |Ашықәс=2003 |Адаҟьақәа=256 |Асериа=Живая история: Повседневная жизнь человечества |isbn=5-235-02571-7 |Атираж=5000 }}
* {{Ашәҟәы|Автор=[[Литтманн, Енно|Енно Литтманн]]|Ашықәс=1904|Азхьарԥш=https://archive.org/details/legendqueensheb01shebgoog|Астатиа ахьӡ=The legend of the Queen of Sheba in the tradition of Axum|Ақалақь=Принстаун|Аҭыжьырҭа=The University Library}}
* ''Mdrsh mshl, Midrasch Mischle, Sammlung Agadischer Auslegung der Spruche Salamon’s (Midrash on the Proverbs,'' Critically Edited, with a Commentary and Detailed Preface) by Salomon Buber
* Jacob Lassner, [https://books.google.ru/books?id=7hzuHiOjYUoC ''Demonizing the Queen of Sheba: Boundaries of Gender and Culture in Postbiblical Judaism and Medieval Islam''], University of Chicago Press, 1993{{ref-en}}, включает подборку текстов о царице Савской (pp. 161—214):
** <small>The Queen Sheba in the ''Midrash Mishle''; Riddles of the ''Midrash ha-Hefez''; ''Targum Sheni''; Pseudo Ben Sira; The Yemenite Tale of Saadiah Ben Joseph; Recent Jewish Folklore and Folkloric Texts; Various Qur’anic Texts; Tha’labi’s Version of Sulayman and Bilqis, the Queen; Passages from Al-Kisa’i</small>
* Wendell Philips, ''Quataban and Sheba,'' 1955.
* «Queen of Sheba and Biblical Scholarship» by Bernard Leeman (Queensland Academic Press) Westbrook Australia 2005 {{ISBN|0-9758022-0-8}}
* The Queen of Sheba’s Goose-Foot in Medieval Literature and Art, in The Authority in the Medieval West, ed. M. GOSMAN et al., Groningen, 1999, pp. 175—192
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:ҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи}}
[[Акатегориа:Аҳәынҭқарԥҳәыс Саватәи| ]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 10-тәи ашәышықәсазтәи амонархцәа]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 10-тәи ашәышықәсазы аҳәса]]
[[Акатегориа:Ажәытәӡатәи ауриаҳәса]]
[[Акатегориа:Арабтәи аҳкәажәцәа]]
[[Акатегориа:Абета Израиль]]
[[Акатегориа:Аҳцәа рышәҟәқәа рперсонажцәа]]
[[Акатегориа:Амырҭаҭра аҟынтәи аиудеиатә дин здызкылаз]]
[[Акатегориа:Ефиопиатәи ауриацәа]]
[[Акатегориа:Ауриацәа рмонархцәа]]
[[Акатегориа:Ефиопиа иҟоу ауриацәеи аиудеиатә динхаҵареи]]
[[Акатегориа:Аџьынҳәысa]]
[[Акатегориа:Ауриатә библиаҿы амонархцәа]]
[[Акатегориа:Зыҟазаара еимаркуа ауаа]]
[[Акатегориа:Иемен амонархцәа]]
[[Акатегориа:Сава]]
[[Акатегориа:Соломон]]
[[Акатегориа:Абиблиаҿы зыӡбахә ҳәам ауаа]]
[[Акатегориа:Ауриатә библиаҿы аҳәса]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 10-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа]]
[[Акатегориа:Аҟәырҟан ауаа]]
[[Акатегориа:Ахроникақәа рышәҟәқәа рперсонажцәа]]
[[Акатегориа:Алегендартә монархцәа]]
[[Акатегориа:Лилит]]
[[Акатегориа:Ауаатәыҩса рмифологиатә гибридқәа]]
[[Акатегориа:Аҟазараҿы араса иадҳәалоу аимак-аиҿакқәа]]
1nbrjy8ohpcom2voz85eevpd8xmlkzp
Башкириа
0
44084
162678
147950
2026-03-29T12:09:41Z
Fraxinus.cs
8381
fix ISBN
162678
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка арегион
|астатус=Урыстәылатәи Афедерациа ареспублика
|абираҟ = {{#property:p41}}
|абираҟ ирызку адаҟьа = Башкортосҭан абираҟ
|агерб = {{#property:p94}}
|агерб ирызку адаҟьа = Башкортосҭан агерб
|агимн=Anthem of Bashkortostan (Russian version).ogg
|агимн ирызку адаҟьа = Башкортосҭан агимн
|амаҵураҭыԥ=Ахада
|амаҵурауаҩ=
|zoom1=5}}
'''Башкириа''' ма '''Башкортосҭан''', официалла '''Башкортосҭан Ареспублика'''<ref>{{Ашәҟәы|Ашықәс=2022|Ажәла=Чрыгба|Ахьӡ=В.А.|Автор изхьарԥш=Чрыгба, Виачеслав Андреи-иԥа|Астатиа ахьӡ=Аԥсни егьырҭ атәылақәеи ргеографиатә хьыӡқәа ржәар|Ақалақь=Аҟәа, Москва|Аҭыжьырҭа=Алашара|Адаҟьа=228|isbn=978-5-6047056-8-1}}</ref> ({{lang-ba|Башҡортостан}}, {{lang-ru|Башкортостан, Башкирия}}<ref>{{Ашәҟәы|Автор= Поспелов Е. М. |Астатиа ахьӡ= Географические названия России. Топонимический словарь, 2-е изд.|Ақалақь= Москва |Аҭыжьырҭа = [[АСТ (аҭыжьырҭа)|АСТ]], [[Астрель]] |Ашықәс= 2008 |isbn=978-5-17-054966-5|Адаҟьа=98}}</ref><ref name="БРЭ-ТОМ-3">{{Ашәҟәы|Автор=Шарце М. Г., Петрушина М. Н. и др|Астатиа ахьӡ=[[Аурыс енциклопедиа ду]] // Башкортостан |Аӡхьараԥш= https://old.bigenc.ru/geography/text/1857907 | (в 30 т.)|Ақалақь=Москва|Аҭыжьырҭа=Научное издательство «Большая российская энциклопедия» |Ашықәс=2005 |Атом=3. «Банкетная кампания» 1904 - Большой Иргиз |Адаҟьақәа=139—146 |isbn=5-85270-331-1|Атираж=65 000|Абызшәа=ru}}</ref>) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи]] ареспублика ауп, [[Волга аӡиас]], [[Уралтәи]] ашьхақәа Мраҭашәаратәи Европаҿы иҟоу. Ареспублика аҩадала Пермтәи аобласт, аҩада-мрагыларала Свердловсктәи аобласт, мрагыларала Челиабинсктәи аобласт, аладала Оренбургтәи аобласт, мраҭашәарала [[Ҭаҭарсҭан]], ҩада-мраҭашәарала [[Удмуртиа]] иаҳәадоуп. Иаҵанакуеит 143,600 километра квадрат (55,400 миль квадрат), 4 миллионҩык ауааԥсыра нхоит. Урыстәыла ауааԥсыра рыла абжьбатәи афедералтә субъект ауп, насгьы зегь реиҳа ауаа рацәа змоу ареспублика ауп. Уи аҳҭнықалақь, иреиҳау қалақьуп [[Уфа]].<ref>https://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm</ref>
Аинформациа Кавказ ажәларқәа рыӡбахә аҳәынҭқаррақәа ишаны рықәҵоит. Аҟәшақәа зегьы рҿы иқәынхо ауаа ашәҟәы ранҵара ацифратә дыррақәеи аетнографиатә хсаалақәеи иҟоуп.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Башкириа| ]]
[[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа ареспубликақәа]]
mcau2z2zf8i8wfr16i012b38jlrwywv
Акатегориа:Англиатәи абиографцәа
14
51728
162685
2026-03-29T15:41:10Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Британиатәи абиографцәа| ]] [[Акатегориа:Англиатәи аҭоурыхдырҩцәа|биографцәа]]»
162685
wikitext
text/x-wiki
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:Британиатәи абиографцәа| ]]
[[Акатегориа:Англиатәи аҭоурыхдырҩцәа|биографцәа]]
chs2y6l9m7lo6uc6orvjemdee5p0grl
Акатегориа:Британиатәи абиографцәа
14
51729
162686
2026-03-29T15:44:15Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commons category|Biographers from the United Kingdom}} {{fooian fooers | Profession = Абиографцәа | Nationality = Британиауаа | NationalityWithSuffix=Британиатәи | Country = Британиаду | Supercategory = Аҭоурыхдырҩцәа }}»
162686
wikitext
text/x-wiki
{{commons category|Biographers from the United Kingdom}}
{{fooian fooers
| Profession = Абиографцәа
| Nationality = Британиауаа
| NationalityWithSuffix=Британиатәи
| Country = Британиаду
| Supercategory = Аҭоурыхдырҩцәа
}}
1zg2d8qu4lysdobxkrfhsnxptrl0okv
Акатегориа:Абиографцәа
14
51730
162687
2026-03-29T15:47:08Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Biographers}} {{DEFAULTSORT:биографцәа}} [[Акатегориа:Абиографиа (ажанр)]] [[Акатегориа:Аҭоурыхдырҩцәа]] [[Акатегориа:Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа ажанрқәа рыла]]»
162687
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Biographers}}
{{DEFAULTSORT:биографцәа}}
[[Акатегориа:Абиографиа (ажанр)]]
[[Акатегориа:Аҭоурыхдырҩцәа]]
[[Акатегориа:Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа ажанрқәа рыла]]
80y2v5gkip4b7xr5di0rpk716ny74al
Акатегориа:Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа ажанрқәа рыла
14
51731
162688
2026-03-29T15:48:06Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа| жанрқәа]] [[Акатегориа:Ашәҟәыҩҩцәа ажанрқәа рыла|+]]»
162688
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа| жанрқәа]]
[[Акатегориа:Ашәҟәыҩҩцәа ажанрқәа рыла|+]]
h666c3dqo15orw468kko0c06uv86mtu
Акатегориа:Абиографцәа атәылақәа рыла
14
51732
162691
2026-03-29T15:50:53Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commons category|Biographers by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:биографцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Абиографцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аҭоурыхдырҩцәа атәылақәа рыла|.биографцәа]]»
162691
wikitext
text/x-wiki
{{commons category|Biographers by country}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:биографцәа атәылақәа рыла}}
[[Акатегориа:Абиографцәа| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Аҭоурыхдырҩцәа атәылақәа рыла|.биографцәа]]
ntb8hqkfsu2s3q6u8cw6l3c60sdc5vj
Акатегориа:Қырҭтәылатәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа
14
51733
162693
2026-03-29T15:56:25Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « [[Акатегориа:{{Title country}}тәи ашәҟәыҩҩцәа ажанрқәа рыла|исахьаркыратәым]] [[Акатегориа:Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}}тәи исахьаркыратәым алитература|-шәҟәыҩҩцәа]]»
162693
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:{{Title country}}тәи ашәҟәыҩҩцәа ажанрқәа рыла|исахьаркыратәым]]
[[Акатегориа:Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}}тәи исахьаркыратәым алитература|-шәҟәыҩҩцәа]]
gf7v23gjfjlj163jbxts43xq9a4nzd4
Абырзенцәа
0
51734
162695
2026-03-29T15:57:59Z
ВЛАДИМИР МАРКЕЛИЯ
24807
Новая страница: «[[File:Greeks25-2.svg|thumb|280px|Абырзенцәа]] '''Абырзенцәа''' ({{lang-grc|Έλληνες, [''эллинес'']}}) — амилаҭ. == Ауааԥсыра == * {{Абираҟдырга|Бырзентәыла}}: 9 903 268-ҩык. * {{Абираҟдырга|ЕАА}}: 3 000 000-ҩык. * {{Абираҟдырга|Кипр}}: 721 000-ҩык. * {{Абираҟдырга|Австралиа}}: 424 744-ҩык. * {{Абираҟдырга|Укра...»
162695
wikitext
text/x-wiki
[[File:Greeks25-2.svg|thumb|280px|Абырзенцәа]]
'''Абырзенцәа''' ({{lang-grc|Έλληνες, [''эллинес'']}}) — амилаҭ.
== Ауааԥсыра ==
* {{Абираҟдырга|Бырзентәыла}}: 9 903 268-ҩык.
* {{Абираҟдырга|ЕАА}}: 3 000 000-ҩык.
* {{Абираҟдырга|Кипр}}: 721 000-ҩык.
* {{Абираҟдырга|Австралиа}}: 424 744-ҩык.
* {{Абираҟдырга|Украина}}: ~91 000-ҩык.
* {{Абираҟдырга|Урыстәыла}}: 85 640-ҩык.
* {{Абираҟдырга|Арнауҭтәыла}}: 23 485-ҩык.
* {{Абираҟдырга|Қырҭтәыла}}: 15 166-ҩык (без [[Аԥсны Аҳәынҭқарра]]).
* {{Абираҟдырга|Аԥсны}}: 1346-ҩык.
== Еицардыруа абырзенцәа ==
<gallery>
Афаил:Alexander the Great mosaic (cropped).jpg|[[Алеқсандр Македонски]]
Афаил:
Diogenes-statue-Sinop-enhanced.jpg|[[Диоген Синоптәи]]
</gallery>
emuicwbsqajii92qrgazois05d278ox
162698
162695
2026-03-29T16:01:30Z
ВЛАДИМИР МАРКЕЛИЯ
24807
162698
wikitext
text/x-wiki
[[File:Греки Приазовя2.jpg|thumb|280px|Абырзенцәа]]
'''Абырзенцәа''' ({{lang-grc|Έλληνες, [''эллинес'']}}) — амилаҭ.
== Ауааԥсыра ==
* {{Абираҟдырга|Бырзентәыла}}: 9 903 268-ҩык.
* {{Абираҟдырга|ЕАА}}: 3 000 000-ҩык.
* {{Абираҟдырга|Кипр}}: 721 000-ҩык.
* {{Абираҟдырга|Австралиа}}: 424 744-ҩык.
* {{Абираҟдырга|Украина}}: ~91 000-ҩык.
* {{Абираҟдырга|Урыстәыла}}: 85 640-ҩык.
* {{Абираҟдырга|Арнауҭтәыла}}: 23 485-ҩык.
* {{Абираҟдырга|Қырҭтәыла}}: 15 166-ҩык (без [[Аԥсны Аҳәынҭқарра]]).
* {{Абираҟдырга|Аԥсны}}: 1346-ҩык.
== Еицардыруа абырзенцәа ==
<gallery>
Афаил:Alexander the Great mosaic (cropped).jpg|[[Алеқсандр Македонски]]
Афаил:
Diogenes-statue-Sinop-enhanced.jpg|[[Диоген Синоптәи]]
</gallery>
6ntzjtior05wbrmk688ngupfwq4jqsg
Акатегориа:Британиатәи аҭоурыхдырҩцәа
14
51735
162697
2026-03-29T16:00:09Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commons category|Historians from the United Kingdom}} {{fooian fooers | Profession = Аҭоурыхдырҩцәа | Nationality = Британиауаа | NationalityWithSuffix = Британиатәи | Country = Британиаду | Supercategory = академикцәа | Supercategory2 = исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа }} {{CatAutoTOC}}»
162697
wikitext
text/x-wiki
{{commons category|Historians from the United Kingdom}}
{{fooian fooers
| Profession = Аҭоурыхдырҩцәа
| Nationality = Британиауаа
| NationalityWithSuffix = Британиатәи
| Country = Британиаду
| Supercategory = академикцәа
| Supercategory2 = исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа
}}
{{CatAutoTOC}}
o5ovu02bunpt4oqfiwnvj2kvpzub7fm
Акатегориа:Британиатәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа
14
51736
162699
2026-03-29T16:02:17Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Non-fiction writers from the United Kingdom}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:{{Title country}}тәи ашәҟәыҩҩцәа ажанрқәа рыла|исахьаркыратәым]] [[Акатегориа:Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}}тәи исахьаркыратәым алитература|-шәҟәыҩҩцәа]]»
162699
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Non-fiction writers from the United Kingdom}}
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:{{Title country}}тәи ашәҟәыҩҩцәа ажанрқәа рыла|исахьаркыратәым]]
[[Акатегориа:Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}}тәи исахьаркыратәым алитература|-шәҟәыҩҩцәа]]
nzkhjcygass1iemwqjcm2td5yeh8lk3
162700
162699
2026-03-29T16:02:41Z
Fraxinus.cs
8381
162700
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Non-fiction writers from the United Kingdom}}
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:Британиатәи ашәҟәыҩҩцәа ажанрқәа рыла|исахьаркыратәым]]
[[Акатегориа:Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Британиатәи исахьаркыратәым алитература|-шәҟәыҩҩцәа]]
8fs319eqiedpktrumrpr8u102inu7yn
Акатегориа:Британиатәи ашәҟәыҩҩцәа ажанрқәа рыла
14
51737
162701
2026-03-29T16:03:57Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Британиатәи ашәҟәыҩҩцәа| жанрқәа]] [[Акатегориа:Ашәҟәыҩҩцәа атәылақәа рылеи ажанрқәа рылеи]]»
162701
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Британиатәи ашәҟәыҩҩцәа| жанрқәа]]
[[Акатегориа:Ашәҟәыҩҩцәа атәылақәа рылеи ажанрқәа рылеи]]
jptmeko4rfb35jwu660ajdy5nsdfgza
Акатегориа:Қырҭтәылатәи ашәҟәыҩҩцәа ажанрқәа рыла
14
51738
162702
2026-03-29T16:06:42Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}}тәи ашәҟәыҩҩцәа| жанрқәа]] [[Акатегориа:Ашәҟәыҩҩцәа атәылақәа рылеи ажанрқәа рылеи]]»
162702
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:{{Title country}}тәи ашәҟәыҩҩцәа| жанрқәа]]
[[Акатегориа:Ашәҟәыҩҩцәа атәылақәа рылеи ажанрқәа рылеи]]
qdl9n7trdwf3wj9ztwkeoasy5r95glj
Акатегориа:Британиатәи исахьаркыратәым алитература
14
51739
162703
2026-03-29T16:08:46Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Абритантә литература|исахьаркыратәым]] [[Акатегориа:Исахьаркырам алитература атәылақәа рыла]]»
162703
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Абритантә литература|исахьаркыратәым]]
[[Акатегориа:Исахьаркырам алитература атәылақәа рыла]]
61jy4yiz22gjpdbgjhnrgypptco9wfz
Акатегориа:Қырҭтәылатәи исахьаркыратәым алитература
14
51740
162704
2026-03-29T16:10:39Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}}тәи алитература|исахьаркыратәым]] [[Акатегориа:Исахьаркырам алитература атәылақәа рыла]]»
162704
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:{{Title country}}тәи алитература|исахьаркыратәым]]
[[Акатегориа:Исахьаркырам алитература атәылақәа рыла]]
r089pxnt3entucdh3817xzlqen2n3fm
Акатегориа:Англиатәи аҭоурыхдырҩцәа
14
51741
162705
2026-03-29T16:13:50Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commons category|Historians from England}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Британиатәи аҭоурыхдырҩцәа| ]] [[Акатегориа:Англиатәи академикцәа|ҭоурыхдырҩцәа]] [[Акатегориа:Англиатәи nисахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа|ҭоурыхдырҩцәа]]»
162705
wikitext
text/x-wiki
{{commons category|Historians from England}}
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:Британиатәи аҭоурыхдырҩцәа| ]]
[[Акатегориа:Англиатәи академикцәа|ҭоурыхдырҩцәа]]
[[Акатегориа:Англиатәи nисахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа|ҭоурыхдырҩцәа]]
27zjew9rs0une40zp8ijdu2zsp53a5y
Акатегориа:Англиатәи академикцәа
14
51742
162706
2026-03-29T16:17:07Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « [[Акатегориа:Британиатәи академикцәа| ]] [[Акатегориа:{{Title country}}тәи арҵаҩцәа|академикцәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу академиа| академикцәа]]»
162706
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Британиатәи академикцәа| ]]
[[Акатегориа:{{Title country}}тәи арҵаҩцәа|академикцәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу академиа| академикцәа]]
djd3eclskkhum3z3yvtyhj3e4gh128n
Агырцәа
0
51743
162707
2026-03-29T16:36:34Z
ВЛАДИМИР МАРКЕЛИЯ
24807
Новая страница: «[[File:Caucasus, Mingrelians (A).jpg|thumb|280px|Агырцәа]] '''Агырцәа''' ({{lang-xmf|მარგალეფი, [''магралепи'']}}, {{lang-ka|მეგრელები, [''мегрелэби'']}}) — амилаҭ. == Ауааԥсыра == * {{Абираҟдырга|Қырҭтәыла}} ([[Гыртәыла-Хыхьтәи Шәантәыла]]): ~368 000-ҩык. * {{Абираҟдырга|Аԥсны}}: 3201-ҩык. * {{Абираҟд...»
162707
wikitext
text/x-wiki
[[File:Caucasus, Mingrelians (A).jpg|thumb|280px|Агырцәа]]
'''Агырцәа''' ({{lang-xmf|მარგალეფი, [''магралепи'']}}, {{lang-ka|მეგრელები, [''мегрелэби'']}}) — амилаҭ.
== Ауааԥсыра ==
* {{Абираҟдырга|Қырҭтәыла}} ([[Гыртәыла-Хыхьтәи Шәантәыла]]): ~368 000-ҩык.
* {{Абираҟдырга|Аԥсны}}: 3201-ҩык.
* {{Абираҟдырга|Урыстәыла}}: 391-ҩык.
== Еицардыруа абырзенцәа ==
<gallery>
Афаил:Zviad Gamsakhurdia, Tbilisi, 1988.jpg|[[Звиад Гамсахурдиа]]
Афаил:Лаврентий Берия (1934).jpg|[[Лавренти Бериа]]
Афаил:Danelia.jpg|[[Георги Данелиа]]
Афаил:Leo Bokeria 2019.png|[[Лео Бокериа]]
Афаил:Zhiuli Shartava 2020 stamp of Georgia.jpg|[[Шартава, Жиули|Жиули Шартава]]
</gallery>
0s355kmuv7bsbn5plmzk2b72730axo3
162708
162707
2026-03-29T16:36:48Z
ВЛАДИМИР МАРКЕЛИЯ
24807
/* Еицардыруа абырзенцәа */
162708
wikitext
text/x-wiki
[[File:Caucasus, Mingrelians (A).jpg|thumb|280px|Агырцәа]]
'''Агырцәа''' ({{lang-xmf|მარგალეფი, [''магралепи'']}}, {{lang-ka|მეგრელები, [''мегрелэби'']}}) — амилаҭ.
== Ауааԥсыра ==
* {{Абираҟдырга|Қырҭтәыла}} ([[Гыртәыла-Хыхьтәи Шәантәыла]]): ~368 000-ҩык.
* {{Абираҟдырга|Аԥсны}}: 3201-ҩык.
* {{Абираҟдырга|Урыстәыла}}: 391-ҩык.
== Еицардыруа агырцәа ==
<gallery>
Афаил:Zviad Gamsakhurdia, Tbilisi, 1988.jpg|[[Звиад Гамсахурдиа]]
Афаил:Лаврентий Берия (1934).jpg|[[Лавренти Бериа]]
Афаил:Danelia.jpg|[[Георги Данелиа]]
Афаил:Leo Bokeria 2019.png|[[Лео Бокериа]]
Афаил:Zhiuli Shartava 2020 stamp of Georgia.jpg|[[Шартава, Жиули|Жиули Шартава]]
</gallery>
4scmce3zqz7gc2mv05bg13le82y9pco
162709
162708
2026-03-29T16:40:11Z
ВЛАДИМИР МАРКЕЛИЯ
24807
162709
wikitext
text/x-wiki
[[File:Tipy Mingreltsy. Types of Life The Mingrelians (1865) (A).jpg|thumb|280px|Агырцәа]]
'''Агырцәа''' ({{lang-xmf|მარგალეფი, [''магралепи'']}}, {{lang-ka|მეგრელები, [''мегрелэби'']}}) — амилаҭ.
== Ауааԥсыра ==
* {{Абираҟдырга|Қырҭтәыла}} ([[Гыртәыла-Хыхьтәи Шәантәыла]]): ~368 000-ҩык.
* {{Абираҟдырга|Аԥсны}}: 3201-ҩык.
* {{Абираҟдырга|Урыстәыла}}: 391-ҩык.
== Еицардыруа агырцәа ==
<gallery>
Афаил:Zviad Gamsakhurdia, Tbilisi, 1988.jpg|[[Звиад Гамсахурдиа]]
Афаил:Лаврентий Берия (1934).jpg|[[Лавренти Бериа]]
Афаил:Danelia.jpg|[[Георги Данелиа]]
Афаил:Leo Bokeria 2019.png|[[Лео Бокериа]]
Афаил:Zhiuli Shartava 2020 stamp of Georgia.jpg|[[Шартава, Жиули|Жиули Шартава]]
</gallery>
r36mcahdfzuf4gvy52wlt86csrtgf3v