Авикипедиа
abwiki
https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0
MediaWiki 1.46.0-wmf.24
first-letter
Амедиа
Цастәи
Ахцәажәара
Алахәыла
Алахәыла ахцәажәара
Авикипедиа
Авикипедиа ахцәажәара
Афаил
Афаил ахцәажәара
Амедиавики
Амедиавики ахцәажәара
Ашаблон
Ашаблон ахцәажәара
Ацхыраара
Ацхыраара ахцәажәара
Акатегориа
Акатегориа ахцәажәара
TimedText
TimedText talk
Амодуль
Амодуль ахцәажәара
Event
Event talk
Гагра
0
1046
163910
163682
2026-04-18T01:36:00Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163910
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақалақь
|аофициалтә_ахьʒ = {{lang-ru|Га́гра}}
|атәыла=Аԥсны
|zoom1=12|ақәӡара=6,59}}
'''Га́гра''' ({{lang-ru|Га́гра}}, {{lang-ka|გაგრა}}) — [[Аԥсны]] [[ақалақь]], [[Гагра араион]] административтә центруп, Аԥсны акурорттә центр хадақәа ируакуп. Гагра Мраҭашәаратәи Аԥсны ишьҭоуп, Гагра араион амшынҿықәтәи ацәаҳәа агәҭаны, аӡиасқәа Жәҩакәареи Гагрыԥсҭеи амшын иахьалао. Гагра [[Амшын Еиқәа|Амшын еиқәеи]] [[Гагратәи ашьхеибаркыра|Гагратәи ашьхеибаркыреи]] рыбжьара ишьҭоуп.
Гагра аҩада-мраҭашәарахь [[Баӷрыԥста]] ақыҭа, алада-мрагыларахь [[Ԥсахара]] ақыҭа ирыԥнуп, ҩадаҟа Гагра Гагратәи ашьхеибаркыра иаҿықәуп, аладеи алада-мраҭашәареи рганхь ала ақалақь Амшын еиқәахь илбаауеит. Гагра зҿықәу Амшын еиқәа ацәаҳәа аура иартәоит 11,3 км.
== Аҭоурых ==
Гагра – ижәытәӡатәу Кавказ ақалақьқәа ируакуп. Ҳ.ҟ. III азқьышықәазы ара аԥсыӡкыҩцәа тәан. Ҳ.ҟ. I азқьышықәазы иахьатәи Гагра аҭыԥаҟны иаԥҵан хара имгакәа Аурым империа анапаҵаҟа иҟалаз абырзен колониа Триглит. Ҳ.ҳ. II азқьышықәа инаркны иахьатәи Гагра араион аҟны иҟаз аиланхарҭа ҭыԥ аурым хыҵхырҭақәа рыҟны Нитика ҳәа иарбоуп.
Ҳ.ҳ. 3–5 –тәи ашә-қәа рзы иргылан абаа [[Абааҭа]]. Кавказ Амшынеиқәатәи аԥшаҳәа Генуезтәи аколониа ахаан XIII-XV ашә.-қәа рзы иахьатәи Гагра аҭыԥан иаԥҵан ахәаахәҭратә факториа ''«Какари»''. [[1830]] ш. инаркны [[1855]] ш-нӡа [[Мраҭашәаратәи Кавказ]] [[Урыстәыла]] анапаҵаҟа ианыҟала Гагра Амшын еиқәатәи ацәаҳәа ахырӷәӷәарҭақәа ируакхеит. 1877–1878 шш. [[Аурыс-аҭырқәа еибашьра]]ан аурыс ир Гагратәи ахырӷәӷәарҭа аанрыжьит. [[1903]] шықәсазы апринц [[Ольденбургтәи, Александр Пиотр-иԥа|А. П. Ольденбургтәи]] ибзоурала иаартын [[Амшынеиқәатәи агуберниа]] иалалаз акурорт Гагра (Гагртәи аҳауатә станциа), Актәи адунеитә еибашьра алагамҭазы европатәи атәылақәа рҟынтәгьы атуристцәа здызкылоз Гагра урыстәылазегьтәи аҵакы змаз курортны иҟалеит.
[[1919]]–[[1930]] шш. Гагра [[Гагратәи ауезд]] административтә центрны иҟан. 1930 ш. инаркны [[1970]] ш.-нӡа. [[Гагра араион]], 1970 ш. инаркны [[1992]] ш-нӡа – Гагратәи ақалақьтә советны, 1992 ш. инаркны – еиҭа [[Гагра араион]]ны иҟалеит. Гагра ақалақь астатус аиуит [[1933]] ш. 20-тәи ашә. аҩныҵҟала Гагра адгьылҵакыра акыр аҽарҭбааит алада–мрагыларахь ала [[Гагра ҿыц]] ақалақь аҳәаа иалаҵаны. 1992– 1993 шш. [[Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра]]ан Гагра ақырҭуа архәҭақәа ирымпыҵархалеит. Ақалақьтә инфраструктура ӷәӷәала аԥхасҭа аҭан, ихырбгалан. 1992 ш. [[жьҭаарамза 2]] рзы аԥсуа архәҭақәа ахы иақәиҭыртәит. 21-тәи ашә. алагамҭа инаркны ақалақь активла аиҭашьақәыргылара мҩаԥысуеит.
Шьаҭанкыла Гагра амилаҭтә еилазаара аҽаԥсахит 1992–1993 шш. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан. 1992 ш. жьҭаарамзазы ақырҭқәа рыр ақәҵра ианалга, урҭ инарышьҭарххны иқәҵны ицеит ақырҭқәа реиҳарак. Аурысқәа, аерманқәа реиҳарак Гагра иалҵны ицеит Қырҭтәыла Аҳәынҭсовет ақалақь анампыҵахала, уи ашьҭахь асоциал-економикатә ҭагылазаашьа ауадаҩхара иахҟьаны. Убри аан 1990-тәи ашықәсқәа раан иазгәаҭоуп Гаграҟа массала аиасра ишалагз аԥсуаа Гәдоуҭа, Очамчыра, Тҟәарчал араионқәа рыҟнытә. Асоветтә аамҭазы Гагра еиҳарак акурорттә қалақь аҳасабала ишыҿиозгьы, ара аус руан ааглыхратә наплакқәа жәпакы. Ҳазҭагылоу аамҭазы Гагра ԥыжәара аманы иҿиоит афатә ааглыхра. Аус ауеит аҩы ҟаҵарҭа зауад, алкоҳаль злам арыжәтәқәа рҭыжьразы анаплакқәак, ачаӡырҭ зауад, афатә ааглыхратә наплакқәа. Гагра аус ауеит аҭоурых-тәылаҿацәҭҵааратә музеи «Абааҭа», Гагратәи араионтә телехәыԥшра («[[Гагра ТВ]]»), Д. Ахвледиани ихьӡ зху ашьапылампыл асразы астадион. Гагра иҟоуп Агәабзиарахьчара иаҵанакуа аҳәынҭусбарҭақәа хԥа – Араионтә реабилитациатә центр, Гагратәи араионтә хәышәтәырҭа хадеи асанитартә-епидемиологиатә станциеи. Гагра иҟоуп абжьаратәи азеиԥшҵараиуратә школқәа 4, Б.Г. Кехьирипа ихьӡ зху Гагратәи агуманитартә-ааглыхратә техникум, Гагратәи амедицинатә ҵараиурҭа, аҟазара ашколи ашколнӡатәи аҵараиуратә усҳәарҭеи. Гагра иалсны ицоит Аԥснытәи аихамҩа.
Ара иҟоуп [[1943]] ш. иргылаз аихамҩатә вокзал. Абаӷәазатә пункт аҟны аԥхын апассаџьыртә ӷбақәа рыла амшын ныҟәарақәа мҩаԥысуеит.
==Агеографиа==
Гагра аҳәаақәа: [[аҩада]] — ашьхақәа, [[амрагылара]]хь — Мамзышьха, ақыҭа Псахара, [[алада]] — Амшын Еиқәа, [[амраҭашәара]]хь — Жәҩакәара аӡы.
Нанҳәамзазы бжьаратәла аҳауа – +23,2 °C, ажьырныҳәамзазы – +6,1 °C ыҟоуп. Алышәшәақәа рнорма иартәоит – 1461 мм ашықәс аҩныҵҟа.
Агеографиатә ҭыԥрбага – 43°17’ абжь.ҭб. 40°16’ мр.ау.
Аҩрақәа рҿы иуԥылоит еиуеиԥшым авариантқәа. Аҳауа цәаакуп субтропикатәуп - аԥхын шоуроуп, аӡын ӷәӷәаӡам, еиҳарак ицәаакыроуп. Ишьҭоуп Гaгрa aҿaцә иԥшәоу aмшын aҟәaрa aҟны, Гaргaтәи aҳрaкырa aлaдaтәи aкaлҭaлa. Гaгрaтәи aрaион aҵaкырaдгьыл 772,4кв. км иҟоуп. Аҟәa инaркны Гaгрaнӡa 90 км. бжьоуп.
==Адемографиа==
Гагра ауааԥсыра рхыԥхьаӡара иартәоит 12 364 –ҩык ([[2011]]). Амилаҭтә еилазаараҟны иҟоуп: [[аԥсуаа]] – 52,8%, [[Аерманцәа|аерманқәа]] – 19,5%, [[аурысқәа]] – 19,0%, [[ақырҭцәа]] – 2,7%, [[аукраинцәа]] – 1,8%, [[абырзенцәа]] – 1,0%, [[агырцәа]] – 0,1%, егьырҭ амилаҭқәа рхаҭарнакцәа – 3,1%. 1864 ш. аԥхьа иахьатәи Гагра аԥсуаа-асаӡқәа ирынхарҭан, урҭ [[Османтәи аимпериа]]хь иқәымҵыр амуа иҟалеит [[Кавказтәи аибашьра]]ан. Милаҭла иаԥсыуааз ауааԥсыра реиҳараҩык рыԥсадгьыл аанырмыжьыр анамуы, иаанхаз аԥсуаа «ахара здыз ауааԥсыра» зыхьӡырҵаз, шамахамзар, ақалақьқәеи амшын аԥшаҳәеи рыҟны анхара иақәиҭымкәа ианыҟала, Гагра аполиетникатә қалақьтә центрны ашьақәгылара иалагеит. 20–тәи ашә. алагамҭазы Гагра азеиԥшурыстәылатәи аҵакы змаз акурорттә еиланхарҭа аҳасабала, еиҳарак иааганы индырхо иалагеит аславианцәа. Асоветтә аамҭазы Гагра иаланхоз ауааԥсыра зегьы аурысқәа хыԥхьаӡарала иреиҳан.
Актәи адунеитә еибашьраани уи ашьҭахьи Гагра анхара иалагеит ахҵәацәа - абырзенқәа, аерманцәа. Ақырҭуа ар Аԥсны ампыҵахалараан ирацәаҩхеит Мраҭашәаратәи Қырҭтәылантә иааны инхаз. [[1926]] ш. Актәи Аидгылазегьтәи ашәҟәынҵара аихшьалақәа рыла иахьатәи Гагра адгьылҵакыраҟны инхоз ауааԥсыра рхыԥхьаӡара иартәеит 4113-ҩык, урҭ рахьтә 4,1% аԥсуа бызшәа ирхатәы бызшәоуп ҳәа ирыԥхьаӡон, 40,6% – аурыс бызшәа, 23,3% – абырзен бызшәа, 12,6% – ақырҭуа бызшәа, 9,7% – аерман бызшәа, 2,7% – аҭырқә бызшәа, 2,5% – агыруа бызшәа, 0,8% – аукраин бызшәа, 3,7% – егьырҭ абызшәақәа. Сталини Бериеи рхаани уи ашьҭахьи асоветтә Қырҭтәыла анапхгарала Аԥсны имҩаԥысуаз адемографиатә колонизациа аполитика иахҟьаны Гагра ақырҭуа уааԥсыра рхыԥхьаӡара иаразнак ашьҭыҵра иалагеит.
{| class="wikitable" style="text-align:right"
|-
! Ашəҟəынҵара<br /> ашықәс !! Ауааԥсыра !! Ахаҵа !! Аԥҳәыс
|-
| 1989<ref>[http://pop-stat.mashke.org/abkhazia-census.htm Abkhazia - All Places: 1989 census]</ref>|| 24 061 || -- || --
|-
| 2011<ref>[http://pop-stat.mashke.org/abkhazia-ethnic-comm2011.htm Abkhazia - Ethnic composition, all communes: 2011 census]</ref>|| 12 364 || -- || --
|}
==Атопонимика==
[[1318]] шықәсазы иҟаҵоу Петр Весконти ихсаалаҿы «Какара»ҳәа иарбоуп, [[1494]] шықәсазы Фредучи еиқәыршәаз ахсаалаҿы «Каккары»ҳәа, иара убас иуԥылоит аформақәа «Хокари», «Какур». Гагра иадҳәалоуп ҳәа ирԥхьаӡоит ахьыӡқәа: «Контози», «Баладаг», «Котош», ажәытәыӡатәи «Триглит», «Нитика».
==Аҭыԥқәа==
Гагра акыр ибеиоуп археологиатәи, аҭоурых-архитектуратәи, аԥсабаратәи баҟақәа рыла. [[1991]] ш. иаԥҵоу Гагратәи аҭоурых-архитектуратә ҳәырԥсарра «[[Абааҭа]]» иаҵанакуеит аобиектқәа 5: «Абаата» абаа, 6-8 ашә.-қәа рзы [[Гагра аныхабаа]]. 3-5 ашә-қәа рзы иргылаз «Абааҭа» абаа аҭыӡқәа еиқәханы иҟоуп. Гагра аҭоурых-культуратә ҭынха иаҵанакуа егьырҭ аобиектқәа реиҳарак акурорт аҿиара ианалагаз аамҭеи (20 ашә. алагамҭазы) в.) ҳазҭагылоу аамҭеи ирыҵаркуеит. Ажәытә Гагра адгьылҵакыраҟны (аҭоурыхтә центр) иҟоуп 20-тәи ашә. иргылаз 40 инареиҳаны архитектура абаҟақәа. Ара иҟоуп 1901–1904 шш. иргылаз апринц А. П. Ольденбургтәи ихан. Ари ахыбра аҩныҵҟа асоветтә аамҭазы иҟан Сталин ихьӡ зху аԥсшьарҭа ҩны (ашьҭахь – «Чаика»); ақалақьтә мшын парк (1902–1905); Гагратәи алашарбага; Индоевропатәи ателеграф астанциа; аресторан «Гагрыԥшь» (1902); агәабзиарачаԥарҭа «Риҵа», асасааирҭа «Европа»; асасааирҭа «Альпийская» (1902); АФС ахыбреи (1904) убас егьырҭ аобиектқәеи жәпакы. Асоветтә аамҭа иаҵанакуа абаҟақәа рахь иԥхьаӡоуп Аколоннада, аӡыршә, Акомҿарцәа рпарк уҳәа уб.егь.
Гагра адгьылҵакыраҟны Абааҭа абаа аҩныҵҟа иҟоуп 2012 ш. аусура иалагаз ацқьа Ипати ихьӡ зху аиашахаҵаратә ныха; 1992 ш. инаркны аус зуа ацқьа Риԥсиме ихьӡ зху аерман ныҳәарҭа.
Гагра ақалақь иаҵанакуа аҳаблақәа, аҭыԥқәа:
# '''Абааҭа''' — Жәакәаареи амшыни, Гагрыԥшьы рыбжьара, ажәытә баагьы еиқәханы иҟоуп;
# '''Аӡхыда''' — аӡгьы, аҭыԥгьы, Гагра амрагыларатәи аҿацә, ԥаса ԥсахара иатәын;
# '''Аӡыршә''' || '''Фонтан''' — Гагра авокзал аган азаправка ахьыҟоу, ԥаса ԥсахара иатәын;
# '''Баладаг''' — уахәаԥш Гагра;
# '''Гагра агәы''' — Ҩӡы нырцә-аарцә амшын аԥшаҳәа;
# '''Гагрыԥшь''' — ҳаблоуп, Абааҭеи Гагра агәи рыбжьара;
# '''Какара''' || '''Каккари''' — уахуаԥш Гагра;
# '''Какур''' — уахәаԥш Гагра;
# '''Контози''' — уахәаԥш Гагра;
# '''Котош''' — уахәаԥш Гагра;
# '''Нитика''' — уахәаԥш Гагра;
# '''Триглит''' — уахәаԥш Гагра;
# '''Хокари''' — уахәаԥш Гагра;
# '''Фонтан''' — уахәаԥш Аӡыршә.
==Алитература==
* {{Аԥсны атопонимика (2002)|174-175}}
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Аԥсны ақалақьқәа}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра| ]]
[[Акатегориа:Аԥсны ақалақьқәа]]
9f9qojmtl4n7he63jirt17e36wb8m61
163957
163910
2026-04-18T02:27:38Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:ВЛАДИМИР МАРКЕЛИЯ|ВЛАДИМИР МАРКЕЛИЯ]]
163682
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақалақь
|аофициалтә_ахьʒ = {{lang-ru|Га́гра}}
|атәыла=Аԥсны
|zoom1=12|ақәӡара=6,59}}
'''Га́гра''' ({{lang-ru|Га́гра}}, {{lang-ka|გაგრა}}) — [[Аԥсны]] [[ақалақь]], [[Гагра араион]] административтә центруп, Аԥсны акурорттә центр хадақәа ируакуп. Гагра Мраҭашәаратәи Аԥсны ишьҭоуп, Гагра араион амшынҿықәтәи ацәаҳәа агәҭаны, аӡиасқәа Жәҩакәареи Гагрыԥсҭеи амшын иахьалао. Гагра [[Амшын Еиқәа|Амшын еиқәеи]] [[Гагратәи ашьхеибаркыра|Гагратәи ашьхеибаркыреи]] рыбжьара ишьҭоуп.
Гагра аҩада-мраҭашәарахь [[Баӷрыԥста]] ақыҭа, алада-мрагыларахь [[Ԥсахара]] ақыҭа ирыԥнуп, ҩадаҟа Гагра Гагратәи ашьхеибаркыра иаҿықәуп, аладеи алада-мраҭашәареи рганхь ала ақалақь Амшын еиқәахь илбаауеит. Гагра зҿықәу Амшын еиқәа ацәаҳәа аура иартәоит 11,3 км.
== Аҭоурых ==
Гагра – ижәытәӡатәу Кавказ ақалақьқәа ируакуп. Ҳ.ҟ. III азқьышықәазы ара аԥсыӡкыҩцәа тәан. Ҳ.ҟ. I азқьышықәазы иахьатәи Гагра аҭыԥаҟны иаԥҵан хара имгакәа Аурым империа анапаҵаҟа иҟалаз абырзен колониа Триглит. Ҳ.ҳ. II азқьышықәа инаркны иахьатәи Гагра араион аҟны иҟаз аиланхарҭа ҭыԥ аурым хыҵхырҭақәа рыҟны Нитика ҳәа иарбоуп.
Ҳ.ҳ. 3–5 –тәи ашә-қәа рзы иргылан абаа [[Абааҭа]]. Кавказ Амшынеиқәатәи аԥшаҳәа Генуезтәи аколониа ахаан XIII-XV ашә.-қәа рзы иахьатәи Гагра аҭыԥан иаԥҵан ахәаахәҭратә факториа ''«Какари»''. [[1830]] ш. инаркны [[1855]] ш-нӡа [[Мраҭашәаратәи Кавказ]] [[Урыстәыла]] анапаҵаҟа ианыҟала Гагра Амшын еиқәатәи ацәаҳәа ахырӷәӷәарҭақәа ируакхеит. 1877–1878 шш. [[Аурыс-аҭырқәа еибашьра]]ан аурыс ир Гагратәи ахырӷәӷәарҭа аанрыжьит. [[1903]] шықәсазы апринц [[Ольденбургтәи, Александр Пиотр-иԥа|А. П. Ольденбургтәи]] ибзоурала иаартын [[Амшынеиқәатәи агуберниа]] иалалаз акурорт Гагра (Гагртәи аҳауатә станциа), Актәи адунеитә еибашьра алагамҭазы европатәи атәылақәа рҟынтәгьы атуристцәа здызкылоз Гагра урыстәылазегьтәи аҵакы змаз курортны иҟалеит.
[[1919]]–[[1930]] шш. Гагра [[Гагратәи ауезд]] административтә центрны иҟан. 1930 ш. инаркны [[1970]] ш.-нӡа. [[Гагра араион]], 1970 ш. инаркны [[1992]] ш-нӡа – Гагратәи ақалақьтә советны, 1992 ш. инаркны – еиҭа [[Гагра араион]]ны иҟалеит. Гагра ақалақь астатус аиуит [[1933]] ш. 20-тәи ашә. аҩныҵҟала Гагра адгьылҵакыра акыр аҽарҭбааит алада–мрагыларахь ала [[Гагра ҿыц]] ақалақь аҳәаа иалаҵаны. 1992– 1993 шш. [[Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра]]ан Гагра ақырҭуа архәҭақәа ирымпыҵархалеит. Ақалақьтә инфраструктура ӷәӷәала аԥхасҭа аҭан, ихырбгалан. 1992 ш. [[жьҭаарамза 2]] рзы аԥсуа архәҭақәа ахы иақәиҭыртәит. 21-тәи ашә. алагамҭа инаркны ақалақь активла аиҭашьақәыргылара мҩаԥысуеит.
Шьаҭанкыла Гагра амилаҭтә еилазаара аҽаԥсахит 1992–1993 шш. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан. 1992 ш. жьҭаарамзазы ақырҭқәа рыр ақәҵра ианалга, урҭ инарышьҭарххны иқәҵны ицеит ақырҭқәа реиҳарак. Аурысқәа, аерманқәа реиҳарак Гагра иалҵны ицеит Қырҭтәыла Аҳәынҭсовет ақалақь анампыҵахала, уи ашьҭахь асоциал-економикатә ҭагылазаашьа ауадаҩхара иахҟьаны. Убри аан 1990-тәи ашықәсқәа раан иазгәаҭоуп Гаграҟа массала аиасра ишалагз аԥсуаа Гәдоуҭа, Очамчыра, Тҟәарчал араионқәа рыҟнытә. Асоветтә аамҭазы Гагра еиҳарак акурорттә қалақь аҳасабала ишыҿиозгьы, ара аус руан ааглыхратә наплакқәа жәпакы. Ҳазҭагылоу аамҭазы Гагра ԥыжәара аманы иҿиоит афатә ааглыхра. Аус ауеит аҩы ҟаҵарҭа зауад, алкоҳаль злам арыжәтәқәа рҭыжьразы анаплакқәак, ачаӡырҭ зауад, афатә ааглыхратә наплакқәа. Гагра аус ауеит аҭоурых-тәылаҿацәҭҵааратә музеи «Абааҭа», Гагратәи араионтә телехәыԥшра («[[Гагра ТВ]]»), Д. Ахвледиани ихьӡ зху ашьапылампыл асразы астадион. Гагра иҟоуп Агәабзиарахьчара иаҵанакуа аҳәынҭусбарҭақәа хԥа – Араионтә реабилитациатә центр, Гагратәи араионтә хәышәтәырҭа хадеи асанитартә-епидемиологиатә станциеи. Гагра иҟоуп абжьаратәи азеиԥшҵараиуратә школқәа 4, Б.Г. Кехьирипа ихьӡ зху Гагратәи агуманитартә-ааглыхратә техникум, Гагратәи амедицинатә ҵараиурҭа, аҟазара ашколи ашколнӡатәи аҵараиуратә усҳәарҭеи. Гагра иалсны ицоит Аԥснытәи аихамҩа.
Ара иҟоуп [[1943]] ш. иргылаз аихамҩатә вокзал. Абаӷәазатә пункт аҟны аԥхын апассаџьыртә ӷбақәа рыла амшын ныҟәарақәа мҩаԥысуеит.
==Агеографиа==
Гагра аҳәаақәа: [[аҩада]] — ашьхақәа, [[амрагылара]]хь — Мамзышьха, ақыҭа Псахара, [[алада]] — Амшын Еиқәа, [[амраҭашәара]]хь — Жәҩакәара аӡы.
Нанҳәамзазы бжьаратәла аҳауа – +23,2 °C, ажьырныҳәамзазы – +6,1 °C ыҟоуп. Алышәшәақәа рнорма иартәоит – 1461 мм ашықәс аҩныҵҟа.
Агеографиатә ҭыԥрбага – 43°17’ абжь.ҭб. 40°16’ мр.ау.
Аҩрақәа рҿы иуԥылоит еиуеиԥшым авариантқәа. Аҳауа цәаакуп субтропикатәуп - аԥхын шоуроуп, аӡын ӷәӷәаӡам, еиҳарак ицәаакыроуп. Ишьҭоуп Гaгрa aҿaцә иԥшәоу aмшын aҟәaрa aҟны, Гaргaтәи aҳрaкырa aлaдaтәи aкaлҭaлa. Гaгрaтәи aрaион aҵaкырaдгьыл 772,4кв. км иҟоуп. Аҟәa инaркны Гaгрaнӡa 90 км. бжьоуп.
==Адемографиа==
Гагра ауааԥсыра рхыԥхьаӡара иартәоит 12 364 –ҩык ([[2011]]). Амилаҭтә еилазаараҟны иҟоуп: [[аԥсуаа]] – 52,8%, [[Аерманцәа|аерманқәа]] – 19,5%, [[аурысқәа]] – 19,0%, [[ақырҭцәа]] – 2,7%, [[аукраинцәа]] – 1,8%, [[абырзенцәа]] – 1,0%, [[агырцәа]] – 0,1%, егьырҭ амилаҭқәа рхаҭарнакцәа – 3,1%. 1864 ш. аԥхьа иахьатәи Гагра аԥсуаа-асаӡқәа ирынхарҭан, урҭ [[Османтәи аимпериа]]хь иқәымҵыр амуа иҟалеит [[Кавказтәи аибашьра]]ан. Милаҭла иаԥсыуааз ауааԥсыра реиҳараҩык рыԥсадгьыл аанырмыжьыр анамуы, иаанхаз аԥсуаа «ахара здыз ауааԥсыра» зыхьӡырҵаз, шамахамзар, ақалақьқәеи амшын аԥшаҳәеи рыҟны анхара иақәиҭымкәа ианыҟала, Гагра аполиетникатә қалақьтә центрны ашьақәгылара иалагеит. 20–тәи ашә. алагамҭазы Гагра азеиԥшурыстәылатәи аҵакы змаз акурорттә еиланхарҭа аҳасабала, еиҳарак иааганы индырхо иалагеит аславианцәа. Асоветтә аамҭазы Гагра иаланхоз ауааԥсыра зегьы аурысқәа хыԥхьаӡарала иреиҳан.
Актәи адунеитә еибашьраани уи ашьҭахьи Гагра анхара иалагеит ахҵәацәа - абырзенқәа, аерманцәа. Ақырҭуа ар Аԥсны ампыҵахалараан ирацәаҩхеит Мраҭашәаратәи Қырҭтәылантә иааны инхаз. [[1926]] ш. Актәи Аидгылазегьтәи ашәҟәынҵара аихшьалақәа рыла иахьатәи Гагра адгьылҵакыраҟны инхоз ауааԥсыра рхыԥхьаӡара иартәеит 4113-ҩык, урҭ рахьтә 4,1% аԥсуа бызшәа ирхатәы бызшәоуп ҳәа ирыԥхьаӡон, 40,6% – аурыс бызшәа, 23,3% – абырзен бызшәа, 12,6% – ақырҭуа бызшәа, 9,7% – аерман бызшәа, 2,7% – аҭырқә бызшәа, 2,5% – агыруа бызшәа, 0,8% – аукраин бызшәа, 3,7% – егьырҭ абызшәақәа. Сталини Бериеи рхаани уи ашьҭахьи асоветтә Қырҭтәыла анапхгарала Аԥсны имҩаԥысуаз адемографиатә колонизациа аполитика иахҟьаны Гагра ақырҭуа уааԥсыра рхыԥхьаӡара иаразнак ашьҭыҵра иалагеит.
{| class="wikitable" style="text-align:right"
|-
! Ашəҟəынҵара<br /> ашықәс !! Ауааԥсыра !! Ахаҵа !! Аԥҳәыс
|-
| 1989<ref>[http://pop-stat.mashke.org/abkhazia-census.htm Abkhazia - All Places: 1989 census]</ref>|| 24 061 || -- || --
|-
| 2011<ref>[http://pop-stat.mashke.org/abkhazia-ethnic-comm2011.htm Abkhazia - Ethnic composition, all communes: 2011 census]</ref>|| 12 364 || -- || --
|}
==Атопонимика==
[[1318]] шықәсазы иҟаҵоу Петр Весконти ихсаалаҿы «Какара»ҳәа иарбоуп, [[1494]] шықәсазы Фредучи еиқәыршәаз ахсаалаҿы «Каккары»ҳәа, иара убас иуԥылоит аформақәа «Хокари», «Какур». Гагра иадҳәалоуп ҳәа ирԥхьаӡоит ахьыӡқәа: «Контози», «Баладаг», «Котош», ажәытәыӡатәи «Триглит», «Нитика».
==Аҭыԥқәа==
Гагра акыр ибеиоуп археологиатәи, аҭоурых-архитектуратәи, аԥсабаратәи баҟақәа рыла. [[1991]] ш. иаԥҵоу Гагратәи аҭоурых-архитектуратә ҳәырԥсарра «[[Абааҭа]]» иаҵанакуеит аобиектқәа 5: «Абаата» абаа, 6-8 ашә.-қәа рзы [[Гагра аныхабаа]]. 3-5 ашә-қәа рзы иргылаз «Абааҭа» абаа аҭыӡқәа еиқәханы иҟоуп. Гагра аҭоурых-культуратә ҭынха иаҵанакуа егьырҭ аобиектқәа реиҳарак акурорт аҿиара ианалагаз аамҭеи (20 ашә. алагамҭазы) в.) ҳазҭагылоу аамҭеи ирыҵаркуеит. Ажәытә Гагра адгьылҵакыраҟны (аҭоурыхтә центр) иҟоуп 20-тәи ашә. иргылаз 40 инареиҳаны архитектура абаҟақәа. Ара иҟоуп 1901–1904 шш. иргылаз апринц А. П. Ольденбургтәи ихан. Ари ахыбра аҩныҵҟа асоветтә аамҭазы иҟан Сталин ихьӡ зху аԥсшьарҭа ҩны (ашьҭахь – «Чаика»); ақалақьтә мшын парк (1902–1905); Гагратәи алашарбага; Индоевропатәи ателеграф астанциа; аресторан «Гагрыԥшь» (1902); агәабзиарачаԥарҭа «Риҵа», асасааирҭа «Европа»; асасааирҭа «Альпийская» (1902); АФС ахыбреи (1904) убас егьырҭ аобиектқәеи жәпакы. Асоветтә аамҭа иаҵанакуа абаҟақәа рахь иԥхьаӡоуп Аколоннада, аӡыршә, Акомҿарцәа рпарк уҳәа уб.егь.
Гагра адгьылҵакыраҟны Абааҭа абаа аҩныҵҟа иҟоуп 2012 ш. аусура иалагаз ацқьа Ипати ихьӡ зху аиашахаҵаратә ныха; 1992 ш. инаркны аус зуа ацқьа Риԥсиме ихьӡ зху аерман ныҳәарҭа.
Гагра ақалақь иаҵанакуа аҳаблақәа, аҭыԥқәа:
# '''Абааҭа''' — Жәакәаареи амшыни, Гагрыԥшьы рыбжьара, ажәытә баагьы еиқәханы иҟоуп;
# '''Аӡхыда''' — аӡгьы, аҭыԥгьы, Гагра амрагыларатәи аҿацә, ԥаса ԥсахара иатәын;
# '''Аӡыршә''' || '''Фонтан''' — Гагра авокзал аган азаправка ахьыҟоу, ԥаса ԥсахара иатәын;
# '''Баладаг''' — уахәаԥш Гагра;
# '''Гагра агәы''' — Ҩӡы нырцә-аарцә амшын аԥшаҳәа;
# '''Гагрыԥшь''' — ҳаблоуп, Абааҭеи Гагра агәи рыбжьара;
# '''Какара''' || '''Каккари''' — уахуаԥш Гагра;
# '''Какур''' — уахәаԥш Гагра;
# '''Контози''' — уахәаԥш Гагра;
# '''Котош''' — уахәаԥш Гагра;
# '''Нитика''' — уахәаԥш Гагра;
# '''Триглит''' — уахәаԥш Гагра;
# '''Хокари''' — уахәаԥш Гагра;
# '''Фонтан''' — уахәаԥш Аӡыршә.
==Алитература==
* {{Аԥсны атопонимика (2002)|174-175}}
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Аԥсны ақалақьқәа}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра| ]]
[[Акатегориа:Аԥсны ақалақьқәа]]
ihudcubmnigtc0zv6w6q59kr064vdua
2006
0
2175
163785
83560
2026-04-18T00:30:26Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163785
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164026
163785
2026-04-18T02:31:01Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Surprizi|Surprizi]]
83560
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
2005
0
2176
163784
163633
2026-04-18T00:30:18Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163784
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164027
163784
2026-04-18T02:31:03Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Tanbiruzzaman|Tanbiruzzaman]]
83561
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
Европа
0
2409
163823
140910
2026-04-18T01:00:31Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163823
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
[[File:Europe orthographic Caucasus Urals boundary.svg|мини|Европа]]
'''Европа''' — аконтинент.
==Атәылақәа==
{{Main|Европатәи Аидгыла}}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Европа| ]]
[[Акатегориа:Аконтинентқәа]]
i1m5c1d7s1npuuqt0p87ps0p3sxq6qu
164002
163823
2026-04-18T02:29:42Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Soufiyouns|Soufiyouns]]
140910
wikitext
text/x-wiki
[[File:Europe orthographic Caucasus Urals boundary.svg|мини|Европа]]
'''Европа''' — аконтинент.
==Атәылақәа==
{{Main|Европатәи Аидгыла}}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Европа| ]]
[[Акатегориа:Аконтинентқәа]]
rxpcp0x8fsvqo2795nbfzl74xpcoma8
Гагра араион
0
2444
163909
134159
2026-04-18T01:35:48Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163909
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
[[Афаил:Abkhazia Gagra map.svg|мини|right|250px]]
'''Га́гра араио́н''', ''Га́гратәи араио́н'' (азыркьаҿра: Гагра ар-он; {{lang-ru|Га́грский райо́н}}) — [[Аԥсны Аҳәынҭқарра]] ируакуп. [[Гагра]] — административтә центр.
==Агеографиа==
Гагра араион аҳәаақәа: [[аҩада]] — [[ашьхақәа]], [[Аԥсны|Аԥсныи]] [[Урыстәыла|Урыстәылеи]] рҳәаа, [[Ԥсоу]] аӡиас. Ажәытә, Жәҩакәареи Бзыԥ аӡи рыбжьара Бзыԥын иаҵанакуан, Жәаҩакәара анаҩс наҟ Ԥсоу аганахь асаӡқәа ирыдыԥхьаӡалан, амҳаџьырра ашьҭахь, аурысқәа, ари адгьыл Урыстәыла иадырҵеит «Пиленковская волость» ҳәа иашьҭан.
==Аҭоурых==
[[1904]] шықәсазы Гагреи уи акәша-мыкәша иҟоу адгьылқәагь апринц Ольденбургскии дызхылаԥшуаз, Аԥсны «Сухумский округ» ҳәа изышьҭаз иалхны Шәачатәи аокруг иаларҵеит, [[1917]] шықәсазы уи аҭыԥахь ирхынҳәын. Аԥсны аиҳабыра рыбзоурала Гагреи Ԥсоуи ирыбжьанакыз «Пиленковская волость» иара убас Аԥсны иазырхынҳәын [[1929]] шықәсазы. Убри ашьҭахь ауп Гагра араион хазы ианышьақәагылагь. Уи иахьа еиднакылоит ақалақь Гагра, ақалақь ҟазшьа змоу аҳаблақәа — [[Пицунда|Пицундеи]], [[Цандрыԥшь]]и, иара убас жәеиза қытеи — [[Алаҳаӡы]], [[Хышәҳа]], [[Бзыԥ]], [[Ԥсахара]], [[Гьечрыԥшь]], [[Лӡаа]], [[Маҳадыр]], [[Мқьалрыԥшь]], [[Ҳашԥсы]], [[Амзара]], [[Арасахәы]].
== Атерриториа ==
Атерриториа – {{км²|772}}.
== Аланхо ==
Араион иаланхо – {{иаланхо|40217|2011}}.
==Алитература==
* {{Аԥсны атопонимика (2002)|174}}
{{Аԥсны административ-территориалтә шара}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра араион| ]]
[[Акатегориа:Аԥсны Аҳәынҭқарра араионқәа]]
7b5nw1pt5cy1lv6v5tyofrzge5c92fp
163958
163909
2026-04-18T02:27:41Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
134159
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:Abkhazia Gagra map.svg|мини|right|250px]]
'''Га́гра араио́н''', ''Га́гратәи араио́н'' (азыркьаҿра: Гагра ар-он; {{lang-ru|Га́грский райо́н}}) — [[Аԥсны Аҳәынҭқарра]] ируакуп. [[Гагра]] — административтә центр.
==Агеографиа==
Гагра араион аҳәаақәа: [[аҩада]] — [[ашьхақәа]], [[Аԥсны|Аԥсныи]] [[Урыстәыла|Урыстәылеи]] рҳәаа, [[Ԥсоу]] аӡиас. Ажәытә, Жәҩакәареи Бзыԥ аӡи рыбжьара Бзыԥын иаҵанакуан, Жәаҩакәара анаҩс наҟ Ԥсоу аганахь асаӡқәа ирыдыԥхьаӡалан, амҳаџьырра ашьҭахь, аурысқәа, ари адгьыл Урыстәыла иадырҵеит «Пиленковская волость» ҳәа иашьҭан.
==Аҭоурых==
[[1904]] шықәсазы Гагреи уи акәша-мыкәша иҟоу адгьылқәагь апринц Ольденбургскии дызхылаԥшуаз, Аԥсны «Сухумский округ» ҳәа изышьҭаз иалхны Шәачатәи аокруг иаларҵеит, [[1917]] шықәсазы уи аҭыԥахь ирхынҳәын. Аԥсны аиҳабыра рыбзоурала Гагреи Ԥсоуи ирыбжьанакыз «Пиленковская волость» иара убас Аԥсны иазырхынҳәын [[1929]] шықәсазы. Убри ашьҭахь ауп Гагра араион хазы ианышьақәагылагь. Уи иахьа еиднакылоит ақалақь Гагра, ақалақь ҟазшьа змоу аҳаблақәа — [[Пицунда|Пицундеи]], [[Цандрыԥшь]]и, иара убас жәеиза қытеи — [[Алаҳаӡы]], [[Хышәҳа]], [[Бзыԥ]], [[Ԥсахара]], [[Гьечрыԥшь]], [[Лӡаа]], [[Маҳадыр]], [[Мқьалрыԥшь]], [[Ҳашԥсы]], [[Амзара]], [[Арасахәы]].
== Атерриториа ==
Атерриториа – {{км²|772}}.
== Аланхо ==
Араион иаланхо – {{иаланхо|40217|2011}}.
==Алитература==
* {{Аԥсны атопонимика (2002)|174}}
{{Аԥсны административ-территориалтә шара}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра араион| ]]
[[Акатегориа:Аԥсны Аҳәынҭқарра араионқәа]]
90juchhd9fru1vwdgt4s0q4v8cclhjg
Бзыԥ
0
2452
163912
139334
2026-04-18T01:36:19Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163912
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақалақь ҳабла
|атәыла=Аԥс-Қырҭ
|zoom1=11}}
'''Бзыԥ'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|ბზიფი}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
== Аланхо ==
Араион иаланхо – {{иаланхо|4719|2011}}.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны аҳәынҭқарра ақалақь ҳаблақәа]]
9l1lw02an38brg0htvtcusn4pzuu60p
163955
163912
2026-04-18T02:27:33Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Surprizi|Surprizi]]
125704
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақалақь ҳабла
|атәыла=Аԥс-Қырҭ
|zoom1=11}}
'''Бзыԥ'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|ბზიფი}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
== Аланхо ==
Араион иаланхо – {{иаланхо|4719|2011}}.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны аҳәынҭқарра ақалақь ҳаблақәа]]
nvcthx8fchpnwiq4hf43z38dqfy5p9m
Пицунда
0
2461
163911
163684
2026-04-18T01:36:09Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163911
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақалақь ҳабла
| аофициалтә_ахьʒ = {{lang-ru|Пицунда}}<br />{{lang-ka|ბიჭვინთა}}
|атәыла=Аԥс-Қырҭ
|zoom1=13|агерб=Герб города Пицунда (Бичвинта).png|араион=Гагра араион|аофициалтә бызшәа=[[аԥсуа бызшәа]], [[аурыс бызшәа]]|ашьақәгылара=2007|асааҭтә зонақәа=+3|ателефон код=+7 940 23ххххх|аԥошьҭатә анҵарба=354000|автомобильтә код=ABH|ақәӡара=1,88}}
'''Пицунда'''<ref>{{Аԥсны атопонимика (2002)|175-176}}</ref>, '''Биҷвинҭа''' ({{lang-ru|Пицунда}}, {{lang-ka|ბიჭვინთა}}) — [[Аԥсны]] [[ақалақь]]. [[Гагра араион]] агәы.
==Агеографиа==
Пицунда аҳәаақәа: [[аҩада]] — [[лӡаа]], [[амрагылара]]хь — [[Аџьра]], [[Рҩаԥшь]], [[алада]] — амшын, [[амраҭашәара]]хь — Бзыԥ аӡиас.
==Адемографиа==
{| class="wikitable" style="text-align:right"
|-
! Ашəҟəынҵара<br /> ашықәс !! Ауааԥсыра !! Ахаҵа !! Аԥҳәыс
|-
| 1989<ref>[http://pop-stat.mashke.org/abkhazia-census.htm Abkhazia - All Places: 1989 census]</ref>|| 10 146 || -- || --
|-
| 2011<ref>[http://pop-stat.mashke.org/abkhazia-ethnic-comm2011.htm Abkhazia - Ethnic composition, all communes: 2011 census]</ref>|| 4 198 || -- || --
|-
|2024<ref>[https://cgsra.org/media/files/ed.pdf]</ref>
|3956
| --
| --
|}
==Аетимологиа==
Аԥсуаа жәытә-натә аахыс Пицунда амшын аԥшаҳәа Амзара ҳәа иашьҭан, аха Пицундагьы иахьатәи Лӡаа ақытагьы инеидкыланы Лӡаа хәа акәын ишырдируаз, Пицунда азы «Лӡааных» зҳәозгьы ыҟан. Ари аҭыԥ раԥхьаӡа аҟәны, ҳера аанӡа аҩбатәи ашәышықәсазы Артемидор Ефескии «Питиус» ахьӡуп ҳәа дахцәажәоит, Питиус даара ибеио қалақьуп иҳәоит Плании, Страбон — «Питиунт ду» ҳәа иҩеит. Питиунт III ашәышықәса инаркны ақьырсианра ашьаҭа тыԥқәа ируакхеит, 325 шықәсазы Пицундатәи аепископ Стратофил далахәын Никеиа ақалақь аҿы имҩаԥысыз ақьырсианра ашьапы иқәзыргылаз аизара ду. Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы Питиус аҭыԥан ҩырақәак рҿы «Сатириуполь» ҳәа иуԥылоит иахьатәи ахьӡ «Пицунда» иазаагоу авариантқәа цәырҵуеит XV ашәышықәса инаркны — Пезонда, Пецунда, Бижунта, Бесонта, Бичвинта. иаҳа инарҭбаау Пицунда аҭоурых уахәаԥш.
#'''Амзара''' — уаҳәаԥш Пицунда;
#'''Бычвинта''' — уаҳәаԥш Пицунда;
#'''Лӡааных''' — Пицунда Абааҭа ауаҳәама ду, уаҳәаԥш Пицунда;
#'''Пезонда || Пецунда || Бижунта || Бесонта''' — уаҳәаԥш Пицунда;
#'''Сатириуполь''' — уаҳәаԥш Пицунда;
#'''Питиунт''' — уаҳәаԥш Пицунда;
#'''Питиус''' — уаҳәаԥш Пицунда;
==Аҭыԥқәа==
Пицунда иаҵанакуа аҭыԥқәа:
# '''Абааҭа''' — Пицунда ауахәама ахьгьыло акәша-мыкәша;
# '''Аӡақә''' — Бзыԥ аӡиас амшын иахьалало армарахь, амҩаду инаркны амшын аҟынӡа Ақәтааӡарҭа афабрика ахьгылогьы налаҵаны;
# '''Амжәасара''' — Анышьхҵара иавоуп аҩадала;
# '''Амзара''' — Пицунда Рыбзавод инаркны Бзыԥынӡа, амшын аԥшаҳәа;
# '''Амзбыгәара''' — Аӡақәи Амзареи рыбжьара амшын аԥшаҳәа;
# '''Ацагды''' — Амжәасара иадуп амраҭашәарахь ала;
# '''Ашыцра''' — Амзара аҩдатәи аҿацә, Лӡаа Ацәыркра ҳәа иахьашьҭоу аган;
# '''Хрушьчов идача''' — Пицунда аԥшаҳәа, акәрорт амрагыларахьтәи аган;
# '''Шәнылаа рҭыԥқәа''' — Ацагды иавоуп аҩада ала.
==Агалереа==
<gallery class="center">
Image:Ridge view from pitsunda cape.jpg|The view of Caucasus mountains from Pitsunda cape.
Image:Pitsunda shore (2).jpg|Пицунда аԥшаҳәа
Image:Pitsunda Cathedral.jpg|Пицундатәи ауахәама
Image:Pitsunda Cathedral dome.jpg|Пицундатәи ауахәама афрескақәа
Image:PitsundaPineGrove.jpg|Амзара
Image:Pitsunda (1).jpg|Пицундатәи акурорт апансионатқәа руакы
</gallery>
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Аԥсны ақалақьқәа}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Аԥсны ақалақьқәа]]
k2hy39mbpoih3ydbsdn75fp077wg8r4
163956
163911
2026-04-18T02:27:36Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:ВЛАДИМИР МАРКЕЛИЯ|ВЛАДИМИР МАРКЕЛИЯ]]
163684
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақалақь ҳабла
| аофициалтә_ахьʒ = {{lang-ru|Пицунда}}<br />{{lang-ka|ბიჭვინთა}}
|атәыла=Аԥс-Қырҭ
|zoom1=13|агерб=Герб города Пицунда (Бичвинта).png|араион=Гагра араион|аофициалтә бызшәа=[[аԥсуа бызшәа]], [[аурыс бызшәа]]|ашьақәгылара=2007|асааҭтә зонақәа=+3|ателефон код=+7 940 23ххххх|аԥошьҭатә анҵарба=354000|автомобильтә код=ABH|ақәӡара=1,88}}
'''Пицунда'''<ref>{{Аԥсны атопонимика (2002)|175-176}}</ref>, '''Биҷвинҭа''' ({{lang-ru|Пицунда}}, {{lang-ka|ბიჭვინთა}}) — [[Аԥсны]] [[ақалақь]]. [[Гагра араион]] агәы.
==Агеографиа==
Пицунда аҳәаақәа: [[аҩада]] — [[лӡаа]], [[амрагылара]]хь — [[Аџьра]], [[Рҩаԥшь]], [[алада]] — амшын, [[амраҭашәара]]хь — Бзыԥ аӡиас.
==Адемографиа==
{| class="wikitable" style="text-align:right"
|-
! Ашəҟəынҵара<br /> ашықәс !! Ауааԥсыра !! Ахаҵа !! Аԥҳәыс
|-
| 1989<ref>[http://pop-stat.mashke.org/abkhazia-census.htm Abkhazia - All Places: 1989 census]</ref>|| 10 146 || -- || --
|-
| 2011<ref>[http://pop-stat.mashke.org/abkhazia-ethnic-comm2011.htm Abkhazia - Ethnic composition, all communes: 2011 census]</ref>|| 4 198 || -- || --
|-
|2024<ref>[https://cgsra.org/media/files/ed.pdf]</ref>
|3956
| --
| --
|}
==Аетимологиа==
Аԥсуаа жәытә-натә аахыс Пицунда амшын аԥшаҳәа Амзара ҳәа иашьҭан, аха Пицундагьы иахьатәи Лӡаа ақытагьы инеидкыланы Лӡаа хәа акәын ишырдируаз, Пицунда азы «Лӡааных» зҳәозгьы ыҟан. Ари аҭыԥ раԥхьаӡа аҟәны, ҳера аанӡа аҩбатәи ашәышықәсазы Артемидор Ефескии «Питиус» ахьӡуп ҳәа дахцәажәоит, Питиус даара ибеио қалақьуп иҳәоит Плании, Страбон — «Питиунт ду» ҳәа иҩеит. Питиунт III ашәышықәса инаркны ақьырсианра ашьаҭа тыԥқәа ируакхеит, 325 шықәсазы Пицундатәи аепископ Стратофил далахәын Никеиа ақалақь аҿы имҩаԥысыз ақьырсианра ашьапы иқәзыргылаз аизара ду. Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы Питиус аҭыԥан ҩырақәак рҿы «Сатириуполь» ҳәа иуԥылоит иахьатәи ахьӡ «Пицунда» иазаагоу авариантқәа цәырҵуеит XV ашәышықәса инаркны — Пезонда, Пецунда, Бижунта, Бесонта, Бичвинта. иаҳа инарҭбаау Пицунда аҭоурых уахәаԥш.
#'''Амзара''' — уаҳәаԥш Пицунда;
#'''Бычвинта''' — уаҳәаԥш Пицунда;
#'''Лӡааных''' — Пицунда Абааҭа ауаҳәама ду, уаҳәаԥш Пицунда;
#'''Пезонда || Пецунда || Бижунта || Бесонта''' — уаҳәаԥш Пицунда;
#'''Сатириуполь''' — уаҳәаԥш Пицунда;
#'''Питиунт''' — уаҳәаԥш Пицунда;
#'''Питиус''' — уаҳәаԥш Пицунда;
==Аҭыԥқәа==
Пицунда иаҵанакуа аҭыԥқәа:
# '''Абааҭа''' — Пицунда ауахәама ахьгьыло акәша-мыкәша;
# '''Аӡақә''' — Бзыԥ аӡиас амшын иахьалало армарахь, амҩаду инаркны амшын аҟынӡа Ақәтааӡарҭа афабрика ахьгылогьы налаҵаны;
# '''Амжәасара''' — Анышьхҵара иавоуп аҩадала;
# '''Амзара''' — Пицунда Рыбзавод инаркны Бзыԥынӡа, амшын аԥшаҳәа;
# '''Амзбыгәара''' — Аӡақәи Амзареи рыбжьара амшын аԥшаҳәа;
# '''Ацагды''' — Амжәасара иадуп амраҭашәарахь ала;
# '''Ашыцра''' — Амзара аҩдатәи аҿацә, Лӡаа Ацәыркра ҳәа иахьашьҭоу аган;
# '''Хрушьчов идача''' — Пицунда аԥшаҳәа, акәрорт амрагыларахьтәи аган;
# '''Шәнылаа рҭыԥқәа''' — Ацагды иавоуп аҩада ала.
==Агалереа==
<gallery class="center">
Image:Ridge view from pitsunda cape.jpg|The view of Caucasus mountains from Pitsunda cape.
Image:Pitsunda shore (2).jpg|Пицунда аԥшаҳәа
Image:Pitsunda Cathedral.jpg|Пицундатәи ауахәама
Image:Pitsunda Cathedral dome.jpg|Пицундатәи ауахәама афрескақәа
Image:PitsundaPineGrove.jpg|Амзара
Image:Pitsunda (1).jpg|Пицундатәи акурорт апансионатқәа руакы
</gallery>
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Аԥсны ақалақьқәа}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Аԥсны ақалақьқәа]]
ibij6nqexsxs0e3o4fc5zl1ctirqnwk
Цандрыԥшь
0
2464
163913
125705
2026-04-18T01:37:31Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163913
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақалақь ҳабла
|аофициалтә_ахьʒ={{lang-ru|Цандрыпш}}<br />{{lang-ka|განთიადი}}
|атәыла=Аԥс-Қырҭ
|zoom1=12}}
'''Цандрыԥшь'''<ref>{{Аԥсны атопонимика (2002)|176}}</ref>, '''Ганҭиади''' ({{lang-ru|Цандры́пш}}, {{lang-ka|განთიადი}}) — [[Аԥсны]] [[ақалақь ҳабла]].
==Агеографиа==
Цандрыԥшь аҳәаақәа: [[аҩада]] — ақыҭақәа [[Маҳадыр]], [[Ҳашԥсы]], [[амрагылара]]хь — Ҳашԥсы аӡиас, [[алада]] — амшын, [[амраҭашәара]]хь — [[Амзара]].
==Адемографиа==
{| class="wikitable" style="text-align:right"
|-
! Ашəҟəынҵара<br /> ашықәс !! Ауааԥсыра !! Ахаҵа !! Аԥҳәыс
|-
| 1989<ref>[http://pop-stat.mashke.org/abkhazia-census.htm Abkhazia - All Places: 1989 census]</ref>|| 7 358 || -- || --
|-
| 2011<ref>[http://pop-stat.mashke.org/abkhazia-ethnic-comm2011.htm Abkhazia - Ethnic composition, all communes: 2011 census]</ref>|| 5 170 || -- || --
|}
==Аетимологиа==
Агенуезцәа рхан ари аҭыԥ Абкасиа/Абкациа ҳәа иашьҭан. Италиатәи аныҟәаҩ Емидо де Асколи ([[1634]] шықәсазы) излаиҳәо ала, ара «Абаза» захьӡыз абаӷәаза ыҟан. Егьорҭ аҩрақәа рҿы иахьа иахдыруа ахьӡ Цандрыԥшь/Сандрыԥшь ауп иарбоу. Аԥсны аурысқәа рнапаҿы ианаарга, амҳаџьырра ашьҭахь Цандрыԥшь «Пиленко, Пиленково» ахьӡырҵеит, аурыс генерал Пиленко иаҳаҭыраз, нас Цандрыԥшь иаҵанакуаз адгьылқәа ршеит «Пиленково-1», «Пиленково-2», «Пиленково-3», «Пиленково-4», «Пиленково-5» ҳәа. [[1948]] шықәсазы ақырҭқәа Пиленково «Гантиади» ахьӡырҵеит. [[1992]] шықәсазы ажәытә хьӡы Цандрыԥшь шьақәыргылан.
#'''Абаза''' — уаҳәаԥш Цандрыԥшь;
#'''Абкасиа || Абкациа''' — уаҳәаԥш Цандрыԥшь;
#'''Гантиади''' — уаҳәаԥш Цандрыԥшь;
#'''Пиленко || Пиленково''' — уаҳәаԥш Цандрыԥшь.
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Аԥсны ақалақьқәа}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Аԥсны аҳәынҭқарра ақалақь ҳаблақәа]]
dqlz9d5hmq1bkme3ecsv170wtsyrt8r
163954
163913
2026-04-18T02:27:31Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
125705
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақалақь ҳабла
|аофициалтә_ахьʒ={{lang-ru|Цандрыпш}}<br />{{lang-ka|განთიადი}}
|атәыла=Аԥс-Қырҭ
|zoom1=12}}
'''Цандрыԥшь'''<ref>{{Аԥсны атопонимика (2002)|176}}</ref>, '''Ганҭиади''' ({{lang-ru|Цандры́пш}}, {{lang-ka|განთიადი}}) — [[Аԥсны]] [[ақалақь ҳабла]].
==Агеографиа==
Цандрыԥшь аҳәаақәа: [[аҩада]] — ақыҭақәа [[Маҳадыр]], [[Ҳашԥсы]], [[амрагылара]]хь — Ҳашԥсы аӡиас, [[алада]] — амшын, [[амраҭашәара]]хь — [[Амзара]].
==Адемографиа==
{| class="wikitable" style="text-align:right"
|-
! Ашəҟəынҵара<br /> ашықәс !! Ауааԥсыра !! Ахаҵа !! Аԥҳәыс
|-
| 1989<ref>[http://pop-stat.mashke.org/abkhazia-census.htm Abkhazia - All Places: 1989 census]</ref>|| 7 358 || -- || --
|-
| 2011<ref>[http://pop-stat.mashke.org/abkhazia-ethnic-comm2011.htm Abkhazia - Ethnic composition, all communes: 2011 census]</ref>|| 5 170 || -- || --
|}
==Аетимологиа==
Агенуезцәа рхан ари аҭыԥ Абкасиа/Абкациа ҳәа иашьҭан. Италиатәи аныҟәаҩ Емидо де Асколи ([[1634]] шықәсазы) излаиҳәо ала, ара «Абаза» захьӡыз абаӷәаза ыҟан. Егьорҭ аҩрақәа рҿы иахьа иахдыруа ахьӡ Цандрыԥшь/Сандрыԥшь ауп иарбоу. Аԥсны аурысқәа рнапаҿы ианаарга, амҳаџьырра ашьҭахь Цандрыԥшь «Пиленко, Пиленково» ахьӡырҵеит, аурыс генерал Пиленко иаҳаҭыраз, нас Цандрыԥшь иаҵанакуаз адгьылқәа ршеит «Пиленково-1», «Пиленково-2», «Пиленково-3», «Пиленково-4», «Пиленково-5» ҳәа. [[1948]] шықәсазы ақырҭқәа Пиленково «Гантиади» ахьӡырҵеит. [[1992]] шықәсазы ажәытә хьӡы Цандрыԥшь шьақәыргылан.
#'''Абаза''' — уаҳәаԥш Цандрыԥшь;
#'''Абкасиа || Абкациа''' — уаҳәаԥш Цандрыԥшь;
#'''Гантиади''' — уаҳәаԥш Цандрыԥшь;
#'''Пиленко || Пиленково''' — уаҳәаԥш Цандрыԥшь.
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Аԥсны ақалақьқәа}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Аԥсны аҳәынҭқарра ақалақь ҳаблақәа]]
3larr4t0f5axv4rdm90pueiodqew1np
Ашаблон:Гагра араион
10
2467
163908
121501
2026-04-18T01:34:30Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163908
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Navbox
|name=Гагра араион
|image = [[Афаил:Abkhazia Gagra map.svg|90px]]
|title = [[Гагра араион]] ақалақьқәеи ақыҭақәеи
|group1 = ақалақьқәа
|list1 = [[Гагра]] · [[Пицунда]]
|group2 = ақалақь-ҵас анхарҭаҭыԥқәа
|list2 = [[Бзыԥ]] · [[Цандрыԥшь]]
|group3 =ақыҭақәа
|list3 = [[Агкқәа]] · [[Аздрыԥшь]] · [[Аӡаԥшь]] · [[Арасаӡха (Гагра)|Арасаӡха]] · [[Аҭыӡҭа]] · [[Ацыџьқәа]] · [[Ахәырасқәа]] · [[Амгәашхәҵа]] · [[Аҟәара]] · [[Алаҳаӡы]] · [[Амзара]] · [[Аныхаԥсҭа]] · [[Арасаӡыхь (Гагра)|Арасаӡыхь]] · [[Арасахәы]] · [[Асабулеи]] · [[Аҽмарда]] · [[Аҿыԥсҭа]] · [[Аџьрҩара]] · [[Аҳәыҳәшәара]] · [[Баӷрыԥсҭа]] · [[Баӷрыԥшь]] · [[Бенчахәы]] · [[Бзыԥҭа]] · [[Гаграԥсҭа]] · [[Гьечрыԥшь]] · [[Лакырха]] · [[Ԥсоу (ақыҭа)|Ԥсоу]] · [[Ԥшоухәа]] · [[Ԥшашьха]] · [[Ԥсахара]] · [[Ԥхысҭа]] · [[Хышәҳа]] · [[Чыгәрха]] · [[Ӡыхьҿа]] · [[Лӡаа]] · [[Раԥыҵа]] · [[Маҳадыр]] · [[Мԥаадрыԥсҭа]] · [[Кацырха]] · [[Хсырхә]] · [[Мқьалрыԥшь]] · [[Хышәҳарыԥшь]] · [[Ҳашыԥсы]] · [[Лаԥсҭарха]] · [[Чыгрыԥшь]] · [[Цангәара]] · [[Аибӷа]]
}}<noinclude>[[Акатегориа:Гагра араион]]
[[Акатегориа:Авикипедиа:Ашаблонқәа]]</noinclude>
frnldlcc3iroq1riicmgjn1hlf9cc1g
163959
163908
2026-04-18T02:27:43Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
121501
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
|name=Гагра араион
|image = [[Афаил:Abkhazia Gagra map.svg|90px]]
|title = [[Гагра араион]] ақалақьқәеи ақыҭақәеи
|group1 = ақалақьқәа
|list1 = [[Гагра]] · [[Пицунда]]
|group2 = ақалақь-ҵас анхарҭаҭыԥқәа
|list2 = [[Бзыԥ]] · [[Цандрыԥшь]]
|group3 =ақыҭақәа
|list3 = [[Агкқәа]] · [[Аздрыԥшь]] · [[Аӡаԥшь]] · [[Арасаӡха (Гагра)|Арасаӡха]] · [[Аҭыӡҭа]] · [[Ацыџьқәа]] · [[Ахәырасқәа]] · [[Амгәашхәҵа]] · [[Аҟәара]] · [[Алаҳаӡы]] · [[Амзара]] · [[Аныхаԥсҭа]] · [[Арасаӡыхь (Гагра)|Арасаӡыхь]] · [[Арасахәы]] · [[Асабулеи]] · [[Аҽмарда]] · [[Аҿыԥсҭа]] · [[Аџьрҩара]] · [[Аҳәыҳәшәара]] · [[Баӷрыԥсҭа]] · [[Баӷрыԥшь]] · [[Бенчахәы]] · [[Бзыԥҭа]] · [[Гаграԥсҭа]] · [[Гьечрыԥшь]] · [[Лакырха]] · [[Ԥсоу (ақыҭа)|Ԥсоу]] · [[Ԥшоухәа]] · [[Ԥшашьха]] · [[Ԥсахара]] · [[Ԥхысҭа]] · [[Хышәҳа]] · [[Чыгәрха]] · [[Ӡыхьҿа]] · [[Лӡаа]] · [[Раԥыҵа]] · [[Маҳадыр]] · [[Мԥаадрыԥсҭа]] · [[Кацырха]] · [[Хсырхә]] · [[Мқьалрыԥшь]] · [[Хышәҳарыԥшь]] · [[Ҳашыԥсы]] · [[Лаԥсҭарха]] · [[Чыгрыԥшь]] · [[Цангәара]] · [[Аибӷа]]
}}<noinclude>[[Акатегориа:Гагра араион]]
[[Акатегориа:Авикипедиа:Ашаблонқәа]]</noinclude>
jkvlnkmiqaxp9ilcjx82jwj3250jp7y
2000
0
2650
163779
94250
2026-04-18T00:28:13Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163779
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164032
163779
2026-04-18T02:31:13Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Hamish|Hamish]]
94250
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
2001
0
2651
163780
83565
2026-04-18T00:28:31Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163780
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164031
163780
2026-04-18T02:31:11Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Surprizi|Surprizi]]
83565
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
2002
0
2652
163781
163624
2026-04-18T00:28:42Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163781
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164030
163781
2026-04-18T02:31:09Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Squawk7700|Squawk7700]]
163624
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
2003
0
2653
163782
100082
2026-04-18T00:29:58Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163782
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164029
163782
2026-04-18T02:31:07Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]]
83563
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
2004
0
2654
163783
83562
2026-04-18T00:30:07Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163783
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164028
163783
2026-04-18T02:31:05Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Surprizi|Surprizi]]
83562
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
2007
0
2655
163786
126156
2026-04-18T00:31:37Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163786
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164025
163786
2026-04-18T02:30:59Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
126156
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
2008
0
2656
163787
126548
2026-04-18T00:31:51Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163787
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164024
163787
2026-04-18T02:30:56Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
126548
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
2009
0
2657
163788
83557
2026-04-18T00:32:00Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163788
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164023
163788
2026-04-18T02:30:54Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Surprizi|Surprizi]]
83557
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1994
0
2660
163773
163618
2026-04-18T00:25:13Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163773
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164037
163773
2026-04-18T02:31:31Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Tenshi Hinanawi|Tenshi Hinanawi]]
163618
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
Ақырҭуа бызшәа
0
2804
163906
158720
2026-04-18T01:34:02Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163906
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
'''Ақырҭуа бызшәа'''<ref>{{Аурыс-аԥсуа жәар (2016)|1|296}}</ref><ref>{{Аԥсуа-аурыс жәар (2005)}}</ref>, '''Ақырҭшәа''' ({{lang-ka|ქართული ენა}}) — [[Ақарҭвел бызшәақәа|ақарҭвел бызшәа]], [[Қырҭтәыла]] ҳәынҭқарра бызшәас иамоуп.
Ақырҭуа бызшәа амш — [[мшаԥымза 14]].
''Акодқәа''
:ISO 639-1:'''ka'''
:ISO 639-2:'''geo (B) kat (T)'''
:ISO 639-3:'''kat'''
== Ақырҭуа алфавит ==
{| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse: collapse;text-align:center;"
!алфавит!! ауникод!! ахьӡ !! атранслитерациа !!аԥсуа еквивалент
|-----
|style="font-size:100%"| [[ა]] || U+10D0 || ан|| A a || А а
|-----
|style="font-size:100%"| [[ბ]] || U+10D1 || бан|| B b || Б б
|-----
|style="font-size:100%"| [[გ]] || U+10D2 || ган|| G g || Г г
|-----
|style="font-size:100%"| [[დ]] || U+10D3 || дон|| D d || Д д
|-----
|style="font-size:100%"| [[ე]] || U+10D4 || ен|| E e || E е
|-----
|style="font-size:100%"| [[ვ]] || U+10D5 || вин|| V v || В в
|-----
|style="font-size:100%"| [[ზ]] || U+10D6 || зен|| Z z || З з
|-----
|style="font-size:100%"| [[თ]] || U+10D7 || ҭан|| T t || Ҭ ҭ
|-----
|style="font-size:100%"| [[ი]] || U+10D8 || ин|| I i || И и (абжьыҟа)
|-----
|style="font-size:100%"| [[კ]] || U+10D9 || кан || K’ k’ || К к
|-----
|style="font-size:100%"| [[ლ]] || U+10DA || лас|| L l || Л л
|-----
|style="font-size:100%"| [[მ]] || U+10DB || ман|| M m || М м
|-----
|style="font-size:100%"| [[ნ]] || U+10DC || нар|| N n || Н н
|-----
|style="font-size:100%"| [[ო]] || U+10DD || он|| O o || О о
|-----
|style="font-size:100%"| [[პ]] || U+10DE || пар || P’ p’ || П п
|-----
|style="font-size:100%"| [[ჟ]] || U+10DF || жьар|| Zh zh || Жь жь
|-----
|style="font-size:100%"| [[რ]] || U+10E0 || рае|| R r || Р р
|-----
|style="font-size:100%"| [[ს]] || U+10E1 || сан|| S s || С с
|-----
|style="font-size:100%"| [[ტ]] || U+10E2 || тан || T’ T’ || Т т
|-----
|style="font-size:100%"| [[უ]] || U+10E3 || ун|| U u || У у (абжьыҟа)
|-----
|style="font-size:100%"| [[ფ]] || U+10E4 || ԥар|| P p || ԥ ԥ
|-----
|style="font-size:100%"| [[ქ]] || U+10E5 || қар|| K k || Қ қ
|-----
|style="font-size:100%"| [[ღ]] || U+10E6 || ӷан|| Gh gh || Ӷ ӷ
|-----
|style="font-size:100%"| [[ყ]] || U+10E7 || ҟар || Q’ q’ || Ҟ ҟ
|-----
|style="font-size:100%"| [[შ]] || U+10E8 || шьин|| Sh sh || Шь шь
|-----
|style="font-size:100%"| [[ჩ]] || U+10E9 || чин|| Ch ch || Ч ч
|-----
|style="font-size:100%"| [[ც]] || U+10EA || цан|| Ts ts || Ц ц
|-----
|style="font-size:100%"| [[ძ]] || U+10EB || ӡил|| Dz dz || Ӡ ӡ
|-----
|style="font-size:100%"| [[წ]] || U+10EC || ҵил|| Ts’ ts’ || Ҵ ҵ
|-----
|style="font-size:100%"| [[ჭ]] || U+10ED || ҷар || Ch’ ch’ ||Ҷ ҷ
|-----
|style="font-size:100%"| [[ხ]] || U+10EE || хан|| Kh kh ||Х х
|-----
|style="font-size:100%"| [[ჯ]] || U+10EF || џьан|| J j || Џь џь
|-----
|style="font-size:100%"| [[ჰ]] || U+10F0 || ҳае|| H h || Ҳ ҳ
|}
==Шәахә. иара убас==
* [[:ka:|Ақырҭуа Авикипедиа]]
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Ақарҭвел бызшәақәа}}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Абызшәақәа]]
[[Акатегориа:Ақырҭуа бызшәа| ]]
4vkm9biadec2okswaym9nqpm9416cyu
163961
163906
2026-04-18T02:27:47Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Таёжный лес|Таёжный лес]]
158720
wikitext
text/x-wiki
'''Ақырҭуа бызшәа'''<ref>{{Аурыс-аԥсуа жәар (2016)|1|296}}</ref><ref>{{Аԥсуа-аурыс жәар (2005)}}</ref>, '''Ақырҭшәа''' ({{lang-ka|ქართული ენა}}) — [[Ақарҭвел бызшәақәа|ақарҭвел бызшәа]], [[Қырҭтәыла]] ҳәынҭқарра бызшәас иамоуп.
Ақырҭуа бызшәа амш — [[мшаԥымза 14]].
''Акодқәа''
:ISO 639-1:'''ka'''
:ISO 639-2:'''geo (B) kat (T)'''
:ISO 639-3:'''kat'''
== Ақырҭуа алфавит ==
{| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse: collapse;text-align:center;"
!алфавит!! ауникод!! ахьӡ !! атранслитерациа !!аԥсуа еквивалент
|-----
|style="font-size:100%"| [[ა]] || U+10D0 || ан|| A a || А а
|-----
|style="font-size:100%"| [[ბ]] || U+10D1 || бан|| B b || Б б
|-----
|style="font-size:100%"| [[გ]] || U+10D2 || ган|| G g || Г г
|-----
|style="font-size:100%"| [[დ]] || U+10D3 || дон|| D d || Д д
|-----
|style="font-size:100%"| [[ე]] || U+10D4 || ен|| E e || E е
|-----
|style="font-size:100%"| [[ვ]] || U+10D5 || вин|| V v || В в
|-----
|style="font-size:100%"| [[ზ]] || U+10D6 || зен|| Z z || З з
|-----
|style="font-size:100%"| [[თ]] || U+10D7 || ҭан|| T t || Ҭ ҭ
|-----
|style="font-size:100%"| [[ი]] || U+10D8 || ин|| I i || И и (абжьыҟа)
|-----
|style="font-size:100%"| [[კ]] || U+10D9 || кан || K’ k’ || К к
|-----
|style="font-size:100%"| [[ლ]] || U+10DA || лас|| L l || Л л
|-----
|style="font-size:100%"| [[მ]] || U+10DB || ман|| M m || М м
|-----
|style="font-size:100%"| [[ნ]] || U+10DC || нар|| N n || Н н
|-----
|style="font-size:100%"| [[ო]] || U+10DD || он|| O o || О о
|-----
|style="font-size:100%"| [[პ]] || U+10DE || пар || P’ p’ || П п
|-----
|style="font-size:100%"| [[ჟ]] || U+10DF || жьар|| Zh zh || Жь жь
|-----
|style="font-size:100%"| [[რ]] || U+10E0 || рае|| R r || Р р
|-----
|style="font-size:100%"| [[ს]] || U+10E1 || сан|| S s || С с
|-----
|style="font-size:100%"| [[ტ]] || U+10E2 || тан || T’ T’ || Т т
|-----
|style="font-size:100%"| [[უ]] || U+10E3 || ун|| U u || У у (абжьыҟа)
|-----
|style="font-size:100%"| [[ფ]] || U+10E4 || ԥар|| P p || ԥ ԥ
|-----
|style="font-size:100%"| [[ქ]] || U+10E5 || қар|| K k || Қ қ
|-----
|style="font-size:100%"| [[ღ]] || U+10E6 || ӷан|| Gh gh || Ӷ ӷ
|-----
|style="font-size:100%"| [[ყ]] || U+10E7 || ҟар || Q’ q’ || Ҟ ҟ
|-----
|style="font-size:100%"| [[შ]] || U+10E8 || шьин|| Sh sh || Шь шь
|-----
|style="font-size:100%"| [[ჩ]] || U+10E9 || чин|| Ch ch || Ч ч
|-----
|style="font-size:100%"| [[ც]] || U+10EA || цан|| Ts ts || Ц ц
|-----
|style="font-size:100%"| [[ძ]] || U+10EB || ӡил|| Dz dz || Ӡ ӡ
|-----
|style="font-size:100%"| [[წ]] || U+10EC || ҵил|| Ts’ ts’ || Ҵ ҵ
|-----
|style="font-size:100%"| [[ჭ]] || U+10ED || ҷар || Ch’ ch’ ||Ҷ ҷ
|-----
|style="font-size:100%"| [[ხ]] || U+10EE || хан|| Kh kh ||Х х
|-----
|style="font-size:100%"| [[ჯ]] || U+10EF || џьан|| J j || Џь џь
|-----
|style="font-size:100%"| [[ჰ]] || U+10F0 || ҳае|| H h || Ҳ ҳ
|}
==Шәахә. иара убас==
* [[:ka:|Ақырҭуа Авикипедиа]]
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Ақарҭвел бызшәақәа}}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Абызшәақәа]]
[[Акатегориа:Ақырҭуа бызшәа| ]]
8qfx0i6kifeme7ix9be5hhcrgyddo4e
Рашәарамза 25
0
2871
163821
76451
2026-04-18T00:59:26Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163821
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акалендар|{{CURRENTYEAR}}|6}}
'''Рашәарамза́ 25''' (Рашәарамза́ ҩажәи́ хәба́), ''Иу́н 25'', ''Рашәара́ 25'' — [[григориантәи амзар]] 176 тәи [[амш]] (177 тәи амш [[ашықәс ду]] ала) ауп. [[Ашықәс]] анҵәамҭанӡа иаанхоит 189 мшы.
==Ахҭысқәа==
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
{{commons|June 25|{{PAGENAME}}}}
{{Амзақәа}}
3dhum6d464v0rl5ur03b6fsg1gd7sjp
164004
163821
2026-04-18T02:29:47Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Surprizi|Surprizi]]
76451
wikitext
text/x-wiki
{{Акалендар|{{CURRENTYEAR}}|6}}
'''Рашәарамза́ 25''' (Рашәарамза́ ҩажәи́ хәба́), ''Иу́н 25'', ''Рашәара́ 25'' — [[григориантәи амзар]] 176 тәи [[амш]] (177 тәи амш [[ашықәс ду]] ала) ауп. [[Ашықәс]] анҵәамҭанӡа иаанхоит 189 мшы.
==Ахҭысқәа==
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
{{commons|June 25|{{PAGENAME}}}}
{{Амзақәа}}
4pjukos1h563ac0mopdsm4lybf8qamp
Асааҭтә зонақәа
0
3613
163817
150334
2026-04-18T00:57:44Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163817
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
[[Афаил:World Time Zones Map.png|thumb|400px|Адунеи асааҭтә зонақәа]]
'''Адунеи асааҭтә зонақәа'''.
{{Stub}}
{{DEFAULTSORT:сааҭтә зонақәа}}
[[Акатегориа:Агеографиа]]
mtxpzmqhwrrhr967vtbyrdj16ldn6s6
164008
163817
2026-04-18T02:29:56Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
150334
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:World Time Zones Map.png|thumb|400px|Адунеи асааҭтә зонақәа]]
'''Адунеи асааҭтә зонақәа'''.
{{Stub}}
{{DEFAULTSORT:сааҭтә зонақәа}}
[[Акатегориа:Агеографиа]]
gyp2p04yfegs6xglk5kbtvnbmdbxyno
Ахорват бызшәа
0
3702
163820
138739
2026-04-18T00:58:14Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163820
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
[[Афаил:Croatian dialects in Cro and BiH 1.PNG|thumb|Ахорват бызшәа адиалеқтқәа]]
'''Ахорват бызшәа'''<ref>{{Аԥсуа-аурыс жәар (2005)}}</ref> ({{lang-hr|hrvatski jezik}}) — [[Хорватиа]] ҳәынҭқарра бызшәас иамоуп. Славиан группа, аладатә сыбгруппа, индо-европеитә ажәла иреиоуп.
== Ахорват алфавит ==
{{main|Ахорват алфавит}}
{| style="font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF; text-align:center"
| style="width:3em"| A a
| style="width:3em"| B b
| style="width:3em"| C c
| style="width:3em"| Č č
| style="width:3em"| Ć ć
| style="width:3em"| D d
| style="width:3em"| Đ đ
|-
| Dž dž
| E e
| F f
| G g
| H h
| I i
| J j
|-
| K k
| L l
| Lj lj
| M m
| N n
| Nj nj
| O o
|-
| P p
| R r
| S s
| Š š
| T t
| U u
| V v
|-
| Z z
| Ž ž
|(ie)
|(ŕ)
|
|
|
|}
==Шәахә. иара убас==
* [[:hr:|Ахорват Авикипедиа]]
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Аславиан бызшәақәа}}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Абызшәақәа]]
[[Акатегориа:Ахорват бызшәа| ]]
h6ra2gstljzpev73uejeg3ac3vbvwfn
164005
163820
2026-04-18T02:29:49Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:A09|A09]]
138739
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:Croatian dialects in Cro and BiH 1.PNG|thumb|Ахорват бызшәа адиалеқтқәа]]
'''Ахорват бызшәа'''<ref>{{Аԥсуа-аурыс жәар (2005)}}</ref> ({{lang-hr|hrvatski jezik}}) — [[Хорватиа]] ҳәынҭқарра бызшәас иамоуп. Славиан группа, аладатә сыбгруппа, индо-европеитә ажәла иреиоуп.
== Ахорват алфавит ==
{{main|Ахорват алфавит}}
{| style="font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF; text-align:center"
| style="width:3em"| A a
| style="width:3em"| B b
| style="width:3em"| C c
| style="width:3em"| Č č
| style="width:3em"| Ć ć
| style="width:3em"| D d
| style="width:3em"| Đ đ
|-
| Dž dž
| E e
| F f
| G g
| H h
| I i
| J j
|-
| K k
| L l
| Lj lj
| M m
| N n
| Nj nj
| O o
|-
| P p
| R r
| S s
| Š š
| T t
| U u
| V v
|-
| Z z
| Ž ž
|(ie)
|(ŕ)
|
|
|
|}
==Шәахә. иара убас==
* [[:hr:|Ахорват Авикипедиа]]
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Аславиан бызшәақәа}}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Абызшәақәа]]
[[Акатегориа:Ахорват бызшәа| ]]
4ujsf49r7sw74renvtg0k9s9ceqg2oo
Акатегориа:Адунеижәларбжьаратәи аиҿкаарақәа
14
3754
163800
131304
2026-04-18T00:37:13Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163800
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Commonscat|International organizations}}
[[Акатегориа:Аполитика]]
[[Акатегориа:Жәларбжьаратәи азин]]
[[Акатегориа:Аиҿкаарақәа ахкқәа рыла]]
[[Акатегориа:Акультуратә глобализациа]]
jso3slm3641t160fkdyfv9w999c8kmd
164013
163800
2026-04-18T02:30:29Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
130939
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|International organizations}}
[[Акатегориа:Аполитика]]
[[Акатегориа:Жәларбжьаратәи азин]]
[[Акатегориа:Аиҿкаарақәа ахкқәа рыла]]
[[Акатегориа:Акультуратә глобализациа]]
ccy2d43q6t1b6401nkersrappr0j5r0
Хорватиа
0
3872
163816
161501
2026-04-18T00:57:00Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163816
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акарточка Аҳәынҭқарра
|абираҟ = {{#property:p41}}
|абираҟ ирызку адаҟьа = Хорватиа абираҟ
|агерб = {{#property:p94}}
|агерб ирызку адаҟьа = Хорватиа агерб
|агимн=Lijepa nasa domovino instrumental.ogg
|агимн ирызку адаҟьа = Хорватиа агимн
|амаҵураҭыԥ1=Апрезидент
|амаҵурауаҩ1=
|амаҵураҭыԥ2=Аԥыза-министр
|амаҵурауаҩ2=
|Агимн=
|zoom1=5}}
'''Хорватиа''' ({{lang-hr|Hrvatska}}), аофициалтә хьӡы: '''Хорватиа Ареспублика'''<ref>{{Ашәҟәы |Ажәла = Чрыгба |Ахьӡ = Виачеслав Андреи-иԥа |Ахәҭа = |Астатиа ахьӡ = Аԥсни егьырҭ атәылақәеи ргеографиатә хьыӡқәа ржәар |Аоригинал = |Азхьарԥш = |Аҭыжьра = |Аҭакзыԥхықәу = |Аҭыԥ = Москва |Аҭыжьырҭа = Митра |Ашықәс = 2022 |Атом = |Адаҟьақәа = 301 |Адаҟьақәа1 = 437 |isbn = 978-5-6047056-8-1}}</ref> ({{lang-hr|Republika Hrvatska}}) — [[Европа]]ҟны, [[Адриатик мшын]] мрагыларатәи агаҟны аҳәынҭқарра.
Аҵанакы – {{км²|56 594}}.
Аҳәынҭқарра иаланхо – {{иаланхо|4 246 809|2014}}.
==Азхьарԥшқәа==
* [http://www.vlada.hr/en Аофициалтә саит]
* [http://www.mfa.hr/MVP.asp?pcpid=41 www.mfa.hr] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100723214958/http://www.mfa.hr/MVP.asp?pcpid=41 |date=2010-07-23 }}
* [http://www.croatia.hr/ www.croatia.hr]
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Хорватиа| ]]
[[Акатегориа:Европатәи атәылақәа]]
[[Акатегориа:Ареспубликақәа]]
[[Акатегориа:НАТО атәылақәа]]
[[Акатегориа:Балкантәи атәылақәа]]
[[Акатегориа:Европатәи Аидгыла иалахәу атәылақәа]]
[[Акатегориа:Европа ахеилак иалахәу атәылақәа]]
[[Акатегориа:1991 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]]
jtvvi9qjvcp9mn5mhm2yl2u9g4u3azx
163824
163816
2026-04-18T01:00:37Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163824
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акарточка Аҳәынҭқарра
|абираҟ = {{#property:p41}}
|абираҟ ирызку адаҟьа = Хорватиа абираҟ
|агерб = {{#property:p94}}
|агерб ирызку адаҟьа = Хорватиа агерб
|агимн=Lijepa nasa domovino instrumental.ogg
|агимн ирызку адаҟьа = Хорватиа агимн
|амаҵураҭыԥ1=Апрезидент
|амаҵурауаҩ1=
|амаҵураҭыԥ2=Аԥыза-министр
|амаҵурауаҩ2=
|Агимн=
|zoom1=5}}
'''Хорватиа''' ({{lang-hr|Hrvatska}}), аофициалтә хьӡы: '''Хорватиа Ареспублика'''<ref>{{Ашәҟәы |Ажәла = Чрыгба |Ахьӡ = Виачеслав Андреи-иԥа |Ахәҭа = |Астатиа ахьӡ = Аԥсни егьырҭ атәылақәеи ргеографиатә хьыӡқәа ржәар |Аоригинал = |Азхьарԥш = |Аҭыжьра = |Аҭакзыԥхықәу = |Аҭыԥ = Москва |Аҭыжьырҭа = Митра |Ашықәс = 2022 |Атом = |Адаҟьақәа = 301 |Адаҟьақәа1 = 437 |isbn = 978-5-6047056-8-1}}</ref> ({{lang-hr|Republika Hrvatska}}) — [[Европа]]ҟны, [[Адриатик мшын]] мрагыларатәи агаҟны аҳәынҭқарра.
Аҵанакы – {{км²|56 594}}.
Аҳәынҭқарра иаланхо – {{иаланхо|4 246 809|2014}}.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Азхьарԥшқәа==
* [http://www.vlada.hr/en Аофициалтә саит]
* [http://www.mfa.hr/MVP.asp?pcpid=41 www.mfa.hr] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100723214958/http://www.mfa.hr/MVP.asp?pcpid=41 |date=2010-07-23 }}
* [http://www.croatia.hr/ www.croatia.hr]
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Хорватиа| ]]
[[Акатегориа:Европатәи атәылақәа]]
[[Акатегориа:Ареспубликақәа]]
[[Акатегориа:НАТО атәылақәа]]
[[Акатегориа:Балкантәи атәылақәа]]
[[Акатегориа:Европатәи Аидгыла иалахәу атәылақәа]]
[[Акатегориа:Европа ахеилак иалахәу атәылақәа]]
[[Акатегориа:1991 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]]
ila7jmacr9b0h8n8g1vb9p9b9kao2qx
163825
163824
2026-04-18T01:00:42Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163825
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акарточка Аҳәынҭқарра
|абираҟ = {{#property:p41}}
|абираҟ ирызку адаҟьа = Хорватиа абираҟ
|агерб = {{#property:p94}}
|агерб ирызку адаҟьа = Хорватиа агерб
|агимн=Lijepa nasa domovino instrumental.ogg
|агимн ирызку адаҟьа = Хорватиа агимн
|амаҵураҭыԥ1=Апрезидент
|амаҵурауаҩ1=
|амаҵураҭыԥ2=Аԥыза-министр
|амаҵурауаҩ2=
|Агимн=
|zoom1=5}}
'''Хорватиа''' ({{lang-hr|Hrvatska}}), аофициалтә хьӡы: '''Хорватиа Ареспублика'''<ref>{{Ашәҟәы |Ажәла = Чрыгба |Ахьӡ = Виачеслав Андреи-иԥа |Ахәҭа = |Астатиа ахьӡ = Аԥсни егьырҭ атәылақәеи ргеографиатә хьыӡқәа ржәар |Аоригинал = |Азхьарԥш = |Аҭыжьра = |Аҭакзыԥхықәу = |Аҭыԥ = Москва |Аҭыжьырҭа = Митра |Ашықәс = 2022 |Атом = |Адаҟьақәа = 301 |Адаҟьақәа1 = 437 |isbn = 978-5-6047056-8-1}}</ref> ({{lang-hr|Republika Hrvatska}}) — [[Европа]]ҟны, [[Адриатик мшын]] мрагыларатәи агаҟны аҳәынҭқарра.
Аҵанакы – {{км²|56 594}}.
Аҳәынҭқарра иаланхо – {{иаланхо|4 246 809|2014}}.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Азхьарԥшқәа==
* [http://www.vlada.hr/en Аофициалтә саит]
* [http://www.mfa.hr/MVP.asp?pcpid=41 www.mfa.hr] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100723214958/http://www.mfa.hr/MVP.asp?pcpid=41 |date=2010-07-23 }}
* [http://www.croatia.hr/ www.croatia.hr]
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Хорватиа| ]]
[[Акатегориа:Европатәи атәылақәа]]
[[Акатегориа:Ареспубликақәа]]
[[Акатегориа:НАТО атәылақәа]]
[[Акатегориа:Балкантәи атәылақәа]]
[[Акатегориа:Европатәи Аидгыла иалахәу атәылақәа]]
[[Акатегориа:Европа ахеилак иалахәу атәылақәа]]
[[Акатегориа:1991 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]]
8gnqflcvcoy46qqcy2w4bamw6t6csva
164001
163825
2026-04-18T02:29:40Z
Saroj
11649
Откат правок [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Surprizi|Surprizi]]
161501
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка Аҳәынҭқарра
|абираҟ = {{#property:p41}}
|абираҟ ирызку адаҟьа = Хорватиа абираҟ
|агерб = {{#property:p94}}
|агерб ирызку адаҟьа = Хорватиа агерб
|агимн=Lijepa nasa domovino instrumental.ogg
|агимн ирызку адаҟьа = Хорватиа агимн
|амаҵураҭыԥ1=Апрезидент
|амаҵурауаҩ1=
|амаҵураҭыԥ2=Аԥыза-министр
|амаҵурауаҩ2=
|Агимн=
|zoom1=5}}
'''Хорватиа''' ({{lang-hr|Hrvatska}}), аофициалтә хьӡы: '''Хорватиа Ареспублика'''<ref>{{Ашәҟәы |Ажәла = Чрыгба |Ахьӡ = Виачеслав Андреи-иԥа |Ахәҭа = |Астатиа ахьӡ = Аԥсни егьырҭ атәылақәеи ргеографиатә хьыӡқәа ржәар |Аоригинал = |Азхьарԥш = |Аҭыжьра = |Аҭакзыԥхықәу = |Аҭыԥ = Москва |Аҭыжьырҭа = Митра |Ашықәс = 2022 |Атом = |Адаҟьақәа = 301 |Адаҟьақәа1 = 437 |isbn = 978-5-6047056-8-1}}</ref> ({{lang-hr|Republika Hrvatska}}) — [[Европа]]ҟны, [[Адриатик мшын]] мрагыларатәи агаҟны аҳәынҭқарра.
Аҵанакы – {{км²|56 594}}.
Аҳәынҭқарра иаланхо – {{иаланхо|4 246 809|2014}}.
==Азхьарԥшқәа==
* [http://www.vlada.hr/en Аофициалтә саит]
* [http://www.mfa.hr/MVP.asp?pcpid=41 www.mfa.hr] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100723214958/http://www.mfa.hr/MVP.asp?pcpid=41 |date=2010-07-23 }}
* [http://www.croatia.hr/ www.croatia.hr]
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Хорватиа| ]]
[[Акатегориа:Европатәи атәылақәа]]
[[Акатегориа:Ареспубликақәа]]
[[Акатегориа:НАТО атәылақәа]]
[[Акатегориа:Балкантәи атәылақәа]]
[[Акатегориа:Европатәи Аидгыла иалахәу атәылақәа]]
[[Акатегориа:Европа ахеилак иалахәу атәылақәа]]
[[Акатегориа:1991 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]]
5ca46xp3gcc7nfenu34u3zu1gzd2ywn
Акатегориа:Хорватиа
14
4102
163826
149322
2026-04-18T01:00:54Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163826
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Commonscat|Croatia}}
[[Акатегориа:Европатәи атәылақәа]]
[[Акатегориа:НАТО атәылақәа]]
[[Акатегориа:Ареспубликақәа]]
[[Акатегориа:Балкантәи атәылақәа]]
[[Акатегориа:Европатәи Аидгыла иалахәу атәылақәа]]
nt5xyb0501yojmhhxzgyniqo75vitz8
164000
163826
2026-04-18T02:29:37Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
149322
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Croatia}}
[[Акатегориа:Европатәи атәылақәа]]
[[Акатегориа:НАТО атәылақәа]]
[[Акатегориа:Ареспубликақәа]]
[[Акатегориа:Балкантәи атәылақәа]]
[[Акатегориа:Европатәи Аидгыла иалахәу атәылақәа]]
c7cppjmj7zs53wfpdho7h1t9q33xl4m
85
0
4448
163889
86650
2026-04-18T01:26:59Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163889
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
163968
163889
2026-04-18T02:28:08Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
86650
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
86
0
4450
163890
97400
2026-04-18T01:28:15Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163890
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
163967
163890
2026-04-18T02:28:06Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Turkmen|Turkmen]]
86651
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
87
0
4452
163891
86652
2026-04-18T01:28:33Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163891
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
163966
163891
2026-04-18T02:28:04Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
86652
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
88
0
4454
163888
99162
2026-04-18T01:26:36Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163888
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
163895
163888
2026-04-18T01:30:06Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163895
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
4c8xsuxu97muwkvu3i5n1hdxmfo91vs
163896
163895
2026-04-18T01:30:11Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163896
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
fmzfgwz6wmhanexp18yyxrexgblesna
163897
163896
2026-04-18T01:30:20Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163897
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
74jvk74g1cz5i5svb1xnpsgn6pgya7u
163898
163897
2026-04-18T01:30:29Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163898
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
i3br05t1vm0l03leo83xx59h8danid8
163899
163898
2026-04-18T01:31:42Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163899
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
5n0xw4p1gmp2uhc889ayvh5f2ptub9o
163900
163899
2026-04-18T01:31:52Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163900
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
hit0futjs8va2u7a71bpb8q7876yfux
163901
163900
2026-04-18T01:32:00Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163901
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gezvjbk4hkduasmbzgdeg8tcase0lfv
163902
163901
2026-04-18T01:32:10Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163902
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Жьҭаарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
t9j7vjsctc5dv1d4pd9gbbl2nq48840
163903
163902
2026-04-18T01:32:19Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163903
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Жьҭаарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
t2tvsti5yt7j2oi7me40iu9qb4cyd8j
163904
163903
2026-04-18T01:33:26Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163904
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Жьҭаарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Иит==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
md1z5ellp6hcdf4kmcjbyr40oqfdrj7
163962
163904
2026-04-18T02:27:49Z
Saroj
11649
Откат правок [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Minorax|Minorax]]
86653
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
89
0
4456
163892
86654
2026-04-18T01:28:41Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163892
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
163965
163892
2026-04-18T02:28:02Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
86654
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
90
0
4458
163893
86655
2026-04-18T01:28:50Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163893
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
163964
163893
2026-04-18T02:28:00Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
86655
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
91
0
4460
163894
86656
2026-04-18T01:30:01Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163894
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
163963
163894
2026-04-18T02:27:51Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
86656
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
Ԥхынҷкәынмза
0
4563
163723
110405
2026-04-18T00:05:13Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163723
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акалендар|{{CURRENTYEAR}}|12}}
'''Ԥхынҷкәынмза́''', ''Ԥхынҷкәы́н''<ref>{{Аԥсуа-аурыс жәар (2005)}}</ref>, ''Дека́бр'' — жәаҩатәи ашықәс мза [[Иулиантәи амзар|Иулиани]] [[Григориани амзар|Григориани]] рамзар аҟны.
==Шәахәаԥш иара убас==
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{commons|December|{{PAGENAME}}}}
{{Амзақәа}}
c3qckgz1cqn33zh8a2dmx7y4cwmvk9m
164076
163723
2026-04-18T02:33:10Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Pupsik-ipa|Pupsik-ipa]]
110405
wikitext
text/x-wiki
{{Акалендар|{{CURRENTYEAR}}|12}}
'''Ԥхынҷкәынмза́''', ''Ԥхынҷкәы́н''<ref>{{Аԥсуа-аурыс жәар (2005)}}</ref>, ''Дека́бр'' — жәаҩатәи ашықәс мза [[Иулиантәи амзар|Иулиани]] [[Григориани амзар|Григориани]] рамзар аҟны.
==Шәахәаԥш иара убас==
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{commons|December|{{PAGENAME}}}}
{{Амзақәа}}
fgmnp22u7hchmjbqdcnyigmwj5ckm66
2011
0
4587
163789
97800
2026-04-18T00:32:08Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163789
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164022
163789
2026-04-18T02:30:52Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Tegel|Tegel]]
83555
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
Сҭампыл
0
4846
163726
153998
2026-04-18T00:06:45Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163726
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақалақь
|zoom1=8}}
'''Сҭампыл''' ({{lang-tr|İstanbul}}) – [[Ҭырқәтәыла]] ақалақь. Иаланхо {{иаланхо|13 255 685|2010}}.
==Шәахә. иара убас==
* [[Омар Беигәаа]] (1901-2001) : [[Сҭампылтәи Аԥсуа Бжьы]]
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Ҭырқәтәыла ақалақьқәа]]
22jjug506vpj5drmnfi9nhjroa3h25v
164073
163726
2026-04-18T02:33:02Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Диад Џьынџьыхә|Диад Џьынџьыхә]]
153998
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақалақь
|zoom1=8}}
'''Сҭампыл''' ({{lang-tr|İstanbul}}) – [[Ҭырқәтәыла]] ақалақь. Иаланхо {{иаланхо|13 255 685|2010}}.
==Шәахә. иара убас==
* [[Омар Беигәаа]] (1901-2001) : [[Сҭампылтәи Аԥсуа Бжьы]]
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Ҭырқәтәыла ақалақьқәа]]
a8251nz6k8v9j8ws8veq0z5qksydyvv
Хрушкова, Лиудмила Гьаргь-иԥха
0
4891
163736
126002
2026-04-18T00:10:19Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163736
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акарточка ауаҩы}}
'''Лиудмила Гьаргь-иԥха Хрушкова''' ({{lang-ru|Людмила Георгиевна Хрушкова}}; {{date|15|1|1943}}, СССР) — аурыс аҭоурыхдырҩы. Уи [[кавказ]]тәи, [[Урымтәыла|урымтәылатәи]], [[Византәыла|византәылатәи]] аҭоурыхи, христиан археологиеи акыр дравторуп.
== Амонографиақәа ==
* ''Скульптура раннесредневековой Абхазии: V—X века. — Тбилиси, 1980''
* ''[[Цандрыпшь|Цандрипш]]: Материалы по раннесредневековому строительству в Абхазии. — Сухуми, 1985''
* ''[[Лыхны]]: Средневековый дворцовый комплекс в Абхазии. — М., 1998''
* ''Абхазия. Краткий исторический очерк. — М., 2003''
* ''Раннехристианские памятники Восточного Причерноморья. — М., 2002''
* ''Les monuments chrétiens du cote oriental de la mer Noire. Abkhazie IV—XIV siècles. Turnhout, 2006''
[[Акатегориа:Асовет ҭоурыхдырҩцәа]]
[[Акатегориа:Аурыс ҭоурыхдырҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны аҭоурыхдырҩцәа]]
[[Акатегориа:1943 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 15 рзы ииз]]
a48rukm0s6s2wnbp3he0bhwtrc0upn4
164067
163736
2026-04-18T02:32:45Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
126002
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ауаҩы}}
'''Лиудмила Гьаргь-иԥха Хрушкова''' ({{lang-ru|Людмила Георгиевна Хрушкова}}; {{date|15|1|1943}}, СССР) — аурыс аҭоурыхдырҩы. Уи [[кавказ]]тәи, [[Урымтәыла|урымтәылатәи]], [[Византәыла|византәылатәи]] аҭоурыхи, христиан археологиеи акыр дравторуп.
== Амонографиақәа ==
* ''Скульптура раннесредневековой Абхазии: V—X века. — Тбилиси, 1980''
* ''[[Цандрыпшь|Цандрипш]]: Материалы по раннесредневековому строительству в Абхазии. — Сухуми, 1985''
* ''[[Лыхны]]: Средневековый дворцовый комплекс в Абхазии. — М., 1998''
* ''Абхазия. Краткий исторический очерк. — М., 2003''
* ''Раннехристианские памятники Восточного Причерноморья. — М., 2002''
* ''Les monuments chrétiens du cote oriental de la mer Noire. Abkhazie IV—XIV siècles. Turnhout, 2006''
[[Акатегориа:Асовет ҭоурыхдырҩцәа]]
[[Акатегориа:Аурыс ҭоурыхдырҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны аҭоурыхдырҩцәа]]
[[Акатегориа:1943 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 15 рзы ииз]]
isk2eq621af42qe5veendp31bnk5fs7
2012
0
5225
163790
85265
2026-04-18T00:33:20Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163790
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164021
163790
2026-04-18T02:30:50Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Surprizi|Surprizi]]
83554
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
2013
0
5511
163791
112132
2026-04-18T00:33:30Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163791
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164020
163791
2026-04-18T02:30:47Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
112132
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
2014
0
5662
163792
85263
2026-04-18T00:33:42Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163792
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164019
163792
2026-04-18T02:30:45Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Surprizi|Surprizi]]
83552
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
2015
0
5663
163793
85262
2026-04-18T00:33:53Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163793
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164018
163793
2026-04-18T02:30:43Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Surprizi|Surprizi]]
83551
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
2016
0
5664
163687
134048
2026-04-17T23:50:14Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163687
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164098
163687
2026-04-18T02:34:08Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Surprizi|Surprizi]]
83550
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
2017
0
5670
163794
127507
2026-04-18T00:35:15Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163794
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164017
163794
2026-04-18T02:30:37Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:88.155.190.251|88.155.190.251]]
127507
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1986
0
6221
163770
88552
2026-04-18T00:23:40Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163770
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164040
163770
2026-04-18T02:31:37Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88552
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1984
0
6223
163769
150162
2026-04-18T00:23:31Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163769
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
* [[Ԥхынҷкәынмза 22]]: [[Basshunter]] — артист
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
ttceaso17hqk6cigm1xlhoimwmj4cxn
164041
163769
2026-04-18T02:31:39Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Eurohunter|Eurohunter]]
150162
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
* [[Ԥхынҷкәынмза 22]]: [[Basshunter]] — артист
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
3g7q3q9w6ubfzs812cfx5lplmjyhi3d
1983
0
6224
163768
88549
2026-04-18T00:23:23Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163768
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164042
163768
2026-04-18T02:31:41Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88549
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
Вена
0
6482
163743
149532
2026-04-18T00:13:00Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163743
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Аҳҭнықалақь
|zoom1=9}}
'''Вена''' ({{lang-de|Wien}}) – [[Австриа]] иаҳҭнықалақьыуп.
<br><gallery>
Wien-Oberes Belvedere-102-2009-gje.jpg|Upper Belvedere
Wien-Burgtheater-102-2007-gje.jpg|Burgtheater
Wien - Franziskanerkirche.JPG|Franziskanerkirche
Wien-Kirche Maria am Gestade-02-2005-gje.jpg|Maria am Gestade
Wien-Parlament-116-Mitte-2008-gje.jpg|Austrian Parliament
Wien-Hofburg-112-Amalienburg-Franz I-2008-gje.jpg|Hofburg
Wien-Secession-02-2007-gje.jpg|Secession
Wien-Stephansdom-112-2007-gje.jpg|St. Stephen's Cathedral
</gallery>
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Вена| ]]
[[Акатегориа:Австриа ақалақьқәа]]
[[Акатегориа:Аҳҭнықалақьқәа]]
[[Акатегориа:Европа аҳҭнықалақьқәа]]
ka5r4ch06c9d62y2nn6bju990ddpp37
164062
163743
2026-04-18T02:32:32Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
149532
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Аҳҭнықалақь
|zoom1=9}}
'''Вена''' ({{lang-de|Wien}}) – [[Австриа]] иаҳҭнықалақьыуп.
<br><gallery>
Wien-Oberes Belvedere-102-2009-gje.jpg|Upper Belvedere
Wien-Burgtheater-102-2007-gje.jpg|Burgtheater
Wien - Franziskanerkirche.JPG|Franziskanerkirche
Wien-Kirche Maria am Gestade-02-2005-gje.jpg|Maria am Gestade
Wien-Parlament-116-Mitte-2008-gje.jpg|Austrian Parliament
Wien-Hofburg-112-Amalienburg-Franz I-2008-gje.jpg|Hofburg
Wien-Secession-02-2007-gje.jpg|Secession
Wien-Stephansdom-112-2007-gje.jpg|St. Stephen's Cathedral
</gallery>
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Вена| ]]
[[Акатегориа:Австриа ақалақьқәа]]
[[Акатегориа:Аҳҭнықалақьқәа]]
[[Акатегориа:Европа аҳҭнықалақьқәа]]
33vmj0c0xey0jitrvgmv7jl8jmuoajo
Акатегориа:Вена
14
6483
163802
149533
2026-04-18T00:37:30Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163802
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
<!--{{Commonscat|Vienna|Вена}}-->
[[Афаил:Wien 3 Wappen.svg|right|150px|Wien Wappen]]
<!--Categories-->
{{Commonscat|Vienna}}
[[Акатегориа:Австриа ақалақьқәа]]
[[Акатегориа:Европа аҳҭнықалақьқәа]]
8m27p4cluecgrh2r85sqpkezht9xij0
164011
163802
2026-04-18T02:30:24Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
149533
wikitext
text/x-wiki
<!--{{Commonscat|Vienna|Вена}}-->
[[Афаил:Wien 3 Wappen.svg|right|150px|Wien Wappen]]
<!--Categories-->
{{Commonscat|Vienna}}
[[Акатегориа:Австриа ақалақьқәа]]
[[Акатегориа:Европа аҳҭнықалақьқәа]]
8quguga7xuh2sydzmlk6h35gv2j7q4d
Ашықәс
0
6871
163690
163611
2026-04-17T23:51:02Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163690
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
'''А́шықәс''' — иамоуп ԥшь-аамҭаки жәаҩа мзи. Урҭ иоыхьӡуп: [[аӡын]], [[ааԥын]], [[аԥхын]], [[ҭагалан]].
*Аӡын мзакәа роуп: [[ԥхынҷкәын]], [[ажьырныҳәа]], [[жәабран]]. Аӡын хьҭоуп, аха сара бзиа избоит асы анауа.
*Ааԥын мзақәа роуп: [[хәажәкыра]], [[мшаԥы]], [[лаҵара]]. Ааԥын аԥсабара шәҭуеит, амра ихааӡа иԥхоит.
*Аԥхын мзақәа роуп: [[рашәара]], [[ԥхынгәы]], [[нанҳәа]]. Аԥҳын шоуроуп, ауаа рыԥсы ршьоит, амшын иҭалоит.
*Ҭагалан мзақәа ирыхьӡуп: [[цәыббра]], [[жьҭаара]], [[абҵара]]. Ҭагалан аԥсабара ҩежьхоит. Анхацәа аҽаҩра ҭаргалоит.
{{Амзазықәа}}
[[Акатегориа:Ашықәс| ]]
[[Акатегориа:Аамҭа шәага-зага акқәа]]
6acmdvrkm7u50tnmnx8vpghc2mt0v7x
164096
163690
2026-04-18T02:34:03Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Tenshi Hinanawi|Tenshi Hinanawi]]
163611
wikitext
text/x-wiki
'''А́шықәс''' — иамоуп ԥшь-аамҭаки жәаҩа мзи. Урҭ иоыхьӡуп: [[аӡын]], [[ааԥын]], [[аԥхын]], [[ҭагалан]].
*Аӡын мзакәа роуп: [[ԥхынҷкәын]], [[ажьырныҳәа]], [[жәабран]]. Аӡын хьҭоуп, аха сара бзиа избоит асы анауа.
*Ааԥын мзақәа роуп: [[хәажәкыра]], [[мшаԥы]], [[лаҵара]]. Ааԥын аԥсабара шәҭуеит, амра ихааӡа иԥхоит.
*Аԥхын мзақәа роуп: [[рашәара]], [[ԥхынгәы]], [[нанҳәа]]. Аԥҳын шоуроуп, ауаа рыԥсы ршьоит, амшын иҭалоит.
*Ҭагалан мзақәа ирыхьӡуп: [[цәыббра]], [[жьҭаара]], [[абҵара]]. Ҭагалан аԥсабара ҩежьхоит. Анхацәа аҽаҩра ҭаргалоит.
{{Амзазықәа}}
[[Акатегориа:Ашықәс| ]]
[[Акатегориа:Аамҭа шәага-зага акқәа]]
mf5rczzjfxk5v35l3xnhqks2ukann8k
Лаҵарамза 2
0
6972
163717
76295
2026-04-18T00:02:02Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163717
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акалендар|{{CURRENTYEAR}}|5}}
'''Лаҵарамза́ 2''' (Лаҵарамза́ ҩба́), ''Маи 2'', ''Лаҵара́ 2'' — [[григориантәи амзар]] 122 тәи [[амш]] (123 тәи амш [[ашықәс ду]] ала) ауп. [[Ашықәс]] анҵәамҭанӡа иаанхоит 243 мшы.
==Ахҭысқәа==
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
{{commons|May 2|{{PAGENAME}}}}
{{Амзақәа}}
kqk0zphvch49f4b9in5hrno98io0n97
164082
163717
2026-04-18T02:33:23Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Surprizi|Surprizi]]
76295
wikitext
text/x-wiki
{{Акалендар|{{CURRENTYEAR}}|5}}
'''Лаҵарамза́ 2''' (Лаҵарамза́ ҩба́), ''Маи 2'', ''Лаҵара́ 2'' — [[григориантәи амзар]] 122 тәи [[амш]] (123 тәи амш [[ашықәс ду]] ала) ауп. [[Ашықәс]] анҵәамҭанӡа иаанхоит 243 мшы.
==Ахҭысқәа==
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
{{commons|May 2|{{PAGENAME}}}}
{{Амзақәа}}
a2vymjjrxma0foj3swptu0lm047kj3b
Нанҳәамза 20
0
7053
163722
143785
2026-04-18T00:05:05Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163722
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акалендар|{{CURRENTYEAR}}|8}}
'''Нанҳәамза́ 20''' (Нанҳәамза́ ҩажәа́), ''Áвгуст 20'', ''На́нҳәа 20'' — [[григориантәи амзар]] 232 тәи [[амш]] (233 тәи амш [[ашықәс ду]] ала) ауп. [[Ашықәс]] анҵәамҭанӡа иаанхоит 133 мшы.
==Ахҭысқәа==
*[[636]] — Иармук амҵан аиааира иалҵшәаны арабқәа Шьамтәыла рнапаҵаҟа иҟалеит
*[[1672]] — «арыцҳарақәа рышықәс»: Гаага адахьтәи ахынҭаҩынҭарақәа раан , апенсионари дуӡӡа Иан де Витт дҭахеит
*[[1794]] — «икажьыз аҵлақәа рымҵан аибашьра» америкатәи ахҵәацәеи аиндеицтә абшьҭрақәа реидгылеи рыбжьара
*[[1857]] — акьыԥхьымҭа «Ацгьара ашәҭқәа» акәша-мыкәша аҭыӡшәа (асахь.): апоет Шарль Бодлер ахараԥса идҵоуп «ауаажәларра ахьымӡӷ дыргаразы»
*[[1882]] — Қьырса Аҿыхҩы иныхабааҟны раԥхьаӡакәны инагӡоуп Пиотр Чаиковски иувертиура «1812 год»
*[[1940]] — аселекционер Николаи Вавилов ирбаандаҩтәра
*[[1968]] — аоперациа «Дунаи»: Варшаватәи аиқәшаҳаҭра иатәу ар Чехословакиа иалалеит Прагатәи ааԥын ахәаҽразы
*[[1988]] — иран-ирактәи аибашьра хыркәшахеит (1980—1988), еиқәырхоуп астатус-кво
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
{{commons|August 20|{{PAGENAME}}}}
{{Амзақәа}}
see9qusn9i79y3lempnu97u4p5krkt3
164077
163722
2026-04-18T02:33:12Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Amarial-com|Amarial-com]]
143785
wikitext
text/x-wiki
{{Акалендар|{{CURRENTYEAR}}|8}}
'''Нанҳәамза́ 20''' (Нанҳәамза́ ҩажәа́), ''Áвгуст 20'', ''На́нҳәа 20'' — [[григориантәи амзар]] 232 тәи [[амш]] (233 тәи амш [[ашықәс ду]] ала) ауп. [[Ашықәс]] анҵәамҭанӡа иаанхоит 133 мшы.
==Ахҭысқәа==
*[[636]] — Иармук амҵан аиааира иалҵшәаны арабқәа Шьамтәыла рнапаҵаҟа иҟалеит
*[[1672]] — «арыцҳарақәа рышықәс»: Гаага адахьтәи ахынҭаҩынҭарақәа раан , апенсионари дуӡӡа Иан де Витт дҭахеит
*[[1794]] — «икажьыз аҵлақәа рымҵан аибашьра» америкатәи ахҵәацәеи аиндеицтә абшьҭрақәа реидгылеи рыбжьара
*[[1857]] — акьыԥхьымҭа «Ацгьара ашәҭқәа» акәша-мыкәша аҭыӡшәа (асахь.): апоет Шарль Бодлер ахараԥса идҵоуп «ауаажәларра ахьымӡӷ дыргаразы»
*[[1882]] — Қьырса Аҿыхҩы иныхабааҟны раԥхьаӡакәны инагӡоуп Пиотр Чаиковски иувертиура «1812 год»
*[[1940]] — аселекционер Николаи Вавилов ирбаандаҩтәра
*[[1968]] — аоперациа «Дунаи»: Варшаватәи аиқәшаҳаҭра иатәу ар Чехословакиа иалалеит Прагатәи ааԥын ахәаҽразы
*[[1988]] — иран-ирактәи аибашьра хыркәшахеит (1980—1988), еиқәырхоуп астатус-кво
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
{{commons|August 20|{{PAGENAME}}}}
{{Амзақәа}}
euwmjxlzk7omg8lockupngb3e1thjrl
2018
0
7722
163795
134044
2026-04-18T00:35:29Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163795
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164016
163795
2026-04-18T02:30:35Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Surprizi|Surprizi]]
83548
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
2019
0
7724
163796
99329
2026-04-18T00:35:39Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163796
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164015
163796
2026-04-18T02:30:33Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Wiki13|Wiki13]]
83547
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1991
0
7729
163822
88557
2026-04-18T00:59:38Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163822
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164003
163822
2026-04-18T02:29:45Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88557
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1992
0
7730
163771
88558
2026-04-18T00:24:50Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163771
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164039
163771
2026-04-18T02:31:35Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88558
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1993
0
7731
163772
88559
2026-04-18T00:25:00Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163772
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164038
163772
2026-04-18T02:31:33Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88559
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1995
0
7732
163774
88561
2026-04-18T00:25:21Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163774
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164036
163774
2026-04-18T02:31:22Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88561
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1996
0
7733
163775
88562
2026-04-18T00:26:34Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163775
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164035
163775
2026-04-18T02:31:20Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88562
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1997
0
7734
163776
88563
2026-04-18T00:26:43Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163776
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
163803
163776
2026-04-18T00:37:59Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163803
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
4c8xsuxu97muwkvu3i5n1hdxmfo91vs
163804
163803
2026-04-18T00:38:03Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163804
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
fmzfgwz6wmhanexp18yyxrexgblesna
163805
163804
2026-04-18T00:52:04Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163805
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
74jvk74g1cz5i5svb1xnpsgn6pgya7u
163806
163805
2026-04-18T00:52:42Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163806
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gsko78qj96pc650s95fayf5bvo07pn2
163807
163806
2026-04-18T00:52:54Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163807
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
52vmxh4lc2l15u40o0ge50eoao9sxkw
163808
163807
2026-04-18T00:52:57Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163808
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
hizu7yfl4qzfmdqx6x9t1jt82p82yr6
163809
163808
2026-04-18T00:53:07Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163809
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
bghq6i84n0rbt974fdsqyk0nxh9ayva
163810
163809
2026-04-18T00:53:17Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163810
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
7p068zg6t093uxr8elvdl48gjrt0pfv
163811
163810
2026-04-18T00:53:27Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163811
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Нанҳәамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
igr4h9xzywp3enneozvujzmx5mrdmu2
163812
163811
2026-04-18T00:54:41Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163812
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Нанҳәамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
ckmdxq9esxov22kr1m2xqf9ytvbw38p
163813
163812
2026-04-18T00:54:51Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163813
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Нанҳәамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
jlkfol3mbhctljo44jn1ifx3l6iwftx
163814
163813
2026-04-18T00:54:55Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163814
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Нанҳәамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Иит==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
j4qkujw7ftpvmxjoubkpsv2om4vvj0b
164010
163814
2026-04-18T02:30:02Z
Saroj
11649
Откат правок [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88563
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1998
0
7735
163777
83568
2026-04-18T00:26:52Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163777
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164034
163777
2026-04-18T02:31:18Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Surprizi|Surprizi]]
83568
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1999
0
7736
163778
98839
2026-04-18T00:27:01Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163778
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164033
163778
2026-04-18T02:31:16Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Minorax|Minorax]]
83567
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1977
0
7739
163767
88543
2026-04-18T00:23:14Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163767
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164043
163767
2026-04-18T02:31:44Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88543
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1976
0
7740
163766
97430
2026-04-18T00:22:02Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163766
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164044
163766
2026-04-18T02:31:46Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Turkmen|Turkmen]]
88542
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1974
0
7742
163765
88540
2026-04-18T00:21:45Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163765
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164045
163765
2026-04-18T02:31:48Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88540
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1973
0
7743
163764
100217
2026-04-18T00:21:37Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163764
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164046
163764
2026-04-18T02:31:50Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]]
95116
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1972
0
7744
163763
95771
2026-04-18T00:21:28Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163763
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164047
163763
2026-04-18T02:31:52Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Minorax|Minorax]]
88538
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1970
0
7746
163762
88536
2026-04-18T00:20:16Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163762
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164048
163762
2026-04-18T02:31:54Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88536
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1969
0
7747
163761
88535
2026-04-18T00:20:07Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163761
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164049
163761
2026-04-18T02:31:56Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88535
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1968
0
7748
163760
123819
2026-04-18T00:19:59Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163760
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164050
163760
2026-04-18T02:31:59Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Svartava|Svartava]]
95208
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1967
0
7749
163759
88533
2026-04-18T00:19:51Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163759
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164051
163759
2026-04-18T02:32:01Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88533
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1966
0
7750
163758
96191
2026-04-18T00:18:35Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163758
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164052
163758
2026-04-18T02:32:03Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Minorax|Minorax]]
88532
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1965
0
7751
163757
95076
2026-04-18T00:18:26Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163757
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164053
163757
2026-04-18T02:32:05Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Minorax|Minorax]]
95076
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1964
0
7752
163756
88530
2026-04-18T00:18:17Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163756
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164054
163756
2026-04-18T02:32:08Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88530
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1963
0
7753
163755
88529
2026-04-18T00:18:07Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163755
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164055
163755
2026-04-18T02:32:10Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88529
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1962
0
7754
163754
88528
2026-04-18T00:16:51Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163754
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164056
163754
2026-04-18T02:32:12Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88528
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1961
0
7755
163753
88527
2026-04-18T00:16:41Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163753
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164057
163753
2026-04-18T02:32:18Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88527
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1960
0
7756
163752
152388
2026-04-18T00:16:28Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163752
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164058
163752
2026-04-18T02:32:20Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]]
88526
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1959
0
7757
163751
88525
2026-04-18T00:15:01Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163751
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164059
163751
2026-04-18T02:32:23Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88525
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1958
0
7758
163750
88524
2026-04-18T00:14:52Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163750
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164060
163750
2026-04-18T02:32:26Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88524
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1957
0
7759
163749
138920
2026-04-18T00:14:43Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163749
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164061
163749
2026-04-18T02:32:29Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:A09|A09]]
88523
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1921
0
7783
163731
88487
2026-04-18T00:08:40Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163731
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164069
163731
2026-04-18T02:32:54Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88487
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1917
0
7787
163730
88483
2026-04-18T00:08:31Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163730
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164070
163730
2026-04-18T02:32:56Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88483
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1907
0
7797
163728
88473
2026-04-18T00:07:03Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163728
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164071
163728
2026-04-18T02:32:58Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88473
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1905
0
7799
163727
88471
2026-04-18T00:06:53Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163727
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164072
163727
2026-04-18T02:33:00Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88471
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1878
0
7826
163725
88444
2026-04-18T00:05:31Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163725
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164074
163725
2026-04-18T02:33:05Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88444
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1877
0
7827
163724
88443
2026-04-18T00:05:22Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163724
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164075
163724
2026-04-18T02:33:07Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88443
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1866
0
7838
163721
98612
2026-04-18T00:03:42Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163721
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164078
163721
2026-04-18T02:33:14Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Matiia|Matiia]]
88432
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1858
0
7846
163714
88424
2026-04-18T00:01:23Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163714
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164085
163714
2026-04-18T02:33:29Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88424
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1856
0
7848
163720
88422
2026-04-18T00:03:33Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163720
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164079
163720
2026-04-18T02:33:16Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88422
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1853
0
7851
163719
96297
2026-04-18T00:03:25Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163719
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164080
163719
2026-04-18T02:33:18Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Minorax|Minorax]]
88419
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1810
0
7894
163718
88375
2026-04-18T00:03:14Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163718
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164081
163718
2026-04-18T02:33:21Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88375
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1808
0
7896
163716
88373
2026-04-18T00:01:54Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163716
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164083
163716
2026-04-18T02:33:25Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88373
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
134
0
8092
163712
86698
2026-04-18T00:00:01Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163712
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
164086
163712
2026-04-18T02:33:36Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
86698
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1404
0
9319
163871
99028
2026-04-18T01:19:34Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163871
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
163976
163871
2026-04-18T02:28:32Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:DannyS712|DannyS712]]
87968
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1405
0
9320
163872
95135
2026-04-18T01:20:51Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163872
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
163975
163872
2026-04-18T02:28:30Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Minorax|Minorax]]
95135
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1406
0
9321
163873
87970
2026-04-18T01:21:07Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163873
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
163974
163873
2026-04-18T02:28:28Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
87970
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1407
0
9322
163870
98750
2026-04-18T01:19:15Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163870
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
163877
163870
2026-04-18T01:22:41Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163877
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
4c8xsuxu97muwkvu3i5n1hdxmfo91vs
163878
163877
2026-04-18T01:22:44Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163878
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
fmzfgwz6wmhanexp18yyxrexgblesna
163879
163878
2026-04-18T01:22:58Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163879
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
74jvk74g1cz5i5svb1xnpsgn6pgya7u
163880
163879
2026-04-18T01:23:07Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163880
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
brxx476k2pdst00gq0wll3n5a4mh97l
163881
163880
2026-04-18T01:24:20Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163881
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
kz4ifp33cj9hb50uyllm0oz54g3crpy
163882
163881
2026-04-18T01:24:42Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163882
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
ahnlmxl346q4ime92nlbpdtf78ad4m2
163883
163882
2026-04-18T01:24:51Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163883
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Цәыббрамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
nmp5sanbw22csdbelvggadsqe9ojqpt
163884
163883
2026-04-18T01:25:00Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163884
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Цәыббрамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
b8c6vr8i4fw8uo8u07b6tgvgdts6mx7
163885
163884
2026-04-18T01:25:03Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163885
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Цәыббрамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ԥхынҷкәынмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rtsa6aivelo40qgblyb9obnmu34mbbs
163886
163885
2026-04-18T01:26:10Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163886
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Цәыббрамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ԥхынҷкәынмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Иит==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
lef109zq3dc1njl0okeblf3mkwmwnx6
163970
163886
2026-04-18T02:28:12Z
Saroj
11649
Откат правок [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Minorax|Minorax]]
87971
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1408
0
9323
163874
87972
2026-04-18T01:21:16Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163874
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
163973
163874
2026-04-18T02:28:19Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
87972
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1409
0
9324
163875
87973
2026-04-18T01:21:25Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163875
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
163972
163875
2026-04-18T02:28:17Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
87973
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1410
0
9325
163876
95380
2026-04-18T01:22:37Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163876
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
163971
163876
2026-04-18T02:28:15Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:WhitePhosphorus|WhitePhosphorus]]
87974
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1652
0
9567
163853
88217
2026-04-18T01:12:16Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163853
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
163984
163853
2026-04-18T02:28:52Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88217
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1653
0
9568
163854
95288
2026-04-18T01:13:33Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163854
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
163983
163854
2026-04-18T02:28:47Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:WhitePhosphorus|WhitePhosphorus]]
88218
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1654
0
9569
163855
88219
2026-04-18T01:13:51Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163855
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
163982
163855
2026-04-18T02:28:45Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88219
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1655
0
9570
163852
88220
2026-04-18T01:11:57Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163852
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
163859
163852
2026-04-18T01:15:29Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163859
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
4c8xsuxu97muwkvu3i5n1hdxmfo91vs
163860
163859
2026-04-18T01:15:34Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163860
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
fmzfgwz6wmhanexp18yyxrexgblesna
163861
163860
2026-04-18T01:15:45Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163861
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
74jvk74g1cz5i5svb1xnpsgn6pgya7u
163862
163861
2026-04-18T01:15:54Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163862
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
i3br05t1vm0l03leo83xx59h8danid8
163863
163862
2026-04-18T01:17:05Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163863
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
5n0xw4p1gmp2uhc889ayvh5f2ptub9o
163864
163863
2026-04-18T01:17:15Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163864
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
hit0futjs8va2u7a71bpb8q7876yfux
163865
163864
2026-04-18T01:17:25Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163865
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gezvjbk4hkduasmbzgdeg8tcase0lfv
163866
163865
2026-04-18T01:17:35Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163866
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Жьҭаарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
t9j7vjsctc5dv1d4pd9gbbl2nq48840
163867
163866
2026-04-18T01:17:44Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163867
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Жьҭаарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
t2tvsti5yt7j2oi7me40iu9qb4cyd8j
163868
163867
2026-04-18T01:18:52Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163868
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Жьҭаарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Иит==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
md1z5ellp6hcdf4kmcjbyr40oqfdrj7
163978
163868
2026-04-18T02:28:36Z
Saroj
11649
Откат правок [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88220
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1656
0
9571
163856
100065
2026-04-18T01:14:01Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163856
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
163981
163856
2026-04-18T02:28:42Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]]
88221
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1657
0
9572
163857
88222
2026-04-18T01:14:11Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163857
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
163980
163857
2026-04-18T02:28:40Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88222
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
1658
0
9573
163858
88223
2026-04-18T01:15:25Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163858
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gstprcx7m3evdv3nnrmblq0ew0lxgoz
163979
163858
2026-04-18T02:28:38Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Kosantu|Kosantu]]
88223
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|{{PAGENAME}}}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwfsg6qfaa9ozzt0x48pqjnzmvzp0ff
Аҭыӡҭа
0
10093
163918
125709
2026-04-18T01:39:31Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163918
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақыҭа
|атәыла=Аԥс-Қырҭ}}
'''Аҭыӡҭа'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|ათიძთა}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
fvqi0d6wlxcm0v7rxcukyhog5ysj7ux
163949
163918
2026-04-18T02:27:12Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
125709
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақыҭа
|атәыла=Аԥс-Қырҭ}}
'''Аҭыӡҭа'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|ათიძთა}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
fvniufioriol3mc7dhvsq1gslurl57n
Алаҳаӡы
0
10094
163923
125714
2026-04-18T01:41:24Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163923
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақыҭа
|аофициалтә_ахьʒ = {{lang-ru|Алахадзы}}<br />{{lang-ka|ალახაძი}}
|Атәыла=Аԥс-Қырҭ
|zoom1=12}}
'''Алаҳаӡы́'''<ref>{{Аԥсны атопонимика (2002)|176-177}}</ref> ({{lang-ru|Алахадзы́}}, {{lang-ka|ალახაძი}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Агеографиа==
Аҳәаақәа: аҩада — ԥсахара; амрагыларахь — Бзыԥ ақыҭа, Бзыԥ аӡы; алада — Бзыԥ аӡы, амшын; амрааҭашәарахь — амшын, ԥсахара; Алаҳаӡы инхо еиҳарак ерманцәоуп, урҭ ара аԥхьаӡа иааиҭ 1913 шықәсазы.
==Адемографиа==
{| class="wikitable" style="text-align:right"
|-
! Ашəҟəынҵара<br /> ашықәс !! Ауааԥсыра !! Ахаҵа !! Аԥҳәыс
|-
| 1989<ref>[http://pop-stat.mashke.org/abkhazia-census.htm Abkhazia - All Places: 1989 census]</ref>|| 4 277 || -- || --
|-
| 2011<ref>[http://pop-stat.mashke.org/abkhazia-ethnic-comm2011.htm Abkhazia - Ethnic composition, all communes: 2011 census]</ref>|| 2 876 || -- || --
|}
==Аҭыԥқәа==
* '''Абаажә ду''' — Алаҳаӡы ақыҭа агәҭахьшәа Ҳашныха ҳәа иахьашьҭоу иҟоуп, даара кры зхыҵуа ауахуама дуқәа ҩба еилабганы еивоуп;
* '''Аԥшьлаа инхарҭа''' — Алаҳаӡы акәара ахахьы;
* '''Аҳду икыра''' — Алаҳаӡы амраҭашәарахь. Апитомники акәтыааӡарҭеи ахьыҟоу. Ахду ҳәа зыӡбахә аҳәо «Великий Князь Александр Михаилович» ҳәа изышьҭаз иоуп, уи араадгыл ԥыҭк идыԥхьаӡалан, уахаԥш;
* '''Ацитрус совхоз''' — Бзыԥ аӡы иавоуп аргьарахь ала Аҭыӡҭа инаркны амшын аҟынӡа, даара акры аҵанакуеит. 1895 шықәсазы ара адача ашьапы икит аурыс аҳ иҿы аҳара змаз амал уаҩы Игәмен, уи абаҳча ду еиҵеиааӡеит, афымца станциа иргылеит, акипористтә алеиақәа ҟаиҵеит, иара даныԥсгьы ара дыржит;
* '''Дерникиан итәы''' — Шавров итәы ҳәа иахьашьҭоу;
* '''Иналаа рашҭа''' — Инал-иԥа иадгьыл ҳәа иахьашьҭоу Алаҳаӡы армарахь амшын аганахь;
* '''Инал-иԥаа радгьыл''' — дгыл ҭбааны Алаҳаӡы акәара иаван амшын аҟынӡа;
* '''Ҳашныха''' — Алаҳаӡы агәҭахьшәа ауахәама хыҽҽыра ду ахьыҟоу акәша-мыкәша;
* '''Цитрусовыи совхоз''' — уахәаԥш Ацитрус совхоз;
* '''Шавров итәы''' — Дзыҩӡыхь иаван аргьарахь ала, XX ашәышықәса алагамҭазы ара адача иман аурыс малуаҩ Шавров;
* '''Шавров поле''' — уахәаԥш Шавров итәы;
* '''Шмид''' — Алаҳаӡы акәара аргьарахь ала иавоуп, ажәытә ара иҟан Шмидт ҳәа малуаҩык идача.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
d10l03o72cogts5qsbpdgjugab5r6zl
163944
163923
2026-04-18T02:27:00Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
125714
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақыҭа
|аофициалтә_ахьʒ = {{lang-ru|Алахадзы}}<br />{{lang-ka|ალახაძი}}
|Атәыла=Аԥс-Қырҭ
|zoom1=12}}
'''Алаҳаӡы́'''<ref>{{Аԥсны атопонимика (2002)|176-177}}</ref> ({{lang-ru|Алахадзы́}}, {{lang-ka|ალახაძი}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Агеографиа==
Аҳәаақәа: аҩада — ԥсахара; амрагыларахь — Бзыԥ ақыҭа, Бзыԥ аӡы; алада — Бзыԥ аӡы, амшын; амрааҭашәарахь — амшын, ԥсахара; Алаҳаӡы инхо еиҳарак ерманцәоуп, урҭ ара аԥхьаӡа иааиҭ 1913 шықәсазы.
==Адемографиа==
{| class="wikitable" style="text-align:right"
|-
! Ашəҟəынҵара<br /> ашықәс !! Ауааԥсыра !! Ахаҵа !! Аԥҳәыс
|-
| 1989<ref>[http://pop-stat.mashke.org/abkhazia-census.htm Abkhazia - All Places: 1989 census]</ref>|| 4 277 || -- || --
|-
| 2011<ref>[http://pop-stat.mashke.org/abkhazia-ethnic-comm2011.htm Abkhazia - Ethnic composition, all communes: 2011 census]</ref>|| 2 876 || -- || --
|}
==Аҭыԥқәа==
* '''Абаажә ду''' — Алаҳаӡы ақыҭа агәҭахьшәа Ҳашныха ҳәа иахьашьҭоу иҟоуп, даара кры зхыҵуа ауахуама дуқәа ҩба еилабганы еивоуп;
* '''Аԥшьлаа инхарҭа''' — Алаҳаӡы акәара ахахьы;
* '''Аҳду икыра''' — Алаҳаӡы амраҭашәарахь. Апитомники акәтыааӡарҭеи ахьыҟоу. Ахду ҳәа зыӡбахә аҳәо «Великий Князь Александр Михаилович» ҳәа изышьҭаз иоуп, уи араадгыл ԥыҭк идыԥхьаӡалан, уахаԥш;
* '''Ацитрус совхоз''' — Бзыԥ аӡы иавоуп аргьарахь ала Аҭыӡҭа инаркны амшын аҟынӡа, даара акры аҵанакуеит. 1895 шықәсазы ара адача ашьапы икит аурыс аҳ иҿы аҳара змаз амал уаҩы Игәмен, уи абаҳча ду еиҵеиааӡеит, афымца станциа иргылеит, акипористтә алеиақәа ҟаиҵеит, иара даныԥсгьы ара дыржит;
* '''Дерникиан итәы''' — Шавров итәы ҳәа иахьашьҭоу;
* '''Иналаа рашҭа''' — Инал-иԥа иадгьыл ҳәа иахьашьҭоу Алаҳаӡы армарахь амшын аганахь;
* '''Инал-иԥаа радгьыл''' — дгыл ҭбааны Алаҳаӡы акәара иаван амшын аҟынӡа;
* '''Ҳашныха''' — Алаҳаӡы агәҭахьшәа ауахәама хыҽҽыра ду ахьыҟоу акәша-мыкәша;
* '''Цитрусовыи совхоз''' — уахәаԥш Ацитрус совхоз;
* '''Шавров итәы''' — Дзыҩӡыхь иаван аргьарахь ала, XX ашәышықәса алагамҭазы ара адача иман аурыс малуаҩ Шавров;
* '''Шавров поле''' — уахәаԥш Шавров итәы;
* '''Шмид''' — Алаҳаӡы акәара аргьарахь ала иавоуп, ажәытә ара иҟан Шмидт ҳәа малуаҩык идача.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
i44yd62m6dckbjsdokqc5ehg4mtnd1f
Аҿыԥсҭа
0
10095
163930
125719
2026-04-18T01:44:39Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163930
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақыҭа
|атәыла=Аԥс-Қырҭ}}
'''Аҿыԥсҭа'''<ref>{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|ალპური}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
j14ss6q7gnachugvhdyh0xfphhtg295
163937
163930
2026-04-18T02:26:43Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
125719
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақыҭа
|атәыла=Аԥс-Қырҭ}}
'''Аҿыԥсҭа'''<ref>{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|ალპური}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
sczia2setrnlwg5qm9arjfg2munv75t
Арасаӡыхь (Гагра)
0
10097
163926
118686
2026-04-18T01:42:58Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163926
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақыҭа
|атәыла=Аԥс-Қырҭ}}
'''Арасаӡыхь'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|არასაძიხი}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
61ftytor11zdkturh3cdmadd22x6c1k
163941
163926
2026-04-18T02:26:53Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
118686
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақыҭа
|атәыла=Аԥс-Қырҭ}}
'''Арасаӡыхь'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|არასაძიხი}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
nako7trhwtbswalm32pvtnfo4udye36
Аҟәара
0
10098
163922
118687
2026-04-18T01:41:15Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163922
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақыҭа
|атәыла=Аԥс-Қырҭ}}
'''Аҟәара'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|აყვარა}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
suz2tin30ml6p1g168g5hqufu87hlnm
163945
163922
2026-04-18T02:27:03Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
118687
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақыҭа
|атәыла=Аԥс-Қырҭ}}
'''Аҟәара'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|აყვარა}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
576ag9n0or9ik7gmv2vbu85dw8cznm1
Аҽмарда
0
10099
163929
125718
2026-04-18T01:44:33Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163929
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақыҭа
|Атәыла=Аԥс-Қырҭ}}
'''аҽмарда'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|აჩმარდა}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
m7pr128psd8qcn4gbwfyth47moaqezr
163938
163929
2026-04-18T02:26:46Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
125718
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақыҭа
|Атәыла=Аԥс-Қырҭ}}
'''аҽмарда'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|აჩმარდა}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
rhgr80u3b9vx7fg5fg39jogu4w27xg2
Ацыџьқәа
0
10100
163919
125711
2026-04-18T01:39:42Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163919
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
'''Ацы́џьқәа'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|აციჯქვა}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
cz3gwinwaj9iqad4fmrig4xdihg6pa2
163948
163919
2026-04-18T02:27:09Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
125711
wikitext
text/x-wiki
'''Ацы́џьқәа'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|აციჯქვა}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
3cq3xdjk9dk34ymw1344gmbqa5yf27d
Аныхаԥсҭа
0
10104
163925
110841
2026-04-18T01:42:45Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163925
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
'''Аныхаԥсҭа'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|გრებეშოკი}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
6j4qiqhbgvuyc6wc5gda6wakfjl9e2c
163942
163925
2026-04-18T02:26:56Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Pupsik-ipa|Pupsik-ipa]]
110841
wikitext
text/x-wiki
'''Аныхаԥсҭа'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|გრებეშოკი}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
scle264wzv7208nfwhr4ulk1cno8fbx
Хышәҳарыԥшь
0
10105
163905
111232
2026-04-18T01:33:44Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163905
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
'''Хышәҳарыԥшь'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|დემერჩენცი}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
alhtspnnsjwqx2gylfrk3e9cpk1fo78
163907
163905
2026-04-18T01:34:08Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163907
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
'''Хышәҳарыԥшь'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|დემერჩენცი}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
3ozhjpsk8v91xakaq9qcem8l35u5cl8
163960
163907
2026-04-18T02:27:45Z
Saroj
11649
Откат правок [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Pupsik-ipa|Pupsik-ipa]]
111232
wikitext
text/x-wiki
'''Хышәҳарыԥшь'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|დემერჩენცი}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
1pi2es3mycshxqxyn19a2a3abwel912
Арасаӡха (Гагра)
0
10106
163917
125710
2026-04-18T01:39:23Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163917
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
'''Арасаӡха'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|ვაკე}}) — [[Аԥсны]] [[ақыҭа]] ауп.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
tqimitjl9ehk23x86rz1syi53m3fahg
163950
163917
2026-04-18T02:27:14Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
125710
wikitext
text/x-wiki
'''Арасаӡха'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|ვაკე}}) — [[Аԥсны]] [[ақыҭа]] ауп.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
q5dt16tltqi8jhpw6ujwwsx8wcr3bwg
Аџьрҩара (Гагра)
0
10109
163931
148252
2026-04-18T01:44:45Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163931
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақыҭа
|атәыла=Аԥс-Қырҭ}}
'''Аџьрҩара''' <ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|იფნარი}}) — [[Аԥсны]] [[ақыҭа]] ауп.
— [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
8c0rxa923qmxndzfaz9a781axzcpaca
163936
163931
2026-04-18T02:26:40Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Tanbiruzzaman|Tanbiruzzaman]]
125720
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақыҭа
|атәыла=Аԥс-Қырҭ}}
'''Аџьрҩара''' <ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|იფნარი}}) — [[Аԥсны]] [[ақыҭа]] ауп.
— [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
n40394n67o0p9apvi77k65je2o3mtro
Аӡаԥшь
0
10111
163916
125708
2026-04-18T01:38:02Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163916
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақыҭа
|атәыла=Аԥс-Қырҭ}}
'''Аӡаԥшь'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|ოტრადნოე}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
503f85kh4tdii15nwx311ny6ae9vysy
163951
163916
2026-04-18T02:27:16Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
125708
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақыҭа
|атәыла=Аԥс-Қырҭ}}
'''Аӡаԥшь'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|ოტრადნოე}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
evbouwkxw6x38qwsuiuamngx49h1gqd
Аҳәыҳәшәара
0
10112
163932
125721
2026-04-18T01:44:50Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163932
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақыҭа
|атәыла=Аԥс-Қырҭ}}
'''Аҳәыҳәшәара'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|საქართველოს ხეობა}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
47vk4a3ziotrkmi64hzskywykyop2o1
163935
163932
2026-04-18T02:26:37Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
125721
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақыҭа
|атәыла=Аԥс-Қырҭ}}
'''Аҳәыҳәшәара'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|საქართველოს ხეობა}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
7rfscktap6y844b59zsfuc5ty9uqp8c
Баӷрыԥсҭа
0
10113
163933
125727
2026-04-18T01:44:56Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163933
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
'''Баӷрыԥсҭа'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|ხოლოდნაია-რეჩკა}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
gj6h328974wotijoav727jxhchgy7sk
163934
163933
2026-04-18T02:26:34Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
125727
wikitext
text/x-wiki
'''Баӷрыԥсҭа'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|ხოლოდნაია-რეჩკა}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
i1c0xsduqth8t5r0z6oup30urz5nmdl
Амзара
0
10114
163924
125715
2026-04-18T01:42:36Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163924
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақыҭа
|аофициалтә_ахьʒ = {{lang-ru|Алахадзы}}<br />{{lang-ka|ხეივანი}}
|атәыла=Аԥс-Қырҭ}}
'''Амзара'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> || '''Хеивани''' ({{lang-ka|ხეივანი}}, усҟантәи Ермоловка, Пиленково-5) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Агеографиа==
Аҳәаақәа: аҩада — Мԥаадрыԥсҭа; амрагыларахь — Ҳышԥсы; алада — амшын; амрааҭашәарахь — Гьачрыԥшь. Амҳаџьырра ашьҭахь ари аҭыԥ зны «Пиленково-5», зны «Ермоловка», «Ермоловск» ҳәа иашьҭан, 1948 шықәсазы «Ермоловка» ԥсахны «Хеивани» ахьӡырҵеит. 1992 шықәсазы ажәытә хьӡы «Амзара» шьақәыргылан.
==Адемографиа==
{| class="wikitable" style="text-align:right"
|-
! Ашəҟəынҵара<br /> ашықәс !! Ауааԥсыра !! Ахаҵа !! Аԥҳәыс
|-
| 1989<ref>[http://pop-stat.mashke.org/abkhazia-census.htm Abkhazia - All Places: 1989 census]</ref>|| 3 096 || -- || --
|-
| 2011<ref>[http://pop-stat.mashke.org/abkhazia-ethnic-comm2011.htm Abkhazia - Ethnic composition, all communes: 2011 census]</ref>|| 1 303 || -- || --
|}
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
5utiugpwscj7dax78k25xc01s8ov0f2
163943
163924
2026-04-18T02:26:58Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
125715
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақыҭа
|аофициалтә_ахьʒ = {{lang-ru|Алахадзы}}<br />{{lang-ka|ხეივანი}}
|атәыла=Аԥс-Қырҭ}}
'''Амзара'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> || '''Хеивани''' ({{lang-ka|ხეივანი}}, усҟантәи Ермоловка, Пиленково-5) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Агеографиа==
Аҳәаақәа: аҩада — Мԥаадрыԥсҭа; амрагыларахь — Ҳышԥсы; алада — амшын; амрааҭашәарахь — Гьачрыԥшь. Амҳаџьырра ашьҭахь ари аҭыԥ зны «Пиленково-5», зны «Ермоловка», «Ермоловск» ҳәа иашьҭан, 1948 шықәсазы «Ермоловка» ԥсахны «Хеивани» ахьӡырҵеит. 1992 шықәсазы ажәытә хьӡы «Амзара» шьақәыргылан.
==Адемографиа==
{| class="wikitable" style="text-align:right"
|-
! Ашəҟəынҵара<br /> ашықәс !! Ауааԥсыра !! Ахаҵа !! Аԥҳәыс
|-
| 1989<ref>[http://pop-stat.mashke.org/abkhazia-census.htm Abkhazia - All Places: 1989 census]</ref>|| 3 096 || -- || --
|-
| 2011<ref>[http://pop-stat.mashke.org/abkhazia-ethnic-comm2011.htm Abkhazia - Ethnic composition, all communes: 2011 census]</ref>|| 1 303 || -- || --
|}
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
owtrt9iq49sun575wgj0ov1137a59wa
Ахәырасқәа
0
10128
163920
125712
2026-04-18T01:40:53Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163920
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
'''Ахәырасқәа'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|იმერხევი}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
e1x317ld5caoyuyaseeo60hqvc90rku
163947
163920
2026-04-18T02:27:07Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
125712
wikitext
text/x-wiki
'''Ахәырасқәа'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|იმერხევი}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
2kfj3uiij1bns7zegqbz9qyuq6jidiy
Амгәашхәҵа
0
10129
163921
125713
2026-04-18T01:41:01Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163921
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақыҭа
|атәыла=Аԥс-Қырҭ}}
'''Амгәашхәҵа'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|კლდეკარი}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
tlrlksxkwsl9xguccuyor5bbn3kjwlj
163946
163921
2026-04-18T02:27:05Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
125713
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақыҭа
|атәыла=Аԥс-Қырҭ}}
'''Амгәашхәҵа'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|კლდეკარი}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
ivlg5a6mhp09xy3b3c33a5j3ppueeli
Аздрыԥшь
0
10130
163915
125707
2026-04-18T01:37:53Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163915
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
'''Аздрыԥшь'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|კლდიანი}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
dzqukyqs405flbn1i0bvj18xqq9qwmk
163952
163915
2026-04-18T02:27:19Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
125707
wikitext
text/x-wiki
'''Аздрыԥшь'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|კლდიანი}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
jm6pomj26kec4hcw4jaitxtwe6o87sa
Агкқәа
0
10132
163914
125706
2026-04-18T01:37:45Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163914
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақыҭа
|атәыла=Аԥс-Қырҭ
|аофициалтә_ахьʒ = {{lang-ru|Менделеево (Агхуа)}}<br />{{lang-ka|მენდელეევო}}}}
'''Агкқәа'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref>, '''Менделеево''' ({{lang-ru|Менделеево (Агхуа)}}, {{lang-ka|მენდელეევო}}) — [[Аԥсны]] [[ақыҭа]].
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
fz1iazql4n3ymskphqnbum9zk8536ec
163953
163914
2026-04-18T02:27:21Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
125706
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақыҭа
|атәыла=Аԥс-Қырҭ
|аофициалтә_ахьʒ = {{lang-ru|Менделеево (Агхуа)}}<br />{{lang-ka|მენდელეევო}}}}
'''Агкқәа'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref>, '''Менделеево''' ({{lang-ru|Менделеево (Агхуа)}}, {{lang-ka|მენდელეევო}}) — [[Аԥсны]] [[ақыҭа]].
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
q35s8hsx3lkpujtv4xzceb7i63gc5r5
Арасахәы
0
10135
163927
125716
2026-04-18T01:43:06Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163927
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
'''Арасахәы'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|ორეხოვო}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
rkvlwrnkkxwqu7gl4udm3jqdcjdgb8n
163940
163927
2026-04-18T02:26:51Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
125716
wikitext
text/x-wiki
'''Арасахәы'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|ორეხოვო}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
5xl3eoan8c3vxajvnmtk6ebmda9smjn
Асабулеи
0
10138
163928
125717
2026-04-18T01:44:19Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163928
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
'''Асабулеи'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|კულტუბანი}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
0zz8h8o6pw1m4zja3cn5a6p88nyoak6
163939
163928
2026-04-18T02:26:49Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
125717
wikitext
text/x-wiki
'''Асабулеи'''<ref name="Аԥсны атопонимика">{{Аԥсны атопонимика (2002)}}</ref> ({{lang-ka|კულტუბანი}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақыҭа]].
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{Гагра араион}}
[[Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа]]
[[Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа]]
56fxnk0ayi44twub5tps7g0y0xvbvq7
Аҳҭнықалақь
0
10320
163709
151986
2026-04-17T23:59:31Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163709
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
'''Аҳҭны́қалакь'''<ref>{{Аԥсуа-аурыс жәар (2005)}}</ref> — ароль административтә центри аҵакырадгьыл асимволи рықалақь ауп. Иазҷыданы ари ма атәыла, ма ахаланапхгаратә хәҭа рцентр иҟоуп.
==Агалереиа==
<gallery mode="packed">
Bratislava Old Town (3706932185).jpg|[[Братислава]] (Словакиа)
Berlin Skyline Fernsehturm 02.jpg|[[Берлин]] (Германиа)
Vilnius Modern Skyline, Lithuania - Diliff.jpg|[[Вильниус]] (Литва)
AltstadtBernJul10.jpg|[[Берн]] (Швеицариа)
Tbilisi sunset-6.jpg|[[Қарҭ]] (Қырҭтәыла)
Vistas desde la iglesia de San Pedro, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 09.JPG|[[Рига]] (Латвиа)
Tallinn Old Town Helicam 2012.jpg|[[Таллин]] (Естониа)
Собор Святого Николая - Кафедральный собор (Helsingin tuomiokirkko) на Сенатской площади - panoramio.jpg|[[Ҳельсинки]] (Финландиа)
Prague Praha 2014 Holmstad flott view from Hradcany utsikt over mala Strana.jpg|[[Прага]] (Чехиа)
2018-07-07 Plac Zamkowy, Warszawa.jpg|[[Варшава]] (Польша)
Zagreb (29255640143).jpg|[[Загреб]] (Хорватиа)
Skopje, pohled na centrum města.jpg|[[Скопье]] (Аҩадатәи Македониа)
Ljubljana made by Janez Kotar.jpg|[[Лиублиана]] (Словениа)
Copenhagen - view from Christiansborg castle.jpg|[[Копенҳаген]] (Даниа)
Stockholm 3 (15377270982).jpg|[[Стокҳольм]] (Швециа)
Aerial view of Lumphini Park.jpg|[[Бангкок]] (Таиланд)
Ata Bank Building Baku - panoramio (2).jpg|[[Бақәа]] (Азербаиџьан)
View from the Cafesjian Center for the Arts.jpg|[[Ереван]] (Ермантәыла)
Male-total.jpg|[[Мале]] (Мальдив)
View of Moscow1.jpg|[[Москва]] (Урыстәыла)
Maidan Nezalezhnosti view.jpg|[[Киев]] (Украина)
Antananarivo Capital de Madagascar.jpg|[[Антананариву]] (Мадагаскар)
Kigali2018Cropped.jpg|[[Кигали]] (Руанда)
Aerial of the U.S. Capitol under restoration, Washington, D.C LCCN2010630859.jpg|[[Вашингтон]] (ЕАА)
Мінск. Сквер па плошчы Незалежнасці.jpg|[[Минск]] (Белоруссиа)
Andorra la Vella - footpath.jpg|[[Андорра-ла-Велиа]] (Андорра)
Vientiane Patouxai Laos.jpg|[[Виентиан]] (Лаос)
Klein-Windhoek 01.jpg|[[Виндҳук]] (Намибиа)
Plaza Grande, Quito, Ecuador, 2015-07-22, DD 86.JPG|[[Кито]] (Еквадор)
Bogotá, centro tradicional desde torre colpatria - panoramio.jpg|[[Богота]] (Колумбиа)
Tirana panorama (7246584338).jpg|[[Тирана]] (Арнауҭтәыла)
</gallery>
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
==Шәахә. иара убас==
{{commonscat|Capitals}}
* [[Адунеи аҳҭнықалақьқәа рыхьӡынҵа]]
* [[Аметрополиа]]
* [[Ақалақь]]
{{DEFAULTSORT:ҳҭнықалақь}}
[[Акатегориа:Аҳҭнықалақьқәа| ]]
[[Акатегориа:Ақалақьқәа]]
[[Акатегориа:Административтә еихшара ахкқәа]]
dgtw8eiaj86srdrvib2s4hryhxehicf
164087
163709
2026-04-18T02:33:38Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]]
149452
wikitext
text/x-wiki
'''Аҳҭны́қалакь'''<ref>{{Аԥсуа-аурыс жәар (2005)}}</ref> — ароль административтә центри аҵакырадгьыл асимволи рықалақь ауп. Иазҷыданы ари ма атәыла, ма ахаланапхгаратә хәҭа рцентр иҟоуп.
==Агалереиа==
<gallery mode="packed">
Bratislava Old Town (3706932185).jpg|[[Братислава]] (Словакиа)
Berlin Skyline Fernsehturm 02.jpg|[[Берлин]] (Германиа)
Vilnius Modern Skyline, Lithuania - Diliff.jpg|[[Вильниус]] (Литва)
AltstadtBernJul10.jpg|[[Берн]] (Швеицариа)
Tbilisi sunset-6.jpg|[[Қарҭ]] (Қырҭтәыла)
Vistas desde la iglesia de San Pedro, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 09.JPG|[[Рига]] (Латвиа)
Tallinn Old Town Helicam 2012.jpg|[[Таллин]] (Естониа)
Собор Святого Николая - Кафедральный собор (Helsingin tuomiokirkko) на Сенатской площади - panoramio.jpg|[[Ҳельсинки]] (Финландиа)
Prague Praha 2014 Holmstad flott view from Hradcany utsikt over mala Strana.jpg|[[Прага]] (Чехиа)
2018-07-07 Plac Zamkowy, Warszawa.jpg|[[Варшава]] (Польша)
Zagreb (29255640143).jpg|[[Загреб]] (Хорватиа)
Skopje, pohled na centrum města.jpg|[[Скопье]] (Аҩадатәи Македониа)
Ljubljana made by Janez Kotar.jpg|[[Лиублиана]] (Словениа)
Copenhagen - view from Christiansborg castle.jpg|[[Копенҳаген]] (Даниа)
Stockholm 3 (15377270982).jpg|[[Стокҳольм]] (Швециа)
Aerial view of Lumphini Park.jpg|[[Бангкок]] (Таиланд)
Ata Bank Building Baku - panoramio (2).jpg|[[Бақәа]] (Азербаиџьан)
View from the Cafesjian Center for the Arts.jpg|[[Ереван]] (Ермантәыла)
Male-total.jpg|[[Мале]] (Мальдив)
View of Moscow1.jpg|[[Москва]] (Урыстәыла)
Maidan Nezalezhnosti view.jpg|[[Киев]] (Украина)
Antananarivo Capital de Madagascar.jpg|[[Антананариву]] (Мадагаскар)
Kigali2018Cropped.jpg|[[Кигали]] (Руанда)
Aerial of the U.S. Capitol under restoration, Washington, D.C LCCN2010630859.jpg|[[Вашингтон]] (ЕАА)
Мінск. Сквер па плошчы Незалежнасці.jpg|[[Минск]] (Белоруссиа)
Andorra la Vella - footpath.jpg|[[Андорра-ла-Велиа]] (Андорра)
Vientiane Patouxai Laos.jpg|[[Виентиан]] (Лаос)
Klein-Windhoek 01.jpg|[[Виндҳук]] (Намибиа)
Plaza Grande, Quito, Ecuador, 2015-07-22, DD 86.JPG|[[Кито]] (Еквадор)
Bogotá, centro tradicional desde torre colpatria - panoramio.jpg|[[Богота]] (Колумбиа)
Tirana panorama (7246584338).jpg|[[Тирана]] (Арнауҭтәыла)
</gallery>
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
==Шәахә. иара убас==
{{commonscat|Capitals}}
* [[Адунеи аҳҭнықалақьқәа рыхьӡынҵа]]
* [[Аметрополиа]]
* [[Ақалақь]]
{{DEFAULTSORT:ҳҭнықалақь}}
[[Акатегориа:Аҳҭнықалақьқәа| ]]
[[Акатегориа:Ақалақьқәа]]
[[Акатегориа:Административтә еихшара ахкқәа]]
jr4mb90ilte2fk1oykwps86imy6pvhx
Акатегориа:Абызшәақәа
14
10379
163688
129743
2026-04-17T23:50:32Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163688
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{commonscat|Languages}}
{{DEFAULTSORT:бызшәа}}
[[Акатегориа:Алингвистика]]
[[Акатегориа:Аетнографиа]]
[[Акатегориа:Абызшәа| ]]
3w5f4n3gkixkylsvp6pyy70knlnj7gg
164097
163688
2026-04-18T02:34:06Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
129743
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Languages}}
{{DEFAULTSORT:бызшәа}}
[[Акатегориа:Алингвистика]]
[[Акатегориа:Аетнографиа]]
[[Акатегориа:Абызшәа| ]]
aegovaq8bcs55xvbwvg3yhra3c85c1p
Агеографиатә акоординатқәа
0
10478
163818
147006
2026-04-18T00:57:53Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163818
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
'''Агеогра́фиатә акоордина́тқәа'''
* Аладатәи (шьыбжьырхара) аҭбаара — л.ҭ. (ю.ш.);
* Аҩадатәи (жәҩанҵәырхара) аҭбаара — ҩ.ҭ. (с.ш.);
* Амрагыларатәи аноурылара — м.н. (в.д.);
* Амраҭашәаратәи аноурылара — м.н. (з.д.).
[[Акатегориа:Акоординатқәа рсистемақәа]]
[[Акатегориа:Акартографиа]]
[[Акатегориа:Агеодезиа]]
l9rq3gyb6vf2kvuwjjsevq8nomymq59
164007
163818
2026-04-18T02:29:54Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
147006
wikitext
text/x-wiki
'''Агеогра́фиатә акоордина́тқәа'''
* Аладатәи (шьыбжьырхара) аҭбаара — л.ҭ. (ю.ш.);
* Аҩадатәи (жәҩанҵәырхара) аҭбаара — ҩ.ҭ. (с.ш.);
* Амрагыларатәи аноурылара — м.н. (в.д.);
* Амраҭашәаратәи аноурылара — м.н. (з.д.).
[[Акатегориа:Акоординатқәа рсистемақәа]]
[[Акатегориа:Акартографиа]]
[[Акатегориа:Агеодезиа]]
ojqcxwppcq73bzkqylfsxg9kaypjeyw
Акатегориа:1407 шықәса
14
16201
163887
104409
2026-04-18T01:26:24Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163887
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акатегориа ашықәса|1407}}
[[Акатегориа:1400-тәи ашықәсакәа| ]]
[[Акатегориа:Ашықәсақәа]]
ax5g6kyw5vn1jj60004pfss3po0hdm0
163969
163887
2026-04-18T02:28:10Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:1234qwer1234qwer4|1234qwer1234qwer4]]
104409
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|1407}}
[[Акатегориа:1400-тәи ашықәсакәа| ]]
[[Акатегориа:Ашықәсақәа]]
j9dyep1vqxa8msp6u0fhuavrm0h7dce
Акатегориа:1655 шықәса
14
16450
163869
104657
2026-04-18T01:19:02Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163869
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акатегориа ашықәса|1655}}
[[Акатегориа:1650-тәи ашықәсакәа| ]]
[[Акатегориа:Ашықәсақәа]]
2wkug04dec16ricn6x26v8wz2sdwdap
163977
163869
2026-04-18T02:28:34Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:1234qwer1234qwer4|1234qwer1234qwer4]]
104657
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|1655}}
[[Акатегориа:1650-тәи ашықәсакәа| ]]
[[Акатегориа:Ашықәсақәа]]
h6w7b44z492ff2kobbkyfm6nvw1ti25
Акатегориа:1997 шықәса
14
16791
163815
104999
2026-04-18T00:55:06Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163815
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акатегориа ашықәса|1997}}
[[Акатегориа:1990-тәи ашықәсакәа| ]]
[[Акатегориа:Ашықәсақәа]]
9iqw0eg01jt9rz631m5xa7xyqo42a1r
164009
163815
2026-04-18T02:29:59Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:1234qwer1234qwer4|1234qwer1234qwer4]]
104999
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|1997}}
[[Акатегориа:1990-тәи ашықәсакәа| ]]
[[Акатегориа:Ашықәсақәа]]
o52ibtgbr9vcdqjmrrn5col00k2vlys
Акориак бызшәа
0
19267
163685
127412
2026-04-17T23:49:44Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163685
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
'''Акориак бызшәа'''<ref>{{Аурыс-аԥсуа жәар (2016)|1|643}}</ref> (чавʼчывэн, чавʼчываелыел)
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Абызшәақәа]]
978kgfkk1ny6du5bkahuraj153t6nq8
163686
163685
2026-04-17T23:50:00Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163686
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
'''Акориак бызшәа'''<ref>{{Аурыс-аԥсуа жәар (2016)|1|643}}</ref> (чавʼчывэн, чавʼчываелыел)
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Абызшәақәа]]
rn40zhyslol38fsmjp9tkvu5tvvraal
164099
163686
2026-04-18T02:34:10Z
Saroj
11649
Откат правок [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
127412
wikitext
text/x-wiki
'''Акориак бызшәа'''<ref>{{Аурыс-аԥсуа жәар (2016)|1|643}}</ref> (чавʼчывэн, чавʼчываелыел)
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Абызшәақәа]]
ttbbejoallibjmv5nlh4r9t3md4skqi
Ҳ. ҟ. 463
0
19487
163840
80688
2026-04-18T01:06:47Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163840
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-463}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
padp223lgyq8rxqsnom3j607z41f1x9
163987
163840
2026-04-18T02:28:59Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:2600:1700:1E0:6B2F:4C18:7B7A:738A:5DBB|2600:1700:1E0:6B2F:4C18:7B7A:738A:5DBB]]
80688
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|-463}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
b1yo27vfnp2ztr3579ep9qtyklv8juz
Ҳ. ҟ. 464
0
19488
163839
80689
2026-04-18T01:06:33Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163839
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-464}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
s6hli17phlnbdorggl3d837wd4kuhld
163988
163839
2026-04-18T02:29:01Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:2600:1700:1E0:6B2F:4C18:7B7A:738A:5DBB|2600:1700:1E0:6B2F:4C18:7B7A:738A:5DBB]]
80689
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|-464}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
f98syps2rptomty3zach7ir4zkqas8n
Ҳ. ҟ. 465
0
19489
163838
100039
2026-04-18T01:06:24Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163838
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-465}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
facza1uc0morco3999hzfgtja8jhqqg
163989
163838
2026-04-18T02:29:03Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:XXBlackburnXx|XXBlackburnXx]]
80690
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|-465}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
bmqop1a4o7rfvjx203xvg7tly9ghoom
Ҳ. ҟ. 466
0
19490
163834
80691
2026-04-18T01:04:25Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163834
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-466}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
onbxu6jixz4wwb8uq6m2e8v88b2q9ck
163841
163834
2026-04-18T01:06:51Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163841
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-466}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
mxyw5yppvxdnvz28prupaysrht0euc8
163842
163841
2026-04-18T01:06:57Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163842
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-466}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
ivjxxltir8svbqo3oj8xtcf85dwlr1i
163843
163842
2026-04-18T01:08:09Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163843
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-466}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
ozzrq0yjl6s89ge1kodzacgn5ssdx3s
163844
163843
2026-04-18T01:08:19Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163844
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-466}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
4gheuhwy2cnpca0h24ipyr609o4qxez
163845
163844
2026-04-18T01:08:30Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163845
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-466}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
h1gx6k078b5bhfxu2vuilevpo1s0wfi
163846
163845
2026-04-18T01:08:39Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163846
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-466}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
4em078eod3wv63xmpq2b1fyf1lufw9u
163847
163846
2026-04-18T01:09:52Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163847
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-466}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Нанҳәамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
nar9spg48dehe44ta4ci5q7l9jbbmsp
163848
163847
2026-04-18T01:10:06Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163848
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-466}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Нанҳәамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
1xlg9s82q2ragk23waf11ewcx4wie2v
163849
163848
2026-04-18T01:10:17Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163849
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-466}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Нанҳәамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
hdbqbnhrl3klpr9rr10a2klfamo8wwn
163850
163849
2026-04-18T01:10:21Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163850
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-466}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Нанҳәамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Иит==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
auq7ja1ggdvr7a6pk9yhhi9fz0gq7im
163986
163850
2026-04-18T02:28:57Z
Saroj
11649
Откат правок [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:2600:1700:1E0:6B2F:4C18:7B7A:738A:5DBB|2600:1700:1E0:6B2F:4C18:7B7A:738A:5DBB]]
80691
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|-466}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
j7ewbecncyqwlmo2r8dt73wuu8ysw87
Ҳ. ҟ. 467
0
19491
163837
80692
2026-04-18T01:05:11Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163837
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-467}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
szk3yrgqipa6um3uezltmed1caeblwb
163990
163837
2026-04-18T02:29:05Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:2600:1700:1E0:6B2F:4C18:7B7A:738A:5DBB|2600:1700:1E0:6B2F:4C18:7B7A:738A:5DBB]]
80692
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|-467}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
nr7opuv0bume9wshckn5hfexmuq4aa9
Ҳ. ҟ. 468
0
19492
163836
80693
2026-04-18T01:05:01Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163836
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-468}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
hv4xe7i16kv6eui23565eccx22bcyo7
163991
163836
2026-04-18T02:29:07Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:2600:1700:1E0:6B2F:4C18:7B7A:738A:5DBB|2600:1700:1E0:6B2F:4C18:7B7A:738A:5DBB]]
80693
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|-468}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
7dgm0t8uonz69yxk1s3un5zxotlwtf9
Ҳ. ҟ. 469
0
19493
163835
80694
2026-04-18T01:04:44Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163835
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-469}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
oouy1m96l9jn3cfr0n41e1ljhtoztta
163992
163835
2026-04-18T02:29:09Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:2600:1700:1E0:6B2F:4C18:7B7A:738A:5DBB|2600:1700:1E0:6B2F:4C18:7B7A:738A:5DBB]]
80694
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|-469}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
f4a6zi4wtzst4vtlxh1hex1bj51aqld
Ҳ. ҟ. 1460
0
20488
163696
81760
2026-04-17T23:54:09Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163696
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-1460}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
m8un29tzmuu0p4s53m6lpfs53rjw6ed
164090
163696
2026-04-18T02:33:45Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:107.77.219.165|107.77.219.165]]
81760
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|-1460}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
lw7esjrmlod3gk9i8jf9qxo39ccof89
Ҳ. ҟ. 1461
0
20489
163695
81761
2026-04-17T23:54:01Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163695
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-1461}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gywdohqj1cj37rexk86d0sntvtk2fhs
164091
163695
2026-04-18T02:33:47Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:107.77.219.165|107.77.219.165]]
81761
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|-1461}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rwx7ry6qjo0q39h4fadqo84vr0np62n
Ҳ. ҟ. 1462
0
20490
163694
81762
2026-04-17T23:52:50Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163694
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-1462}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
ci13z0rv6qme5smu83vvf87gg43vnd0
164092
163694
2026-04-18T02:33:49Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:107.77.219.165|107.77.219.165]]
81762
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|-1462}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
d0757e9h9org0kewoxsui8qinep6c0q
Ҳ. ҟ. 1463
0
20491
163689
95160
2026-04-17T23:50:44Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163689
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-1463}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
45ngi27h1ueiy5161de82gfazkubrp2
163697
163689
2026-04-17T23:54:13Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163697
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-1463}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
90o7n0rfur04w5nk6f9sva33mhp7px7
163698
163697
2026-04-17T23:54:17Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163698
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-1463}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
8xb46hw6epmgjpxfpdnkatc9rwtv5t8
163699
163698
2026-04-17T23:54:28Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163699
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-1463}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
1hg1nl9ugt9xzx3xxvwbrd18kvrf1tl
163700
163699
2026-04-17T23:55:40Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163700
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-1463}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
b5c1ltj8dgi9qhxvfisjrtgvwhdq6r1
163701
163700
2026-04-17T23:55:49Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163701
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-1463}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
rvgwi0egabtb5l1hzkjqysxiw9i4le5
163702
163701
2026-04-17T23:55:59Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163702
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-1463}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
jit5ebkymqi8aqof175d1cedio9j3wk
163703
163702
2026-04-17T23:56:08Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163703
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-1463}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
5n438t884tax7e1adjhpv4w5hwogx4c
163704
163703
2026-04-17T23:56:17Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163704
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-1463}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Жьҭаарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
aesrug2wwna1ndaxdo2sw96tt3112tb
163705
163704
2026-04-17T23:57:30Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163705
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-1463}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Жьҭаарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
r9i2phrcphny69985dk5eq21lhi4nfs
163706
163705
2026-04-17T23:57:34Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163706
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-1463}}
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Ахҭысқəа==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Хәажәкырамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Жьҭаарамза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Иит==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
f80aw07wn8x5x7i5fkivdbl0mff96jh
164089
163706
2026-04-18T02:33:43Z
Saroj
11649
Откат правок [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Minorax|Minorax]]
95160
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|-1463}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
ncs3qxr8hojynqt8wtpgqdcaqdrrlrp
Ҳ. ҟ. 1464
0
20492
163693
123904
2026-04-17T23:52:41Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163693
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-1464}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
nqnz5gcwoaxohftgg40jrrdw0su2kzg
164093
163693
2026-04-18T02:33:57Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Svartava|Svartava]]
81764
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|-1464}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
mmdiy487s6e1j3y3pw95gicnal041tq
Ҳ. ҟ. 1465
0
20493
163692
81765
2026-04-17T23:52:26Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163692
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-1465}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
jpv1pol4u8n937jan1kesne61bdjtm8
164094
163692
2026-04-18T02:33:59Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:107.77.219.165|107.77.219.165]]
81765
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|-1465}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
ne15w8aale0ga6qzpjzzhf2xx0q8u52
Ҳ. ҟ. 1466
0
20494
163691
81766
2026-04-17T23:52:16Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163691
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Ашықәс|-1466}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
ezmri0i961rr9ibwa7tpfuzgpmd0d3o
164095
163691
2026-04-18T02:34:01Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:107.77.219.165|107.77.219.165]]
81766
wikitext
text/x-wiki
{{Ашықәс|-1466}}
==Ахҭысқəа==
===Ажьырныҳәамза===
===Жәабранмза===
===Хәажәкырамза===
===Мшаԥымза===
===Лаҵарамза===
===Рашәарамза===
===Ԥхынгәымза===
===Нанҳәамза===
===Цәыббрамза===
===Жьҭаарамза===
===Абҵарамза===
===Ԥхынҷкәынмза===
==Иит==
==Рыԥсҭазаара иалҵит==
gqs3kb9ihbybin6w51yja7rsh3a0q96
Акатегориа:Европатәи атәылақәа
14
26426
163827
120559
2026-04-18T01:01:05Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163827
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{commonscat|Countries of Europe}}
[[Акатегориа:Европа]]
[[Акатегориа:Атәылақәа аконтинентқәа рыла]]
c0kvpt7fjoaz2rey3zlkssvtbjc592s
163999
163827
2026-04-18T02:29:34Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
120558
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Countries of Europe}}
[[Акатегориа:Европа]]
[[Акатегориа:Атәылақәа аконтинентқәа рыла]]
k9qiqjagbt81838re6eiivrlmkohhwm
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура
0
27099
163741
133247
2026-04-18T00:12:24Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163741
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
[[Афаил:International Atomic Energy Agency Logo.svg|мини|Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура агерб]]
[[Афаил:UnocityIAEA persp.jpg|мини|Аштаб-квартира ыҟоуп [[Вена]] - Жәларбжьаратәи венатәи ацентр]]
'''Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура''' (иааркьаҿны МАГАТЭ, англ. International Atomic Energy Agency, иааркьаҿны IAEA) – атомтә фымца аҿиареи уи аҭынч ԥсҭазаара аҟны ахархәареи рзы жәларбжьаратәи аиҿкаара. Уи аԥҵан 1957 шықәса рзы. Аштаб-квартира ыҟоуп Вена (Жәларбжьаратәи венатәи ацентр).
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура (МАГАТЭ) аҭоурых==
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аԥҵан 1957 шықәса рзы, иҟаз ашәарҭарақәеи агәыӷрақәеи рҳәаақәа ирҭагӡаны, избанзар иҟан ашәарҭара аиадертә технологиақәа рхархәаразы. Ас еиԥш амаҵзура ацәырҵра зыбзоуроу Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент Дуаите Еизенхауер ԥхынҷкәынмза 8, 1953 шықәса рзы Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа хада аҟны «Атом адунеи азы» ажәахә ала иқәгылара ауп.
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аофициалтә иирамшны иԥхьаӡоуп рашәарамза 29, 1957 шықәса – ари амш азы ауп Еизенхауер хадас дызмаз Еиду Америкатәи Аштатқәа амаҵзура аԥҟаԥҵәа аратификациа аназыруз.
Вашингтон Агәилԥшшәы змоу абаҳча аҟны имҩаԥгаз апресс- конференциаҿы анапаҵаҩра ацеремониа анымҩаԥыс ашьҭахь, ахада Еизенхауер Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа хада аҿаԥхьа иқәгылараҟны ажәалагала ҟаиҵеит Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аԥҵазарц.
«Ҳара, аиашазы, адунеи зегьы аҟны ауаа ирызцәырҵыз агәыӷра аформа аҳҭеит….атом аиҩырҷҷара иалнаршоит еиҟәыҭханы иҟоу адунеи аизакра», — иҳәеит Еизенхауер иқәгылараҿы.
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аусура (МАГАТЭ)==
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аусура иузаҟәымыҭхо иадҳәалоуп аиадертә технологиақәа, насгьы урҭ ҩ-хырхырҭакны рхархәаразы алшарақәа ыҟоуп: абџьарк аҳасаб ала, мамзаргьы ауаа ирыхәо ахархәара змоу мыруганы. 1953 шықәса рзтәи апрезидент Еизенхауер иқәгылара аан зыӡбахә ҳәаз аидеиақәа иалдыршеит Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура Аԥҟаԥҵәа аԥҵара, аӡәыкны уи азы 81 ҳәынҭқарра рыбжьы арҭеит 1956 шықәса рзы.
Ари амаҵзура аԥҵан Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара асистема аҟны жәларбжьаратәи еиҿкаарак аҳасаб ала, уи аконцепциа «Атом адунеи азы» аларҵәара иацхраауан. Аханатә ари аиҿкаара аҳәынҭқаррақәа- алахәылацәеи, адунеи зегьы аҟны хыԥхьаӡара рацәала апартниорцәеи ашәарҭара зцым адунеитә иадертә технологиақәа раԥҵаразы азинмчы дуқәа аман. Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аҩбатәи амиссиас иҟан атом ахархәара хылаԥшра аҭара, уи атәы ҳәоуп аиҿкаара Аԥҟаԥҵәа аҩбатәи ахәҭаҷ аҟны.
«Амаҵзура иаарласны инарҭбааны аҭынчра адгылара аҭаразы атомтә енергиа ахархәара хықәкыс иамоуп. Иахьынӡауа амаҵзура ацхыраара ҟанаҵоит, насгьы хылаԥшра анаҭоит атомтә фымца џьара арратә хықәкыс ахархәара амоурц азы», — ҳәа азгәаҭоуп аԥҟаԥҵәа ахәҭаҷқәа руак аҟны.
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы – ари аиҿкаара аҭынч ԥсҭазаара аҟны атомтә енергиа ахархәаразы аусеицуразы наука- техникатә еиҿкаароуп. Ари аҿкаара ахықәкы хада – аиадертә бџьар аламырҵәара, насгьы атәылақәа маӡала ари аҭынчра иазырхоу атом арратә хықәкқәа рзы рхы иадмырхәарц аҟаҵара ауп.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцаз амаҵзура аиадертә материалқәа рхархәаразы хылаԥшра ҟанаҵоит, хыхь ишаҳҳәахьоу еиԥш, ари ахылаԥшра мҩаԥыргоит Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аинспекторцәа аҭыԥқәа рҟны.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура еиуеиԥшым атәылақәа апрактикатә цхыраара рзыҟарҵоит, насгьы абжьгарақәа рырҭоит атомтә фымца ахархәашьазы апрограммақәа рымҩаԥгаразы. Арҭ апрограммақәа рхықәкы хада – адыррақәа реимдара, атәылақәа атомтә программақәа рхархәара еиҳа ашәарҭара ацымкәа рхархәара алдыршарц ауп. Амаҵзура абжьгаҩцәеи амыругақәеи рзы адгаларақәа ҟанаҵоит, аҟазацәа аҵара днарҵоит.
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы аиадертә технологиақәа рзы аинформациа еизнагоит, урҭ раларҵәара азы Вена иҟоу Жәларбжьаратәи аиадертә информациатә система ахархәара анаҭоит. Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аҵарадырреи, анаукеи, акультуреи рызҵаарақәа рзы ҷыдалатәи аусбарҭеи (ЮНЕСКО) Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы Амаҵзуреи еицхырааны Триест, Италиа иҟоу атеориатә физика азы Жәларбжьаратәи ацентр напхгара арҭоит. Иара убасгьы аиадертә физика ахархәара апринципқәа апрактика аҟны рхархәаразы аҭҵаарақәа ахьымҩаԥырго алабораториақәа хԥа аԥҵаны иамоуп, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы Амаҵзура Агәабзиарахьчаразы Адунеизегьтәи аиҿкаара (ВОЗ) аус ацнауеит амедицинеи абиологиеи рҟны арадиациа ахархәаразы апроблемақәа рызҵаарақәа рзы.
==Аиадертә бџьар аламырҵәара==
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы ихадараҵәҟьоу хырхарҭаны иамоуп – аиадертә бџьар аламырҵәара аус аиҿкаара. 1962 шықәса рзы 102 тәыла рнапы аҵарҩит аиадертә бџьар аламырҵәаразы аиқәышаҳаҭра (ДНЯО).
Аиадертә бџьар аламырҵәаразы аиқәышаҳаҭра инақәыршәаны Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура иадҵан, ари аиқәышаҳаҭра знапы аҵазҩыз уи шынарыгӡо хылаԥшра аҭарагьы. Амҵзура ахылаԥшратә функциақәа – мамзаргьы Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы агарантиақәа – хықәкыс ирымоуп аиадертә бџьар змам атәылақәа рҟны аҭынчратә атомтә фымца аиадертә ахь ииаргаратәы аҟамҵара.
Ас еиԥш агәаҭарақәа рымҩаԥгара алыршахоит аинспекциа мҩаԥысраны иахьыҟоу атәылеи Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзуреи аиқәышаҳаҭра рыбжьазар. Аилкаара агарантиа хатәгәаԥхаратәи еилкаароуп. Ус еиԥш хатәгәаԥхаралатәи агарантиақәа Амаҵзура иқәнаргылеит Еиду Америкатәи Аштатқәа, Британиа ду, Франциа, Китаи, Урыстәыла. Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура ахәдықәҵарақәа аланарҵәеит, хыхь зыӡбахә ҳәоу хә-ҳәынҭқаррак рнаҩс даҽа 95% рҟынӡа аиадертә шьақәгылақәа ахьыҟоу аҭыԥқәа рҟны. Иахьанӡа 225 еиқәышаҳаҭра аус руеит 141 ҳәынҭқарра рҟны.
==Аиҿкаара аилазаара==
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура анапхгараҭаратә органны иҟоуп аконференциа Хада, анапхгаҩцәа Рхеилак, Амаӡаныҟәгарҭа.
Аконференциа Хада — ари амаҵзура иреиҳаӡоу органуп. Иара аиҿкаара иалоу атәылақәа зегьы рхаҭарнакцәа алахәуп, аконференциа хада ауп анапхгаҩцәа Рхеилак алызхуа, насгьы амаӡаныҟәгарҭа аусура хылаԥшра азҭо, адиректор хада далызхуа.
Аконференциа Хада шықәсык ахь знык иаарыԥхьоит.
Анапхгаҩцәа Рхеилак акәзар, иара 35-ҩык ахылаԥшратә директорцәа рыла ишьақәгылоуп, амаҵзура анагӡаратә органуп. Иара иалшоит аӡбамҭақәа рыдкылара Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура иалоу атәылақәа зегьы рзы зынагӡара хымԥадатәины иҟоу. Анапхгаҩцәа рхеилак иалоу шықәсыкахь хәынтә еизоит.
Амаӡаныҟәгарҭа - административтә органуп, иара аилазаараҿы иҟоуп ашәырҭадареи аиадертә фымцеи аҟәша, уи аиадертә енергетикеи ареакторқәеи, аиадертә шәарҭадареи, иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабара ахьчареи анаука- техникатә информациеи рызҵаарақәа аӡбоит. Иҟоуп убасгьы аизотопқәа рыҭҵаара аҟәша, атехникатә усеицура аҟәшеи администрациа аҟәшеи. Амаӡаныҟәгарҭа адиректор Хада дызхагылоу, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура апрограммақәа рынагӡара ихахьы игоит, урҭ апрограммақәа Ахеилаки аконференциа Хадеи ианышьақәдырӷәӷәалак ашьҭахь.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура адиректор хадацәа
Адиректор Хада ԥшьышықәса аҿҳәарас иҭаны далырхуеит.
Еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы директор хадацәас иҟан:
Коул Стерлинг — Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1957—1961 шш.;
Сигвард Еклунд — Швециа, 1961—1981 шш.;
Ханс Бликс — Швециа, 1981—1997 шш.;
Мохаммед ель-Барадеи — Мысра, 1997—2009 шш.;
Амано Иукиа — Иапониа, 2009—2019 шш.
==Аиҿкаара абиуџьет==
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аусура шьақәгылоуп аҳәынҭқаррақәа- алахәылацәа, аҳәынҭқаррақәа- адонорцәа, аиҿкаара иалам рбиуџьентнҭыҵтәи лагалақәа рыла. Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аконференциа Хада есышықәса ишьақәдырӷәӷәоит.
Ҿырԥштәыс иаагозар, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура абиуџьет 2010 шықәсазы ишьақәнаргылеит 315 400 000 евро.
== Атәылақәа-алахәылацәа ==
2019 шықәса, жәабранмза 5 рзы ари амаҵзура иалаз атәылақәа рхыԥхьаӡара 171 рҟынӡа инаӡеит. Ҵаҟа иаагоу асиа иаанарԥшуеит иарбан тәылоу, насгьы иарбан шықәсоу Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура ианалалаз.
* [[1957]] шықәса: Австралиа, Австриа, Албаниа, Аргентина, Афганистан, Беларусиа, Болгариа, Бразилиа, Венгриа, Венесуела, Виетнам, Гаити, Гватемала, Германиа, Грециа, Даниа, Доминикантәи Ареспублика, Египет, Израиль, Индиа, Индонезиа, Исландиа, Испаниа, Италиа, Канада, Куба, Марокко, Монако, Мианма, Нидерланды, Зеландиа ҿыц, Норвегиа, Пакистан, Парагваи, Перу, Польша, Португалиа, Кореиатәи ареспублика, Урыстәылатәи Афедерациа, Румыниа, Сальвадор, Иԥшьоу Престол, Еиду Акралра, Еиду Америкатәи Аштатқәа, Асоциалисттә Федеративтә Республика Иугославиа, Таиланд, Тунис, Ҭырқәтәыла, Украина, Франциа, Швеицариа, Швециа, Шри-Ланка, Ефиопиа, Ҩадатәи Африка, Иапониа
* [[1958]] шықәса: Бельгиа, Иран, Лиуксембург, Мексика, Судан, Филиппины, Финлиандиа, Еквадор
* [[1959]] шықәса: Ирак
* [[1960]] шықәса: Гана, Колумбиа, Сенегал, Чили
* [[1961]] шықәса: Адемократиатә Республика Конго, Ливан, Мали
* [[1962]] шықәса: Либериа, Саудтәи Аравиа
* [[1963]] шықәса: Алжир, Боливиа, Кот-д'Ивуар, Ливиа, Сириа, Уругваи
* [[1964]] шықәса: Габон, Камерун, Кувеит, Нигериа
* [[1965]] шықәса: Кениа, Кипр, Коста-Рика, Мадагаскар, Иамаика
* [[1966]] шықәса: Иорданиа, Панама
* [[1967]] шықәса: Сингапур, Сиерра-Леоне, Уганда
* [[1968]] шықәса: Лихтенштеин
* [[1969]] шықәса: Замбиа, Малаизиа, Нигериа
* [[1970]] шықәса: Ирландиа
* [[1972]] шықәса: Бангладеш
* [[1973]] шықәса: Монголиа
* [[1974]] шықәса: Маврикиа
* [[1976]] шықәса: Катар, Еизаку Арабтәи Аемиратқәа, Танзаниа
* [[1977]] шықәса: Никарагуа
* [[1983]] шықәса: Намибиа
* [[1984]] шықәса: Китаи
* [[1986]] шықәса: Зимбабве
* [[1992]] шықәса: Словениа, Естониа
* [[1993]] шықәса: Ермантәыла, Литва, Словакиа, Хорватиа, Чехиатәи Ареспублика
* [[1994]] шықәса: Иемен, Ҟазахстан, Маршаллтәи Адгьылбжьаха, Аҩадатәи Македониа, Узбекистан
* [[1995]] шықәса: Босниеи Герцеговинеи
* [[1996]] шықәса: Қырҭтәыла
* [[1997]] шықәса: Латвиа, Мальта, Молдова
* [[1998]] шықәса: Буркина-Фасо
* [[1999]] шықәса: Ангола, Бенин
* [[2000]] шықәса: Таџьикисҭан
* [[2001]] шықәса: Азербаиџьан, Сербиа, Агәҭатәи Африкатәи Ареспублика
* [[2002]] шықәса: Ботсвана, Еритреиа
* [[2003]] шықәса: Гондурас, Кыргызсҭан, Сеишелтәи Адгьылбжьахақәа
* [[2004]] шықәса: Мавританиа
* [[2005]] шықәса: Чад
* [[2006]] шықәса: Белиз, Малави, Мозамбик, Черногориа
* [[2007]] шықәса: Кабо-Верде*
* [[2008]] шықәса: Непал, Палау
* [[2009]] шықәса: Бахреин, Бурундиа, Камбоџьиа, Конго, Лесото, Оман
* [[2011]] шықәса: Лаос Жәлар Рдемократиатә Республика, Тонга*
* [[2012]] шықәса: Доминика, Папуа-Гвинеиа ҿыц, Руанда, Того, Тринидади Тобагои, Фиџьи
* [[2013]] шықәса: Сан-Марино, Есватини
* [[2014]] шықәса: Багамтәи Адгьылбжьаха, Брунеи-Даруссалам, Комортәи Адгьылбжьахақәа*
* [[2015]] шықәса: Антигуеи Барбудеи, Барбадос, Вануату, Гаиана, Џьибути
* [[2016]] шықәса: Гамбиа*, Туркменисҭан
* [[2017]] шықәса: Сент-Винсенти Гренадинеи
* [[2018]] шықәса: Гренада
* [[2019]] шықәса: Сент-Лиусиа
* Кореиа Жәлар Рдемократиатә Республика (КНДР), Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура (МАГАТЭ) 1974 шықәса рзы иалалаз, уи аилазаара иалҵит 1994 шықәса рзы.
* Хыхь иаагоу асиа аҟны курсивла иалкаау егьырҭ аҳәынҭқаррақәа ари аиҿкаара аҟны ишьақәырӷәӷәан Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аконференциа Хада ала, иахәҭоу аиуристтә документқәа аналарҵа анаҩс (Гамбиа, Кабо-Верде, Комортәи Адгьылбжахақәа, Тонга).
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аштаб-квартира==
1957 шықәса, жьҭаарамзазы аконференциа Хада актәи асессиа аделегатцәа ирыдыркылеит аӡбамҭа, Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аштаб-квартира Вена, Австриа, аиҿкааразы. Венатәи жәларбжьаратәи ацентр аадыртаанӡа, нанҳәамза 1979 шықәса, Амаҵзура аамҭалатәи аштаб-квартираны иҟан асасааирҭа «Гранд- отель», Венатәи аопера азааигәара игылаз.
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура иамоуп, иара убасгьы, арегионалтә ҟәшақәа ҩба –Торонто, Канада (аус ауеит 1979 шықәса раахыс), Токио, Иапониа (аус ауеит 1984 шықәса раахыс), иара убасгьы ҩ-биурок: Ниуи-Иорк, Еиду Америкатәи Аштатқәа (1957 шықәса раахыс), Женева, Швеицариа (1956 шықәса раахыс). Амаҵзура Венеи Заиберсдорфи, Австриа (1961 шықәса раахыс иаартыз), аиадертә технологиақәа рлабораториа напхгара анаҭоит, иара убасгьы Монако иҟоу алабораториа (1961 шықәса раахыс). Насгьы аҭҵааратә центр аԥҵоуп Италиа.
==Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа==
Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа ахеилак, жьҭаарамза 7, 2005 шықәса рзы Осло ирыланаҳәеит Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзуреи (МАГАТЭ) уи ахада Мохаммед ель-Барадеи ишранаршьо. Уи ишьақәнаргылеит 10 миллионк швециатәи акронқәа, имҩаԥысит Норвегиа аҳҭнықалақь аҟны, ԥхынҷкәынмза, 2005 шықәса рзы.
1997 шықәса раахыс аиҿкаара иахагылаз Мохаммед ель-Барадеи (Mohamed ElBaradei) Мысратәи (Египет) профессианалтә дипломатын. Ари аҭыԥ ахь иара ҩынтәны далхын – аҩынтәраан Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура (МАГАТЭ) 2001 шықәса инаркны 2005 шықәсанӡа ахадас дыҟан.
==Азхьарԥшқәа==
* [http://www.aem-group.ru/mediacenter/informatoriy/chto-takoe-magate-i-chem-ono-zanimaetsya.html]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/istoriya]
* [https://mybiblioteka.su/6-12437.html]
* [https://intalent.pro/article/mezhdunarodnoe-agentstvo-po-atomnoy-energii-magate.html]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.referat911.ru/Predprinimatelstvo/deyatelnost-magatje/44207-1377119-place2.html]
* [https://www.iaea.org/ru/temy/dogovor-o-nerasprostranenii]
* [https://www.uatom.org/ru/rezhym-nerasprostranenyya-2/mezhdunarodnoe-sotrudnychestvo-v-sfere-nerasprostranenyya]
* [https://www.referat911.ru/Predprinimatelstvo/deyatelnost-magatje/44207-1377119-place2.html]
* [https://abc-fortune.ru/horoscopes/magate-sozdanie-magate-istoriya-sozdaniya-napravleniya-i-formy-deyatelnosti/]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/sovet-upravlyayushchih]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/byudzhet]
* [https://www.iaea.org/about/governance/list-of-member-states]
* [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_4318000/4318480.stm]
[[Акатегориа:Адунеижәларбжьаратәи аиҿкаарақәа]]
[[Акатегориа:1957 шықәсазы ицәырҵит]]
[[Акатегориа:Вена]]
i52puiptvxntzu70foampqjha19z6vh
163742
163741
2026-04-18T00:12:49Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163742
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
[[Афаил:International Atomic Energy Agency Logo.svg|мини|Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура агерб]]
[[Афаил:UnocityIAEA persp.jpg|мини|Аштаб-квартира ыҟоуп [[Вена]] - Жәларбжьаратәи венатәи ацентр]]
'''Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура''' (иааркьаҿны МАГАТЭ, англ. International Atomic Energy Agency, иааркьаҿны IAEA) – атомтә фымца аҿиареи уи аҭынч ԥсҭазаара аҟны ахархәареи рзы жәларбжьаратәи аиҿкаара. Уи аԥҵан 1957 шықәса рзы. Аштаб-квартира ыҟоуп Вена (Жәларбжьаратәи венатәи ацентр).
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура (МАГАТЭ) аҭоурых==
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аԥҵан 1957 шықәса рзы, иҟаз ашәарҭарақәеи агәыӷрақәеи рҳәаақәа ирҭагӡаны, избанзар иҟан ашәарҭара аиадертә технологиақәа рхархәаразы. Ас еиԥш амаҵзура ацәырҵра зыбзоуроу Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент Дуаите Еизенхауер ԥхынҷкәынмза 8, 1953 шықәса рзы Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа хада аҟны «Атом адунеи азы» ажәахә ала иқәгылара ауп.
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аофициалтә иирамшны иԥхьаӡоуп рашәарамза 29, 1957 шықәса – ари амш азы ауп Еизенхауер хадас дызмаз Еиду Америкатәи Аштатқәа амаҵзура аԥҟаԥҵәа аратификациа аназыруз.
Вашингтон Агәилԥшшәы змоу абаҳча аҟны имҩаԥгаз апресс- конференциаҿы анапаҵаҩра ацеремониа анымҩаԥыс ашьҭахь, ахада Еизенхауер Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа хада аҿаԥхьа иқәгылараҟны ажәалагала ҟаиҵеит Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аԥҵазарц.
«Ҳара, аиашазы, адунеи зегьы аҟны ауаа ирызцәырҵыз агәыӷра аформа аҳҭеит….атом аиҩырҷҷара иалнаршоит еиҟәыҭханы иҟоу адунеи аизакра», — иҳәеит Еизенхауер иқәгылараҿы.
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аусура (МАГАТЭ)==
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аусура иузаҟәымыҭхо иадҳәалоуп аиадертә технологиақәа, насгьы урҭ ҩ-хырхырҭакны рхархәаразы алшарақәа ыҟоуп: абџьарк аҳасаб ала, мамзаргьы ауаа ирыхәо ахархәара змоу мыруганы. 1953 шықәса рзтәи апрезидент Еизенхауер иқәгылара аан зыӡбахә ҳәаз аидеиақәа иалдыршеит Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура Аԥҟаԥҵәа аԥҵара, аӡәыкны уи азы 81 ҳәынҭқарра рыбжьы арҭеит 1956 шықәса рзы.
Ари амаҵзура аԥҵан Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара асистема аҟны жәларбжьаратәи еиҿкаарак аҳасаб ала, уи аконцепциа «Атом адунеи азы» аларҵәара иацхраауан. Аханатә ари аиҿкаара аҳәынҭқаррақәа- алахәылацәеи, адунеи зегьы аҟны хыԥхьаӡара рацәала апартниорцәеи ашәарҭара зцым адунеитә иадертә технологиақәа раԥҵаразы азинмчы дуқәа аман. Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аҩбатәи амиссиас иҟан атом ахархәара хылаԥшра аҭара, уи атәы ҳәоуп аиҿкаара Аԥҟаԥҵәа аҩбатәи ахәҭаҷ аҟны.
«Амаҵзура иаарласны инарҭбааны аҭынчра адгылара аҭаразы атомтә енергиа ахархәара хықәкыс иамоуп. Иахьынӡауа амаҵзура ацхыраара ҟанаҵоит, насгьы хылаԥшра анаҭоит атомтә фымца џьара арратә хықәкыс ахархәара амоурц азы», — ҳәа азгәаҭоуп аԥҟаԥҵәа ахәҭаҷқәа руак аҟны.
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы – ари аиҿкаара аҭынч ԥсҭазаара аҟны атомтә енергиа ахархәаразы аусеицуразы наука- техникатә еиҿкаароуп. Ари аҿкаара ахықәкы хада – аиадертә бџьар аламырҵәара, насгьы атәылақәа маӡала ари аҭынчра иазырхоу атом арратә хықәкқәа рзы рхы иадмырхәарц аҟаҵара ауп.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцаз амаҵзура аиадертә материалқәа рхархәаразы хылаԥшра ҟанаҵоит, хыхь ишаҳҳәахьоу еиԥш, ари ахылаԥшра мҩаԥыргоит Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аинспекторцәа аҭыԥқәа рҟны.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура еиуеиԥшым атәылақәа апрактикатә цхыраара рзыҟарҵоит, насгьы абжьгарақәа рырҭоит атомтә фымца ахархәашьазы апрограммақәа рымҩаԥгаразы. Арҭ апрограммақәа рхықәкы хада – адыррақәа реимдара, атәылақәа атомтә программақәа рхархәара еиҳа ашәарҭара ацымкәа рхархәара алдыршарц ауп. Амаҵзура абжьгаҩцәеи амыругақәеи рзы адгаларақәа ҟанаҵоит, аҟазацәа аҵара днарҵоит.
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы аиадертә технологиақәа рзы аинформациа еизнагоит, урҭ раларҵәара азы Вена иҟоу Жәларбжьаратәи аиадертә информациатә система ахархәара анаҭоит. Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аҵарадырреи, анаукеи, акультуреи рызҵаарақәа рзы ҷыдалатәи аусбарҭеи (ЮНЕСКО) Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы Амаҵзуреи еицхырааны Триест, Италиа иҟоу атеориатә физика азы Жәларбжьаратәи ацентр напхгара арҭоит. Иара убасгьы аиадертә физика ахархәара апринципқәа апрактика аҟны рхархәаразы аҭҵаарақәа ахьымҩаԥырго алабораториақәа хԥа аԥҵаны иамоуп, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы Амаҵзура Агәабзиарахьчаразы Адунеизегьтәи аиҿкаара (ВОЗ) аус ацнауеит амедицинеи абиологиеи рҟны арадиациа ахархәаразы апроблемақәа рызҵаарақәа рзы.
==Аиадертә бџьар аламырҵәара==
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы ихадараҵәҟьоу хырхарҭаны иамоуп – аиадертә бџьар аламырҵәара аус аиҿкаара. 1962 шықәса рзы 102 тәыла рнапы аҵарҩит аиадертә бџьар аламырҵәаразы аиқәышаҳаҭра (ДНЯО).
Аиадертә бџьар аламырҵәаразы аиқәышаҳаҭра инақәыршәаны Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура иадҵан, ари аиқәышаҳаҭра знапы аҵазҩыз уи шынарыгӡо хылаԥшра аҭарагьы. Амҵзура ахылаԥшратә функциақәа – мамзаргьы Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы агарантиақәа – хықәкыс ирымоуп аиадертә бџьар змам атәылақәа рҟны аҭынчратә атомтә фымца аиадертә ахь ииаргаратәы аҟамҵара.
Ас еиԥш агәаҭарақәа рымҩаԥгара алыршахоит аинспекциа мҩаԥысраны иахьыҟоу атәылеи Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзуреи аиқәышаҳаҭра рыбжьазар. Аилкаара агарантиа хатәгәаԥхаратәи еилкаароуп. Ус еиԥш хатәгәаԥхаралатәи агарантиақәа Амаҵзура иқәнаргылеит Еиду Америкатәи Аштатқәа, Британиа ду, Франциа, Китаи, Урыстәыла. Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура ахәдықәҵарақәа аланарҵәеит, хыхь зыӡбахә ҳәоу хә-ҳәынҭқаррак рнаҩс даҽа 95% рҟынӡа аиадертә шьақәгылақәа ахьыҟоу аҭыԥқәа рҟны. Иахьанӡа 225 еиқәышаҳаҭра аус руеит 141 ҳәынҭқарра рҟны.
==Аиҿкаара аилазаара==
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура анапхгараҭаратә органны иҟоуп аконференциа Хада, анапхгаҩцәа Рхеилак, Амаӡаныҟәгарҭа.
Аконференциа Хада — ари амаҵзура иреиҳаӡоу органуп. Иара аиҿкаара иалоу атәылақәа зегьы рхаҭарнакцәа алахәуп, аконференциа хада ауп анапхгаҩцәа Рхеилак алызхуа, насгьы амаӡаныҟәгарҭа аусура хылаԥшра азҭо, адиректор хада далызхуа.
Аконференциа Хада шықәсык ахь знык иаарыԥхьоит.
Анапхгаҩцәа Рхеилак акәзар, иара 35-ҩык ахылаԥшратә директорцәа рыла ишьақәгылоуп, амаҵзура анагӡаратә органуп. Иара иалшоит аӡбамҭақәа рыдкылара Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура иалоу атәылақәа зегьы рзы зынагӡара хымԥадатәины иҟоу. Анапхгаҩцәа рхеилак иалоу шықәсыкахь хәынтә еизоит.
Амаӡаныҟәгарҭа - административтә органуп, иара аилазаараҿы иҟоуп ашәырҭадареи аиадертә фымцеи аҟәша, уи аиадертә енергетикеи ареакторқәеи, аиадертә шәарҭадареи, иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабара ахьчареи анаука- техникатә информациеи рызҵаарақәа аӡбоит. Иҟоуп убасгьы аизотопқәа рыҭҵаара аҟәша, атехникатә усеицура аҟәшеи администрациа аҟәшеи. Амаӡаныҟәгарҭа адиректор Хада дызхагылоу, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура апрограммақәа рынагӡара ихахьы игоит, урҭ апрограммақәа Ахеилаки аконференциа Хадеи ианышьақәдырӷәӷәалак ашьҭахь.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура адиректор хадацәа
Адиректор Хада ԥшьышықәса аҿҳәарас иҭаны далырхуеит.
Еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы директор хадацәас иҟан:
Коул Стерлинг — Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1957—1961 шш.;
Сигвард Еклунд — Швециа, 1961—1981 шш.;
Ханс Бликс — Швециа, 1981—1997 шш.;
Мохаммед ель-Барадеи — Мысра, 1997—2009 шш.;
Амано Иукиа — Иапониа, 2009—2019 шш.
==Аиҿкаара абиуџьет==
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аусура шьақәгылоуп аҳәынҭқаррақәа- алахәылацәа, аҳәынҭқаррақәа- адонорцәа, аиҿкаара иалам рбиуџьентнҭыҵтәи лагалақәа рыла. Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аконференциа Хада есышықәса ишьақәдырӷәӷәоит.
Ҿырԥштәыс иаагозар, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура абиуџьет 2010 шықәсазы ишьақәнаргылеит 315 400 000 евро.
== Атәылақәа-алахәылацәа ==
2019 шықәса, жәабранмза 5 рзы ари амаҵзура иалаз атәылақәа рхыԥхьаӡара 171 рҟынӡа инаӡеит. Ҵаҟа иаагоу асиа иаанарԥшуеит иарбан тәылоу, насгьы иарбан шықәсоу Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура ианалалаз.
* [[1957]] шықәса: Австралиа, Австриа, Албаниа, Аргентина, Афганистан, Беларусиа, Болгариа, Бразилиа, Венгриа, Венесуела, Виетнам, Гаити, Гватемала, Германиа, Грециа, Даниа, Доминикантәи Ареспублика, Египет, Израиль, Индиа, Индонезиа, Исландиа, Испаниа, Италиа, Канада, Куба, Марокко, Монако, Мианма, Нидерланды, Зеландиа ҿыц, Норвегиа, Пакистан, Парагваи, Перу, Польша, Португалиа, Кореиатәи ареспублика, Урыстәылатәи Афедерациа, Румыниа, Сальвадор, Иԥшьоу Престол, Еиду Акралра, Еиду Америкатәи Аштатқәа, Асоциалисттә Федеративтә Республика Иугославиа, Таиланд, Тунис, Ҭырқәтәыла, Украина, Франциа, Швеицариа, Швециа, Шри-Ланка, Ефиопиа, Ҩадатәи Африка, Иапониа
* [[1958]] шықәса: Бельгиа, Иран, Лиуксембург, Мексика, Судан, Филиппины, Финлиандиа, Еквадор
* [[1959]] шықәса: Ирак
* [[1960]] шықәса: Гана, Колумбиа, Сенегал, Чили
* [[1961]] шықәса: Адемократиатә Республика Конго, Ливан, Мали
* [[1962]] шықәса: Либериа, Саудтәи Аравиа
* [[1963]] шықәса: Алжир, Боливиа, Кот-д'Ивуар, Ливиа, Сириа, Уругваи
* [[1964]] шықәса: Габон, Камерун, Кувеит, Нигериа
* [[1965]] шықәса: Кениа, Кипр, Коста-Рика, Мадагаскар, Иамаика
* [[1966]] шықәса: Иорданиа, Панама
* [[1967]] шықәса: Сингапур, Сиерра-Леоне, Уганда
* [[1968]] шықәса: Лихтенштеин
* [[1969]] шықәса: Замбиа, Малаизиа, Нигериа
* [[1970]] шықәса: Ирландиа
* [[1972]] шықәса: Бангладеш
* [[1973]] шықәса: Монголиа
* [[1974]] шықәса: Маврикиа
* [[1976]] шықәса: Катар, Еизаку Арабтәи Аемиратқәа, Танзаниа
* [[1977]] шықәса: Никарагуа
* [[1983]] шықәса: Намибиа
* [[1984]] шықәса: Китаи
* [[1986]] шықәса: Зимбабве
* [[1992]] шықәса: Словениа, Естониа
* [[1993]] шықәса: Ермантәыла, Литва, Словакиа, Хорватиа, Чехиатәи Ареспублика
* [[1994]] шықәса: Иемен, Ҟазахстан, Маршаллтәи Адгьылбжьаха, Аҩадатәи Македониа, Узбекистан
* [[1995]] шықәса: Босниеи Герцеговинеи
* [[1996]] шықәса: Қырҭтәыла
* [[1997]] шықәса: Латвиа, Мальта, Молдова
* [[1998]] шықәса: Буркина-Фасо
* [[1999]] шықәса: Ангола, Бенин
* [[2000]] шықәса: Таџьикисҭан
* [[2001]] шықәса: Азербаиџьан, Сербиа, Агәҭатәи Африкатәи Ареспублика
* [[2002]] шықәса: Ботсвана, Еритреиа
* [[2003]] шықәса: Гондурас, Кыргызсҭан, Сеишелтәи Адгьылбжьахақәа
* [[2004]] шықәса: Мавританиа
* [[2005]] шықәса: Чад
* [[2006]] шықәса: Белиз, Малави, Мозамбик, Черногориа
* [[2007]] шықәса: Кабо-Верде*
* [[2008]] шықәса: Непал, Палау
* [[2009]] шықәса: Бахреин, Бурундиа, Камбоџьиа, Конго, Лесото, Оман
* [[2011]] шықәса: Лаос Жәлар Рдемократиатә Республика, Тонга*
* [[2012]] шықәса: Доминика, Папуа-Гвинеиа ҿыц, Руанда, Того, Тринидади Тобагои, Фиџьи
* [[2013]] шықәса: Сан-Марино, Есватини
* [[2014]] шықәса: Багамтәи Адгьылбжьаха, Брунеи-Даруссалам, Комортәи Адгьылбжьахақәа*
* [[2015]] шықәса: Антигуеи Барбудеи, Барбадос, Вануату, Гаиана, Џьибути
* [[2016]] шықәса: Гамбиа*, Туркменисҭан
* [[2017]] шықәса: Сент-Винсенти Гренадинеи
* [[2018]] шықәса: Гренада
* [[2019]] шықәса: Сент-Лиусиа
* Кореиа Жәлар Рдемократиатә Республика (КНДР), Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура (МАГАТЭ) 1974 шықәса рзы иалалаз, уи аилазаара иалҵит 1994 шықәса рзы.
* Хыхь иаагоу асиа аҟны курсивла иалкаау егьырҭ аҳәынҭқаррақәа ари аиҿкаара аҟны ишьақәырӷәӷәан Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аконференциа Хада ала, иахәҭоу аиуристтә документқәа аналарҵа анаҩс (Гамбиа, Кабо-Верде, Комортәи Адгьылбжахақәа, Тонга).
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аштаб-квартира==
1957 шықәса, жьҭаарамзазы аконференциа Хада актәи асессиа аделегатцәа ирыдыркылеит аӡбамҭа, Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аштаб-квартира Вена, Австриа, аиҿкааразы. Венатәи жәларбжьаратәи ацентр аадыртаанӡа, нанҳәамза 1979 шықәса, Амаҵзура аамҭалатәи аштаб-квартираны иҟан асасааирҭа «Гранд- отель», Венатәи аопера азааигәара игылаз.
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура иамоуп, иара убасгьы, арегионалтә ҟәшақәа ҩба –Торонто, Канада (аус ауеит 1979 шықәса раахыс), Токио, Иапониа (аус ауеит 1984 шықәса раахыс), иара убасгьы ҩ-биурок: Ниуи-Иорк, Еиду Америкатәи Аштатқәа (1957 шықәса раахыс), Женева, Швеицариа (1956 шықәса раахыс). Амаҵзура Венеи Заиберсдорфи, Австриа (1961 шықәса раахыс иаартыз), аиадертә технологиақәа рлабораториа напхгара анаҭоит, иара убасгьы Монако иҟоу алабораториа (1961 шықәса раахыс). Насгьы аҭҵааратә центр аԥҵоуп Италиа.
==Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа==
Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа ахеилак, жьҭаарамза 7, 2005 шықәса рзы Осло ирыланаҳәеит Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзуреи (МАГАТЭ) уи ахада Мохаммед ель-Барадеи ишранаршьо. Уи ишьақәнаргылеит 10 миллионк швециатәи акронқәа, имҩаԥысит Норвегиа аҳҭнықалақь аҟны, ԥхынҷкәынмза, 2005 шықәса рзы.
1997 шықәса раахыс аиҿкаара иахагылаз Мохаммед ель-Барадеи (Mohamed ElBaradei) Мысратәи (Египет) профессианалтә дипломатын. Ари аҭыԥ ахь иара ҩынтәны далхын – аҩынтәраан Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура (МАГАТЭ) 2001 шықәса инаркны 2005 шықәсанӡа ахадас дыҟан.
==Азхьарԥшқәа==
* [http://www.aem-group.ru/mediacenter/informatoriy/chto-takoe-magate-i-chem-ono-zanimaetsya.html]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/istoriya]
* [https://mybiblioteka.su/6-12437.html]
* [https://intalent.pro/article/mezhdunarodnoe-agentstvo-po-atomnoy-energii-magate.html]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.referat911.ru/Predprinimatelstvo/deyatelnost-magatje/44207-1377119-place2.html]
* [https://www.iaea.org/ru/temy/dogovor-o-nerasprostranenii]
* [https://www.uatom.org/ru/rezhym-nerasprostranenyya-2/mezhdunarodnoe-sotrudnychestvo-v-sfere-nerasprostranenyya]
* [https://www.referat911.ru/Predprinimatelstvo/deyatelnost-magatje/44207-1377119-place2.html]
* [https://abc-fortune.ru/horoscopes/magate-sozdanie-magate-istoriya-sozdaniya-napravleniya-i-formy-deyatelnosti/]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/sovet-upravlyayushchih]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/byudzhet]
* [https://www.iaea.org/about/governance/list-of-member-states]
* [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_4318000/4318480.stm]
[[Акатегориа:Адунеижәларбжьаратәи аиҿкаарақәа]]
[[Акатегориа:1957 шықәсазы ицәырҵит]]
[[Акатегориа:Вена]]
kx4dy9jo0zm45cqcvvsu4dhi6uo9i0o
163744
163742
2026-04-18T00:13:06Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163744
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
[[Афаил:International Atomic Energy Agency Logo.svg|мини|Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура агерб]]
[[Афаил:UnocityIAEA persp.jpg|мини|Аштаб-квартира ыҟоуп [[Вена]] - Жәларбжьаратәи венатәи ацентр]]
'''Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура''' (иааркьаҿны МАГАТЭ, англ. International Atomic Energy Agency, иааркьаҿны IAEA) – атомтә фымца аҿиареи уи аҭынч ԥсҭазаара аҟны ахархәареи рзы жәларбжьаратәи аиҿкаара. Уи аԥҵан 1957 шықәса рзы. Аштаб-квартира ыҟоуп Вена (Жәларбжьаратәи венатәи ацентр).
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура (МАГАТЭ) аҭоурых==
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аԥҵан 1957 шықәса рзы, иҟаз ашәарҭарақәеи агәыӷрақәеи рҳәаақәа ирҭагӡаны, избанзар иҟан ашәарҭара аиадертә технологиақәа рхархәаразы. Ас еиԥш амаҵзура ацәырҵра зыбзоуроу Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент Дуаите Еизенхауер ԥхынҷкәынмза 8, 1953 шықәса рзы Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа хада аҟны «Атом адунеи азы» ажәахә ала иқәгылара ауп.
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аофициалтә иирамшны иԥхьаӡоуп рашәарамза 29, 1957 шықәса – ари амш азы ауп Еизенхауер хадас дызмаз Еиду Америкатәи Аштатқәа амаҵзура аԥҟаԥҵәа аратификациа аназыруз.
Вашингтон Агәилԥшшәы змоу абаҳча аҟны имҩаԥгаз апресс- конференциаҿы анапаҵаҩра ацеремониа анымҩаԥыс ашьҭахь, ахада Еизенхауер Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа хада аҿаԥхьа иқәгылараҟны ажәалагала ҟаиҵеит Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аԥҵазарц.
«Ҳара, аиашазы, адунеи зегьы аҟны ауаа ирызцәырҵыз агәыӷра аформа аҳҭеит….атом аиҩырҷҷара иалнаршоит еиҟәыҭханы иҟоу адунеи аизакра», — иҳәеит Еизенхауер иқәгылараҿы.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аусура (МАГАТЭ)==
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аусура иузаҟәымыҭхо иадҳәалоуп аиадертә технологиақәа, насгьы урҭ ҩ-хырхырҭакны рхархәаразы алшарақәа ыҟоуп: абџьарк аҳасаб ала, мамзаргьы ауаа ирыхәо ахархәара змоу мыруганы. 1953 шықәса рзтәи апрезидент Еизенхауер иқәгылара аан зыӡбахә ҳәаз аидеиақәа иалдыршеит Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура Аԥҟаԥҵәа аԥҵара, аӡәыкны уи азы 81 ҳәынҭқарра рыбжьы арҭеит 1956 шықәса рзы.
Ари амаҵзура аԥҵан Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара асистема аҟны жәларбжьаратәи еиҿкаарак аҳасаб ала, уи аконцепциа «Атом адунеи азы» аларҵәара иацхраауан. Аханатә ари аиҿкаара аҳәынҭқаррақәа- алахәылацәеи, адунеи зегьы аҟны хыԥхьаӡара рацәала апартниорцәеи ашәарҭара зцым адунеитә иадертә технологиақәа раԥҵаразы азинмчы дуқәа аман. Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аҩбатәи амиссиас иҟан атом ахархәара хылаԥшра аҭара, уи атәы ҳәоуп аиҿкаара Аԥҟаԥҵәа аҩбатәи ахәҭаҷ аҟны.
«Амаҵзура иаарласны инарҭбааны аҭынчра адгылара аҭаразы атомтә енергиа ахархәара хықәкыс иамоуп. Иахьынӡауа амаҵзура ацхыраара ҟанаҵоит, насгьы хылаԥшра анаҭоит атомтә фымца џьара арратә хықәкыс ахархәара амоурц азы», — ҳәа азгәаҭоуп аԥҟаԥҵәа ахәҭаҷқәа руак аҟны.
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы – ари аиҿкаара аҭынч ԥсҭазаара аҟны атомтә енергиа ахархәаразы аусеицуразы наука- техникатә еиҿкаароуп. Ари аҿкаара ахықәкы хада – аиадертә бџьар аламырҵәара, насгьы атәылақәа маӡала ари аҭынчра иазырхоу атом арратә хықәкқәа рзы рхы иадмырхәарц аҟаҵара ауп.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцаз амаҵзура аиадертә материалқәа рхархәаразы хылаԥшра ҟанаҵоит, хыхь ишаҳҳәахьоу еиԥш, ари ахылаԥшра мҩаԥыргоит Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аинспекторцәа аҭыԥқәа рҟны.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура еиуеиԥшым атәылақәа апрактикатә цхыраара рзыҟарҵоит, насгьы абжьгарақәа рырҭоит атомтә фымца ахархәашьазы апрограммақәа рымҩаԥгаразы. Арҭ апрограммақәа рхықәкы хада – адыррақәа реимдара, атәылақәа атомтә программақәа рхархәара еиҳа ашәарҭара ацымкәа рхархәара алдыршарц ауп. Амаҵзура абжьгаҩцәеи амыругақәеи рзы адгаларақәа ҟанаҵоит, аҟазацәа аҵара днарҵоит.
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы аиадертә технологиақәа рзы аинформациа еизнагоит, урҭ раларҵәара азы Вена иҟоу Жәларбжьаратәи аиадертә информациатә система ахархәара анаҭоит. Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аҵарадырреи, анаукеи, акультуреи рызҵаарақәа рзы ҷыдалатәи аусбарҭеи (ЮНЕСКО) Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы Амаҵзуреи еицхырааны Триест, Италиа иҟоу атеориатә физика азы Жәларбжьаратәи ацентр напхгара арҭоит. Иара убасгьы аиадертә физика ахархәара апринципқәа апрактика аҟны рхархәаразы аҭҵаарақәа ахьымҩаԥырго алабораториақәа хԥа аԥҵаны иамоуп, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы Амаҵзура Агәабзиарахьчаразы Адунеизегьтәи аиҿкаара (ВОЗ) аус ацнауеит амедицинеи абиологиеи рҟны арадиациа ахархәаразы апроблемақәа рызҵаарақәа рзы.
==Аиадертә бџьар аламырҵәара==
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы ихадараҵәҟьоу хырхарҭаны иамоуп – аиадертә бџьар аламырҵәара аус аиҿкаара. 1962 шықәса рзы 102 тәыла рнапы аҵарҩит аиадертә бџьар аламырҵәаразы аиқәышаҳаҭра (ДНЯО).
Аиадертә бџьар аламырҵәаразы аиқәышаҳаҭра инақәыршәаны Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура иадҵан, ари аиқәышаҳаҭра знапы аҵазҩыз уи шынарыгӡо хылаԥшра аҭарагьы. Амҵзура ахылаԥшратә функциақәа – мамзаргьы Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы агарантиақәа – хықәкыс ирымоуп аиадертә бџьар змам атәылақәа рҟны аҭынчратә атомтә фымца аиадертә ахь ииаргаратәы аҟамҵара.
Ас еиԥш агәаҭарақәа рымҩаԥгара алыршахоит аинспекциа мҩаԥысраны иахьыҟоу атәылеи Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзуреи аиқәышаҳаҭра рыбжьазар. Аилкаара агарантиа хатәгәаԥхаратәи еилкаароуп. Ус еиԥш хатәгәаԥхаралатәи агарантиақәа Амаҵзура иқәнаргылеит Еиду Америкатәи Аштатқәа, Британиа ду, Франциа, Китаи, Урыстәыла. Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура ахәдықәҵарақәа аланарҵәеит, хыхь зыӡбахә ҳәоу хә-ҳәынҭқаррак рнаҩс даҽа 95% рҟынӡа аиадертә шьақәгылақәа ахьыҟоу аҭыԥқәа рҟны. Иахьанӡа 225 еиқәышаҳаҭра аус руеит 141 ҳәынҭқарра рҟны.
==Аиҿкаара аилазаара==
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура анапхгараҭаратә органны иҟоуп аконференциа Хада, анапхгаҩцәа Рхеилак, Амаӡаныҟәгарҭа.
Аконференциа Хада — ари амаҵзура иреиҳаӡоу органуп. Иара аиҿкаара иалоу атәылақәа зегьы рхаҭарнакцәа алахәуп, аконференциа хада ауп анапхгаҩцәа Рхеилак алызхуа, насгьы амаӡаныҟәгарҭа аусура хылаԥшра азҭо, адиректор хада далызхуа.
Аконференциа Хада шықәсык ахь знык иаарыԥхьоит.
Анапхгаҩцәа Рхеилак акәзар, иара 35-ҩык ахылаԥшратә директорцәа рыла ишьақәгылоуп, амаҵзура анагӡаратә органуп. Иара иалшоит аӡбамҭақәа рыдкылара Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура иалоу атәылақәа зегьы рзы зынагӡара хымԥадатәины иҟоу. Анапхгаҩцәа рхеилак иалоу шықәсыкахь хәынтә еизоит.
Амаӡаныҟәгарҭа - административтә органуп, иара аилазаараҿы иҟоуп ашәырҭадареи аиадертә фымцеи аҟәша, уи аиадертә енергетикеи ареакторқәеи, аиадертә шәарҭадареи, иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабара ахьчареи анаука- техникатә информациеи рызҵаарақәа аӡбоит. Иҟоуп убасгьы аизотопқәа рыҭҵаара аҟәша, атехникатә усеицура аҟәшеи администрациа аҟәшеи. Амаӡаныҟәгарҭа адиректор Хада дызхагылоу, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура апрограммақәа рынагӡара ихахьы игоит, урҭ апрограммақәа Ахеилаки аконференциа Хадеи ианышьақәдырӷәӷәалак ашьҭахь.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура адиректор хадацәа
Адиректор Хада ԥшьышықәса аҿҳәарас иҭаны далырхуеит.
Еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы директор хадацәас иҟан:
Коул Стерлинг — Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1957—1961 шш.;
Сигвард Еклунд — Швециа, 1961—1981 шш.;
Ханс Бликс — Швециа, 1981—1997 шш.;
Мохаммед ель-Барадеи — Мысра, 1997—2009 шш.;
Амано Иукиа — Иапониа, 2009—2019 шш.
==Аиҿкаара абиуџьет==
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аусура шьақәгылоуп аҳәынҭқаррақәа- алахәылацәа, аҳәынҭқаррақәа- адонорцәа, аиҿкаара иалам рбиуџьентнҭыҵтәи лагалақәа рыла. Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аконференциа Хада есышықәса ишьақәдырӷәӷәоит.
Ҿырԥштәыс иаагозар, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура абиуџьет 2010 шықәсазы ишьақәнаргылеит 315 400 000 евро.
== Атәылақәа-алахәылацәа ==
2019 шықәса, жәабранмза 5 рзы ари амаҵзура иалаз атәылақәа рхыԥхьаӡара 171 рҟынӡа инаӡеит. Ҵаҟа иаагоу асиа иаанарԥшуеит иарбан тәылоу, насгьы иарбан шықәсоу Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура ианалалаз.
* [[1957]] шықәса: Австралиа, Австриа, Албаниа, Аргентина, Афганистан, Беларусиа, Болгариа, Бразилиа, Венгриа, Венесуела, Виетнам, Гаити, Гватемала, Германиа, Грециа, Даниа, Доминикантәи Ареспублика, Египет, Израиль, Индиа, Индонезиа, Исландиа, Испаниа, Италиа, Канада, Куба, Марокко, Монако, Мианма, Нидерланды, Зеландиа ҿыц, Норвегиа, Пакистан, Парагваи, Перу, Польша, Португалиа, Кореиатәи ареспублика, Урыстәылатәи Афедерациа, Румыниа, Сальвадор, Иԥшьоу Престол, Еиду Акралра, Еиду Америкатәи Аштатқәа, Асоциалисттә Федеративтә Республика Иугославиа, Таиланд, Тунис, Ҭырқәтәыла, Украина, Франциа, Швеицариа, Швециа, Шри-Ланка, Ефиопиа, Ҩадатәи Африка, Иапониа
* [[1958]] шықәса: Бельгиа, Иран, Лиуксембург, Мексика, Судан, Филиппины, Финлиандиа, Еквадор
* [[1959]] шықәса: Ирак
* [[1960]] шықәса: Гана, Колумбиа, Сенегал, Чили
* [[1961]] шықәса: Адемократиатә Республика Конго, Ливан, Мали
* [[1962]] шықәса: Либериа, Саудтәи Аравиа
* [[1963]] шықәса: Алжир, Боливиа, Кот-д'Ивуар, Ливиа, Сириа, Уругваи
* [[1964]] шықәса: Габон, Камерун, Кувеит, Нигериа
* [[1965]] шықәса: Кениа, Кипр, Коста-Рика, Мадагаскар, Иамаика
* [[1966]] шықәса: Иорданиа, Панама
* [[1967]] шықәса: Сингапур, Сиерра-Леоне, Уганда
* [[1968]] шықәса: Лихтенштеин
* [[1969]] шықәса: Замбиа, Малаизиа, Нигериа
* [[1970]] шықәса: Ирландиа
* [[1972]] шықәса: Бангладеш
* [[1973]] шықәса: Монголиа
* [[1974]] шықәса: Маврикиа
* [[1976]] шықәса: Катар, Еизаку Арабтәи Аемиратқәа, Танзаниа
* [[1977]] шықәса: Никарагуа
* [[1983]] шықәса: Намибиа
* [[1984]] шықәса: Китаи
* [[1986]] шықәса: Зимбабве
* [[1992]] шықәса: Словениа, Естониа
* [[1993]] шықәса: Ермантәыла, Литва, Словакиа, Хорватиа, Чехиатәи Ареспублика
* [[1994]] шықәса: Иемен, Ҟазахстан, Маршаллтәи Адгьылбжьаха, Аҩадатәи Македониа, Узбекистан
* [[1995]] шықәса: Босниеи Герцеговинеи
* [[1996]] шықәса: Қырҭтәыла
* [[1997]] шықәса: Латвиа, Мальта, Молдова
* [[1998]] шықәса: Буркина-Фасо
* [[1999]] шықәса: Ангола, Бенин
* [[2000]] шықәса: Таџьикисҭан
* [[2001]] шықәса: Азербаиџьан, Сербиа, Агәҭатәи Африкатәи Ареспублика
* [[2002]] шықәса: Ботсвана, Еритреиа
* [[2003]] шықәса: Гондурас, Кыргызсҭан, Сеишелтәи Адгьылбжьахақәа
* [[2004]] шықәса: Мавританиа
* [[2005]] шықәса: Чад
* [[2006]] шықәса: Белиз, Малави, Мозамбик, Черногориа
* [[2007]] шықәса: Кабо-Верде*
* [[2008]] шықәса: Непал, Палау
* [[2009]] шықәса: Бахреин, Бурундиа, Камбоџьиа, Конго, Лесото, Оман
* [[2011]] шықәса: Лаос Жәлар Рдемократиатә Республика, Тонга*
* [[2012]] шықәса: Доминика, Папуа-Гвинеиа ҿыц, Руанда, Того, Тринидади Тобагои, Фиџьи
* [[2013]] шықәса: Сан-Марино, Есватини
* [[2014]] шықәса: Багамтәи Адгьылбжьаха, Брунеи-Даруссалам, Комортәи Адгьылбжьахақәа*
* [[2015]] шықәса: Антигуеи Барбудеи, Барбадос, Вануату, Гаиана, Џьибути
* [[2016]] шықәса: Гамбиа*, Туркменисҭан
* [[2017]] шықәса: Сент-Винсенти Гренадинеи
* [[2018]] шықәса: Гренада
* [[2019]] шықәса: Сент-Лиусиа
* Кореиа Жәлар Рдемократиатә Республика (КНДР), Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура (МАГАТЭ) 1974 шықәса рзы иалалаз, уи аилазаара иалҵит 1994 шықәса рзы.
* Хыхь иаагоу асиа аҟны курсивла иалкаау егьырҭ аҳәынҭқаррақәа ари аиҿкаара аҟны ишьақәырӷәӷәан Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аконференциа Хада ала, иахәҭоу аиуристтә документқәа аналарҵа анаҩс (Гамбиа, Кабо-Верде, Комортәи Адгьылбжахақәа, Тонга).
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аштаб-квартира==
1957 шықәса, жьҭаарамзазы аконференциа Хада актәи асессиа аделегатцәа ирыдыркылеит аӡбамҭа, Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аштаб-квартира Вена, Австриа, аиҿкааразы. Венатәи жәларбжьаратәи ацентр аадыртаанӡа, нанҳәамза 1979 шықәса, Амаҵзура аамҭалатәи аштаб-квартираны иҟан асасааирҭа «Гранд- отель», Венатәи аопера азааигәара игылаз.
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура иамоуп, иара убасгьы, арегионалтә ҟәшақәа ҩба –Торонто, Канада (аус ауеит 1979 шықәса раахыс), Токио, Иапониа (аус ауеит 1984 шықәса раахыс), иара убасгьы ҩ-биурок: Ниуи-Иорк, Еиду Америкатәи Аштатқәа (1957 шықәса раахыс), Женева, Швеицариа (1956 шықәса раахыс). Амаҵзура Венеи Заиберсдорфи, Австриа (1961 шықәса раахыс иаартыз), аиадертә технологиақәа рлабораториа напхгара анаҭоит, иара убасгьы Монако иҟоу алабораториа (1961 шықәса раахыс). Насгьы аҭҵааратә центр аԥҵоуп Италиа.
==Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа==
Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа ахеилак, жьҭаарамза 7, 2005 шықәса рзы Осло ирыланаҳәеит Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзуреи (МАГАТЭ) уи ахада Мохаммед ель-Барадеи ишранаршьо. Уи ишьақәнаргылеит 10 миллионк швециатәи акронқәа, имҩаԥысит Норвегиа аҳҭнықалақь аҟны, ԥхынҷкәынмза, 2005 шықәса рзы.
1997 шықәса раахыс аиҿкаара иахагылаз Мохаммед ель-Барадеи (Mohamed ElBaradei) Мысратәи (Египет) профессианалтә дипломатын. Ари аҭыԥ ахь иара ҩынтәны далхын – аҩынтәраан Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура (МАГАТЭ) 2001 шықәса инаркны 2005 шықәсанӡа ахадас дыҟан.
==Азхьарԥшқәа==
* [http://www.aem-group.ru/mediacenter/informatoriy/chto-takoe-magate-i-chem-ono-zanimaetsya.html]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/istoriya]
* [https://mybiblioteka.su/6-12437.html]
* [https://intalent.pro/article/mezhdunarodnoe-agentstvo-po-atomnoy-energii-magate.html]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.referat911.ru/Predprinimatelstvo/deyatelnost-magatje/44207-1377119-place2.html]
* [https://www.iaea.org/ru/temy/dogovor-o-nerasprostranenii]
* [https://www.uatom.org/ru/rezhym-nerasprostranenyya-2/mezhdunarodnoe-sotrudnychestvo-v-sfere-nerasprostranenyya]
* [https://www.referat911.ru/Predprinimatelstvo/deyatelnost-magatje/44207-1377119-place2.html]
* [https://abc-fortune.ru/horoscopes/magate-sozdanie-magate-istoriya-sozdaniya-napravleniya-i-formy-deyatelnosti/]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/sovet-upravlyayushchih]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/byudzhet]
* [https://www.iaea.org/about/governance/list-of-member-states]
* [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_4318000/4318480.stm]
[[Акатегориа:Адунеижәларбжьаратәи аиҿкаарақәа]]
[[Акатегориа:1957 шықәсазы ицәырҵит]]
[[Акатегориа:Вена]]
0mylivwh7v6ssjdbb599krfipst6wa0
163745
163744
2026-04-18T00:13:18Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163745
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
[[Афаил:International Atomic Energy Agency Logo.svg|мини|Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура агерб]]
[[Афаил:UnocityIAEA persp.jpg|мини|Аштаб-квартира ыҟоуп [[Вена]] - Жәларбжьаратәи венатәи ацентр]]
'''Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура''' (иааркьаҿны МАГАТЭ, англ. International Atomic Energy Agency, иааркьаҿны IAEA) – атомтә фымца аҿиареи уи аҭынч ԥсҭазаара аҟны ахархәареи рзы жәларбжьаратәи аиҿкаара. Уи аԥҵан 1957 шықәса рзы. Аштаб-квартира ыҟоуп Вена (Жәларбжьаратәи венатәи ацентр).
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура (МАГАТЭ) аҭоурых==
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аԥҵан 1957 шықәса рзы, иҟаз ашәарҭарақәеи агәыӷрақәеи рҳәаақәа ирҭагӡаны, избанзар иҟан ашәарҭара аиадертә технологиақәа рхархәаразы. Ас еиԥш амаҵзура ацәырҵра зыбзоуроу Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент Дуаите Еизенхауер ԥхынҷкәынмза 8, 1953 шықәса рзы Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа хада аҟны «Атом адунеи азы» ажәахә ала иқәгылара ауп.
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аофициалтә иирамшны иԥхьаӡоуп рашәарамза 29, 1957 шықәса – ари амш азы ауп Еизенхауер хадас дызмаз Еиду Америкатәи Аштатқәа амаҵзура аԥҟаԥҵәа аратификациа аназыруз.
Вашингтон Агәилԥшшәы змоу абаҳча аҟны имҩаԥгаз апресс- конференциаҿы анапаҵаҩра ацеремониа анымҩаԥыс ашьҭахь, ахада Еизенхауер Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа хада аҿаԥхьа иқәгылараҟны ажәалагала ҟаиҵеит Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аԥҵазарц.
«Ҳара, аиашазы, адунеи зегьы аҟны ауаа ирызцәырҵыз агәыӷра аформа аҳҭеит….атом аиҩырҷҷара иалнаршоит еиҟәыҭханы иҟоу адунеи аизакра», — иҳәеит Еизенхауер иқәгылараҿы.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аусура (МАГАТЭ)==
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аусура иузаҟәымыҭхо иадҳәалоуп аиадертә технологиақәа, насгьы урҭ ҩ-хырхырҭакны рхархәаразы алшарақәа ыҟоуп: абџьарк аҳасаб ала, мамзаргьы ауаа ирыхәо ахархәара змоу мыруганы. 1953 шықәса рзтәи апрезидент Еизенхауер иқәгылара аан зыӡбахә ҳәаз аидеиақәа иалдыршеит Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура Аԥҟаԥҵәа аԥҵара, аӡәыкны уи азы 81 ҳәынҭқарра рыбжьы арҭеит 1956 шықәса рзы.
Ари амаҵзура аԥҵан Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара асистема аҟны жәларбжьаратәи еиҿкаарак аҳасаб ала, уи аконцепциа «Атом адунеи азы» аларҵәара иацхраауан. Аханатә ари аиҿкаара аҳәынҭқаррақәа- алахәылацәеи, адунеи зегьы аҟны хыԥхьаӡара рацәала апартниорцәеи ашәарҭара зцым адунеитә иадертә технологиақәа раԥҵаразы азинмчы дуқәа аман. Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аҩбатәи амиссиас иҟан атом ахархәара хылаԥшра аҭара, уи атәы ҳәоуп аиҿкаара Аԥҟаԥҵәа аҩбатәи ахәҭаҷ аҟны.
«Амаҵзура иаарласны инарҭбааны аҭынчра адгылара аҭаразы атомтә енергиа ахархәара хықәкыс иамоуп. Иахьынӡауа амаҵзура ацхыраара ҟанаҵоит, насгьы хылаԥшра анаҭоит атомтә фымца џьара арратә хықәкыс ахархәара амоурц азы», — ҳәа азгәаҭоуп аԥҟаԥҵәа ахәҭаҷқәа руак аҟны.
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы – ари аиҿкаара аҭынч ԥсҭазаара аҟны атомтә енергиа ахархәаразы аусеицуразы наука- техникатә еиҿкаароуп. Ари аҿкаара ахықәкы хада – аиадертә бџьар аламырҵәара, насгьы атәылақәа маӡала ари аҭынчра иазырхоу атом арратә хықәкқәа рзы рхы иадмырхәарц аҟаҵара ауп.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцаз амаҵзура аиадертә материалқәа рхархәаразы хылаԥшра ҟанаҵоит, хыхь ишаҳҳәахьоу еиԥш, ари ахылаԥшра мҩаԥыргоит Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аинспекторцәа аҭыԥқәа рҟны.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура еиуеиԥшым атәылақәа апрактикатә цхыраара рзыҟарҵоит, насгьы абжьгарақәа рырҭоит атомтә фымца ахархәашьазы апрограммақәа рымҩаԥгаразы. Арҭ апрограммақәа рхықәкы хада – адыррақәа реимдара, атәылақәа атомтә программақәа рхархәара еиҳа ашәарҭара ацымкәа рхархәара алдыршарц ауп. Амаҵзура абжьгаҩцәеи амыругақәеи рзы адгаларақәа ҟанаҵоит, аҟазацәа аҵара днарҵоит.
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы аиадертә технологиақәа рзы аинформациа еизнагоит, урҭ раларҵәара азы Вена иҟоу Жәларбжьаратәи аиадертә информациатә система ахархәара анаҭоит. Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аҵарадырреи, анаукеи, акультуреи рызҵаарақәа рзы ҷыдалатәи аусбарҭеи (ЮНЕСКО) Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы Амаҵзуреи еицхырааны Триест, Италиа иҟоу атеориатә физика азы Жәларбжьаратәи ацентр напхгара арҭоит. Иара убасгьы аиадертә физика ахархәара апринципқәа апрактика аҟны рхархәаразы аҭҵаарақәа ахьымҩаԥырго алабораториақәа хԥа аԥҵаны иамоуп, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы Амаҵзура Агәабзиарахьчаразы Адунеизегьтәи аиҿкаара (ВОЗ) аус ацнауеит амедицинеи абиологиеи рҟны арадиациа ахархәаразы апроблемақәа рызҵаарақәа рзы.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Аиадертә бџьар аламырҵәара==
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы ихадараҵәҟьоу хырхарҭаны иамоуп – аиадертә бџьар аламырҵәара аус аиҿкаара. 1962 шықәса рзы 102 тәыла рнапы аҵарҩит аиадертә бџьар аламырҵәаразы аиқәышаҳаҭра (ДНЯО).
Аиадертә бџьар аламырҵәаразы аиқәышаҳаҭра инақәыршәаны Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура иадҵан, ари аиқәышаҳаҭра знапы аҵазҩыз уи шынарыгӡо хылаԥшра аҭарагьы. Амҵзура ахылаԥшратә функциақәа – мамзаргьы Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы агарантиақәа – хықәкыс ирымоуп аиадертә бџьар змам атәылақәа рҟны аҭынчратә атомтә фымца аиадертә ахь ииаргаратәы аҟамҵара.
Ас еиԥш агәаҭарақәа рымҩаԥгара алыршахоит аинспекциа мҩаԥысраны иахьыҟоу атәылеи Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзуреи аиқәышаҳаҭра рыбжьазар. Аилкаара агарантиа хатәгәаԥхаратәи еилкаароуп. Ус еиԥш хатәгәаԥхаралатәи агарантиақәа Амаҵзура иқәнаргылеит Еиду Америкатәи Аштатқәа, Британиа ду, Франциа, Китаи, Урыстәыла. Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура ахәдықәҵарақәа аланарҵәеит, хыхь зыӡбахә ҳәоу хә-ҳәынҭқаррак рнаҩс даҽа 95% рҟынӡа аиадертә шьақәгылақәа ахьыҟоу аҭыԥқәа рҟны. Иахьанӡа 225 еиқәышаҳаҭра аус руеит 141 ҳәынҭқарра рҟны.
==Аиҿкаара аилазаара==
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура анапхгараҭаратә органны иҟоуп аконференциа Хада, анапхгаҩцәа Рхеилак, Амаӡаныҟәгарҭа.
Аконференциа Хада — ари амаҵзура иреиҳаӡоу органуп. Иара аиҿкаара иалоу атәылақәа зегьы рхаҭарнакцәа алахәуп, аконференциа хада ауп анапхгаҩцәа Рхеилак алызхуа, насгьы амаӡаныҟәгарҭа аусура хылаԥшра азҭо, адиректор хада далызхуа.
Аконференциа Хада шықәсык ахь знык иаарыԥхьоит.
Анапхгаҩцәа Рхеилак акәзар, иара 35-ҩык ахылаԥшратә директорцәа рыла ишьақәгылоуп, амаҵзура анагӡаратә органуп. Иара иалшоит аӡбамҭақәа рыдкылара Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура иалоу атәылақәа зегьы рзы зынагӡара хымԥадатәины иҟоу. Анапхгаҩцәа рхеилак иалоу шықәсыкахь хәынтә еизоит.
Амаӡаныҟәгарҭа - административтә органуп, иара аилазаараҿы иҟоуп ашәырҭадареи аиадертә фымцеи аҟәша, уи аиадертә енергетикеи ареакторқәеи, аиадертә шәарҭадареи, иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабара ахьчареи анаука- техникатә информациеи рызҵаарақәа аӡбоит. Иҟоуп убасгьы аизотопқәа рыҭҵаара аҟәша, атехникатә усеицура аҟәшеи администрациа аҟәшеи. Амаӡаныҟәгарҭа адиректор Хада дызхагылоу, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура апрограммақәа рынагӡара ихахьы игоит, урҭ апрограммақәа Ахеилаки аконференциа Хадеи ианышьақәдырӷәӷәалак ашьҭахь.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура адиректор хадацәа
Адиректор Хада ԥшьышықәса аҿҳәарас иҭаны далырхуеит.
Еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы директор хадацәас иҟан:
Коул Стерлинг — Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1957—1961 шш.;
Сигвард Еклунд — Швециа, 1961—1981 шш.;
Ханс Бликс — Швециа, 1981—1997 шш.;
Мохаммед ель-Барадеи — Мысра, 1997—2009 шш.;
Амано Иукиа — Иапониа, 2009—2019 шш.
==Аиҿкаара абиуџьет==
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аусура шьақәгылоуп аҳәынҭқаррақәа- алахәылацәа, аҳәынҭқаррақәа- адонорцәа, аиҿкаара иалам рбиуџьентнҭыҵтәи лагалақәа рыла. Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аконференциа Хада есышықәса ишьақәдырӷәӷәоит.
Ҿырԥштәыс иаагозар, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура абиуџьет 2010 шықәсазы ишьақәнаргылеит 315 400 000 евро.
== Атәылақәа-алахәылацәа ==
2019 шықәса, жәабранмза 5 рзы ари амаҵзура иалаз атәылақәа рхыԥхьаӡара 171 рҟынӡа инаӡеит. Ҵаҟа иаагоу асиа иаанарԥшуеит иарбан тәылоу, насгьы иарбан шықәсоу Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура ианалалаз.
* [[1957]] шықәса: Австралиа, Австриа, Албаниа, Аргентина, Афганистан, Беларусиа, Болгариа, Бразилиа, Венгриа, Венесуела, Виетнам, Гаити, Гватемала, Германиа, Грециа, Даниа, Доминикантәи Ареспублика, Египет, Израиль, Индиа, Индонезиа, Исландиа, Испаниа, Италиа, Канада, Куба, Марокко, Монако, Мианма, Нидерланды, Зеландиа ҿыц, Норвегиа, Пакистан, Парагваи, Перу, Польша, Португалиа, Кореиатәи ареспублика, Урыстәылатәи Афедерациа, Румыниа, Сальвадор, Иԥшьоу Престол, Еиду Акралра, Еиду Америкатәи Аштатқәа, Асоциалисттә Федеративтә Республика Иугославиа, Таиланд, Тунис, Ҭырқәтәыла, Украина, Франциа, Швеицариа, Швециа, Шри-Ланка, Ефиопиа, Ҩадатәи Африка, Иапониа
* [[1958]] шықәса: Бельгиа, Иран, Лиуксембург, Мексика, Судан, Филиппины, Финлиандиа, Еквадор
* [[1959]] шықәса: Ирак
* [[1960]] шықәса: Гана, Колумбиа, Сенегал, Чили
* [[1961]] шықәса: Адемократиатә Республика Конго, Ливан, Мали
* [[1962]] шықәса: Либериа, Саудтәи Аравиа
* [[1963]] шықәса: Алжир, Боливиа, Кот-д'Ивуар, Ливиа, Сириа, Уругваи
* [[1964]] шықәса: Габон, Камерун, Кувеит, Нигериа
* [[1965]] шықәса: Кениа, Кипр, Коста-Рика, Мадагаскар, Иамаика
* [[1966]] шықәса: Иорданиа, Панама
* [[1967]] шықәса: Сингапур, Сиерра-Леоне, Уганда
* [[1968]] шықәса: Лихтенштеин
* [[1969]] шықәса: Замбиа, Малаизиа, Нигериа
* [[1970]] шықәса: Ирландиа
* [[1972]] шықәса: Бангладеш
* [[1973]] шықәса: Монголиа
* [[1974]] шықәса: Маврикиа
* [[1976]] шықәса: Катар, Еизаку Арабтәи Аемиратқәа, Танзаниа
* [[1977]] шықәса: Никарагуа
* [[1983]] шықәса: Намибиа
* [[1984]] шықәса: Китаи
* [[1986]] шықәса: Зимбабве
* [[1992]] шықәса: Словениа, Естониа
* [[1993]] шықәса: Ермантәыла, Литва, Словакиа, Хорватиа, Чехиатәи Ареспублика
* [[1994]] шықәса: Иемен, Ҟазахстан, Маршаллтәи Адгьылбжьаха, Аҩадатәи Македониа, Узбекистан
* [[1995]] шықәса: Босниеи Герцеговинеи
* [[1996]] шықәса: Қырҭтәыла
* [[1997]] шықәса: Латвиа, Мальта, Молдова
* [[1998]] шықәса: Буркина-Фасо
* [[1999]] шықәса: Ангола, Бенин
* [[2000]] шықәса: Таџьикисҭан
* [[2001]] шықәса: Азербаиџьан, Сербиа, Агәҭатәи Африкатәи Ареспублика
* [[2002]] шықәса: Ботсвана, Еритреиа
* [[2003]] шықәса: Гондурас, Кыргызсҭан, Сеишелтәи Адгьылбжьахақәа
* [[2004]] шықәса: Мавританиа
* [[2005]] шықәса: Чад
* [[2006]] шықәса: Белиз, Малави, Мозамбик, Черногориа
* [[2007]] шықәса: Кабо-Верде*
* [[2008]] шықәса: Непал, Палау
* [[2009]] шықәса: Бахреин, Бурундиа, Камбоџьиа, Конго, Лесото, Оман
* [[2011]] шықәса: Лаос Жәлар Рдемократиатә Республика, Тонга*
* [[2012]] шықәса: Доминика, Папуа-Гвинеиа ҿыц, Руанда, Того, Тринидади Тобагои, Фиџьи
* [[2013]] шықәса: Сан-Марино, Есватини
* [[2014]] шықәса: Багамтәи Адгьылбжьаха, Брунеи-Даруссалам, Комортәи Адгьылбжьахақәа*
* [[2015]] шықәса: Антигуеи Барбудеи, Барбадос, Вануату, Гаиана, Џьибути
* [[2016]] шықәса: Гамбиа*, Туркменисҭан
* [[2017]] шықәса: Сент-Винсенти Гренадинеи
* [[2018]] шықәса: Гренада
* [[2019]] шықәса: Сент-Лиусиа
* Кореиа Жәлар Рдемократиатә Республика (КНДР), Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура (МАГАТЭ) 1974 шықәса рзы иалалаз, уи аилазаара иалҵит 1994 шықәса рзы.
* Хыхь иаагоу асиа аҟны курсивла иалкаау егьырҭ аҳәынҭқаррақәа ари аиҿкаара аҟны ишьақәырӷәӷәан Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аконференциа Хада ала, иахәҭоу аиуристтә документқәа аналарҵа анаҩс (Гамбиа, Кабо-Верде, Комортәи Адгьылбжахақәа, Тонга).
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аштаб-квартира==
1957 шықәса, жьҭаарамзазы аконференциа Хада актәи асессиа аделегатцәа ирыдыркылеит аӡбамҭа, Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аштаб-квартира Вена, Австриа, аиҿкааразы. Венатәи жәларбжьаратәи ацентр аадыртаанӡа, нанҳәамза 1979 шықәса, Амаҵзура аамҭалатәи аштаб-квартираны иҟан асасааирҭа «Гранд- отель», Венатәи аопера азааигәара игылаз.
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура иамоуп, иара убасгьы, арегионалтә ҟәшақәа ҩба –Торонто, Канада (аус ауеит 1979 шықәса раахыс), Токио, Иапониа (аус ауеит 1984 шықәса раахыс), иара убасгьы ҩ-биурок: Ниуи-Иорк, Еиду Америкатәи Аштатқәа (1957 шықәса раахыс), Женева, Швеицариа (1956 шықәса раахыс). Амаҵзура Венеи Заиберсдорфи, Австриа (1961 шықәса раахыс иаартыз), аиадертә технологиақәа рлабораториа напхгара анаҭоит, иара убасгьы Монако иҟоу алабораториа (1961 шықәса раахыс). Насгьы аҭҵааратә центр аԥҵоуп Италиа.
==Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа==
Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа ахеилак, жьҭаарамза 7, 2005 шықәса рзы Осло ирыланаҳәеит Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзуреи (МАГАТЭ) уи ахада Мохаммед ель-Барадеи ишранаршьо. Уи ишьақәнаргылеит 10 миллионк швециатәи акронқәа, имҩаԥысит Норвегиа аҳҭнықалақь аҟны, ԥхынҷкәынмза, 2005 шықәса рзы.
1997 шықәса раахыс аиҿкаара иахагылаз Мохаммед ель-Барадеи (Mohamed ElBaradei) Мысратәи (Египет) профессианалтә дипломатын. Ари аҭыԥ ахь иара ҩынтәны далхын – аҩынтәраан Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура (МАГАТЭ) 2001 шықәса инаркны 2005 шықәсанӡа ахадас дыҟан.
==Азхьарԥшқәа==
* [http://www.aem-group.ru/mediacenter/informatoriy/chto-takoe-magate-i-chem-ono-zanimaetsya.html]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/istoriya]
* [https://mybiblioteka.su/6-12437.html]
* [https://intalent.pro/article/mezhdunarodnoe-agentstvo-po-atomnoy-energii-magate.html]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.referat911.ru/Predprinimatelstvo/deyatelnost-magatje/44207-1377119-place2.html]
* [https://www.iaea.org/ru/temy/dogovor-o-nerasprostranenii]
* [https://www.uatom.org/ru/rezhym-nerasprostranenyya-2/mezhdunarodnoe-sotrudnychestvo-v-sfere-nerasprostranenyya]
* [https://www.referat911.ru/Predprinimatelstvo/deyatelnost-magatje/44207-1377119-place2.html]
* [https://abc-fortune.ru/horoscopes/magate-sozdanie-magate-istoriya-sozdaniya-napravleniya-i-formy-deyatelnosti/]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/sovet-upravlyayushchih]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/byudzhet]
* [https://www.iaea.org/about/governance/list-of-member-states]
* [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_4318000/4318480.stm]
[[Акатегориа:Адунеижәларбжьаратәи аиҿкаарақәа]]
[[Акатегориа:1957 шықәсазы ицәырҵит]]
[[Акатегориа:Вена]]
swmkpn6ohn59j8les5emnjj03m5sj9k
163746
163745
2026-04-18T00:13:22Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163746
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
[[Афаил:International Atomic Energy Agency Logo.svg|мини|Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура агерб]]
[[Афаил:UnocityIAEA persp.jpg|мини|Аштаб-квартира ыҟоуп [[Вена]] - Жәларбжьаратәи венатәи ацентр]]
'''Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура''' (иааркьаҿны МАГАТЭ, англ. International Atomic Energy Agency, иааркьаҿны IAEA) – атомтә фымца аҿиареи уи аҭынч ԥсҭазаара аҟны ахархәареи рзы жәларбжьаратәи аиҿкаара. Уи аԥҵан 1957 шықәса рзы. Аштаб-квартира ыҟоуп Вена (Жәларбжьаратәи венатәи ацентр).
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура (МАГАТЭ) аҭоурых==
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аԥҵан 1957 шықәса рзы, иҟаз ашәарҭарақәеи агәыӷрақәеи рҳәаақәа ирҭагӡаны, избанзар иҟан ашәарҭара аиадертә технологиақәа рхархәаразы. Ас еиԥш амаҵзура ацәырҵра зыбзоуроу Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент Дуаите Еизенхауер ԥхынҷкәынмза 8, 1953 шықәса рзы Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа хада аҟны «Атом адунеи азы» ажәахә ала иқәгылара ауп.
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аофициалтә иирамшны иԥхьаӡоуп рашәарамза 29, 1957 шықәса – ари амш азы ауп Еизенхауер хадас дызмаз Еиду Америкатәи Аштатқәа амаҵзура аԥҟаԥҵәа аратификациа аназыруз.
Вашингтон Агәилԥшшәы змоу абаҳча аҟны имҩаԥгаз апресс- конференциаҿы анапаҵаҩра ацеремониа анымҩаԥыс ашьҭахь, ахада Еизенхауер Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа хада аҿаԥхьа иқәгылараҟны ажәалагала ҟаиҵеит Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аԥҵазарц.
«Ҳара, аиашазы, адунеи зегьы аҟны ауаа ирызцәырҵыз агәыӷра аформа аҳҭеит….атом аиҩырҷҷара иалнаршоит еиҟәыҭханы иҟоу адунеи аизакра», — иҳәеит Еизенхауер иқәгылараҿы.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аусура (МАГАТЭ)==
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аусура иузаҟәымыҭхо иадҳәалоуп аиадертә технологиақәа, насгьы урҭ ҩ-хырхырҭакны рхархәаразы алшарақәа ыҟоуп: абџьарк аҳасаб ала, мамзаргьы ауаа ирыхәо ахархәара змоу мыруганы. 1953 шықәса рзтәи апрезидент Еизенхауер иқәгылара аан зыӡбахә ҳәаз аидеиақәа иалдыршеит Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура Аԥҟаԥҵәа аԥҵара, аӡәыкны уи азы 81 ҳәынҭқарра рыбжьы арҭеит 1956 шықәса рзы.
Ари амаҵзура аԥҵан Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара асистема аҟны жәларбжьаратәи еиҿкаарак аҳасаб ала, уи аконцепциа «Атом адунеи азы» аларҵәара иацхраауан. Аханатә ари аиҿкаара аҳәынҭқаррақәа- алахәылацәеи, адунеи зегьы аҟны хыԥхьаӡара рацәала апартниорцәеи ашәарҭара зцым адунеитә иадертә технологиақәа раԥҵаразы азинмчы дуқәа аман. Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аҩбатәи амиссиас иҟан атом ахархәара хылаԥшра аҭара, уи атәы ҳәоуп аиҿкаара Аԥҟаԥҵәа аҩбатәи ахәҭаҷ аҟны.
«Амаҵзура иаарласны инарҭбааны аҭынчра адгылара аҭаразы атомтә енергиа ахархәара хықәкыс иамоуп. Иахьынӡауа амаҵзура ацхыраара ҟанаҵоит, насгьы хылаԥшра анаҭоит атомтә фымца џьара арратә хықәкыс ахархәара амоурц азы», — ҳәа азгәаҭоуп аԥҟаԥҵәа ахәҭаҷқәа руак аҟны.
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы – ари аиҿкаара аҭынч ԥсҭазаара аҟны атомтә енергиа ахархәаразы аусеицуразы наука- техникатә еиҿкаароуп. Ари аҿкаара ахықәкы хада – аиадертә бџьар аламырҵәара, насгьы атәылақәа маӡала ари аҭынчра иазырхоу атом арратә хықәкқәа рзы рхы иадмырхәарц аҟаҵара ауп.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцаз амаҵзура аиадертә материалқәа рхархәаразы хылаԥшра ҟанаҵоит, хыхь ишаҳҳәахьоу еиԥш, ари ахылаԥшра мҩаԥыргоит Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аинспекторцәа аҭыԥқәа рҟны.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура еиуеиԥшым атәылақәа апрактикатә цхыраара рзыҟарҵоит, насгьы абжьгарақәа рырҭоит атомтә фымца ахархәашьазы апрограммақәа рымҩаԥгаразы. Арҭ апрограммақәа рхықәкы хада – адыррақәа реимдара, атәылақәа атомтә программақәа рхархәара еиҳа ашәарҭара ацымкәа рхархәара алдыршарц ауп. Амаҵзура абжьгаҩцәеи амыругақәеи рзы адгаларақәа ҟанаҵоит, аҟазацәа аҵара днарҵоит.
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы аиадертә технологиақәа рзы аинформациа еизнагоит, урҭ раларҵәара азы Вена иҟоу Жәларбжьаратәи аиадертә информациатә система ахархәара анаҭоит. Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аҵарадырреи, анаукеи, акультуреи рызҵаарақәа рзы ҷыдалатәи аусбарҭеи (ЮНЕСКО) Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы Амаҵзуреи еицхырааны Триест, Италиа иҟоу атеориатә физика азы Жәларбжьаратәи ацентр напхгара арҭоит. Иара убасгьы аиадертә физика ахархәара апринципқәа апрактика аҟны рхархәаразы аҭҵаарақәа ахьымҩаԥырго алабораториақәа хԥа аԥҵаны иамоуп, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы Амаҵзура Агәабзиарахьчаразы Адунеизегьтәи аиҿкаара (ВОЗ) аус ацнауеит амедицинеи абиологиеи рҟны арадиациа ахархәаразы апроблемақәа рызҵаарақәа рзы.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Аиадертә бџьар аламырҵәара==
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы ихадараҵәҟьоу хырхарҭаны иамоуп – аиадертә бџьар аламырҵәара аус аиҿкаара. 1962 шықәса рзы 102 тәыла рнапы аҵарҩит аиадертә бџьар аламырҵәаразы аиқәышаҳаҭра (ДНЯО).
Аиадертә бџьар аламырҵәаразы аиқәышаҳаҭра инақәыршәаны Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура иадҵан, ари аиқәышаҳаҭра знапы аҵазҩыз уи шынарыгӡо хылаԥшра аҭарагьы. Амҵзура ахылаԥшратә функциақәа – мамзаргьы Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы агарантиақәа – хықәкыс ирымоуп аиадертә бџьар змам атәылақәа рҟны аҭынчратә атомтә фымца аиадертә ахь ииаргаратәы аҟамҵара.
Ас еиԥш агәаҭарақәа рымҩаԥгара алыршахоит аинспекциа мҩаԥысраны иахьыҟоу атәылеи Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзуреи аиқәышаҳаҭра рыбжьазар. Аилкаара агарантиа хатәгәаԥхаратәи еилкаароуп. Ус еиԥш хатәгәаԥхаралатәи агарантиақәа Амаҵзура иқәнаргылеит Еиду Америкатәи Аштатқәа, Британиа ду, Франциа, Китаи, Урыстәыла. Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура ахәдықәҵарақәа аланарҵәеит, хыхь зыӡбахә ҳәоу хә-ҳәынҭқаррак рнаҩс даҽа 95% рҟынӡа аиадертә шьақәгылақәа ахьыҟоу аҭыԥқәа рҟны. Иахьанӡа 225 еиқәышаҳаҭра аус руеит 141 ҳәынҭқарра рҟны.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Аиҿкаара аилазаара==
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура анапхгараҭаратә органны иҟоуп аконференциа Хада, анапхгаҩцәа Рхеилак, Амаӡаныҟәгарҭа.
Аконференциа Хада — ари амаҵзура иреиҳаӡоу органуп. Иара аиҿкаара иалоу атәылақәа зегьы рхаҭарнакцәа алахәуп, аконференциа хада ауп анапхгаҩцәа Рхеилак алызхуа, насгьы амаӡаныҟәгарҭа аусура хылаԥшра азҭо, адиректор хада далызхуа.
Аконференциа Хада шықәсык ахь знык иаарыԥхьоит.
Анапхгаҩцәа Рхеилак акәзар, иара 35-ҩык ахылаԥшратә директорцәа рыла ишьақәгылоуп, амаҵзура анагӡаратә органуп. Иара иалшоит аӡбамҭақәа рыдкылара Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура иалоу атәылақәа зегьы рзы зынагӡара хымԥадатәины иҟоу. Анапхгаҩцәа рхеилак иалоу шықәсыкахь хәынтә еизоит.
Амаӡаныҟәгарҭа - административтә органуп, иара аилазаараҿы иҟоуп ашәырҭадареи аиадертә фымцеи аҟәша, уи аиадертә енергетикеи ареакторқәеи, аиадертә шәарҭадареи, иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабара ахьчареи анаука- техникатә информациеи рызҵаарақәа аӡбоит. Иҟоуп убасгьы аизотопқәа рыҭҵаара аҟәша, атехникатә усеицура аҟәшеи администрациа аҟәшеи. Амаӡаныҟәгарҭа адиректор Хада дызхагылоу, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура апрограммақәа рынагӡара ихахьы игоит, урҭ апрограммақәа Ахеилаки аконференциа Хадеи ианышьақәдырӷәӷәалак ашьҭахь.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура адиректор хадацәа
Адиректор Хада ԥшьышықәса аҿҳәарас иҭаны далырхуеит.
Еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы директор хадацәас иҟан:
Коул Стерлинг — Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1957—1961 шш.;
Сигвард Еклунд — Швециа, 1961—1981 шш.;
Ханс Бликс — Швециа, 1981—1997 шш.;
Мохаммед ель-Барадеи — Мысра, 1997—2009 шш.;
Амано Иукиа — Иапониа, 2009—2019 шш.
==Аиҿкаара абиуџьет==
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аусура шьақәгылоуп аҳәынҭқаррақәа- алахәылацәа, аҳәынҭқаррақәа- адонорцәа, аиҿкаара иалам рбиуџьентнҭыҵтәи лагалақәа рыла. Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аконференциа Хада есышықәса ишьақәдырӷәӷәоит.
Ҿырԥштәыс иаагозар, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура абиуџьет 2010 шықәсазы ишьақәнаргылеит 315 400 000 евро.
== Атәылақәа-алахәылацәа ==
2019 шықәса, жәабранмза 5 рзы ари амаҵзура иалаз атәылақәа рхыԥхьаӡара 171 рҟынӡа инаӡеит. Ҵаҟа иаагоу асиа иаанарԥшуеит иарбан тәылоу, насгьы иарбан шықәсоу Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура ианалалаз.
* [[1957]] шықәса: Австралиа, Австриа, Албаниа, Аргентина, Афганистан, Беларусиа, Болгариа, Бразилиа, Венгриа, Венесуела, Виетнам, Гаити, Гватемала, Германиа, Грециа, Даниа, Доминикантәи Ареспублика, Египет, Израиль, Индиа, Индонезиа, Исландиа, Испаниа, Италиа, Канада, Куба, Марокко, Монако, Мианма, Нидерланды, Зеландиа ҿыц, Норвегиа, Пакистан, Парагваи, Перу, Польша, Португалиа, Кореиатәи ареспублика, Урыстәылатәи Афедерациа, Румыниа, Сальвадор, Иԥшьоу Престол, Еиду Акралра, Еиду Америкатәи Аштатқәа, Асоциалисттә Федеративтә Республика Иугославиа, Таиланд, Тунис, Ҭырқәтәыла, Украина, Франциа, Швеицариа, Швециа, Шри-Ланка, Ефиопиа, Ҩадатәи Африка, Иапониа
* [[1958]] шықәса: Бельгиа, Иран, Лиуксембург, Мексика, Судан, Филиппины, Финлиандиа, Еквадор
* [[1959]] шықәса: Ирак
* [[1960]] шықәса: Гана, Колумбиа, Сенегал, Чили
* [[1961]] шықәса: Адемократиатә Республика Конго, Ливан, Мали
* [[1962]] шықәса: Либериа, Саудтәи Аравиа
* [[1963]] шықәса: Алжир, Боливиа, Кот-д'Ивуар, Ливиа, Сириа, Уругваи
* [[1964]] шықәса: Габон, Камерун, Кувеит, Нигериа
* [[1965]] шықәса: Кениа, Кипр, Коста-Рика, Мадагаскар, Иамаика
* [[1966]] шықәса: Иорданиа, Панама
* [[1967]] шықәса: Сингапур, Сиерра-Леоне, Уганда
* [[1968]] шықәса: Лихтенштеин
* [[1969]] шықәса: Замбиа, Малаизиа, Нигериа
* [[1970]] шықәса: Ирландиа
* [[1972]] шықәса: Бангладеш
* [[1973]] шықәса: Монголиа
* [[1974]] шықәса: Маврикиа
* [[1976]] шықәса: Катар, Еизаку Арабтәи Аемиратқәа, Танзаниа
* [[1977]] шықәса: Никарагуа
* [[1983]] шықәса: Намибиа
* [[1984]] шықәса: Китаи
* [[1986]] шықәса: Зимбабве
* [[1992]] шықәса: Словениа, Естониа
* [[1993]] шықәса: Ермантәыла, Литва, Словакиа, Хорватиа, Чехиатәи Ареспублика
* [[1994]] шықәса: Иемен, Ҟазахстан, Маршаллтәи Адгьылбжьаха, Аҩадатәи Македониа, Узбекистан
* [[1995]] шықәса: Босниеи Герцеговинеи
* [[1996]] шықәса: Қырҭтәыла
* [[1997]] шықәса: Латвиа, Мальта, Молдова
* [[1998]] шықәса: Буркина-Фасо
* [[1999]] шықәса: Ангола, Бенин
* [[2000]] шықәса: Таџьикисҭан
* [[2001]] шықәса: Азербаиџьан, Сербиа, Агәҭатәи Африкатәи Ареспублика
* [[2002]] шықәса: Ботсвана, Еритреиа
* [[2003]] шықәса: Гондурас, Кыргызсҭан, Сеишелтәи Адгьылбжьахақәа
* [[2004]] шықәса: Мавританиа
* [[2005]] шықәса: Чад
* [[2006]] шықәса: Белиз, Малави, Мозамбик, Черногориа
* [[2007]] шықәса: Кабо-Верде*
* [[2008]] шықәса: Непал, Палау
* [[2009]] шықәса: Бахреин, Бурундиа, Камбоџьиа, Конго, Лесото, Оман
* [[2011]] шықәса: Лаос Жәлар Рдемократиатә Республика, Тонга*
* [[2012]] шықәса: Доминика, Папуа-Гвинеиа ҿыц, Руанда, Того, Тринидади Тобагои, Фиџьи
* [[2013]] шықәса: Сан-Марино, Есватини
* [[2014]] шықәса: Багамтәи Адгьылбжьаха, Брунеи-Даруссалам, Комортәи Адгьылбжьахақәа*
* [[2015]] шықәса: Антигуеи Барбудеи, Барбадос, Вануату, Гаиана, Џьибути
* [[2016]] шықәса: Гамбиа*, Туркменисҭан
* [[2017]] шықәса: Сент-Винсенти Гренадинеи
* [[2018]] шықәса: Гренада
* [[2019]] шықәса: Сент-Лиусиа
* Кореиа Жәлар Рдемократиатә Республика (КНДР), Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура (МАГАТЭ) 1974 шықәса рзы иалалаз, уи аилазаара иалҵит 1994 шықәса рзы.
* Хыхь иаагоу асиа аҟны курсивла иалкаау егьырҭ аҳәынҭқаррақәа ари аиҿкаара аҟны ишьақәырӷәӷәан Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аконференциа Хада ала, иахәҭоу аиуристтә документқәа аналарҵа анаҩс (Гамбиа, Кабо-Верде, Комортәи Адгьылбжахақәа, Тонга).
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аштаб-квартира==
1957 шықәса, жьҭаарамзазы аконференциа Хада актәи асессиа аделегатцәа ирыдыркылеит аӡбамҭа, Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аштаб-квартира Вена, Австриа, аиҿкааразы. Венатәи жәларбжьаратәи ацентр аадыртаанӡа, нанҳәамза 1979 шықәса, Амаҵзура аамҭалатәи аштаб-квартираны иҟан асасааирҭа «Гранд- отель», Венатәи аопера азааигәара игылаз.
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура иамоуп, иара убасгьы, арегионалтә ҟәшақәа ҩба –Торонто, Канада (аус ауеит 1979 шықәса раахыс), Токио, Иапониа (аус ауеит 1984 шықәса раахыс), иара убасгьы ҩ-биурок: Ниуи-Иорк, Еиду Америкатәи Аштатқәа (1957 шықәса раахыс), Женева, Швеицариа (1956 шықәса раахыс). Амаҵзура Венеи Заиберсдорфи, Австриа (1961 шықәса раахыс иаартыз), аиадертә технологиақәа рлабораториа напхгара анаҭоит, иара убасгьы Монако иҟоу алабораториа (1961 шықәса раахыс). Насгьы аҭҵааратә центр аԥҵоуп Италиа.
==Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа==
Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа ахеилак, жьҭаарамза 7, 2005 шықәса рзы Осло ирыланаҳәеит Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзуреи (МАГАТЭ) уи ахада Мохаммед ель-Барадеи ишранаршьо. Уи ишьақәнаргылеит 10 миллионк швециатәи акронқәа, имҩаԥысит Норвегиа аҳҭнықалақь аҟны, ԥхынҷкәынмза, 2005 шықәса рзы.
1997 шықәса раахыс аиҿкаара иахагылаз Мохаммед ель-Барадеи (Mohamed ElBaradei) Мысратәи (Египет) профессианалтә дипломатын. Ари аҭыԥ ахь иара ҩынтәны далхын – аҩынтәраан Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура (МАГАТЭ) 2001 шықәса инаркны 2005 шықәсанӡа ахадас дыҟан.
==Азхьарԥшқәа==
* [http://www.aem-group.ru/mediacenter/informatoriy/chto-takoe-magate-i-chem-ono-zanimaetsya.html]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/istoriya]
* [https://mybiblioteka.su/6-12437.html]
* [https://intalent.pro/article/mezhdunarodnoe-agentstvo-po-atomnoy-energii-magate.html]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.referat911.ru/Predprinimatelstvo/deyatelnost-magatje/44207-1377119-place2.html]
* [https://www.iaea.org/ru/temy/dogovor-o-nerasprostranenii]
* [https://www.uatom.org/ru/rezhym-nerasprostranenyya-2/mezhdunarodnoe-sotrudnychestvo-v-sfere-nerasprostranenyya]
* [https://www.referat911.ru/Predprinimatelstvo/deyatelnost-magatje/44207-1377119-place2.html]
* [https://abc-fortune.ru/horoscopes/magate-sozdanie-magate-istoriya-sozdaniya-napravleniya-i-formy-deyatelnosti/]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/sovet-upravlyayushchih]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/byudzhet]
* [https://www.iaea.org/about/governance/list-of-member-states]
* [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_4318000/4318480.stm]
[[Акатегориа:Адунеижәларбжьаратәи аиҿкаарақәа]]
[[Акатегориа:1957 шықәсазы ицәырҵит]]
[[Акатегориа:Вена]]
3odpsf5lrjcnqlbrf0qrq1dg5b5h33a
163747
163746
2026-04-18T00:13:26Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163747
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
[[Афаил:International Atomic Energy Agency Logo.svg|мини|Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура агерб]]
[[Афаил:UnocityIAEA persp.jpg|мини|Аштаб-квартира ыҟоуп [[Вена]] - Жәларбжьаратәи венатәи ацентр]]
'''Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура''' (иааркьаҿны МАГАТЭ, англ. International Atomic Energy Agency, иааркьаҿны IAEA) – атомтә фымца аҿиареи уи аҭынч ԥсҭазаара аҟны ахархәареи рзы жәларбжьаратәи аиҿкаара. Уи аԥҵан 1957 шықәса рзы. Аштаб-квартира ыҟоуп Вена (Жәларбжьаратәи венатәи ацентр).
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура (МАГАТЭ) аҭоурых==
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аԥҵан 1957 шықәса рзы, иҟаз ашәарҭарақәеи агәыӷрақәеи рҳәаақәа ирҭагӡаны, избанзар иҟан ашәарҭара аиадертә технологиақәа рхархәаразы. Ас еиԥш амаҵзура ацәырҵра зыбзоуроу Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент Дуаите Еизенхауер ԥхынҷкәынмза 8, 1953 шықәса рзы Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа хада аҟны «Атом адунеи азы» ажәахә ала иқәгылара ауп.
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аофициалтә иирамшны иԥхьаӡоуп рашәарамза 29, 1957 шықәса – ари амш азы ауп Еизенхауер хадас дызмаз Еиду Америкатәи Аштатқәа амаҵзура аԥҟаԥҵәа аратификациа аназыруз.
Вашингтон Агәилԥшшәы змоу абаҳча аҟны имҩаԥгаз апресс- конференциаҿы анапаҵаҩра ацеремониа анымҩаԥыс ашьҭахь, ахада Еизенхауер Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа хада аҿаԥхьа иқәгылараҟны ажәалагала ҟаиҵеит Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аԥҵазарц.
«Ҳара, аиашазы, адунеи зегьы аҟны ауаа ирызцәырҵыз агәыӷра аформа аҳҭеит….атом аиҩырҷҷара иалнаршоит еиҟәыҭханы иҟоу адунеи аизакра», — иҳәеит Еизенхауер иқәгылараҿы.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аусура (МАГАТЭ)==
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аусура иузаҟәымыҭхо иадҳәалоуп аиадертә технологиақәа, насгьы урҭ ҩ-хырхырҭакны рхархәаразы алшарақәа ыҟоуп: абџьарк аҳасаб ала, мамзаргьы ауаа ирыхәо ахархәара змоу мыруганы. 1953 шықәса рзтәи апрезидент Еизенхауер иқәгылара аан зыӡбахә ҳәаз аидеиақәа иалдыршеит Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура Аԥҟаԥҵәа аԥҵара, аӡәыкны уи азы 81 ҳәынҭқарра рыбжьы арҭеит 1956 шықәса рзы.
Ари амаҵзура аԥҵан Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара асистема аҟны жәларбжьаратәи еиҿкаарак аҳасаб ала, уи аконцепциа «Атом адунеи азы» аларҵәара иацхраауан. Аханатә ари аиҿкаара аҳәынҭқаррақәа- алахәылацәеи, адунеи зегьы аҟны хыԥхьаӡара рацәала апартниорцәеи ашәарҭара зцым адунеитә иадертә технологиақәа раԥҵаразы азинмчы дуқәа аман. Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аҩбатәи амиссиас иҟан атом ахархәара хылаԥшра аҭара, уи атәы ҳәоуп аиҿкаара Аԥҟаԥҵәа аҩбатәи ахәҭаҷ аҟны.
«Амаҵзура иаарласны инарҭбааны аҭынчра адгылара аҭаразы атомтә енергиа ахархәара хықәкыс иамоуп. Иахьынӡауа амаҵзура ацхыраара ҟанаҵоит, насгьы хылаԥшра анаҭоит атомтә фымца џьара арратә хықәкыс ахархәара амоурц азы», — ҳәа азгәаҭоуп аԥҟаԥҵәа ахәҭаҷқәа руак аҟны.
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы – ари аиҿкаара аҭынч ԥсҭазаара аҟны атомтә енергиа ахархәаразы аусеицуразы наука- техникатә еиҿкаароуп. Ари аҿкаара ахықәкы хада – аиадертә бџьар аламырҵәара, насгьы атәылақәа маӡала ари аҭынчра иазырхоу атом арратә хықәкқәа рзы рхы иадмырхәарц аҟаҵара ауп.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцаз амаҵзура аиадертә материалқәа рхархәаразы хылаԥшра ҟанаҵоит, хыхь ишаҳҳәахьоу еиԥш, ари ахылаԥшра мҩаԥыргоит Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аинспекторцәа аҭыԥқәа рҟны.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура еиуеиԥшым атәылақәа апрактикатә цхыраара рзыҟарҵоит, насгьы абжьгарақәа рырҭоит атомтә фымца ахархәашьазы апрограммақәа рымҩаԥгаразы. Арҭ апрограммақәа рхықәкы хада – адыррақәа реимдара, атәылақәа атомтә программақәа рхархәара еиҳа ашәарҭара ацымкәа рхархәара алдыршарц ауп. Амаҵзура абжьгаҩцәеи амыругақәеи рзы адгаларақәа ҟанаҵоит, аҟазацәа аҵара днарҵоит.
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы аиадертә технологиақәа рзы аинформациа еизнагоит, урҭ раларҵәара азы Вена иҟоу Жәларбжьаратәи аиадертә информациатә система ахархәара анаҭоит. Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аҵарадырреи, анаукеи, акультуреи рызҵаарақәа рзы ҷыдалатәи аусбарҭеи (ЮНЕСКО) Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы Амаҵзуреи еицхырааны Триест, Италиа иҟоу атеориатә физика азы Жәларбжьаратәи ацентр напхгара арҭоит. Иара убасгьы аиадертә физика ахархәара апринципқәа апрактика аҟны рхархәаразы аҭҵаарақәа ахьымҩаԥырго алабораториақәа хԥа аԥҵаны иамоуп, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы Амаҵзура Агәабзиарахьчаразы Адунеизегьтәи аиҿкаара (ВОЗ) аус ацнауеит амедицинеи абиологиеи рҟны арадиациа ахархәаразы апроблемақәа рызҵаарақәа рзы.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Аиадертә бџьар аламырҵәара==
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы ихадараҵәҟьоу хырхарҭаны иамоуп – аиадертә бџьар аламырҵәара аус аиҿкаара. 1962 шықәса рзы 102 тәыла рнапы аҵарҩит аиадертә бџьар аламырҵәаразы аиқәышаҳаҭра (ДНЯО).
Аиадертә бџьар аламырҵәаразы аиқәышаҳаҭра инақәыршәаны Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура иадҵан, ари аиқәышаҳаҭра знапы аҵазҩыз уи шынарыгӡо хылаԥшра аҭарагьы. Амҵзура ахылаԥшратә функциақәа – мамзаргьы Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы агарантиақәа – хықәкыс ирымоуп аиадертә бџьар змам атәылақәа рҟны аҭынчратә атомтә фымца аиадертә ахь ииаргаратәы аҟамҵара.
Ас еиԥш агәаҭарақәа рымҩаԥгара алыршахоит аинспекциа мҩаԥысраны иахьыҟоу атәылеи Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзуреи аиқәышаҳаҭра рыбжьазар. Аилкаара агарантиа хатәгәаԥхаратәи еилкаароуп. Ус еиԥш хатәгәаԥхаралатәи агарантиақәа Амаҵзура иқәнаргылеит Еиду Америкатәи Аштатқәа, Британиа ду, Франциа, Китаи, Урыстәыла. Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура ахәдықәҵарақәа аланарҵәеит, хыхь зыӡбахә ҳәоу хә-ҳәынҭқаррак рнаҩс даҽа 95% рҟынӡа аиадертә шьақәгылақәа ахьыҟоу аҭыԥқәа рҟны. Иахьанӡа 225 еиқәышаҳаҭра аус руеит 141 ҳәынҭқарра рҟны.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Аиҿкаара аилазаара==
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура анапхгараҭаратә органны иҟоуп аконференциа Хада, анапхгаҩцәа Рхеилак, Амаӡаныҟәгарҭа.
Аконференциа Хада — ари амаҵзура иреиҳаӡоу органуп. Иара аиҿкаара иалоу атәылақәа зегьы рхаҭарнакцәа алахәуп, аконференциа хада ауп анапхгаҩцәа Рхеилак алызхуа, насгьы амаӡаныҟәгарҭа аусура хылаԥшра азҭо, адиректор хада далызхуа.
Аконференциа Хада шықәсык ахь знык иаарыԥхьоит.
Анапхгаҩцәа Рхеилак акәзар, иара 35-ҩык ахылаԥшратә директорцәа рыла ишьақәгылоуп, амаҵзура анагӡаратә органуп. Иара иалшоит аӡбамҭақәа рыдкылара Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура иалоу атәылақәа зегьы рзы зынагӡара хымԥадатәины иҟоу. Анапхгаҩцәа рхеилак иалоу шықәсыкахь хәынтә еизоит.
Амаӡаныҟәгарҭа - административтә органуп, иара аилазаараҿы иҟоуп ашәырҭадареи аиадертә фымцеи аҟәша, уи аиадертә енергетикеи ареакторқәеи, аиадертә шәарҭадареи, иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабара ахьчареи анаука- техникатә информациеи рызҵаарақәа аӡбоит. Иҟоуп убасгьы аизотопқәа рыҭҵаара аҟәша, атехникатә усеицура аҟәшеи администрациа аҟәшеи. Амаӡаныҟәгарҭа адиректор Хада дызхагылоу, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура апрограммақәа рынагӡара ихахьы игоит, урҭ апрограммақәа Ахеилаки аконференциа Хадеи ианышьақәдырӷәӷәалак ашьҭахь.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура адиректор хадацәа
Адиректор Хада ԥшьышықәса аҿҳәарас иҭаны далырхуеит.
Еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы директор хадацәас иҟан:
Коул Стерлинг — Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1957—1961 шш.;
Сигвард Еклунд — Швециа, 1961—1981 шш.;
Ханс Бликс — Швециа, 1981—1997 шш.;
Мохаммед ель-Барадеи — Мысра, 1997—2009 шш.;
Амано Иукиа — Иапониа, 2009—2019 шш.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Аиҿкаара абиуџьет==
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аусура шьақәгылоуп аҳәынҭқаррақәа- алахәылацәа, аҳәынҭқаррақәа- адонорцәа, аиҿкаара иалам рбиуџьентнҭыҵтәи лагалақәа рыла. Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аконференциа Хада есышықәса ишьақәдырӷәӷәоит.
Ҿырԥштәыс иаагозар, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура абиуџьет 2010 шықәсазы ишьақәнаргылеит 315 400 000 евро.
== Атәылақәа-алахәылацәа ==
2019 шықәса, жәабранмза 5 рзы ари амаҵзура иалаз атәылақәа рхыԥхьаӡара 171 рҟынӡа инаӡеит. Ҵаҟа иаагоу асиа иаанарԥшуеит иарбан тәылоу, насгьы иарбан шықәсоу Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура ианалалаз.
* [[1957]] шықәса: Австралиа, Австриа, Албаниа, Аргентина, Афганистан, Беларусиа, Болгариа, Бразилиа, Венгриа, Венесуела, Виетнам, Гаити, Гватемала, Германиа, Грециа, Даниа, Доминикантәи Ареспублика, Египет, Израиль, Индиа, Индонезиа, Исландиа, Испаниа, Италиа, Канада, Куба, Марокко, Монако, Мианма, Нидерланды, Зеландиа ҿыц, Норвегиа, Пакистан, Парагваи, Перу, Польша, Португалиа, Кореиатәи ареспублика, Урыстәылатәи Афедерациа, Румыниа, Сальвадор, Иԥшьоу Престол, Еиду Акралра, Еиду Америкатәи Аштатқәа, Асоциалисттә Федеративтә Республика Иугославиа, Таиланд, Тунис, Ҭырқәтәыла, Украина, Франциа, Швеицариа, Швециа, Шри-Ланка, Ефиопиа, Ҩадатәи Африка, Иапониа
* [[1958]] шықәса: Бельгиа, Иран, Лиуксембург, Мексика, Судан, Филиппины, Финлиандиа, Еквадор
* [[1959]] шықәса: Ирак
* [[1960]] шықәса: Гана, Колумбиа, Сенегал, Чили
* [[1961]] шықәса: Адемократиатә Республика Конго, Ливан, Мали
* [[1962]] шықәса: Либериа, Саудтәи Аравиа
* [[1963]] шықәса: Алжир, Боливиа, Кот-д'Ивуар, Ливиа, Сириа, Уругваи
* [[1964]] шықәса: Габон, Камерун, Кувеит, Нигериа
* [[1965]] шықәса: Кениа, Кипр, Коста-Рика, Мадагаскар, Иамаика
* [[1966]] шықәса: Иорданиа, Панама
* [[1967]] шықәса: Сингапур, Сиерра-Леоне, Уганда
* [[1968]] шықәса: Лихтенштеин
* [[1969]] шықәса: Замбиа, Малаизиа, Нигериа
* [[1970]] шықәса: Ирландиа
* [[1972]] шықәса: Бангладеш
* [[1973]] шықәса: Монголиа
* [[1974]] шықәса: Маврикиа
* [[1976]] шықәса: Катар, Еизаку Арабтәи Аемиратқәа, Танзаниа
* [[1977]] шықәса: Никарагуа
* [[1983]] шықәса: Намибиа
* [[1984]] шықәса: Китаи
* [[1986]] шықәса: Зимбабве
* [[1992]] шықәса: Словениа, Естониа
* [[1993]] шықәса: Ермантәыла, Литва, Словакиа, Хорватиа, Чехиатәи Ареспублика
* [[1994]] шықәса: Иемен, Ҟазахстан, Маршаллтәи Адгьылбжьаха, Аҩадатәи Македониа, Узбекистан
* [[1995]] шықәса: Босниеи Герцеговинеи
* [[1996]] шықәса: Қырҭтәыла
* [[1997]] шықәса: Латвиа, Мальта, Молдова
* [[1998]] шықәса: Буркина-Фасо
* [[1999]] шықәса: Ангола, Бенин
* [[2000]] шықәса: Таџьикисҭан
* [[2001]] шықәса: Азербаиџьан, Сербиа, Агәҭатәи Африкатәи Ареспублика
* [[2002]] шықәса: Ботсвана, Еритреиа
* [[2003]] шықәса: Гондурас, Кыргызсҭан, Сеишелтәи Адгьылбжьахақәа
* [[2004]] шықәса: Мавританиа
* [[2005]] шықәса: Чад
* [[2006]] шықәса: Белиз, Малави, Мозамбик, Черногориа
* [[2007]] шықәса: Кабо-Верде*
* [[2008]] шықәса: Непал, Палау
* [[2009]] шықәса: Бахреин, Бурундиа, Камбоџьиа, Конго, Лесото, Оман
* [[2011]] шықәса: Лаос Жәлар Рдемократиатә Республика, Тонга*
* [[2012]] шықәса: Доминика, Папуа-Гвинеиа ҿыц, Руанда, Того, Тринидади Тобагои, Фиџьи
* [[2013]] шықәса: Сан-Марино, Есватини
* [[2014]] шықәса: Багамтәи Адгьылбжьаха, Брунеи-Даруссалам, Комортәи Адгьылбжьахақәа*
* [[2015]] шықәса: Антигуеи Барбудеи, Барбадос, Вануату, Гаиана, Џьибути
* [[2016]] шықәса: Гамбиа*, Туркменисҭан
* [[2017]] шықәса: Сент-Винсенти Гренадинеи
* [[2018]] шықәса: Гренада
* [[2019]] шықәса: Сент-Лиусиа
* Кореиа Жәлар Рдемократиатә Республика (КНДР), Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура (МАГАТЭ) 1974 шықәса рзы иалалаз, уи аилазаара иалҵит 1994 шықәса рзы.
* Хыхь иаагоу асиа аҟны курсивла иалкаау егьырҭ аҳәынҭқаррақәа ари аиҿкаара аҟны ишьақәырӷәӷәан Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аконференциа Хада ала, иахәҭоу аиуристтә документқәа аналарҵа анаҩс (Гамбиа, Кабо-Верде, Комортәи Адгьылбжахақәа, Тонга).
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аштаб-квартира==
1957 шықәса, жьҭаарамзазы аконференциа Хада актәи асессиа аделегатцәа ирыдыркылеит аӡбамҭа, Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аштаб-квартира Вена, Австриа, аиҿкааразы. Венатәи жәларбжьаратәи ацентр аадыртаанӡа, нанҳәамза 1979 шықәса, Амаҵзура аамҭалатәи аштаб-квартираны иҟан асасааирҭа «Гранд- отель», Венатәи аопера азааигәара игылаз.
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура иамоуп, иара убасгьы, арегионалтә ҟәшақәа ҩба –Торонто, Канада (аус ауеит 1979 шықәса раахыс), Токио, Иапониа (аус ауеит 1984 шықәса раахыс), иара убасгьы ҩ-биурок: Ниуи-Иорк, Еиду Америкатәи Аштатқәа (1957 шықәса раахыс), Женева, Швеицариа (1956 шықәса раахыс). Амаҵзура Венеи Заиберсдорфи, Австриа (1961 шықәса раахыс иаартыз), аиадертә технологиақәа рлабораториа напхгара анаҭоит, иара убасгьы Монако иҟоу алабораториа (1961 шықәса раахыс). Насгьы аҭҵааратә центр аԥҵоуп Италиа.
==Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа==
Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа ахеилак, жьҭаарамза 7, 2005 шықәса рзы Осло ирыланаҳәеит Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзуреи (МАГАТЭ) уи ахада Мохаммед ель-Барадеи ишранаршьо. Уи ишьақәнаргылеит 10 миллионк швециатәи акронқәа, имҩаԥысит Норвегиа аҳҭнықалақь аҟны, ԥхынҷкәынмза, 2005 шықәса рзы.
1997 шықәса раахыс аиҿкаара иахагылаз Мохаммед ель-Барадеи (Mohamed ElBaradei) Мысратәи (Египет) профессианалтә дипломатын. Ари аҭыԥ ахь иара ҩынтәны далхын – аҩынтәраан Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура (МАГАТЭ) 2001 шықәса инаркны 2005 шықәсанӡа ахадас дыҟан.
==Азхьарԥшқәа==
* [http://www.aem-group.ru/mediacenter/informatoriy/chto-takoe-magate-i-chem-ono-zanimaetsya.html]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/istoriya]
* [https://mybiblioteka.su/6-12437.html]
* [https://intalent.pro/article/mezhdunarodnoe-agentstvo-po-atomnoy-energii-magate.html]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.referat911.ru/Predprinimatelstvo/deyatelnost-magatje/44207-1377119-place2.html]
* [https://www.iaea.org/ru/temy/dogovor-o-nerasprostranenii]
* [https://www.uatom.org/ru/rezhym-nerasprostranenyya-2/mezhdunarodnoe-sotrudnychestvo-v-sfere-nerasprostranenyya]
* [https://www.referat911.ru/Predprinimatelstvo/deyatelnost-magatje/44207-1377119-place2.html]
* [https://abc-fortune.ru/horoscopes/magate-sozdanie-magate-istoriya-sozdaniya-napravleniya-i-formy-deyatelnosti/]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/sovet-upravlyayushchih]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/byudzhet]
* [https://www.iaea.org/about/governance/list-of-member-states]
* [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_4318000/4318480.stm]
[[Акатегориа:Адунеижәларбжьаратәи аиҿкаарақәа]]
[[Акатегориа:1957 шықәсазы ицәырҵит]]
[[Акатегориа:Вена]]
afpbun9mkqii5jji19oq5frlyw3yh77
163748
163747
2026-04-18T00:13:30Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163748
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
[[Афаил:International Atomic Energy Agency Logo.svg|мини|Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура агерб]]
[[Афаил:UnocityIAEA persp.jpg|мини|Аштаб-квартира ыҟоуп [[Вена]] - Жәларбжьаратәи венатәи ацентр]]
'''Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура''' (иааркьаҿны МАГАТЭ, англ. International Atomic Energy Agency, иааркьаҿны IAEA) – атомтә фымца аҿиареи уи аҭынч ԥсҭазаара аҟны ахархәареи рзы жәларбжьаратәи аиҿкаара. Уи аԥҵан 1957 шықәса рзы. Аштаб-квартира ыҟоуп Вена (Жәларбжьаратәи венатәи ацентр).
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура (МАГАТЭ) аҭоурых==
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аԥҵан 1957 шықәса рзы, иҟаз ашәарҭарақәеи агәыӷрақәеи рҳәаақәа ирҭагӡаны, избанзар иҟан ашәарҭара аиадертә технологиақәа рхархәаразы. Ас еиԥш амаҵзура ацәырҵра зыбзоуроу Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент Дуаите Еизенхауер ԥхынҷкәынмза 8, 1953 шықәса рзы Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа хада аҟны «Атом адунеи азы» ажәахә ала иқәгылара ауп.
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аофициалтә иирамшны иԥхьаӡоуп рашәарамза 29, 1957 шықәса – ари амш азы ауп Еизенхауер хадас дызмаз Еиду Америкатәи Аштатқәа амаҵзура аԥҟаԥҵәа аратификациа аназыруз.
Вашингтон Агәилԥшшәы змоу абаҳча аҟны имҩаԥгаз апресс- конференциаҿы анапаҵаҩра ацеремониа анымҩаԥыс ашьҭахь, ахада Еизенхауер Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа хада аҿаԥхьа иқәгылараҟны ажәалагала ҟаиҵеит Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аԥҵазарц.
«Ҳара, аиашазы, адунеи зегьы аҟны ауаа ирызцәырҵыз агәыӷра аформа аҳҭеит….атом аиҩырҷҷара иалнаршоит еиҟәыҭханы иҟоу адунеи аизакра», — иҳәеит Еизенхауер иқәгылараҿы.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аусура (МАГАТЭ)==
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аусура иузаҟәымыҭхо иадҳәалоуп аиадертә технологиақәа, насгьы урҭ ҩ-хырхырҭакны рхархәаразы алшарақәа ыҟоуп: абџьарк аҳасаб ала, мамзаргьы ауаа ирыхәо ахархәара змоу мыруганы. 1953 шықәса рзтәи апрезидент Еизенхауер иқәгылара аан зыӡбахә ҳәаз аидеиақәа иалдыршеит Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура Аԥҟаԥҵәа аԥҵара, аӡәыкны уи азы 81 ҳәынҭқарра рыбжьы арҭеит 1956 шықәса рзы.
Ари амаҵзура аԥҵан Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара асистема аҟны жәларбжьаратәи еиҿкаарак аҳасаб ала, уи аконцепциа «Атом адунеи азы» аларҵәара иацхраауан. Аханатә ари аиҿкаара аҳәынҭқаррақәа- алахәылацәеи, адунеи зегьы аҟны хыԥхьаӡара рацәала апартниорцәеи ашәарҭара зцым адунеитә иадертә технологиақәа раԥҵаразы азинмчы дуқәа аман. Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аҩбатәи амиссиас иҟан атом ахархәара хылаԥшра аҭара, уи атәы ҳәоуп аиҿкаара Аԥҟаԥҵәа аҩбатәи ахәҭаҷ аҟны.
«Амаҵзура иаарласны инарҭбааны аҭынчра адгылара аҭаразы атомтә енергиа ахархәара хықәкыс иамоуп. Иахьынӡауа амаҵзура ацхыраара ҟанаҵоит, насгьы хылаԥшра анаҭоит атомтә фымца џьара арратә хықәкыс ахархәара амоурц азы», — ҳәа азгәаҭоуп аԥҟаԥҵәа ахәҭаҷқәа руак аҟны.
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы – ари аиҿкаара аҭынч ԥсҭазаара аҟны атомтә енергиа ахархәаразы аусеицуразы наука- техникатә еиҿкаароуп. Ари аҿкаара ахықәкы хада – аиадертә бџьар аламырҵәара, насгьы атәылақәа маӡала ари аҭынчра иазырхоу атом арратә хықәкқәа рзы рхы иадмырхәарц аҟаҵара ауп.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцаз амаҵзура аиадертә материалқәа рхархәаразы хылаԥшра ҟанаҵоит, хыхь ишаҳҳәахьоу еиԥш, ари ахылаԥшра мҩаԥыргоит Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аинспекторцәа аҭыԥқәа рҟны.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура еиуеиԥшым атәылақәа апрактикатә цхыраара рзыҟарҵоит, насгьы абжьгарақәа рырҭоит атомтә фымца ахархәашьазы апрограммақәа рымҩаԥгаразы. Арҭ апрограммақәа рхықәкы хада – адыррақәа реимдара, атәылақәа атомтә программақәа рхархәара еиҳа ашәарҭара ацымкәа рхархәара алдыршарц ауп. Амаҵзура абжьгаҩцәеи амыругақәеи рзы адгаларақәа ҟанаҵоит, аҟазацәа аҵара днарҵоит.
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы аиадертә технологиақәа рзы аинформациа еизнагоит, урҭ раларҵәара азы Вена иҟоу Жәларбжьаратәи аиадертә информациатә система ахархәара анаҭоит. Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аҵарадырреи, анаукеи, акультуреи рызҵаарақәа рзы ҷыдалатәи аусбарҭеи (ЮНЕСКО) Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы Амаҵзуреи еицхырааны Триест, Италиа иҟоу атеориатә физика азы Жәларбжьаратәи ацентр напхгара арҭоит. Иара убасгьы аиадертә физика ахархәара апринципқәа апрактика аҟны рхархәаразы аҭҵаарақәа ахьымҩаԥырго алабораториақәа хԥа аԥҵаны иамоуп, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы Амаҵзура Агәабзиарахьчаразы Адунеизегьтәи аиҿкаара (ВОЗ) аус ацнауеит амедицинеи абиологиеи рҟны арадиациа ахархәаразы апроблемақәа рызҵаарақәа рзы.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Аиадертә бџьар аламырҵәара==
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы ихадараҵәҟьоу хырхарҭаны иамоуп – аиадертә бџьар аламырҵәара аус аиҿкаара. 1962 шықәса рзы 102 тәыла рнапы аҵарҩит аиадертә бџьар аламырҵәаразы аиқәышаҳаҭра (ДНЯО).
Аиадертә бџьар аламырҵәаразы аиқәышаҳаҭра инақәыршәаны Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура иадҵан, ари аиқәышаҳаҭра знапы аҵазҩыз уи шынарыгӡо хылаԥшра аҭарагьы. Амҵзура ахылаԥшратә функциақәа – мамзаргьы Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы агарантиақәа – хықәкыс ирымоуп аиадертә бџьар змам атәылақәа рҟны аҭынчратә атомтә фымца аиадертә ахь ииаргаратәы аҟамҵара.
Ас еиԥш агәаҭарақәа рымҩаԥгара алыршахоит аинспекциа мҩаԥысраны иахьыҟоу атәылеи Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзуреи аиқәышаҳаҭра рыбжьазар. Аилкаара агарантиа хатәгәаԥхаратәи еилкаароуп. Ус еиԥш хатәгәаԥхаралатәи агарантиақәа Амаҵзура иқәнаргылеит Еиду Америкатәи Аштатқәа, Британиа ду, Франциа, Китаи, Урыстәыла. Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура ахәдықәҵарақәа аланарҵәеит, хыхь зыӡбахә ҳәоу хә-ҳәынҭқаррак рнаҩс даҽа 95% рҟынӡа аиадертә шьақәгылақәа ахьыҟоу аҭыԥқәа рҟны. Иахьанӡа 225 еиқәышаҳаҭра аус руеит 141 ҳәынҭқарра рҟны.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Аиҿкаара аилазаара==
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура анапхгараҭаратә органны иҟоуп аконференциа Хада, анапхгаҩцәа Рхеилак, Амаӡаныҟәгарҭа.
Аконференциа Хада — ари амаҵзура иреиҳаӡоу органуп. Иара аиҿкаара иалоу атәылақәа зегьы рхаҭарнакцәа алахәуп, аконференциа хада ауп анапхгаҩцәа Рхеилак алызхуа, насгьы амаӡаныҟәгарҭа аусура хылаԥшра азҭо, адиректор хада далызхуа.
Аконференциа Хада шықәсык ахь знык иаарыԥхьоит.
Анапхгаҩцәа Рхеилак акәзар, иара 35-ҩык ахылаԥшратә директорцәа рыла ишьақәгылоуп, амаҵзура анагӡаратә органуп. Иара иалшоит аӡбамҭақәа рыдкылара Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура иалоу атәылақәа зегьы рзы зынагӡара хымԥадатәины иҟоу. Анапхгаҩцәа рхеилак иалоу шықәсыкахь хәынтә еизоит.
Амаӡаныҟәгарҭа - административтә органуп, иара аилазаараҿы иҟоуп ашәырҭадареи аиадертә фымцеи аҟәша, уи аиадертә енергетикеи ареакторқәеи, аиадертә шәарҭадареи, иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабара ахьчареи анаука- техникатә информациеи рызҵаарақәа аӡбоит. Иҟоуп убасгьы аизотопқәа рыҭҵаара аҟәша, атехникатә усеицура аҟәшеи администрациа аҟәшеи. Амаӡаныҟәгарҭа адиректор Хада дызхагылоу, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура апрограммақәа рынагӡара ихахьы игоит, урҭ апрограммақәа Ахеилаки аконференциа Хадеи ианышьақәдырӷәӷәалак ашьҭахь.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура адиректор хадацәа
Адиректор Хада ԥшьышықәса аҿҳәарас иҭаны далырхуеит.
Еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы директор хадацәас иҟан:
Коул Стерлинг — Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1957—1961 шш.;
Сигвард Еклунд — Швециа, 1961—1981 шш.;
Ханс Бликс — Швециа, 1981—1997 шш.;
Мохаммед ель-Барадеи — Мысра, 1997—2009 шш.;
Амано Иукиа — Иапониа, 2009—2019 шш.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Аиҿкаара абиуџьет==
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аусура шьақәгылоуп аҳәынҭқаррақәа- алахәылацәа, аҳәынҭқаррақәа- адонорцәа, аиҿкаара иалам рбиуџьентнҭыҵтәи лагалақәа рыла. Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аконференциа Хада есышықәса ишьақәдырӷәӷәоит.
Ҿырԥштәыс иаагозар, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура абиуџьет 2010 шықәсазы ишьақәнаргылеит 315 400 000 евро.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
== Атәылақәа-алахәылацәа ==
2019 шықәса, жәабранмза 5 рзы ари амаҵзура иалаз атәылақәа рхыԥхьаӡара 171 рҟынӡа инаӡеит. Ҵаҟа иаагоу асиа иаанарԥшуеит иарбан тәылоу, насгьы иарбан шықәсоу Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура ианалалаз.
* [[1957]] шықәса: Австралиа, Австриа, Албаниа, Аргентина, Афганистан, Беларусиа, Болгариа, Бразилиа, Венгриа, Венесуела, Виетнам, Гаити, Гватемала, Германиа, Грециа, Даниа, Доминикантәи Ареспублика, Египет, Израиль, Индиа, Индонезиа, Исландиа, Испаниа, Италиа, Канада, Куба, Марокко, Монако, Мианма, Нидерланды, Зеландиа ҿыц, Норвегиа, Пакистан, Парагваи, Перу, Польша, Португалиа, Кореиатәи ареспублика, Урыстәылатәи Афедерациа, Румыниа, Сальвадор, Иԥшьоу Престол, Еиду Акралра, Еиду Америкатәи Аштатқәа, Асоциалисттә Федеративтә Республика Иугославиа, Таиланд, Тунис, Ҭырқәтәыла, Украина, Франциа, Швеицариа, Швециа, Шри-Ланка, Ефиопиа, Ҩадатәи Африка, Иапониа
* [[1958]] шықәса: Бельгиа, Иран, Лиуксембург, Мексика, Судан, Филиппины, Финлиандиа, Еквадор
* [[1959]] шықәса: Ирак
* [[1960]] шықәса: Гана, Колумбиа, Сенегал, Чили
* [[1961]] шықәса: Адемократиатә Республика Конго, Ливан, Мали
* [[1962]] шықәса: Либериа, Саудтәи Аравиа
* [[1963]] шықәса: Алжир, Боливиа, Кот-д'Ивуар, Ливиа, Сириа, Уругваи
* [[1964]] шықәса: Габон, Камерун, Кувеит, Нигериа
* [[1965]] шықәса: Кениа, Кипр, Коста-Рика, Мадагаскар, Иамаика
* [[1966]] шықәса: Иорданиа, Панама
* [[1967]] шықәса: Сингапур, Сиерра-Леоне, Уганда
* [[1968]] шықәса: Лихтенштеин
* [[1969]] шықәса: Замбиа, Малаизиа, Нигериа
* [[1970]] шықәса: Ирландиа
* [[1972]] шықәса: Бангладеш
* [[1973]] шықәса: Монголиа
* [[1974]] шықәса: Маврикиа
* [[1976]] шықәса: Катар, Еизаку Арабтәи Аемиратқәа, Танзаниа
* [[1977]] шықәса: Никарагуа
* [[1983]] шықәса: Намибиа
* [[1984]] шықәса: Китаи
* [[1986]] шықәса: Зимбабве
* [[1992]] шықәса: Словениа, Естониа
* [[1993]] шықәса: Ермантәыла, Литва, Словакиа, Хорватиа, Чехиатәи Ареспублика
* [[1994]] шықәса: Иемен, Ҟазахстан, Маршаллтәи Адгьылбжьаха, Аҩадатәи Македониа, Узбекистан
* [[1995]] шықәса: Босниеи Герцеговинеи
* [[1996]] шықәса: Қырҭтәыла
* [[1997]] шықәса: Латвиа, Мальта, Молдова
* [[1998]] шықәса: Буркина-Фасо
* [[1999]] шықәса: Ангола, Бенин
* [[2000]] шықәса: Таџьикисҭан
* [[2001]] шықәса: Азербаиџьан, Сербиа, Агәҭатәи Африкатәи Ареспублика
* [[2002]] шықәса: Ботсвана, Еритреиа
* [[2003]] шықәса: Гондурас, Кыргызсҭан, Сеишелтәи Адгьылбжьахақәа
* [[2004]] шықәса: Мавританиа
* [[2005]] шықәса: Чад
* [[2006]] шықәса: Белиз, Малави, Мозамбик, Черногориа
* [[2007]] шықәса: Кабо-Верде*
* [[2008]] шықәса: Непал, Палау
* [[2009]] шықәса: Бахреин, Бурундиа, Камбоџьиа, Конго, Лесото, Оман
* [[2011]] шықәса: Лаос Жәлар Рдемократиатә Республика, Тонга*
* [[2012]] шықәса: Доминика, Папуа-Гвинеиа ҿыц, Руанда, Того, Тринидади Тобагои, Фиџьи
* [[2013]] шықәса: Сан-Марино, Есватини
* [[2014]] шықәса: Багамтәи Адгьылбжьаха, Брунеи-Даруссалам, Комортәи Адгьылбжьахақәа*
* [[2015]] шықәса: Антигуеи Барбудеи, Барбадос, Вануату, Гаиана, Џьибути
* [[2016]] шықәса: Гамбиа*, Туркменисҭан
* [[2017]] шықәса: Сент-Винсенти Гренадинеи
* [[2018]] шықәса: Гренада
* [[2019]] шықәса: Сент-Лиусиа
* Кореиа Жәлар Рдемократиатә Республика (КНДР), Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура (МАГАТЭ) 1974 шықәса рзы иалалаз, уи аилазаара иалҵит 1994 шықәса рзы.
* Хыхь иаагоу асиа аҟны курсивла иалкаау егьырҭ аҳәынҭқаррақәа ари аиҿкаара аҟны ишьақәырӷәӷәан Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аконференциа Хада ала, иахәҭоу аиуристтә документқәа аналарҵа анаҩс (Гамбиа, Кабо-Верде, Комортәи Адгьылбжахақәа, Тонга).
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аштаб-квартира==
1957 шықәса, жьҭаарамзазы аконференциа Хада актәи асессиа аделегатцәа ирыдыркылеит аӡбамҭа, Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аштаб-квартира Вена, Австриа, аиҿкааразы. Венатәи жәларбжьаратәи ацентр аадыртаанӡа, нанҳәамза 1979 шықәса, Амаҵзура аамҭалатәи аштаб-квартираны иҟан асасааирҭа «Гранд- отель», Венатәи аопера азааигәара игылаз.
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура иамоуп, иара убасгьы, арегионалтә ҟәшақәа ҩба –Торонто, Канада (аус ауеит 1979 шықәса раахыс), Токио, Иапониа (аус ауеит 1984 шықәса раахыс), иара убасгьы ҩ-биурок: Ниуи-Иорк, Еиду Америкатәи Аштатқәа (1957 шықәса раахыс), Женева, Швеицариа (1956 шықәса раахыс). Амаҵзура Венеи Заиберсдорфи, Австриа (1961 шықәса раахыс иаартыз), аиадертә технологиақәа рлабораториа напхгара анаҭоит, иара убасгьы Монако иҟоу алабораториа (1961 шықәса раахыс). Насгьы аҭҵааратә центр аԥҵоуп Италиа.
==Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа==
Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа ахеилак, жьҭаарамза 7, 2005 шықәса рзы Осло ирыланаҳәеит Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзуреи (МАГАТЭ) уи ахада Мохаммед ель-Барадеи ишранаршьо. Уи ишьақәнаргылеит 10 миллионк швециатәи акронқәа, имҩаԥысит Норвегиа аҳҭнықалақь аҟны, ԥхынҷкәынмза, 2005 шықәса рзы.
1997 шықәса раахыс аиҿкаара иахагылаз Мохаммед ель-Барадеи (Mohamed ElBaradei) Мысратәи (Египет) профессианалтә дипломатын. Ари аҭыԥ ахь иара ҩынтәны далхын – аҩынтәраан Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура (МАГАТЭ) 2001 шықәса инаркны 2005 шықәсанӡа ахадас дыҟан.
==Азхьарԥшқәа==
* [http://www.aem-group.ru/mediacenter/informatoriy/chto-takoe-magate-i-chem-ono-zanimaetsya.html]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/istoriya]
* [https://mybiblioteka.su/6-12437.html]
* [https://intalent.pro/article/mezhdunarodnoe-agentstvo-po-atomnoy-energii-magate.html]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.referat911.ru/Predprinimatelstvo/deyatelnost-magatje/44207-1377119-place2.html]
* [https://www.iaea.org/ru/temy/dogovor-o-nerasprostranenii]
* [https://www.uatom.org/ru/rezhym-nerasprostranenyya-2/mezhdunarodnoe-sotrudnychestvo-v-sfere-nerasprostranenyya]
* [https://www.referat911.ru/Predprinimatelstvo/deyatelnost-magatje/44207-1377119-place2.html]
* [https://abc-fortune.ru/horoscopes/magate-sozdanie-magate-istoriya-sozdaniya-napravleniya-i-formy-deyatelnosti/]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/sovet-upravlyayushchih]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/byudzhet]
* [https://www.iaea.org/about/governance/list-of-member-states]
* [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_4318000/4318480.stm]
[[Акатегориа:Адунеижәларбжьаратәи аиҿкаарақәа]]
[[Акатегориа:1957 шықәсазы ицәырҵит]]
[[Акатегориа:Вена]]
rhnq0iu2129w44ueuzb28lteu5jxym8
163797
163748
2026-04-18T00:35:43Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163797
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
[[Афаил:International Atomic Energy Agency Logo.svg|мини|Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура агерб]]
[[Афаил:UnocityIAEA persp.jpg|мини|Аштаб-квартира ыҟоуп [[Вена]] - Жәларбжьаратәи венатәи ацентр]]
'''Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура''' (иааркьаҿны МАГАТЭ, англ. International Atomic Energy Agency, иааркьаҿны IAEA) – атомтә фымца аҿиареи уи аҭынч ԥсҭазаара аҟны ахархәареи рзы жәларбжьаратәи аиҿкаара. Уи аԥҵан 1957 шықәса рзы. Аштаб-квартира ыҟоуп Вена (Жәларбжьаратәи венатәи ацентр).
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура (МАГАТЭ) аҭоурых==
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аԥҵан 1957 шықәса рзы, иҟаз ашәарҭарақәеи агәыӷрақәеи рҳәаақәа ирҭагӡаны, избанзар иҟан ашәарҭара аиадертә технологиақәа рхархәаразы. Ас еиԥш амаҵзура ацәырҵра зыбзоуроу Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент Дуаите Еизенхауер ԥхынҷкәынмза 8, 1953 шықәса рзы Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа хада аҟны «Атом адунеи азы» ажәахә ала иқәгылара ауп.
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аофициалтә иирамшны иԥхьаӡоуп рашәарамза 29, 1957 шықәса – ари амш азы ауп Еизенхауер хадас дызмаз Еиду Америкатәи Аштатқәа амаҵзура аԥҟаԥҵәа аратификациа аназыруз.
Вашингтон Агәилԥшшәы змоу абаҳча аҟны имҩаԥгаз апресс- конференциаҿы анапаҵаҩра ацеремониа анымҩаԥыс ашьҭахь, ахада Еизенхауер Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа хада аҿаԥхьа иқәгылараҟны ажәалагала ҟаиҵеит Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аԥҵазарц.
«Ҳара, аиашазы, адунеи зегьы аҟны ауаа ирызцәырҵыз агәыӷра аформа аҳҭеит….атом аиҩырҷҷара иалнаршоит еиҟәыҭханы иҟоу адунеи аизакра», — иҳәеит Еизенхауер иқәгылараҿы.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аусура (МАГАТЭ)==
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аусура иузаҟәымыҭхо иадҳәалоуп аиадертә технологиақәа, насгьы урҭ ҩ-хырхырҭакны рхархәаразы алшарақәа ыҟоуп: абџьарк аҳасаб ала, мамзаргьы ауаа ирыхәо ахархәара змоу мыруганы. 1953 шықәса рзтәи апрезидент Еизенхауер иқәгылара аан зыӡбахә ҳәаз аидеиақәа иалдыршеит Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура Аԥҟаԥҵәа аԥҵара, аӡәыкны уи азы 81 ҳәынҭқарра рыбжьы арҭеит 1956 шықәса рзы.
Ари амаҵзура аԥҵан Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара асистема аҟны жәларбжьаратәи еиҿкаарак аҳасаб ала, уи аконцепциа «Атом адунеи азы» аларҵәара иацхраауан. Аханатә ари аиҿкаара аҳәынҭқаррақәа- алахәылацәеи, адунеи зегьы аҟны хыԥхьаӡара рацәала апартниорцәеи ашәарҭара зцым адунеитә иадертә технологиақәа раԥҵаразы азинмчы дуқәа аман. Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аҩбатәи амиссиас иҟан атом ахархәара хылаԥшра аҭара, уи атәы ҳәоуп аиҿкаара Аԥҟаԥҵәа аҩбатәи ахәҭаҷ аҟны.
«Амаҵзура иаарласны инарҭбааны аҭынчра адгылара аҭаразы атомтә енергиа ахархәара хықәкыс иамоуп. Иахьынӡауа амаҵзура ацхыраара ҟанаҵоит, насгьы хылаԥшра анаҭоит атомтә фымца џьара арратә хықәкыс ахархәара амоурц азы», — ҳәа азгәаҭоуп аԥҟаԥҵәа ахәҭаҷқәа руак аҟны.
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы – ари аиҿкаара аҭынч ԥсҭазаара аҟны атомтә енергиа ахархәаразы аусеицуразы наука- техникатә еиҿкаароуп. Ари аҿкаара ахықәкы хада – аиадертә бџьар аламырҵәара, насгьы атәылақәа маӡала ари аҭынчра иазырхоу атом арратә хықәкқәа рзы рхы иадмырхәарц аҟаҵара ауп.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцаз амаҵзура аиадертә материалқәа рхархәаразы хылаԥшра ҟанаҵоит, хыхь ишаҳҳәахьоу еиԥш, ари ахылаԥшра мҩаԥыргоит Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аинспекторцәа аҭыԥқәа рҟны.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура еиуеиԥшым атәылақәа апрактикатә цхыраара рзыҟарҵоит, насгьы абжьгарақәа рырҭоит атомтә фымца ахархәашьазы апрограммақәа рымҩаԥгаразы. Арҭ апрограммақәа рхықәкы хада – адыррақәа реимдара, атәылақәа атомтә программақәа рхархәара еиҳа ашәарҭара ацымкәа рхархәара алдыршарц ауп. Амаҵзура абжьгаҩцәеи амыругақәеи рзы адгаларақәа ҟанаҵоит, аҟазацәа аҵара днарҵоит.
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы аиадертә технологиақәа рзы аинформациа еизнагоит, урҭ раларҵәара азы Вена иҟоу Жәларбжьаратәи аиадертә информациатә система ахархәара анаҭоит. Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аҵарадырреи, анаукеи, акультуреи рызҵаарақәа рзы ҷыдалатәи аусбарҭеи (ЮНЕСКО) Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы Амаҵзуреи еицхырааны Триест, Италиа иҟоу атеориатә физика азы Жәларбжьаратәи ацентр напхгара арҭоит. Иара убасгьы аиадертә физика ахархәара апринципқәа апрактика аҟны рхархәаразы аҭҵаарақәа ахьымҩаԥырго алабораториақәа хԥа аԥҵаны иамоуп, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы Амаҵзура Агәабзиарахьчаразы Адунеизегьтәи аиҿкаара (ВОЗ) аус ацнауеит амедицинеи абиологиеи рҟны арадиациа ахархәаразы апроблемақәа рызҵаарақәа рзы.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Аиадертә бџьар аламырҵәара==
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы ихадараҵәҟьоу хырхарҭаны иамоуп – аиадертә бџьар аламырҵәара аус аиҿкаара. 1962 шықәса рзы 102 тәыла рнапы аҵарҩит аиадертә бџьар аламырҵәаразы аиқәышаҳаҭра (ДНЯО).
Аиадертә бџьар аламырҵәаразы аиқәышаҳаҭра инақәыршәаны Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура иадҵан, ари аиқәышаҳаҭра знапы аҵазҩыз уи шынарыгӡо хылаԥшра аҭарагьы. Амҵзура ахылаԥшратә функциақәа – мамзаргьы Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы агарантиақәа – хықәкыс ирымоуп аиадертә бџьар змам атәылақәа рҟны аҭынчратә атомтә фымца аиадертә ахь ииаргаратәы аҟамҵара.
Ас еиԥш агәаҭарақәа рымҩаԥгара алыршахоит аинспекциа мҩаԥысраны иахьыҟоу атәылеи Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзуреи аиқәышаҳаҭра рыбжьазар. Аилкаара агарантиа хатәгәаԥхаратәи еилкаароуп. Ус еиԥш хатәгәаԥхаралатәи агарантиақәа Амаҵзура иқәнаргылеит Еиду Америкатәи Аштатқәа, Британиа ду, Франциа, Китаи, Урыстәыла. Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура ахәдықәҵарақәа аланарҵәеит, хыхь зыӡбахә ҳәоу хә-ҳәынҭқаррак рнаҩс даҽа 95% рҟынӡа аиадертә шьақәгылақәа ахьыҟоу аҭыԥқәа рҟны. Иахьанӡа 225 еиқәышаҳаҭра аус руеит 141 ҳәынҭқарра рҟны.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Аиҿкаара аилазаара==
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура анапхгараҭаратә органны иҟоуп аконференциа Хада, анапхгаҩцәа Рхеилак, Амаӡаныҟәгарҭа.
Аконференциа Хада — ари амаҵзура иреиҳаӡоу органуп. Иара аиҿкаара иалоу атәылақәа зегьы рхаҭарнакцәа алахәуп, аконференциа хада ауп анапхгаҩцәа Рхеилак алызхуа, насгьы амаӡаныҟәгарҭа аусура хылаԥшра азҭо, адиректор хада далызхуа.
Аконференциа Хада шықәсык ахь знык иаарыԥхьоит.
Анапхгаҩцәа Рхеилак акәзар, иара 35-ҩык ахылаԥшратә директорцәа рыла ишьақәгылоуп, амаҵзура анагӡаратә органуп. Иара иалшоит аӡбамҭақәа рыдкылара Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура иалоу атәылақәа зегьы рзы зынагӡара хымԥадатәины иҟоу. Анапхгаҩцәа рхеилак иалоу шықәсыкахь хәынтә еизоит.
Амаӡаныҟәгарҭа - административтә органуп, иара аилазаараҿы иҟоуп ашәырҭадареи аиадертә фымцеи аҟәша, уи аиадертә енергетикеи ареакторқәеи, аиадертә шәарҭадареи, иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабара ахьчареи анаука- техникатә информациеи рызҵаарақәа аӡбоит. Иҟоуп убасгьы аизотопқәа рыҭҵаара аҟәша, атехникатә усеицура аҟәшеи администрациа аҟәшеи. Амаӡаныҟәгарҭа адиректор Хада дызхагылоу, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура апрограммақәа рынагӡара ихахьы игоит, урҭ апрограммақәа Ахеилаки аконференциа Хадеи ианышьақәдырӷәӷәалак ашьҭахь.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура адиректор хадацәа
Адиректор Хада ԥшьышықәса аҿҳәарас иҭаны далырхуеит.
Еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы директор хадацәас иҟан:
Коул Стерлинг — Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1957—1961 шш.;
Сигвард Еклунд — Швециа, 1961—1981 шш.;
Ханс Бликс — Швециа, 1981—1997 шш.;
Мохаммед ель-Барадеи — Мысра, 1997—2009 шш.;
Амано Иукиа — Иапониа, 2009—2019 шш.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Аиҿкаара абиуџьет==
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аусура шьақәгылоуп аҳәынҭқаррақәа- алахәылацәа, аҳәынҭқаррақәа- адонорцәа, аиҿкаара иалам рбиуџьентнҭыҵтәи лагалақәа рыла. Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аконференциа Хада есышықәса ишьақәдырӷәӷәоит.
Ҿырԥштәыс иаагозар, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура абиуџьет 2010 шықәсазы ишьақәнаргылеит 315 400 000 евро.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
== Атәылақәа-алахәылацәа ==
2019 шықәса, жәабранмза 5 рзы ари амаҵзура иалаз атәылақәа рхыԥхьаӡара 171 рҟынӡа инаӡеит. Ҵаҟа иаагоу асиа иаанарԥшуеит иарбан тәылоу, насгьы иарбан шықәсоу Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура ианалалаз.
* [[1957]] шықәса: Австралиа, Австриа, Албаниа, Аргентина, Афганистан, Беларусиа, Болгариа, Бразилиа, Венгриа, Венесуела, Виетнам, Гаити, Гватемала, Германиа, Грециа, Даниа, Доминикантәи Ареспублика, Египет, Израиль, Индиа, Индонезиа, Исландиа, Испаниа, Италиа, Канада, Куба, Марокко, Монако, Мианма, Нидерланды, Зеландиа ҿыц, Норвегиа, Пакистан, Парагваи, Перу, Польша, Португалиа, Кореиатәи ареспублика, Урыстәылатәи Афедерациа, Румыниа, Сальвадор, Иԥшьоу Престол, Еиду Акралра, Еиду Америкатәи Аштатқәа, Асоциалисттә Федеративтә Республика Иугославиа, Таиланд, Тунис, Ҭырқәтәыла, Украина, Франциа, Швеицариа, Швециа, Шри-Ланка, Ефиопиа, Ҩадатәи Африка, Иапониа
* [[1958]] шықәса: Бельгиа, Иран, Лиуксембург, Мексика, Судан, Филиппины, Финлиандиа, Еквадор
* [[1959]] шықәса: Ирак
* [[1960]] шықәса: Гана, Колумбиа, Сенегал, Чили
* [[1961]] шықәса: Адемократиатә Республика Конго, Ливан, Мали
* [[1962]] шықәса: Либериа, Саудтәи Аравиа
* [[1963]] шықәса: Алжир, Боливиа, Кот-д'Ивуар, Ливиа, Сириа, Уругваи
* [[1964]] шықәса: Габон, Камерун, Кувеит, Нигериа
* [[1965]] шықәса: Кениа, Кипр, Коста-Рика, Мадагаскар, Иамаика
* [[1966]] шықәса: Иорданиа, Панама
* [[1967]] шықәса: Сингапур, Сиерра-Леоне, Уганда
* [[1968]] шықәса: Лихтенштеин
* [[1969]] шықәса: Замбиа, Малаизиа, Нигериа
* [[1970]] шықәса: Ирландиа
* [[1972]] шықәса: Бангладеш
* [[1973]] шықәса: Монголиа
* [[1974]] шықәса: Маврикиа
* [[1976]] шықәса: Катар, Еизаку Арабтәи Аемиратқәа, Танзаниа
* [[1977]] шықәса: Никарагуа
* [[1983]] шықәса: Намибиа
* [[1984]] шықәса: Китаи
* [[1986]] шықәса: Зимбабве
* [[1992]] шықәса: Словениа, Естониа
* [[1993]] шықәса: Ермантәыла, Литва, Словакиа, Хорватиа, Чехиатәи Ареспублика
* [[1994]] шықәса: Иемен, Ҟазахстан, Маршаллтәи Адгьылбжьаха, Аҩадатәи Македониа, Узбекистан
* [[1995]] шықәса: Босниеи Герцеговинеи
* [[1996]] шықәса: Қырҭтәыла
* [[1997]] шықәса: Латвиа, Мальта, Молдова
* [[1998]] шықәса: Буркина-Фасо
* [[1999]] шықәса: Ангола, Бенин
* [[2000]] шықәса: Таџьикисҭан
* [[2001]] шықәса: Азербаиџьан, Сербиа, Агәҭатәи Африкатәи Ареспублика
* [[2002]] шықәса: Ботсвана, Еритреиа
* [[2003]] шықәса: Гондурас, Кыргызсҭан, Сеишелтәи Адгьылбжьахақәа
* [[2004]] шықәса: Мавританиа
* [[2005]] шықәса: Чад
* [[2006]] шықәса: Белиз, Малави, Мозамбик, Черногориа
* [[2007]] шықәса: Кабо-Верде*
* [[2008]] шықәса: Непал, Палау
* [[2009]] шықәса: Бахреин, Бурундиа, Камбоџьиа, Конго, Лесото, Оман
* [[2011]] шықәса: Лаос Жәлар Рдемократиатә Республика, Тонга*
* [[2012]] шықәса: Доминика, Папуа-Гвинеиа ҿыц, Руанда, Того, Тринидади Тобагои, Фиџьи
* [[2013]] шықәса: Сан-Марино, Есватини
* [[2014]] шықәса: Багамтәи Адгьылбжьаха, Брунеи-Даруссалам, Комортәи Адгьылбжьахақәа*
* [[2015]] шықәса: Антигуеи Барбудеи, Барбадос, Вануату, Гаиана, Џьибути
* [[2016]] шықәса: Гамбиа*, Туркменисҭан
* [[2017]] шықәса: Сент-Винсенти Гренадинеи
* [[2018]] шықәса: Гренада
* [[2019]] шықәса: Сент-Лиусиа
* Кореиа Жәлар Рдемократиатә Республика (КНДР), Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура (МАГАТЭ) 1974 шықәса рзы иалалаз, уи аилазаара иалҵит 1994 шықәса рзы.
* Хыхь иаагоу асиа аҟны курсивла иалкаау егьырҭ аҳәынҭқаррақәа ари аиҿкаара аҟны ишьақәырӷәӷәан Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аконференциа Хада ала, иахәҭоу аиуристтә документқәа аналарҵа анаҩс (Гамбиа, Кабо-Верде, Комортәи Адгьылбжахақәа, Тонга).
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аштаб-квартира==
1957 шықәса, жьҭаарамзазы аконференциа Хада актәи асессиа аделегатцәа ирыдыркылеит аӡбамҭа, Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аштаб-квартира Вена, Австриа, аиҿкааразы. Венатәи жәларбжьаратәи ацентр аадыртаанӡа, нанҳәамза 1979 шықәса, Амаҵзура аамҭалатәи аштаб-квартираны иҟан асасааирҭа «Гранд- отель», Венатәи аопера азааигәара игылаз.
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура иамоуп, иара убасгьы, арегионалтә ҟәшақәа ҩба –Торонто, Канада (аус ауеит 1979 шықәса раахыс), Токио, Иапониа (аус ауеит 1984 шықәса раахыс), иара убасгьы ҩ-биурок: Ниуи-Иорк, Еиду Америкатәи Аштатқәа (1957 шықәса раахыс), Женева, Швеицариа (1956 шықәса раахыс). Амаҵзура Венеи Заиберсдорфи, Австриа (1961 шықәса раахыс иаартыз), аиадертә технологиақәа рлабораториа напхгара анаҭоит, иара убасгьы Монако иҟоу алабораториа (1961 шықәса раахыс). Насгьы аҭҵааратә центр аԥҵоуп Италиа.
==Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа==
Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа ахеилак, жьҭаарамза 7, 2005 шықәса рзы Осло ирыланаҳәеит Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзуреи (МАГАТЭ) уи ахада Мохаммед ель-Барадеи ишранаршьо. Уи ишьақәнаргылеит 10 миллионк швециатәи акронқәа, имҩаԥысит Норвегиа аҳҭнықалақь аҟны, ԥхынҷкәынмза, 2005 шықәса рзы.
1997 шықәса раахыс аиҿкаара иахагылаз Мохаммед ель-Барадеи (Mohamed ElBaradei) Мысратәи (Египет) профессианалтә дипломатын. Ари аҭыԥ ахь иара ҩынтәны далхын – аҩынтәраан Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура (МАГАТЭ) 2001 шықәса инаркны 2005 шықәсанӡа ахадас дыҟан.
==Азхьарԥшқәа==
* [http://www.aem-group.ru/mediacenter/informatoriy/chto-takoe-magate-i-chem-ono-zanimaetsya.html]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/istoriya]
* [https://mybiblioteka.su/6-12437.html]
* [https://intalent.pro/article/mezhdunarodnoe-agentstvo-po-atomnoy-energii-magate.html]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.referat911.ru/Predprinimatelstvo/deyatelnost-magatje/44207-1377119-place2.html]
* [https://www.iaea.org/ru/temy/dogovor-o-nerasprostranenii]
* [https://www.uatom.org/ru/rezhym-nerasprostranenyya-2/mezhdunarodnoe-sotrudnychestvo-v-sfere-nerasprostranenyya]
* [https://www.referat911.ru/Predprinimatelstvo/deyatelnost-magatje/44207-1377119-place2.html]
* [https://abc-fortune.ru/horoscopes/magate-sozdanie-magate-istoriya-sozdaniya-napravleniya-i-formy-deyatelnosti/]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/sovet-upravlyayushchih]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/byudzhet]
* [https://www.iaea.org/about/governance/list-of-member-states]
* [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_4318000/4318480.stm]
[[Акатегориа:Адунеижәларбжьаратәи аиҿкаарақәа]]
[[Акатегориа:1957 шықәсазы ицәырҵит]]
[[Акатегориа:Вена]]
844geh7o0x2c5urikgletxlg2t59rij
163798
163797
2026-04-18T00:36:51Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163798
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
[[Афаил:International Atomic Energy Agency Logo.svg|мини|Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура агерб]]
[[Афаил:UnocityIAEA persp.jpg|мини|Аштаб-квартира ыҟоуп [[Вена]] - Жәларбжьаратәи венатәи ацентр]]
'''Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура''' (иааркьаҿны МАГАТЭ, англ. International Atomic Energy Agency, иааркьаҿны IAEA) – атомтә фымца аҿиареи уи аҭынч ԥсҭазаара аҟны ахархәареи рзы жәларбжьаратәи аиҿкаара. Уи аԥҵан 1957 шықәса рзы. Аштаб-квартира ыҟоуп Вена (Жәларбжьаратәи венатәи ацентр).
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура (МАГАТЭ) аҭоурых==
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аԥҵан 1957 шықәса рзы, иҟаз ашәарҭарақәеи агәыӷрақәеи рҳәаақәа ирҭагӡаны, избанзар иҟан ашәарҭара аиадертә технологиақәа рхархәаразы. Ас еиԥш амаҵзура ацәырҵра зыбзоуроу Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент Дуаите Еизенхауер ԥхынҷкәынмза 8, 1953 шықәса рзы Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа хада аҟны «Атом адунеи азы» ажәахә ала иқәгылара ауп.
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аофициалтә иирамшны иԥхьаӡоуп рашәарамза 29, 1957 шықәса – ари амш азы ауп Еизенхауер хадас дызмаз Еиду Америкатәи Аштатқәа амаҵзура аԥҟаԥҵәа аратификациа аназыруз.
Вашингтон Агәилԥшшәы змоу абаҳча аҟны имҩаԥгаз апресс- конференциаҿы анапаҵаҩра ацеремониа анымҩаԥыс ашьҭахь, ахада Еизенхауер Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа хада аҿаԥхьа иқәгылараҟны ажәалагала ҟаиҵеит Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аԥҵазарц.
«Ҳара, аиашазы, адунеи зегьы аҟны ауаа ирызцәырҵыз агәыӷра аформа аҳҭеит….атом аиҩырҷҷара иалнаршоит еиҟәыҭханы иҟоу адунеи аизакра», — иҳәеит Еизенхауер иқәгылараҿы.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аусура (МАГАТЭ)==
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аусура иузаҟәымыҭхо иадҳәалоуп аиадертә технологиақәа, насгьы урҭ ҩ-хырхырҭакны рхархәаразы алшарақәа ыҟоуп: абџьарк аҳасаб ала, мамзаргьы ауаа ирыхәо ахархәара змоу мыруганы. 1953 шықәса рзтәи апрезидент Еизенхауер иқәгылара аан зыӡбахә ҳәаз аидеиақәа иалдыршеит Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура Аԥҟаԥҵәа аԥҵара, аӡәыкны уи азы 81 ҳәынҭқарра рыбжьы арҭеит 1956 шықәса рзы.
Ари амаҵзура аԥҵан Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара асистема аҟны жәларбжьаратәи еиҿкаарак аҳасаб ала, уи аконцепциа «Атом адунеи азы» аларҵәара иацхраауан. Аханатә ари аиҿкаара аҳәынҭқаррақәа- алахәылацәеи, адунеи зегьы аҟны хыԥхьаӡара рацәала апартниорцәеи ашәарҭара зцым адунеитә иадертә технологиақәа раԥҵаразы азинмчы дуқәа аман. Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аҩбатәи амиссиас иҟан атом ахархәара хылаԥшра аҭара, уи атәы ҳәоуп аиҿкаара Аԥҟаԥҵәа аҩбатәи ахәҭаҷ аҟны.
«Амаҵзура иаарласны инарҭбааны аҭынчра адгылара аҭаразы атомтә енергиа ахархәара хықәкыс иамоуп. Иахьынӡауа амаҵзура ацхыраара ҟанаҵоит, насгьы хылаԥшра анаҭоит атомтә фымца џьара арратә хықәкыс ахархәара амоурц азы», — ҳәа азгәаҭоуп аԥҟаԥҵәа ахәҭаҷқәа руак аҟны.
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы – ари аиҿкаара аҭынч ԥсҭазаара аҟны атомтә енергиа ахархәаразы аусеицуразы наука- техникатә еиҿкаароуп. Ари аҿкаара ахықәкы хада – аиадертә бџьар аламырҵәара, насгьы атәылақәа маӡала ари аҭынчра иазырхоу атом арратә хықәкқәа рзы рхы иадмырхәарц аҟаҵара ауп.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцаз амаҵзура аиадертә материалқәа рхархәаразы хылаԥшра ҟанаҵоит, хыхь ишаҳҳәахьоу еиԥш, ари ахылаԥшра мҩаԥыргоит Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аинспекторцәа аҭыԥқәа рҟны.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура еиуеиԥшым атәылақәа апрактикатә цхыраара рзыҟарҵоит, насгьы абжьгарақәа рырҭоит атомтә фымца ахархәашьазы апрограммақәа рымҩаԥгаразы. Арҭ апрограммақәа рхықәкы хада – адыррақәа реимдара, атәылақәа атомтә программақәа рхархәара еиҳа ашәарҭара ацымкәа рхархәара алдыршарц ауп. Амаҵзура абжьгаҩцәеи амыругақәеи рзы адгаларақәа ҟанаҵоит, аҟазацәа аҵара днарҵоит.
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы аиадертә технологиақәа рзы аинформациа еизнагоит, урҭ раларҵәара азы Вена иҟоу Жәларбжьаратәи аиадертә информациатә система ахархәара анаҭоит. Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аҵарадырреи, анаукеи, акультуреи рызҵаарақәа рзы ҷыдалатәи аусбарҭеи (ЮНЕСКО) Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы Амаҵзуреи еицхырааны Триест, Италиа иҟоу атеориатә физика азы Жәларбжьаратәи ацентр напхгара арҭоит. Иара убасгьы аиадертә физика ахархәара апринципқәа апрактика аҟны рхархәаразы аҭҵаарақәа ахьымҩаԥырго алабораториақәа хԥа аԥҵаны иамоуп, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы Амаҵзура Агәабзиарахьчаразы Адунеизегьтәи аиҿкаара (ВОЗ) аус ацнауеит амедицинеи абиологиеи рҟны арадиациа ахархәаразы апроблемақәа рызҵаарақәа рзы.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Аиадертә бџьар аламырҵәара==
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы ихадараҵәҟьоу хырхарҭаны иамоуп – аиадертә бџьар аламырҵәара аус аиҿкаара. 1962 шықәса рзы 102 тәыла рнапы аҵарҩит аиадертә бџьар аламырҵәаразы аиқәышаҳаҭра (ДНЯО).
Аиадертә бџьар аламырҵәаразы аиқәышаҳаҭра инақәыршәаны Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура иадҵан, ари аиқәышаҳаҭра знапы аҵазҩыз уи шынарыгӡо хылаԥшра аҭарагьы. Амҵзура ахылаԥшратә функциақәа – мамзаргьы Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы агарантиақәа – хықәкыс ирымоуп аиадертә бџьар змам атәылақәа рҟны аҭынчратә атомтә фымца аиадертә ахь ииаргаратәы аҟамҵара.
Ас еиԥш агәаҭарақәа рымҩаԥгара алыршахоит аинспекциа мҩаԥысраны иахьыҟоу атәылеи Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзуреи аиқәышаҳаҭра рыбжьазар. Аилкаара агарантиа хатәгәаԥхаратәи еилкаароуп. Ус еиԥш хатәгәаԥхаралатәи агарантиақәа Амаҵзура иқәнаргылеит Еиду Америкатәи Аштатқәа, Британиа ду, Франциа, Китаи, Урыстәыла. Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура ахәдықәҵарақәа аланарҵәеит, хыхь зыӡбахә ҳәоу хә-ҳәынҭқаррак рнаҩс даҽа 95% рҟынӡа аиадертә шьақәгылақәа ахьыҟоу аҭыԥқәа рҟны. Иахьанӡа 225 еиқәышаҳаҭра аус руеит 141 ҳәынҭқарра рҟны.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Аиҿкаара аилазаара==
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура анапхгараҭаратә органны иҟоуп аконференциа Хада, анапхгаҩцәа Рхеилак, Амаӡаныҟәгарҭа.
Аконференциа Хада — ари амаҵзура иреиҳаӡоу органуп. Иара аиҿкаара иалоу атәылақәа зегьы рхаҭарнакцәа алахәуп, аконференциа хада ауп анапхгаҩцәа Рхеилак алызхуа, насгьы амаӡаныҟәгарҭа аусура хылаԥшра азҭо, адиректор хада далызхуа.
Аконференциа Хада шықәсык ахь знык иаарыԥхьоит.
Анапхгаҩцәа Рхеилак акәзар, иара 35-ҩык ахылаԥшратә директорцәа рыла ишьақәгылоуп, амаҵзура анагӡаратә органуп. Иара иалшоит аӡбамҭақәа рыдкылара Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура иалоу атәылақәа зегьы рзы зынагӡара хымԥадатәины иҟоу. Анапхгаҩцәа рхеилак иалоу шықәсыкахь хәынтә еизоит.
Амаӡаныҟәгарҭа - административтә органуп, иара аилазаараҿы иҟоуп ашәырҭадареи аиадертә фымцеи аҟәша, уи аиадертә енергетикеи ареакторқәеи, аиадертә шәарҭадареи, иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабара ахьчареи анаука- техникатә информациеи рызҵаарақәа аӡбоит. Иҟоуп убасгьы аизотопқәа рыҭҵаара аҟәша, атехникатә усеицура аҟәшеи администрациа аҟәшеи. Амаӡаныҟәгарҭа адиректор Хада дызхагылоу, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура апрограммақәа рынагӡара ихахьы игоит, урҭ апрограммақәа Ахеилаки аконференциа Хадеи ианышьақәдырӷәӷәалак ашьҭахь.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура адиректор хадацәа
Адиректор Хада ԥшьышықәса аҿҳәарас иҭаны далырхуеит.
Еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы директор хадацәас иҟан:
Коул Стерлинг — Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1957—1961 шш.;
Сигвард Еклунд — Швециа, 1961—1981 шш.;
Ханс Бликс — Швециа, 1981—1997 шш.;
Мохаммед ель-Барадеи — Мысра, 1997—2009 шш.;
Амано Иукиа — Иапониа, 2009—2019 шш.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Аиҿкаара абиуџьет==
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аусура шьақәгылоуп аҳәынҭқаррақәа- алахәылацәа, аҳәынҭқаррақәа- адонорцәа, аиҿкаара иалам рбиуџьентнҭыҵтәи лагалақәа рыла. Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аконференциа Хада есышықәса ишьақәдырӷәӷәоит.
Ҿырԥштәыс иаагозар, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура абиуџьет 2010 шықәсазы ишьақәнаргылеит 315 400 000 евро.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
== Атәылақәа-алахәылацәа ==
2019 шықәса, жәабранмза 5 рзы ари амаҵзура иалаз атәылақәа рхыԥхьаӡара 171 рҟынӡа инаӡеит. Ҵаҟа иаагоу асиа иаанарԥшуеит иарбан тәылоу, насгьы иарбан шықәсоу Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура ианалалаз.
* [[1957]] шықәса: Австралиа, Австриа, Албаниа, Аргентина, Афганистан, Беларусиа, Болгариа, Бразилиа, Венгриа, Венесуела, Виетнам, Гаити, Гватемала, Германиа, Грециа, Даниа, Доминикантәи Ареспублика, Египет, Израиль, Индиа, Индонезиа, Исландиа, Испаниа, Италиа, Канада, Куба, Марокко, Монако, Мианма, Нидерланды, Зеландиа ҿыц, Норвегиа, Пакистан, Парагваи, Перу, Польша, Португалиа, Кореиатәи ареспублика, Урыстәылатәи Афедерациа, Румыниа, Сальвадор, Иԥшьоу Престол, Еиду Акралра, Еиду Америкатәи Аштатқәа, Асоциалисттә Федеративтә Республика Иугославиа, Таиланд, Тунис, Ҭырқәтәыла, Украина, Франциа, Швеицариа, Швециа, Шри-Ланка, Ефиопиа, Ҩадатәи Африка, Иапониа
* [[1958]] шықәса: Бельгиа, Иран, Лиуксембург, Мексика, Судан, Филиппины, Финлиандиа, Еквадор
* [[1959]] шықәса: Ирак
* [[1960]] шықәса: Гана, Колумбиа, Сенегал, Чили
* [[1961]] шықәса: Адемократиатә Республика Конго, Ливан, Мали
* [[1962]] шықәса: Либериа, Саудтәи Аравиа
* [[1963]] шықәса: Алжир, Боливиа, Кот-д'Ивуар, Ливиа, Сириа, Уругваи
* [[1964]] шықәса: Габон, Камерун, Кувеит, Нигериа
* [[1965]] шықәса: Кениа, Кипр, Коста-Рика, Мадагаскар, Иамаика
* [[1966]] шықәса: Иорданиа, Панама
* [[1967]] шықәса: Сингапур, Сиерра-Леоне, Уганда
* [[1968]] шықәса: Лихтенштеин
* [[1969]] шықәса: Замбиа, Малаизиа, Нигериа
* [[1970]] шықәса: Ирландиа
* [[1972]] шықәса: Бангладеш
* [[1973]] шықәса: Монголиа
* [[1974]] шықәса: Маврикиа
* [[1976]] шықәса: Катар, Еизаку Арабтәи Аемиратқәа, Танзаниа
* [[1977]] шықәса: Никарагуа
* [[1983]] шықәса: Намибиа
* [[1984]] шықәса: Китаи
* [[1986]] шықәса: Зимбабве
* [[1992]] шықәса: Словениа, Естониа
* [[1993]] шықәса: Ермантәыла, Литва, Словакиа, Хорватиа, Чехиатәи Ареспублика
* [[1994]] шықәса: Иемен, Ҟазахстан, Маршаллтәи Адгьылбжьаха, Аҩадатәи Македониа, Узбекистан
* [[1995]] шықәса: Босниеи Герцеговинеи
* [[1996]] шықәса: Қырҭтәыла
* [[1997]] шықәса: Латвиа, Мальта, Молдова
* [[1998]] шықәса: Буркина-Фасо
* [[1999]] шықәса: Ангола, Бенин
* [[2000]] шықәса: Таџьикисҭан
* [[2001]] шықәса: Азербаиџьан, Сербиа, Агәҭатәи Африкатәи Ареспублика
* [[2002]] шықәса: Ботсвана, Еритреиа
* [[2003]] шықәса: Гондурас, Кыргызсҭан, Сеишелтәи Адгьылбжьахақәа
* [[2004]] шықәса: Мавританиа
* [[2005]] шықәса: Чад
* [[2006]] шықәса: Белиз, Малави, Мозамбик, Черногориа
* [[2007]] шықәса: Кабо-Верде*
* [[2008]] шықәса: Непал, Палау
* [[2009]] шықәса: Бахреин, Бурундиа, Камбоџьиа, Конго, Лесото, Оман
* [[2011]] шықәса: Лаос Жәлар Рдемократиатә Республика, Тонга*
* [[2012]] шықәса: Доминика, Папуа-Гвинеиа ҿыц, Руанда, Того, Тринидади Тобагои, Фиџьи
* [[2013]] шықәса: Сан-Марино, Есватини
* [[2014]] шықәса: Багамтәи Адгьылбжьаха, Брунеи-Даруссалам, Комортәи Адгьылбжьахақәа*
* [[2015]] шықәса: Антигуеи Барбудеи, Барбадос, Вануату, Гаиана, Џьибути
* [[2016]] шықәса: Гамбиа*, Туркменисҭан
* [[2017]] шықәса: Сент-Винсенти Гренадинеи
* [[2018]] шықәса: Гренада
* [[2019]] шықәса: Сент-Лиусиа
* Кореиа Жәлар Рдемократиатә Республика (КНДР), Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура (МАГАТЭ) 1974 шықәса рзы иалалаз, уи аилазаара иалҵит 1994 шықәса рзы.
* Хыхь иаагоу асиа аҟны курсивла иалкаау егьырҭ аҳәынҭқаррақәа ари аиҿкаара аҟны ишьақәырӷәӷәан Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аконференциа Хада ала, иахәҭоу аиуристтә документқәа аналарҵа анаҩс (Гамбиа, Кабо-Верде, Комортәи Адгьылбжахақәа, Тонга).
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аштаб-квартира==
1957 шықәса, жьҭаарамзазы аконференциа Хада актәи асессиа аделегатцәа ирыдыркылеит аӡбамҭа, Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аштаб-квартира Вена, Австриа, аиҿкааразы. Венатәи жәларбжьаратәи ацентр аадыртаанӡа, нанҳәамза 1979 шықәса, Амаҵзура аамҭалатәи аштаб-квартираны иҟан асасааирҭа «Гранд- отель», Венатәи аопера азааигәара игылаз.
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура иамоуп, иара убасгьы, арегионалтә ҟәшақәа ҩба –Торонто, Канада (аус ауеит 1979 шықәса раахыс), Токио, Иапониа (аус ауеит 1984 шықәса раахыс), иара убасгьы ҩ-биурок: Ниуи-Иорк, Еиду Америкатәи Аштатқәа (1957 шықәса раахыс), Женева, Швеицариа (1956 шықәса раахыс). Амаҵзура Венеи Заиберсдорфи, Австриа (1961 шықәса раахыс иаартыз), аиадертә технологиақәа рлабораториа напхгара анаҭоит, иара убасгьы Монако иҟоу алабораториа (1961 шықәса раахыс). Насгьы аҭҵааратә центр аԥҵоуп Италиа.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа==
Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа ахеилак, жьҭаарамза 7, 2005 шықәса рзы Осло ирыланаҳәеит Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзуреи (МАГАТЭ) уи ахада Мохаммед ель-Барадеи ишранаршьо. Уи ишьақәнаргылеит 10 миллионк швециатәи акронқәа, имҩаԥысит Норвегиа аҳҭнықалақь аҟны, ԥхынҷкәынмза, 2005 шықәса рзы.
1997 шықәса раахыс аиҿкаара иахагылаз Мохаммед ель-Барадеи (Mohamed ElBaradei) Мысратәи (Египет) профессианалтә дипломатын. Ари аҭыԥ ахь иара ҩынтәны далхын – аҩынтәраан Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура (МАГАТЭ) 2001 шықәса инаркны 2005 шықәсанӡа ахадас дыҟан.
==Азхьарԥшқәа==
* [http://www.aem-group.ru/mediacenter/informatoriy/chto-takoe-magate-i-chem-ono-zanimaetsya.html]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/istoriya]
* [https://mybiblioteka.su/6-12437.html]
* [https://intalent.pro/article/mezhdunarodnoe-agentstvo-po-atomnoy-energii-magate.html]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.referat911.ru/Predprinimatelstvo/deyatelnost-magatje/44207-1377119-place2.html]
* [https://www.iaea.org/ru/temy/dogovor-o-nerasprostranenii]
* [https://www.uatom.org/ru/rezhym-nerasprostranenyya-2/mezhdunarodnoe-sotrudnychestvo-v-sfere-nerasprostranenyya]
* [https://www.referat911.ru/Predprinimatelstvo/deyatelnost-magatje/44207-1377119-place2.html]
* [https://abc-fortune.ru/horoscopes/magate-sozdanie-magate-istoriya-sozdaniya-napravleniya-i-formy-deyatelnosti/]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/sovet-upravlyayushchih]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/byudzhet]
* [https://www.iaea.org/about/governance/list-of-member-states]
* [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_4318000/4318480.stm]
[[Акатегориа:Адунеижәларбжьаратәи аиҿкаарақәа]]
[[Акатегориа:1957 шықәсазы ицәырҵит]]
[[Акатегориа:Вена]]
nm8u49ovkjeq61sg07n6uhbciz12c8v
163799
163798
2026-04-18T00:36:56Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163799
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
[[Афаил:International Atomic Energy Agency Logo.svg|мини|Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура агерб]]
[[Афаил:UnocityIAEA persp.jpg|мини|Аштаб-квартира ыҟоуп [[Вена]] - Жәларбжьаратәи венатәи ацентр]]
'''Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура''' (иааркьаҿны МАГАТЭ, англ. International Atomic Energy Agency, иааркьаҿны IAEA) – атомтә фымца аҿиареи уи аҭынч ԥсҭазаара аҟны ахархәареи рзы жәларбжьаратәи аиҿкаара. Уи аԥҵан 1957 шықәса рзы. Аштаб-квартира ыҟоуп Вена (Жәларбжьаратәи венатәи ацентр).
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура (МАГАТЭ) аҭоурых==
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аԥҵан 1957 шықәса рзы, иҟаз ашәарҭарақәеи агәыӷрақәеи рҳәаақәа ирҭагӡаны, избанзар иҟан ашәарҭара аиадертә технологиақәа рхархәаразы. Ас еиԥш амаҵзура ацәырҵра зыбзоуроу Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент Дуаите Еизенхауер ԥхынҷкәынмза 8, 1953 шықәса рзы Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа хада аҟны «Атом адунеи азы» ажәахә ала иқәгылара ауп.
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аофициалтә иирамшны иԥхьаӡоуп рашәарамза 29, 1957 шықәса – ари амш азы ауп Еизенхауер хадас дызмаз Еиду Америкатәи Аштатқәа амаҵзура аԥҟаԥҵәа аратификациа аназыруз.
Вашингтон Агәилԥшшәы змоу абаҳча аҟны имҩаԥгаз апресс- конференциаҿы анапаҵаҩра ацеремониа анымҩаԥыс ашьҭахь, ахада Еизенхауер Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа хада аҿаԥхьа иқәгылараҟны ажәалагала ҟаиҵеит Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аԥҵазарц.
«Ҳара, аиашазы, адунеи зегьы аҟны ауаа ирызцәырҵыз агәыӷра аформа аҳҭеит….атом аиҩырҷҷара иалнаршоит еиҟәыҭханы иҟоу адунеи аизакра», — иҳәеит Еизенхауер иқәгылараҿы.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аусура (МАГАТЭ)==
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аусура иузаҟәымыҭхо иадҳәалоуп аиадертә технологиақәа, насгьы урҭ ҩ-хырхырҭакны рхархәаразы алшарақәа ыҟоуп: абџьарк аҳасаб ала, мамзаргьы ауаа ирыхәо ахархәара змоу мыруганы. 1953 шықәса рзтәи апрезидент Еизенхауер иқәгылара аан зыӡбахә ҳәаз аидеиақәа иалдыршеит Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура Аԥҟаԥҵәа аԥҵара, аӡәыкны уи азы 81 ҳәынҭқарра рыбжьы арҭеит 1956 шықәса рзы.
Ари амаҵзура аԥҵан Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара асистема аҟны жәларбжьаратәи еиҿкаарак аҳасаб ала, уи аконцепциа «Атом адунеи азы» аларҵәара иацхраауан. Аханатә ари аиҿкаара аҳәынҭқаррақәа- алахәылацәеи, адунеи зегьы аҟны хыԥхьаӡара рацәала апартниорцәеи ашәарҭара зцым адунеитә иадертә технологиақәа раԥҵаразы азинмчы дуқәа аман. Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аҩбатәи амиссиас иҟан атом ахархәара хылаԥшра аҭара, уи атәы ҳәоуп аиҿкаара Аԥҟаԥҵәа аҩбатәи ахәҭаҷ аҟны.
«Амаҵзура иаарласны инарҭбааны аҭынчра адгылара аҭаразы атомтә енергиа ахархәара хықәкыс иамоуп. Иахьынӡауа амаҵзура ацхыраара ҟанаҵоит, насгьы хылаԥшра анаҭоит атомтә фымца џьара арратә хықәкыс ахархәара амоурц азы», — ҳәа азгәаҭоуп аԥҟаԥҵәа ахәҭаҷқәа руак аҟны.
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы – ари аиҿкаара аҭынч ԥсҭазаара аҟны атомтә енергиа ахархәаразы аусеицуразы наука- техникатә еиҿкаароуп. Ари аҿкаара ахықәкы хада – аиадертә бџьар аламырҵәара, насгьы атәылақәа маӡала ари аҭынчра иазырхоу атом арратә хықәкқәа рзы рхы иадмырхәарц аҟаҵара ауп.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцаз амаҵзура аиадертә материалқәа рхархәаразы хылаԥшра ҟанаҵоит, хыхь ишаҳҳәахьоу еиԥш, ари ахылаԥшра мҩаԥыргоит Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аинспекторцәа аҭыԥқәа рҟны.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура еиуеиԥшым атәылақәа апрактикатә цхыраара рзыҟарҵоит, насгьы абжьгарақәа рырҭоит атомтә фымца ахархәашьазы апрограммақәа рымҩаԥгаразы. Арҭ апрограммақәа рхықәкы хада – адыррақәа реимдара, атәылақәа атомтә программақәа рхархәара еиҳа ашәарҭара ацымкәа рхархәара алдыршарц ауп. Амаҵзура абжьгаҩцәеи амыругақәеи рзы адгаларақәа ҟанаҵоит, аҟазацәа аҵара днарҵоит.
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы аиадертә технологиақәа рзы аинформациа еизнагоит, урҭ раларҵәара азы Вена иҟоу Жәларбжьаратәи аиадертә информациатә система ахархәара анаҭоит. Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аҵарадырреи, анаукеи, акультуреи рызҵаарақәа рзы ҷыдалатәи аусбарҭеи (ЮНЕСКО) Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы Амаҵзуреи еицхырааны Триест, Италиа иҟоу атеориатә физика азы Жәларбжьаратәи ацентр напхгара арҭоит. Иара убасгьы аиадертә физика ахархәара апринципқәа апрактика аҟны рхархәаразы аҭҵаарақәа ахьымҩаԥырго алабораториақәа хԥа аԥҵаны иамоуп, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы Амаҵзура Агәабзиарахьчаразы Адунеизегьтәи аиҿкаара (ВОЗ) аус ацнауеит амедицинеи абиологиеи рҟны арадиациа ахархәаразы апроблемақәа рызҵаарақәа рзы.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Аиадертә бџьар аламырҵәара==
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы ихадараҵәҟьоу хырхарҭаны иамоуп – аиадертә бџьар аламырҵәара аус аиҿкаара. 1962 шықәса рзы 102 тәыла рнапы аҵарҩит аиадертә бџьар аламырҵәаразы аиқәышаҳаҭра (ДНЯО).
Аиадертә бџьар аламырҵәаразы аиқәышаҳаҭра инақәыршәаны Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура иадҵан, ари аиқәышаҳаҭра знапы аҵазҩыз уи шынарыгӡо хылаԥшра аҭарагьы. Амҵзура ахылаԥшратә функциақәа – мамзаргьы Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы агарантиақәа – хықәкыс ирымоуп аиадертә бџьар змам атәылақәа рҟны аҭынчратә атомтә фымца аиадертә ахь ииаргаратәы аҟамҵара.
Ас еиԥш агәаҭарақәа рымҩаԥгара алыршахоит аинспекциа мҩаԥысраны иахьыҟоу атәылеи Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзуреи аиқәышаҳаҭра рыбжьазар. Аилкаара агарантиа хатәгәаԥхаратәи еилкаароуп. Ус еиԥш хатәгәаԥхаралатәи агарантиақәа Амаҵзура иқәнаргылеит Еиду Америкатәи Аштатқәа, Британиа ду, Франциа, Китаи, Урыстәыла. Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура ахәдықәҵарақәа аланарҵәеит, хыхь зыӡбахә ҳәоу хә-ҳәынҭқаррак рнаҩс даҽа 95% рҟынӡа аиадертә шьақәгылақәа ахьыҟоу аҭыԥқәа рҟны. Иахьанӡа 225 еиқәышаҳаҭра аус руеит 141 ҳәынҭқарра рҟны.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Аиҿкаара аилазаара==
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура анапхгараҭаратә органны иҟоуп аконференциа Хада, анапхгаҩцәа Рхеилак, Амаӡаныҟәгарҭа.
Аконференциа Хада — ари амаҵзура иреиҳаӡоу органуп. Иара аиҿкаара иалоу атәылақәа зегьы рхаҭарнакцәа алахәуп, аконференциа хада ауп анапхгаҩцәа Рхеилак алызхуа, насгьы амаӡаныҟәгарҭа аусура хылаԥшра азҭо, адиректор хада далызхуа.
Аконференциа Хада шықәсык ахь знык иаарыԥхьоит.
Анапхгаҩцәа Рхеилак акәзар, иара 35-ҩык ахылаԥшратә директорцәа рыла ишьақәгылоуп, амаҵзура анагӡаратә органуп. Иара иалшоит аӡбамҭақәа рыдкылара Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура иалоу атәылақәа зегьы рзы зынагӡара хымԥадатәины иҟоу. Анапхгаҩцәа рхеилак иалоу шықәсыкахь хәынтә еизоит.
Амаӡаныҟәгарҭа - административтә органуп, иара аилазаараҿы иҟоуп ашәырҭадареи аиадертә фымцеи аҟәша, уи аиадертә енергетикеи ареакторқәеи, аиадертә шәарҭадареи, иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабара ахьчареи анаука- техникатә информациеи рызҵаарақәа аӡбоит. Иҟоуп убасгьы аизотопқәа рыҭҵаара аҟәша, атехникатә усеицура аҟәшеи администрациа аҟәшеи. Амаӡаныҟәгарҭа адиректор Хада дызхагылоу, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура апрограммақәа рынагӡара ихахьы игоит, урҭ апрограммақәа Ахеилаки аконференциа Хадеи ианышьақәдырӷәӷәалак ашьҭахь.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура адиректор хадацәа
Адиректор Хада ԥшьышықәса аҿҳәарас иҭаны далырхуеит.
Еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы директор хадацәас иҟан:
Коул Стерлинг — Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1957—1961 шш.;
Сигвард Еклунд — Швециа, 1961—1981 шш.;
Ханс Бликс — Швециа, 1981—1997 шш.;
Мохаммед ель-Барадеи — Мысра, 1997—2009 шш.;
Амано Иукиа — Иапониа, 2009—2019 шш.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Аиҿкаара абиуџьет==
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аусура шьақәгылоуп аҳәынҭқаррақәа- алахәылацәа, аҳәынҭқаррақәа- адонорцәа, аиҿкаара иалам рбиуџьентнҭыҵтәи лагалақәа рыла. Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аконференциа Хада есышықәса ишьақәдырӷәӷәоит.
Ҿырԥштәыс иаагозар, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура абиуџьет 2010 шықәсазы ишьақәнаргылеит 315 400 000 евро.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
== Атәылақәа-алахәылацәа ==
2019 шықәса, жәабранмза 5 рзы ари амаҵзура иалаз атәылақәа рхыԥхьаӡара 171 рҟынӡа инаӡеит. Ҵаҟа иаагоу асиа иаанарԥшуеит иарбан тәылоу, насгьы иарбан шықәсоу Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура ианалалаз.
* [[1957]] шықәса: Австралиа, Австриа, Албаниа, Аргентина, Афганистан, Беларусиа, Болгариа, Бразилиа, Венгриа, Венесуела, Виетнам, Гаити, Гватемала, Германиа, Грециа, Даниа, Доминикантәи Ареспублика, Египет, Израиль, Индиа, Индонезиа, Исландиа, Испаниа, Италиа, Канада, Куба, Марокко, Монако, Мианма, Нидерланды, Зеландиа ҿыц, Норвегиа, Пакистан, Парагваи, Перу, Польша, Португалиа, Кореиатәи ареспублика, Урыстәылатәи Афедерациа, Румыниа, Сальвадор, Иԥшьоу Престол, Еиду Акралра, Еиду Америкатәи Аштатқәа, Асоциалисттә Федеративтә Республика Иугославиа, Таиланд, Тунис, Ҭырқәтәыла, Украина, Франциа, Швеицариа, Швециа, Шри-Ланка, Ефиопиа, Ҩадатәи Африка, Иапониа
* [[1958]] шықәса: Бельгиа, Иран, Лиуксембург, Мексика, Судан, Филиппины, Финлиандиа, Еквадор
* [[1959]] шықәса: Ирак
* [[1960]] шықәса: Гана, Колумбиа, Сенегал, Чили
* [[1961]] шықәса: Адемократиатә Республика Конго, Ливан, Мали
* [[1962]] шықәса: Либериа, Саудтәи Аравиа
* [[1963]] шықәса: Алжир, Боливиа, Кот-д'Ивуар, Ливиа, Сириа, Уругваи
* [[1964]] шықәса: Габон, Камерун, Кувеит, Нигериа
* [[1965]] шықәса: Кениа, Кипр, Коста-Рика, Мадагаскар, Иамаика
* [[1966]] шықәса: Иорданиа, Панама
* [[1967]] шықәса: Сингапур, Сиерра-Леоне, Уганда
* [[1968]] шықәса: Лихтенштеин
* [[1969]] шықәса: Замбиа, Малаизиа, Нигериа
* [[1970]] шықәса: Ирландиа
* [[1972]] шықәса: Бангладеш
* [[1973]] шықәса: Монголиа
* [[1974]] шықәса: Маврикиа
* [[1976]] шықәса: Катар, Еизаку Арабтәи Аемиратқәа, Танзаниа
* [[1977]] шықәса: Никарагуа
* [[1983]] шықәса: Намибиа
* [[1984]] шықәса: Китаи
* [[1986]] шықәса: Зимбабве
* [[1992]] шықәса: Словениа, Естониа
* [[1993]] шықәса: Ермантәыла, Литва, Словакиа, Хорватиа, Чехиатәи Ареспублика
* [[1994]] шықәса: Иемен, Ҟазахстан, Маршаллтәи Адгьылбжьаха, Аҩадатәи Македониа, Узбекистан
* [[1995]] шықәса: Босниеи Герцеговинеи
* [[1996]] шықәса: Қырҭтәыла
* [[1997]] шықәса: Латвиа, Мальта, Молдова
* [[1998]] шықәса: Буркина-Фасо
* [[1999]] шықәса: Ангола, Бенин
* [[2000]] шықәса: Таџьикисҭан
* [[2001]] шықәса: Азербаиџьан, Сербиа, Агәҭатәи Африкатәи Ареспублика
* [[2002]] шықәса: Ботсвана, Еритреиа
* [[2003]] шықәса: Гондурас, Кыргызсҭан, Сеишелтәи Адгьылбжьахақәа
* [[2004]] шықәса: Мавританиа
* [[2005]] шықәса: Чад
* [[2006]] шықәса: Белиз, Малави, Мозамбик, Черногориа
* [[2007]] шықәса: Кабо-Верде*
* [[2008]] шықәса: Непал, Палау
* [[2009]] шықәса: Бахреин, Бурундиа, Камбоџьиа, Конго, Лесото, Оман
* [[2011]] шықәса: Лаос Жәлар Рдемократиатә Республика, Тонга*
* [[2012]] шықәса: Доминика, Папуа-Гвинеиа ҿыц, Руанда, Того, Тринидади Тобагои, Фиџьи
* [[2013]] шықәса: Сан-Марино, Есватини
* [[2014]] шықәса: Багамтәи Адгьылбжьаха, Брунеи-Даруссалам, Комортәи Адгьылбжьахақәа*
* [[2015]] шықәса: Антигуеи Барбудеи, Барбадос, Вануату, Гаиана, Џьибути
* [[2016]] шықәса: Гамбиа*, Туркменисҭан
* [[2017]] шықәса: Сент-Винсенти Гренадинеи
* [[2018]] шықәса: Гренада
* [[2019]] шықәса: Сент-Лиусиа
* Кореиа Жәлар Рдемократиатә Республика (КНДР), Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура (МАГАТЭ) 1974 шықәса рзы иалалаз, уи аилазаара иалҵит 1994 шықәса рзы.
* Хыхь иаагоу асиа аҟны курсивла иалкаау егьырҭ аҳәынҭқаррақәа ари аиҿкаара аҟны ишьақәырӷәӷәан Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аконференциа Хада ала, иахәҭоу аиуристтә документқәа аналарҵа анаҩс (Гамбиа, Кабо-Верде, Комортәи Адгьылбжахақәа, Тонга).
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аштаб-квартира==
1957 шықәса, жьҭаарамзазы аконференциа Хада актәи асессиа аделегатцәа ирыдыркылеит аӡбамҭа, Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аштаб-квартира Вена, Австриа, аиҿкааразы. Венатәи жәларбжьаратәи ацентр аадыртаанӡа, нанҳәамза 1979 шықәса, Амаҵзура аамҭалатәи аштаб-квартираны иҟан асасааирҭа «Гранд- отель», Венатәи аопера азааигәара игылаз.
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура иамоуп, иара убасгьы, арегионалтә ҟәшақәа ҩба –Торонто, Канада (аус ауеит 1979 шықәса раахыс), Токио, Иапониа (аус ауеит 1984 шықәса раахыс), иара убасгьы ҩ-биурок: Ниуи-Иорк, Еиду Америкатәи Аштатқәа (1957 шықәса раахыс), Женева, Швеицариа (1956 шықәса раахыс). Амаҵзура Венеи Заиберсдорфи, Австриа (1961 шықәса раахыс иаартыз), аиадертә технологиақәа рлабораториа напхгара анаҭоит, иара убасгьы Монако иҟоу алабораториа (1961 шықәса раахыс). Насгьы аҭҵааратә центр аԥҵоуп Италиа.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа==
Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа ахеилак, жьҭаарамза 7, 2005 шықәса рзы Осло ирыланаҳәеит Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзуреи (МАГАТЭ) уи ахада Мохаммед ель-Барадеи ишранаршьо. Уи ишьақәнаргылеит 10 миллионк швециатәи акронқәа, имҩаԥысит Норвегиа аҳҭнықалақь аҟны, ԥхынҷкәынмза, 2005 шықәса рзы.
1997 шықәса раахыс аиҿкаара иахагылаз Мохаммед ель-Барадеи (Mohamed ElBaradei) Мысратәи (Египет) профессианалтә дипломатын. Ари аҭыԥ ахь иара ҩынтәны далхын – аҩынтәраан Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура (МАГАТЭ) 2001 шықәса инаркны 2005 шықәсанӡа ахадас дыҟан.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Азхьарԥшқәа==
* [http://www.aem-group.ru/mediacenter/informatoriy/chto-takoe-magate-i-chem-ono-zanimaetsya.html]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/istoriya]
* [https://mybiblioteka.su/6-12437.html]
* [https://intalent.pro/article/mezhdunarodnoe-agentstvo-po-atomnoy-energii-magate.html]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.referat911.ru/Predprinimatelstvo/deyatelnost-magatje/44207-1377119-place2.html]
* [https://www.iaea.org/ru/temy/dogovor-o-nerasprostranenii]
* [https://www.uatom.org/ru/rezhym-nerasprostranenyya-2/mezhdunarodnoe-sotrudnychestvo-v-sfere-nerasprostranenyya]
* [https://www.referat911.ru/Predprinimatelstvo/deyatelnost-magatje/44207-1377119-place2.html]
* [https://abc-fortune.ru/horoscopes/magate-sozdanie-magate-istoriya-sozdaniya-napravleniya-i-formy-deyatelnosti/]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/sovet-upravlyayushchih]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/byudzhet]
* [https://www.iaea.org/about/governance/list-of-member-states]
* [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_4318000/4318480.stm]
[[Акатегориа:Адунеижәларбжьаратәи аиҿкаарақәа]]
[[Акатегориа:1957 шықәсазы ицәырҵит]]
[[Акатегориа:Вена]]
eq84h099ok5b3lbaevr3bbw03i98tdc
164014
163799
2026-04-18T02:30:31Z
Saroj
11649
Откат правок [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]]
133247
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:International Atomic Energy Agency Logo.svg|мини|Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура агерб]]
[[Афаил:UnocityIAEA persp.jpg|мини|Аштаб-квартира ыҟоуп [[Вена]] - Жәларбжьаратәи венатәи ацентр]]
'''Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура''' (иааркьаҿны МАГАТЭ, англ. International Atomic Energy Agency, иааркьаҿны IAEA) – атомтә фымца аҿиареи уи аҭынч ԥсҭазаара аҟны ахархәареи рзы жәларбжьаратәи аиҿкаара. Уи аԥҵан 1957 шықәса рзы. Аштаб-квартира ыҟоуп Вена (Жәларбжьаратәи венатәи ацентр).
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура (МАГАТЭ) аҭоурых==
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аԥҵан 1957 шықәса рзы, иҟаз ашәарҭарақәеи агәыӷрақәеи рҳәаақәа ирҭагӡаны, избанзар иҟан ашәарҭара аиадертә технологиақәа рхархәаразы. Ас еиԥш амаҵзура ацәырҵра зыбзоуроу Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент Дуаите Еизенхауер ԥхынҷкәынмза 8, 1953 шықәса рзы Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа хада аҟны «Атом адунеи азы» ажәахә ала иқәгылара ауп.
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аофициалтә иирамшны иԥхьаӡоуп рашәарамза 29, 1957 шықәса – ари амш азы ауп Еизенхауер хадас дызмаз Еиду Америкатәи Аштатқәа амаҵзура аԥҟаԥҵәа аратификациа аназыруз.
Вашингтон Агәилԥшшәы змоу абаҳча аҟны имҩаԥгаз апресс- конференциаҿы анапаҵаҩра ацеремониа анымҩаԥыс ашьҭахь, ахада Еизенхауер Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа хада аҿаԥхьа иқәгылараҟны ажәалагала ҟаиҵеит Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аԥҵазарц.
«Ҳара, аиашазы, адунеи зегьы аҟны ауаа ирызцәырҵыз агәыӷра аформа аҳҭеит….атом аиҩырҷҷара иалнаршоит еиҟәыҭханы иҟоу адунеи аизакра», — иҳәеит Еизенхауер иқәгылараҿы.
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аусура (МАГАТЭ)==
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аусура иузаҟәымыҭхо иадҳәалоуп аиадертә технологиақәа, насгьы урҭ ҩ-хырхырҭакны рхархәаразы алшарақәа ыҟоуп: абџьарк аҳасаб ала, мамзаргьы ауаа ирыхәо ахархәара змоу мыруганы. 1953 шықәса рзтәи апрезидент Еизенхауер иқәгылара аан зыӡбахә ҳәаз аидеиақәа иалдыршеит Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура Аԥҟаԥҵәа аԥҵара, аӡәыкны уи азы 81 ҳәынҭқарра рыбжьы арҭеит 1956 шықәса рзы.
Ари амаҵзура аԥҵан Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара асистема аҟны жәларбжьаратәи еиҿкаарак аҳасаб ала, уи аконцепциа «Атом адунеи азы» аларҵәара иацхраауан. Аханатә ари аиҿкаара аҳәынҭқаррақәа- алахәылацәеи, адунеи зегьы аҟны хыԥхьаӡара рацәала апартниорцәеи ашәарҭара зцым адунеитә иадертә технологиақәа раԥҵаразы азинмчы дуқәа аман. Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аҩбатәи амиссиас иҟан атом ахархәара хылаԥшра аҭара, уи атәы ҳәоуп аиҿкаара Аԥҟаԥҵәа аҩбатәи ахәҭаҷ аҟны.
«Амаҵзура иаарласны инарҭбааны аҭынчра адгылара аҭаразы атомтә енергиа ахархәара хықәкыс иамоуп. Иахьынӡауа амаҵзура ацхыраара ҟанаҵоит, насгьы хылаԥшра анаҭоит атомтә фымца џьара арратә хықәкыс ахархәара амоурц азы», — ҳәа азгәаҭоуп аԥҟаԥҵәа ахәҭаҷқәа руак аҟны.
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы – ари аиҿкаара аҭынч ԥсҭазаара аҟны атомтә енергиа ахархәаразы аусеицуразы наука- техникатә еиҿкаароуп. Ари аҿкаара ахықәкы хада – аиадертә бџьар аламырҵәара, насгьы атәылақәа маӡала ари аҭынчра иазырхоу атом арратә хықәкқәа рзы рхы иадмырхәарц аҟаҵара ауп.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцаз амаҵзура аиадертә материалқәа рхархәаразы хылаԥшра ҟанаҵоит, хыхь ишаҳҳәахьоу еиԥш, ари ахылаԥшра мҩаԥыргоит Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аинспекторцәа аҭыԥқәа рҟны.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура еиуеиԥшым атәылақәа апрактикатә цхыраара рзыҟарҵоит, насгьы абжьгарақәа рырҭоит атомтә фымца ахархәашьазы апрограммақәа рымҩаԥгаразы. Арҭ апрограммақәа рхықәкы хада – адыррақәа реимдара, атәылақәа атомтә программақәа рхархәара еиҳа ашәарҭара ацымкәа рхархәара алдыршарц ауп. Амаҵзура абжьгаҩцәеи амыругақәеи рзы адгаларақәа ҟанаҵоит, аҟазацәа аҵара днарҵоит.
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы аиадертә технологиақәа рзы аинформациа еизнагоит, урҭ раларҵәара азы Вена иҟоу Жәларбжьаратәи аиадертә информациатә система ахархәара анаҭоит. Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аҵарадырреи, анаукеи, акультуреи рызҵаарақәа рзы ҷыдалатәи аусбарҭеи (ЮНЕСКО) Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы Амаҵзуреи еицхырааны Триест, Италиа иҟоу атеориатә физика азы Жәларбжьаратәи ацентр напхгара арҭоит. Иара убасгьы аиадертә физика ахархәара апринципқәа апрактика аҟны рхархәаразы аҭҵаарақәа ахьымҩаԥырго алабораториақәа хԥа аԥҵаны иамоуп, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы Амаҵзура Агәабзиарахьчаразы Адунеизегьтәи аиҿкаара (ВОЗ) аус ацнауеит амедицинеи абиологиеи рҟны арадиациа ахархәаразы апроблемақәа рызҵаарақәа рзы.
==Аиадертә бџьар аламырҵәара==
Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы ихадараҵәҟьоу хырхарҭаны иамоуп – аиадертә бџьар аламырҵәара аус аиҿкаара. 1962 шықәса рзы 102 тәыла рнапы аҵарҩит аиадертә бџьар аламырҵәаразы аиқәышаҳаҭра (ДНЯО).
Аиадертә бџьар аламырҵәаразы аиқәышаҳаҭра инақәыршәаны Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура иадҵан, ари аиқәышаҳаҭра знапы аҵазҩыз уи шынарыгӡо хылаԥшра аҭарагьы. Амҵзура ахылаԥшратә функциақәа – мамзаргьы Жәларбжьаратәи амаҵзура атомтә фымцазы агарантиақәа – хықәкыс ирымоуп аиадертә бџьар змам атәылақәа рҟны аҭынчратә атомтә фымца аиадертә ахь ииаргаратәы аҟамҵара.
Ас еиԥш агәаҭарақәа рымҩаԥгара алыршахоит аинспекциа мҩаԥысраны иахьыҟоу атәылеи Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзуреи аиқәышаҳаҭра рыбжьазар. Аилкаара агарантиа хатәгәаԥхаратәи еилкаароуп. Ус еиԥш хатәгәаԥхаралатәи агарантиақәа Амаҵзура иқәнаргылеит Еиду Америкатәи Аштатқәа, Британиа ду, Франциа, Китаи, Урыстәыла. Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура ахәдықәҵарақәа аланарҵәеит, хыхь зыӡбахә ҳәоу хә-ҳәынҭқаррак рнаҩс даҽа 95% рҟынӡа аиадертә шьақәгылақәа ахьыҟоу аҭыԥқәа рҟны. Иахьанӡа 225 еиқәышаҳаҭра аус руеит 141 ҳәынҭқарра рҟны.
==Аиҿкаара аилазаара==
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура анапхгараҭаратә органны иҟоуп аконференциа Хада, анапхгаҩцәа Рхеилак, Амаӡаныҟәгарҭа.
Аконференциа Хада — ари амаҵзура иреиҳаӡоу органуп. Иара аиҿкаара иалоу атәылақәа зегьы рхаҭарнакцәа алахәуп, аконференциа хада ауп анапхгаҩцәа Рхеилак алызхуа, насгьы амаӡаныҟәгарҭа аусура хылаԥшра азҭо, адиректор хада далызхуа.
Аконференциа Хада шықәсык ахь знык иаарыԥхьоит.
Анапхгаҩцәа Рхеилак акәзар, иара 35-ҩык ахылаԥшратә директорцәа рыла ишьақәгылоуп, амаҵзура анагӡаратә органуп. Иара иалшоит аӡбамҭақәа рыдкылара Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура иалоу атәылақәа зегьы рзы зынагӡара хымԥадатәины иҟоу. Анапхгаҩцәа рхеилак иалоу шықәсыкахь хәынтә еизоит.
Амаӡаныҟәгарҭа - административтә органуп, иара аилазаараҿы иҟоуп ашәырҭадареи аиадертә фымцеи аҟәша, уи аиадертә енергетикеи ареакторқәеи, аиадертә шәарҭадареи, иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабара ахьчареи анаука- техникатә информациеи рызҵаарақәа аӡбоит. Иҟоуп убасгьы аизотопқәа рыҭҵаара аҟәша, атехникатә усеицура аҟәшеи администрациа аҟәшеи. Амаӡаныҟәгарҭа адиректор Хада дызхагылоу, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура апрограммақәа рынагӡара ихахьы игоит, урҭ апрограммақәа Ахеилаки аконференциа Хадеи ианышьақәдырӷәӷәалак ашьҭахь.
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура адиректор хадацәа
Адиректор Хада ԥшьышықәса аҿҳәарас иҭаны далырхуеит.
Еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы директор хадацәас иҟан:
Коул Стерлинг — Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1957—1961 шш.;
Сигвард Еклунд — Швециа, 1961—1981 шш.;
Ханс Бликс — Швециа, 1981—1997 шш.;
Мохаммед ель-Барадеи — Мысра, 1997—2009 шш.;
Амано Иукиа — Иапониа, 2009—2019 шш.
==Аиҿкаара абиуџьет==
Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аусура шьақәгылоуп аҳәынҭқаррақәа- алахәылацәа, аҳәынҭқаррақәа- адонорцәа, аиҿкаара иалам рбиуџьентнҭыҵтәи лагалақәа рыла. Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аконференциа Хада есышықәса ишьақәдырӷәӷәоит.
Ҿырԥштәыс иаагозар, Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура абиуџьет 2010 шықәсазы ишьақәнаргылеит 315 400 000 евро.
== Атәылақәа-алахәылацәа ==
2019 шықәса, жәабранмза 5 рзы ари амаҵзура иалаз атәылақәа рхыԥхьаӡара 171 рҟынӡа инаӡеит. Ҵаҟа иаагоу асиа иаанарԥшуеит иарбан тәылоу, насгьы иарбан шықәсоу Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура ианалалаз.
* [[1957]] шықәса: Австралиа, Австриа, Албаниа, Аргентина, Афганистан, Беларусиа, Болгариа, Бразилиа, Венгриа, Венесуела, Виетнам, Гаити, Гватемала, Германиа, Грециа, Даниа, Доминикантәи Ареспублика, Египет, Израиль, Индиа, Индонезиа, Исландиа, Испаниа, Италиа, Канада, Куба, Марокко, Монако, Мианма, Нидерланды, Зеландиа ҿыц, Норвегиа, Пакистан, Парагваи, Перу, Польша, Португалиа, Кореиатәи ареспублика, Урыстәылатәи Афедерациа, Румыниа, Сальвадор, Иԥшьоу Престол, Еиду Акралра, Еиду Америкатәи Аштатқәа, Асоциалисттә Федеративтә Республика Иугославиа, Таиланд, Тунис, Ҭырқәтәыла, Украина, Франциа, Швеицариа, Швециа, Шри-Ланка, Ефиопиа, Ҩадатәи Африка, Иапониа
* [[1958]] шықәса: Бельгиа, Иран, Лиуксембург, Мексика, Судан, Филиппины, Финлиандиа, Еквадор
* [[1959]] шықәса: Ирак
* [[1960]] шықәса: Гана, Колумбиа, Сенегал, Чили
* [[1961]] шықәса: Адемократиатә Республика Конго, Ливан, Мали
* [[1962]] шықәса: Либериа, Саудтәи Аравиа
* [[1963]] шықәса: Алжир, Боливиа, Кот-д'Ивуар, Ливиа, Сириа, Уругваи
* [[1964]] шықәса: Габон, Камерун, Кувеит, Нигериа
* [[1965]] шықәса: Кениа, Кипр, Коста-Рика, Мадагаскар, Иамаика
* [[1966]] шықәса: Иорданиа, Панама
* [[1967]] шықәса: Сингапур, Сиерра-Леоне, Уганда
* [[1968]] шықәса: Лихтенштеин
* [[1969]] шықәса: Замбиа, Малаизиа, Нигериа
* [[1970]] шықәса: Ирландиа
* [[1972]] шықәса: Бангладеш
* [[1973]] шықәса: Монголиа
* [[1974]] шықәса: Маврикиа
* [[1976]] шықәса: Катар, Еизаку Арабтәи Аемиратқәа, Танзаниа
* [[1977]] шықәса: Никарагуа
* [[1983]] шықәса: Намибиа
* [[1984]] шықәса: Китаи
* [[1986]] шықәса: Зимбабве
* [[1992]] шықәса: Словениа, Естониа
* [[1993]] шықәса: Ермантәыла, Литва, Словакиа, Хорватиа, Чехиатәи Ареспублика
* [[1994]] шықәса: Иемен, Ҟазахстан, Маршаллтәи Адгьылбжьаха, Аҩадатәи Македониа, Узбекистан
* [[1995]] шықәса: Босниеи Герцеговинеи
* [[1996]] шықәса: Қырҭтәыла
* [[1997]] шықәса: Латвиа, Мальта, Молдова
* [[1998]] шықәса: Буркина-Фасо
* [[1999]] шықәса: Ангола, Бенин
* [[2000]] шықәса: Таџьикисҭан
* [[2001]] шықәса: Азербаиџьан, Сербиа, Агәҭатәи Африкатәи Ареспублика
* [[2002]] шықәса: Ботсвана, Еритреиа
* [[2003]] шықәса: Гондурас, Кыргызсҭан, Сеишелтәи Адгьылбжьахақәа
* [[2004]] шықәса: Мавританиа
* [[2005]] шықәса: Чад
* [[2006]] шықәса: Белиз, Малави, Мозамбик, Черногориа
* [[2007]] шықәса: Кабо-Верде*
* [[2008]] шықәса: Непал, Палау
* [[2009]] шықәса: Бахреин, Бурундиа, Камбоџьиа, Конго, Лесото, Оман
* [[2011]] шықәса: Лаос Жәлар Рдемократиатә Республика, Тонга*
* [[2012]] шықәса: Доминика, Папуа-Гвинеиа ҿыц, Руанда, Того, Тринидади Тобагои, Фиџьи
* [[2013]] шықәса: Сан-Марино, Есватини
* [[2014]] шықәса: Багамтәи Адгьылбжьаха, Брунеи-Даруссалам, Комортәи Адгьылбжьахақәа*
* [[2015]] шықәса: Антигуеи Барбудеи, Барбадос, Вануату, Гаиана, Џьибути
* [[2016]] шықәса: Гамбиа*, Туркменисҭан
* [[2017]] шықәса: Сент-Винсенти Гренадинеи
* [[2018]] шықәса: Гренада
* [[2019]] шықәса: Сент-Лиусиа
* Кореиа Жәлар Рдемократиатә Республика (КНДР), Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура (МАГАТЭ) 1974 шықәса рзы иалалаз, уи аилазаара иалҵит 1994 шықәса рзы.
* Хыхь иаагоу асиа аҟны курсивла иалкаау егьырҭ аҳәынҭқаррақәа ари аиҿкаара аҟны ишьақәырӷәӷәан Жәларбжьаратәи атомтә фымцазы амаҵзура аконференциа Хада ала, иахәҭоу аиуристтә документқәа аналарҵа анаҩс (Гамбиа, Кабо-Верде, Комортәи Адгьылбжахақәа, Тонга).
==Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аштаб-квартира==
1957 шықәса, жьҭаарамзазы аконференциа Хада актәи асессиа аделегатцәа ирыдыркылеит аӡбамҭа, Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура аштаб-квартира Вена, Австриа, аиҿкааразы. Венатәи жәларбжьаратәи ацентр аадыртаанӡа, нанҳәамза 1979 шықәса, Амаҵзура аамҭалатәи аштаб-квартираны иҟан асасааирҭа «Гранд- отель», Венатәи аопера азааигәара игылаз.
Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура иамоуп, иара убасгьы, арегионалтә ҟәшақәа ҩба –Торонто, Канада (аус ауеит 1979 шықәса раахыс), Токио, Иапониа (аус ауеит 1984 шықәса раахыс), иара убасгьы ҩ-биурок: Ниуи-Иорк, Еиду Америкатәи Аштатқәа (1957 шықәса раахыс), Женева, Швеицариа (1956 шықәса раахыс). Амаҵзура Венеи Заиберсдорфи, Австриа (1961 шықәса раахыс иаартыз), аиадертә технологиақәа рлабораториа напхгара анаҭоит, иара убасгьы Монако иҟоу алабораториа (1961 шықәса раахыс). Насгьы аҭҵааратә центр аԥҵоуп Италиа.
==Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа==
Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа ахеилак, жьҭаарамза 7, 2005 шықәса рзы Осло ирыланаҳәеит Нобельтәи Адунеизегьтәи апремиа Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзуреи (МАГАТЭ) уи ахада Мохаммед ель-Барадеи ишранаршьо. Уи ишьақәнаргылеит 10 миллионк швециатәи акронқәа, имҩаԥысит Норвегиа аҳҭнықалақь аҟны, ԥхынҷкәынмза, 2005 шықәса рзы.
1997 шықәса раахыс аиҿкаара иахагылаз Мохаммед ель-Барадеи (Mohamed ElBaradei) Мысратәи (Египет) профессианалтә дипломатын. Ари аҭыԥ ахь иара ҩынтәны далхын – аҩынтәраан Атомтә фымца азы Жәларбжьаратәи амаҵзура (МАГАТЭ) 2001 шықәса инаркны 2005 шықәсанӡа ахадас дыҟан.
==Азхьарԥшқәа==
* [http://www.aem-group.ru/mediacenter/informatoriy/chto-takoe-magate-i-chem-ono-zanimaetsya.html]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/istoriya]
* [https://mybiblioteka.su/6-12437.html]
* [https://intalent.pro/article/mezhdunarodnoe-agentstvo-po-atomnoy-energii-magate.html]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.referat911.ru/Predprinimatelstvo/deyatelnost-magatje/44207-1377119-place2.html]
* [https://www.iaea.org/ru/temy/dogovor-o-nerasprostranenii]
* [https://www.uatom.org/ru/rezhym-nerasprostranenyya-2/mezhdunarodnoe-sotrudnychestvo-v-sfere-nerasprostranenyya]
* [https://www.referat911.ru/Predprinimatelstvo/deyatelnost-magatje/44207-1377119-place2.html]
* [https://abc-fortune.ru/horoscopes/magate-sozdanie-magate-istoriya-sozdaniya-napravleniya-i-formy-deyatelnosti/]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/sovet-upravlyayushchih]
* [https://www.iaea.org/ru/o-nas/byudzhet]
* [https://www.iaea.org/about/governance/list-of-member-states]
* [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_4318000/4318480.stm]
[[Акатегориа:Адунеижәларбжьаратәи аиҿкаарақәа]]
[[Акатегориа:1957 шықәсазы ицәырҵит]]
[[Акатегориа:Вена]]
lgeoakqef94maksnlcpo4yqyvtp7ahv
Ауааԥсыра рыҿиара аиндекс
0
27234
163819
158897
2026-04-18T00:58:04Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163819
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
'''Ауааԥсыра рыҿиара аиндекс''' – уи атәылақәа реиҿырԥшразы иҭырҵаауа аинтегралтә рбагоуп. Уи [[ауааԥсыра]] рыԥсҭазаареи рҵарадырреи рыҩаӡара, ауааԥсыра шаҟа ақәра нырҵуа, иара убас ауаа рыԥсҭазаара егьырҭ аганқәа зеиԥшроу шьақәнаргылоит аҭҵааразы.
== Ауааԥсыра рыҿиара аиндекс ианаго ==
Ауааԥсыра рыҿиара аиндекс – уи атәылақәа реиҿырԥшразы иҭырҵаауа аинтегралтә рбагоуп, иара ашьақәыргыларазы иахәаԥшуеит ауааԥсыра рыԥсҭазаареи рҵарадырреи рыҩаӡара, ауааԥсыра шаҟа ақәра нырҵуа, иара убас ауаа рыԥсҭазаара егьырҭ аганқәа зеиԥшроу аилкааразы арбагақәа. Ауааԥсыра рыҿиара аиндекс атәылақәеи арегионқәеи реиҿырԥшразы зегьы еицырзеиԥшу мыругоуп. Атермин ахаҭа [[англыз бызшәа]]<nowiki/>ла Human Development Index (HDI) абас ирыҩуеит. Иҟоуп еиҭагоу аматериалқәа рҿы уи агуманитартә ҿиара аиндекс ҳәа иахьашьҭоугьы.
Ауааԥсыра рыҿиара ауаҩы изинқәа рыхьчара иадҳәалоуп, уи атәылаҿы иқәынхо ауааԥсыра зегьы рзы апотенциал ашьақәыргылараҿы ицхыраагӡоуп. [[1990]] шықәса раахыс [[Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара]] иҭнажьхьеит 800 инарзынаԥшуа ауааԥсыра рыҿиара иазкыз ажәахәқәа. 2018 шықәсазы ауааԥсыра рыҿиаразы ажәахә аҿы иарбоуп 189 тәыла, аҟаҵарбақәа рышьақәыргыларазы рхы иадырхәоит [[2017]] шықәсазтәи адыррақәа. Уахь иаҵанакыз атәылақәа рҟынтә 59 иреиҳаӡоу аҿиара аиндекс рымоуп, 53 – иҳараку аиндекс, 39 – абжьаратә индекс, 38 – тәыла илаҟәу аҿиара аиндекс рымоуп.
=== Ауааԥсыра рыҿиара аиндекс аҭоурых ===
Хаҭала уаҩык иҿиара зеиԥшроу аилкаара уадаҩуп, уи ианыԥшуеит атәылаҿы иҟоу аекономикатә ҭагылазаашьа адагьы, иара ипотенцаил атәылаҿы рхы ишадырхәогьы. Аиндекс шьақәыргылан [[1990]] шықәсазы гәыԥҩык аекономистцәа рыбзоурала, дара ргәыԥ напхгара аиҭон пакистантәи аекономист [[Махбуб уль-Хак]]. Иара [[1985]]–[[1988]] шықәсқәа раан [[Пакисҭан]] афинансқәа рминистрс дыҟан. [[1996]] шықәсазы иара ақалақь [[Исламабад]] еиҿикааит ауааԥсыра рыҿиара аиндекс Ацентр. Уаҟа Аладатәи Азиа арегион аҿы иқәынхо ауааԥсыра рыҿиара апотенциал зеиԥшроу аилкааразы анаукатә ҭҵаара мҩаԥыргоит. Махбуб уль-Хак иԥсҭазаара далҵит [[1998]] шықәсазы, иара иаҳаҭыр азы [[Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара]] иаԥшьнагеит аҵарауаҩ ихьӡ ала апремиа. Уи ранаршьоит адунеии арегионқәеи рҿы аҵарауа ауааԥсыра рыҿиаразы злагала дуу. Исламабад акәзар, еиҿкаауп ацентргьы, Махбуб уль-Хак ихьӡ зху. Аҵарауаҩ иихәыцыз аконцепциа, амилаҭтә ҿиара азҵаараҿы ановатортә ҟазшьа аман. Махбуб уль-Хак дицхрааит иара иҩыза – индиатәи аҵарауаҩ, [[Нобель ипремиа]] алауреат [[Амартиа Сен]]. Дара ауааԥсыра рыҿиара аиндекс анырыԥхьаӡоз иаларгалеит [[Платон|Платони]] [[Аристотел|Аристотели]] злацәажәоз «анасыԥ аформат». Ауаҩытәыҩса аҿиара аконцепциа агуманисттә ҟазшьа аҭаны раԥхьаӡа далацәажәеит [[Иммануил Кант]]. Иара дызусҭазаалак ауаҩы ихаҭара ауп зегь реиҳа ихадоу, зыхә ҳаракны ишьатәу ҳәа иԥхьаӡон. Кант иусумҭа «Критика чистого разума» ҳәа хьӡыс измоу аҿы ус иҩуан: «Хықәкыс иҟоу ауаҩы иоуп, дарбанзаалак, Анцәагьы уахь дналаҵан, имам азин ауаҩы хархәагак еиԥш изныҟәара».
Ауааԥсыра рыҿиаразы еиуеиԥшым ажәахәқәа рҿы ишазгәарҭо ала, ауаатәыҩса рпотенциал аекономикатә ҿиара мацара акәӡам ианыԥшуа. Уи анырра анаҭоит атәылаҿы аалыҵ иҭрыжьуа аҩаӡара зеиԥшроугьы. [[Аекономика]], ауааԥсыра рыҿиара иацхраарц азы, атәылаҿ иҟоу амали аекономикатә лшарақәеи зегьы еицырзеиԥшзар ауп, еиҟараны зегьы ахархәаразы азин рымазар ауп. Иҟазар ауп аусурҭатә ҭыԥқәа, амамзаареи аӷарреи маҷзар ауп, еиҟаразар ауп ахацәеи аҳәсеи рзинқәа, аҵареи амедицинатә цхыраареи зегьы еиҟараны ироуроуп, асоциалтә еиҟарамра аԥыхтәуп. Ус аҳәынҭқарра еиҳа ауаҩы изааигәахоит ҳәа рыԥхьаӡоит. Аекономикатә ҿиара ари аҭагылазаашьаҿы ауаҩы идыррақәа рхархәаразы алшара инаҭар ауп. Ауаҩы ипотенциал ахархәараҿы апроблемақәа анцәырҵуа аҿиара ҟалаӡом, убри аан еиҳа ихадахоит ауаажәларра, аекономика, аҳәынҭқарра.
== Аиндекс аконцепциақәа ==
[[1990]] шықәсанӡа иҿиахьаз, зекономикақәа шьақәгылахьаз атәылақәа рҭагылазаашьа еилыркаауан. Еиҳарак изхәаԥшуаз урҭ атәылақәа рекономикақәа шаҟа ирласны иҿио, ауааԥсыра ирымоу амал зеиԥшроу, атауарқәа рҭыжьразы рҭагылазашьа, иара убас амаҵзурақәа русурақәа шышьақәгылаз ауп. Аха, 1990 шықәсазы еилкаахеит уи амодель алҵшәа шамам. Убри аҟнытә, ауаажәларреи жәларбжьаратәи аиҿкаарақәа ҩбеи (Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара, Адунеизегьтәи абанк) еиқәдыршәеит 4 – концепциак. Аконцепциақәа еицырзеиԥшны иҟаз, дара шьагәыҭс ирымаз – аҿиараҿы ауаҩы иакәын хықәкы хадас иҟаз.
Раԥхьатәи аконцепциа: ауааԥсыра рыҿиара аконцепциа – 25 шықәса раԥхьа ицәырган. [[Питирим Сорокин]] абас иҩуан: «Ауаажәларра зеиԥшразаалак, иара алахьынҵа знапы иану уи иалоу ауаа роуп. Ауаажәларра ахшыҩ змам, игаӡоу ауаа рыла ишьақәгылазар, аҿиарагьы залшом. Зыхшыҩ бзиоу, аҟыбаҩ злоу ауаа рацәа ахьыҟоу атәылақәа рҿы ауаажәларрагьы еиҳа хымԥада еиҿкаауп, аицынхаразгьы еиҳа иманшәалоу аформа шьақәгылоуп. Ажәларқәа рҭоурых, дара рыҿиареи рыиаӡӡаареи, ахшыҩ азышьҭны уанахәаԥшуа иубоит, уи зегьы зыхҟьо ауааԥсыра рхаҭашьа аҽаԥсахуеит аҟнытә ауп».
Ауаажәларра ирымоу аресурс хада – ауаа роуп, шаҟа рҵарадырреи, рдоуҳатә культуреи ҳараку еиԥш, иҳаракхоит аресурсгьы. Ауааԥсыра рыҿиара аиндекс арбагақәа 1990 шықәса раахыс Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара имҩаԥнаго аҿиара апрограмма аҩныҵҟа есышықәсатәи аҳасабрбақәа рҿы ианырҵоит.
Ауааԥсыра рыҿиара андекс анырыԥхьаӡо рхы иадырхәоит арбагақәа х-хкык:
# Ауааԥсыра шаҟа шықәса нырҵуа;
# Аҩышьа-аԥхьашьа ахьынӡардыруа, иахәаԥшуеит, иара убас, шаҟа шықәса аҵарадырра иақәдырӡуа;
# Ауааԥсыра рыԥсҭазаара ахаҭабзиара аҩаӡара ҭырҵаауеит амилаҭтә аваловтә хашәала зеиԥшроу еиԥш.
Иааидкыланы ауааԥсыра рыҿиара аиндекс аилкааразы рхы иадырхәоит ишьақәыргылоу, анаукатә знеишьақәа рыла ишьақәырӷәӷәоу арбагақәа рсистема. Уи асоциалтә ҿиара ахыԥхьаӡаратәии ахаҭашьатәии аҟазшьарбақәа аанарԥшуеит. Уахь иаҵанакуеит: ауаҩытәыҩсатә патенциал аҿиара аиндекс, агәабзиаразы еиуеиԥшым арегионқәа рҿы аҭагылазаашьа зеиԥшроу, аҵарадырра аҩаӡара, аекономикатә ҿиара, иара убасгьы иаҵанакуеит ауааԥсыра шаҟа ахашәала рымоу, аԥсҭбара акоеффициент, апрофессионалтә ҵарадырра аҩаӡареи уҳәа егьырҭгьы. [[2010]] шықәсазы, Ауааԥсыра рыҿиара аиндекс аилкааразы рхы иадырхәоз акоеффициентқәа рхыԥхьаӡара иацырҵеит, аиндекс ахаҭагьы аиҭакрақәа алагалан. Уи алагьы аҭҵаараҿы ирыхәаԥшуа иалагеит иҿыцу аиндикаторқәа хԥа: ауааԥсыра рыҿиара аиндекс рыԥхьаӡон атәылақәа рекономикатә ҭагылазаашьеи агендертә аиҟарамрақәеи ирыдҳәаланы, аӷарра аиндексгьы рхы иархәаны.
Ауааԥсыра рыҿиара аиндекс аҩаӡара зеиԥшроу еиԥш атәылақәа ршоит: зыҩаӡара даара иҳараку (уахь иаҵанакуеит 42 тәыла), зыҩаӡара ҳараку (43 тәыла), абжьаратә ҭагылазаашьа змоу атәылақәа (42 тәыла), зыҿиара аҩаӡара лаҟәу (42 тәыла).
== Ауааԥсыра рыҿиара аиндекс аформула ==
Аиндекс аилкааразы рхы иадырхәоит арбагақәа 3: ақәра анҵыра, аҵарадырра аҩаӡара, иара убас атәылаҿы аматериалтә ҩаӡара зеиԥшроу. Аиндекс иаанарԥшуеит тәылацыԥхьаӡа ари ауаҩ изы ихадоу аспектқәа реиқәыршәара шалыршахо. Раԥхьаӡа игәарҭоит аспектцыԥхьаӡа процентла шаҟа иҟоу, убри аан атәылақәа зегьы еицырзеиԥшу асхема рхы иадырхәоит. Ус, ақәранҵыраҿы ирыдыркылеит 85 шықәса – иҳараку рбагоуп ҳәа; аҵарадырраҿы – 100% ауаа 3 ҩаӡарак аҵара рымазар ауп, уаҩыцыԥхьаӡа изы 40000 [[Америкатәи адоллар|доллар]] рҟынӡа атәылаҿы иҭрыжьуа атауарқәа рыхә абжьаратә рбага артәозар ауп. Уи анаҩс атәылаҿы ааизакны х-индекск рыбжьаратә арбага рыԥшаауеит.
Ақәранҵыра аиндекс: уи ишьақәырӷәӷәоу рбагоуп (ЕАР аҿиара апрограмма ишьақәнарӷәӷәеит):
* амаксималтә рбага – 85 ш.
* аминималтә – 25ш.
Аҵарадырра аиндекс (15 шықәса иреиҳау рзы):
* амаксималтә – 100%
* аминималтә – 0%
Атәылаҿы иҭрыжьуа атауарқәа рыхә абжьаратә рбага:
* амаксималтә рбага – 40000 дол
* аминималтә – 100 дол.
Иреиҳаӡоу ауааԥсыра рыҿиара рбага – 1, аминималтә – 0. Иреиҳаӡоу арбагақәа змоу атәылақәа рҿы ақәранҵыра 85 ш. рҟына инаӡозар ауп, атәылаҿы иҭрыжьуа атауарқәа рыхә абжьаратә рбага 40000 дол. ыҟазар ауп, уи анаҩс, 100% ауааԥсыра аҩышьа-аԥхьашьа рдыруазароуп, абжьаратәии иреиҳаӡоу аҵараиурҭақәеи рҿы аҵара рҵозар ауп урҭ реиҳараҩык. Зегь реиҳа иреиҳаӡоу арбага иазааигәоу тәылоуп Норвегиа, уаҟа ауаа рыҿиара аиндекс 0,944 рҟынӡа инаӡоит. Ауааԥсыра рыҿиара аиндекс 0 ахьыҟоу атәылақәа рҿы ақәранҵыра 25 шықәса рҟынӡоуп иахьыҟоу, егьырҭ арбагақәагьы лаҟәуп, 100-ҩык ауааԥсыра аҩышьа-аԥхьашьа рыздырӡом. Уи аҩыза аиҵахара ыҟоуп иахьазы Сиерра-Леоне, уаҟа ауааԥсыра рыҿиара аиндекс 0,275 аҿынӡоуп иахьынаӡо. Аиндекс 0,5 иреиҵоу арбага ахьыҟоу – илаҟәу ҿиароуп ҳәа иԥхьаӡоуп, 0,8 иреиҳау - иҳараку рбагоуп ҳәа азгәаҭоуп.
Атәылақәа ауааԥсыра рыҿиара аиндекс иҳараку арбага анаадырԥшуа, ауааԥсырагьы рыԥсҭазаара ахаҭабзиарагьы ҳаракхоит. 1990 шықәса раахыс апрогресс еиԥшӡамызт. Тәылақәак рҿы аконфликтқәеи ачымазарақәеи ирыхҟьаны апрогресс аанкылан. Ус [[Мрагыларатәи Европа|Мрагыларатәи Европеи]] [[Азиа|Азиеи]] [[СССР]] аилыбгара иахҟьаны, 1990 шықәсазы ауааԥсыра рыҿиара аиндекс каҳауеит. [[Африка]] акәзар, уаҟа аконфликтқәеи ачымазарақәеи ирыхҟьаны ақәранҵыра акырӡа илаҟәит, уи ауааԥсыра рыҿиара аиндекс ианыԥшит. Иҟан тәылақәак рҿы апрогресс шьҭахьҟа акырӡа ианцозгьы, аамҭа кьаҿк иалагӡаны, ажәашықәсақәа рыла атәылаҿы иҟаҵаз анхдырбгоз. [[Аамҭа]] цацыԥхьаӡа атәылақәа рҿы иҟоу ауааԥсыра рыҿиара аиндекс арбагақәа еиҳа еизааигәахозаргьы, урҭ реиҟарамра убаратәы иҟоуп. Уи афакт апрогресс иаҿагылоу акоуп. Абаланс аҟамзаара, ауаа ирымоу амал ахьеиҟарам, аҵарадырра аҩаӡара аиԥшымзаара, агәабзиара аҭагылазаашьа, атехнологиақәа рхархәара ауааԥсыра иахьрымам уи аиндекс ианыԥшуеит. Уи аиҟарамра иахылҿиаауеит ишәарҭоу асоциалтә цәырҵрақәа, иҟалоит уи аекстремизмгьы цәырнагар.
Уажәтәи аамҭазы излацәажәо – аҳәынҭқарра аҩныҵҟа афинанстә еиҟарамра ауп, ус иҟоуп егьырҭ ауааԥсыра раасҭа процентк амал рацәа змоу ауаа. Хаҭала уи аҭагылазаашьа уалацәажәозар, аиҿкаара «Оксфам интернешнел» иҟанаҵаз ажәахә аҿы иаадырԥшит адыррақәа: ус, иҟоуп 8-ҩык ауааԥсыра, змал 3,6 миллиардҩык иӷару ауаа ирымоу амал иаҟароуп. Ауааԥсыра рыҿиара аиндекс ахьеиҟарам атәылақәа рҿы иҟоуп агәабзиарахьчараҿгьы аиҟарамра. Зиндекс ҳараку аҳәынҭқаррақәа рҿы ақәранҵыра 79,5 рҟынӡа инаӡоит, убри аан, зиндекс лаҟәу рҿы уи 60,8 роуп иахьыҟоу. [[Гонконг]] ақәранҵыразы зегь реиҳа иҳараку арбагақәа ыҟоуп, уи 84,1 аҟынӡа инаӡоит, уи 1,6-нтә еиҳауп [[Сиерра-Леоне]] иҟоу ақәранҵаразы арбага аасҭа (52,2 ш.). Атәылақәа рыбжьара иара убас иҟоуп аҵарадырраҿгьы аиҟарамра. Зиндекс ҳараку атәылақәа рҿы ауаа аҵара рҵоит 7,5 шықәса рыла еиҳаны.
==Алитература==
* Козырева М. П., Смирнов А.И. Счастье осмысленное или спонтанное. Социологическая наука и социальная политика. №4(20), 2017.
* Чепурных М. Индексы счастья: опыт Запада, социологический обзор.
* Косьмин А.Д., Косьмина Е.А., Колесников Л.Ф. Качество жизни как функция и аргумент качества человека // Вестник экономической интеграции. – 2014. – No 2. – c.14
* Горбунова Ольга Николаевна – методологии расчета, показатели и индикаторы
* Намлинская О. Экономика счастья: особенности определения и перспективы развития в условиях модернизации
==Азхьарԥшқәа==
* [https://spravochnick.ru/ekonomika/rynok_truda/indeks_chelovecheskogo_razvitiya/#ponyatie-indeksa-chelovecheskogo-razvitiya]
* [https://gtmarket.ru/ratings/human-development-index]
* [https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/30498/33324RU.pdf?sequence=13&isAllowed=y]
* [https://www.tajik-gateway.org/wp/kontseptsiya-chelovecheskogo-razvitiya/] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210204191949/https://www.tajik-gateway.org/wp/kontseptsiya-chelovecheskogo-razvitiya/ |date=2021-02-04 }}
* [https://edu.vsu.ru/mod/book/view.php?id=27265]
* [http://www.grandars.ru/student/mirovaya-ekonomika/indeks-razvitiya-chelovecheskogo-potenciala.html]
[[Акатегориа:Аекономика]]
[[Акатегориа:Асоциал-економиатә географиа]]
[[Акатегориа:Адемографиа]]
qk4ikgpy793g63nl6gelqq1n8dg8epn
164006
163819
2026-04-18T02:29:51Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]]
158897
wikitext
text/x-wiki
'''Ауааԥсыра рыҿиара аиндекс''' – уи атәылақәа реиҿырԥшразы иҭырҵаауа аинтегралтә рбагоуп. Уи [[ауааԥсыра]] рыԥсҭазаареи рҵарадырреи рыҩаӡара, ауааԥсыра шаҟа ақәра нырҵуа, иара убас ауаа рыԥсҭазаара егьырҭ аганқәа зеиԥшроу шьақәнаргылоит аҭҵааразы.
== Ауааԥсыра рыҿиара аиндекс ианаго ==
Ауааԥсыра рыҿиара аиндекс – уи атәылақәа реиҿырԥшразы иҭырҵаауа аинтегралтә рбагоуп, иара ашьақәыргыларазы иахәаԥшуеит ауааԥсыра рыԥсҭазаареи рҵарадырреи рыҩаӡара, ауааԥсыра шаҟа ақәра нырҵуа, иара убас ауаа рыԥсҭазаара егьырҭ аганқәа зеиԥшроу аилкааразы арбагақәа. Ауааԥсыра рыҿиара аиндекс атәылақәеи арегионқәеи реиҿырԥшразы зегьы еицырзеиԥшу мыругоуп. Атермин ахаҭа [[англыз бызшәа]]<nowiki/>ла Human Development Index (HDI) абас ирыҩуеит. Иҟоуп еиҭагоу аматериалқәа рҿы уи агуманитартә ҿиара аиндекс ҳәа иахьашьҭоугьы.
Ауааԥсыра рыҿиара ауаҩы изинқәа рыхьчара иадҳәалоуп, уи атәылаҿы иқәынхо ауааԥсыра зегьы рзы апотенциал ашьақәыргылараҿы ицхыраагӡоуп. [[1990]] шықәса раахыс [[Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара]] иҭнажьхьеит 800 инарзынаԥшуа ауааԥсыра рыҿиара иазкыз ажәахәқәа. 2018 шықәсазы ауааԥсыра рыҿиаразы ажәахә аҿы иарбоуп 189 тәыла, аҟаҵарбақәа рышьақәыргыларазы рхы иадырхәоит [[2017]] шықәсазтәи адыррақәа. Уахь иаҵанакыз атәылақәа рҟынтә 59 иреиҳаӡоу аҿиара аиндекс рымоуп, 53 – иҳараку аиндекс, 39 – абжьаратә индекс, 38 – тәыла илаҟәу аҿиара аиндекс рымоуп.
=== Ауааԥсыра рыҿиара аиндекс аҭоурых ===
Хаҭала уаҩык иҿиара зеиԥшроу аилкаара уадаҩуп, уи ианыԥшуеит атәылаҿы иҟоу аекономикатә ҭагылазаашьа адагьы, иара ипотенцаил атәылаҿы рхы ишадырхәогьы. Аиндекс шьақәыргылан [[1990]] шықәсазы гәыԥҩык аекономистцәа рыбзоурала, дара ргәыԥ напхгара аиҭон пакистантәи аекономист [[Махбуб уль-Хак]]. Иара [[1985]]–[[1988]] шықәсқәа раан [[Пакисҭан]] афинансқәа рминистрс дыҟан. [[1996]] шықәсазы иара ақалақь [[Исламабад]] еиҿикааит ауааԥсыра рыҿиара аиндекс Ацентр. Уаҟа Аладатәи Азиа арегион аҿы иқәынхо ауааԥсыра рыҿиара апотенциал зеиԥшроу аилкааразы анаукатә ҭҵаара мҩаԥыргоит. Махбуб уль-Хак иԥсҭазаара далҵит [[1998]] шықәсазы, иара иаҳаҭыр азы [[Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара]] иаԥшьнагеит аҵарауаҩ ихьӡ ала апремиа. Уи ранаршьоит адунеии арегионқәеи рҿы аҵарауа ауааԥсыра рыҿиаразы злагала дуу. Исламабад акәзар, еиҿкаауп ацентргьы, Махбуб уль-Хак ихьӡ зху. Аҵарауаҩ иихәыцыз аконцепциа, амилаҭтә ҿиара азҵаараҿы ановатортә ҟазшьа аман. Махбуб уль-Хак дицхрааит иара иҩыза – индиатәи аҵарауаҩ, [[Нобель ипремиа]] алауреат [[Амартиа Сен]]. Дара ауааԥсыра рыҿиара аиндекс анырыԥхьаӡоз иаларгалеит [[Платон|Платони]] [[Аристотел|Аристотели]] злацәажәоз «анасыԥ аформат». Ауаҩытәыҩса аҿиара аконцепциа агуманисттә ҟазшьа аҭаны раԥхьаӡа далацәажәеит [[Иммануил Кант]]. Иара дызусҭазаалак ауаҩы ихаҭара ауп зегь реиҳа ихадоу, зыхә ҳаракны ишьатәу ҳәа иԥхьаӡон. Кант иусумҭа «Критика чистого разума» ҳәа хьӡыс измоу аҿы ус иҩуан: «Хықәкыс иҟоу ауаҩы иоуп, дарбанзаалак, Анцәагьы уахь дналаҵан, имам азин ауаҩы хархәагак еиԥш изныҟәара».
Ауааԥсыра рыҿиаразы еиуеиԥшым ажәахәқәа рҿы ишазгәарҭо ала, ауаатәыҩса рпотенциал аекономикатә ҿиара мацара акәӡам ианыԥшуа. Уи анырра анаҭоит атәылаҿы аалыҵ иҭрыжьуа аҩаӡара зеиԥшроугьы. [[Аекономика]], ауааԥсыра рыҿиара иацхраарц азы, атәылаҿ иҟоу амали аекономикатә лшарақәеи зегьы еицырзеиԥшзар ауп, еиҟараны зегьы ахархәаразы азин рымазар ауп. Иҟазар ауп аусурҭатә ҭыԥқәа, амамзаареи аӷарреи маҷзар ауп, еиҟаразар ауп ахацәеи аҳәсеи рзинқәа, аҵареи амедицинатә цхыраареи зегьы еиҟараны ироуроуп, асоциалтә еиҟарамра аԥыхтәуп. Ус аҳәынҭқарра еиҳа ауаҩы изааигәахоит ҳәа рыԥхьаӡоит. Аекономикатә ҿиара ари аҭагылазаашьаҿы ауаҩы идыррақәа рхархәаразы алшара инаҭар ауп. Ауаҩы ипотенциал ахархәараҿы апроблемақәа анцәырҵуа аҿиара ҟалаӡом, убри аан еиҳа ихадахоит ауаажәларра, аекономика, аҳәынҭқарра.
== Аиндекс аконцепциақәа ==
[[1990]] шықәсанӡа иҿиахьаз, зекономикақәа шьақәгылахьаз атәылақәа рҭагылазаашьа еилыркаауан. Еиҳарак изхәаԥшуаз урҭ атәылақәа рекономикақәа шаҟа ирласны иҿио, ауааԥсыра ирымоу амал зеиԥшроу, атауарқәа рҭыжьразы рҭагылазашьа, иара убас амаҵзурақәа русурақәа шышьақәгылаз ауп. Аха, 1990 шықәсазы еилкаахеит уи амодель алҵшәа шамам. Убри аҟнытә, ауаажәларреи жәларбжьаратәи аиҿкаарақәа ҩбеи (Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара, Адунеизегьтәи абанк) еиқәдыршәеит 4 – концепциак. Аконцепциақәа еицырзеиԥшны иҟаз, дара шьагәыҭс ирымаз – аҿиараҿы ауаҩы иакәын хықәкы хадас иҟаз.
Раԥхьатәи аконцепциа: ауааԥсыра рыҿиара аконцепциа – 25 шықәса раԥхьа ицәырган. [[Питирим Сорокин]] абас иҩуан: «Ауаажәларра зеиԥшразаалак, иара алахьынҵа знапы иану уи иалоу ауаа роуп. Ауаажәларра ахшыҩ змам, игаӡоу ауаа рыла ишьақәгылазар, аҿиарагьы залшом. Зыхшыҩ бзиоу, аҟыбаҩ злоу ауаа рацәа ахьыҟоу атәылақәа рҿы ауаажәларрагьы еиҳа хымԥада еиҿкаауп, аицынхаразгьы еиҳа иманшәалоу аформа шьақәгылоуп. Ажәларқәа рҭоурых, дара рыҿиареи рыиаӡӡаареи, ахшыҩ азышьҭны уанахәаԥшуа иубоит, уи зегьы зыхҟьо ауааԥсыра рхаҭашьа аҽаԥсахуеит аҟнытә ауп».
Ауаажәларра ирымоу аресурс хада – ауаа роуп, шаҟа рҵарадырреи, рдоуҳатә культуреи ҳараку еиԥш, иҳаракхоит аресурсгьы. Ауааԥсыра рыҿиара аиндекс арбагақәа 1990 шықәса раахыс Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара имҩаԥнаго аҿиара апрограмма аҩныҵҟа есышықәсатәи аҳасабрбақәа рҿы ианырҵоит.
Ауааԥсыра рыҿиара андекс анырыԥхьаӡо рхы иадырхәоит арбагақәа х-хкык:
# Ауааԥсыра шаҟа шықәса нырҵуа;
# Аҩышьа-аԥхьашьа ахьынӡардыруа, иахәаԥшуеит, иара убас, шаҟа шықәса аҵарадырра иақәдырӡуа;
# Ауааԥсыра рыԥсҭазаара ахаҭабзиара аҩаӡара ҭырҵаауеит амилаҭтә аваловтә хашәала зеиԥшроу еиԥш.
Иааидкыланы ауааԥсыра рыҿиара аиндекс аилкааразы рхы иадырхәоит ишьақәыргылоу, анаукатә знеишьақәа рыла ишьақәырӷәӷәоу арбагақәа рсистема. Уи асоциалтә ҿиара ахыԥхьаӡаратәии ахаҭашьатәии аҟазшьарбақәа аанарԥшуеит. Уахь иаҵанакуеит: ауаҩытәыҩсатә патенциал аҿиара аиндекс, агәабзиаразы еиуеиԥшым арегионқәа рҿы аҭагылазаашьа зеиԥшроу, аҵарадырра аҩаӡара, аекономикатә ҿиара, иара убасгьы иаҵанакуеит ауааԥсыра шаҟа ахашәала рымоу, аԥсҭбара акоеффициент, апрофессионалтә ҵарадырра аҩаӡареи уҳәа егьырҭгьы. [[2010]] шықәсазы, Ауааԥсыра рыҿиара аиндекс аилкааразы рхы иадырхәоз акоеффициентқәа рхыԥхьаӡара иацырҵеит, аиндекс ахаҭагьы аиҭакрақәа алагалан. Уи алагьы аҭҵаараҿы ирыхәаԥшуа иалагеит иҿыцу аиндикаторқәа хԥа: ауааԥсыра рыҿиара аиндекс рыԥхьаӡон атәылақәа рекономикатә ҭагылазаашьеи агендертә аиҟарамрақәеи ирыдҳәаланы, аӷарра аиндексгьы рхы иархәаны.
Ауааԥсыра рыҿиара аиндекс аҩаӡара зеиԥшроу еиԥш атәылақәа ршоит: зыҩаӡара даара иҳараку (уахь иаҵанакуеит 42 тәыла), зыҩаӡара ҳараку (43 тәыла), абжьаратә ҭагылазаашьа змоу атәылақәа (42 тәыла), зыҿиара аҩаӡара лаҟәу (42 тәыла).
== Ауааԥсыра рыҿиара аиндекс аформула ==
Аиндекс аилкааразы рхы иадырхәоит арбагақәа 3: ақәра анҵыра, аҵарадырра аҩаӡара, иара убас атәылаҿы аматериалтә ҩаӡара зеиԥшроу. Аиндекс иаанарԥшуеит тәылацыԥхьаӡа ари ауаҩ изы ихадоу аспектқәа реиқәыршәара шалыршахо. Раԥхьаӡа игәарҭоит аспектцыԥхьаӡа процентла шаҟа иҟоу, убри аан атәылақәа зегьы еицырзеиԥшу асхема рхы иадырхәоит. Ус, ақәранҵыраҿы ирыдыркылеит 85 шықәса – иҳараку рбагоуп ҳәа; аҵарадырраҿы – 100% ауаа 3 ҩаӡарак аҵара рымазар ауп, уаҩыцыԥхьаӡа изы 40000 [[Америкатәи адоллар|доллар]] рҟынӡа атәылаҿы иҭрыжьуа атауарқәа рыхә абжьаратә рбага артәозар ауп. Уи анаҩс атәылаҿы ааизакны х-индекск рыбжьаратә арбага рыԥшаауеит.
Ақәранҵыра аиндекс: уи ишьақәырӷәӷәоу рбагоуп (ЕАР аҿиара апрограмма ишьақәнарӷәӷәеит):
* амаксималтә рбага – 85 ш.
* аминималтә – 25ш.
Аҵарадырра аиндекс (15 шықәса иреиҳау рзы):
* амаксималтә – 100%
* аминималтә – 0%
Атәылаҿы иҭрыжьуа атауарқәа рыхә абжьаратә рбага:
* амаксималтә рбага – 40000 дол
* аминималтә – 100 дол.
Иреиҳаӡоу ауааԥсыра рыҿиара рбага – 1, аминималтә – 0. Иреиҳаӡоу арбагақәа змоу атәылақәа рҿы ақәранҵыра 85 ш. рҟына инаӡозар ауп, атәылаҿы иҭрыжьуа атауарқәа рыхә абжьаратә рбага 40000 дол. ыҟазар ауп, уи анаҩс, 100% ауааԥсыра аҩышьа-аԥхьашьа рдыруазароуп, абжьаратәии иреиҳаӡоу аҵараиурҭақәеи рҿы аҵара рҵозар ауп урҭ реиҳараҩык. Зегь реиҳа иреиҳаӡоу арбага иазааигәоу тәылоуп Норвегиа, уаҟа ауаа рыҿиара аиндекс 0,944 рҟынӡа инаӡоит. Ауааԥсыра рыҿиара аиндекс 0 ахьыҟоу атәылақәа рҿы ақәранҵыра 25 шықәса рҟынӡоуп иахьыҟоу, егьырҭ арбагақәагьы лаҟәуп, 100-ҩык ауааԥсыра аҩышьа-аԥхьашьа рыздырӡом. Уи аҩыза аиҵахара ыҟоуп иахьазы Сиерра-Леоне, уаҟа ауааԥсыра рыҿиара аиндекс 0,275 аҿынӡоуп иахьынаӡо. Аиндекс 0,5 иреиҵоу арбага ахьыҟоу – илаҟәу ҿиароуп ҳәа иԥхьаӡоуп, 0,8 иреиҳау - иҳараку рбагоуп ҳәа азгәаҭоуп.
Атәылақәа ауааԥсыра рыҿиара аиндекс иҳараку арбага анаадырԥшуа, ауааԥсырагьы рыԥсҭазаара ахаҭабзиарагьы ҳаракхоит. 1990 шықәса раахыс апрогресс еиԥшӡамызт. Тәылақәак рҿы аконфликтқәеи ачымазарақәеи ирыхҟьаны апрогресс аанкылан. Ус [[Мрагыларатәи Европа|Мрагыларатәи Европеи]] [[Азиа|Азиеи]] [[СССР]] аилыбгара иахҟьаны, 1990 шықәсазы ауааԥсыра рыҿиара аиндекс каҳауеит. [[Африка]] акәзар, уаҟа аконфликтқәеи ачымазарақәеи ирыхҟьаны ақәранҵыра акырӡа илаҟәит, уи ауааԥсыра рыҿиара аиндекс ианыԥшит. Иҟан тәылақәак рҿы апрогресс шьҭахьҟа акырӡа ианцозгьы, аамҭа кьаҿк иалагӡаны, ажәашықәсақәа рыла атәылаҿы иҟаҵаз анхдырбгоз. [[Аамҭа]] цацыԥхьаӡа атәылақәа рҿы иҟоу ауааԥсыра рыҿиара аиндекс арбагақәа еиҳа еизааигәахозаргьы, урҭ реиҟарамра убаратәы иҟоуп. Уи афакт апрогресс иаҿагылоу акоуп. Абаланс аҟамзаара, ауаа ирымоу амал ахьеиҟарам, аҵарадырра аҩаӡара аиԥшымзаара, агәабзиара аҭагылазаашьа, атехнологиақәа рхархәара ауааԥсыра иахьрымам уи аиндекс ианыԥшуеит. Уи аиҟарамра иахылҿиаауеит ишәарҭоу асоциалтә цәырҵрақәа, иҟалоит уи аекстремизмгьы цәырнагар.
Уажәтәи аамҭазы излацәажәо – аҳәынҭқарра аҩныҵҟа афинанстә еиҟарамра ауп, ус иҟоуп егьырҭ ауааԥсыра раасҭа процентк амал рацәа змоу ауаа. Хаҭала уи аҭагылазаашьа уалацәажәозар, аиҿкаара «Оксфам интернешнел» иҟанаҵаз ажәахә аҿы иаадырԥшит адыррақәа: ус, иҟоуп 8-ҩык ауааԥсыра, змал 3,6 миллиардҩык иӷару ауаа ирымоу амал иаҟароуп. Ауааԥсыра рыҿиара аиндекс ахьеиҟарам атәылақәа рҿы иҟоуп агәабзиарахьчараҿгьы аиҟарамра. Зиндекс ҳараку аҳәынҭқаррақәа рҿы ақәранҵыра 79,5 рҟынӡа инаӡоит, убри аан, зиндекс лаҟәу рҿы уи 60,8 роуп иахьыҟоу. [[Гонконг]] ақәранҵыразы зегь реиҳа иҳараку арбагақәа ыҟоуп, уи 84,1 аҟынӡа инаӡоит, уи 1,6-нтә еиҳауп [[Сиерра-Леоне]] иҟоу ақәранҵаразы арбага аасҭа (52,2 ш.). Атәылақәа рыбжьара иара убас иҟоуп аҵарадырраҿгьы аиҟарамра. Зиндекс ҳараку атәылақәа рҿы ауаа аҵара рҵоит 7,5 шықәса рыла еиҳаны.
==Алитература==
* Козырева М. П., Смирнов А.И. Счастье осмысленное или спонтанное. Социологическая наука и социальная политика. №4(20), 2017.
* Чепурных М. Индексы счастья: опыт Запада, социологический обзор.
* Косьмин А.Д., Косьмина Е.А., Колесников Л.Ф. Качество жизни как функция и аргумент качества человека // Вестник экономической интеграции. – 2014. – No 2. – c.14
* Горбунова Ольга Николаевна – методологии расчета, показатели и индикаторы
* Намлинская О. Экономика счастья: особенности определения и перспективы развития в условиях модернизации
==Азхьарԥшқәа==
* [https://spravochnick.ru/ekonomika/rynok_truda/indeks_chelovecheskogo_razvitiya/#ponyatie-indeksa-chelovecheskogo-razvitiya]
* [https://gtmarket.ru/ratings/human-development-index]
* [https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/30498/33324RU.pdf?sequence=13&isAllowed=y]
* [https://www.tajik-gateway.org/wp/kontseptsiya-chelovecheskogo-razvitiya/] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210204191949/https://www.tajik-gateway.org/wp/kontseptsiya-chelovecheskogo-razvitiya/ |date=2021-02-04 }}
* [https://edu.vsu.ru/mod/book/view.php?id=27265]
* [http://www.grandars.ru/student/mirovaya-ekonomika/indeks-razvitiya-chelovecheskogo-potenciala.html]
[[Акатегориа:Аекономика]]
[[Акатегориа:Асоциал-економиатә географиа]]
[[Акатегориа:Адемографиа]]
3nv72o240efxf8iovhkrd6omuusqw1n
Акатегориа:НАТО атәылақәа
14
27770
163829
131334
2026-04-18T01:02:32Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163829
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{commonscat|Members of NATO}}
[[Акатегориа:НАТО]]
[[Акатегориа:Адунеижәларбжьаратәи аиҿкаарақәа рлахәылақәа]]
mdlh70pj9e59e7deyo3gjpn8y41km4d
163997
163829
2026-04-18T02:29:28Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
131334
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Members of NATO}}
[[Акатегориа:НАТО]]
[[Акатегориа:Адунеижәларбжьаратәи аиҿкаарақәа рлахәылақәа]]
ob6yvb2b96xqvwbgumbj2k043a1awva
Акатегориа:Ареспубликақәа
14
27776
163828
140474
2026-04-18T01:02:23Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163828
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{commonscat|Republics}}
{{Cat main|Ареспублика}}
{{CatAutoTOC}}
{{DEFAULTSORT:республикақәа}}
[[Акатегориа:Ареспублика| республикақәа]]
[[Акатегориа:Атәыла аформақәа]]
[[Акатегориа:Атәылақәа ашьақәгылашьа аформала]]
[[Акатегориа:Атәылақәа]]
1yalq0mlbbkydbuxp5uhh71y0r3i1oo
163998
163828
2026-04-18T02:29:31Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
140474
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Republics}}
{{Cat main|Ареспублика}}
{{CatAutoTOC}}
{{DEFAULTSORT:республикақәа}}
[[Акатегориа:Ареспублика| республикақәа]]
[[Акатегориа:Атәыла аформақәа]]
[[Акатегориа:Атәылақәа ашьақәгылашьа аформала]]
[[Акатегориа:Атәылақәа]]
30owj8kwol1nupmv1bxkfdoddv7ikla
Акатегориа:1957 шықәсазы ицәырҵит
14
27824
163801
140558
2026-04-18T00:37:22Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163801
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{commonscat|1957 establishments}}
{{(Dis)establishments in year category header}}
ecusbwv13l4a3r4ycawz48ikh2uplat
164012
163801
2026-04-18T02:30:26Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
140558
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|1957 establishments}}
{{(Dis)establishments in year category header}}
1y9368pasevxsm5eflfo6b3jbwrp56x
Чачба, Қьалышь Аҳмаҭ-беи
0
30585
163715
149276
2026-04-18T00:01:35Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163715
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акарточка аполитик
|ахьӡ=Қьалышь-беи Чачба
|даҽа ахьӡ=Қьалышь Аҳмаҭ-беи Чачба
|афото=Изображение WhatsApp 2024-08-04 в 19.31.37 a2e7e739.jpg
|амаҵура=[[Гәыма (атәылаҿацә)|Аҟәа (Гәыма) атәылаҿацә ахада]]
|инаркны=[[1770]]|рҟынӡа=[[1780]]|аԥхьа иҟаз=атитул шьақәдырӷәӷәеит
|аҭынха=[[Чачба, Ҳасан-беи|Ҳасан-беи Чачба]]
|амаҵура2=[[Аԥсуа аҳра (XV-XIX) |Аԥсуа аҳра аҳ]]|инаркны2=[[1780]]
|рҟынӡа2=[[1808]]
|абираҟ2=Abkhazia flag 1810.png
|агерб2=Principality of Abkhazia coat of arms.svg
|аԥхьа иҟаз2=[[Чачба, Зураб (Сореб-беи)|Зураб Чачба]]
|аҭынха2=[[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа |Аслан-беи Чачба]]
|ани аби=[[Чачба, Манча I |Манча Чачба]] Есма-ҳаным Аредԥҳа<br />
|ауацәа=
|атәылауаҩра=
|ахәыҷқәа=
|аԥҳәыс=[[Ӡаԥшь-иԥҳа, Дыда-ҳаным |Дыда-ҳаным Ӡаԥшьԥҳа]]<br/>[[Леиԥҳа, Есма-ҳаҭын |Есма-ҳаҭун Леиԥҳа]] (?-1783)<br/>[[Амаршьан, Рабиа-ҳаным|Рабиа-ҳаным Амаршьанԥҳа]] (?-1820)<br/>[[Инал-иԥҳа, Афиза-ҳаным|Афиза-ҳаным Инал-иԥҳа]](?-1836)
|адин=Аԥсылманра
|аԥсра аҭыԥ=[[Аҟәа абаа |Аҟәа-Қале]], [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX) |Аԥсуа аҳра]]|аира аҭыԥ=[[Лыхны]], [[Бзыԥны]], [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX) |Аԥсуа аҳра]]
}}
'''Қьалышь Аҳмаҭ-беи Чачба''' — ажәаатәи аҳ (1780-1808).
== Ихәыҷра ==
Диит Қьалышь-беи 1747 шықәсазы, [[Аҟәа]] ма [[Сҭампыл]], [[Чачба, Манча I|аҳ Манчеи]] уи иԥшәмаԥҳәыси Есмеи-ҳаными рҭаацәараҿы. 1758 шықәсазы [[Чачба, Манча I|аҳ Манча]] иҭаацәареи, иашьцәеи [[Ҭырқәтәыла|Ҭырқәтәылаҟа]] иахыган, уа аԥсылманра рыдыркылеит. Ихәыҷра шықәсқәа раан асулҭан ихан аҟны дызҳауан, уа араԥ бызшәеи, ҭырқә бызшәеи иҵеит.
== Аԥсныҟа ахынҳәра ==
1778 ш. Қьалышь-беи Аԥсныҟа дхынҳәоит. [[Жәандрыԥшь|Жәындрыԥшь]] ақыҭан Ӡаԥшьааи иареи аиқәшаҳаҭ-ра рнапаҵаркуеит. Уи ашьҭахь, иабшьа аҳ изыҳәарала, ԥҳәысс дааигоит [[Ӡаԥшь-иԥҳа, Дыда-ҳаным|аҳкәажә Дыда-ҳаным (Мариам) Ӡаԥшь-иԥҳа]]<ref name=":0">{{Ашәҟәы|Ашықәс=2014|Ажәла=Гәымба|Ахьӡ=Михаил|Астатиа ахьӡ=Қьалышьбеи|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/2289-gumba_m_keledhbey_2014.html|Аҭыԥ=Аҟәа}}</ref>. Иабшьа [[Чачба, Зураб (Сореб-беи)|Зураб]] иаҳараан [[Гәыма (атәылаҿацә)|атәылаҿацә Аҟәа]]<ref>Абри атәылаҿацә Аҟәа, даҽакала иуҳәозар [[Гәыма (атәылаҿацә)|Гәыма]] ауп.</ref> дахагылан. 1780 шықәсазы иабшьа аҳ Зураб дықәигоит. Уи нахыс иара аҳраура далагоит<ref name=":0" />.
== Аҳра аура ==
=== Алагамҭа ===
Иара имчра аан [[Аԥсны аҳратәра|Аԥсны]] еилаҳаны иҟан. Дал, Ҵабал, [[Мырзаҟан]], [[Саӡны]], [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсны]] иадҵеит. Қьалышь еиликаауан [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсны]] еидимкылыр, ишыӡо<ref name=":0" />. Далагоит [[Абжьутәи Агьежьыра|Абжьыуа]] ала<ref name=":1">{{Ашәҟәы|Ашықәс=2010|Ажәла=Кәакәасқьыр|Ахьӡ=Ирина|Астатиа ахьӡ=Аԥсны аҭоурых (жәытәнатә аахыс иахьа уажәраанӡа)|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/1980-kuakuaskir_i_istoriya_abkhazii_5_9_klassy_2010.html|Аҭыԥ=Аҟәа}}</ref>. [[Абжьыуатәи Агьежьыра|Абжьыуа]] дахагылан аҭауад Беқьыр-беи (Қьалышь-беи иуа). Беқьыр-беи Қьалышь-беи дидҵарц игәы иҭан. Қьалышь ари аниаҳа, ирр еидкыланы [[Абжьыуатәи Агьежьыра|Абжьыуа]] ддәықәлоит. Ирр иаанкылоит [[Аҭара]] ақыҭан, Кәыдрытәи Абаа азааигәара<ref name=":0" />. Уи аамҭазы Беқьыр-беи уа даан<ref>Уа даан избан акәзар Кәыдрытәи абаа иара иаҳҭынрақәа ируакәын.</ref>. Имчымхара иибоит, уи азы иқәшаҳаҭра иааирԥшуеит<ref name=":1" />. Аха Қьалышь-беи еиликаауан Беқьыр, ианакәызаалакгьы, иԥҳәыс, аҳкәажә Ачԥҳа, лаамсҭаашәара дшақәгәыӷуаз. Иӡбоит иԥҳәыс зынӡа димхны дигарц<ref name=":0" />. Беқьыр уи ашьҭахь инырра ицәыӡуеит. Аполитика аган ала, уажәшьҭа иаанхоит [[Саӡны|Саӡныи]], Ҵабали Далеи. Ҵабал [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсны]] иадларц азыҳәан Қьалышь ԥҳәысс дааигоит ҵабалтәи анырра ду змоу аҭауад Кац Амаршьан иԥҳа-[[Амаршьан, Рабиа-ҳаным|Рабиа-ҳаным]]<ref name=":2">{{Ашәҟәы|Ашықәс=2007|Ажәла=Ҷкәан|Ахьӡ=Иури|Астатиа ахьӡ=Аԥсуа аҳцәа Чачаа рышьҭра|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/file/Chikovani_Rod_abkhazskih_kniazey_Shervashidze.pdf|Аҭыԥ=Қарҭ|Аҭыжьырҭа=Универсал}}</ref>. Анаҩс аҳԥҳацәеи Селмагьына-ҳаными Гамедина-ҳаными ирҳәоит ҵабалтәи аҭауадацәа, Селмагьына ԥҳәысс дигоит Алы-беи Амаршьан, Гамедина ԥҳәысс дигоит Алы-беи иашьа, Мысоусҭ Амаршьан<ref name=":2" />. 1794 ш. Қьалышь [[Мырзаҟан]] дақәлоит. [[Бедиатәи аберҭыԥ|Агәыбедиа]] иигоит (усҟантәи аамҭақәа раан [[Мырзаҟан]] ахадацәа аҳҭынрас ирыман ақ. [[Агәы-Бедиа|Агәыбедиа]])<ref name=":0" />.
=== Аԥсынтәылеи Урыстәылеи ===
1802 ш. [[Гыртәыла аҳра|Агыртәыла]] аҟны иалагоит аҩныҵҟатәи аибашьра. Аҳцәа Манчеи [[Адиан, Гьыргәал Кац-иԥа|Гьыргәалеи]] аҳра ауразы еибашьуан. [[Адиан, Гьыргәал Кац-иԥа|Гьыргәал]] Қьалышь-бет диҳәоит ацхыраара иҭарц азы. Қьалышь-беи ари асаламшәҟәы аниоуа, 20.000 нызқьуаа арр еизганы [[Гыртәыла аҳра|Агыртәылахь]] ддәықәлоит. [[Жәыргьыҭ]] амацәаз иҭаикуеит, ашьҭахь Манча дхырцоит. Ари ацхыраара ду азы, [[Адиан, Гьыргәал Кац-иԥа|Гьыргәал]] Қьалышь-беи ашас дииҭоит иԥа [[Адиан, Леуан V|Леуан (V)]], насгьы абаа Акреи<ref name=":0" />. Ари аамышьҭахь еидгылаҩцәахеит. 1803 ш. Агыртәыла [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]] иадлоит. Уажәшьҭа [[Аԥсны аҳратәра|Аԥсныи]] [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылеи]] ҿыла еиԥылеит. 1804 шықәсазы [[Адиан, Гьыргәал Кац-иԥа|Гьыргәал]] иԥсҭазаара далҵоит (аиаша уҳәозар, иԥҳәыс [[Адианԥҳа, Нино Гьаргь-иԥҳа|Нино]] ахәшә иҭаны дылшьит). Агыруа агәыргьан згоз [[Адиан, Леуан V|Леуан]] Аԥсны дыҟан. Урыстәылатәи ахадара Қьалышь-беи иҳәон [[Адиан, Леуан V|Леуан]] дирҭарц, Қьалышь-беи мап ацәиимкит, аха ицымхәрас иҭахын аурысцәа ирҭарц 1820 нызқь мааҭ<ref name=":0" />. Аурысцәа ари рҭахымхеит. Аԥсны иақәлеит, абаа Акра амацәаз иҭаркит, насгьы мырзаҟантәи ақыҭақәа Егры ааигәара иҟаз ирыблит<ref name=":0" />. Уи аамышьҭахь Қьалышь-беи, аурысцәа Леуан дриҭоит. 1804 шықәсазы Қьалышь-беи зықәранаӡахьоу иԥацәа еиуеиԥшым адгьылқәа рҟны анапхгаҩцәас иҟаиҵеит. Иԥа [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] ииҭеит амазара Мархьаул<ref>1801 шықәсазы иашьеиҵбы Балхәыхә данԥсы ашьҭахь ари амазара Қьалышь-беи иахь иасит, анаҩс 1804 шықәсазы ари амазара иԥеиҳабы Аслан-беи ииҭоит.</ref>; [[Чачба, Сафар Алибеи|Сафар-беи]] [[Бзыԥны|Бзыԥ]]<nowiki/>ны анапхгаҩыс дҟалеит<ref>{{Ашәҟәы|Ашықәс=2017|Ажәла=Гәымба|Ахьӡ=Михаил|Астатиа ахьӡ=Сефербеи|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/3623-Gumba_M_Seferbey_2017.html|Аҭыԥ=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=}}</ref>. Қьалышь-беи [[Амаршьан, Рабиа-ҳаным|Рабиеи-ҳаным]] рыҷкәын [[Чачба, Меҳмед-беи|Меҳмед-беи]] [[Мырзаҟан]] аҟны анапхгаҩыс дҟаҵан, избан акәзар, аҭауад [[Чачба, Леуан (Мырзаҟантәи)|Леуан]] иқәрахь днеихьеит (~70 шықәса)<ref name=":3">{{Ашәҟәы|Ашықәс=2012|Ажәла=Гәымба|Ахьӡ=Михаил|Астатиа ахьӡ=Ҳасанбеи|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/2300-gumba_m_gasanbey_2012.html|Аҭыԥ=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=}}</ref>. Аха [[Чачба, Леуан (Мырзаҟантәи)|Леуан]] дгьылда даанымхеит, Ԥахәлан ақыҭа иҭан. Иԥа [[Чачба, Ҳасан-беи|Ҳасан-беи]] ([[Амаршьан, Рабиа-ҳаным|Рабиа-ҳаным]] лҟынтә) [[Гәыма (атәылаҿацә)|Гәымтәи Агьежьыраҟны]] ахадас дҟарҵеит, иашьцәа еиҵбацәа<ref>Росҭом-беи, [[Чачба, Баҭал-беи|Баҭал-беи]], Ҭаир-беи.</ref> дырхылаԥшлароуп ҳәа аԥҟарақәа рыла<ref name=":3" />. 1805 ашықәс азы ачымазара иахҟьаны, аҳиԥа [[Чачба, Меҳмед-беи|Меҳмед-беи]] иԥсҭазаара далҵит, ҩыџьа аԥацәа ааныжьны<ref name=":2" />. Анапхгаҩыс закәанда дҟалоит Манча Салуман-иԥа Чачба<ref name=":2" />. Уи ашықәсаан, ԥхынгәы 9 рзы 1805 шықсазы [[Мырзаҟан]] [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]] иадлоит. Мырзаҟантәи аамсҭара Урыстәылатәи аимператор аҭоуба ирҭоит. 1806 шықәсазы ԥхынгәы 25 аҽны, Қьалышь-беи ҭырқәтәи асулҭан дицәҟьаҵуеит. Ари азы асулҭан Селым III имшынтә ирр Аԥсны иӡхыҵуеит. Қьалышь-беи ари идырны, 25.000 нызқьҩык аруаа еидкыланы асулҭан ирр дазыԥшын. Асулҭан ирр ари зегьы ианырба ихынҳәит. Ари аамышьҭахь Аԥсны ахьыԥшымра аиуеит. Аԥсны ихьыԥшымны иаанхоит аԥсҳа Қьалышь-беи иԥсра аанӡа<ref name=":0" />.
[[Афаил:́ Кьалышь-беи иқьашана.jpg|мини|314x314пкс|''Қьалышь-беи иқьашана. 1912 ш.'']]
== Аԥсра ==
Ауахаз лаҵарамза 2, 1808 шықәсазы [[Аҟәа абаа|Аҟәатәи Абаа]] аҩныҵҟа дыршьоит Қалышь-беи<ref name=":2" />. Иара иаамышьҭахь иҷкәын [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] аҳ дҟалоит. Қьалышь-беи дызшьыз аӡәгьы издырӡом. Аха иҟоуп имаҷкәам аверсиақәа. Актәи версиа ала [[Адианԥҳа, Нино Гьаргь-иԥҳа|аҳкәажә Нино Адиан-Багратиони]] лыуаа дыршьит, даҽа версиак ала (аурысцәа рверсиа) [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] иоуп ҳәа.<ref>Аха Станислав Лакоба иусумҭаҿы ''"Асланбеи"'' хара шидым шьақәирӷәӷәеит. </ref> Қьалышь-беи дамадоуп [[Аҟәа абаа|Аҟәатәи абаа]] аҩныҵҟа<ref name=":0" />.
== Аҭаацәа ==
Қьалышь-беи дыԥсылманын, аҳәса рацәа раагара азин иман. Иԥсы ҭанаҵы, аҳ ԥшьынтә ԥҳәысс аагара дцон. Раԥхьатәи иԥҳәыс, [[Ӡаԥшь-иԥҳа, Дыда-ҳаным|аҳкәажә Дыда-ҳаным Ӡаԥшь-иԥҳа]]<ref name=":2" /> лакәын, уи дихылҵит аҭауад [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]]. Қьалышь-беи лареи ашьҭахь еилыҵуеит. Аҩбатәи иԥҳәыс, 1780 шықәсазы, нхаҩы [[Леиԥҳа, Есма-ҳаҭын|Есма-ҳаҭун]] лакәын. Аха дыҟан даҽа ԥҳәыск, Ачԥҳа зыжәлаз<ref name=":0" /><ref>Абри аҳкәажә Ачԥҳа раԥхьа ԥҳәысс диман Беқьыр-беи Чачба, Абжьыуатәи Агьежьыра анапхгаҩы. Анаҩс Беқьыр-беи димҵарсны Ачԥҳа ԥҳәысс дааигоит Қьалышь-беи. </ref>. Иара убри ашықәсан длоуит аҭауад [[Чачба, Сафар Алибеи|Сафар-беи]]. Лыҷкәын диижьҭеи хышықәса ааҵуаны дыԥсит. 1783 шықәсазы Қьалышь ԥҳәысс дигеит Ҵабалтәи аҭауад Кац Амаршьан иԥҳа, аҳкәажә [[Амаршьан, Рабиа-ҳаным|Рабиа-ҳаным]]. Анаҩс ԥҳәысс дааигоит [[Инал-иԥҳа, Афиза-ҳаным|аҳкәажә Афиза-ҳаным Инал-иԥҳа]]<ref name=":2" />. Иара убасгьы иман ауадалықь, хыԥхьаӡара рацәала аҳәсақәа зҭаз<ref name=":0" />. Иара убасгьы Қьалышь-беи ацәыбза диман, уи лҟынтә диит аԥа Ҳалыл-беи<ref name=":2" />.
{| class="wikitable"
|+
!Ахьӡ
!Аира
!Ачара
!Аԥсра
!Ахәыҷқәа
!Дамадоуп
|-
|[[Ӡаԥшьиԥҳа, Дыда-ҳаным|Дыда-ҳаным Ӡаԥшь-иԥҳа]]
|?
|[[1778]]
|[[1808|1808 ш-ӡа]]
|[[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|<small>аҳиԥа Аслан-беи</small>]]
|?
|-
|Аҳкәажә Ачԥҳа
|?
|[[1780]]
|?
|<small>ахшара лымаӡамызт</small>
|?
|-
|[[Леиԥҳа, Есма-ҳаҭун|Есма-ҳаҭун Леиԥҳа]]
|?
|[[1780]]
|[[1783]]
|[[Чачба, Сафар Алибеи|<small>аҳиԥа Сафар-беи (Гьаргь)</small>]]
|?
|-
|[[Амаршьан, Рабиа-ҳаным|Рабиа-ҳаным Амаршьанԥҳа]]
|?
|[[1783]]
|[[1820]]
|[[Чачба, Меҳмед-беи|<small>аҳиԥа Меҳмед-беи</small>]]
[[Чачба, Ҳасан-беи|<small>аҳиԥа Ҳасан-беи</small>]]
[[Чачба, Баҭал-беи|<small>аҳиԥа Баҭал-беи</small>]]
<small>аҳиԥа Ҭаир-беи</small>
[[Чачба, Росҭом-беи|<small>аҳиԥа Росҭом-беи</small>]]
<small>аҳԥҳа Селма-ҳаным</small>
|[[Кәтол]]
|-
|[[Инал-иԥҳа, Афиза-ҳаным|Афиза-ҳаным Инал-иԥҳа]]
|?
|?
|[[1836|1836 ш-ӡа]]
|<small>аҳиԥа Шәлиман-беи</small>
<small>аҳиԥа Зеқьыр-беи</small>
<small>аҳԥҳа Нафҭаина-ҳаным</small>
<small>аҳԥҳа Селмагьына-ҳаным</small>
<small>аҳԥҳа Гамедина-ҳаным</small>
<small>аҳԥҳа Раби-ҳаным</small>
[[Чачба, Росҭа-ҳаным|<small>аҳԥҳа Росҭа-ҳаным</small>]]
<small>аҳԥҳа Назифа-ҳаным</small>
|Ҭрабзан
|}
=== Аԥацәа ===
* [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|аҳиԥа Аслан-беи]] (1778-1830) - аҳиԥа, [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсуа аҳра аҳ]] (1808-1810)
* [[Чачба, Сафар Алибеи|аҳиԥа Сафар-беи (Гьаргь)]] (1780-1821) - аҳиԥа, [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсуа аҳра аҳ]] (1810-1821)
* [[Чачба, Меҳмед-беи|аҳиԥа Меҳмед-беи]] (1785-1805) - аҳиԥа, [[Мырзаҟан|Мырзаҟан ахада]] (1804-1805)
* [[Чачба, Ҳасан-беи|аҳиԥа Ҳасан-беи]] (1786-1838) - аҳиԥа, [[Гәыма (атәылаҿацә)|Гәымтәи агьежьыра анапхгаҩы]] (1804-1805)
* [[Чачба, Баҭал-беи|аҳиԥа Баҭал-беи]] (1787-1842) - аҳиԥа.
* аҳиԥа Ҭаир-беи (1800-1832) - аҳиԥа
* [[Чачба, Росҭом-беи|аҳиԥа Росҭом-беи]] (1804-1824) - аҳиԥа.
* аҳиԥа Шәлиман-беи (1807-1808) - аҳиԥа, ихәыҷраан дыԥсит.
* аҳиԥа Зеқьыр-беи - аҳиԥа.
* Ҳалыл-беи-(?-1833) - ацәыбзахша, ақәылаҩ.
=== Аԥҳацәа ===
* аҳԥҳа Нафҭаина-ҳаным (?-1836-нӡа) - аҳԥҳа, Баҭымтәи абеи иԥҳәыс.
* аҳԥҳа Селма-ҳаным - аҳԥҳа, лхәыҷраан дыԥсит.
* аҳԥҳа Селмагьына-ҳаным - аҳԥҳа, аҭауад Алы-беи Амаршьан иԥҳәыс.
* аҳԥҳа Гамедина-ҳаным - аҳԥҳа, аҭауад Мсоусҭ Амаршьан иԥҳәыс.
* аҳԥҳа Раби-ҳаным-(?-1836-нӡа) - аҳԥҳа, Ҭрабзынтәи асерасқьыр иԥҳәыс.
* [[Чачба, Росҭа-ҳаным|аҳԥҳа Росҭа-ҳаным]]-(?- 02.05.1808) - аҳԥҳа, аӡы дагеит.
* аҳԥҳа Назифа-ҳаным - аҳԥҳа, Ҳоџьа-оӷлы Гаџьы-беи иԥҳәыс.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1747 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:1808 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Лаҵарамза 2 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Аԥсуа аҳра ахцәа]]
[[Акатегориа:Чачаа]]
5p8zzpmi2q8pvnkpteigfxeg2xvt8lb
164084
163715
2026-04-18T02:33:27Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Austin.gochua|Austin.gochua]]
149276
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик
|ахьӡ=Қьалышь-беи Чачба
|даҽа ахьӡ=Қьалышь Аҳмаҭ-беи Чачба
|афото=Изображение WhatsApp 2024-08-04 в 19.31.37 a2e7e739.jpg
|амаҵура=[[Гәыма (атәылаҿацә)|Аҟәа (Гәыма) атәылаҿацә ахада]]
|инаркны=[[1770]]|рҟынӡа=[[1780]]|аԥхьа иҟаз=атитул шьақәдырӷәӷәеит
|аҭынха=[[Чачба, Ҳасан-беи|Ҳасан-беи Чачба]]
|амаҵура2=[[Аԥсуа аҳра (XV-XIX) |Аԥсуа аҳра аҳ]]|инаркны2=[[1780]]
|рҟынӡа2=[[1808]]
|абираҟ2=Abkhazia flag 1810.png
|агерб2=Principality of Abkhazia coat of arms.svg
|аԥхьа иҟаз2=[[Чачба, Зураб (Сореб-беи)|Зураб Чачба]]
|аҭынха2=[[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа |Аслан-беи Чачба]]
|ани аби=[[Чачба, Манча I |Манча Чачба]] Есма-ҳаным Аредԥҳа<br />
|ауацәа=
|атәылауаҩра=
|ахәыҷқәа=
|аԥҳәыс=[[Ӡаԥшь-иԥҳа, Дыда-ҳаным |Дыда-ҳаным Ӡаԥшьԥҳа]]<br/>[[Леиԥҳа, Есма-ҳаҭын |Есма-ҳаҭун Леиԥҳа]] (?-1783)<br/>[[Амаршьан, Рабиа-ҳаным|Рабиа-ҳаным Амаршьанԥҳа]] (?-1820)<br/>[[Инал-иԥҳа, Афиза-ҳаным|Афиза-ҳаным Инал-иԥҳа]](?-1836)
|адин=Аԥсылманра
|аԥсра аҭыԥ=[[Аҟәа абаа |Аҟәа-Қале]], [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX) |Аԥсуа аҳра]]|аира аҭыԥ=[[Лыхны]], [[Бзыԥны]], [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX) |Аԥсуа аҳра]]
}}
'''Қьалышь Аҳмаҭ-беи Чачба''' — ажәаатәи аҳ (1780-1808).
== Ихәыҷра ==
Диит Қьалышь-беи 1747 шықәсазы, [[Аҟәа]] ма [[Сҭампыл]], [[Чачба, Манча I|аҳ Манчеи]] уи иԥшәмаԥҳәыси Есмеи-ҳаными рҭаацәараҿы. 1758 шықәсазы [[Чачба, Манча I|аҳ Манча]] иҭаацәареи, иашьцәеи [[Ҭырқәтәыла|Ҭырқәтәылаҟа]] иахыган, уа аԥсылманра рыдыркылеит. Ихәыҷра шықәсқәа раан асулҭан ихан аҟны дызҳауан, уа араԥ бызшәеи, ҭырқә бызшәеи иҵеит.
== Аԥсныҟа ахынҳәра ==
1778 ш. Қьалышь-беи Аԥсныҟа дхынҳәоит. [[Жәандрыԥшь|Жәындрыԥшь]] ақыҭан Ӡаԥшьааи иареи аиқәшаҳаҭ-ра рнапаҵаркуеит. Уи ашьҭахь, иабшьа аҳ изыҳәарала, ԥҳәысс дааигоит [[Ӡаԥшь-иԥҳа, Дыда-ҳаным|аҳкәажә Дыда-ҳаным (Мариам) Ӡаԥшь-иԥҳа]]<ref name=":0">{{Ашәҟәы|Ашықәс=2014|Ажәла=Гәымба|Ахьӡ=Михаил|Астатиа ахьӡ=Қьалышьбеи|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/2289-gumba_m_keledhbey_2014.html|Аҭыԥ=Аҟәа}}</ref>. Иабшьа [[Чачба, Зураб (Сореб-беи)|Зураб]] иаҳараан [[Гәыма (атәылаҿацә)|атәылаҿацә Аҟәа]]<ref>Абри атәылаҿацә Аҟәа, даҽакала иуҳәозар [[Гәыма (атәылаҿацә)|Гәыма]] ауп.</ref> дахагылан. 1780 шықәсазы иабшьа аҳ Зураб дықәигоит. Уи нахыс иара аҳраура далагоит<ref name=":0" />.
== Аҳра аура ==
=== Алагамҭа ===
Иара имчра аан [[Аԥсны аҳратәра|Аԥсны]] еилаҳаны иҟан. Дал, Ҵабал, [[Мырзаҟан]], [[Саӡны]], [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсны]] иадҵеит. Қьалышь еиликаауан [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсны]] еидимкылыр, ишыӡо<ref name=":0" />. Далагоит [[Абжьутәи Агьежьыра|Абжьыуа]] ала<ref name=":1">{{Ашәҟәы|Ашықәс=2010|Ажәла=Кәакәасқьыр|Ахьӡ=Ирина|Астатиа ахьӡ=Аԥсны аҭоурых (жәытәнатә аахыс иахьа уажәраанӡа)|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/1980-kuakuaskir_i_istoriya_abkhazii_5_9_klassy_2010.html|Аҭыԥ=Аҟәа}}</ref>. [[Абжьыуатәи Агьежьыра|Абжьыуа]] дахагылан аҭауад Беқьыр-беи (Қьалышь-беи иуа). Беқьыр-беи Қьалышь-беи дидҵарц игәы иҭан. Қьалышь ари аниаҳа, ирр еидкыланы [[Абжьыуатәи Агьежьыра|Абжьыуа]] ддәықәлоит. Ирр иаанкылоит [[Аҭара]] ақыҭан, Кәыдрытәи Абаа азааигәара<ref name=":0" />. Уи аамҭазы Беқьыр-беи уа даан<ref>Уа даан избан акәзар Кәыдрытәи абаа иара иаҳҭынрақәа ируакәын.</ref>. Имчымхара иибоит, уи азы иқәшаҳаҭра иааирԥшуеит<ref name=":1" />. Аха Қьалышь-беи еиликаауан Беқьыр, ианакәызаалакгьы, иԥҳәыс, аҳкәажә Ачԥҳа, лаамсҭаашәара дшақәгәыӷуаз. Иӡбоит иԥҳәыс зынӡа димхны дигарц<ref name=":0" />. Беқьыр уи ашьҭахь инырра ицәыӡуеит. Аполитика аган ала, уажәшьҭа иаанхоит [[Саӡны|Саӡныи]], Ҵабали Далеи. Ҵабал [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсны]] иадларц азыҳәан Қьалышь ԥҳәысс дааигоит ҵабалтәи анырра ду змоу аҭауад Кац Амаршьан иԥҳа-[[Амаршьан, Рабиа-ҳаным|Рабиа-ҳаным]]<ref name=":2">{{Ашәҟәы|Ашықәс=2007|Ажәла=Ҷкәан|Ахьӡ=Иури|Астатиа ахьӡ=Аԥсуа аҳцәа Чачаа рышьҭра|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/file/Chikovani_Rod_abkhazskih_kniazey_Shervashidze.pdf|Аҭыԥ=Қарҭ|Аҭыжьырҭа=Универсал}}</ref>. Анаҩс аҳԥҳацәеи Селмагьына-ҳаными Гамедина-ҳаными ирҳәоит ҵабалтәи аҭауадацәа, Селмагьына ԥҳәысс дигоит Алы-беи Амаршьан, Гамедина ԥҳәысс дигоит Алы-беи иашьа, Мысоусҭ Амаршьан<ref name=":2" />. 1794 ш. Қьалышь [[Мырзаҟан]] дақәлоит. [[Бедиатәи аберҭыԥ|Агәыбедиа]] иигоит (усҟантәи аамҭақәа раан [[Мырзаҟан]] ахадацәа аҳҭынрас ирыман ақ. [[Агәы-Бедиа|Агәыбедиа]])<ref name=":0" />.
=== Аԥсынтәылеи Урыстәылеи ===
1802 ш. [[Гыртәыла аҳра|Агыртәыла]] аҟны иалагоит аҩныҵҟатәи аибашьра. Аҳцәа Манчеи [[Адиан, Гьыргәал Кац-иԥа|Гьыргәалеи]] аҳра ауразы еибашьуан. [[Адиан, Гьыргәал Кац-иԥа|Гьыргәал]] Қьалышь-бет диҳәоит ацхыраара иҭарц азы. Қьалышь-беи ари асаламшәҟәы аниоуа, 20.000 нызқьуаа арр еизганы [[Гыртәыла аҳра|Агыртәылахь]] ддәықәлоит. [[Жәыргьыҭ]] амацәаз иҭаикуеит, ашьҭахь Манча дхырцоит. Ари ацхыраара ду азы, [[Адиан, Гьыргәал Кац-иԥа|Гьыргәал]] Қьалышь-беи ашас дииҭоит иԥа [[Адиан, Леуан V|Леуан (V)]], насгьы абаа Акреи<ref name=":0" />. Ари аамышьҭахь еидгылаҩцәахеит. 1803 ш. Агыртәыла [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]] иадлоит. Уажәшьҭа [[Аԥсны аҳратәра|Аԥсныи]] [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылеи]] ҿыла еиԥылеит. 1804 шықәсазы [[Адиан, Гьыргәал Кац-иԥа|Гьыргәал]] иԥсҭазаара далҵоит (аиаша уҳәозар, иԥҳәыс [[Адианԥҳа, Нино Гьаргь-иԥҳа|Нино]] ахәшә иҭаны дылшьит). Агыруа агәыргьан згоз [[Адиан, Леуан V|Леуан]] Аԥсны дыҟан. Урыстәылатәи ахадара Қьалышь-беи иҳәон [[Адиан, Леуан V|Леуан]] дирҭарц, Қьалышь-беи мап ацәиимкит, аха ицымхәрас иҭахын аурысцәа ирҭарц 1820 нызқь мааҭ<ref name=":0" />. Аурысцәа ари рҭахымхеит. Аԥсны иақәлеит, абаа Акра амацәаз иҭаркит, насгьы мырзаҟантәи ақыҭақәа Егры ааигәара иҟаз ирыблит<ref name=":0" />. Уи аамышьҭахь Қьалышь-беи, аурысцәа Леуан дриҭоит. 1804 шықәсазы Қьалышь-беи зықәранаӡахьоу иԥацәа еиуеиԥшым адгьылқәа рҟны анапхгаҩцәас иҟаиҵеит. Иԥа [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] ииҭеит амазара Мархьаул<ref>1801 шықәсазы иашьеиҵбы Балхәыхә данԥсы ашьҭахь ари амазара Қьалышь-беи иахь иасит, анаҩс 1804 шықәсазы ари амазара иԥеиҳабы Аслан-беи ииҭоит.</ref>; [[Чачба, Сафар Алибеи|Сафар-беи]] [[Бзыԥны|Бзыԥ]]<nowiki/>ны анапхгаҩыс дҟалеит<ref>{{Ашәҟәы|Ашықәс=2017|Ажәла=Гәымба|Ахьӡ=Михаил|Астатиа ахьӡ=Сефербеи|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/3623-Gumba_M_Seferbey_2017.html|Аҭыԥ=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=}}</ref>. Қьалышь-беи [[Амаршьан, Рабиа-ҳаным|Рабиеи-ҳаным]] рыҷкәын [[Чачба, Меҳмед-беи|Меҳмед-беи]] [[Мырзаҟан]] аҟны анапхгаҩыс дҟаҵан, избан акәзар, аҭауад [[Чачба, Леуан (Мырзаҟантәи)|Леуан]] иқәрахь днеихьеит (~70 шықәса)<ref name=":3">{{Ашәҟәы|Ашықәс=2012|Ажәла=Гәымба|Ахьӡ=Михаил|Астатиа ахьӡ=Ҳасанбеи|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/2300-gumba_m_gasanbey_2012.html|Аҭыԥ=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=}}</ref>. Аха [[Чачба, Леуан (Мырзаҟантәи)|Леуан]] дгьылда даанымхеит, Ԥахәлан ақыҭа иҭан. Иԥа [[Чачба, Ҳасан-беи|Ҳасан-беи]] ([[Амаршьан, Рабиа-ҳаным|Рабиа-ҳаным]] лҟынтә) [[Гәыма (атәылаҿацә)|Гәымтәи Агьежьыраҟны]] ахадас дҟарҵеит, иашьцәа еиҵбацәа<ref>Росҭом-беи, [[Чачба, Баҭал-беи|Баҭал-беи]], Ҭаир-беи.</ref> дырхылаԥшлароуп ҳәа аԥҟарақәа рыла<ref name=":3" />. 1805 ашықәс азы ачымазара иахҟьаны, аҳиԥа [[Чачба, Меҳмед-беи|Меҳмед-беи]] иԥсҭазаара далҵит, ҩыџьа аԥацәа ааныжьны<ref name=":2" />. Анапхгаҩыс закәанда дҟалоит Манча Салуман-иԥа Чачба<ref name=":2" />. Уи ашықәсаан, ԥхынгәы 9 рзы 1805 шықсазы [[Мырзаҟан]] [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]] иадлоит. Мырзаҟантәи аамсҭара Урыстәылатәи аимператор аҭоуба ирҭоит. 1806 шықәсазы ԥхынгәы 25 аҽны, Қьалышь-беи ҭырқәтәи асулҭан дицәҟьаҵуеит. Ари азы асулҭан Селым III имшынтә ирр Аԥсны иӡхыҵуеит. Қьалышь-беи ари идырны, 25.000 нызқьҩык аруаа еидкыланы асулҭан ирр дазыԥшын. Асулҭан ирр ари зегьы ианырба ихынҳәит. Ари аамышьҭахь Аԥсны ахьыԥшымра аиуеит. Аԥсны ихьыԥшымны иаанхоит аԥсҳа Қьалышь-беи иԥсра аанӡа<ref name=":0" />.
[[Афаил:́ Кьалышь-беи иқьашана.jpg|мини|314x314пкс|''Қьалышь-беи иқьашана. 1912 ш.'']]
== Аԥсра ==
Ауахаз лаҵарамза 2, 1808 шықәсазы [[Аҟәа абаа|Аҟәатәи Абаа]] аҩныҵҟа дыршьоит Қалышь-беи<ref name=":2" />. Иара иаамышьҭахь иҷкәын [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] аҳ дҟалоит. Қьалышь-беи дызшьыз аӡәгьы издырӡом. Аха иҟоуп имаҷкәам аверсиақәа. Актәи версиа ала [[Адианԥҳа, Нино Гьаргь-иԥҳа|аҳкәажә Нино Адиан-Багратиони]] лыуаа дыршьит, даҽа версиак ала (аурысцәа рверсиа) [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] иоуп ҳәа.<ref>Аха Станислав Лакоба иусумҭаҿы ''"Асланбеи"'' хара шидым шьақәирӷәӷәеит. </ref> Қьалышь-беи дамадоуп [[Аҟәа абаа|Аҟәатәи абаа]] аҩныҵҟа<ref name=":0" />.
== Аҭаацәа ==
Қьалышь-беи дыԥсылманын, аҳәса рацәа раагара азин иман. Иԥсы ҭанаҵы, аҳ ԥшьынтә ԥҳәысс аагара дцон. Раԥхьатәи иԥҳәыс, [[Ӡаԥшь-иԥҳа, Дыда-ҳаным|аҳкәажә Дыда-ҳаным Ӡаԥшь-иԥҳа]]<ref name=":2" /> лакәын, уи дихылҵит аҭауад [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]]. Қьалышь-беи лареи ашьҭахь еилыҵуеит. Аҩбатәи иԥҳәыс, 1780 шықәсазы, нхаҩы [[Леиԥҳа, Есма-ҳаҭын|Есма-ҳаҭун]] лакәын. Аха дыҟан даҽа ԥҳәыск, Ачԥҳа зыжәлаз<ref name=":0" /><ref>Абри аҳкәажә Ачԥҳа раԥхьа ԥҳәысс диман Беқьыр-беи Чачба, Абжьыуатәи Агьежьыра анапхгаҩы. Анаҩс Беқьыр-беи димҵарсны Ачԥҳа ԥҳәысс дааигоит Қьалышь-беи. </ref>. Иара убри ашықәсан длоуит аҭауад [[Чачба, Сафар Алибеи|Сафар-беи]]. Лыҷкәын диижьҭеи хышықәса ааҵуаны дыԥсит. 1783 шықәсазы Қьалышь ԥҳәысс дигеит Ҵабалтәи аҭауад Кац Амаршьан иԥҳа, аҳкәажә [[Амаршьан, Рабиа-ҳаным|Рабиа-ҳаным]]. Анаҩс ԥҳәысс дааигоит [[Инал-иԥҳа, Афиза-ҳаным|аҳкәажә Афиза-ҳаным Инал-иԥҳа]]<ref name=":2" />. Иара убасгьы иман ауадалықь, хыԥхьаӡара рацәала аҳәсақәа зҭаз<ref name=":0" />. Иара убасгьы Қьалышь-беи ацәыбза диман, уи лҟынтә диит аԥа Ҳалыл-беи<ref name=":2" />.
{| class="wikitable"
|+
!Ахьӡ
!Аира
!Ачара
!Аԥсра
!Ахәыҷқәа
!Дамадоуп
|-
|[[Ӡаԥшьиԥҳа, Дыда-ҳаным|Дыда-ҳаным Ӡаԥшь-иԥҳа]]
|?
|[[1778]]
|[[1808|1808 ш-ӡа]]
|[[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|<small>аҳиԥа Аслан-беи</small>]]
|?
|-
|Аҳкәажә Ачԥҳа
|?
|[[1780]]
|?
|<small>ахшара лымаӡамызт</small>
|?
|-
|[[Леиԥҳа, Есма-ҳаҭун|Есма-ҳаҭун Леиԥҳа]]
|?
|[[1780]]
|[[1783]]
|[[Чачба, Сафар Алибеи|<small>аҳиԥа Сафар-беи (Гьаргь)</small>]]
|?
|-
|[[Амаршьан, Рабиа-ҳаным|Рабиа-ҳаным Амаршьанԥҳа]]
|?
|[[1783]]
|[[1820]]
|[[Чачба, Меҳмед-беи|<small>аҳиԥа Меҳмед-беи</small>]]
[[Чачба, Ҳасан-беи|<small>аҳиԥа Ҳасан-беи</small>]]
[[Чачба, Баҭал-беи|<small>аҳиԥа Баҭал-беи</small>]]
<small>аҳиԥа Ҭаир-беи</small>
[[Чачба, Росҭом-беи|<small>аҳиԥа Росҭом-беи</small>]]
<small>аҳԥҳа Селма-ҳаным</small>
|[[Кәтол]]
|-
|[[Инал-иԥҳа, Афиза-ҳаным|Афиза-ҳаным Инал-иԥҳа]]
|?
|?
|[[1836|1836 ш-ӡа]]
|<small>аҳиԥа Шәлиман-беи</small>
<small>аҳиԥа Зеқьыр-беи</small>
<small>аҳԥҳа Нафҭаина-ҳаным</small>
<small>аҳԥҳа Селмагьына-ҳаным</small>
<small>аҳԥҳа Гамедина-ҳаным</small>
<small>аҳԥҳа Раби-ҳаным</small>
[[Чачба, Росҭа-ҳаным|<small>аҳԥҳа Росҭа-ҳаным</small>]]
<small>аҳԥҳа Назифа-ҳаным</small>
|Ҭрабзан
|}
=== Аԥацәа ===
* [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|аҳиԥа Аслан-беи]] (1778-1830) - аҳиԥа, [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсуа аҳра аҳ]] (1808-1810)
* [[Чачба, Сафар Алибеи|аҳиԥа Сафар-беи (Гьаргь)]] (1780-1821) - аҳиԥа, [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсуа аҳра аҳ]] (1810-1821)
* [[Чачба, Меҳмед-беи|аҳиԥа Меҳмед-беи]] (1785-1805) - аҳиԥа, [[Мырзаҟан|Мырзаҟан ахада]] (1804-1805)
* [[Чачба, Ҳасан-беи|аҳиԥа Ҳасан-беи]] (1786-1838) - аҳиԥа, [[Гәыма (атәылаҿацә)|Гәымтәи агьежьыра анапхгаҩы]] (1804-1805)
* [[Чачба, Баҭал-беи|аҳиԥа Баҭал-беи]] (1787-1842) - аҳиԥа.
* аҳиԥа Ҭаир-беи (1800-1832) - аҳиԥа
* [[Чачба, Росҭом-беи|аҳиԥа Росҭом-беи]] (1804-1824) - аҳиԥа.
* аҳиԥа Шәлиман-беи (1807-1808) - аҳиԥа, ихәыҷраан дыԥсит.
* аҳиԥа Зеқьыр-беи - аҳиԥа.
* Ҳалыл-беи-(?-1833) - ацәыбзахша, ақәылаҩ.
=== Аԥҳацәа ===
* аҳԥҳа Нафҭаина-ҳаным (?-1836-нӡа) - аҳԥҳа, Баҭымтәи абеи иԥҳәыс.
* аҳԥҳа Селма-ҳаным - аҳԥҳа, лхәыҷраан дыԥсит.
* аҳԥҳа Селмагьына-ҳаным - аҳԥҳа, аҭауад Алы-беи Амаршьан иԥҳәыс.
* аҳԥҳа Гамедина-ҳаным - аҳԥҳа, аҭауад Мсоусҭ Амаршьан иԥҳәыс.
* аҳԥҳа Раби-ҳаным-(?-1836-нӡа) - аҳԥҳа, Ҭрабзынтәи асерасқьыр иԥҳәыс.
* [[Чачба, Росҭа-ҳаным|аҳԥҳа Росҭа-ҳаным]]-(?- 02.05.1808) - аҳԥҳа, аӡы дагеит.
* аҳԥҳа Назифа-ҳаным - аҳԥҳа, Ҳоџьа-оӷлы Гаџьы-беи иԥҳәыс.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1747 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:1808 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Лаҵарамза 2 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Аԥсуа аҳра ахцәа]]
[[Акатегориа:Чачаа]]
3zleytak9gzkcnantk37y6hpjbgwz9g
Дырмит Гәлиа ихьӡ зху аԥсуаҭҵааратә институт
0
33722
163738
162659
2026-04-18T00:10:45Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163738
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акарточка амузеи
| даҽа ахьӡ = Абхазский институт гуманитарных исследований им. Д. И. Гулиа Академии наук Абхазии
| афото = 2014 Suchum, Abchaski Instytut Badań Humanistycznych (01).jpg
| ишьаҭаркын = {{date|13|1|1925}}
| атәыла = Аԥсны Аҳәынҭқарра
| аҭыӡҭыԥ = [[Аҟәа]]
| аофициалтә cаит = http://akademra.org/institutions/instituty-ana/abhazskij-institut-gumanitarnyh-issledovanij-im-d-i-gulia-abigi-ana/
}}
'''Дырмит Гәлиа ихьӡ зху аԥсуаҭҵааратә институт''' ({{lang-ru|Абхазский институт гуманитарных исследований им. Д. И. Гулиа Академии наук Абхазии (АбИГИ АНА)}}) — аԥсуа ҭҵаарадырратә центр; [[Аҟәа]] иҟоуп. Аԥсуа ҭҵаарадырра иазку аинститут аиҿкаара аидеиа хацыркын 20-тәи ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа рзы; раԥхьаӡа акәны уи аӡбахә аартны ирҳәеит Аԥсуа ҭҵаарадырратә Уаажәларра [[Амшын Еиқәа|1924]] шықәса цәыббрамза аҩбатәи азбжазы имҩаԥыргаз Амшын еиқәа агаҿатәии Мраҭашәаратәи Кавкази атәылаҿацә аҭҵааҩцәа Реизара Ду аҿы.
1925 ш. жьырныҳәа 13 рзы Н. Лакоба ихантәарала имҩаԥысыз Аԥсуа ҭҵаарадырратә уаажәларра аилатәараҿы еиқәшаҳаҭны иазхаҵаны ирыдыркылеит «Аԥсны акультуреи аекономикеи реизырҳаразы ара аҭҵаарадырратә институт аԥҵара хымԥада ишаҭаху» ҳәа ақәҵара. Аԥсуа ҭҵаарадырразы иразҟыӡбагахаз ари аизара иалахәын Д. И. Аланиа, З. Н. Бениа,А. М. Ҷоҷуа, Н. С. Патеиԥа, Веқслер, Ступак, Кудриашов, А. И. Чыкәбар, Г. П. Барач. А. А. Колоковски, Л. Л. Захаровски, Л. В. Карташев, С. П. Басариа, Кашкина, Мелиавицки, Р. И. Какәуба, В. И. Стражев, А. С. Меерович, Бердичевски, В. П. Малеев, Н. В. Риабов, Фармаковски. Иара убри аилатәараҿы Аԥсуа ҭҵаарадырратә уаажәларра асовет ирыдҵан аинститут аиҿкаара иазкны иазырхиаз апроект Аԥсуа Центртә Нагӡаратә Комитети Асовет жәлар ркомитети рҿаԥхьа азҵаара ықәыргыланы, абри аус ахәаԥшразы ирыдыргаларц. Ирыдгалаз апроект аҿы ишарбаз ала, иаадыртраны иҟаз аинститут аҿы иазԥхьагәаҭан: ашьхара-геологиатә, адгьылтә (анышәтә), абиологиатә (уи иаҵанакуаз азоологиеи аботаникеи ацҵаны), иара убас агуманитартә (аҭоурых, археологиа, аетнографиа, абызшәадырра, афольклор уҳәа), агеографиатә, атехн. -ааглыхратә, абиблиографиатә, анозологиатә, асанитартә, амузеитә ҟәшақәа раартра. Аштат аҿы 20-ҩык аусзуҩцәа рҭыԥ азылхны шықәсыктәи абиуџьет 30 096 мааҭ азыԥҵәаны аҟаҵара. Аха Аԥсны аиҳабыра аԥара ахьрымамыз иахҟьаны ари апроект мап ацәыркыр акәхеит. Уи ацынхәрас академик Н. И. Марр иаԥшьгарадла иақәшаҳаҭхеит Аԥсуа бызшәеи алитературеи Ракадемиа аартра. Ари академиа аартра иазкны аԥшьгаратә гәыԥ реилатәара мҩаԥысит академик Н. И. Марр инапхгарала, 1925 ш. 11. 10. рзы. Уи иалахәын А. М. Ҷоҷуа, С. М. Ашәхәацаа, Н. С. Патеиԥа, С. И. Ҷанба, П. С. Шьаҟрыл, Ш. Е. Хокьерба, А. И. Чыкәбар. Урҭ иазгәарҭеит Академиа иаарласны аартра хымԥада ишаҭаху, иара убасгьы иазԥхьагәарҭеит уи анаҩстәи аусуратә план. 1926 ш. 26. 05. азы Аԥснытәи ССР Асовет Жәлартә комитет ишьақәнаргылеит «Аҳәынҭқарратә усҳәарҭа «Аԥсуа бызшәеи алитературеи Ракадемиа» аԥҟара, уи аԥхықәра хадақәа ҳәаақәҵаны: «а) аԥсуа бызшәеи, насгьы уи инадҳәаланы аԥсуа жәлар рыбзазареи рҭоурыхтә культуреи ҭҵаарадыррала рыҭҵаара; аԥсуа хатә ажәеи аԥсуа милаҭтә литературеи атехникатә еиӷьтәра; в) Аԥсны аинтересқәа ирызкны аҭҵаарадырра-рккаратә усзура аганахьала иҟаҵоу ақәҿиарақәеи аихьӡарақәеи массала ауаа рыларҵәара уҳәа убас иҵегьы.
Аԥсуаҭҵааратә институт ҳәынҭқарратә ҭҵаарадырратә усҳәарҭак аҳасабала, официалла аҭоурых хацыркуп аԥсуа бызшәеи алитературеи Ракадемиа анаадыртыз инаркны. Еиуеиԥшым аамҭақәа рзы Академиа иалахәылаз аҵарауаа рхыԥхьаӡара 9-ҩык инадыркны 30-ҩык рҟынӡа инаӡоит, аха аштат аҿы иҟаз 3-4-ҩык ракәын. Раԥхьатәи хантәаҩыс дыҟан А. М. Ҷоҷуа. Уи ишьҭахь – Д. И. Гәлиа, уи маӡаныҟәгаҩыс диман – П. С. Шьаҟрыл. Аԥсуа бызшәеи алитературеи Ракадемиа аусура мҩаԥнагон асеқциақәа рыла ишаны: атерминологиатә, аҭыжьырҭатә, аҟазареи амузыкатә фольклори. Аԥсуа ҭҵаарадырратә Уаажәларра аҽамаданы, Академиа ишьақәнаргылеит: [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] Аҭҵаарадырратә академиа иатәу Азиатәи аинститут, аҳәаанырцәтәи акультуратә еимадарақәа алзыршоз Зегьеидгылоутәи ауаажәларра, Горсктәи атәылаҿацәҭҵааратә институт, Асахь. ҭҵаарадыррақәа ирызку Аҳәынҭқарратә академиа, Кавказтәи аҭоурых-археологиатә институт уҳәа СССР аҭҵаарадырратә усҳәарҭақәа рҿы аимадара бзиақәа. Иара убас аиҩызара рыбжьан Аԥсуа академиеи еицырдыруа аҵарауаа: апроф. Н. И. Марри, апроф. Н. Ф. Иаковлеви, Г. Шмидти, иара убас Москватәи Ацентртә жәларҭҵааратә музеи амаӡаныҟәгаҩи.
Аԥсуа бызшәа академиа иҭнажьит: Н. И. Марр «Аурыс-аԥсуа жәар», Д. И. Гәлиа - «Аԥсуаа рҿы аџьма акульт» (Аԥсуа етнографиа иазкны), «Алитературеи абызшәадырреи рзы атерминологиа (аурыс-аԥсуа, аԥсуа – аурыс); К. В. Ковач - «101 аԥсуа ашәа», «Кәыдрытәи аԥсуаа рашәақәа»; иара убас иҭыжьын асахьаркыратә литература шәыҟәқәа жәпакы.
1930 ш. 28. 05. рзы Аԥснытәи Жәлартә ҵара акомитет иаднакылеит аԥсуа бызшәеи алитературеи Ракадемиа Аԥсуа бызшәеи алитературеи ирызку аҭҵаарадырра-ҭҵааратә институт ҳәа ахьӡ аиҭеиҭакразы ақәҵара. Аинститут аштат аҿы аус руан 4-ҩык: адиректор (Г. Берзениа), адиректор ихаҭыԥуаҩ (Д. Гәлиа), иара убас ҩыџьа аҭҵаарадырратә усзуҩцәа. 1931 ш. 5. 08. азы Аԥснытәи Ацентртә Нагӡаратә комитет апрезидиум иаднакылоит Аԥсуа ҭҵаарадырратә уаажәларреи Аԥсуа бызшәеи алитературеи аҭҵаарадырра-ҭҵааратә институти реидҵаразы ақәҵара. Уи иахҵан Аԥснытәи аҿацәҭҵааратә ҭҵаарадырра-ҭҵааратә институт ҳәа. Еилазаашьала уи асеқторқәеи аҟәшақәеи рыла еиҟәшан. Аус руан х-сеқторк: 1) аԥсуа бызшәеи, алитературеи, аҟазареи; 2) ауаажәларратә- ҭоурыхтә; 3) аҭыԥантә ааглыхреи ақыҭатә нхамҩеи ҳәа 2-сеқциак змаз жәлартә нхамҩатә ҟәша. Аԥсуа бызшәеи, алитературеи, аҟазареи рсеқтор 4-сеқциак рыла ишьақәгылан: а) абызшәадырра, аҭҵаарадырратәи апрактикатәи аграмматика, б) арҵагатә шәҟәқәа, в) асахьаркыратә литературеи жәлар рырҿиареи, г) аҟазареи. Ауаажәларратә-ҭоурыхтә сеқтор шьақәгылан: апартиа аҭоурыхи Аԥсны ареволиуциа аҭоурыхи, аетнографиеи, асоциалисттә культуреи абзазареи - уи аҩныҵҟа иҟан иара убас акультуратә револиуциеи, абзазара аԥсахреи, амцхаҵарақәа раҿагылареи ирызкыз асеқциақәагьы. Аинститут анапхгара азнауан адиреқторат: А. К. Ҳашба (адиректор), ҩыџьа ихаҭыԥуаҩцәа – В. И. Кәыкба, С. И. Ҷанба; асеқциа еиҳабцәас иаман: А. В. Фадеев (ауаажәларратә-ҭоурыхтә), Бибикови В. Г. Семионови (жәлартә нхамҩатә), А. А. Колоковски (аботаника), В. И. Кәыкба (абызшәеи алитературеи).
Урҭ ашықәсқәа рзы аинститут аҿы ихацыркын «Аусумҭақәа» рҭыжьра. Уа ианылон аҵарауаа рколлективтә статиақәа реизгақәа реиԥш, хазы игоу авторцәа рмонографиатә усумҭақәагьы. Иара убас адәаҿы еизыргоз афольклортә-етнографиатә, ма алингвисттә материалқәа; инеизакны уи аамҭа иалагӡаны иҭыжьын 34 том, убарҭ зегь рҟынтә Аҩбатәи Адунеитә еибашьра ду ҟалаанӡа – 20.
1935 ш. азы Аԥснытәи аҿацәҭҵааратә ҭҵаарадырра-ҭҵааратә институт академик Н. И. Марр ихьӡ ахҵан. Аинститут ахьӡгьы ԥсахны Аԥсуа культура аинститут ҳәа ахьӡҵаны СССР Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа асистема иалаҵан. 1938-1948 ш. ш. рзы аинститут диреқторс дыҟан А. М. Ҷоҷуа. 1930-тәи ашықәсқәа аҩбатәи рызыбжазы аинститут харҭәаахеит аҵарауаа ҿыцқәа рыла: К. С. Шьаҟрыл, А. А. Олонецки, Б. П. Џьанашьиа, И. Г. Анҭелава, Хә. С. Бӷажәба, Гь. А. Ӡиӡариа. Сталини Бериеи раамҭақәа рзы массала имҩапысуаз арепрессиақәа, арӡрақәа аинститут ӷәӷәала ааха арҭеит. Аԥснытәи аинтеллигенциеи аҳәынҭқарратә усзуҩцәеи аӡәырҩы реиԥш, харада ахара рыдҵаны, русқәа еиқәырҽаҽаны идырӡит аинститут аҿы аус зуаз аԥсуа ҵарауаа: А. К. Ҳашба. В. И. Кәыкба, С. М. Ашәхаҵаа, В. М. Маан, З. Р. Агрба. Даҽа гәыԥҩык аԥсуа ҵарауаа арепрессиақәа ирцәынхеит Аԥснынтәи ибналаны ацара ахьрылшаз иабзоураны. Акьыԥхь аҿы урҭ зегьы «жәлар раӷацәа» ҳәа рыхьӡ ҳәаны ирықәыӡбон. Аҭҵарадырра иазкыз ихатәраз ҳәа ишьаз аҭыжьымҭақәа рыҿгьы иуԥылар алшон уи аамҭа еиқәаҵәа азы иҟазшьарбагаз абас еиԥш иҟаз ақәыӡбарақәа: «. . Уажәы иаҿаԥырҽыз жәлар раӷацәа, Аԥсуа акультура аинститути, Жәлартә ҵара акомитети, Аԥснытәи асовет шәҟәыҩҩцәа реидгылеи рҿы итәаз абуржуазтә милаҭеилыхҩцәа, агәазыҳәаратә нырра ду узҭо, ибеиаӡоу ақырҭуа культура дуӡӡа иацәхьаҵны, аганахь игылаз… избанзар урҭ имаҭ шҳамыз ргәы-ԥсы зегьы ала ақырҭуа жәлар рцәымӷын. Қырҭтәыла аҟәыҭхазаара, Қырҭтәылеи Аԥсни рџьажәлар ирыбжьоу сталинтәи аиашьаратә еиҩызара аԥырхагахара, Аԥсны инхо ақырҭуа џьажәлар зегь рыла рыларҟәра - абас акәын ишыҟаз урҭ имҩаԥыргоз атеррористтә, аконтрреволиуциатә, арӷьа-троцкисттә политика. Асабрадақәа рхаҵаны, асоветтә мчра бзиа ирбошәа рҽыҟаҵаны, урҭ Аԥсны акыраамҭа рыцәгьаусқәа ирҿын, асоциалистә ргылара системала ааха аҭо. Избан арҭ агәымхашьацәа, абуржуазтә милаҭеилыхҩцәа Қырҭтәыла абриаҟара изырцәымӷхаз? Избанзар урҭ амҵақьақьаҩцәа зегьы - лакобақәеи агрбақәеи Қырҭтәылатәи аџьажәлар мацара ракәӡам изаӷоу, урҭ Аԥсны аџьажәларгьы ираӷоуп. Урҭ ахәымгақәа, ихагахаз ауаа мишәанқәа, аԥсахҩы ламысдақәа – афашисттә, иара убас егьырҭ аҳәаанырцәтәи аԥшыхәыҩцәа рагентцәа роуп. Урҭ аханатәгьы асовет мчра ианымшәо иаӷацәан, асоциализм иаӷацәоуп, Ленини – Сталини рпартиа Ду иаӷацәоуп».
Аха иара убри аамҭазы акьыԥхь рбеит аԥсуаҭҵаара иазкны акрызҵазкуа аусумҭақәа: Н. И. Марр «Аԥсуаа рбызшәеи рҭоурыхи иазкны», А. В. Фадеев «Аԥсны аҭоурых иазкны икьаҿу аочерк», Гь. А. Ӡиӡариа «ХХ ашәышықәса актәи азыбжазы Аԥсны азы ақәԥара».
1939 шықәсазы аинститут дырҩегьых ахьӡ ԥсахны Н. И Марр ихьӡ зху абызшәеи аҭоурыхи рзы Аԥснытәи аҭҵаарадырра-ҭҵааратә институт ҳәа ахьӡҵан. 1941 шықәсазы, [[Қырҭтәылатәи Асоветтә Социалисттә Республика|Қырҭтәылатәи ССР]] Аҭҵаарадырратә академиа анаԥҵаха ашьҭахь, уи асистема иалаҵан. 1930-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы аинститут аҿы аԥсуаҭҵааратә тематика еиҳа-еиҳа еиҵало иалагеит: уи хымԥада ақырҭуа ҭоурыхҭҵаареи акультуреи ашьаҭала иахәаԥшуан, аԥсуа бызшәа афункциақәа еиҳа-еиҳа имаҷхон; иҭыҵуаз аусумҭақәа рҿы аԥсуа авторцәа рхыԥхьаӡара еиҵалон; аԥсышәала иҩу астатиақәа зынӡасгьы ианыломызт; дара аизгақәа ртитултә даҟьақәа рҿы қырҭшәалеи урысшәалеи мацара ианырҵон. Аҩбатәи адунеитә еибашьра ианалага нахыс ари атенденциа еиҳа-еиҳа аҽарыӷәӷәо иалагеит, уи ус иҟан 1950-тәи ашықәсқәа аҩбатәи рызыбжанӡа. Аинститут диреқторцәас урҭ ашықәсқәа рзы иҟан: В. А. Ивардава, П. К. Ратиани, П. Г. Гәыџьабиӡе.
1945 шықәсазы аинститут аилазаашьатә структура аҟнытә иалхын аботаникатә сеқциа, Аҟәатәи аботаникатә баҳча аҳәаақәа ирҭагӡаны иаԥҵан ихазу аҭҵаарадырратә усҳәарҭа.
1950 шықәсазы Аԥсуа институт даҽа зныкгьы ахьӡ ԥсахны, «Абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи рзы Аԥсуа институт» ҳәа ахьӡҵан. Аамҭакала, 1950 шықәсазы «абызшәатә дискуссиақәа» ирыбзоураны имҩаԥгаз аӡбарақәеи, иара убасгьы И. Марр илингвисттә ҵара иазыруаз акритикеи инарымаданы аинститут ихьӡ ахырхит; 1954-1955 ш. ш. аинститут Д. И. Гәлиа ихьӡ ахырҵоит, анаҩс 5 шықәса хьӡыда иҟан. 1960 шықәсазы Д. И. Гәлиа иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь аинститут еиҭа ихьӡ ахырҵеит.
«Аԥсасира» аамҭазы СССР иҟалаз аполитикатә еиҭакрақәа, хымԥада аинститут аусура акыр иазеиӷьхеит: аҽарҭбаауа иалагеит аԥсуаҭҵааратә тематика, Москвеи, Ленингради, Қарҭи аҭҵаарадырратә центрқәа рҿы аспирантура иалгаз аҭыԥантәи аспециалистцәа рыла иазҳаит аинститут акадртә еилазаашьа; игәоуҭартә еиԥш иазҳаит аусзуҩцәа рыҭҵаарадырратә кьыԥхьымҭақәа рхыԥхьаӡара. Еиԥҟьарада, исистематәны иҟалеит археологиатәи афольклортә-етнографиатәи аеқспедициақәа. Арҭ ашықәсқәа рзы аинститут аҿы аус руан аҟәшақәа хԥа: абызшәеи алитературеи, аҭоурыхи аетнографиеи, аекономикеи. Аҭҵаарадырратә усзуҩцәа рхыԥхьаӡара иазҳаит 14-ҩык рҟынтәи 31-ҩык рҟынӡа. Урҭ реиҳараҩык аҭыԥантәи ҵарауаан. Аинститут аҿы аԥышәа ду змаз аспециалистцәа инарывагыланы қәҿиарала аус руан аҵарауаа қәыԥшцәагьы; афилологиа аганахьала: Х. С. Бӷажәба, К. С. Шьаҟрыл, Б. П. Џьанашьиа, Б. В. Шьынқәба, М. М. Цколиа, Е. П. Шаҟрылԥҳа, Шь,Ҟ. Арсҭаа, Л. П. Ҷкадуа, В. Х. Конџьариаԥҳа; аҭоурыхҭҵаара аганахьала: И. А. Аџьынџьал, А. А. Оленецки, Л. Н. Соловиов, Г. А. Ӡиӡариа, Шь. Д. Инал-иԥа, И. Г. Анҭелава, М. М. Ҭраԥшь, А. А. Аԥшьлаа, З. В. Анчабаӡе, А. Ф. Хонелиа, Л. Х. Акаба, Ц. Н. Бжьаниа, А. Е. Кәыпраа, М. М. Гәынба,. Арҭ ашықәсқәа рзы аинститут директорс дыҟан Х. С. Бӷажәба (1953-1966).
1960-тәи ашықәсқәа аҩбатәи рызбжа инаркны акыр еиӷьхоит аинститут аматериалтә-техникатә база, еиҳахоит акадрқәа рхыԥхьаӡара, иаадыртуеит аҟәша ҿыцқәа. Аинститут аҿы аус руан аҟәшақәа фба – абызшәа; алитературеи афольклори; аҭоурыхтә; археологиатә; аетнографиеи аҟазареи; аекономикатәи; урҭ рҿы аҭҵаара ус рнапы алакын 60-ҩык инареиҳаны аҭҵаарадырратә усзуҩцәа. 1960-1980-тәи ашықәсқәа раан аинститут аколлектив маҷ-маҷ ихаҭәаауеит атәыла еиуеиԥшым аҭҵаарадырратә центрқәа рҿы аспирантурақәа ирылганы адиссертациақәа зыхьчаз, здырра ҳараку аҭҵаарадырратә усзуҩцәа рыла. Алингвистцәа: Т. Х. Ҳалбад, Н. В. Аршԥҳа, А. Д. Хьециа, Е. Қь. Кьылԥҳа, В. Е. Кәарҷиа, С. М. Наҷҟьебиа, В. М. Бганба, Л. Р. Ҳагба; афольклористцәа: Шь. Хь. Салаҟаиа, С. Л. Зыхәба, А. А. Аншба, Р. А. Ҳашԥҳа, В. Б. Агрба; алитератураҭҵааҩцәа: Л. Д. Чаҵәба, Н. П. Лакоба, В. В. Дарсалиа, В. Л. Ҵнариа, М. Т. Лашәриа, И. И. Кәыҵниа, Р. Хә. Қапба; аҭоурыхҭҵааҩцәа: Б. Е. Саӷариа, Л. М. Прицкер, Гь. А. Амҷба, Г. П. Лежава, С. З. Лакоба, Д. Ч. Нодиа; археологцәа: Гь. К. Шамба, Иу. Н. Воронов, О. Хә. Бӷажәба, Л. Г. Хрушкова, И. И. Ҵнариа, С. М. Шамба; аетнографцәа: Р. К. Ҷанба, Е. М. Малиаԥҳа, Г. Г. Ҭарџьманиԥа, Иу. Гә. Аргәын, П. К. Кәыҵниа, В. Л. Бигәаа, М. С. Ҭҳаицыҟә; амузыкаҭҵааҩцәа: И. М. Ҳашԥҳаи М. М. Ҳашԥҳаи; аҟазараҭҵааҩы Б. М. Аџьынџьал, адин ҭҵааҩы Г. В. Смыр; аекономикаҭҵааҩцәа: Б. Ш. Ашәба, Н. Е. Бушина, Р. М. Лагәлаа, А. М. Амқәаб, А. Р. Гәлиа уҳәа егьырҭгьы.
Аԥсуа институти атәыла ацентртә, иара убас арегионалтә академиатә институтқәеи (Н. Н. Миклухо-Маклаи ихьӡ зху аетнографиатә Институт, М. Горки ихьӡ зху адунеитә литература Аинститут, археологиатә Институт, СССР аҭоурых Аинститут, аибашьратә ҭоурых Аинститут, аҭоурыхтә Институт, И. А. Џьавахьишьвили ихьӡ зху аҭоурыхи, археологиеи, аетногарфиеи Ринститут) атәылаҿы Иреиҳаӡоу аҵараиурҭақәеи (М. В. Ломоносов ихьӡ зху Москватәи Аҳәынҭқарратә университет, Ленинградтәи аҳәынҭқарратә университет, Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет уҳәа егь. ) реимадара бзиа иалҵшәаны хықәкылатәи аспирантурала акадр ҿыцқәа рааӡарази, иара убасгьы аҭҵаарадырратә проектқәа реицынагӡарази алшара бзиақәа ҟалеит.
Рзанааҭтә усура инаваргыланы, аинститут аҭҵаарадырратә усзуҩцәа аӡәырҩы акыршықәса аԥсуа жәлар рзинқәа рыхьчара иазкыз амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара иалахәын. Урҭ иаартны иаҿагылон Аԥсны аҭоурыхи акультуреи рганахьала иҟаз аицакрақәа, ашәҟәқәа рыҩуан апартиатәи аҳәынҭқарратәи инстанциақәа рышҟа, аиҳабырахь. 30-40-тәи ашықәсқәа раахыс ириашамкәа иаанханы иҟаз Аԥсны амилаҭтә политикатә еилагарақәа рыриашара иазку апроблемақәа рыҭҵааразы аҳәара ҟарҵон. Активла иалахәын есжәашықәса Аԥсны протесттә ҳасабла имҩаԥысуаз аԥсуа жәлар рықәгыларақәа. Уи азы Аԥсни Қырҭтәылеи рпартиатә еиҳабыра аинстиут аусзуҩцәа кыдцаланы ирыман.
1980-тәи ашықәсқәа аҩбатәи рызбжазы Аԥсуа институт аҿы аусура иалагоит аԥсуаҭҵааҩцәа рабиԥара ҿыц: афилологцәа - Б. Г. Џьонуа, Џь. И. Адлеиԥҳа, В. А. Кәаӷәаниа, Ц. С. Габниаԥҳа, Ҭ. Шь. Џьапуаԥҳа, А. Гь. Ладариаԥҳа, З. Џь. Џьапуаԥҳа; аҭоурыхҭҵааҩцәа – В. М. Ԥачлиа, Р. К. Кациа, В. Ф. Быҭәба, Гә. Џь. Гәымба, Е. М. Ешба-Чкок; аетнологцәа – А. Е. Шьынқәба, С. А. Дбар, О. В. Маан; археологцәа – М. Хә. Хәарҵкьиа, Л. М. Кәаӷәаниа, Д. С. Бжьаниа.
Арҭ ашықәсқәа рзы Аԥсуа институт аҿы аус руан аҟәшақәа ааба, 70-ҩык инареиҳаны аҭҵаарадырратә усзуҩцәа. Урҭ рахьтә иҟан 10-ҩык аҭҵаарадырртә доқторцәа, 46-ҩык аҭҵаарадырратә кандидатцәа. Аинститут адиреқторс дыҟан Гь. А. Ӡиӡариа (1966-1988).
1988 шықәсазы Аԥсуа институт дахагылеит В. Г. Арӡынба. Аинститут усҟан хықәкыс ишьҭнахит атематика аус адулараҿы ахьыԥшымра ду аарԥшра, акрызҵазкуа аусмҩаԥгатәқәа разԥхьагәаҭареи реиҿкаареи. Адиректор аинститут аусзуҩцәа ирыдигалаз апрограммаҿы иқәиргылон аԥсуаҭҵаарадырразы акрызҵазкуаз адҵақәа, ҷыдала, адисциплинақәа рыбжьара арҿиаратә коллективқәа раԥҵара: ареспубликаҿы амилаҭбжьаратә еизыҟазаашьақәа рыҭҵааразы, «Аԥснытәи АССР атопонимқәеи агидронимқәеи рыхсаалеизга» азырхиаразы икомплекстәу аономастикатә гәыԥ аиҿкаара, «Аԥсны археологиа (ажәытәӡатәи аамҭа инаркны 17 –тәи ашәышықәса аҟынӡа)» захьӡу амонографиа аԥҵаразы археологиа иазку арҿиаратә гәыԥ аиҿкаара; азҵаара ықәгылан аҭыжьымҭақәа: «Аԥсуаа рытрадициатә культура», «Аԥсуа мифологиатә жәар», «Аԥсны аҭоурых» (3-томк иҟоу); «Аԥснытәи АССР. Аенциклопедиатә жәар» разырхиаразы аусура ахацыркра; Аԥсуа институт иҭнажьуаз аҭҵарадырратә ҭыжьымҭақәа рхыԥхьаӡара ацҵара. Аԥсуа институти, Аԥсуа университети, Аԥснытәи аҳәынҭқарратә музеии аҭҵаарадырра аганахьала русеицура уҳәа уб иҵегьы.
Иазԥхьагәаҭаз аусқәа рынагӡара залмыршахеит есааира иуадаҩхоз ауаажәларратә-политикатә ҭагылазаашьа иахҟьаны, В. Г. Арӡынба аполитикатә усзура ашҟа аиасра аниқәшәа. Уи раԥхьа СССР Иреиҳаӡоу Асовет ашҟа депутатс далырхит, анаҩс – Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу асовет ахантәаҩыс. Аха иара ус шакәызгьы, уеизгьы иалыршахеит иазԥхьагәаҭаз аҭҵаарадырратә уснагӡатәқәа рыҟнытә акык-ҩбак рынагӡара: иҭыжьын арҵагатә цхыраагӡа «Аԥсны аҭоурых» (1991), иара убас архивттә материалқәа реизга: «Аԥсны. Адокументқәа шаҳаҭра руеит. 1937-1953 шш. » (1992); имҩаԥган Зегьеидгылоутәи аҩаӡара змаз аконференциақәа ҩба – «Башкаԥсаратәи археологиатә семинар», «1986-1987 ш. ш. рзы имҩаԥгаз аетнографиатәии антропологиатәии ҭҵаарақәа рылҵшәақәа ирызкны Зегьеидгылоутәи аҭҵаарадырратә сессиа».
СССР ахыбгалара, уи ашьҭахьҵәҟьа излагаз Қырҭтәыла агрессиа, ақырҭуа ир еибашьрала Аԥсны рақәлара, шықәсык инеиҳаны ицоз Аԥсны аџьынџьтәылатә еибашьра, аҳтнықалақь Аҟәа аӷа инапаҵаҟа аҟазаара – ишьаарҵәыраз арҭ ахҭысқәа зегьы Аԥсуа институт азы итрагедиа дуны иҟалеит. 1922 шықәса 22. 10. рзы Қырҭтәылатәи арбџьар мчқәа аоккупациа ззыруз аҳҭнықалақь аҿы ирыблит Аԥсуаҭҵааратә институти Аԥснытәи аҳәынҭқарратә архиви рхыбрақәа; инықәыццышәаа ицеит урҭ рыҩныҵҟа иҵәахыз зегьы: архивтә фондқәа, иуникалтәу абиблиотека, аусзуҩцәа рнапылаҩырақәа, аҭыжьра иазырхианы иҟаз аҵарауаа русумҭақәа уҳәа уб. иҵегьы ирацәаны. Аибашьраан аԥсадгьыл ахьчараҿы иҭахеит аинститут аусзуҩцәа – М. Х. Хәарҵкьиа, В. Ф. Быҭәба, Л. М. Кәаӷәаниа. Аҟәа иалаханы иҟаз аинститут аусзуҩцәа В. Г. Арӡынба дызхагылаз Аԥсны ахьчаҩцәа иаартны ирықәыӡбарц азы аоккупациатә мчқәа изныкымкәа ишрықәмақархьазгьы, уи рзалмыршеит. Акраҵанакуан усҟан Аҟәа иаанханы иҟаз адиректор ихаҭыԥуаҩ В. В. Дарсалиа иникылаз ипозициа.
1992-1993 ш. ш. рзтәи Аԥсны аџьынџьтәылатә еибашьра ашьҭахьҵәҟьа иалагеит аинститут аиҭашьақәыргылара апроцесс: иҿыцны ишьақәыргылатәын аҭҵаарадырратә библиотека афондқәа. Уи аиқәыршәараҿы ацхыраара ду ҟарҵеит Урыстәылатәи аҭҵаарадырратә академиа асистема иалахәу Мрагылараҭҵаара Аинститут, А. М. Горки ихьӡ зху Адунеитә литература Аинститут, Архологиатә Институт, Н. Н. Миклухо-Маклаи ихьӡ зху аетнологиеи антропологиеи Ринститут, иара убас Мрагыларатә жәлар рҟазара Амузеи, Пиотр Ду ихьӡ зху антропологиеи аетнографиеи рмузеи (Кунсткамера) Адыгеиеи, Ҟарачы-Черқьессиеи, Ҟабарда-Балкариеи рреспубликақәа ринститутқәеи руниверситетқәеи, Ростови, Ставрополи, Краснодари атәылаҿацәқәа рҿы иҟоу аҭҵаарадырратә усҳәарҭақәа. Хаз игоу ԥыҭҩык аҵарауаагьы ҳамҭас аинститут иарҭеит рхатәы библиотекақәа (н. Г. Волкова, А. Х. Халиков).
Урҭ ашықәсқәа рзы нап аркын имариамыз аинститут аиҭашьақәыргылара апроцесс: аматериалтә-техникатә база, архив; иалыршан имаҷымкәа аҭҵаарадырратә процессқәа раларҵәара: Аԥсны аҵакырадгьыл аҩныҵҟа археологиатәи аетнологиатәи еқспедициақәа, жәларбжьаратәи, ареспубликатәи, аинститут иатәуи аконференциақәа, аишәа гьежьқәа уҳәа убас егьырҭ аусқәа рымҩаԥгара. Акыр иазҳаит аԥсуаҭҵаара иазкны иҭыҵуаз аҭҵаарадырратә литература ахыԥхьаӡара; аинститут аҿы иаартын иҿыцу аструктуратә ҟәшақәа: аполитологиеи аконфликтологиеи, аенциклопедиеи, ахыҵхырҭеи, аспирантуреи рыҟәшақәа.
Урҭ ашықәсқәа рзы акьыԥхь збаз аҭыжьымҭақәа рыҟнытә, хазы игоу авторцәа рышәҟәқәа рыдагьы, иҷыдоу аҭыԥ ааныркылоит аколлективтә монографиақәа, аҭҵаарадырратә статиақәа реизгақәа. Аколлективтә монографиақәа рҟнытә иалукаар алшоит: «Ҳаамҭазтәи Аԥсны ақыҭа: асоциалтә-етнографиатәи антропологиатәи аҭҵаарақәа» (2006; Н. А. Дубова, В. И. Козлов, А. Н. Иамсков рредақторрала), «Кавказ ажәларқәа» рсериаҿы Британиа иҭыжьыз ашәҟәы «Аԥсуаа» (1999ш. ,аиқәыршәаҩ Џь. Ҳиуитт), Миклухо-Маклаи ихьӡ зху аетнологиеи антропологиеи Ринститути Аԥсуаҭҵааратә институти еицдырхиаз, нас «Ажәларқәеи акультуреи» асериаҿы иҭыжьыз «Аԥсуаа» (1-тәи аҭыжь. – 2007, 2-тәи - 2012ш. ш. ; атакзыԥ. аредакторцәа Иу. Д. Анчабаӡе, Иу. Г. Аргәын), «У111-Х1 ашә. рзы Аԥсуа аҳра аҟазара» (2011; аҭакзыԥ. Аредактор, аиқәыршәаҩы Е. Иу. Ендольцев), «Азиеи, Кавкази Урало- Поволжиеи. 1-тәи атом. Аԥсны» (2013; аҭакзыԥ. Аредактор А. Иу. Скаков). Архивтә документқәеи аматериалқәеи кьыԥхьын аҭыжьымҭақәа: «1917-1921 ш. ш. Аԥсны ахақәиҭратә ҵысра алахәцәа. Кьаразааи, Агвардиаҟаԥшьааи, апартизан ҟаԥшьааи ргәалашәарақәа» (2007; аиқәыршәаҩы А. Е. Кәыпраа, А. Ф. Аҩӡба), «Х1Х-тәи ашәышықәсазтәи (1803 – 1839) Аԥсны аҭоурых. Адокументтә материалқәа реизга», 3- томк: (1 атом. 2008; аиқәыршә. Гь. А. Ӡиӡариа), «ХУ111-Х1Х ашәышықәсазтәи Аԥсны аҭоурых иазку аматериалқәа. (1762-1859)» (2-тәи атом, 2011; аиқәыршә. А. Е. Кәыпраа, С. Шь. Салаҟаиа,А. Ф. Аҩӡба), «Х1Х-тәи ашәышықәсазтәи Аԥсны аҭоурых иазку аматериалқәа. (1863-1874)» (3-тәи атом. 2012; аиқәыршә. А. Е. Кәыпраа, С. Шь. Салаҟаиа,А. Ф. Аҩӡба), «Аԥсны. Адокументқәеи аматериалқәеи (1917-1921 ш. ш. )» (2009; аиқәыршә. Р. Х. Гәажәба), «Аԥсны асоветтә аамҭазтәи аҭоурых иазку аматериалқәа», 3-томкны: 1-тәи атом – Аԥснытәи ССР актәи ажәашықәсазы (1921-1931 ш. ш. ) Ақыҭа. Ақыҭанхамҩа» (2012; аиқәыршә. А. Е. Кәыпраа, 2-тәи атом - Аԥснытәи ССР актәи ажәашықәсазы (1921-1931 ш. ш. ) . Жәлартә ҵарадырра. Акультура. Аҭҵаарадырра» (2012 ; аиқәыршә. А. Е. Кәыпраа), 3-тәи атом - Аԥснытәи ССР актәи ажәашықәсазы (1921-1931 ш. ш. )» (2016; аиқәыршә. А. Е. Кәыпраа), «1992-1993 ш. ш. рзы Ареспублика Аԥсны амедицинатә маҵзура» (Адокументқәеи аматериалқәеи» 2018; аиқәыршә. А. Ф. Аҩӡба, Е. Г. Гегиа).
Акьыԥхь рбеит апериодикатә ҭыжьымҭақәа рҟнытә аматериалқәа зныз ашәҟәқәа: «Аԥсни аԥсуааи Урыстәылатәи апериодикаҿы (Х1Х – ХХ ашә. алагамҭеи)», 2- шәҟәык (1-тәи ашәҟәы 2005; аиқәыршә. Р. Х. Агәажәба,Ҭ. А. Ачыгәба, 2-тәи ашәҟәы – 2008; аиқәыршә. Р. Х. Агәажәба,Ҭ. А. Ачыгәба) , «Агазеҭ «Аԥсны» (1919-1921 ш. ш. )» (2006, акьыԥхь азырх. В. Ш. Аҩӡба), «Агазеҭ «Республика Абхазия». 1992 ш. [[Нанҳәамза|нанҳәа]] 14 – 1993 ш. цәыббра 30» (2017; аиқәыршә. А. Ф. Аҩӡба,В. З. Чамагәуа), «Агазеҭ «Конфедерация», 1992-1993 ш. ш. » (2018; аиқәыршә. Л. Р. Ҳагба, А. Ф. Аҩӡба).
Аԥсуаҭҵааратә институт аҿы имҩаԥгаз жәларбжьаратәи, ареспубликатәи, аинститутә конференциақәеи аԥхьарақәеи ирыбзоураны иҭыжьын хыԥхьаӡара рацәала аҭҵаарадырратә статиақәа реизгақәа, урҭ иреиуоуп: «Кавказтәи абызшәадырреи афольклорҭҵаареи ҳаамҭазтәи рыпроблемақәа. Афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоқтор К. С. Шьаҟрыл диижьҭеи 100 шықәса аҵра иазкны имҩаԥгаз жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа аматериалқәа (лаҵара 28-30 1999ш. Аҟәа» (2000; аҭакз. Аред. Л. Р. Ҳагба), «Кавказ: аҭоурых, акультура, атрадициақәа, абызшәақәа. Лаҵара 28-31 2001 ш азы имҩаԥгаз Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт 75 шықәса ахыҵра иазкыз жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа аматериалқәа рыла, Аҟәа» (2004; аҭакзыԥ. Аредактор В. Ш. Аҩӡба), «Амилаҭтә культурақәа ҳазҭагылоу аамҭазы: Алитература. Афольклор»). 2003ш. жьҭарамза 22-26 ш. азы Аҟәа имҩаԥгаз жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа аматериалқәа рыла. (2012; аҭакзыԥх. аредактор А. И. Чагин, В. Ш. Аҩӡба, А. А. Бигәаа), «Актәи Аԥснытәи жәларбжьаратәи археологиатә конференциа. Кавказ амшынеиқәаҿықәтәи ажәытәӡатәи акультурақәа, урҭ ргәыларатә регионқәа ркультурақәеи дареи реигәныҩра. Акультуратә ҭынха аиқәырхара. . Иу. Н. Воронов игәалашәара иазкны». (2006; аҭакзыԥ. аредактор В. В. Бжьаниа), «Аҩбатәи Аԥснытәи жәларбжьаратәи археологиатә конференциа. Кавказтәи ажәытәӡатәии абжьарашәышқәсатәии археологиа апроблемақәа. М. М. Ҭраԥшь игәалашәара иазкны. 2008ш. абҵара 8-12, Аҟәа» (2011; аҭакзыԥ. Ардеактор А. Иу. Скаков), «Актәи Жәларбжьаратәи Инал -иԥа иԥхьарақәа (2007ш. жьҭаара 9-12, Аҟәа)» (2011; аҭакзыԥ. аред. Ҭ. А. Ачыгәба), В. Г. Арӡынба диижьҭеи 65 шықәса аҵра иазкыз жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа, «З. В. Анчабаӡе диижьҭеи 90 шықәса иазкыз аҭҵаарадырратә конференциа (2010ш. лаҵара 27-28, Аҟәа)» (2012, аредактор хада С. Шь. Салаҟаиа), «Ахԥатәи Аԥснытәи жәларбжьаратәи археологиатә конференциа, Кавказ ажәытәӡатәии абжьарашәышықәсатәии археологиа апроблемақәа. 2011 ш. абҵара 28 - ԥхынҷкәын 1, Аҟәа). Г. К. Шамба игәалашәара иазкны» (2013; аҭакзыԥх. аредактор А. Иу. Скаков), «Кавказ имҩаԥысуаз аибашьрақәа – аҭоурых аҵатәхәқәа. 1992-1993 ш. ш. азтәи Аԥсны жәлар рџьынџьтәылатә еибашьра 20 шықәса ахыҵра иазкны имҩаԥгаз жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа аматериалқәа рыла. 2012 ш. абҵара 11-12, Аҟәа» (2014; аҭакзыԥх. аред. С. Шь. Салаҟаиа), «Амилаҭтә культурақәа ҳаамҭазы»: Алитература. Афольклор. (В. В. Кожинов игәалашәара иазкны). Аҩбатәи жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа аматериалқәа. 2012 ш. жьҭаара 15-18 2012 ш. Аҟәа» (2015; аҭакзыԥх. аред. В. А. Бигәаа, В. Ш. Аҩӡба), «Аибашьреи аҭынчреи Кавказ аҭоурых аҿы. 1992-1993 шш. азтәи Аԥсны жәлар рџьынџьтәылатә еибашьра 20 шықәса ахыҵра иазкны имҩаԥгаз жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа аматериалқәа рыла. (2013ш. Жьҭаара 24-26, Аҟәа» (2016; аредколлегиа), «Аҩбатәи Жәларбжьаратәи Инал-иԥа иԥхьарақәа. 2011ш. жьҭаара 11-13, Аҟәа» (2016; аҭакз. аред. В. Л. Бигәаа), «Кавказ Х1Х-ХХ-тәи ашәышықәсқәа рзы аҭоурыхтә еиҭакрақәа раан; аполитикатә, асоциалтә,аинтеллектуалтә ҭоурых ирызку апроблемақәа. Г. А. Ӡиӡариа диижьҭеи 100 шықәса аҵра иазкны имҩаԥгаз жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа аматериалқәа (2014ш. лаҵара 5-7, Аҟәа) (2016; аредколлегиа), «Аԥсны адунеитә ҭоурых аҿи жәларбжьаратәи аизыҟазаарақәа рҿи». Жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа. В. Г. Арӡынба диижьҭеи 70 шықәса аҵра иазкны (2015ш. лаҵара 14-17, Аҟәа ақ. )»(2016; аҭакзыԥх. аред. А. Иу. Скаков), «Ахԥатәи жәларбжьаратәи Инал-иԥа иԥхьарақәа. 2016ш жьҭаара 4-6, ақ. Аҟәа» (2017; аҭакз. аред. Иу. Д. Анчабаӡе), Идыру археолог-кавказҭҵааҩы Л. Н. Соловиов игәалашәара иазкны «Кавкази Аԥсни ажәытәӡани абжьаратәи ашәышықәсқәеи рзы: акультурақәа реигәныҩра» зыхьӡу 1У –тәи Аԥснытәи археологиатә конференциа аматериалқәа. (2013 ш. абҵара 26-30, Аҟәа)» (2017ш. Аредактор хада А. И. Џьапуа), афольклорҭҵааҩы, еицырдыруа нарҭҵааҩы, алитератураҭҵааҩы, ауаажәларратә усзуҩы А. А. Аншба игәалашәара иазкны жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа: «Кавказ ажәларқәа рфольклор: аҭоурыхтә ҭынхеи ҳаамҭатәи абзазаашьеи»(2016ш. жьҭаара 24-27, Аҟәа ақ. » (2019 ш; аҭакзыԥх. аредактор Ц. С. Габниа).
Иахьатәи аамҭазы Аԥсуа ҭҵааратә институт аҿы иҟоуп аҟәшақәа 8: абызшәатә, афольклортә, алитературатә, археологиатә, аетнологиатә,аҭоурыхтә,ахыҵхырҭатә, аполитологиатәи аконфликтологиатәи; алабораториақәа ҩба адиалектологиатәии афольклортәии; аинститу аҿы иҟоуп архивтәи аҭҵаарадырратә библиотекеи; аус руеит 105-ҩык аҭҵаарадырратә усзуҩцәа, урҭ рҟнытә адокторцәа – 20. ҩык, аҭҵаарадырратә кандидатцәа -27-ҩык (2019).
==Алитература==
* Бӷажәба Х. С. Аԥсуа институт аҭоурых иазкны// Абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи ирызку Аԥсуа институт Аусумҭақәа. ХХХ11 атом. Аҟәа, 1961;
* Ӡиӡариа Г. А. Аҭҵаарадырра ашәҭыкакаҷра// Аԥснытәи АССР асоветтә жәларқәа риашьаратә ҭаацәараҿы. Аҟәа, 1972;
* Салаҟаиа Ш. Х. Аԥсуаҭҵаара ацентр ( Қырҭтәылатәи Аҭҵаарадырратә академиа иаҵанакуа Д. И. Гәлиа ихьӡ зху абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи рзы Аԥсуа институт 50 шықәса ахыҵразы), Аҟәа , 1982;
* Ҷоҷуа А. М. Иалкаау арҿиамҭақәа. Қарҭ, 1987;
* Аԥсуаҭҵааратә институт аусзуҩцәа русумҭақәа рҭыжьымҭа абиблиографиатә рбага (1925-2000) / аиқәыршәаҩ: Е. В. Марганиа, Л. Д. Наҷҟьебиа. Аҟәа, 2001; В. Ш. Аҩӡба Д. И. Гәлиа ихьӡ зху агуманитартә ҭҵаарақәа рзы Аԥсуа институт: аҭоурых, апроблемақәа, аперспективақәа// Кавказ: аҭоурых, акультура, атрадициақәа, абызшәақәа. (Аԥсуа Ҭҵаарадырратә академиа иаҵанакуа Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуа гуманитартә аҭҵаарадырратә институт 75 шықәса ахыҵра иазкны имҩаԥгаз Жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа аматериалқәа рыла, 2001 ш. лаҵара28-31, Аҟәа2003 ш;
* ААУ апрофессортә-рҵаҩратә еилазаара рҭҵаарадырратә усумҭақәа рбиблиографиатә рбага (1979-2004). (Аиқәыршә. Ш. С. Гәарамиа)). Аҟәа). Аҟәа, 2011; Асоветтә ҟәша иаҵанакуа Аԥсны аҭоурых аматериалқәа. Аԥсны ССР актәи ажәашықәсазы (1921-1931ш. ш. ). Жәлартә ҵара. Акультура. Аҭҵаарадырра. Атехникатә ааглыхра. (Аиқәыршә. А. Е. Кәыпраа). Аҟәа, 2015;
* Арӡынба В. Г. Қырҭтәылатәи Аҭҵаарадырратә академиа иаҵанакуа, Д. И. Гәлиа ихьӡ зху абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи рзы Аԥсуа институт аперспективақәеи апроблемақәеи
* Арӡынба В. Г. Аусумҭақәа реизга. Х-томкны иҟоу. 11 атом. Кавказтәи амифқәеи, абызшәақәеи, аетносқәеи. М. Аҟәа, 2015.
[[Акатегориа:Дырмит Гәлиа]]
[[Акатегориа:Аԥсны аҭҵаарадыррақәа ракадемиа]]
[[Акатегориа:1925 шықәсазы иаԥҵаз аиҿкаарақәа]]
j33bkyga8salacpgi2rgjw053d1asjt
164065
163738
2026-04-18T02:32:41Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
162659
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка амузеи
| даҽа ахьӡ = Абхазский институт гуманитарных исследований им. Д. И. Гулиа Академии наук Абхазии
| афото = 2014 Suchum, Abchaski Instytut Badań Humanistycznych (01).jpg
| ишьаҭаркын = {{date|13|1|1925}}
| атәыла = Аԥсны Аҳәынҭқарра
| аҭыӡҭыԥ = [[Аҟәа]]
| аофициалтә cаит = http://akademra.org/institutions/instituty-ana/abhazskij-institut-gumanitarnyh-issledovanij-im-d-i-gulia-abigi-ana/
}}
'''Дырмит Гәлиа ихьӡ зху аԥсуаҭҵааратә институт''' ({{lang-ru|Абхазский институт гуманитарных исследований им. Д. И. Гулиа Академии наук Абхазии (АбИГИ АНА)}}) — аԥсуа ҭҵаарадырратә центр; [[Аҟәа]] иҟоуп. Аԥсуа ҭҵаарадырра иазку аинститут аиҿкаара аидеиа хацыркын 20-тәи ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа рзы; раԥхьаӡа акәны уи аӡбахә аартны ирҳәеит Аԥсуа ҭҵаарадырратә Уаажәларра [[Амшын Еиқәа|1924]] шықәса цәыббрамза аҩбатәи азбжазы имҩаԥыргаз Амшын еиқәа агаҿатәии Мраҭашәаратәи Кавкази атәылаҿацә аҭҵааҩцәа Реизара Ду аҿы.
1925 ш. жьырныҳәа 13 рзы Н. Лакоба ихантәарала имҩаԥысыз Аԥсуа ҭҵаарадырратә уаажәларра аилатәараҿы еиқәшаҳаҭны иазхаҵаны ирыдыркылеит «Аԥсны акультуреи аекономикеи реизырҳаразы ара аҭҵаарадырратә институт аԥҵара хымԥада ишаҭаху» ҳәа ақәҵара. Аԥсуа ҭҵаарадырразы иразҟыӡбагахаз ари аизара иалахәын Д. И. Аланиа, З. Н. Бениа,А. М. Ҷоҷуа, Н. С. Патеиԥа, Веқслер, Ступак, Кудриашов, А. И. Чыкәбар, Г. П. Барач. А. А. Колоковски, Л. Л. Захаровски, Л. В. Карташев, С. П. Басариа, Кашкина, Мелиавицки, Р. И. Какәуба, В. И. Стражев, А. С. Меерович, Бердичевски, В. П. Малеев, Н. В. Риабов, Фармаковски. Иара убри аилатәараҿы Аԥсуа ҭҵаарадырратә уаажәларра асовет ирыдҵан аинститут аиҿкаара иазкны иазырхиаз апроект Аԥсуа Центртә Нагӡаратә Комитети Асовет жәлар ркомитети рҿаԥхьа азҵаара ықәыргыланы, абри аус ахәаԥшразы ирыдыргаларц. Ирыдгалаз апроект аҿы ишарбаз ала, иаадыртраны иҟаз аинститут аҿы иазԥхьагәаҭан: ашьхара-геологиатә, адгьылтә (анышәтә), абиологиатә (уи иаҵанакуаз азоологиеи аботаникеи ацҵаны), иара убас агуманитартә (аҭоурых, археологиа, аетнографиа, абызшәадырра, афольклор уҳәа), агеографиатә, атехн. -ааглыхратә, абиблиографиатә, анозологиатә, асанитартә, амузеитә ҟәшақәа раартра. Аштат аҿы 20-ҩык аусзуҩцәа рҭыԥ азылхны шықәсыктәи абиуџьет 30 096 мааҭ азыԥҵәаны аҟаҵара. Аха Аԥсны аиҳабыра аԥара ахьрымамыз иахҟьаны ари апроект мап ацәыркыр акәхеит. Уи ацынхәрас академик Н. И. Марр иаԥшьгарадла иақәшаҳаҭхеит Аԥсуа бызшәеи алитературеи Ракадемиа аартра. Ари академиа аартра иазкны аԥшьгаратә гәыԥ реилатәара мҩаԥысит академик Н. И. Марр инапхгарала, 1925 ш. 11. 10. рзы. Уи иалахәын А. М. Ҷоҷуа, С. М. Ашәхәацаа, Н. С. Патеиԥа, С. И. Ҷанба, П. С. Шьаҟрыл, Ш. Е. Хокьерба, А. И. Чыкәбар. Урҭ иазгәарҭеит Академиа иаарласны аартра хымԥада ишаҭаху, иара убасгьы иазԥхьагәарҭеит уи анаҩстәи аусуратә план. 1926 ш. 26. 05. азы Аԥснытәи ССР Асовет Жәлартә комитет ишьақәнаргылеит «Аҳәынҭқарратә усҳәарҭа «Аԥсуа бызшәеи алитературеи Ракадемиа» аԥҟара, уи аԥхықәра хадақәа ҳәаақәҵаны: «а) аԥсуа бызшәеи, насгьы уи инадҳәаланы аԥсуа жәлар рыбзазареи рҭоурыхтә культуреи ҭҵаарадыррала рыҭҵаара; аԥсуа хатә ажәеи аԥсуа милаҭтә литературеи атехникатә еиӷьтәра; в) Аԥсны аинтересқәа ирызкны аҭҵаарадырра-рккаратә усзура аганахьала иҟаҵоу ақәҿиарақәеи аихьӡарақәеи массала ауаа рыларҵәара уҳәа убас иҵегьы.
Аԥсуаҭҵааратә институт ҳәынҭқарратә ҭҵаарадырратә усҳәарҭак аҳасабала, официалла аҭоурых хацыркуп аԥсуа бызшәеи алитературеи Ракадемиа анаадыртыз инаркны. Еиуеиԥшым аамҭақәа рзы Академиа иалахәылаз аҵарауаа рхыԥхьаӡара 9-ҩык инадыркны 30-ҩык рҟынӡа инаӡоит, аха аштат аҿы иҟаз 3-4-ҩык ракәын. Раԥхьатәи хантәаҩыс дыҟан А. М. Ҷоҷуа. Уи ишьҭахь – Д. И. Гәлиа, уи маӡаныҟәгаҩыс диман – П. С. Шьаҟрыл. Аԥсуа бызшәеи алитературеи Ракадемиа аусура мҩаԥнагон асеқциақәа рыла ишаны: атерминологиатә, аҭыжьырҭатә, аҟазареи амузыкатә фольклори. Аԥсуа ҭҵаарадырратә Уаажәларра аҽамаданы, Академиа ишьақәнаргылеит: [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] Аҭҵаарадырратә академиа иатәу Азиатәи аинститут, аҳәаанырцәтәи акультуратә еимадарақәа алзыршоз Зегьеидгылоутәи ауаажәларра, Горсктәи атәылаҿацәҭҵааратә институт, Асахь. ҭҵаарадыррақәа ирызку Аҳәынҭқарратә академиа, Кавказтәи аҭоурых-археологиатә институт уҳәа СССР аҭҵаарадырратә усҳәарҭақәа рҿы аимадара бзиақәа. Иара убас аиҩызара рыбжьан Аԥсуа академиеи еицырдыруа аҵарауаа: апроф. Н. И. Марри, апроф. Н. Ф. Иаковлеви, Г. Шмидти, иара убас Москватәи Ацентртә жәларҭҵааратә музеи амаӡаныҟәгаҩи.
Аԥсуа бызшәа академиа иҭнажьит: Н. И. Марр «Аурыс-аԥсуа жәар», Д. И. Гәлиа - «Аԥсуаа рҿы аџьма акульт» (Аԥсуа етнографиа иазкны), «Алитературеи абызшәадырреи рзы атерминологиа (аурыс-аԥсуа, аԥсуа – аурыс); К. В. Ковач - «101 аԥсуа ашәа», «Кәыдрытәи аԥсуаа рашәақәа»; иара убас иҭыжьын асахьаркыратә литература шәыҟәқәа жәпакы.
1930 ш. 28. 05. рзы Аԥснытәи Жәлартә ҵара акомитет иаднакылеит аԥсуа бызшәеи алитературеи Ракадемиа Аԥсуа бызшәеи алитературеи ирызку аҭҵаарадырра-ҭҵааратә институт ҳәа ахьӡ аиҭеиҭакразы ақәҵара. Аинститут аштат аҿы аус руан 4-ҩык: адиректор (Г. Берзениа), адиректор ихаҭыԥуаҩ (Д. Гәлиа), иара убас ҩыџьа аҭҵаарадырратә усзуҩцәа. 1931 ш. 5. 08. азы Аԥснытәи Ацентртә Нагӡаратә комитет апрезидиум иаднакылоит Аԥсуа ҭҵаарадырратә уаажәларреи Аԥсуа бызшәеи алитературеи аҭҵаарадырра-ҭҵааратә институти реидҵаразы ақәҵара. Уи иахҵан Аԥснытәи аҿацәҭҵааратә ҭҵаарадырра-ҭҵааратә институт ҳәа. Еилазаашьала уи асеқторқәеи аҟәшақәеи рыла еиҟәшан. Аус руан х-сеқторк: 1) аԥсуа бызшәеи, алитературеи, аҟазареи; 2) ауаажәларратә- ҭоурыхтә; 3) аҭыԥантә ааглыхреи ақыҭатә нхамҩеи ҳәа 2-сеқциак змаз жәлартә нхамҩатә ҟәша. Аԥсуа бызшәеи, алитературеи, аҟазареи рсеқтор 4-сеқциак рыла ишьақәгылан: а) абызшәадырра, аҭҵаарадырратәи апрактикатәи аграмматика, б) арҵагатә шәҟәқәа, в) асахьаркыратә литературеи жәлар рырҿиареи, г) аҟазареи. Ауаажәларратә-ҭоурыхтә сеқтор шьақәгылан: апартиа аҭоурыхи Аԥсны ареволиуциа аҭоурыхи, аетнографиеи, асоциалисттә культуреи абзазареи - уи аҩныҵҟа иҟан иара убас акультуратә револиуциеи, абзазара аԥсахреи, амцхаҵарақәа раҿагылареи ирызкыз асеқциақәагьы. Аинститут анапхгара азнауан адиреқторат: А. К. Ҳашба (адиректор), ҩыџьа ихаҭыԥуаҩцәа – В. И. Кәыкба, С. И. Ҷанба; асеқциа еиҳабцәас иаман: А. В. Фадеев (ауаажәларратә-ҭоурыхтә), Бибикови В. Г. Семионови (жәлартә нхамҩатә), А. А. Колоковски (аботаника), В. И. Кәыкба (абызшәеи алитературеи).
Урҭ ашықәсқәа рзы аинститут аҿы ихацыркын «Аусумҭақәа» рҭыжьра. Уа ианылон аҵарауаа рколлективтә статиақәа реизгақәа реиԥш, хазы игоу авторцәа рмонографиатә усумҭақәагьы. Иара убас адәаҿы еизыргоз афольклортә-етнографиатә, ма алингвисттә материалқәа; инеизакны уи аамҭа иалагӡаны иҭыжьын 34 том, убарҭ зегь рҟынтә Аҩбатәи Адунеитә еибашьра ду ҟалаанӡа – 20.
1935 ш. азы Аԥснытәи аҿацәҭҵааратә ҭҵаарадырра-ҭҵааратә институт академик Н. И. Марр ихьӡ ахҵан. Аинститут ахьӡгьы ԥсахны Аԥсуа культура аинститут ҳәа ахьӡҵаны СССР Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа асистема иалаҵан. 1938-1948 ш. ш. рзы аинститут диреқторс дыҟан А. М. Ҷоҷуа. 1930-тәи ашықәсқәа аҩбатәи рызыбжазы аинститут харҭәаахеит аҵарауаа ҿыцқәа рыла: К. С. Шьаҟрыл, А. А. Олонецки, Б. П. Џьанашьиа, И. Г. Анҭелава, Хә. С. Бӷажәба, Гь. А. Ӡиӡариа. Сталини Бериеи раамҭақәа рзы массала имҩапысуаз арепрессиақәа, арӡрақәа аинститут ӷәӷәала ааха арҭеит. Аԥснытәи аинтеллигенциеи аҳәынҭқарратә усзуҩцәеи аӡәырҩы реиԥш, харада ахара рыдҵаны, русқәа еиқәырҽаҽаны идырӡит аинститут аҿы аус зуаз аԥсуа ҵарауаа: А. К. Ҳашба. В. И. Кәыкба, С. М. Ашәхаҵаа, В. М. Маан, З. Р. Агрба. Даҽа гәыԥҩык аԥсуа ҵарауаа арепрессиақәа ирцәынхеит Аԥснынтәи ибналаны ацара ахьрылшаз иабзоураны. Акьыԥхь аҿы урҭ зегьы «жәлар раӷацәа» ҳәа рыхьӡ ҳәаны ирықәыӡбон. Аҭҵарадырра иазкыз ихатәраз ҳәа ишьаз аҭыжьымҭақәа рыҿгьы иуԥылар алшон уи аамҭа еиқәаҵәа азы иҟазшьарбагаз абас еиԥш иҟаз ақәыӡбарақәа: «. . Уажәы иаҿаԥырҽыз жәлар раӷацәа, Аԥсуа акультура аинститути, Жәлартә ҵара акомитети, Аԥснытәи асовет шәҟәыҩҩцәа реидгылеи рҿы итәаз абуржуазтә милаҭеилыхҩцәа, агәазыҳәаратә нырра ду узҭо, ибеиаӡоу ақырҭуа культура дуӡӡа иацәхьаҵны, аганахь игылаз… избанзар урҭ имаҭ шҳамыз ргәы-ԥсы зегьы ала ақырҭуа жәлар рцәымӷын. Қырҭтәыла аҟәыҭхазаара, Қырҭтәылеи Аԥсни рџьажәлар ирыбжьоу сталинтәи аиашьаратә еиҩызара аԥырхагахара, Аԥсны инхо ақырҭуа џьажәлар зегь рыла рыларҟәра - абас акәын ишыҟаз урҭ имҩаԥыргоз атеррористтә, аконтрреволиуциатә, арӷьа-троцкисттә политика. Асабрадақәа рхаҵаны, асоветтә мчра бзиа ирбошәа рҽыҟаҵаны, урҭ Аԥсны акыраамҭа рыцәгьаусқәа ирҿын, асоциалистә ргылара системала ааха аҭо. Избан арҭ агәымхашьацәа, абуржуазтә милаҭеилыхҩцәа Қырҭтәыла абриаҟара изырцәымӷхаз? Избанзар урҭ амҵақьақьаҩцәа зегьы - лакобақәеи агрбақәеи Қырҭтәылатәи аџьажәлар мацара ракәӡам изаӷоу, урҭ Аԥсны аџьажәларгьы ираӷоуп. Урҭ ахәымгақәа, ихагахаз ауаа мишәанқәа, аԥсахҩы ламысдақәа – афашисттә, иара убас егьырҭ аҳәаанырцәтәи аԥшыхәыҩцәа рагентцәа роуп. Урҭ аханатәгьы асовет мчра ианымшәо иаӷацәан, асоциализм иаӷацәоуп, Ленини – Сталини рпартиа Ду иаӷацәоуп».
Аха иара убри аамҭазы акьыԥхь рбеит аԥсуаҭҵаара иазкны акрызҵазкуа аусумҭақәа: Н. И. Марр «Аԥсуаа рбызшәеи рҭоурыхи иазкны», А. В. Фадеев «Аԥсны аҭоурых иазкны икьаҿу аочерк», Гь. А. Ӡиӡариа «ХХ ашәышықәса актәи азыбжазы Аԥсны азы ақәԥара».
1939 шықәсазы аинститут дырҩегьых ахьӡ ԥсахны Н. И Марр ихьӡ зху абызшәеи аҭоурыхи рзы Аԥснытәи аҭҵаарадырра-ҭҵааратә институт ҳәа ахьӡҵан. 1941 шықәсазы, [[Қырҭтәылатәи Асоветтә Социалисттә Республика|Қырҭтәылатәи ССР]] Аҭҵаарадырратә академиа анаԥҵаха ашьҭахь, уи асистема иалаҵан. 1930-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы аинститут аҿы аԥсуаҭҵааратә тематика еиҳа-еиҳа еиҵало иалагеит: уи хымԥада ақырҭуа ҭоурыхҭҵаареи акультуреи ашьаҭала иахәаԥшуан, аԥсуа бызшәа афункциақәа еиҳа-еиҳа имаҷхон; иҭыҵуаз аусумҭақәа рҿы аԥсуа авторцәа рхыԥхьаӡара еиҵалон; аԥсышәала иҩу астатиақәа зынӡасгьы ианыломызт; дара аизгақәа ртитултә даҟьақәа рҿы қырҭшәалеи урысшәалеи мацара ианырҵон. Аҩбатәи адунеитә еибашьра ианалага нахыс ари атенденциа еиҳа-еиҳа аҽарыӷәӷәо иалагеит, уи ус иҟан 1950-тәи ашықәсқәа аҩбатәи рызыбжанӡа. Аинститут диреқторцәас урҭ ашықәсқәа рзы иҟан: В. А. Ивардава, П. К. Ратиани, П. Г. Гәыџьабиӡе.
1945 шықәсазы аинститут аилазаашьатә структура аҟнытә иалхын аботаникатә сеқциа, Аҟәатәи аботаникатә баҳча аҳәаақәа ирҭагӡаны иаԥҵан ихазу аҭҵаарадырратә усҳәарҭа.
1950 шықәсазы Аԥсуа институт даҽа зныкгьы ахьӡ ԥсахны, «Абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи рзы Аԥсуа институт» ҳәа ахьӡҵан. Аамҭакала, 1950 шықәсазы «абызшәатә дискуссиақәа» ирыбзоураны имҩаԥгаз аӡбарақәеи, иара убасгьы И. Марр илингвисттә ҵара иазыруаз акритикеи инарымаданы аинститут ихьӡ ахырхит; 1954-1955 ш. ш. аинститут Д. И. Гәлиа ихьӡ ахырҵоит, анаҩс 5 шықәса хьӡыда иҟан. 1960 шықәсазы Д. И. Гәлиа иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь аинститут еиҭа ихьӡ ахырҵеит.
«Аԥсасира» аамҭазы СССР иҟалаз аполитикатә еиҭакрақәа, хымԥада аинститут аусура акыр иазеиӷьхеит: аҽарҭбаауа иалагеит аԥсуаҭҵааратә тематика, Москвеи, Ленингради, Қарҭи аҭҵаарадырратә центрқәа рҿы аспирантура иалгаз аҭыԥантәи аспециалистцәа рыла иазҳаит аинститут акадртә еилазаашьа; игәоуҭартә еиԥш иазҳаит аусзуҩцәа рыҭҵаарадырратә кьыԥхьымҭақәа рхыԥхьаӡара. Еиԥҟьарада, исистематәны иҟалеит археологиатәи афольклортә-етнографиатәи аеқспедициақәа. Арҭ ашықәсқәа рзы аинститут аҿы аус руан аҟәшақәа хԥа: абызшәеи алитературеи, аҭоурыхи аетнографиеи, аекономикеи. Аҭҵаарадырратә усзуҩцәа рхыԥхьаӡара иазҳаит 14-ҩык рҟынтәи 31-ҩык рҟынӡа. Урҭ реиҳараҩык аҭыԥантәи ҵарауаан. Аинститут аҿы аԥышәа ду змаз аспециалистцәа инарывагыланы қәҿиарала аус руан аҵарауаа қәыԥшцәагьы; афилологиа аганахьала: Х. С. Бӷажәба, К. С. Шьаҟрыл, Б. П. Џьанашьиа, Б. В. Шьынқәба, М. М. Цколиа, Е. П. Шаҟрылԥҳа, Шь,Ҟ. Арсҭаа, Л. П. Ҷкадуа, В. Х. Конџьариаԥҳа; аҭоурыхҭҵаара аганахьала: И. А. Аџьынџьал, А. А. Оленецки, Л. Н. Соловиов, Г. А. Ӡиӡариа, Шь. Д. Инал-иԥа, И. Г. Анҭелава, М. М. Ҭраԥшь, А. А. Аԥшьлаа, З. В. Анчабаӡе, А. Ф. Хонелиа, Л. Х. Акаба, Ц. Н. Бжьаниа, А. Е. Кәыпраа, М. М. Гәынба,. Арҭ ашықәсқәа рзы аинститут директорс дыҟан Х. С. Бӷажәба (1953-1966).
1960-тәи ашықәсқәа аҩбатәи рызбжа инаркны акыр еиӷьхоит аинститут аматериалтә-техникатә база, еиҳахоит акадрқәа рхыԥхьаӡара, иаадыртуеит аҟәша ҿыцқәа. Аинститут аҿы аус руан аҟәшақәа фба – абызшәа; алитературеи афольклори; аҭоурыхтә; археологиатә; аетнографиеи аҟазареи; аекономикатәи; урҭ рҿы аҭҵаара ус рнапы алакын 60-ҩык инареиҳаны аҭҵаарадырратә усзуҩцәа. 1960-1980-тәи ашықәсқәа раан аинститут аколлектив маҷ-маҷ ихаҭәаауеит атәыла еиуеиԥшым аҭҵаарадырратә центрқәа рҿы аспирантурақәа ирылганы адиссертациақәа зыхьчаз, здырра ҳараку аҭҵаарадырратә усзуҩцәа рыла. Алингвистцәа: Т. Х. Ҳалбад, Н. В. Аршԥҳа, А. Д. Хьециа, Е. Қь. Кьылԥҳа, В. Е. Кәарҷиа, С. М. Наҷҟьебиа, В. М. Бганба, Л. Р. Ҳагба; афольклористцәа: Шь. Хь. Салаҟаиа, С. Л. Зыхәба, А. А. Аншба, Р. А. Ҳашԥҳа, В. Б. Агрба; алитератураҭҵааҩцәа: Л. Д. Чаҵәба, Н. П. Лакоба, В. В. Дарсалиа, В. Л. Ҵнариа, М. Т. Лашәриа, И. И. Кәыҵниа, Р. Хә. Қапба; аҭоурыхҭҵааҩцәа: Б. Е. Саӷариа, Л. М. Прицкер, Гь. А. Амҷба, Г. П. Лежава, С. З. Лакоба, Д. Ч. Нодиа; археологцәа: Гь. К. Шамба, Иу. Н. Воронов, О. Хә. Бӷажәба, Л. Г. Хрушкова, И. И. Ҵнариа, С. М. Шамба; аетнографцәа: Р. К. Ҷанба, Е. М. Малиаԥҳа, Г. Г. Ҭарџьманиԥа, Иу. Гә. Аргәын, П. К. Кәыҵниа, В. Л. Бигәаа, М. С. Ҭҳаицыҟә; амузыкаҭҵааҩцәа: И. М. Ҳашԥҳаи М. М. Ҳашԥҳаи; аҟазараҭҵааҩы Б. М. Аџьынџьал, адин ҭҵааҩы Г. В. Смыр; аекономикаҭҵааҩцәа: Б. Ш. Ашәба, Н. Е. Бушина, Р. М. Лагәлаа, А. М. Амқәаб, А. Р. Гәлиа уҳәа егьырҭгьы.
Аԥсуа институти атәыла ацентртә, иара убас арегионалтә академиатә институтқәеи (Н. Н. Миклухо-Маклаи ихьӡ зху аетнографиатә Институт, М. Горки ихьӡ зху адунеитә литература Аинститут, археологиатә Институт, СССР аҭоурых Аинститут, аибашьратә ҭоурых Аинститут, аҭоурыхтә Институт, И. А. Џьавахьишьвили ихьӡ зху аҭоурыхи, археологиеи, аетногарфиеи Ринститут) атәылаҿы Иреиҳаӡоу аҵараиурҭақәеи (М. В. Ломоносов ихьӡ зху Москватәи Аҳәынҭқарратә университет, Ленинградтәи аҳәынҭқарратә университет, Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет уҳәа егь. ) реимадара бзиа иалҵшәаны хықәкылатәи аспирантурала акадр ҿыцқәа рааӡарази, иара убасгьы аҭҵаарадырратә проектқәа реицынагӡарази алшара бзиақәа ҟалеит.
Рзанааҭтә усура инаваргыланы, аинститут аҭҵаарадырратә усзуҩцәа аӡәырҩы акыршықәса аԥсуа жәлар рзинқәа рыхьчара иазкыз амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара иалахәын. Урҭ иаартны иаҿагылон Аԥсны аҭоурыхи акультуреи рганахьала иҟаз аицакрақәа, ашәҟәқәа рыҩуан апартиатәи аҳәынҭқарратәи инстанциақәа рышҟа, аиҳабырахь. 30-40-тәи ашықәсқәа раахыс ириашамкәа иаанханы иҟаз Аԥсны амилаҭтә политикатә еилагарақәа рыриашара иазку апроблемақәа рыҭҵааразы аҳәара ҟарҵон. Активла иалахәын есжәашықәса Аԥсны протесттә ҳасабла имҩаԥысуаз аԥсуа жәлар рықәгыларақәа. Уи азы Аԥсни Қырҭтәылеи рпартиатә еиҳабыра аинстиут аусзуҩцәа кыдцаланы ирыман.
1980-тәи ашықәсқәа аҩбатәи рызбжазы Аԥсуа институт аҿы аусура иалагоит аԥсуаҭҵааҩцәа рабиԥара ҿыц: афилологцәа - Б. Г. Џьонуа, Џь. И. Адлеиԥҳа, В. А. Кәаӷәаниа, Ц. С. Габниаԥҳа, Ҭ. Шь. Џьапуаԥҳа, А. Гь. Ладариаԥҳа, З. Џь. Џьапуаԥҳа; аҭоурыхҭҵааҩцәа – В. М. Ԥачлиа, Р. К. Кациа, В. Ф. Быҭәба, Гә. Џь. Гәымба, Е. М. Ешба-Чкок; аетнологцәа – А. Е. Шьынқәба, С. А. Дбар, О. В. Маан; археологцәа – М. Хә. Хәарҵкьиа, Л. М. Кәаӷәаниа, Д. С. Бжьаниа.
Арҭ ашықәсқәа рзы Аԥсуа институт аҿы аус руан аҟәшақәа ааба, 70-ҩык инареиҳаны аҭҵаарадырратә усзуҩцәа. Урҭ рахьтә иҟан 10-ҩык аҭҵаарадырртә доқторцәа, 46-ҩык аҭҵаарадырратә кандидатцәа. Аинститут адиреқторс дыҟан Гь. А. Ӡиӡариа (1966-1988).
1988 шықәсазы Аԥсуа институт дахагылеит В. Г. Арӡынба. Аинститут усҟан хықәкыс ишьҭнахит атематика аус адулараҿы ахьыԥшымра ду аарԥшра, акрызҵазкуа аусмҩаԥгатәқәа разԥхьагәаҭареи реиҿкаареи. Адиректор аинститут аусзуҩцәа ирыдигалаз апрограммаҿы иқәиргылон аԥсуаҭҵаарадырразы акрызҵазкуаз адҵақәа, ҷыдала, адисциплинақәа рыбжьара арҿиаратә коллективқәа раԥҵара: ареспубликаҿы амилаҭбжьаратә еизыҟазаашьақәа рыҭҵааразы, «Аԥснытәи АССР атопонимқәеи агидронимқәеи рыхсаалеизга» азырхиаразы икомплекстәу аономастикатә гәыԥ аиҿкаара, «Аԥсны археологиа (ажәытәӡатәи аамҭа инаркны 17 –тәи ашәышықәса аҟынӡа)» захьӡу амонографиа аԥҵаразы археологиа иазку арҿиаратә гәыԥ аиҿкаара; азҵаара ықәгылан аҭыжьымҭақәа: «Аԥсуаа рытрадициатә культура», «Аԥсуа мифологиатә жәар», «Аԥсны аҭоурых» (3-томк иҟоу); «Аԥснытәи АССР. Аенциклопедиатә жәар» разырхиаразы аусура ахацыркра; Аԥсуа институт иҭнажьуаз аҭҵарадырратә ҭыжьымҭақәа рхыԥхьаӡара ацҵара. Аԥсуа институти, Аԥсуа университети, Аԥснытәи аҳәынҭқарратә музеии аҭҵаарадырра аганахьала русеицура уҳәа уб иҵегьы.
Иазԥхьагәаҭаз аусқәа рынагӡара залмыршахеит есааира иуадаҩхоз ауаажәларратә-политикатә ҭагылазаашьа иахҟьаны, В. Г. Арӡынба аполитикатә усзура ашҟа аиасра аниқәшәа. Уи раԥхьа СССР Иреиҳаӡоу Асовет ашҟа депутатс далырхит, анаҩс – Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу асовет ахантәаҩыс. Аха иара ус шакәызгьы, уеизгьы иалыршахеит иазԥхьагәаҭаз аҭҵаарадырратә уснагӡатәқәа рыҟнытә акык-ҩбак рынагӡара: иҭыжьын арҵагатә цхыраагӡа «Аԥсны аҭоурых» (1991), иара убас архивттә материалқәа реизга: «Аԥсны. Адокументқәа шаҳаҭра руеит. 1937-1953 шш. » (1992); имҩаԥган Зегьеидгылоутәи аҩаӡара змаз аконференциақәа ҩба – «Башкаԥсаратәи археологиатә семинар», «1986-1987 ш. ш. рзы имҩаԥгаз аетнографиатәии антропологиатәии ҭҵаарақәа рылҵшәақәа ирызкны Зегьеидгылоутәи аҭҵаарадырратә сессиа».
СССР ахыбгалара, уи ашьҭахьҵәҟьа излагаз Қырҭтәыла агрессиа, ақырҭуа ир еибашьрала Аԥсны рақәлара, шықәсык инеиҳаны ицоз Аԥсны аџьынџьтәылатә еибашьра, аҳтнықалақь Аҟәа аӷа инапаҵаҟа аҟазаара – ишьаарҵәыраз арҭ ахҭысқәа зегьы Аԥсуа институт азы итрагедиа дуны иҟалеит. 1922 шықәса 22. 10. рзы Қырҭтәылатәи арбџьар мчқәа аоккупациа ззыруз аҳҭнықалақь аҿы ирыблит Аԥсуаҭҵааратә институти Аԥснытәи аҳәынҭқарратә архиви рхыбрақәа; инықәыццышәаа ицеит урҭ рыҩныҵҟа иҵәахыз зегьы: архивтә фондқәа, иуникалтәу абиблиотека, аусзуҩцәа рнапылаҩырақәа, аҭыжьра иазырхианы иҟаз аҵарауаа русумҭақәа уҳәа уб. иҵегьы ирацәаны. Аибашьраан аԥсадгьыл ахьчараҿы иҭахеит аинститут аусзуҩцәа – М. Х. Хәарҵкьиа, В. Ф. Быҭәба, Л. М. Кәаӷәаниа. Аҟәа иалаханы иҟаз аинститут аусзуҩцәа В. Г. Арӡынба дызхагылаз Аԥсны ахьчаҩцәа иаартны ирықәыӡбарц азы аоккупациатә мчқәа изныкымкәа ишрықәмақархьазгьы, уи рзалмыршеит. Акраҵанакуан усҟан Аҟәа иаанханы иҟаз адиректор ихаҭыԥуаҩ В. В. Дарсалиа иникылаз ипозициа.
1992-1993 ш. ш. рзтәи Аԥсны аџьынџьтәылатә еибашьра ашьҭахьҵәҟьа иалагеит аинститут аиҭашьақәыргылара апроцесс: иҿыцны ишьақәыргылатәын аҭҵаарадырратә библиотека афондқәа. Уи аиқәыршәараҿы ацхыраара ду ҟарҵеит Урыстәылатәи аҭҵаарадырратә академиа асистема иалахәу Мрагылараҭҵаара Аинститут, А. М. Горки ихьӡ зху Адунеитә литература Аинститут, Архологиатә Институт, Н. Н. Миклухо-Маклаи ихьӡ зху аетнологиеи антропологиеи Ринститут, иара убас Мрагыларатә жәлар рҟазара Амузеи, Пиотр Ду ихьӡ зху антропологиеи аетнографиеи рмузеи (Кунсткамера) Адыгеиеи, Ҟарачы-Черқьессиеи, Ҟабарда-Балкариеи рреспубликақәа ринститутқәеи руниверситетқәеи, Ростови, Ставрополи, Краснодари атәылаҿацәқәа рҿы иҟоу аҭҵаарадырратә усҳәарҭақәа. Хаз игоу ԥыҭҩык аҵарауаагьы ҳамҭас аинститут иарҭеит рхатәы библиотекақәа (н. Г. Волкова, А. Х. Халиков).
Урҭ ашықәсқәа рзы нап аркын имариамыз аинститут аиҭашьақәыргылара апроцесс: аматериалтә-техникатә база, архив; иалыршан имаҷымкәа аҭҵаарадырратә процессқәа раларҵәара: Аԥсны аҵакырадгьыл аҩныҵҟа археологиатәи аетнологиатәи еқспедициақәа, жәларбжьаратәи, ареспубликатәи, аинститут иатәуи аконференциақәа, аишәа гьежьқәа уҳәа убас егьырҭ аусқәа рымҩаԥгара. Акыр иазҳаит аԥсуаҭҵаара иазкны иҭыҵуаз аҭҵаарадырратә литература ахыԥхьаӡара; аинститут аҿы иаартын иҿыцу аструктуратә ҟәшақәа: аполитологиеи аконфликтологиеи, аенциклопедиеи, ахыҵхырҭеи, аспирантуреи рыҟәшақәа.
Урҭ ашықәсқәа рзы акьыԥхь збаз аҭыжьымҭақәа рыҟнытә, хазы игоу авторцәа рышәҟәқәа рыдагьы, иҷыдоу аҭыԥ ааныркылоит аколлективтә монографиақәа, аҭҵаарадырратә статиақәа реизгақәа. Аколлективтә монографиақәа рҟнытә иалукаар алшоит: «Ҳаамҭазтәи Аԥсны ақыҭа: асоциалтә-етнографиатәи антропологиатәи аҭҵаарақәа» (2006; Н. А. Дубова, В. И. Козлов, А. Н. Иамсков рредақторрала), «Кавказ ажәларқәа» рсериаҿы Британиа иҭыжьыз ашәҟәы «Аԥсуаа» (1999ш. ,аиқәыршәаҩ Џь. Ҳиуитт), Миклухо-Маклаи ихьӡ зху аетнологиеи антропологиеи Ринститути Аԥсуаҭҵааратә институти еицдырхиаз, нас «Ажәларқәеи акультуреи» асериаҿы иҭыжьыз «Аԥсуаа» (1-тәи аҭыжь. – 2007, 2-тәи - 2012ш. ш. ; атакзыԥ. аредакторцәа Иу. Д. Анчабаӡе, Иу. Г. Аргәын), «У111-Х1 ашә. рзы Аԥсуа аҳра аҟазара» (2011; аҭакзыԥ. Аредактор, аиқәыршәаҩы Е. Иу. Ендольцев), «Азиеи, Кавкази Урало- Поволжиеи. 1-тәи атом. Аԥсны» (2013; аҭакзыԥ. Аредактор А. Иу. Скаков). Архивтә документқәеи аматериалқәеи кьыԥхьын аҭыжьымҭақәа: «1917-1921 ш. ш. Аԥсны ахақәиҭратә ҵысра алахәцәа. Кьаразааи, Агвардиаҟаԥшьааи, апартизан ҟаԥшьааи ргәалашәарақәа» (2007; аиқәыршәаҩы А. Е. Кәыпраа, А. Ф. Аҩӡба), «Х1Х-тәи ашәышықәсазтәи (1803 – 1839) Аԥсны аҭоурых. Адокументтә материалқәа реизга», 3- томк: (1 атом. 2008; аиқәыршә. Гь. А. Ӡиӡариа), «ХУ111-Х1Х ашәышықәсазтәи Аԥсны аҭоурых иазку аматериалқәа. (1762-1859)» (2-тәи атом, 2011; аиқәыршә. А. Е. Кәыпраа, С. Шь. Салаҟаиа,А. Ф. Аҩӡба), «Х1Х-тәи ашәышықәсазтәи Аԥсны аҭоурых иазку аматериалқәа. (1863-1874)» (3-тәи атом. 2012; аиқәыршә. А. Е. Кәыпраа, С. Шь. Салаҟаиа,А. Ф. Аҩӡба), «Аԥсны. Адокументқәеи аматериалқәеи (1917-1921 ш. ш. )» (2009; аиқәыршә. Р. Х. Гәажәба), «Аԥсны асоветтә аамҭазтәи аҭоурых иазку аматериалқәа», 3-томкны: 1-тәи атом – Аԥснытәи ССР актәи ажәашықәсазы (1921-1931 ш. ш. ) Ақыҭа. Ақыҭанхамҩа» (2012; аиқәыршә. А. Е. Кәыпраа, 2-тәи атом - Аԥснытәи ССР актәи ажәашықәсазы (1921-1931 ш. ш. ) . Жәлартә ҵарадырра. Акультура. Аҭҵаарадырра» (2012 ; аиқәыршә. А. Е. Кәыпраа), 3-тәи атом - Аԥснытәи ССР актәи ажәашықәсазы (1921-1931 ш. ш. )» (2016; аиқәыршә. А. Е. Кәыпраа), «1992-1993 ш. ш. рзы Ареспублика Аԥсны амедицинатә маҵзура» (Адокументқәеи аматериалқәеи» 2018; аиқәыршә. А. Ф. Аҩӡба, Е. Г. Гегиа).
Акьыԥхь рбеит апериодикатә ҭыжьымҭақәа рҟнытә аматериалқәа зныз ашәҟәқәа: «Аԥсни аԥсуааи Урыстәылатәи апериодикаҿы (Х1Х – ХХ ашә. алагамҭеи)», 2- шәҟәык (1-тәи ашәҟәы 2005; аиқәыршә. Р. Х. Агәажәба,Ҭ. А. Ачыгәба, 2-тәи ашәҟәы – 2008; аиқәыршә. Р. Х. Агәажәба,Ҭ. А. Ачыгәба) , «Агазеҭ «Аԥсны» (1919-1921 ш. ш. )» (2006, акьыԥхь азырх. В. Ш. Аҩӡба), «Агазеҭ «Республика Абхазия». 1992 ш. [[Нанҳәамза|нанҳәа]] 14 – 1993 ш. цәыббра 30» (2017; аиқәыршә. А. Ф. Аҩӡба,В. З. Чамагәуа), «Агазеҭ «Конфедерация», 1992-1993 ш. ш. » (2018; аиқәыршә. Л. Р. Ҳагба, А. Ф. Аҩӡба).
Аԥсуаҭҵааратә институт аҿы имҩаԥгаз жәларбжьаратәи, ареспубликатәи, аинститутә конференциақәеи аԥхьарақәеи ирыбзоураны иҭыжьын хыԥхьаӡара рацәала аҭҵаарадырратә статиақәа реизгақәа, урҭ иреиуоуп: «Кавказтәи абызшәадырреи афольклорҭҵаареи ҳаамҭазтәи рыпроблемақәа. Афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоқтор К. С. Шьаҟрыл диижьҭеи 100 шықәса аҵра иазкны имҩаԥгаз жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа аматериалқәа (лаҵара 28-30 1999ш. Аҟәа» (2000; аҭакз. Аред. Л. Р. Ҳагба), «Кавказ: аҭоурых, акультура, атрадициақәа, абызшәақәа. Лаҵара 28-31 2001 ш азы имҩаԥгаз Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт 75 шықәса ахыҵра иазкыз жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа аматериалқәа рыла, Аҟәа» (2004; аҭакзыԥ. Аредактор В. Ш. Аҩӡба), «Амилаҭтә культурақәа ҳазҭагылоу аамҭазы: Алитература. Афольклор»). 2003ш. жьҭарамза 22-26 ш. азы Аҟәа имҩаԥгаз жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа аматериалқәа рыла. (2012; аҭакзыԥх. аредактор А. И. Чагин, В. Ш. Аҩӡба, А. А. Бигәаа), «Актәи Аԥснытәи жәларбжьаратәи археологиатә конференциа. Кавказ амшынеиқәаҿықәтәи ажәытәӡатәи акультурақәа, урҭ ргәыларатә регионқәа ркультурақәеи дареи реигәныҩра. Акультуратә ҭынха аиқәырхара. . Иу. Н. Воронов игәалашәара иазкны». (2006; аҭакзыԥ. аредактор В. В. Бжьаниа), «Аҩбатәи Аԥснытәи жәларбжьаратәи археологиатә конференциа. Кавказтәи ажәытәӡатәии абжьарашәышқәсатәии археологиа апроблемақәа. М. М. Ҭраԥшь игәалашәара иазкны. 2008ш. абҵара 8-12, Аҟәа» (2011; аҭакзыԥ. Ардеактор А. Иу. Скаков), «Актәи Жәларбжьаратәи Инал -иԥа иԥхьарақәа (2007ш. жьҭаара 9-12, Аҟәа)» (2011; аҭакзыԥ. аред. Ҭ. А. Ачыгәба), В. Г. Арӡынба диижьҭеи 65 шықәса аҵра иазкыз жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа, «З. В. Анчабаӡе диижьҭеи 90 шықәса иазкыз аҭҵаарадырратә конференциа (2010ш. лаҵара 27-28, Аҟәа)» (2012, аредактор хада С. Шь. Салаҟаиа), «Ахԥатәи Аԥснытәи жәларбжьаратәи археологиатә конференциа, Кавказ ажәытәӡатәии абжьарашәышықәсатәии археологиа апроблемақәа. 2011 ш. абҵара 28 - ԥхынҷкәын 1, Аҟәа). Г. К. Шамба игәалашәара иазкны» (2013; аҭакзыԥх. аредактор А. Иу. Скаков), «Кавказ имҩаԥысуаз аибашьрақәа – аҭоурых аҵатәхәқәа. 1992-1993 ш. ш. азтәи Аԥсны жәлар рџьынџьтәылатә еибашьра 20 шықәса ахыҵра иазкны имҩаԥгаз жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа аматериалқәа рыла. 2012 ш. абҵара 11-12, Аҟәа» (2014; аҭакзыԥх. аред. С. Шь. Салаҟаиа), «Амилаҭтә культурақәа ҳаамҭазы»: Алитература. Афольклор. (В. В. Кожинов игәалашәара иазкны). Аҩбатәи жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа аматериалқәа. 2012 ш. жьҭаара 15-18 2012 ш. Аҟәа» (2015; аҭакзыԥх. аред. В. А. Бигәаа, В. Ш. Аҩӡба), «Аибашьреи аҭынчреи Кавказ аҭоурых аҿы. 1992-1993 шш. азтәи Аԥсны жәлар рџьынџьтәылатә еибашьра 20 шықәса ахыҵра иазкны имҩаԥгаз жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа аматериалқәа рыла. (2013ш. Жьҭаара 24-26, Аҟәа» (2016; аредколлегиа), «Аҩбатәи Жәларбжьаратәи Инал-иԥа иԥхьарақәа. 2011ш. жьҭаара 11-13, Аҟәа» (2016; аҭакз. аред. В. Л. Бигәаа), «Кавказ Х1Х-ХХ-тәи ашәышықәсқәа рзы аҭоурыхтә еиҭакрақәа раан; аполитикатә, асоциалтә,аинтеллектуалтә ҭоурых ирызку апроблемақәа. Г. А. Ӡиӡариа диижьҭеи 100 шықәса аҵра иазкны имҩаԥгаз жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа аматериалқәа (2014ш. лаҵара 5-7, Аҟәа) (2016; аредколлегиа), «Аԥсны адунеитә ҭоурых аҿи жәларбжьаратәи аизыҟазаарақәа рҿи». Жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа. В. Г. Арӡынба диижьҭеи 70 шықәса аҵра иазкны (2015ш. лаҵара 14-17, Аҟәа ақ. )»(2016; аҭакзыԥх. аред. А. Иу. Скаков), «Ахԥатәи жәларбжьаратәи Инал-иԥа иԥхьарақәа. 2016ш жьҭаара 4-6, ақ. Аҟәа» (2017; аҭакз. аред. Иу. Д. Анчабаӡе), Идыру археолог-кавказҭҵааҩы Л. Н. Соловиов игәалашәара иазкны «Кавкази Аԥсни ажәытәӡани абжьаратәи ашәышықәсқәеи рзы: акультурақәа реигәныҩра» зыхьӡу 1У –тәи Аԥснытәи археологиатә конференциа аматериалқәа. (2013 ш. абҵара 26-30, Аҟәа)» (2017ш. Аредактор хада А. И. Џьапуа), афольклорҭҵааҩы, еицырдыруа нарҭҵааҩы, алитератураҭҵааҩы, ауаажәларратә усзуҩы А. А. Аншба игәалашәара иазкны жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа: «Кавказ ажәларқәа рфольклор: аҭоурыхтә ҭынхеи ҳаамҭатәи абзазаашьеи»(2016ш. жьҭаара 24-27, Аҟәа ақ. » (2019 ш; аҭакзыԥх. аредактор Ц. С. Габниа).
Иахьатәи аамҭазы Аԥсуа ҭҵааратә институт аҿы иҟоуп аҟәшақәа 8: абызшәатә, афольклортә, алитературатә, археологиатә, аетнологиатә,аҭоурыхтә,ахыҵхырҭатә, аполитологиатәи аконфликтологиатәи; алабораториақәа ҩба адиалектологиатәии афольклортәии; аинститу аҿы иҟоуп архивтәи аҭҵаарадырратә библиотекеи; аус руеит 105-ҩык аҭҵаарадырратә усзуҩцәа, урҭ рҟнытә адокторцәа – 20. ҩык, аҭҵаарадырратә кандидатцәа -27-ҩык (2019).
==Алитература==
* Бӷажәба Х. С. Аԥсуа институт аҭоурых иазкны// Абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи ирызку Аԥсуа институт Аусумҭақәа. ХХХ11 атом. Аҟәа, 1961;
* Ӡиӡариа Г. А. Аҭҵаарадырра ашәҭыкакаҷра// Аԥснытәи АССР асоветтә жәларқәа риашьаратә ҭаацәараҿы. Аҟәа, 1972;
* Салаҟаиа Ш. Х. Аԥсуаҭҵаара ацентр ( Қырҭтәылатәи Аҭҵаарадырратә академиа иаҵанакуа Д. И. Гәлиа ихьӡ зху абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи рзы Аԥсуа институт 50 шықәса ахыҵразы), Аҟәа , 1982;
* Ҷоҷуа А. М. Иалкаау арҿиамҭақәа. Қарҭ, 1987;
* Аԥсуаҭҵааратә институт аусзуҩцәа русумҭақәа рҭыжьымҭа абиблиографиатә рбага (1925-2000) / аиқәыршәаҩ: Е. В. Марганиа, Л. Д. Наҷҟьебиа. Аҟәа, 2001; В. Ш. Аҩӡба Д. И. Гәлиа ихьӡ зху агуманитартә ҭҵаарақәа рзы Аԥсуа институт: аҭоурых, апроблемақәа, аперспективақәа// Кавказ: аҭоурых, акультура, атрадициақәа, абызшәақәа. (Аԥсуа Ҭҵаарадырратә академиа иаҵанакуа Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуа гуманитартә аҭҵаарадырратә институт 75 шықәса ахыҵра иазкны имҩаԥгаз Жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә конференциа аматериалқәа рыла, 2001 ш. лаҵара28-31, Аҟәа2003 ш;
* ААУ апрофессортә-рҵаҩратә еилазаара рҭҵаарадырратә усумҭақәа рбиблиографиатә рбага (1979-2004). (Аиқәыршә. Ш. С. Гәарамиа)). Аҟәа). Аҟәа, 2011; Асоветтә ҟәша иаҵанакуа Аԥсны аҭоурых аматериалқәа. Аԥсны ССР актәи ажәашықәсазы (1921-1931ш. ш. ). Жәлартә ҵара. Акультура. Аҭҵаарадырра. Атехникатә ааглыхра. (Аиқәыршә. А. Е. Кәыпраа). Аҟәа, 2015;
* Арӡынба В. Г. Қырҭтәылатәи Аҭҵаарадырратә академиа иаҵанакуа, Д. И. Гәлиа ихьӡ зху абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи рзы Аԥсуа институт аперспективақәеи апроблемақәеи
* Арӡынба В. Г. Аусумҭақәа реизга. Х-томкны иҟоу. 11 атом. Кавказтәи амифқәеи, абызшәақәеи, аетносқәеи. М. Аҟәа, 2015.
[[Акатегориа:Дырмит Гәлиа]]
[[Акатегориа:Аԥсны аҭҵаарадыррақәа ракадемиа]]
[[Акатегориа:1925 шықәсазы иаԥҵаз аиҿкаарақәа]]
7myz74nk2tgnn7psp8lac022m3ncsm0
Ҭраԥшь, Михаил Мамеҭ-иԥа
0
37286
163735
140030
2026-04-18T00:10:10Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163735
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Акарточка ауаҩы
|ахьӡ=Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь
|алма-матер=Аԥсны Аҳәынҭқарратә Университет|аусураҭаҩ=Аԥсны Аҳәынҭқарратә Университет|анашьамҭақәа=Амедаль «Агәымшәаразы»}}
'''Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь''' ({{lang-ru|Михаил Мамедович Трапш}}; {{date|10|10|1917}} [[Ҟәланырхәа]], [[Аҟәатәи аокруг]], [[Урыстәылатәи ареспублика]] – {{date|24|2|1968}} [[Аҟәа]], [[Аԥснытәи АССР]], [[Қырҭтәылатәи ССР]]) — раԥхьатәи [[Аԥсуаа|аԥсуа]] [[археолог]], аҭоурыхтә [[Аҭҵаарадыррақәа ркандидат|ҭҵаарадыррақәа ркандидат]], [[апрофессор]], [[Аԥснытәи АССР]] зҽаԥсазтәыз аҭҵаарадырратә усзуҩы ([[1967]] шықәсазы). Аҭҵаарадырратә статиақәа жәпакы дравторуп.
== Анысмҩа ==
Диит Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь [[Аԥсны]], [[Гәдоуҭа араион]] [[Ҟәланырхәа]] ақыҭан, [[1917]] шықәса [[жьҭаарамза 10]] рзы, анхаҩы иҭаацәараҿы. [[Гәдоуҭа]]тәи ашкол быжь-класски, Гәдоуҭатәи ақыҭанхамҩатә техникуми данрылга анаҩс, [[1935]] шықәсазы дҭалоит [[Аҟәатәи апедагогигатә институт]] (иахьа [[Аԥснытәи Аҳәынҭқарратә университет]]), уи дагьалгоит ибзиаӡаны [[1939]] шықәса рзы.
Аҵара аамышьҭахь, Михаил Ҭраԥшь Асовет Архәҭақәа рахь арра иԥхьоит. Аррамаҵзура дахысуан [[Ҟрым]], ақалақь [[Симферополь]]. Аррамаҵзура иахысра аамҭазы иалагоит Адунеизегьтәи [[аџьынџьтәылатә еибашьра Ду]], Михаил Ҭраԥшьгьы афронт ахь ддәықәырҵоит. [[Санкт-Петербург|Ленинград]] аҵаҟа ицоз аибашьра аҿы ахәрагьы иоуеит. Даныбзиаха арратә ҵараиурҭа дҭалоит, аснаиперцәа азыҟаиҵон. [[1942]] шықәса инаркны иара ВКП(б) [[КПСС]] далахәылахоит.
[[1949]] шықәсазы Михаил Ҭраԥшь [[Қырҭтәылатәи ССР анаукақәа Ракадемиа]] И. А. Џьавахишвили ихьӡ зхыз аҭоурыхи, археологиеи, аетнографиеи Ринститут аҟны аспирантура далгоит. [[1957]] шықәсазы акандидаттә диссертациа ихьчоит атема «Калдахәаратәи ижәытәӡатәиу аԥсыжырҭа» атема ала, [[1961]] шықәсазы иҭыжьын аус адуланы, насгьы инарҭбааз монографианы еиҭаҭыжьын, «Аԥснытәи АССР Ҟәланырхәа ақыҭантәи колхидатәии аскифтәии баҟақәа» ҳәа ахьыӡны.
[[1962]] шықәсазы Михаил Мамеҭ-иԥа напхгара аиҭон [[Аԥснытәи анаукаҭҵааратә институт]] археологиа аҟәша, аамҭак азы [[Аҟәатәи аҳәынҭқарратә апедагогикатә институт]] аҿы алекциақәа дрыԥхьон. Археологиатә еикспедициақәеи, [[Аҟәа]], [[Афон Ҿыц]], [[Пицунда]] уҳәа аҭыԥқәа рҟны ажрақәеи дрылахәын. Апедагогикатә усура инаваргыланы Михаил Ҭраԥшь ауаажәларратә усурагьы инапы алакын – изныкымкәа далырххьан Аҟәатәи ақалақьтә пленум апартиа акомитет алахәылас, насгьы Аҟәа ақалақьтә хеилак адепутатс. Аԥснытәи Ахеилак Қарҭтәи аилазаара абаҟақәа рыхьчаразы анаԥырҵа инаркны Михаил Ҭраԥшь дрылахәын Аԥсны абаҟақәа рыхьчаразы имҩаԥысуаз аусмҩаԥгатәқәа зегьы.
== Аџьынџьтәылатә еибашьра ==
Ус, хара имгакәа, [[Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду]] алагеит, Михаилгьы афронт ахь дцеит. [[Санкт-Петербург|Ленинград]] ахақәиҭтәразы аидысларақәа дрылахәын. Михаил Ҭраԥшь аибашьра зегьы дахысит, уи анынҵәоуп аҩныҟа данаа. Урҭ аамҭақәа игәалаиршәоит ҳаамҭазтәи археолог, аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа рдоктор [[Бӷажәба, Олег|Олег Бӷажәба]]. «Михаил Мамеҭ-иԥа сара схәыҷаахыс дыздыруан, аха иара изку раԥхьаӡатәи сгәалашәара инықәырԥшшәа [[1947]] шықәсахьы иаҵанакуеит. Усҟан иара аибашьра аҟынтә дхынҳәхьан, аха зегь акоуп, аррамаҭәа ишәын. Сымҩашьозар, дкавалеристын», — ҳәа еиҭеиҳәоит аҵарауҩ, анаҩс иааигәаны археолог аус ицызуаз. Иԥсадгьыл аҿаԥхьа иуалԥшьа нагӡаны, Михаил Ҭраԥшь еснагь игәы ззыҳәоз иус дазыхынҳәит.
== Археологиа азыхынҳәра ==
Раԥхьатәи апрофессионалтә аԥсуа археолог Михаил Ҭраԥшь аԥсуа археологиатә ҭҵаарадырра ашьаҭа икит, уи иусумҭақәа уасхырны ирзыҟалеит иаамышьҭахь еиҵагылаз егьырҭ аԥсуаа ҵарауаа. Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь дшыхәыҷыз археологиа агәыбылра икит ҳәа агәра ганы иҟоуп иколлегацәа аӡәырҩы. Зегь раԥхьаӡа иҭиҵааз Ҟәланырхәатәи аԥсыжырҭоуп, уи иара дахьиз, дахьааӡаз аҩнаҭа азааигәара иҟоуп. [[1948]] шықәсазы Ҭраԥшь иқыҭа гәакьа Ҟәланырхәа археологиатә жрақәа дрылагеит, иагьиԥшааит ихьшәоу аџьаз аамҭеи заатәи аиха аамҭеи репохахь иаҵанакуа колхидатәи, аскифтәи акультурақәа иртәу аԥсыжырҭақәа.
Ари аԥсыжырҭа нас Ҟәланырхәатәи ҳәа ахьӡ аиуит, уи инарҭбааны аҭҵаара шьаҭас иаиуит Михаил Ҭраԥшь [[1951]] шықәсазы иихьчаз икандидаттә диссертациа. Аспециалистцәа ргәаанагарала, ари аусумҭа ахә ҳаразкуа акоуп – Ҟәланырхәатәи аԥсыжырҭа – [[Мраҭашәаратәи Кавказ]] аҵакыраҿы ихьшәоу аџьаз аамҭеи, заатәи аиха аамҭеи репохахь иаҵанакуа раԥхьатәи иҭҵааз баҟаны иахьыҟалаз. Археолог инарҵауланы иҭиҵаауаз теманы иҟалеит, иара убас, ажәытәтәи Аҟәа. Михаил Ҭраԥшь Аԥсны аҳҭнықалақь аҿы ажрақәа дрылагеит 1951 шықәсазы, Аҟәатәи ашьхаҿы. Уаҟа иара раԥхьаӡа акәны ибеит ихьшәоу аџьаз аамҭахь иаҵанакуа аџьазрҭәаратә ҟазарҭақәа. [[1956]] шықәса инаркны 1960 шықәсанӡа, Ҭраԥшь иҵижааит Алашарбага аҳаблаҿы иҟаз аԥсыжырҭа ду.
Ҩышықәса рыбжьара иҭиҵаауан, иара убас, Баграт ишьхаҿы игылоу абжьаратәи ашәышықәсазтәи абааш. Зымҽхак ҭбааз абарҭ иархеологиатә ҭҵаарақәеи иибаз аԥшаахқәеи ирылҵшәаны ауп Михаил Ҭраԥшь дшазааиз абас еиԥш алкаа: Аҟәа ақалақь ахьгылоу аҭыԥан игылан ажәытә аурым қалақь Себастополис. Михаил Мамеҭ-иԥа напхгара зиҭоз, акрызҵазкуаз археологиатә експедициан Ҵабалтәи аекспедициа. Уи [[1960]] шықәсазы иалагеит, иагьхыркәшахеит [[1967]] шықәсазы. Абарҭ быжьшықәса ирылагӡаны, уаҟа иԥшаан 180 ԥсыжырҭа инареиҳаны.
== Аҵарауаҩ, амҩақәҵаҩ ==
[[Ҵабал]]тәи ажрақәа раан Ҭраԥшь инапхгарала аус руан абаҩхатәра злаз археологцәа қәыԥшқәа аӡәырҩы. Афизик [[Ниутон, Исаак|Исаак Ниутон]] иажәақәа рыла иуҳәозар, Михаил Ҭраԥшь иакәын «ауаҩнырҳа», заԥхьаҟа иҵарауаҩцәа дуқәаны иҟалашаз арԥарацәа зыжәҩахыр иқәыргыланы иаазгоз. [[Шамба, Гьаргь Қәыҷ-иԥа|Гьаргь Шамба]], [[Гәынба, Михаил Михаил-иԥа|Михаил Гәынба]], [[Воронов, Иури Николаи-иԥа|Иури Воронов]], [[Бӷажәба, Олег Хәыхәыт-иԥа|Олег Бӷажәба]] реиԥш ҳаҭҵаарадырраҿы икорифеицәаны иҟалаз археологцәа зегьы иара инапхгарала имҩаԥысуаз аекспедициақәа рҿы аус руан, имҩа иацызҵоз иҵаҩцәа ракәын уҳәар ауеит. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Аԥсны Раԥхьатәи ахадас иҟалараны иҟаз [[Владислав Григори-иԥа Арӡынба]]гьы.
== Аусумҭақәа ==
Аԥсуа археологиа аклассик акрызҵазкуа егьырҭ иусумҭақәа ируакуп [[Афон Ҿыц]] аҭҵаарақәа, хаҭалагьы [[Анаҟәаԥиатәи абааш]], иара убас Пицунда имҩаԥигоз ажрақәагьы. Аҭҵаарадырратә усура анахысгьы Михаил Мамеҭ-иԥа [[1955]] шықәса инаркны, иԥсы ахьынӡаҭаз [[Аҟәатәи арҵаҩратә институт]] астудентцәа археологиа дырзаԥхьон. Михаил Ҭраԥшь хараӡа Аԥсны анҭыҵгьы аҳаҭыр зқәыз ҵарауаҩын. Иҵара ашықәсқәеи иархеологиатә практикеи раан, еиуеиԥшым аекспедициақәа дрылахәнаҵы аҭоурыхҭҵааҩцәеи археологцәеи дуқәа аӡәырҩы драбадырит, уинахысгьы реимадара имырӡӡеит. Иаҳҳәап, иара аус зциуаз аҵарауаа нагақәа ируаӡәкын [[Иессен, Александр Александр-иԥа|Александр Иессен]], [[Крупнов, Евгени Игнат-иԥа|Евгени Крупнов]], [[Пиотровски, Борис Борис-иԥа|Борис Пиотровски]].
Михаил Ҭраԥшь аусура бзиа избоз, зегьы абырҵкал икылзхуаз ҵарауаҩын, «бжьынтә ишәаны знык ихызҵәо» ҳәа ззырҳәо дреиуан. Иара ахаангьы алкаақәа рыҟаҵара дахыццакуамызт, убри аҟнытә иқәиргылаз арыцхәқәа зегь иашоуп ҳәа шьақәырӷәӷәан. Михаил Мамеҭ-иԥа аамҭак ала ҩ-усумҭа дук ахьчаразы иазирхиеит уҳәар ауеит: акы ажәытә Аҟәа иазкын, егьи – Ҵабал. Нас убарҭ рҟынтә рыуа иқәиргыларыз изалхуамызт. Рыцҳарас иҟалаз, адоктортә диссертациа ахьчара дахьымӡагәышьеит – иаалырҟьаны иԥсҭазаара далҵит. Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь иҭынхаз аҭҵаарадырратә усумҭақәа рыхә шәашьак амам, рхыԥхьаӡарагьы маҷым. Аԥсуа археологиа уасхыр ӷәӷәас иаҵагылоуп. Михаил Ҭраԥшь қәра дук нимҵит. Иара иԥсҭазаара далҵит 51 шықәса дшырҭагылаз, [[Бӷажәба, Хәыхәыт Салуман-иԥа|1968]] шықәса жәабран 28 рзы.
== Ахатәы ԥсҭазаара ==
Ихатә ԥсҭазааразы иаҳдыруа маҷуп. Ҭраԥшь ҩынтә аԥҳәыс дааигахьан. Аҩбатәи иԥҳәыс Валентина Григори-иԥҳа лхаҵа зегь рыла дивагылан, археологиатә жрақәа дрылахәын, иара дызҿыз аус ҳаҭыр дула дазнеиуан. Михаил Мамеҭ-иԥа даныԥсы, лара лыбзоуралоуп иусумҭақәа акьыԥхь шырбаз, ԥшь-томкны рҭыжьрагьы лара лааԥсарала иҟалеит. Аҵарауаҩ иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахьгьы, уи игәалашәара аҳаҭыразы лара акырӡа шықәса археологиатә експедициақәа лхы рылалырхәуан лаборантк иаҳасабала. Михаил Ҭраԥшь иԥсҭазаара зегьы аҭҵаарадырра амаҵ аура иазкын, аԥсуа археологиа ашьаҭаркҩыс дҟалеит. Иара иҭҵаарадырратә ԥшаарақәа роуп ҳаԥсадгьыл ажәытәтәи аҭоурых зеиԥшраз агәылаԥшра иацхрааз.
== Агәалашәара ==
Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь аҵыхәтәантәи ишықәсқәа рзы, инарҵауланы археологиатә ԥшаарақәа рнаҩсгьы, иоуз археологиатә дыррақәа раларҵәарагьы дашьҭан. Иара аамҭак азы идууз ҩ-монографиак аус рыдиулон – «Ижәытәӡатәиу Аҟәеи» «Ҵабалтәи анекрополь акультуреи». Аха, аԥсра алшара инамҭеит арҭ иҭҵаарақәа шәҟәны рҭыжьра абара. [[1968]] шықәса, февральмза 28 рзы [[Аԥснытәи АССР Аминистрцәа Рхеилак]] аӡбамҭа аднакылоит 1968–[[1970]]-тәи ашықәсқәа ирылагӡаны Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь инаукатә ҭынха аҭыжьразы.
[[Қырҭтәылатәи ССР анаукақәа Ракадемиа]], Д. И. Гәлиа ихьӡ зху абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи рзы аԥсуа институти, ашәҭыжьырҭа «Алашареи» рыбзоурала иаԥҵан ашәҟәқәа рҭыжьразы аредакциатә коллегиа, уи аилазаараҿы иҟан Қырҭтәылатәи Анаукақәа Ракадемиа алахәыла-акорреспондент А. М. Апакиӡе, аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа рдокторцәа Г. А. Ӡиӡариа (ахантәаҩы), Ш. Д. Инал-иԥа, А. Х. Халиков, аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа ркандидат Л. Н. Соловиов, аҟазараҭҵааратә ҵарадыррақәа ркандидат Л. А. Шервашиӡе.
Аредколлегиа абжьгара азыҟаҵан Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь иҭҵаарадырратә ҭынха зегьы ԥшь-томкны иҭрыжьырц. Актәи атом азкын аџьази, заатәи аихаӡеи ршәышықәсақәа рбаҟақәа, урҭ рыбжьара аҭыԥ ду ааннакылон VIII–VI ашәышықәсақәа ҳера ҟалаанӡатәи Ҟәланырхәатәи аԥсыжырҭа. Ари ашәҟәы аҟны зыӡбахә ҳәаз аматериалқәа инарываргыланы икьыԥхьын аҭаҵәахқәеи колхиданӡатәии колхидатәи аамҭазтәии аԥшаахқәеи ртәы зҳәоз аматериалқәа ([[Гал]]тәи, [[Очамчыра]]тәи, [[Лыхны]]тәи уҳәа егь.) Ашәҟәы актәи атом, актәи ахәҭа М.М. Ҭраԥшь азеиԥш ҟазшьа змоу истатиақәа рыла ишьақәгылоуп, урҭ зызку Аԥснытәи археологиатә баҟақәа рҵара ауп, иара убасгьы ара икьыԥхьуп ажәытәӡатәи Аԥсни антикатә аамҭеи ирыҵаркуа аҭоурыхтә очеркқәа.
Аизга аҩбатәи атом ианылеит Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь имонографиа «Ажәытәӡатәи Аҟәа» Уи Михаил иҩит антикатә қалақьқәа Диоскуриеи Себастополиси, иахьатәи [[Аҟәа]] ахьыҟоу аҭыԥ аҿы, ирцәынхаз аҭыԥқәа рҟны имҩаԥгаз археологиатә ҭҵаарақәа рышьаҭа ала, иара убасгьы ара иануп антикатәи аамҭазы ашьха Гәадихәи аҳабла [[Алашарбага ҟаԥшь]]и ''(Красный маяк)'' ирызку аҭҵаарақәа. Иара убра икьыԥхьын Аԥсны антикатә аамҭазтәи абаҟақәа рзы адыррақәа.
Ахԥатәи атом – Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь иԥсы анҭаз иазирхиаз хьӡыс иамоуп «[[Ҵабал]]тәи анекропольқәа ркультура», иара акыршықәсатәи аҭҵаарақәа рылҵшәақәа ирызкуп, хықәкыла М. М. Ҭраԥшь Ҵабал ииԥшааз III–VI ашәышықәса ҳера ҟалаанӡатәи аԥсыжырҭақәа. Автор ишазгәеиҭо ала, арҭ аԥсыжырҭақәа ижәытәӡатәиу аԥсуа имшьҭра – аԥсилаа иртәуп, уи, ҳәарада, аԥсуа жәлар ретногенез апроблема аӡбаразы даара аҵакы амоуп. Аԥшьбатәи атом аиҳарак изызку ашәышықәса абжьаратәи Аԥснытәи абаҟақәа роуп, убасгьы уа ианылеит Михаил Ҭраԥшь [[Анаҟәаԥиатәи Абааш]], [[Баграт ибааш]] уҳәа реиԥш иҟаз абаҟақәа рҟны имҩаԥигоз археологиатә ԥшаарақәа рылҵшәақәа.
Аԥшьбатәи атом еиднакылеит Ҵабалтәи анекропольқәа иназыцҵоу аҭҵаарақәа рылҵшәақәа, [[1967]] шықәсзы Михаил Ҭраԥшь имҩаԥигаз. Иҟоуп, убасгьы, хаз игоу астатиақәа, арецензиақәа, азгәаҭақәа, Аԥсны аҭоурыхи археологиеи рыҭҵаара иадҳәалоу. Зыӡбахә ҳәоу атомқәа рҭыжьразы реиқәыршәара, разырхиара аан аредакциатә коллегиа алахәылацәа, зегь раԥхьа иргыланы хықәкыс ирымаз Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь иимкьыԥхьыцыз иусумҭақәа зегьы арҭ ашәҟәқәа ирнылартә аҟаҵара акәын. Аха, урҭ инарываргыланы дара иркьыԥхьит Михаил Ҭраԥшь иҭижьхьаз амонографиақәеи астатиақәеи. Аха арҭ аматериалқәа аҩынтә акьыԥхьраан автор анаҩс иҟаиҵаз аҭҵаарақәа рыла ихарҭәаан. Даара ирҽеин аусумҭақәа ирыцыз аиллиустрациақәагьы, уи азын аиқәыршәаҩцәа Михаил Ҭраԥшь еизигахьаз археологиатә коллекциақәагьы еиҭарыхәаԥшыр акәхеит. Архив акьыԥхь азырхиара иадҳәалаз аусурақәа зегьы Михаил Ҭраԥшь иԥшәмаԥҳәыс Валентина Григори-иԥҳа Ҭраԥшь лнапы иҵылгеит, уи акыр ацхыраара лиҭеит Иу. Н. Воронов, насгьы аԥсуа институт аусзуҩцәа Г. К. Шамба, М. М. Гәымба. Анаҩс атом еиқәыршәаны редакторра азиуит А. Халиков.
== Аҭыжьымҭақәа ==
* Труды: В 4-х т. / [Абхаз. ин-т яз., литературы и истории им. Д. И. Гулиа АН ГССР]. - Сухуми : [«Алашара»], 1969, Трапш, М. М.
* Труды: В 4-х т. / [АН ГССР. Абхаз. ин-т яз., литературы и истории им. Д. И. Гулиа]. - Тбилиси : Мецниереба, 1972, Трапш, М. М.
* Труды: В 4-х т. / [Абхаз. ин-т яз., литературы и истории им. Д. И. Гулиа АН ГССР]. - Сухуми : [«Алашара»], 1975, Трапш, М. М.
* Памятники колхидской и скифской культур в селе Куланурхва Абхазской АССР. - Сухуми: Абгиз, 1962. - 83 с. с илл.; 23 л. илл. Трапш, М. М.
* Куланурхвинский древний могильник: Автореф. дис. на соискание учен. степени канд. ист. наук. - Сухуми, 1951. - 16 с. Трапш, М. М.
* Материалы по археологии Абхазии / АН Груз. ССР. Абхаз. ин-т яз., литературы и истории им. Д. И. Гулиа. - Тбилиси : Мецниереба, 1967. Трапш, М. М.
== Ахархәара змоу алитература ==
* Г. К. Шамба, Михаил Ҭраԥшь, Иԥсҭазаареи иусуреи
== Азхьарԥшқәа ==
* http://apsnyteka.org/1021-trapsh_statji.html
* http://gazeta-ra.info/index.php?ELEMENT_ID=16247
* https://www.ekhokavkaza.com/a/28868273.html
* https://arheologija.ru/m-m-trapsh/
* https://www.abaza.org/mikhail-trapsh-klassik-arkheologii
* https://www.youtube.com/watch?v=bdx9Lo5C8rg
* http://apsnyteka.org/file/Materialy_nauchnoy_konferentzii_posviashennoy_100_letiu_M_Trapsh_2017.pdf
* https://www.abaza.org/abk/mikhail-trapsh-arkheologia-aklassik
* https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/143975/
* http://alashara.org/news/polevyie_dnevniki_arheologov {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180903024553/http://alashara.org/news/polevyie_dnevniki_arheologov |date=2018-09-03 }}
[[Акатегориа:1917 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Жьҭаарамза 10 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1968 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Жәабранмза 24 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Асовет археологцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны археологцәа]]
[[Акатегориа:КПСС алахәылацәа]]
[[Акатегориа:Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду аршьаҟауаа]]
[[Акатегориа:Ҭраԥшьаа]]
exalbqp9r06feywjrtycf9skpgtv6gl
164068
163735
2026-04-18T02:32:47Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Imiafamilia7788|Imiafamilia7788]]
140030
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ауаҩы
|ахьӡ=Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь
|алма-матер=Аԥсны Аҳәынҭқарратә Университет|аусураҭаҩ=Аԥсны Аҳәынҭқарратә Университет|анашьамҭақәа=Амедаль «Агәымшәаразы»}}
'''Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь''' ({{lang-ru|Михаил Мамедович Трапш}}; {{date|10|10|1917}} [[Ҟәланырхәа]], [[Аҟәатәи аокруг]], [[Урыстәылатәи ареспублика]] – {{date|24|2|1968}} [[Аҟәа]], [[Аԥснытәи АССР]], [[Қырҭтәылатәи ССР]]) — раԥхьатәи [[Аԥсуаа|аԥсуа]] [[археолог]], аҭоурыхтә [[Аҭҵаарадыррақәа ркандидат|ҭҵаарадыррақәа ркандидат]], [[апрофессор]], [[Аԥснытәи АССР]] зҽаԥсазтәыз аҭҵаарадырратә усзуҩы ([[1967]] шықәсазы). Аҭҵаарадырратә статиақәа жәпакы дравторуп.
== Анысмҩа ==
Диит Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь [[Аԥсны]], [[Гәдоуҭа араион]] [[Ҟәланырхәа]] ақыҭан, [[1917]] шықәса [[жьҭаарамза 10]] рзы, анхаҩы иҭаацәараҿы. [[Гәдоуҭа]]тәи ашкол быжь-класски, Гәдоуҭатәи ақыҭанхамҩатә техникуми данрылга анаҩс, [[1935]] шықәсазы дҭалоит [[Аҟәатәи апедагогигатә институт]] (иахьа [[Аԥснытәи Аҳәынҭқарратә университет]]), уи дагьалгоит ибзиаӡаны [[1939]] шықәса рзы.
Аҵара аамышьҭахь, Михаил Ҭраԥшь Асовет Архәҭақәа рахь арра иԥхьоит. Аррамаҵзура дахысуан [[Ҟрым]], ақалақь [[Симферополь]]. Аррамаҵзура иахысра аамҭазы иалагоит Адунеизегьтәи [[аџьынџьтәылатә еибашьра Ду]], Михаил Ҭраԥшьгьы афронт ахь ддәықәырҵоит. [[Санкт-Петербург|Ленинград]] аҵаҟа ицоз аибашьра аҿы ахәрагьы иоуеит. Даныбзиаха арратә ҵараиурҭа дҭалоит, аснаиперцәа азыҟаиҵон. [[1942]] шықәса инаркны иара ВКП(б) [[КПСС]] далахәылахоит.
[[1949]] шықәсазы Михаил Ҭраԥшь [[Қырҭтәылатәи ССР анаукақәа Ракадемиа]] И. А. Џьавахишвили ихьӡ зхыз аҭоурыхи, археологиеи, аетнографиеи Ринститут аҟны аспирантура далгоит. [[1957]] шықәсазы акандидаттә диссертациа ихьчоит атема «Калдахәаратәи ижәытәӡатәиу аԥсыжырҭа» атема ала, [[1961]] шықәсазы иҭыжьын аус адуланы, насгьы инарҭбааз монографианы еиҭаҭыжьын, «Аԥснытәи АССР Ҟәланырхәа ақыҭантәи колхидатәии аскифтәии баҟақәа» ҳәа ахьыӡны.
[[1962]] шықәсазы Михаил Мамеҭ-иԥа напхгара аиҭон [[Аԥснытәи анаукаҭҵааратә институт]] археологиа аҟәша, аамҭак азы [[Аҟәатәи аҳәынҭқарратә апедагогикатә институт]] аҿы алекциақәа дрыԥхьон. Археологиатә еикспедициақәеи, [[Аҟәа]], [[Афон Ҿыц]], [[Пицунда]] уҳәа аҭыԥқәа рҟны ажрақәеи дрылахәын. Апедагогикатә усура инаваргыланы Михаил Ҭраԥшь ауаажәларратә усурагьы инапы алакын – изныкымкәа далырххьан Аҟәатәи ақалақьтә пленум апартиа акомитет алахәылас, насгьы Аҟәа ақалақьтә хеилак адепутатс. Аԥснытәи Ахеилак Қарҭтәи аилазаара абаҟақәа рыхьчаразы анаԥырҵа инаркны Михаил Ҭраԥшь дрылахәын Аԥсны абаҟақәа рыхьчаразы имҩаԥысуаз аусмҩаԥгатәқәа зегьы.
== Аџьынџьтәылатә еибашьра ==
Ус, хара имгакәа, [[Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду]] алагеит, Михаилгьы афронт ахь дцеит. [[Санкт-Петербург|Ленинград]] ахақәиҭтәразы аидысларақәа дрылахәын. Михаил Ҭраԥшь аибашьра зегьы дахысит, уи анынҵәоуп аҩныҟа данаа. Урҭ аамҭақәа игәалаиршәоит ҳаамҭазтәи археолог, аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа рдоктор [[Бӷажәба, Олег|Олег Бӷажәба]]. «Михаил Мамеҭ-иԥа сара схәыҷаахыс дыздыруан, аха иара изку раԥхьаӡатәи сгәалашәара инықәырԥшшәа [[1947]] шықәсахьы иаҵанакуеит. Усҟан иара аибашьра аҟынтә дхынҳәхьан, аха зегь акоуп, аррамаҭәа ишәын. Сымҩашьозар, дкавалеристын», — ҳәа еиҭеиҳәоит аҵарауҩ, анаҩс иааигәаны археолог аус ицызуаз. Иԥсадгьыл аҿаԥхьа иуалԥшьа нагӡаны, Михаил Ҭраԥшь еснагь игәы ззыҳәоз иус дазыхынҳәит.
== Археологиа азыхынҳәра ==
Раԥхьатәи апрофессионалтә аԥсуа археолог Михаил Ҭраԥшь аԥсуа археологиатә ҭҵаарадырра ашьаҭа икит, уи иусумҭақәа уасхырны ирзыҟалеит иаамышьҭахь еиҵагылаз егьырҭ аԥсуаа ҵарауаа. Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь дшыхәыҷыз археологиа агәыбылра икит ҳәа агәра ганы иҟоуп иколлегацәа аӡәырҩы. Зегь раԥхьаӡа иҭиҵааз Ҟәланырхәатәи аԥсыжырҭоуп, уи иара дахьиз, дахьааӡаз аҩнаҭа азааигәара иҟоуп. [[1948]] шықәсазы Ҭраԥшь иқыҭа гәакьа Ҟәланырхәа археологиатә жрақәа дрылагеит, иагьиԥшааит ихьшәоу аџьаз аамҭеи заатәи аиха аамҭеи репохахь иаҵанакуа колхидатәи, аскифтәи акультурақәа иртәу аԥсыжырҭақәа.
Ари аԥсыжырҭа нас Ҟәланырхәатәи ҳәа ахьӡ аиуит, уи инарҭбааны аҭҵаара шьаҭас иаиуит Михаил Ҭраԥшь [[1951]] шықәсазы иихьчаз икандидаттә диссертациа. Аспециалистцәа ргәаанагарала, ари аусумҭа ахә ҳаразкуа акоуп – Ҟәланырхәатәи аԥсыжырҭа – [[Мраҭашәаратәи Кавказ]] аҵакыраҿы ихьшәоу аџьаз аамҭеи, заатәи аиха аамҭеи репохахь иаҵанакуа раԥхьатәи иҭҵааз баҟаны иахьыҟалаз. Археолог инарҵауланы иҭиҵаауаз теманы иҟалеит, иара убас, ажәытәтәи Аҟәа. Михаил Ҭраԥшь Аԥсны аҳҭнықалақь аҿы ажрақәа дрылагеит 1951 шықәсазы, Аҟәатәи ашьхаҿы. Уаҟа иара раԥхьаӡа акәны ибеит ихьшәоу аџьаз аамҭахь иаҵанакуа аџьазрҭәаратә ҟазарҭақәа. [[1956]] шықәса инаркны 1960 шықәсанӡа, Ҭраԥшь иҵижааит Алашарбага аҳаблаҿы иҟаз аԥсыжырҭа ду.
Ҩышықәса рыбжьара иҭиҵаауан, иара убас, Баграт ишьхаҿы игылоу абжьаратәи ашәышықәсазтәи абааш. Зымҽхак ҭбааз абарҭ иархеологиатә ҭҵаарақәеи иибаз аԥшаахқәеи ирылҵшәаны ауп Михаил Ҭраԥшь дшазааиз абас еиԥш алкаа: Аҟәа ақалақь ахьгылоу аҭыԥан игылан ажәытә аурым қалақь Себастополис. Михаил Мамеҭ-иԥа напхгара зиҭоз, акрызҵазкуаз археологиатә експедициан Ҵабалтәи аекспедициа. Уи [[1960]] шықәсазы иалагеит, иагьхыркәшахеит [[1967]] шықәсазы. Абарҭ быжьшықәса ирылагӡаны, уаҟа иԥшаан 180 ԥсыжырҭа инареиҳаны.
== Аҵарауаҩ, амҩақәҵаҩ ==
[[Ҵабал]]тәи ажрақәа раан Ҭраԥшь инапхгарала аус руан абаҩхатәра злаз археологцәа қәыԥшқәа аӡәырҩы. Афизик [[Ниутон, Исаак|Исаак Ниутон]] иажәақәа рыла иуҳәозар, Михаил Ҭраԥшь иакәын «ауаҩнырҳа», заԥхьаҟа иҵарауаҩцәа дуқәаны иҟалашаз арԥарацәа зыжәҩахыр иқәыргыланы иаазгоз. [[Шамба, Гьаргь Қәыҷ-иԥа|Гьаргь Шамба]], [[Гәынба, Михаил Михаил-иԥа|Михаил Гәынба]], [[Воронов, Иури Николаи-иԥа|Иури Воронов]], [[Бӷажәба, Олег Хәыхәыт-иԥа|Олег Бӷажәба]] реиԥш ҳаҭҵаарадырраҿы икорифеицәаны иҟалаз археологцәа зегьы иара инапхгарала имҩаԥысуаз аекспедициақәа рҿы аус руан, имҩа иацызҵоз иҵаҩцәа ракәын уҳәар ауеит. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Аԥсны Раԥхьатәи ахадас иҟалараны иҟаз [[Владислав Григори-иԥа Арӡынба]]гьы.
== Аусумҭақәа ==
Аԥсуа археологиа аклассик акрызҵазкуа егьырҭ иусумҭақәа ируакуп [[Афон Ҿыц]] аҭҵаарақәа, хаҭалагьы [[Анаҟәаԥиатәи абааш]], иара убас Пицунда имҩаԥигоз ажрақәагьы. Аҭҵаарадырратә усура анахысгьы Михаил Мамеҭ-иԥа [[1955]] шықәса инаркны, иԥсы ахьынӡаҭаз [[Аҟәатәи арҵаҩратә институт]] астудентцәа археологиа дырзаԥхьон. Михаил Ҭраԥшь хараӡа Аԥсны анҭыҵгьы аҳаҭыр зқәыз ҵарауаҩын. Иҵара ашықәсқәеи иархеологиатә практикеи раан, еиуеиԥшым аекспедициақәа дрылахәнаҵы аҭоурыхҭҵааҩцәеи археологцәеи дуқәа аӡәырҩы драбадырит, уинахысгьы реимадара имырӡӡеит. Иаҳҳәап, иара аус зциуаз аҵарауаа нагақәа ируаӡәкын [[Иессен, Александр Александр-иԥа|Александр Иессен]], [[Крупнов, Евгени Игнат-иԥа|Евгени Крупнов]], [[Пиотровски, Борис Борис-иԥа|Борис Пиотровски]].
Михаил Ҭраԥшь аусура бзиа избоз, зегьы абырҵкал икылзхуаз ҵарауаҩын, «бжьынтә ишәаны знык ихызҵәо» ҳәа ззырҳәо дреиуан. Иара ахаангьы алкаақәа рыҟаҵара дахыццакуамызт, убри аҟнытә иқәиргылаз арыцхәқәа зегь иашоуп ҳәа шьақәырӷәӷәан. Михаил Мамеҭ-иԥа аамҭак ала ҩ-усумҭа дук ахьчаразы иазирхиеит уҳәар ауеит: акы ажәытә Аҟәа иазкын, егьи – Ҵабал. Нас убарҭ рҟынтә рыуа иқәиргыларыз изалхуамызт. Рыцҳарас иҟалаз, адоктортә диссертациа ахьчара дахьымӡагәышьеит – иаалырҟьаны иԥсҭазаара далҵит. Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь иҭынхаз аҭҵаарадырратә усумҭақәа рыхә шәашьак амам, рхыԥхьаӡарагьы маҷым. Аԥсуа археологиа уасхыр ӷәӷәас иаҵагылоуп. Михаил Ҭраԥшь қәра дук нимҵит. Иара иԥсҭазаара далҵит 51 шықәса дшырҭагылаз, [[Бӷажәба, Хәыхәыт Салуман-иԥа|1968]] шықәса жәабран 28 рзы.
== Ахатәы ԥсҭазаара ==
Ихатә ԥсҭазааразы иаҳдыруа маҷуп. Ҭраԥшь ҩынтә аԥҳәыс дааигахьан. Аҩбатәи иԥҳәыс Валентина Григори-иԥҳа лхаҵа зегь рыла дивагылан, археологиатә жрақәа дрылахәын, иара дызҿыз аус ҳаҭыр дула дазнеиуан. Михаил Мамеҭ-иԥа даныԥсы, лара лыбзоуралоуп иусумҭақәа акьыԥхь шырбаз, ԥшь-томкны рҭыжьрагьы лара лааԥсарала иҟалеит. Аҵарауаҩ иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахьгьы, уи игәалашәара аҳаҭыразы лара акырӡа шықәса археологиатә експедициақәа лхы рылалырхәуан лаборантк иаҳасабала. Михаил Ҭраԥшь иԥсҭазаара зегьы аҭҵаарадырра амаҵ аура иазкын, аԥсуа археологиа ашьаҭаркҩыс дҟалеит. Иара иҭҵаарадырратә ԥшаарақәа роуп ҳаԥсадгьыл ажәытәтәи аҭоурых зеиԥшраз агәылаԥшра иацхрааз.
== Агәалашәара ==
Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь аҵыхәтәантәи ишықәсқәа рзы, инарҵауланы археологиатә ԥшаарақәа рнаҩсгьы, иоуз археологиатә дыррақәа раларҵәарагьы дашьҭан. Иара аамҭак азы идууз ҩ-монографиак аус рыдиулон – «Ижәытәӡатәиу Аҟәеи» «Ҵабалтәи анекрополь акультуреи». Аха, аԥсра алшара инамҭеит арҭ иҭҵаарақәа шәҟәны рҭыжьра абара. [[1968]] шықәса, февральмза 28 рзы [[Аԥснытәи АССР Аминистрцәа Рхеилак]] аӡбамҭа аднакылоит 1968–[[1970]]-тәи ашықәсқәа ирылагӡаны Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь инаукатә ҭынха аҭыжьразы.
[[Қырҭтәылатәи ССР анаукақәа Ракадемиа]], Д. И. Гәлиа ихьӡ зху абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи рзы аԥсуа институти, ашәҭыжьырҭа «Алашареи» рыбзоурала иаԥҵан ашәҟәқәа рҭыжьразы аредакциатә коллегиа, уи аилазаараҿы иҟан Қырҭтәылатәи Анаукақәа Ракадемиа алахәыла-акорреспондент А. М. Апакиӡе, аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа рдокторцәа Г. А. Ӡиӡариа (ахантәаҩы), Ш. Д. Инал-иԥа, А. Х. Халиков, аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа ркандидат Л. Н. Соловиов, аҟазараҭҵааратә ҵарадыррақәа ркандидат Л. А. Шервашиӡе.
Аредколлегиа абжьгара азыҟаҵан Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь иҭҵаарадырратә ҭынха зегьы ԥшь-томкны иҭрыжьырц. Актәи атом азкын аџьази, заатәи аихаӡеи ршәышықәсақәа рбаҟақәа, урҭ рыбжьара аҭыԥ ду ааннакылон VIII–VI ашәышықәсақәа ҳера ҟалаанӡатәи Ҟәланырхәатәи аԥсыжырҭа. Ари ашәҟәы аҟны зыӡбахә ҳәаз аматериалқәа инарываргыланы икьыԥхьын аҭаҵәахқәеи колхиданӡатәии колхидатәи аамҭазтәии аԥшаахқәеи ртәы зҳәоз аматериалқәа ([[Гал]]тәи, [[Очамчыра]]тәи, [[Лыхны]]тәи уҳәа егь.) Ашәҟәы актәи атом, актәи ахәҭа М.М. Ҭраԥшь азеиԥш ҟазшьа змоу истатиақәа рыла ишьақәгылоуп, урҭ зызку Аԥснытәи археологиатә баҟақәа рҵара ауп, иара убасгьы ара икьыԥхьуп ажәытәӡатәи Аԥсни антикатә аамҭеи ирыҵаркуа аҭоурыхтә очеркқәа.
Аизга аҩбатәи атом ианылеит Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь имонографиа «Ажәытәӡатәи Аҟәа» Уи Михаил иҩит антикатә қалақьқәа Диоскуриеи Себастополиси, иахьатәи [[Аҟәа]] ахьыҟоу аҭыԥ аҿы, ирцәынхаз аҭыԥқәа рҟны имҩаԥгаз археологиатә ҭҵаарақәа рышьаҭа ала, иара убасгьы ара иануп антикатәи аамҭазы ашьха Гәадихәи аҳабла [[Алашарбага ҟаԥшь]]и ''(Красный маяк)'' ирызку аҭҵаарақәа. Иара убра икьыԥхьын Аԥсны антикатә аамҭазтәи абаҟақәа рзы адыррақәа.
Ахԥатәи атом – Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь иԥсы анҭаз иазирхиаз хьӡыс иамоуп «[[Ҵабал]]тәи анекропольқәа ркультура», иара акыршықәсатәи аҭҵаарақәа рылҵшәақәа ирызкуп, хықәкыла М. М. Ҭраԥшь Ҵабал ииԥшааз III–VI ашәышықәса ҳера ҟалаанӡатәи аԥсыжырҭақәа. Автор ишазгәеиҭо ала, арҭ аԥсыжырҭақәа ижәытәӡатәиу аԥсуа имшьҭра – аԥсилаа иртәуп, уи, ҳәарада, аԥсуа жәлар ретногенез апроблема аӡбаразы даара аҵакы амоуп. Аԥшьбатәи атом аиҳарак изызку ашәышықәса абжьаратәи Аԥснытәи абаҟақәа роуп, убасгьы уа ианылеит Михаил Ҭраԥшь [[Анаҟәаԥиатәи Абааш]], [[Баграт ибааш]] уҳәа реиԥш иҟаз абаҟақәа рҟны имҩаԥигоз археологиатә ԥшаарақәа рылҵшәақәа.
Аԥшьбатәи атом еиднакылеит Ҵабалтәи анекропольқәа иназыцҵоу аҭҵаарақәа рылҵшәақәа, [[1967]] шықәсзы Михаил Ҭраԥшь имҩаԥигаз. Иҟоуп, убасгьы, хаз игоу астатиақәа, арецензиақәа, азгәаҭақәа, Аԥсны аҭоурыхи археологиеи рыҭҵаара иадҳәалоу. Зыӡбахә ҳәоу атомқәа рҭыжьразы реиқәыршәара, разырхиара аан аредакциатә коллегиа алахәылацәа, зегь раԥхьа иргыланы хықәкыс ирымаз Михаил Мамеҭ-иԥа Ҭраԥшь иимкьыԥхьыцыз иусумҭақәа зегьы арҭ ашәҟәқәа ирнылартә аҟаҵара акәын. Аха, урҭ инарываргыланы дара иркьыԥхьит Михаил Ҭраԥшь иҭижьхьаз амонографиақәеи астатиақәеи. Аха арҭ аматериалқәа аҩынтә акьыԥхьраан автор анаҩс иҟаиҵаз аҭҵаарақәа рыла ихарҭәаан. Даара ирҽеин аусумҭақәа ирыцыз аиллиустрациақәагьы, уи азын аиқәыршәаҩцәа Михаил Ҭраԥшь еизигахьаз археологиатә коллекциақәагьы еиҭарыхәаԥшыр акәхеит. Архив акьыԥхь азырхиара иадҳәалаз аусурақәа зегьы Михаил Ҭраԥшь иԥшәмаԥҳәыс Валентина Григори-иԥҳа Ҭраԥшь лнапы иҵылгеит, уи акыр ацхыраара лиҭеит Иу. Н. Воронов, насгьы аԥсуа институт аусзуҩцәа Г. К. Шамба, М. М. Гәымба. Анаҩс атом еиқәыршәаны редакторра азиуит А. Халиков.
== Аҭыжьымҭақәа ==
* Труды: В 4-х т. / [Абхаз. ин-т яз., литературы и истории им. Д. И. Гулиа АН ГССР]. - Сухуми : [«Алашара»], 1969, Трапш, М. М.
* Труды: В 4-х т. / [АН ГССР. Абхаз. ин-т яз., литературы и истории им. Д. И. Гулиа]. - Тбилиси : Мецниереба, 1972, Трапш, М. М.
* Труды: В 4-х т. / [Абхаз. ин-т яз., литературы и истории им. Д. И. Гулиа АН ГССР]. - Сухуми : [«Алашара»], 1975, Трапш, М. М.
* Памятники колхидской и скифской культур в селе Куланурхва Абхазской АССР. - Сухуми: Абгиз, 1962. - 83 с. с илл.; 23 л. илл. Трапш, М. М.
* Куланурхвинский древний могильник: Автореф. дис. на соискание учен. степени канд. ист. наук. - Сухуми, 1951. - 16 с. Трапш, М. М.
* Материалы по археологии Абхазии / АН Груз. ССР. Абхаз. ин-т яз., литературы и истории им. Д. И. Гулиа. - Тбилиси : Мецниереба, 1967. Трапш, М. М.
== Ахархәара змоу алитература ==
* Г. К. Шамба, Михаил Ҭраԥшь, Иԥсҭазаареи иусуреи
== Азхьарԥшқәа ==
* http://apsnyteka.org/1021-trapsh_statji.html
* http://gazeta-ra.info/index.php?ELEMENT_ID=16247
* https://www.ekhokavkaza.com/a/28868273.html
* https://arheologija.ru/m-m-trapsh/
* https://www.abaza.org/mikhail-trapsh-klassik-arkheologii
* https://www.youtube.com/watch?v=bdx9Lo5C8rg
* http://apsnyteka.org/file/Materialy_nauchnoy_konferentzii_posviashennoy_100_letiu_M_Trapsh_2017.pdf
* https://www.abaza.org/abk/mikhail-trapsh-arkheologia-aklassik
* https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/143975/
* http://alashara.org/news/polevyie_dnevniki_arheologov {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180903024553/http://alashara.org/news/polevyie_dnevniki_arheologov |date=2018-09-03 }}
[[Акатегориа:1917 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Жьҭаарамза 10 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1968 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Жәабранмза 24 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Асовет археологцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны археологцәа]]
[[Акатегориа:КПСС алахәылацәа]]
[[Акатегориа:Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду аршьаҟауаа]]
[[Акатегориа:Ҭраԥшьаа]]
ae7sxnnh4voo2ypjeckv7r5wjen18lm
Аҟәа абаа
0
37698
163708
137297
2026-04-17T23:57:58Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163708
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
[[Афаил:2014_Suchum,_Ruiny_antycznej_Dioskurii.jpg|справа|420x420px]]
'''Аҟәа абаа''' — [[Аԥсны]] [[аҳҭнықалақь]] [[Аҟәа]] адгьылҵакыраҟны иҟоуп, иргылоуп [[Антикара|антикатәи]] аамҭазы, усҟан иара [[Себастополис]] ахьӡын.
== Аҭоурых ==
=== Антикатәи аамҭа ===
[[Абаа]] II ашә. ҳ.ҟ. аурымқәа идыргылеит аԥшаҳәатә хырӷәӷәарҭа аҳасабала Себастополис ахьыӡҵаны. Уи атәы аҳәоит 80-тәи ашықәсқәа рзы Аҟәа абаа аҭӡаҟны ахаҳәцәы ианыз аҩырагьы. Уа иарбан [[134]] шықәсазы [[аурым император]] [[Адриан]] инапынҵала иаҭааз, абри ахаҳәцәы аҩыра анҵаны абаа аҭӡы иадызҵаз еицырдыруаз аныҟәаҩ, ашәҟәыҩҩы [[Арриан|Флави Арриан]] ихьӡ.
Себастополис археологиатә ҭҵаара ааиԥмырҟьаӡакәа имҩаԥысӡомызт.<ref name="автоссылка450">{{cite web|URL=https://cyberleninka.ru/article/n/planirovka-i-arhitektura-antichnogo-sebastopolisa|last=Гунба|first= Б. М.|title=Планировка и архитектура античного Себастополиса|year=2004|publisher=Проблемы истории, филологии, культуры|pages=424–433|issn=1992-0431|archivedate=2021-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210506162243/https://cyberleninka.ru/article/n/planirovka-i-arhitektura-antichnogo-sebastopolisa}}</ref>.
Себастополис ақалақьтә ԥсҭазаара иаскьаҳәымҭаҟны иҟан II ашә. ҳ.ҳ. аҩбатәи азбжазы; IV ашә. анҵәамҭа V ашә. алагамҭазы Себастополис аԥсҭазаара есааира ишьхныԥсыло иалагоит, V ашә. ақалақь ԥасатәи аҵакы ацәыӡуеит.<ref>{{Ашәҟәы|Ажәла=Воронов|Ахьӡ=И. Н.|Автор изхьарԥш=Воронов, Иури Никәала-иԥа|Астатиа ахьӡ=Научные труды в семи томах|Атом=2|Ақалақь=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=[[Дырмит Гәлиа ихьӡ зху аԥсуаҭҵааратә институт]]|Адаҟьақәа=610}}</ref> [http://apsnyteka.org/file/Voronov_Yu_Nauchnye_trudy_v_7_tomah_T-2.pdf]
Себастополис имҩаԥгаз аԥшаарақәа иаадырԥшит аҭыԥантәи аматериалтә культуреи еиҳа изаатәу аҭыԥантәи аформақәеи ирыбжьаз итрадициатәу агенетикатә еимадара, убри аан иԥшаан аимпорттә амфортә нышәаԥшьӡи, алакҟаԥшьи асаркьа чысмаҭәеи хыԥхьаӡара рацәала.
Ара аргылаҩцәа аурым хаҳәеиқәҵашьа рхы иархәаны идыргылон абаа ӷәӷәақәа. Ари зегьы иаҳәоит Аԥсны абри аамҭазы антикатә культуратә дунеи аҿықәахьтәи аган ишатәызгьы, уи ҳтәыла аладатәи егьырҭ араионқәеи реиԥш, иара иахәҭакны ишыҟаз.
Себастополис анышьақәгыла инаркны 100 ш. рнаҩс ахәаахәҭратә центр дуны иҟалоит; уи азы шаҳаҭра руеит иара аҵакыраҟны ицәырҵыз археологиатә ԥшаахымҭақәа, анхарҭатәи, ауаажәларратәи, акультуратәи хыбрақәа.
Ирантәи-византиатәи аибашьраан [[VI-тәи ашәышықәса]] актәи азбжазы Себастополис абаа аҭыӡқәа хырбгалан, аха VI-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазы византиатәи аимператор [[Иустиниан I|Иустиниан Август]] ихаан, урҭ еиҭашьақәыргылан. Ашьҭахь, XI—XV ашә.-қәа рзы аҭыӡқәа ԥсахны ишьақәыргылан.
=== XIX ашә.===
[[1858]] шықәсазы, асултан Мурад ихаан, аҭырқәцәа [[Аҟәа]] абаа арратә база алхны еиҭакны еиҭашьақәдыргылеит, ари зырҵабыргуа акәны иҟоуп агәашәқәа рхыхь иҭаԥҟаны иану аҩыра. Абаа аҭыӡқәа инарываршәны ажрақәа ҟарҵеит, ахәаҳә ықәырҵеит, аӡы ҭарҭәеит. Абаа ахьӡгьы ԥсахын [[Сухум-кале]] ҳәа. Арантә аҭырқәцәа Аԥсны ауааԥсыра ирықәланы идырҳәлон.
XVIII ашәышықәсазы абаа Аԥсны амчра знапаҿы иҟаз аҭауад [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭбеи Манча-иԥа|Қьелешь Чачба]] (Қьелеш-беи Шервашиӡе) итәарҭаны иҟалеит.
Иара [[1808]] шықәса [[лаҵарамза 2]] рзы дыршьит. [[1810]] шықәсазы абаа [[Аурысцәа|аурысқәа]] иааныркылеит, убри инаркны [[аҭырқәцәа]] Аҟәа иалҵит.
[[Афаил:Сухумская крепость 05.jpg|мини|слева]]
XIX ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа рзы абаа агарнизон ашьаҟауаа рротақәа ҩбеи абаатә [[артиллериа|артиллериеи]] рыла ишьақәгылан. Аҩныҵҟа ргыламҭақәак ыҟан абаа аҭӡы аасҭа илаҟәны. Аладатәи агәашәқәа рынҭыҵ ҩ-цәаҳәакны еишьҭаргыланы адәқьан хәыҷқәа гылан. Ахыхьчаратә ргыламҭақәа иаарыкәыршаны ӡрычран, уи ипылпылуа ашыӡ кәыбры аман. Аӡымҩангагақәа хырбгалан аҟнытә асолдаҭцәа аӡы ҟьашь ржәыр акәын.
40-тәи ашықәсқәа рылагамҭазы, аинрал [[Раевски, Николаи Николаи-иԥа|Н. Н. Раевски]] иаԥшьгарала, аӡрычрақәа рҭарбара иалагеит. Абри аамҭазы Аҟәа абаа ԥшьыркца иашаны, аҭӡы шәпа ду зкәыршаны иҟаз акыр иӷәӷәаз ргыламҭан, ҭыԥқәак рыҟны аамҭа ихнарбгалеит, џьара-џьара [[1853]]—[[1856]] шш. [[Ҟрымтәи аибашьра]]ан – аҭырқәцәа.
Абаа ашҟа анеирҭақәа ҩба аман — мрагыларахьынтәи мраҭашәарахьынтәи. Ԥаса абаа аҭаларҭа зыхьчоз аихатә гәашәқәа амаӡам. Абаа аҩныҵҟа аказарма лаҟәқәа рыҟны артиллериатә гарнизон ыҟан, ара иара убас акоменданттә напхгарагьы тәан, иҟан иара убас ажәытә ныҳәарҭеи аофицерцәа рыҩнқәеи. Урҭ лаҟәқәан, адәахьала аказармақәа излареиԥшмыз ҳәа акгьы ыҟамызт, ақәа ркылсуан иажәхьан азы.
Аҳратәра аколониалтә режим аӷәӷәахара иахҟьаны [[1866]] шықәсазы [[Аԥсны]] аҩада-мраҭашәарахьтәи аган аҟны жәлар (анхацәа) рықәгылара ҟалеит. Ҩ-нызқь инарзынаԥшуа ауаа Аҟәа инеины инадгылеит, ԥхынгәымза 28 рзы ақалақь рнапаҿы иааргеит. Аҳ игарнизон абаа иҭатәан аҿыҵәахны; аа-нызқьҩык рҟынӡа ацхырааразы инашьҭыз иқәгылаз анхацәа ирҿагылан, абаа рырымҭеит, агарнизон еиқәдырхеит. [[Нанҳәамза 20]] рзы ақәгылаҩцәа рабџьар шьҭарҵар акәхеит. Урҭ рнапхгаҩцәа Ханашә Калӷьы, Какәчал-иԥа, Ҟазылбақь Маан — 1866 шықәса [[ԥхынҷкәынмза]] алагамҭазы абаа аҭӡы инадыргыланы иреихсны иршьит.<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://mkra.org/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8/item/188-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%81%D1%83%D1%85%D1%83%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C|title=Заповедник "Сухумская крепость"|website=mkra.org|access-date=2021-05-06|archive-date=2021-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210507122159/https://mkra.org/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8/item/188-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%81%D1%83%D1%85%D1%83%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C|url-status=dead}}</ref>.
[[Аурыс-аҭырқәа еибашьра (1877–1878)|Аурыс-аҭырқәа еибашьраан]] [[1877]]–[[1878]] шш. аҭырқәцәа Аҟәа рнапахьы иааргеит, ианхьаҵуаз ақалақь еимырҵәеит, хра злаз аҭоурыхтә маҭәахәқәа рыманы ицеит. Убас абаа иҭганы иргеит амармалташь иалхыз «алаӷырӡ ӡыршә» угәалазыршәоз орнаментла ирҩычаз аӡыршә. Ари аӡыршә Мицкевичи Пушкини рпоезиаҿы иахцәажәахьеит. Аӡыршә иахьагьы асултан ихан Топканы аҟны [[Сҭампыл]] игылоуп.Сҭамԥыл аҩныҵҟа иахьатәи амҩақәҵагашәҟәқәа рыҟны аӡыршә арбоуп Сухум-Монумент ҳәа.
Аурыс-аҭырқәа еибашьра ашьҭахь абаа бахҭаны иҟалеит. Абаандаҩцәа рыҩнаҵаразы раԥхьа рхы иадырхәо иалагеит ахаҳәтә бастионқәеи аӷәтәы ргыламҭақәеи. XIX –тәи ашәышықәса анҵәамҭазы абаандаҩцәа ҷыдала иргылаз акамерақәа ирыҩнарҵон.
[[Актәи аурыс револиуциа]]ан [[1905]]–[[1907]] шш. ара иҭакны ирыман, ааӡабгьы рхыргон [[абольшевикцәа]] [[Орџьоникиӡе, Серго|Г. К. Орџьоникиӡе]], Л. И. Готошиа, В. З. Конџьариа.
===Асовет аамҭа===
Аԥсны Асовет мчра ашьақәыргыларазы ақәԥара анцоз ([[1917]]–[[1921]]) Аҟәа абааҟны, иахьатәи Аҟәа аҩада-мраҭашәаратәи аган аҟны иҟан зыда ыҟамыз Себастополис ахырӷәӷәарҭатә ргыламҭа заҵәы, Аҟәа ашыцә аҟнытә 2 км ахьыбжьаз. Ари ахәаҟны иқәгылаз алада-мрагыларатәи аган аҿы, мрагыларахь ала аҩхаахь илбаауа, мраҭашәарахь ала – [[Гәымсҭа (аӡиас)|Гәымсҭа]] аӡиас аԥшаҳәахьы ргыламҭоуп.
==Иахьышьҭоу аҭыԥ==
Аҟәа абаа Диоскураа рыԥшаҳәа [[Амҳаџьырқәа рыԥшаҳәа]]хьы иахьылбаауа аҭыԥ аҟны иҟоуп, уи аԥҽыхақәа рҿаԥхьа [[акомҿар]] рбаҟа ргылоуп. Абаа ашҟа инеиуеит амҩақәа Воронов ихьӡ зхуи Абазақәа рымҩеи.
==Шәахә. иара убас==
* [[Анаҟәаԥиа]]
== Ахархәара змоу алитература ==
* [[Воронов, Иури Никәала-иԥа|Воронов, И. Н.]] В мире архитектурных памятников Абхазии. М.: Искусство, 1978
* [[Ԥачлиа, Вианор Панџьа-иԥа|Пачулиа, В. П.]] Древняя, но вечно молодая Абхазия. Аҟәа: Алашара, 1991.
* [[Ҭраԥшь, Михаил Мамеҭ-иԥа|Ҭраԥшь, М. М.]] Труды. Т. 4. Материалы по археологии средневековой Абхазии. Аҟәа: Алашара, 1975
* [[Хрушкова, Лиудмила Гьаргь-иԥха|Хрушкова, Л. Г.]] Раннехристианские памятники Восточного Причерноморья. М.: Наука, 2002.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
[[Акатегориа:Аҟәа ақалақь аҿы иҟоу абаақәа]]
[[Акатегориа:Ажәытәӡатәи римтәи абаақәа]]
l6ixnkfmxfwj0cl9s7kiygvqok3zab7
163710
163708
2026-04-17T23:59:48Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163710
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
[[Афаил:2014_Suchum,_Ruiny_antycznej_Dioskurii.jpg|справа|420x420px]]
'''Аҟәа абаа''' — [[Аԥсны]] [[аҳҭнықалақь]] [[Аҟәа]] адгьылҵакыраҟны иҟоуп, иргылоуп [[Антикара|антикатәи]] аамҭазы, усҟан иара [[Себастополис]] ахьӡын.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
== Аҭоурых ==
=== Антикатәи аамҭа ===
[[Абаа]] II ашә. ҳ.ҟ. аурымқәа идыргылеит аԥшаҳәатә хырӷәӷәарҭа аҳасабала Себастополис ахьыӡҵаны. Уи атәы аҳәоит 80-тәи ашықәсқәа рзы Аҟәа абаа аҭӡаҟны ахаҳәцәы ианыз аҩырагьы. Уа иарбан [[134]] шықәсазы [[аурым император]] [[Адриан]] инапынҵала иаҭааз, абри ахаҳәцәы аҩыра анҵаны абаа аҭӡы иадызҵаз еицырдыруаз аныҟәаҩ, ашәҟәыҩҩы [[Арриан|Флави Арриан]] ихьӡ.
Себастополис археологиатә ҭҵаара ааиԥмырҟьаӡакәа имҩаԥысӡомызт.<ref name="автоссылка450">{{cite web|URL=https://cyberleninka.ru/article/n/planirovka-i-arhitektura-antichnogo-sebastopolisa|last=Гунба|first= Б. М.|title=Планировка и архитектура античного Себастополиса|year=2004|publisher=Проблемы истории, филологии, культуры|pages=424–433|issn=1992-0431|archivedate=2021-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210506162243/https://cyberleninka.ru/article/n/planirovka-i-arhitektura-antichnogo-sebastopolisa}}</ref>.
Себастополис ақалақьтә ԥсҭазаара иаскьаҳәымҭаҟны иҟан II ашә. ҳ.ҳ. аҩбатәи азбжазы; IV ашә. анҵәамҭа V ашә. алагамҭазы Себастополис аԥсҭазаара есааира ишьхныԥсыло иалагоит, V ашә. ақалақь ԥасатәи аҵакы ацәыӡуеит.<ref>{{Ашәҟәы|Ажәла=Воронов|Ахьӡ=И. Н.|Автор изхьарԥш=Воронов, Иури Никәала-иԥа|Астатиа ахьӡ=Научные труды в семи томах|Атом=2|Ақалақь=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=[[Дырмит Гәлиа ихьӡ зху аԥсуаҭҵааратә институт]]|Адаҟьақәа=610}}</ref> [http://apsnyteka.org/file/Voronov_Yu_Nauchnye_trudy_v_7_tomah_T-2.pdf]
Себастополис имҩаԥгаз аԥшаарақәа иаадырԥшит аҭыԥантәи аматериалтә культуреи еиҳа изаатәу аҭыԥантәи аформақәеи ирыбжьаз итрадициатәу агенетикатә еимадара, убри аан иԥшаан аимпорттә амфортә нышәаԥшьӡи, алакҟаԥшьи асаркьа чысмаҭәеи хыԥхьаӡара рацәала.
Ара аргылаҩцәа аурым хаҳәеиқәҵашьа рхы иархәаны идыргылон абаа ӷәӷәақәа. Ари зегьы иаҳәоит Аԥсны абри аамҭазы антикатә культуратә дунеи аҿықәахьтәи аган ишатәызгьы, уи ҳтәыла аладатәи егьырҭ араионқәеи реиԥш, иара иахәҭакны ишыҟаз.
Себастополис анышьақәгыла инаркны 100 ш. рнаҩс ахәаахәҭратә центр дуны иҟалоит; уи азы шаҳаҭра руеит иара аҵакыраҟны ицәырҵыз археологиатә ԥшаахымҭақәа, анхарҭатәи, ауаажәларратәи, акультуратәи хыбрақәа.
Ирантәи-византиатәи аибашьраан [[VI-тәи ашәышықәса]] актәи азбжазы Себастополис абаа аҭыӡқәа хырбгалан, аха VI-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазы византиатәи аимператор [[Иустиниан I|Иустиниан Август]] ихаан, урҭ еиҭашьақәыргылан. Ашьҭахь, XI—XV ашә.-қәа рзы аҭыӡқәа ԥсахны ишьақәыргылан.
=== XIX ашә.===
[[1858]] шықәсазы, асултан Мурад ихаан, аҭырқәцәа [[Аҟәа]] абаа арратә база алхны еиҭакны еиҭашьақәдыргылеит, ари зырҵабыргуа акәны иҟоуп агәашәқәа рхыхь иҭаԥҟаны иану аҩыра. Абаа аҭыӡқәа инарываршәны ажрақәа ҟарҵеит, ахәаҳә ықәырҵеит, аӡы ҭарҭәеит. Абаа ахьӡгьы ԥсахын [[Сухум-кале]] ҳәа. Арантә аҭырқәцәа Аԥсны ауааԥсыра ирықәланы идырҳәлон.
XVIII ашәышықәсазы абаа Аԥсны амчра знапаҿы иҟаз аҭауад [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭбеи Манча-иԥа|Қьелешь Чачба]] (Қьелеш-беи Шервашиӡе) итәарҭаны иҟалеит.
Иара [[1808]] шықәса [[лаҵарамза 2]] рзы дыршьит. [[1810]] шықәсазы абаа [[Аурысцәа|аурысқәа]] иааныркылеит, убри инаркны [[аҭырқәцәа]] Аҟәа иалҵит.
[[Афаил:Сухумская крепость 05.jpg|мини|слева]]
XIX ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа рзы абаа агарнизон ашьаҟауаа рротақәа ҩбеи абаатә [[артиллериа|артиллериеи]] рыла ишьақәгылан. Аҩныҵҟа ргыламҭақәак ыҟан абаа аҭӡы аасҭа илаҟәны. Аладатәи агәашәқәа рынҭыҵ ҩ-цәаҳәакны еишьҭаргыланы адәқьан хәыҷқәа гылан. Ахыхьчаратә ргыламҭақәа иаарыкәыршаны ӡрычран, уи ипылпылуа ашыӡ кәыбры аман. Аӡымҩангагақәа хырбгалан аҟнытә асолдаҭцәа аӡы ҟьашь ржәыр акәын.
40-тәи ашықәсқәа рылагамҭазы, аинрал [[Раевски, Николаи Николаи-иԥа|Н. Н. Раевски]] иаԥшьгарала, аӡрычрақәа рҭарбара иалагеит. Абри аамҭазы Аҟәа абаа ԥшьыркца иашаны, аҭӡы шәпа ду зкәыршаны иҟаз акыр иӷәӷәаз ргыламҭан, ҭыԥқәак рыҟны аамҭа ихнарбгалеит, џьара-џьара [[1853]]—[[1856]] шш. [[Ҟрымтәи аибашьра]]ан – аҭырқәцәа.
Абаа ашҟа анеирҭақәа ҩба аман — мрагыларахьынтәи мраҭашәарахьынтәи. Ԥаса абаа аҭаларҭа зыхьчоз аихатә гәашәқәа амаӡам. Абаа аҩныҵҟа аказарма лаҟәқәа рыҟны артиллериатә гарнизон ыҟан, ара иара убас акоменданттә напхгарагьы тәан, иҟан иара убас ажәытә ныҳәарҭеи аофицерцәа рыҩнқәеи. Урҭ лаҟәқәан, адәахьала аказармақәа излареиԥшмыз ҳәа акгьы ыҟамызт, ақәа ркылсуан иажәхьан азы.
Аҳратәра аколониалтә режим аӷәӷәахара иахҟьаны [[1866]] шықәсазы [[Аԥсны]] аҩада-мраҭашәарахьтәи аган аҟны жәлар (анхацәа) рықәгылара ҟалеит. Ҩ-нызқь инарзынаԥшуа ауаа Аҟәа инеины инадгылеит, ԥхынгәымза 28 рзы ақалақь рнапаҿы иааргеит. Аҳ игарнизон абаа иҭатәан аҿыҵәахны; аа-нызқьҩык рҟынӡа ацхырааразы инашьҭыз иқәгылаз анхацәа ирҿагылан, абаа рырымҭеит, агарнизон еиқәдырхеит. [[Нанҳәамза 20]] рзы ақәгылаҩцәа рабџьар шьҭарҵар акәхеит. Урҭ рнапхгаҩцәа Ханашә Калӷьы, Какәчал-иԥа, Ҟазылбақь Маан — 1866 шықәса [[ԥхынҷкәынмза]] алагамҭазы абаа аҭӡы инадыргыланы иреихсны иршьит.<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://mkra.org/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8/item/188-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%81%D1%83%D1%85%D1%83%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C|title=Заповедник "Сухумская крепость"|website=mkra.org|access-date=2021-05-06|archive-date=2021-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210507122159/https://mkra.org/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8/item/188-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%81%D1%83%D1%85%D1%83%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C|url-status=dead}}</ref>.
[[Аурыс-аҭырқәа еибашьра (1877–1878)|Аурыс-аҭырқәа еибашьраан]] [[1877]]–[[1878]] шш. аҭырқәцәа Аҟәа рнапахьы иааргеит, ианхьаҵуаз ақалақь еимырҵәеит, хра злаз аҭоурыхтә маҭәахәқәа рыманы ицеит. Убас абаа иҭганы иргеит амармалташь иалхыз «алаӷырӡ ӡыршә» угәалазыршәоз орнаментла ирҩычаз аӡыршә. Ари аӡыршә Мицкевичи Пушкини рпоезиаҿы иахцәажәахьеит. Аӡыршә иахьагьы асултан ихан Топканы аҟны [[Сҭампыл]] игылоуп.Сҭамԥыл аҩныҵҟа иахьатәи амҩақәҵагашәҟәқәа рыҟны аӡыршә арбоуп Сухум-Монумент ҳәа.
Аурыс-аҭырқәа еибашьра ашьҭахь абаа бахҭаны иҟалеит. Абаандаҩцәа рыҩнаҵаразы раԥхьа рхы иадырхәо иалагеит ахаҳәтә бастионқәеи аӷәтәы ргыламҭақәеи. XIX –тәи ашәышықәса анҵәамҭазы абаандаҩцәа ҷыдала иргылаз акамерақәа ирыҩнарҵон.
[[Актәи аурыс револиуциа]]ан [[1905]]–[[1907]] шш. ара иҭакны ирыман, ааӡабгьы рхыргон [[абольшевикцәа]] [[Орџьоникиӡе, Серго|Г. К. Орџьоникиӡе]], Л. И. Готошиа, В. З. Конџьариа.
===Асовет аамҭа===
Аԥсны Асовет мчра ашьақәыргыларазы ақәԥара анцоз ([[1917]]–[[1921]]) Аҟәа абааҟны, иахьатәи Аҟәа аҩада-мраҭашәаратәи аган аҟны иҟан зыда ыҟамыз Себастополис ахырӷәӷәарҭатә ргыламҭа заҵәы, Аҟәа ашыцә аҟнытә 2 км ахьыбжьаз. Ари ахәаҟны иқәгылаз алада-мрагыларатәи аган аҿы, мрагыларахь ала аҩхаахь илбаауа, мраҭашәарахь ала – [[Гәымсҭа (аӡиас)|Гәымсҭа]] аӡиас аԥшаҳәахьы ргыламҭоуп.
==Иахьышьҭоу аҭыԥ==
Аҟәа абаа Диоскураа рыԥшаҳәа [[Амҳаџьырқәа рыԥшаҳәа]]хьы иахьылбаауа аҭыԥ аҟны иҟоуп, уи аԥҽыхақәа рҿаԥхьа [[акомҿар]] рбаҟа ргылоуп. Абаа ашҟа инеиуеит амҩақәа Воронов ихьӡ зхуи Абазақәа рымҩеи.
==Шәахә. иара убас==
* [[Анаҟәаԥиа]]
== Ахархәара змоу алитература ==
* [[Воронов, Иури Никәала-иԥа|Воронов, И. Н.]] В мире архитектурных памятников Абхазии. М.: Искусство, 1978
* [[Ԥачлиа, Вианор Панџьа-иԥа|Пачулиа, В. П.]] Древняя, но вечно молодая Абхазия. Аҟәа: Алашара, 1991.
* [[Ҭраԥшь, Михаил Мамеҭ-иԥа|Ҭраԥшь, М. М.]] Труды. Т. 4. Материалы по археологии средневековой Абхазии. Аҟәа: Алашара, 1975
* [[Хрушкова, Лиудмила Гьаргь-иԥха|Хрушкова, Л. Г.]] Раннехристианские памятники Восточного Причерноморья. М.: Наука, 2002.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
[[Акатегориа:Аҟәа ақалақь аҿы иҟоу абаақәа]]
[[Акатегориа:Ажәытәӡатәи римтәи абаақәа]]
fboq66se5r8vkrrf2d0k7f0axnovj67
163711
163710
2026-04-17T23:59:51Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163711
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
[[Афаил:2014_Suchum,_Ruiny_antycznej_Dioskurii.jpg|справа|420x420px]]
'''Аҟәа абаа''' — [[Аԥсны]] [[аҳҭнықалақь]] [[Аҟәа]] адгьылҵакыраҟны иҟоуп, иргылоуп [[Антикара|антикатәи]] аамҭазы, усҟан иара [[Себастополис]] ахьӡын.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
== Аҭоурых ==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
=== Антикатәи аамҭа ===
[[Абаа]] II ашә. ҳ.ҟ. аурымқәа идыргылеит аԥшаҳәатә хырӷәӷәарҭа аҳасабала Себастополис ахьыӡҵаны. Уи атәы аҳәоит 80-тәи ашықәсқәа рзы Аҟәа абаа аҭӡаҟны ахаҳәцәы ианыз аҩырагьы. Уа иарбан [[134]] шықәсазы [[аурым император]] [[Адриан]] инапынҵала иаҭааз, абри ахаҳәцәы аҩыра анҵаны абаа аҭӡы иадызҵаз еицырдыруаз аныҟәаҩ, ашәҟәыҩҩы [[Арриан|Флави Арриан]] ихьӡ.
Себастополис археологиатә ҭҵаара ааиԥмырҟьаӡакәа имҩаԥысӡомызт.<ref name="автоссылка450">{{cite web|URL=https://cyberleninka.ru/article/n/planirovka-i-arhitektura-antichnogo-sebastopolisa|last=Гунба|first= Б. М.|title=Планировка и архитектура античного Себастополиса|year=2004|publisher=Проблемы истории, филологии, культуры|pages=424–433|issn=1992-0431|archivedate=2021-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210506162243/https://cyberleninka.ru/article/n/planirovka-i-arhitektura-antichnogo-sebastopolisa}}</ref>.
Себастополис ақалақьтә ԥсҭазаара иаскьаҳәымҭаҟны иҟан II ашә. ҳ.ҳ. аҩбатәи азбжазы; IV ашә. анҵәамҭа V ашә. алагамҭазы Себастополис аԥсҭазаара есааира ишьхныԥсыло иалагоит, V ашә. ақалақь ԥасатәи аҵакы ацәыӡуеит.<ref>{{Ашәҟәы|Ажәла=Воронов|Ахьӡ=И. Н.|Автор изхьарԥш=Воронов, Иури Никәала-иԥа|Астатиа ахьӡ=Научные труды в семи томах|Атом=2|Ақалақь=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=[[Дырмит Гәлиа ихьӡ зху аԥсуаҭҵааратә институт]]|Адаҟьақәа=610}}</ref> [http://apsnyteka.org/file/Voronov_Yu_Nauchnye_trudy_v_7_tomah_T-2.pdf]
Себастополис имҩаԥгаз аԥшаарақәа иаадырԥшит аҭыԥантәи аматериалтә культуреи еиҳа изаатәу аҭыԥантәи аформақәеи ирыбжьаз итрадициатәу агенетикатә еимадара, убри аан иԥшаан аимпорттә амфортә нышәаԥшьӡи, алакҟаԥшьи асаркьа чысмаҭәеи хыԥхьаӡара рацәала.
Ара аргылаҩцәа аурым хаҳәеиқәҵашьа рхы иархәаны идыргылон абаа ӷәӷәақәа. Ари зегьы иаҳәоит Аԥсны абри аамҭазы антикатә культуратә дунеи аҿықәахьтәи аган ишатәызгьы, уи ҳтәыла аладатәи егьырҭ араионқәеи реиԥш, иара иахәҭакны ишыҟаз.
Себастополис анышьақәгыла инаркны 100 ш. рнаҩс ахәаахәҭратә центр дуны иҟалоит; уи азы шаҳаҭра руеит иара аҵакыраҟны ицәырҵыз археологиатә ԥшаахымҭақәа, анхарҭатәи, ауаажәларратәи, акультуратәи хыбрақәа.
Ирантәи-византиатәи аибашьраан [[VI-тәи ашәышықәса]] актәи азбжазы Себастополис абаа аҭыӡқәа хырбгалан, аха VI-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазы византиатәи аимператор [[Иустиниан I|Иустиниан Август]] ихаан, урҭ еиҭашьақәыргылан. Ашьҭахь, XI—XV ашә.-қәа рзы аҭыӡқәа ԥсахны ишьақәыргылан.
=== XIX ашә.===
[[1858]] шықәсазы, асултан Мурад ихаан, аҭырқәцәа [[Аҟәа]] абаа арратә база алхны еиҭакны еиҭашьақәдыргылеит, ари зырҵабыргуа акәны иҟоуп агәашәқәа рхыхь иҭаԥҟаны иану аҩыра. Абаа аҭыӡқәа инарываршәны ажрақәа ҟарҵеит, ахәаҳә ықәырҵеит, аӡы ҭарҭәеит. Абаа ахьӡгьы ԥсахын [[Сухум-кале]] ҳәа. Арантә аҭырқәцәа Аԥсны ауааԥсыра ирықәланы идырҳәлон.
XVIII ашәышықәсазы абаа Аԥсны амчра знапаҿы иҟаз аҭауад [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭбеи Манча-иԥа|Қьелешь Чачба]] (Қьелеш-беи Шервашиӡе) итәарҭаны иҟалеит.
Иара [[1808]] шықәса [[лаҵарамза 2]] рзы дыршьит. [[1810]] шықәсазы абаа [[Аурысцәа|аурысқәа]] иааныркылеит, убри инаркны [[аҭырқәцәа]] Аҟәа иалҵит.
[[Афаил:Сухумская крепость 05.jpg|мини|слева]]
XIX ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа рзы абаа агарнизон ашьаҟауаа рротақәа ҩбеи абаатә [[артиллериа|артиллериеи]] рыла ишьақәгылан. Аҩныҵҟа ргыламҭақәак ыҟан абаа аҭӡы аасҭа илаҟәны. Аладатәи агәашәқәа рынҭыҵ ҩ-цәаҳәакны еишьҭаргыланы адәқьан хәыҷқәа гылан. Ахыхьчаратә ргыламҭақәа иаарыкәыршаны ӡрычран, уи ипылпылуа ашыӡ кәыбры аман. Аӡымҩангагақәа хырбгалан аҟнытә асолдаҭцәа аӡы ҟьашь ржәыр акәын.
40-тәи ашықәсқәа рылагамҭазы, аинрал [[Раевски, Николаи Николаи-иԥа|Н. Н. Раевски]] иаԥшьгарала, аӡрычрақәа рҭарбара иалагеит. Абри аамҭазы Аҟәа абаа ԥшьыркца иашаны, аҭӡы шәпа ду зкәыршаны иҟаз акыр иӷәӷәаз ргыламҭан, ҭыԥқәак рыҟны аамҭа ихнарбгалеит, џьара-џьара [[1853]]—[[1856]] шш. [[Ҟрымтәи аибашьра]]ан – аҭырқәцәа.
Абаа ашҟа анеирҭақәа ҩба аман — мрагыларахьынтәи мраҭашәарахьынтәи. Ԥаса абаа аҭаларҭа зыхьчоз аихатә гәашәқәа амаӡам. Абаа аҩныҵҟа аказарма лаҟәқәа рыҟны артиллериатә гарнизон ыҟан, ара иара убас акоменданттә напхгарагьы тәан, иҟан иара убас ажәытә ныҳәарҭеи аофицерцәа рыҩнқәеи. Урҭ лаҟәқәан, адәахьала аказармақәа излареиԥшмыз ҳәа акгьы ыҟамызт, ақәа ркылсуан иажәхьан азы.
Аҳратәра аколониалтә режим аӷәӷәахара иахҟьаны [[1866]] шықәсазы [[Аԥсны]] аҩада-мраҭашәарахьтәи аган аҟны жәлар (анхацәа) рықәгылара ҟалеит. Ҩ-нызқь инарзынаԥшуа ауаа Аҟәа инеины инадгылеит, ԥхынгәымза 28 рзы ақалақь рнапаҿы иааргеит. Аҳ игарнизон абаа иҭатәан аҿыҵәахны; аа-нызқьҩык рҟынӡа ацхырааразы инашьҭыз иқәгылаз анхацәа ирҿагылан, абаа рырымҭеит, агарнизон еиқәдырхеит. [[Нанҳәамза 20]] рзы ақәгылаҩцәа рабџьар шьҭарҵар акәхеит. Урҭ рнапхгаҩцәа Ханашә Калӷьы, Какәчал-иԥа, Ҟазылбақь Маан — 1866 шықәса [[ԥхынҷкәынмза]] алагамҭазы абаа аҭӡы инадыргыланы иреихсны иршьит.<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://mkra.org/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8/item/188-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%81%D1%83%D1%85%D1%83%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C|title=Заповедник "Сухумская крепость"|website=mkra.org|access-date=2021-05-06|archive-date=2021-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210507122159/https://mkra.org/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8/item/188-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%81%D1%83%D1%85%D1%83%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C|url-status=dead}}</ref>.
[[Аурыс-аҭырқәа еибашьра (1877–1878)|Аурыс-аҭырқәа еибашьраан]] [[1877]]–[[1878]] шш. аҭырқәцәа Аҟәа рнапахьы иааргеит, ианхьаҵуаз ақалақь еимырҵәеит, хра злаз аҭоурыхтә маҭәахәқәа рыманы ицеит. Убас абаа иҭганы иргеит амармалташь иалхыз «алаӷырӡ ӡыршә» угәалазыршәоз орнаментла ирҩычаз аӡыршә. Ари аӡыршә Мицкевичи Пушкини рпоезиаҿы иахцәажәахьеит. Аӡыршә иахьагьы асултан ихан Топканы аҟны [[Сҭампыл]] игылоуп.Сҭамԥыл аҩныҵҟа иахьатәи амҩақәҵагашәҟәқәа рыҟны аӡыршә арбоуп Сухум-Монумент ҳәа.
Аурыс-аҭырқәа еибашьра ашьҭахь абаа бахҭаны иҟалеит. Абаандаҩцәа рыҩнаҵаразы раԥхьа рхы иадырхәо иалагеит ахаҳәтә бастионқәеи аӷәтәы ргыламҭақәеи. XIX –тәи ашәышықәса анҵәамҭазы абаандаҩцәа ҷыдала иргылаз акамерақәа ирыҩнарҵон.
[[Актәи аурыс револиуциа]]ан [[1905]]–[[1907]] шш. ара иҭакны ирыман, ааӡабгьы рхыргон [[абольшевикцәа]] [[Орџьоникиӡе, Серго|Г. К. Орџьоникиӡе]], Л. И. Готошиа, В. З. Конџьариа.
===Асовет аамҭа===
Аԥсны Асовет мчра ашьақәыргыларазы ақәԥара анцоз ([[1917]]–[[1921]]) Аҟәа абааҟны, иахьатәи Аҟәа аҩада-мраҭашәаратәи аган аҟны иҟан зыда ыҟамыз Себастополис ахырӷәӷәарҭатә ргыламҭа заҵәы, Аҟәа ашыцә аҟнытә 2 км ахьыбжьаз. Ари ахәаҟны иқәгылаз алада-мрагыларатәи аган аҿы, мрагыларахь ала аҩхаахь илбаауа, мраҭашәарахь ала – [[Гәымсҭа (аӡиас)|Гәымсҭа]] аӡиас аԥшаҳәахьы ргыламҭоуп.
==Иахьышьҭоу аҭыԥ==
Аҟәа абаа Диоскураа рыԥшаҳәа [[Амҳаџьырқәа рыԥшаҳәа]]хьы иахьылбаауа аҭыԥ аҟны иҟоуп, уи аԥҽыхақәа рҿаԥхьа [[акомҿар]] рбаҟа ргылоуп. Абаа ашҟа инеиуеит амҩақәа Воронов ихьӡ зхуи Абазақәа рымҩеи.
==Шәахә. иара убас==
* [[Анаҟәаԥиа]]
== Ахархәара змоу алитература ==
* [[Воронов, Иури Никәала-иԥа|Воронов, И. Н.]] В мире архитектурных памятников Абхазии. М.: Искусство, 1978
* [[Ԥачлиа, Вианор Панџьа-иԥа|Пачулиа, В. П.]] Древняя, но вечно молодая Абхазия. Аҟәа: Алашара, 1991.
* [[Ҭраԥшь, Михаил Мамеҭ-иԥа|Ҭраԥшь, М. М.]] Труды. Т. 4. Материалы по археологии средневековой Абхазии. Аҟәа: Алашара, 1975
* [[Хрушкова, Лиудмила Гьаргь-иԥха|Хрушкова, Л. Г.]] Раннехристианские памятники Восточного Причерноморья. М.: Наука, 2002.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
[[Акатегориа:Аҟәа ақалақь аҿы иҟоу абаақәа]]
[[Акатегориа:Ажәытәӡатәи римтәи абаақәа]]
a3vg4mcmk4don0l0sknxt5ro0gbpqci
163713
163711
2026-04-18T00:00:06Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163713
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
[[Афаил:2014_Suchum,_Ruiny_antycznej_Dioskurii.jpg|справа|420x420px]]
'''Аҟәа абаа''' — [[Аԥсны]] [[аҳҭнықалақь]] [[Аҟәа]] адгьылҵакыраҟны иҟоуп, иргылоуп [[Антикара|антикатәи]] аамҭазы, усҟан иара [[Себастополис]] ахьӡын.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
== Аҭоурых ==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
=== Антикатәи аамҭа ===
[[Абаа]] II ашә. ҳ.ҟ. аурымқәа идыргылеит аԥшаҳәатә хырӷәӷәарҭа аҳасабала Себастополис ахьыӡҵаны. Уи атәы аҳәоит 80-тәи ашықәсқәа рзы Аҟәа абаа аҭӡаҟны ахаҳәцәы ианыз аҩырагьы. Уа иарбан [[134]] шықәсазы [[аурым император]] [[Адриан]] инапынҵала иаҭааз, абри ахаҳәцәы аҩыра анҵаны абаа аҭӡы иадызҵаз еицырдыруаз аныҟәаҩ, ашәҟәыҩҩы [[Арриан|Флави Арриан]] ихьӡ.
Себастополис археологиатә ҭҵаара ааиԥмырҟьаӡакәа имҩаԥысӡомызт.<ref name="автоссылка450">{{cite web|URL=https://cyberleninka.ru/article/n/planirovka-i-arhitektura-antichnogo-sebastopolisa|last=Гунба|first= Б. М.|title=Планировка и архитектура античного Себастополиса|year=2004|publisher=Проблемы истории, филологии, культуры|pages=424–433|issn=1992-0431|archivedate=2021-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210506162243/https://cyberleninka.ru/article/n/planirovka-i-arhitektura-antichnogo-sebastopolisa}}</ref>.
Себастополис ақалақьтә ԥсҭазаара иаскьаҳәымҭаҟны иҟан II ашә. ҳ.ҳ. аҩбатәи азбжазы; IV ашә. анҵәамҭа V ашә. алагамҭазы Себастополис аԥсҭазаара есааира ишьхныԥсыло иалагоит, V ашә. ақалақь ԥасатәи аҵакы ацәыӡуеит.<ref>{{Ашәҟәы|Ажәла=Воронов|Ахьӡ=И. Н.|Автор изхьарԥш=Воронов, Иури Никәала-иԥа|Астатиа ахьӡ=Научные труды в семи томах|Атом=2|Ақалақь=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=[[Дырмит Гәлиа ихьӡ зху аԥсуаҭҵааратә институт]]|Адаҟьақәа=610}}</ref> [http://apsnyteka.org/file/Voronov_Yu_Nauchnye_trudy_v_7_tomah_T-2.pdf]
Себастополис имҩаԥгаз аԥшаарақәа иаадырԥшит аҭыԥантәи аматериалтә культуреи еиҳа изаатәу аҭыԥантәи аформақәеи ирыбжьаз итрадициатәу агенетикатә еимадара, убри аан иԥшаан аимпорттә амфортә нышәаԥшьӡи, алакҟаԥшьи асаркьа чысмаҭәеи хыԥхьаӡара рацәала.
Ара аргылаҩцәа аурым хаҳәеиқәҵашьа рхы иархәаны идыргылон абаа ӷәӷәақәа. Ари зегьы иаҳәоит Аԥсны абри аамҭазы антикатә культуратә дунеи аҿықәахьтәи аган ишатәызгьы, уи ҳтәыла аладатәи егьырҭ араионқәеи реиԥш, иара иахәҭакны ишыҟаз.
Себастополис анышьақәгыла инаркны 100 ш. рнаҩс ахәаахәҭратә центр дуны иҟалоит; уи азы шаҳаҭра руеит иара аҵакыраҟны ицәырҵыз археологиатә ԥшаахымҭақәа, анхарҭатәи, ауаажәларратәи, акультуратәи хыбрақәа.
Ирантәи-византиатәи аибашьраан [[VI-тәи ашәышықәса]] актәи азбжазы Себастополис абаа аҭыӡқәа хырбгалан, аха VI-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазы византиатәи аимператор [[Иустиниан I|Иустиниан Август]] ихаан, урҭ еиҭашьақәыргылан. Ашьҭахь, XI—XV ашә.-қәа рзы аҭыӡқәа ԥсахны ишьақәыргылан.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
=== XIX ашә.===
[[1858]] шықәсазы, асултан Мурад ихаан, аҭырқәцәа [[Аҟәа]] абаа арратә база алхны еиҭакны еиҭашьақәдыргылеит, ари зырҵабыргуа акәны иҟоуп агәашәқәа рхыхь иҭаԥҟаны иану аҩыра. Абаа аҭыӡқәа инарываршәны ажрақәа ҟарҵеит, ахәаҳә ықәырҵеит, аӡы ҭарҭәеит. Абаа ахьӡгьы ԥсахын [[Сухум-кале]] ҳәа. Арантә аҭырқәцәа Аԥсны ауааԥсыра ирықәланы идырҳәлон.
XVIII ашәышықәсазы абаа Аԥсны амчра знапаҿы иҟаз аҭауад [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭбеи Манча-иԥа|Қьелешь Чачба]] (Қьелеш-беи Шервашиӡе) итәарҭаны иҟалеит.
Иара [[1808]] шықәса [[лаҵарамза 2]] рзы дыршьит. [[1810]] шықәсазы абаа [[Аурысцәа|аурысқәа]] иааныркылеит, убри инаркны [[аҭырқәцәа]] Аҟәа иалҵит.
[[Афаил:Сухумская крепость 05.jpg|мини|слева]]
XIX ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа рзы абаа агарнизон ашьаҟауаа рротақәа ҩбеи абаатә [[артиллериа|артиллериеи]] рыла ишьақәгылан. Аҩныҵҟа ргыламҭақәак ыҟан абаа аҭӡы аасҭа илаҟәны. Аладатәи агәашәқәа рынҭыҵ ҩ-цәаҳәакны еишьҭаргыланы адәқьан хәыҷқәа гылан. Ахыхьчаратә ргыламҭақәа иаарыкәыршаны ӡрычран, уи ипылпылуа ашыӡ кәыбры аман. Аӡымҩангагақәа хырбгалан аҟнытә асолдаҭцәа аӡы ҟьашь ржәыр акәын.
40-тәи ашықәсқәа рылагамҭазы, аинрал [[Раевски, Николаи Николаи-иԥа|Н. Н. Раевски]] иаԥшьгарала, аӡрычрақәа рҭарбара иалагеит. Абри аамҭазы Аҟәа абаа ԥшьыркца иашаны, аҭӡы шәпа ду зкәыршаны иҟаз акыр иӷәӷәаз ргыламҭан, ҭыԥқәак рыҟны аамҭа ихнарбгалеит, џьара-џьара [[1853]]—[[1856]] шш. [[Ҟрымтәи аибашьра]]ан – аҭырқәцәа.
Абаа ашҟа анеирҭақәа ҩба аман — мрагыларахьынтәи мраҭашәарахьынтәи. Ԥаса абаа аҭаларҭа зыхьчоз аихатә гәашәқәа амаӡам. Абаа аҩныҵҟа аказарма лаҟәқәа рыҟны артиллериатә гарнизон ыҟан, ара иара убас акоменданттә напхгарагьы тәан, иҟан иара убас ажәытә ныҳәарҭеи аофицерцәа рыҩнқәеи. Урҭ лаҟәқәан, адәахьала аказармақәа излареиԥшмыз ҳәа акгьы ыҟамызт, ақәа ркылсуан иажәхьан азы.
Аҳратәра аколониалтә режим аӷәӷәахара иахҟьаны [[1866]] шықәсазы [[Аԥсны]] аҩада-мраҭашәарахьтәи аган аҟны жәлар (анхацәа) рықәгылара ҟалеит. Ҩ-нызқь инарзынаԥшуа ауаа Аҟәа инеины инадгылеит, ԥхынгәымза 28 рзы ақалақь рнапаҿы иааргеит. Аҳ игарнизон абаа иҭатәан аҿыҵәахны; аа-нызқьҩык рҟынӡа ацхырааразы инашьҭыз иқәгылаз анхацәа ирҿагылан, абаа рырымҭеит, агарнизон еиқәдырхеит. [[Нанҳәамза 20]] рзы ақәгылаҩцәа рабџьар шьҭарҵар акәхеит. Урҭ рнапхгаҩцәа Ханашә Калӷьы, Какәчал-иԥа, Ҟазылбақь Маан — 1866 шықәса [[ԥхынҷкәынмза]] алагамҭазы абаа аҭӡы инадыргыланы иреихсны иршьит.<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://mkra.org/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8/item/188-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%81%D1%83%D1%85%D1%83%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C|title=Заповедник "Сухумская крепость"|website=mkra.org|access-date=2021-05-06|archive-date=2021-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210507122159/https://mkra.org/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8/item/188-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%81%D1%83%D1%85%D1%83%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C|url-status=dead}}</ref>.
[[Аурыс-аҭырқәа еибашьра (1877–1878)|Аурыс-аҭырқәа еибашьраан]] [[1877]]–[[1878]] шш. аҭырқәцәа Аҟәа рнапахьы иааргеит, ианхьаҵуаз ақалақь еимырҵәеит, хра злаз аҭоурыхтә маҭәахәқәа рыманы ицеит. Убас абаа иҭганы иргеит амармалташь иалхыз «алаӷырӡ ӡыршә» угәалазыршәоз орнаментла ирҩычаз аӡыршә. Ари аӡыршә Мицкевичи Пушкини рпоезиаҿы иахцәажәахьеит. Аӡыршә иахьагьы асултан ихан Топканы аҟны [[Сҭампыл]] игылоуп.Сҭамԥыл аҩныҵҟа иахьатәи амҩақәҵагашәҟәқәа рыҟны аӡыршә арбоуп Сухум-Монумент ҳәа.
Аурыс-аҭырқәа еибашьра ашьҭахь абаа бахҭаны иҟалеит. Абаандаҩцәа рыҩнаҵаразы раԥхьа рхы иадырхәо иалагеит ахаҳәтә бастионқәеи аӷәтәы ргыламҭақәеи. XIX –тәи ашәышықәса анҵәамҭазы абаандаҩцәа ҷыдала иргылаз акамерақәа ирыҩнарҵон.
[[Актәи аурыс револиуциа]]ан [[1905]]–[[1907]] шш. ара иҭакны ирыман, ааӡабгьы рхыргон [[абольшевикцәа]] [[Орџьоникиӡе, Серго|Г. К. Орџьоникиӡе]], Л. И. Готошиа, В. З. Конџьариа.
===Асовет аамҭа===
Аԥсны Асовет мчра ашьақәыргыларазы ақәԥара анцоз ([[1917]]–[[1921]]) Аҟәа абааҟны, иахьатәи Аҟәа аҩада-мраҭашәаратәи аган аҟны иҟан зыда ыҟамыз Себастополис ахырӷәӷәарҭатә ргыламҭа заҵәы, Аҟәа ашыцә аҟнытә 2 км ахьыбжьаз. Ари ахәаҟны иқәгылаз алада-мрагыларатәи аган аҿы, мрагыларахь ала аҩхаахь илбаауа, мраҭашәарахь ала – [[Гәымсҭа (аӡиас)|Гәымсҭа]] аӡиас аԥшаҳәахьы ргыламҭоуп.
==Иахьышьҭоу аҭыԥ==
Аҟәа абаа Диоскураа рыԥшаҳәа [[Амҳаџьырқәа рыԥшаҳәа]]хьы иахьылбаауа аҭыԥ аҟны иҟоуп, уи аԥҽыхақәа рҿаԥхьа [[акомҿар]] рбаҟа ргылоуп. Абаа ашҟа инеиуеит амҩақәа Воронов ихьӡ зхуи Абазақәа рымҩеи.
==Шәахә. иара убас==
* [[Анаҟәаԥиа]]
== Ахархәара змоу алитература ==
* [[Воронов, Иури Никәала-иԥа|Воронов, И. Н.]] В мире архитектурных памятников Абхазии. М.: Искусство, 1978
* [[Ԥачлиа, Вианор Панџьа-иԥа|Пачулиа, В. П.]] Древняя, но вечно молодая Абхазия. Аҟәа: Алашара, 1991.
* [[Ҭраԥшь, Михаил Мамеҭ-иԥа|Ҭраԥшь, М. М.]] Труды. Т. 4. Материалы по археологии средневековой Абхазии. Аҟәа: Алашара, 1975
* [[Хрушкова, Лиудмила Гьаргь-иԥха|Хрушкова, Л. Г.]] Раннехристианские памятники Восточного Причерноморья. М.: Наука, 2002.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
[[Акатегориа:Аҟәа ақалақь аҿы иҟоу абаақәа]]
[[Акатегориа:Ажәытәӡатәи римтәи абаақәа]]
78t2vardf292woqjqqzqaht7krbgp4q
163729
163713
2026-04-18T00:07:08Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163729
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
[[Афаил:2014_Suchum,_Ruiny_antycznej_Dioskurii.jpg|справа|420x420px]]
'''Аҟәа абаа''' — [[Аԥсны]] [[аҳҭнықалақь]] [[Аҟәа]] адгьылҵакыраҟны иҟоуп, иргылоуп [[Антикара|антикатәи]] аамҭазы, усҟан иара [[Себастополис]] ахьӡын.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
== Аҭоурых ==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
=== Антикатәи аамҭа ===
[[Абаа]] II ашә. ҳ.ҟ. аурымқәа идыргылеит аԥшаҳәатә хырӷәӷәарҭа аҳасабала Себастополис ахьыӡҵаны. Уи атәы аҳәоит 80-тәи ашықәсқәа рзы Аҟәа абаа аҭӡаҟны ахаҳәцәы ианыз аҩырагьы. Уа иарбан [[134]] шықәсазы [[аурым император]] [[Адриан]] инапынҵала иаҭааз, абри ахаҳәцәы аҩыра анҵаны абаа аҭӡы иадызҵаз еицырдыруаз аныҟәаҩ, ашәҟәыҩҩы [[Арриан|Флави Арриан]] ихьӡ.
Себастополис археологиатә ҭҵаара ааиԥмырҟьаӡакәа имҩаԥысӡомызт.<ref name="автоссылка450">{{cite web|URL=https://cyberleninka.ru/article/n/planirovka-i-arhitektura-antichnogo-sebastopolisa|last=Гунба|first= Б. М.|title=Планировка и архитектура античного Себастополиса|year=2004|publisher=Проблемы истории, филологии, культуры|pages=424–433|issn=1992-0431|archivedate=2021-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210506162243/https://cyberleninka.ru/article/n/planirovka-i-arhitektura-antichnogo-sebastopolisa}}</ref>.
Себастополис ақалақьтә ԥсҭазаара иаскьаҳәымҭаҟны иҟан II ашә. ҳ.ҳ. аҩбатәи азбжазы; IV ашә. анҵәамҭа V ашә. алагамҭазы Себастополис аԥсҭазаара есааира ишьхныԥсыло иалагоит, V ашә. ақалақь ԥасатәи аҵакы ацәыӡуеит.<ref>{{Ашәҟәы|Ажәла=Воронов|Ахьӡ=И. Н.|Автор изхьарԥш=Воронов, Иури Никәала-иԥа|Астатиа ахьӡ=Научные труды в семи томах|Атом=2|Ақалақь=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=[[Дырмит Гәлиа ихьӡ зху аԥсуаҭҵааратә институт]]|Адаҟьақәа=610}}</ref> [http://apsnyteka.org/file/Voronov_Yu_Nauchnye_trudy_v_7_tomah_T-2.pdf]
Себастополис имҩаԥгаз аԥшаарақәа иаадырԥшит аҭыԥантәи аматериалтә культуреи еиҳа изаатәу аҭыԥантәи аформақәеи ирыбжьаз итрадициатәу агенетикатә еимадара, убри аан иԥшаан аимпорттә амфортә нышәаԥшьӡи, алакҟаԥшьи асаркьа чысмаҭәеи хыԥхьаӡара рацәала.
Ара аргылаҩцәа аурым хаҳәеиқәҵашьа рхы иархәаны идыргылон абаа ӷәӷәақәа. Ари зегьы иаҳәоит Аԥсны абри аамҭазы антикатә культуратә дунеи аҿықәахьтәи аган ишатәызгьы, уи ҳтәыла аладатәи егьырҭ араионқәеи реиԥш, иара иахәҭакны ишыҟаз.
Себастополис анышьақәгыла инаркны 100 ш. рнаҩс ахәаахәҭратә центр дуны иҟалоит; уи азы шаҳаҭра руеит иара аҵакыраҟны ицәырҵыз археологиатә ԥшаахымҭақәа, анхарҭатәи, ауаажәларратәи, акультуратәи хыбрақәа.
Ирантәи-византиатәи аибашьраан [[VI-тәи ашәышықәса]] актәи азбжазы Себастополис абаа аҭыӡқәа хырбгалан, аха VI-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазы византиатәи аимператор [[Иустиниан I|Иустиниан Август]] ихаан, урҭ еиҭашьақәыргылан. Ашьҭахь, XI—XV ашә.-қәа рзы аҭыӡқәа ԥсахны ишьақәыргылан.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
=== XIX ашә.===
[[1858]] шықәсазы, асултан Мурад ихаан, аҭырқәцәа [[Аҟәа]] абаа арратә база алхны еиҭакны еиҭашьақәдыргылеит, ари зырҵабыргуа акәны иҟоуп агәашәқәа рхыхь иҭаԥҟаны иану аҩыра. Абаа аҭыӡқәа инарываршәны ажрақәа ҟарҵеит, ахәаҳә ықәырҵеит, аӡы ҭарҭәеит. Абаа ахьӡгьы ԥсахын [[Сухум-кале]] ҳәа. Арантә аҭырқәцәа Аԥсны ауааԥсыра ирықәланы идырҳәлон.
XVIII ашәышықәсазы абаа Аԥсны амчра знапаҿы иҟаз аҭауад [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭбеи Манча-иԥа|Қьелешь Чачба]] (Қьелеш-беи Шервашиӡе) итәарҭаны иҟалеит.
Иара [[1808]] шықәса [[лаҵарамза 2]] рзы дыршьит. [[1810]] шықәсазы абаа [[Аурысцәа|аурысқәа]] иааныркылеит, убри инаркны [[аҭырқәцәа]] Аҟәа иалҵит.
[[Афаил:Сухумская крепость 05.jpg|мини|слева]]
XIX ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа рзы абаа агарнизон ашьаҟауаа рротақәа ҩбеи абаатә [[артиллериа|артиллериеи]] рыла ишьақәгылан. Аҩныҵҟа ргыламҭақәак ыҟан абаа аҭӡы аасҭа илаҟәны. Аладатәи агәашәқәа рынҭыҵ ҩ-цәаҳәакны еишьҭаргыланы адәқьан хәыҷқәа гылан. Ахыхьчаратә ргыламҭақәа иаарыкәыршаны ӡрычран, уи ипылпылуа ашыӡ кәыбры аман. Аӡымҩангагақәа хырбгалан аҟнытә асолдаҭцәа аӡы ҟьашь ржәыр акәын.
40-тәи ашықәсқәа рылагамҭазы, аинрал [[Раевски, Николаи Николаи-иԥа|Н. Н. Раевски]] иаԥшьгарала, аӡрычрақәа рҭарбара иалагеит. Абри аамҭазы Аҟәа абаа ԥшьыркца иашаны, аҭӡы шәпа ду зкәыршаны иҟаз акыр иӷәӷәаз ргыламҭан, ҭыԥқәак рыҟны аамҭа ихнарбгалеит, џьара-џьара [[1853]]—[[1856]] шш. [[Ҟрымтәи аибашьра]]ан – аҭырқәцәа.
Абаа ашҟа анеирҭақәа ҩба аман — мрагыларахьынтәи мраҭашәарахьынтәи. Ԥаса абаа аҭаларҭа зыхьчоз аихатә гәашәқәа амаӡам. Абаа аҩныҵҟа аказарма лаҟәқәа рыҟны артиллериатә гарнизон ыҟан, ара иара убас акоменданттә напхгарагьы тәан, иҟан иара убас ажәытә ныҳәарҭеи аофицерцәа рыҩнқәеи. Урҭ лаҟәқәан, адәахьала аказармақәа излареиԥшмыз ҳәа акгьы ыҟамызт, ақәа ркылсуан иажәхьан азы.
Аҳратәра аколониалтә режим аӷәӷәахара иахҟьаны [[1866]] шықәсазы [[Аԥсны]] аҩада-мраҭашәарахьтәи аган аҟны жәлар (анхацәа) рықәгылара ҟалеит. Ҩ-нызқь инарзынаԥшуа ауаа Аҟәа инеины инадгылеит, ԥхынгәымза 28 рзы ақалақь рнапаҿы иааргеит. Аҳ игарнизон абаа иҭатәан аҿыҵәахны; аа-нызқьҩык рҟынӡа ацхырааразы инашьҭыз иқәгылаз анхацәа ирҿагылан, абаа рырымҭеит, агарнизон еиқәдырхеит. [[Нанҳәамза 20]] рзы ақәгылаҩцәа рабџьар шьҭарҵар акәхеит. Урҭ рнапхгаҩцәа Ханашә Калӷьы, Какәчал-иԥа, Ҟазылбақь Маан — 1866 шықәса [[ԥхынҷкәынмза]] алагамҭазы абаа аҭӡы инадыргыланы иреихсны иршьит.<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://mkra.org/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8/item/188-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%81%D1%83%D1%85%D1%83%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C|title=Заповедник "Сухумская крепость"|website=mkra.org|access-date=2021-05-06|archive-date=2021-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210507122159/https://mkra.org/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8/item/188-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%81%D1%83%D1%85%D1%83%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C|url-status=dead}}</ref>.
[[Аурыс-аҭырқәа еибашьра (1877–1878)|Аурыс-аҭырқәа еибашьраан]] [[1877]]–[[1878]] шш. аҭырқәцәа Аҟәа рнапахьы иааргеит, ианхьаҵуаз ақалақь еимырҵәеит, хра злаз аҭоурыхтә маҭәахәқәа рыманы ицеит. Убас абаа иҭганы иргеит амармалташь иалхыз «алаӷырӡ ӡыршә» угәалазыршәоз орнаментла ирҩычаз аӡыршә. Ари аӡыршә Мицкевичи Пушкини рпоезиаҿы иахцәажәахьеит. Аӡыршә иахьагьы асултан ихан Топканы аҟны [[Сҭампыл]] игылоуп.Сҭамԥыл аҩныҵҟа иахьатәи амҩақәҵагашәҟәқәа рыҟны аӡыршә арбоуп Сухум-Монумент ҳәа.
Аурыс-аҭырқәа еибашьра ашьҭахь абаа бахҭаны иҟалеит. Абаандаҩцәа рыҩнаҵаразы раԥхьа рхы иадырхәо иалагеит ахаҳәтә бастионқәеи аӷәтәы ргыламҭақәеи. XIX –тәи ашәышықәса анҵәамҭазы абаандаҩцәа ҷыдала иргылаз акамерақәа ирыҩнарҵон.
[[Актәи аурыс револиуциа]]ан [[1905]]–[[1907]] шш. ара иҭакны ирыман, ааӡабгьы рхыргон [[абольшевикцәа]] [[Орџьоникиӡе, Серго|Г. К. Орџьоникиӡе]], Л. И. Готошиа, В. З. Конџьариа.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Асовет аамҭа===
Аԥсны Асовет мчра ашьақәыргыларазы ақәԥара анцоз ([[1917]]–[[1921]]) Аҟәа абааҟны, иахьатәи Аҟәа аҩада-мраҭашәаратәи аган аҟны иҟан зыда ыҟамыз Себастополис ахырӷәӷәарҭатә ргыламҭа заҵәы, Аҟәа ашыцә аҟнытә 2 км ахьыбжьаз. Ари ахәаҟны иқәгылаз алада-мрагыларатәи аган аҿы, мрагыларахь ала аҩхаахь илбаауа, мраҭашәарахь ала – [[Гәымсҭа (аӡиас)|Гәымсҭа]] аӡиас аԥшаҳәахьы ргыламҭоуп.
==Иахьышьҭоу аҭыԥ==
Аҟәа абаа Диоскураа рыԥшаҳәа [[Амҳаџьырқәа рыԥшаҳәа]]хьы иахьылбаауа аҭыԥ аҟны иҟоуп, уи аԥҽыхақәа рҿаԥхьа [[акомҿар]] рбаҟа ргылоуп. Абаа ашҟа инеиуеит амҩақәа Воронов ихьӡ зхуи Абазақәа рымҩеи.
==Шәахә. иара убас==
* [[Анаҟәаԥиа]]
== Ахархәара змоу алитература ==
* [[Воронов, Иури Никәала-иԥа|Воронов, И. Н.]] В мире архитектурных памятников Абхазии. М.: Искусство, 1978
* [[Ԥачлиа, Вианор Панџьа-иԥа|Пачулиа, В. П.]] Древняя, но вечно молодая Абхазия. Аҟәа: Алашара, 1991.
* [[Ҭраԥшь, Михаил Мамеҭ-иԥа|Ҭраԥшь, М. М.]] Труды. Т. 4. Материалы по археологии средневековой Абхазии. Аҟәа: Алашара, 1975
* [[Хрушкова, Лиудмила Гьаргь-иԥха|Хрушкова, Л. Г.]] Раннехристианские памятники Восточного Причерноморья. М.: Наука, 2002.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
[[Акатегориа:Аҟәа ақалақь аҿы иҟоу абаақәа]]
[[Акатегориа:Ажәытәӡатәи римтәи абаақәа]]
2x8bluz8imih8oqypnnoj4o2y8cqu4g
163732
163729
2026-04-18T00:08:44Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163732
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
[[Афаил:2014_Suchum,_Ruiny_antycznej_Dioskurii.jpg|справа|420x420px]]
'''Аҟәа абаа''' — [[Аԥсны]] [[аҳҭнықалақь]] [[Аҟәа]] адгьылҵакыраҟны иҟоуп, иргылоуп [[Антикара|антикатәи]] аамҭазы, усҟан иара [[Себастополис]] ахьӡын.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
== Аҭоурых ==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
=== Антикатәи аамҭа ===
[[Абаа]] II ашә. ҳ.ҟ. аурымқәа идыргылеит аԥшаҳәатә хырӷәӷәарҭа аҳасабала Себастополис ахьыӡҵаны. Уи атәы аҳәоит 80-тәи ашықәсқәа рзы Аҟәа абаа аҭӡаҟны ахаҳәцәы ианыз аҩырагьы. Уа иарбан [[134]] шықәсазы [[аурым император]] [[Адриан]] инапынҵала иаҭааз, абри ахаҳәцәы аҩыра анҵаны абаа аҭӡы иадызҵаз еицырдыруаз аныҟәаҩ, ашәҟәыҩҩы [[Арриан|Флави Арриан]] ихьӡ.
Себастополис археологиатә ҭҵаара ааиԥмырҟьаӡакәа имҩаԥысӡомызт.<ref name="автоссылка450">{{cite web|URL=https://cyberleninka.ru/article/n/planirovka-i-arhitektura-antichnogo-sebastopolisa|last=Гунба|first= Б. М.|title=Планировка и архитектура античного Себастополиса|year=2004|publisher=Проблемы истории, филологии, культуры|pages=424–433|issn=1992-0431|archivedate=2021-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210506162243/https://cyberleninka.ru/article/n/planirovka-i-arhitektura-antichnogo-sebastopolisa}}</ref>.
Себастополис ақалақьтә ԥсҭазаара иаскьаҳәымҭаҟны иҟан II ашә. ҳ.ҳ. аҩбатәи азбжазы; IV ашә. анҵәамҭа V ашә. алагамҭазы Себастополис аԥсҭазаара есааира ишьхныԥсыло иалагоит, V ашә. ақалақь ԥасатәи аҵакы ацәыӡуеит.<ref>{{Ашәҟәы|Ажәла=Воронов|Ахьӡ=И. Н.|Автор изхьарԥш=Воронов, Иури Никәала-иԥа|Астатиа ахьӡ=Научные труды в семи томах|Атом=2|Ақалақь=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=[[Дырмит Гәлиа ихьӡ зху аԥсуаҭҵааратә институт]]|Адаҟьақәа=610}}</ref> [http://apsnyteka.org/file/Voronov_Yu_Nauchnye_trudy_v_7_tomah_T-2.pdf]
Себастополис имҩаԥгаз аԥшаарақәа иаадырԥшит аҭыԥантәи аматериалтә культуреи еиҳа изаатәу аҭыԥантәи аформақәеи ирыбжьаз итрадициатәу агенетикатә еимадара, убри аан иԥшаан аимпорттә амфортә нышәаԥшьӡи, алакҟаԥшьи асаркьа чысмаҭәеи хыԥхьаӡара рацәала.
Ара аргылаҩцәа аурым хаҳәеиқәҵашьа рхы иархәаны идыргылон абаа ӷәӷәақәа. Ари зегьы иаҳәоит Аԥсны абри аамҭазы антикатә культуратә дунеи аҿықәахьтәи аган ишатәызгьы, уи ҳтәыла аладатәи егьырҭ араионқәеи реиԥш, иара иахәҭакны ишыҟаз.
Себастополис анышьақәгыла инаркны 100 ш. рнаҩс ахәаахәҭратә центр дуны иҟалоит; уи азы шаҳаҭра руеит иара аҵакыраҟны ицәырҵыз археологиатә ԥшаахымҭақәа, анхарҭатәи, ауаажәларратәи, акультуратәи хыбрақәа.
Ирантәи-византиатәи аибашьраан [[VI-тәи ашәышықәса]] актәи азбжазы Себастополис абаа аҭыӡқәа хырбгалан, аха VI-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазы византиатәи аимператор [[Иустиниан I|Иустиниан Август]] ихаан, урҭ еиҭашьақәыргылан. Ашьҭахь, XI—XV ашә.-қәа рзы аҭыӡқәа ԥсахны ишьақәыргылан.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
=== XIX ашә.===
[[1858]] шықәсазы, асултан Мурад ихаан, аҭырқәцәа [[Аҟәа]] абаа арратә база алхны еиҭакны еиҭашьақәдыргылеит, ари зырҵабыргуа акәны иҟоуп агәашәқәа рхыхь иҭаԥҟаны иану аҩыра. Абаа аҭыӡқәа инарываршәны ажрақәа ҟарҵеит, ахәаҳә ықәырҵеит, аӡы ҭарҭәеит. Абаа ахьӡгьы ԥсахын [[Сухум-кале]] ҳәа. Арантә аҭырқәцәа Аԥсны ауааԥсыра ирықәланы идырҳәлон.
XVIII ашәышықәсазы абаа Аԥсны амчра знапаҿы иҟаз аҭауад [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭбеи Манча-иԥа|Қьелешь Чачба]] (Қьелеш-беи Шервашиӡе) итәарҭаны иҟалеит.
Иара [[1808]] шықәса [[лаҵарамза 2]] рзы дыршьит. [[1810]] шықәсазы абаа [[Аурысцәа|аурысқәа]] иааныркылеит, убри инаркны [[аҭырқәцәа]] Аҟәа иалҵит.
[[Афаил:Сухумская крепость 05.jpg|мини|слева]]
XIX ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа рзы абаа агарнизон ашьаҟауаа рротақәа ҩбеи абаатә [[артиллериа|артиллериеи]] рыла ишьақәгылан. Аҩныҵҟа ргыламҭақәак ыҟан абаа аҭӡы аасҭа илаҟәны. Аладатәи агәашәқәа рынҭыҵ ҩ-цәаҳәакны еишьҭаргыланы адәқьан хәыҷқәа гылан. Ахыхьчаратә ргыламҭақәа иаарыкәыршаны ӡрычран, уи ипылпылуа ашыӡ кәыбры аман. Аӡымҩангагақәа хырбгалан аҟнытә асолдаҭцәа аӡы ҟьашь ржәыр акәын.
40-тәи ашықәсқәа рылагамҭазы, аинрал [[Раевски, Николаи Николаи-иԥа|Н. Н. Раевски]] иаԥшьгарала, аӡрычрақәа рҭарбара иалагеит. Абри аамҭазы Аҟәа абаа ԥшьыркца иашаны, аҭӡы шәпа ду зкәыршаны иҟаз акыр иӷәӷәаз ргыламҭан, ҭыԥқәак рыҟны аамҭа ихнарбгалеит, џьара-џьара [[1853]]—[[1856]] шш. [[Ҟрымтәи аибашьра]]ан – аҭырқәцәа.
Абаа ашҟа анеирҭақәа ҩба аман — мрагыларахьынтәи мраҭашәарахьынтәи. Ԥаса абаа аҭаларҭа зыхьчоз аихатә гәашәқәа амаӡам. Абаа аҩныҵҟа аказарма лаҟәқәа рыҟны артиллериатә гарнизон ыҟан, ара иара убас акоменданттә напхгарагьы тәан, иҟан иара убас ажәытә ныҳәарҭеи аофицерцәа рыҩнқәеи. Урҭ лаҟәқәан, адәахьала аказармақәа излареиԥшмыз ҳәа акгьы ыҟамызт, ақәа ркылсуан иажәхьан азы.
Аҳратәра аколониалтә режим аӷәӷәахара иахҟьаны [[1866]] шықәсазы [[Аԥсны]] аҩада-мраҭашәарахьтәи аган аҟны жәлар (анхацәа) рықәгылара ҟалеит. Ҩ-нызқь инарзынаԥшуа ауаа Аҟәа инеины инадгылеит, ԥхынгәымза 28 рзы ақалақь рнапаҿы иааргеит. Аҳ игарнизон абаа иҭатәан аҿыҵәахны; аа-нызқьҩык рҟынӡа ацхырааразы инашьҭыз иқәгылаз анхацәа ирҿагылан, абаа рырымҭеит, агарнизон еиқәдырхеит. [[Нанҳәамза 20]] рзы ақәгылаҩцәа рабџьар шьҭарҵар акәхеит. Урҭ рнапхгаҩцәа Ханашә Калӷьы, Какәчал-иԥа, Ҟазылбақь Маан — 1866 шықәса [[ԥхынҷкәынмза]] алагамҭазы абаа аҭӡы инадыргыланы иреихсны иршьит.<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://mkra.org/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8/item/188-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%81%D1%83%D1%85%D1%83%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C|title=Заповедник "Сухумская крепость"|website=mkra.org|access-date=2021-05-06|archive-date=2021-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210507122159/https://mkra.org/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8/item/188-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%81%D1%83%D1%85%D1%83%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C|url-status=dead}}</ref>.
[[Аурыс-аҭырқәа еибашьра (1877–1878)|Аурыс-аҭырқәа еибашьраан]] [[1877]]–[[1878]] шш. аҭырқәцәа Аҟәа рнапахьы иааргеит, ианхьаҵуаз ақалақь еимырҵәеит, хра злаз аҭоурыхтә маҭәахәқәа рыманы ицеит. Убас абаа иҭганы иргеит амармалташь иалхыз «алаӷырӡ ӡыршә» угәалазыршәоз орнаментла ирҩычаз аӡыршә. Ари аӡыршә Мицкевичи Пушкини рпоезиаҿы иахцәажәахьеит. Аӡыршә иахьагьы асултан ихан Топканы аҟны [[Сҭампыл]] игылоуп.Сҭамԥыл аҩныҵҟа иахьатәи амҩақәҵагашәҟәқәа рыҟны аӡыршә арбоуп Сухум-Монумент ҳәа.
Аурыс-аҭырқәа еибашьра ашьҭахь абаа бахҭаны иҟалеит. Абаандаҩцәа рыҩнаҵаразы раԥхьа рхы иадырхәо иалагеит ахаҳәтә бастионқәеи аӷәтәы ргыламҭақәеи. XIX –тәи ашәышықәса анҵәамҭазы абаандаҩцәа ҷыдала иргылаз акамерақәа ирыҩнарҵон.
[[Актәи аурыс револиуциа]]ан [[1905]]–[[1907]] шш. ара иҭакны ирыман, ааӡабгьы рхыргон [[абольшевикцәа]] [[Орџьоникиӡе, Серго|Г. К. Орџьоникиӡе]], Л. И. Готошиа, В. З. Конџьариа.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Асовет аамҭа===
Аԥсны Асовет мчра ашьақәыргыларазы ақәԥара анцоз ([[1917]]–[[1921]]) Аҟәа абааҟны, иахьатәи Аҟәа аҩада-мраҭашәаратәи аган аҟны иҟан зыда ыҟамыз Себастополис ахырӷәӷәарҭатә ргыламҭа заҵәы, Аҟәа ашыцә аҟнытә 2 км ахьыбжьаз. Ари ахәаҟны иқәгылаз алада-мрагыларатәи аган аҿы, мрагыларахь ала аҩхаахь илбаауа, мраҭашәарахь ала – [[Гәымсҭа (аӡиас)|Гәымсҭа]] аӡиас аԥшаҳәахьы ргыламҭоуп.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Иахьышьҭоу аҭыԥ==
Аҟәа абаа Диоскураа рыԥшаҳәа [[Амҳаџьырқәа рыԥшаҳәа]]хьы иахьылбаауа аҭыԥ аҟны иҟоуп, уи аԥҽыхақәа рҿаԥхьа [[акомҿар]] рбаҟа ргылоуп. Абаа ашҟа инеиуеит амҩақәа Воронов ихьӡ зхуи Абазақәа рымҩеи.
==Шәахә. иара убас==
* [[Анаҟәаԥиа]]
== Ахархәара змоу алитература ==
* [[Воронов, Иури Никәала-иԥа|Воронов, И. Н.]] В мире архитектурных памятников Абхазии. М.: Искусство, 1978
* [[Ԥачлиа, Вианор Панџьа-иԥа|Пачулиа, В. П.]] Древняя, но вечно молодая Абхазия. Аҟәа: Алашара, 1991.
* [[Ҭраԥшь, Михаил Мамеҭ-иԥа|Ҭраԥшь, М. М.]] Труды. Т. 4. Материалы по археологии средневековой Абхазии. Аҟәа: Алашара, 1975
* [[Хрушкова, Лиудмила Гьаргь-иԥха|Хрушкова, Л. Г.]] Раннехристианские памятники Восточного Причерноморья. М.: Наука, 2002.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
[[Акатегориа:Аҟәа ақалақь аҿы иҟоу абаақәа]]
[[Акатегориа:Ажәытәӡатәи римтәи абаақәа]]
75dqtjyygwasa2r8bb5d4dgbcaa26rs
163733
163732
2026-04-18T00:08:49Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163733
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
[[Афаил:2014_Suchum,_Ruiny_antycznej_Dioskurii.jpg|справа|420x420px]]
'''Аҟәа абаа''' — [[Аԥсны]] [[аҳҭнықалақь]] [[Аҟәа]] адгьылҵакыраҟны иҟоуп, иргылоуп [[Антикара|антикатәи]] аамҭазы, усҟан иара [[Себастополис]] ахьӡын.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
== Аҭоурых ==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
=== Антикатәи аамҭа ===
[[Абаа]] II ашә. ҳ.ҟ. аурымқәа идыргылеит аԥшаҳәатә хырӷәӷәарҭа аҳасабала Себастополис ахьыӡҵаны. Уи атәы аҳәоит 80-тәи ашықәсқәа рзы Аҟәа абаа аҭӡаҟны ахаҳәцәы ианыз аҩырагьы. Уа иарбан [[134]] шықәсазы [[аурым император]] [[Адриан]] инапынҵала иаҭааз, абри ахаҳәцәы аҩыра анҵаны абаа аҭӡы иадызҵаз еицырдыруаз аныҟәаҩ, ашәҟәыҩҩы [[Арриан|Флави Арриан]] ихьӡ.
Себастополис археологиатә ҭҵаара ааиԥмырҟьаӡакәа имҩаԥысӡомызт.<ref name="автоссылка450">{{cite web|URL=https://cyberleninka.ru/article/n/planirovka-i-arhitektura-antichnogo-sebastopolisa|last=Гунба|first= Б. М.|title=Планировка и архитектура античного Себастополиса|year=2004|publisher=Проблемы истории, филологии, культуры|pages=424–433|issn=1992-0431|archivedate=2021-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210506162243/https://cyberleninka.ru/article/n/planirovka-i-arhitektura-antichnogo-sebastopolisa}}</ref>.
Себастополис ақалақьтә ԥсҭазаара иаскьаҳәымҭаҟны иҟан II ашә. ҳ.ҳ. аҩбатәи азбжазы; IV ашә. анҵәамҭа V ашә. алагамҭазы Себастополис аԥсҭазаара есааира ишьхныԥсыло иалагоит, V ашә. ақалақь ԥасатәи аҵакы ацәыӡуеит.<ref>{{Ашәҟәы|Ажәла=Воронов|Ахьӡ=И. Н.|Автор изхьарԥш=Воронов, Иури Никәала-иԥа|Астатиа ахьӡ=Научные труды в семи томах|Атом=2|Ақалақь=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=[[Дырмит Гәлиа ихьӡ зху аԥсуаҭҵааратә институт]]|Адаҟьақәа=610}}</ref> [http://apsnyteka.org/file/Voronov_Yu_Nauchnye_trudy_v_7_tomah_T-2.pdf]
Себастополис имҩаԥгаз аԥшаарақәа иаадырԥшит аҭыԥантәи аматериалтә культуреи еиҳа изаатәу аҭыԥантәи аформақәеи ирыбжьаз итрадициатәу агенетикатә еимадара, убри аан иԥшаан аимпорттә амфортә нышәаԥшьӡи, алакҟаԥшьи асаркьа чысмаҭәеи хыԥхьаӡара рацәала.
Ара аргылаҩцәа аурым хаҳәеиқәҵашьа рхы иархәаны идыргылон абаа ӷәӷәақәа. Ари зегьы иаҳәоит Аԥсны абри аамҭазы антикатә культуратә дунеи аҿықәахьтәи аган ишатәызгьы, уи ҳтәыла аладатәи егьырҭ араионқәеи реиԥш, иара иахәҭакны ишыҟаз.
Себастополис анышьақәгыла инаркны 100 ш. рнаҩс ахәаахәҭратә центр дуны иҟалоит; уи азы шаҳаҭра руеит иара аҵакыраҟны ицәырҵыз археологиатә ԥшаахымҭақәа, анхарҭатәи, ауаажәларратәи, акультуратәи хыбрақәа.
Ирантәи-византиатәи аибашьраан [[VI-тәи ашәышықәса]] актәи азбжазы Себастополис абаа аҭыӡқәа хырбгалан, аха VI-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазы византиатәи аимператор [[Иустиниан I|Иустиниан Август]] ихаан, урҭ еиҭашьақәыргылан. Ашьҭахь, XI—XV ашә.-қәа рзы аҭыӡқәа ԥсахны ишьақәыргылан.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
=== XIX ашә.===
[[1858]] шықәсазы, асултан Мурад ихаан, аҭырқәцәа [[Аҟәа]] абаа арратә база алхны еиҭакны еиҭашьақәдыргылеит, ари зырҵабыргуа акәны иҟоуп агәашәқәа рхыхь иҭаԥҟаны иану аҩыра. Абаа аҭыӡқәа инарываршәны ажрақәа ҟарҵеит, ахәаҳә ықәырҵеит, аӡы ҭарҭәеит. Абаа ахьӡгьы ԥсахын [[Сухум-кале]] ҳәа. Арантә аҭырқәцәа Аԥсны ауааԥсыра ирықәланы идырҳәлон.
XVIII ашәышықәсазы абаа Аԥсны амчра знапаҿы иҟаз аҭауад [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭбеи Манча-иԥа|Қьелешь Чачба]] (Қьелеш-беи Шервашиӡе) итәарҭаны иҟалеит.
Иара [[1808]] шықәса [[лаҵарамза 2]] рзы дыршьит. [[1810]] шықәсазы абаа [[Аурысцәа|аурысқәа]] иааныркылеит, убри инаркны [[аҭырқәцәа]] Аҟәа иалҵит.
[[Афаил:Сухумская крепость 05.jpg|мини|слева]]
XIX ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа рзы абаа агарнизон ашьаҟауаа рротақәа ҩбеи абаатә [[артиллериа|артиллериеи]] рыла ишьақәгылан. Аҩныҵҟа ргыламҭақәак ыҟан абаа аҭӡы аасҭа илаҟәны. Аладатәи агәашәқәа рынҭыҵ ҩ-цәаҳәакны еишьҭаргыланы адәқьан хәыҷқәа гылан. Ахыхьчаратә ргыламҭақәа иаарыкәыршаны ӡрычран, уи ипылпылуа ашыӡ кәыбры аман. Аӡымҩангагақәа хырбгалан аҟнытә асолдаҭцәа аӡы ҟьашь ржәыр акәын.
40-тәи ашықәсқәа рылагамҭазы, аинрал [[Раевски, Николаи Николаи-иԥа|Н. Н. Раевски]] иаԥшьгарала, аӡрычрақәа рҭарбара иалагеит. Абри аамҭазы Аҟәа абаа ԥшьыркца иашаны, аҭӡы шәпа ду зкәыршаны иҟаз акыр иӷәӷәаз ргыламҭан, ҭыԥқәак рыҟны аамҭа ихнарбгалеит, џьара-џьара [[1853]]—[[1856]] шш. [[Ҟрымтәи аибашьра]]ан – аҭырқәцәа.
Абаа ашҟа анеирҭақәа ҩба аман — мрагыларахьынтәи мраҭашәарахьынтәи. Ԥаса абаа аҭаларҭа зыхьчоз аихатә гәашәқәа амаӡам. Абаа аҩныҵҟа аказарма лаҟәқәа рыҟны артиллериатә гарнизон ыҟан, ара иара убас акоменданттә напхгарагьы тәан, иҟан иара убас ажәытә ныҳәарҭеи аофицерцәа рыҩнқәеи. Урҭ лаҟәқәан, адәахьала аказармақәа излареиԥшмыз ҳәа акгьы ыҟамызт, ақәа ркылсуан иажәхьан азы.
Аҳратәра аколониалтә режим аӷәӷәахара иахҟьаны [[1866]] шықәсазы [[Аԥсны]] аҩада-мраҭашәарахьтәи аган аҟны жәлар (анхацәа) рықәгылара ҟалеит. Ҩ-нызқь инарзынаԥшуа ауаа Аҟәа инеины инадгылеит, ԥхынгәымза 28 рзы ақалақь рнапаҿы иааргеит. Аҳ игарнизон абаа иҭатәан аҿыҵәахны; аа-нызқьҩык рҟынӡа ацхырааразы инашьҭыз иқәгылаз анхацәа ирҿагылан, абаа рырымҭеит, агарнизон еиқәдырхеит. [[Нанҳәамза 20]] рзы ақәгылаҩцәа рабџьар шьҭарҵар акәхеит. Урҭ рнапхгаҩцәа Ханашә Калӷьы, Какәчал-иԥа, Ҟазылбақь Маан — 1866 шықәса [[ԥхынҷкәынмза]] алагамҭазы абаа аҭӡы инадыргыланы иреихсны иршьит.<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://mkra.org/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8/item/188-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%81%D1%83%D1%85%D1%83%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C|title=Заповедник "Сухумская крепость"|website=mkra.org|access-date=2021-05-06|archive-date=2021-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210507122159/https://mkra.org/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8/item/188-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%81%D1%83%D1%85%D1%83%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C|url-status=dead}}</ref>.
[[Аурыс-аҭырқәа еибашьра (1877–1878)|Аурыс-аҭырқәа еибашьраан]] [[1877]]–[[1878]] шш. аҭырқәцәа Аҟәа рнапахьы иааргеит, ианхьаҵуаз ақалақь еимырҵәеит, хра злаз аҭоурыхтә маҭәахәқәа рыманы ицеит. Убас абаа иҭганы иргеит амармалташь иалхыз «алаӷырӡ ӡыршә» угәалазыршәоз орнаментла ирҩычаз аӡыршә. Ари аӡыршә Мицкевичи Пушкини рпоезиаҿы иахцәажәахьеит. Аӡыршә иахьагьы асултан ихан Топканы аҟны [[Сҭампыл]] игылоуп.Сҭамԥыл аҩныҵҟа иахьатәи амҩақәҵагашәҟәқәа рыҟны аӡыршә арбоуп Сухум-Монумент ҳәа.
Аурыс-аҭырқәа еибашьра ашьҭахь абаа бахҭаны иҟалеит. Абаандаҩцәа рыҩнаҵаразы раԥхьа рхы иадырхәо иалагеит ахаҳәтә бастионқәеи аӷәтәы ргыламҭақәеи. XIX –тәи ашәышықәса анҵәамҭазы абаандаҩцәа ҷыдала иргылаз акамерақәа ирыҩнарҵон.
[[Актәи аурыс револиуциа]]ан [[1905]]–[[1907]] шш. ара иҭакны ирыман, ааӡабгьы рхыргон [[абольшевикцәа]] [[Орџьоникиӡе, Серго|Г. К. Орџьоникиӡе]], Л. И. Готошиа, В. З. Конџьариа.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Асовет аамҭа===
Аԥсны Асовет мчра ашьақәыргыларазы ақәԥара анцоз ([[1917]]–[[1921]]) Аҟәа абааҟны, иахьатәи Аҟәа аҩада-мраҭашәаратәи аган аҟны иҟан зыда ыҟамыз Себастополис ахырӷәӷәарҭатә ргыламҭа заҵәы, Аҟәа ашыцә аҟнытә 2 км ахьыбжьаз. Ари ахәаҟны иқәгылаз алада-мрагыларатәи аган аҿы, мрагыларахь ала аҩхаахь илбаауа, мраҭашәарахь ала – [[Гәымсҭа (аӡиас)|Гәымсҭа]] аӡиас аԥшаҳәахьы ргыламҭоуп.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Иахьышьҭоу аҭыԥ==
Аҟәа абаа Диоскураа рыԥшаҳәа [[Амҳаџьырқәа рыԥшаҳәа]]хьы иахьылбаауа аҭыԥ аҟны иҟоуп, уи аԥҽыхақәа рҿаԥхьа [[акомҿар]] рбаҟа ргылоуп. Абаа ашҟа инеиуеит амҩақәа Воронов ихьӡ зхуи Абазақәа рымҩеи.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Шәахә. иара убас==
* [[Анаҟәаԥиа]]
== Ахархәара змоу алитература ==
* [[Воронов, Иури Никәала-иԥа|Воронов, И. Н.]] В мире архитектурных памятников Абхазии. М.: Искусство, 1978
* [[Ԥачлиа, Вианор Панџьа-иԥа|Пачулиа, В. П.]] Древняя, но вечно молодая Абхазия. Аҟәа: Алашара, 1991.
* [[Ҭраԥшь, Михаил Мамеҭ-иԥа|Ҭраԥшь, М. М.]] Труды. Т. 4. Материалы по археологии средневековой Абхазии. Аҟәа: Алашара, 1975
* [[Хрушкова, Лиудмила Гьаргь-иԥха|Хрушкова, Л. Г.]] Раннехристианские памятники Восточного Причерноморья. М.: Наука, 2002.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
[[Акатегориа:Аҟәа ақалақь аҿы иҟоу абаақәа]]
[[Акатегориа:Ажәытәӡатәи римтәи абаақәа]]
igp39i3hcxpcbeq5rewsphij49hevp4
163734
163733
2026-04-18T00:08:53Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163734
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
[[Афаил:2014_Suchum,_Ruiny_antycznej_Dioskurii.jpg|справа|420x420px]]
'''Аҟәа абаа''' — [[Аԥсны]] [[аҳҭнықалақь]] [[Аҟәа]] адгьылҵакыраҟны иҟоуп, иргылоуп [[Антикара|антикатәи]] аамҭазы, усҟан иара [[Себастополис]] ахьӡын.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
== Аҭоурых ==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
=== Антикатәи аамҭа ===
[[Абаа]] II ашә. ҳ.ҟ. аурымқәа идыргылеит аԥшаҳәатә хырӷәӷәарҭа аҳасабала Себастополис ахьыӡҵаны. Уи атәы аҳәоит 80-тәи ашықәсқәа рзы Аҟәа абаа аҭӡаҟны ахаҳәцәы ианыз аҩырагьы. Уа иарбан [[134]] шықәсазы [[аурым император]] [[Адриан]] инапынҵала иаҭааз, абри ахаҳәцәы аҩыра анҵаны абаа аҭӡы иадызҵаз еицырдыруаз аныҟәаҩ, ашәҟәыҩҩы [[Арриан|Флави Арриан]] ихьӡ.
Себастополис археологиатә ҭҵаара ааиԥмырҟьаӡакәа имҩаԥысӡомызт.<ref name="автоссылка450">{{cite web|URL=https://cyberleninka.ru/article/n/planirovka-i-arhitektura-antichnogo-sebastopolisa|last=Гунба|first= Б. М.|title=Планировка и архитектура античного Себастополиса|year=2004|publisher=Проблемы истории, филологии, культуры|pages=424–433|issn=1992-0431|archivedate=2021-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210506162243/https://cyberleninka.ru/article/n/planirovka-i-arhitektura-antichnogo-sebastopolisa}}</ref>.
Себастополис ақалақьтә ԥсҭазаара иаскьаҳәымҭаҟны иҟан II ашә. ҳ.ҳ. аҩбатәи азбжазы; IV ашә. анҵәамҭа V ашә. алагамҭазы Себастополис аԥсҭазаара есааира ишьхныԥсыло иалагоит, V ашә. ақалақь ԥасатәи аҵакы ацәыӡуеит.<ref>{{Ашәҟәы|Ажәла=Воронов|Ахьӡ=И. Н.|Автор изхьарԥш=Воронов, Иури Никәала-иԥа|Астатиа ахьӡ=Научные труды в семи томах|Атом=2|Ақалақь=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=[[Дырмит Гәлиа ихьӡ зху аԥсуаҭҵааратә институт]]|Адаҟьақәа=610}}</ref> [http://apsnyteka.org/file/Voronov_Yu_Nauchnye_trudy_v_7_tomah_T-2.pdf]
Себастополис имҩаԥгаз аԥшаарақәа иаадырԥшит аҭыԥантәи аматериалтә культуреи еиҳа изаатәу аҭыԥантәи аформақәеи ирыбжьаз итрадициатәу агенетикатә еимадара, убри аан иԥшаан аимпорттә амфортә нышәаԥшьӡи, алакҟаԥшьи асаркьа чысмаҭәеи хыԥхьаӡара рацәала.
Ара аргылаҩцәа аурым хаҳәеиқәҵашьа рхы иархәаны идыргылон абаа ӷәӷәақәа. Ари зегьы иаҳәоит Аԥсны абри аамҭазы антикатә культуратә дунеи аҿықәахьтәи аган ишатәызгьы, уи ҳтәыла аладатәи егьырҭ араионқәеи реиԥш, иара иахәҭакны ишыҟаз.
Себастополис анышьақәгыла инаркны 100 ш. рнаҩс ахәаахәҭратә центр дуны иҟалоит; уи азы шаҳаҭра руеит иара аҵакыраҟны ицәырҵыз археологиатә ԥшаахымҭақәа, анхарҭатәи, ауаажәларратәи, акультуратәи хыбрақәа.
Ирантәи-византиатәи аибашьраан [[VI-тәи ашәышықәса]] актәи азбжазы Себастополис абаа аҭыӡқәа хырбгалан, аха VI-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазы византиатәи аимператор [[Иустиниан I|Иустиниан Август]] ихаан, урҭ еиҭашьақәыргылан. Ашьҭахь, XI—XV ашә.-қәа рзы аҭыӡқәа ԥсахны ишьақәыргылан.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
=== XIX ашә.===
[[1858]] шықәсазы, асултан Мурад ихаан, аҭырқәцәа [[Аҟәа]] абаа арратә база алхны еиҭакны еиҭашьақәдыргылеит, ари зырҵабыргуа акәны иҟоуп агәашәқәа рхыхь иҭаԥҟаны иану аҩыра. Абаа аҭыӡқәа инарываршәны ажрақәа ҟарҵеит, ахәаҳә ықәырҵеит, аӡы ҭарҭәеит. Абаа ахьӡгьы ԥсахын [[Сухум-кале]] ҳәа. Арантә аҭырқәцәа Аԥсны ауааԥсыра ирықәланы идырҳәлон.
XVIII ашәышықәсазы абаа Аԥсны амчра знапаҿы иҟаз аҭауад [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭбеи Манча-иԥа|Қьелешь Чачба]] (Қьелеш-беи Шервашиӡе) итәарҭаны иҟалеит.
Иара [[1808]] шықәса [[лаҵарамза 2]] рзы дыршьит. [[1810]] шықәсазы абаа [[Аурысцәа|аурысқәа]] иааныркылеит, убри инаркны [[аҭырқәцәа]] Аҟәа иалҵит.
[[Афаил:Сухумская крепость 05.jpg|мини|слева]]
XIX ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа рзы абаа агарнизон ашьаҟауаа рротақәа ҩбеи абаатә [[артиллериа|артиллериеи]] рыла ишьақәгылан. Аҩныҵҟа ргыламҭақәак ыҟан абаа аҭӡы аасҭа илаҟәны. Аладатәи агәашәқәа рынҭыҵ ҩ-цәаҳәакны еишьҭаргыланы адәқьан хәыҷқәа гылан. Ахыхьчаратә ргыламҭақәа иаарыкәыршаны ӡрычран, уи ипылпылуа ашыӡ кәыбры аман. Аӡымҩангагақәа хырбгалан аҟнытә асолдаҭцәа аӡы ҟьашь ржәыр акәын.
40-тәи ашықәсқәа рылагамҭазы, аинрал [[Раевски, Николаи Николаи-иԥа|Н. Н. Раевски]] иаԥшьгарала, аӡрычрақәа рҭарбара иалагеит. Абри аамҭазы Аҟәа абаа ԥшьыркца иашаны, аҭӡы шәпа ду зкәыршаны иҟаз акыр иӷәӷәаз ргыламҭан, ҭыԥқәак рыҟны аамҭа ихнарбгалеит, џьара-џьара [[1853]]—[[1856]] шш. [[Ҟрымтәи аибашьра]]ан – аҭырқәцәа.
Абаа ашҟа анеирҭақәа ҩба аман — мрагыларахьынтәи мраҭашәарахьынтәи. Ԥаса абаа аҭаларҭа зыхьчоз аихатә гәашәқәа амаӡам. Абаа аҩныҵҟа аказарма лаҟәқәа рыҟны артиллериатә гарнизон ыҟан, ара иара убас акоменданттә напхгарагьы тәан, иҟан иара убас ажәытә ныҳәарҭеи аофицерцәа рыҩнқәеи. Урҭ лаҟәқәан, адәахьала аказармақәа излареиԥшмыз ҳәа акгьы ыҟамызт, ақәа ркылсуан иажәхьан азы.
Аҳратәра аколониалтә режим аӷәӷәахара иахҟьаны [[1866]] шықәсазы [[Аԥсны]] аҩада-мраҭашәарахьтәи аган аҟны жәлар (анхацәа) рықәгылара ҟалеит. Ҩ-нызқь инарзынаԥшуа ауаа Аҟәа инеины инадгылеит, ԥхынгәымза 28 рзы ақалақь рнапаҿы иааргеит. Аҳ игарнизон абаа иҭатәан аҿыҵәахны; аа-нызқьҩык рҟынӡа ацхырааразы инашьҭыз иқәгылаз анхацәа ирҿагылан, абаа рырымҭеит, агарнизон еиқәдырхеит. [[Нанҳәамза 20]] рзы ақәгылаҩцәа рабџьар шьҭарҵар акәхеит. Урҭ рнапхгаҩцәа Ханашә Калӷьы, Какәчал-иԥа, Ҟазылбақь Маан — 1866 шықәса [[ԥхынҷкәынмза]] алагамҭазы абаа аҭӡы инадыргыланы иреихсны иршьит.<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://mkra.org/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8/item/188-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%81%D1%83%D1%85%D1%83%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C|title=Заповедник "Сухумская крепость"|website=mkra.org|access-date=2021-05-06|archive-date=2021-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210507122159/https://mkra.org/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8/item/188-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%81%D1%83%D1%85%D1%83%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C|url-status=dead}}</ref>.
[[Аурыс-аҭырқәа еибашьра (1877–1878)|Аурыс-аҭырқәа еибашьраан]] [[1877]]–[[1878]] шш. аҭырқәцәа Аҟәа рнапахьы иааргеит, ианхьаҵуаз ақалақь еимырҵәеит, хра злаз аҭоурыхтә маҭәахәқәа рыманы ицеит. Убас абаа иҭганы иргеит амармалташь иалхыз «алаӷырӡ ӡыршә» угәалазыршәоз орнаментла ирҩычаз аӡыршә. Ари аӡыршә Мицкевичи Пушкини рпоезиаҿы иахцәажәахьеит. Аӡыршә иахьагьы асултан ихан Топканы аҟны [[Сҭампыл]] игылоуп.Сҭамԥыл аҩныҵҟа иахьатәи амҩақәҵагашәҟәқәа рыҟны аӡыршә арбоуп Сухум-Монумент ҳәа.
Аурыс-аҭырқәа еибашьра ашьҭахь абаа бахҭаны иҟалеит. Абаандаҩцәа рыҩнаҵаразы раԥхьа рхы иадырхәо иалагеит ахаҳәтә бастионқәеи аӷәтәы ргыламҭақәеи. XIX –тәи ашәышықәса анҵәамҭазы абаандаҩцәа ҷыдала иргылаз акамерақәа ирыҩнарҵон.
[[Актәи аурыс револиуциа]]ан [[1905]]–[[1907]] шш. ара иҭакны ирыман, ааӡабгьы рхыргон [[абольшевикцәа]] [[Орџьоникиӡе, Серго|Г. К. Орџьоникиӡе]], Л. И. Готошиа, В. З. Конџьариа.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Асовет аамҭа===
Аԥсны Асовет мчра ашьақәыргыларазы ақәԥара анцоз ([[1917]]–[[1921]]) Аҟәа абааҟны, иахьатәи Аҟәа аҩада-мраҭашәаратәи аган аҟны иҟан зыда ыҟамыз Себастополис ахырӷәӷәарҭатә ргыламҭа заҵәы, Аҟәа ашыцә аҟнытә 2 км ахьыбжьаз. Ари ахәаҟны иқәгылаз алада-мрагыларатәи аган аҿы, мрагыларахь ала аҩхаахь илбаауа, мраҭашәарахь ала – [[Гәымсҭа (аӡиас)|Гәымсҭа]] аӡиас аԥшаҳәахьы ргыламҭоуп.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Иахьышьҭоу аҭыԥ==
Аҟәа абаа Диоскураа рыԥшаҳәа [[Амҳаџьырқәа рыԥшаҳәа]]хьы иахьылбаауа аҭыԥ аҟны иҟоуп, уи аԥҽыхақәа рҿаԥхьа [[акомҿар]] рбаҟа ргылоуп. Абаа ашҟа инеиуеит амҩақәа Воронов ихьӡ зхуи Абазақәа рымҩеи.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Шәахә. иара убас==
* [[Анаҟәаԥиа]]
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
== Ахархәара змоу алитература ==
* [[Воронов, Иури Никәала-иԥа|Воронов, И. Н.]] В мире архитектурных памятников Абхазии. М.: Искусство, 1978
* [[Ԥачлиа, Вианор Панџьа-иԥа|Пачулиа, В. П.]] Древняя, но вечно молодая Абхазия. Аҟәа: Алашара, 1991.
* [[Ҭраԥшь, Михаил Мамеҭ-иԥа|Ҭраԥшь, М. М.]] Труды. Т. 4. Материалы по археологии средневековой Абхазии. Аҟәа: Алашара, 1975
* [[Хрушкова, Лиудмила Гьаргь-иԥха|Хрушкова, Л. Г.]] Раннехристианские памятники Восточного Причерноморья. М.: Наука, 2002.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
[[Акатегориа:Аҟәа ақалақь аҿы иҟоу абаақәа]]
[[Акатегориа:Ажәытәӡатәи римтәи абаақәа]]
6g6nzys53vpfszu0bpcbdq6eky3f29y
163737
163734
2026-04-18T00:10:23Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163737
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
[[Афаил:2014_Suchum,_Ruiny_antycznej_Dioskurii.jpg|справа|420x420px]]
'''Аҟәа абаа''' — [[Аԥсны]] [[аҳҭнықалақь]] [[Аҟәа]] адгьылҵакыраҟны иҟоуп, иргылоуп [[Антикара|антикатәи]] аамҭазы, усҟан иара [[Себастополис]] ахьӡын.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
== Аҭоурых ==
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
=== Антикатәи аамҭа ===
[[Абаа]] II ашә. ҳ.ҟ. аурымқәа идыргылеит аԥшаҳәатә хырӷәӷәарҭа аҳасабала Себастополис ахьыӡҵаны. Уи атәы аҳәоит 80-тәи ашықәсқәа рзы Аҟәа абаа аҭӡаҟны ахаҳәцәы ианыз аҩырагьы. Уа иарбан [[134]] шықәсазы [[аурым император]] [[Адриан]] инапынҵала иаҭааз, абри ахаҳәцәы аҩыра анҵаны абаа аҭӡы иадызҵаз еицырдыруаз аныҟәаҩ, ашәҟәыҩҩы [[Арриан|Флави Арриан]] ихьӡ.
Себастополис археологиатә ҭҵаара ааиԥмырҟьаӡакәа имҩаԥысӡомызт.<ref name="автоссылка450">{{cite web|URL=https://cyberleninka.ru/article/n/planirovka-i-arhitektura-antichnogo-sebastopolisa|last=Гунба|first= Б. М.|title=Планировка и архитектура античного Себастополиса|year=2004|publisher=Проблемы истории, филологии, культуры|pages=424–433|issn=1992-0431|archivedate=2021-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210506162243/https://cyberleninka.ru/article/n/planirovka-i-arhitektura-antichnogo-sebastopolisa}}</ref>.
Себастополис ақалақьтә ԥсҭазаара иаскьаҳәымҭаҟны иҟан II ашә. ҳ.ҳ. аҩбатәи азбжазы; IV ашә. анҵәамҭа V ашә. алагамҭазы Себастополис аԥсҭазаара есааира ишьхныԥсыло иалагоит, V ашә. ақалақь ԥасатәи аҵакы ацәыӡуеит.<ref>{{Ашәҟәы|Ажәла=Воронов|Ахьӡ=И. Н.|Автор изхьарԥш=Воронов, Иури Никәала-иԥа|Астатиа ахьӡ=Научные труды в семи томах|Атом=2|Ақалақь=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=[[Дырмит Гәлиа ихьӡ зху аԥсуаҭҵааратә институт]]|Адаҟьақәа=610}}</ref> [http://apsnyteka.org/file/Voronov_Yu_Nauchnye_trudy_v_7_tomah_T-2.pdf]
Себастополис имҩаԥгаз аԥшаарақәа иаадырԥшит аҭыԥантәи аматериалтә культуреи еиҳа изаатәу аҭыԥантәи аформақәеи ирыбжьаз итрадициатәу агенетикатә еимадара, убри аан иԥшаан аимпорттә амфортә нышәаԥшьӡи, алакҟаԥшьи асаркьа чысмаҭәеи хыԥхьаӡара рацәала.
Ара аргылаҩцәа аурым хаҳәеиқәҵашьа рхы иархәаны идыргылон абаа ӷәӷәақәа. Ари зегьы иаҳәоит Аԥсны абри аамҭазы антикатә культуратә дунеи аҿықәахьтәи аган ишатәызгьы, уи ҳтәыла аладатәи егьырҭ араионқәеи реиԥш, иара иахәҭакны ишыҟаз.
Себастополис анышьақәгыла инаркны 100 ш. рнаҩс ахәаахәҭратә центр дуны иҟалоит; уи азы шаҳаҭра руеит иара аҵакыраҟны ицәырҵыз археологиатә ԥшаахымҭақәа, анхарҭатәи, ауаажәларратәи, акультуратәи хыбрақәа.
Ирантәи-византиатәи аибашьраан [[VI-тәи ашәышықәса]] актәи азбжазы Себастополис абаа аҭыӡқәа хырбгалан, аха VI-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазы византиатәи аимператор [[Иустиниан I|Иустиниан Август]] ихаан, урҭ еиҭашьақәыргылан. Ашьҭахь, XI—XV ашә.-қәа рзы аҭыӡқәа ԥсахны ишьақәыргылан.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
=== XIX ашә.===
[[1858]] шықәсазы, асултан Мурад ихаан, аҭырқәцәа [[Аҟәа]] абаа арратә база алхны еиҭакны еиҭашьақәдыргылеит, ари зырҵабыргуа акәны иҟоуп агәашәқәа рхыхь иҭаԥҟаны иану аҩыра. Абаа аҭыӡқәа инарываршәны ажрақәа ҟарҵеит, ахәаҳә ықәырҵеит, аӡы ҭарҭәеит. Абаа ахьӡгьы ԥсахын [[Сухум-кале]] ҳәа. Арантә аҭырқәцәа Аԥсны ауааԥсыра ирықәланы идырҳәлон.
XVIII ашәышықәсазы абаа Аԥсны амчра знапаҿы иҟаз аҭауад [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭбеи Манча-иԥа|Қьелешь Чачба]] (Қьелеш-беи Шервашиӡе) итәарҭаны иҟалеит.
Иара [[1808]] шықәса [[лаҵарамза 2]] рзы дыршьит. [[1810]] шықәсазы абаа [[Аурысцәа|аурысқәа]] иааныркылеит, убри инаркны [[аҭырқәцәа]] Аҟәа иалҵит.
[[Афаил:Сухумская крепость 05.jpg|мини|слева]]
XIX ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа рзы абаа агарнизон ашьаҟауаа рротақәа ҩбеи абаатә [[артиллериа|артиллериеи]] рыла ишьақәгылан. Аҩныҵҟа ргыламҭақәак ыҟан абаа аҭӡы аасҭа илаҟәны. Аладатәи агәашәқәа рынҭыҵ ҩ-цәаҳәакны еишьҭаргыланы адәқьан хәыҷқәа гылан. Ахыхьчаратә ргыламҭақәа иаарыкәыршаны ӡрычран, уи ипылпылуа ашыӡ кәыбры аман. Аӡымҩангагақәа хырбгалан аҟнытә асолдаҭцәа аӡы ҟьашь ржәыр акәын.
40-тәи ашықәсқәа рылагамҭазы, аинрал [[Раевски, Николаи Николаи-иԥа|Н. Н. Раевски]] иаԥшьгарала, аӡрычрақәа рҭарбара иалагеит. Абри аамҭазы Аҟәа абаа ԥшьыркца иашаны, аҭӡы шәпа ду зкәыршаны иҟаз акыр иӷәӷәаз ргыламҭан, ҭыԥқәак рыҟны аамҭа ихнарбгалеит, џьара-џьара [[1853]]—[[1856]] шш. [[Ҟрымтәи аибашьра]]ан – аҭырқәцәа.
Абаа ашҟа анеирҭақәа ҩба аман — мрагыларахьынтәи мраҭашәарахьынтәи. Ԥаса абаа аҭаларҭа зыхьчоз аихатә гәашәқәа амаӡам. Абаа аҩныҵҟа аказарма лаҟәқәа рыҟны артиллериатә гарнизон ыҟан, ара иара убас акоменданттә напхгарагьы тәан, иҟан иара убас ажәытә ныҳәарҭеи аофицерцәа рыҩнқәеи. Урҭ лаҟәқәан, адәахьала аказармақәа излареиԥшмыз ҳәа акгьы ыҟамызт, ақәа ркылсуан иажәхьан азы.
Аҳратәра аколониалтә режим аӷәӷәахара иахҟьаны [[1866]] шықәсазы [[Аԥсны]] аҩада-мраҭашәарахьтәи аган аҟны жәлар (анхацәа) рықәгылара ҟалеит. Ҩ-нызқь инарзынаԥшуа ауаа Аҟәа инеины инадгылеит, ԥхынгәымза 28 рзы ақалақь рнапаҿы иааргеит. Аҳ игарнизон абаа иҭатәан аҿыҵәахны; аа-нызқьҩык рҟынӡа ацхырааразы инашьҭыз иқәгылаз анхацәа ирҿагылан, абаа рырымҭеит, агарнизон еиқәдырхеит. [[Нанҳәамза 20]] рзы ақәгылаҩцәа рабџьар шьҭарҵар акәхеит. Урҭ рнапхгаҩцәа Ханашә Калӷьы, Какәчал-иԥа, Ҟазылбақь Маан — 1866 шықәса [[ԥхынҷкәынмза]] алагамҭазы абаа аҭӡы инадыргыланы иреихсны иршьит.<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://mkra.org/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8/item/188-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%81%D1%83%D1%85%D1%83%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C|title=Заповедник "Сухумская крепость"|website=mkra.org|access-date=2021-05-06|archive-date=2021-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210507122159/https://mkra.org/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8/item/188-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%81%D1%83%D1%85%D1%83%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C|url-status=dead}}</ref>.
[[Аурыс-аҭырқәа еибашьра (1877–1878)|Аурыс-аҭырқәа еибашьраан]] [[1877]]–[[1878]] шш. аҭырқәцәа Аҟәа рнапахьы иааргеит, ианхьаҵуаз ақалақь еимырҵәеит, хра злаз аҭоурыхтә маҭәахәқәа рыманы ицеит. Убас абаа иҭганы иргеит амармалташь иалхыз «алаӷырӡ ӡыршә» угәалазыршәоз орнаментла ирҩычаз аӡыршә. Ари аӡыршә Мицкевичи Пушкини рпоезиаҿы иахцәажәахьеит. Аӡыршә иахьагьы асултан ихан Топканы аҟны [[Сҭампыл]] игылоуп.Сҭамԥыл аҩныҵҟа иахьатәи амҩақәҵагашәҟәқәа рыҟны аӡыршә арбоуп Сухум-Монумент ҳәа.
Аурыс-аҭырқәа еибашьра ашьҭахь абаа бахҭаны иҟалеит. Абаандаҩцәа рыҩнаҵаразы раԥхьа рхы иадырхәо иалагеит ахаҳәтә бастионқәеи аӷәтәы ргыламҭақәеи. XIX –тәи ашәышықәса анҵәамҭазы абаандаҩцәа ҷыдала иргылаз акамерақәа ирыҩнарҵон.
[[Актәи аурыс револиуциа]]ан [[1905]]–[[1907]] шш. ара иҭакны ирыман, ааӡабгьы рхыргон [[абольшевикцәа]] [[Орџьоникиӡе, Серго|Г. К. Орџьоникиӡе]], Л. И. Готошиа, В. З. Конџьариа.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
===Асовет аамҭа===
Аԥсны Асовет мчра ашьақәыргыларазы ақәԥара анцоз ([[1917]]–[[1921]]) Аҟәа абааҟны, иахьатәи Аҟәа аҩада-мраҭашәаратәи аган аҟны иҟан зыда ыҟамыз Себастополис ахырӷәӷәарҭатә ргыламҭа заҵәы, Аҟәа ашыцә аҟнытә 2 км ахьыбжьаз. Ари ахәаҟны иқәгылаз алада-мрагыларатәи аган аҿы, мрагыларахь ала аҩхаахь илбаауа, мраҭашәарахь ала – [[Гәымсҭа (аӡиас)|Гәымсҭа]] аӡиас аԥшаҳәахьы ргыламҭоуп.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Иахьышьҭоу аҭыԥ==
Аҟәа абаа Диоскураа рыԥшаҳәа [[Амҳаџьырқәа рыԥшаҳәа]]хьы иахьылбаауа аҭыԥ аҟны иҟоуп, уи аԥҽыхақәа рҿаԥхьа [[акомҿар]] рбаҟа ргылоуп. Абаа ашҟа инеиуеит амҩақәа Воронов ихьӡ зхуи Абазақәа рымҩеи.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Шәахә. иара убас==
* [[Анаҟәаԥиа]]
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
== Ахархәара змоу алитература ==
* [[Воронов, Иури Никәала-иԥа|Воронов, И. Н.]] В мире архитектурных памятников Абхазии. М.: Искусство, 1978
* [[Ԥачлиа, Вианор Панџьа-иԥа|Пачулиа, В. П.]] Древняя, но вечно молодая Абхазия. Аҟәа: Алашара, 1991.
* [[Ҭраԥшь, Михаил Мамеҭ-иԥа|Ҭраԥшь, М. М.]] Труды. Т. 4. Материалы по археологии средневековой Абхазии. Аҟәа: Алашара, 1975
* [[Хрушкова, Лиудмила Гьаргь-иԥха|Хрушкова, Л. Г.]] Раннехристианские памятники Восточного Причерноморья. М.: Наука, 2002.
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
[[Акатегориа:Аҟәа ақалақь аҿы иҟоу абаақәа]]
[[Акатегориа:Ажәытәӡатәи римтәи абаақәа]]
0av902p02se029qtdrcnwn8g3xgbtgu
164066
163737
2026-04-18T02:32:43Z
Saroj
11649
Откат правок [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
137297
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:2014_Suchum,_Ruiny_antycznej_Dioskurii.jpg|справа|420x420px]]
'''Аҟәа абаа''' — [[Аԥсны]] [[аҳҭнықалақь]] [[Аҟәа]] адгьылҵакыраҟны иҟоуп, иргылоуп [[Антикара|антикатәи]] аамҭазы, усҟан иара [[Себастополис]] ахьӡын.
== Аҭоурых ==
=== Антикатәи аамҭа ===
[[Абаа]] II ашә. ҳ.ҟ. аурымқәа идыргылеит аԥшаҳәатә хырӷәӷәарҭа аҳасабала Себастополис ахьыӡҵаны. Уи атәы аҳәоит 80-тәи ашықәсқәа рзы Аҟәа абаа аҭӡаҟны ахаҳәцәы ианыз аҩырагьы. Уа иарбан [[134]] шықәсазы [[аурым император]] [[Адриан]] инапынҵала иаҭааз, абри ахаҳәцәы аҩыра анҵаны абаа аҭӡы иадызҵаз еицырдыруаз аныҟәаҩ, ашәҟәыҩҩы [[Арриан|Флави Арриан]] ихьӡ.
Себастополис археологиатә ҭҵаара ааиԥмырҟьаӡакәа имҩаԥысӡомызт.<ref name="автоссылка450">{{cite web|URL=https://cyberleninka.ru/article/n/planirovka-i-arhitektura-antichnogo-sebastopolisa|last=Гунба|first= Б. М.|title=Планировка и архитектура античного Себастополиса|year=2004|publisher=Проблемы истории, филологии, культуры|pages=424–433|issn=1992-0431|archivedate=2021-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210506162243/https://cyberleninka.ru/article/n/planirovka-i-arhitektura-antichnogo-sebastopolisa}}</ref>.
Себастополис ақалақьтә ԥсҭазаара иаскьаҳәымҭаҟны иҟан II ашә. ҳ.ҳ. аҩбатәи азбжазы; IV ашә. анҵәамҭа V ашә. алагамҭазы Себастополис аԥсҭазаара есааира ишьхныԥсыло иалагоит, V ашә. ақалақь ԥасатәи аҵакы ацәыӡуеит.<ref>{{Ашәҟәы|Ажәла=Воронов|Ахьӡ=И. Н.|Автор изхьарԥш=Воронов, Иури Никәала-иԥа|Астатиа ахьӡ=Научные труды в семи томах|Атом=2|Ақалақь=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=[[Дырмит Гәлиа ихьӡ зху аԥсуаҭҵааратә институт]]|Адаҟьақәа=610}}</ref> [http://apsnyteka.org/file/Voronov_Yu_Nauchnye_trudy_v_7_tomah_T-2.pdf]
Себастополис имҩаԥгаз аԥшаарақәа иаадырԥшит аҭыԥантәи аматериалтә культуреи еиҳа изаатәу аҭыԥантәи аформақәеи ирыбжьаз итрадициатәу агенетикатә еимадара, убри аан иԥшаан аимпорттә амфортә нышәаԥшьӡи, алакҟаԥшьи асаркьа чысмаҭәеи хыԥхьаӡара рацәала.
Ара аргылаҩцәа аурым хаҳәеиқәҵашьа рхы иархәаны идыргылон абаа ӷәӷәақәа. Ари зегьы иаҳәоит Аԥсны абри аамҭазы антикатә культуратә дунеи аҿықәахьтәи аган ишатәызгьы, уи ҳтәыла аладатәи егьырҭ араионқәеи реиԥш, иара иахәҭакны ишыҟаз.
Себастополис анышьақәгыла инаркны 100 ш. рнаҩс ахәаахәҭратә центр дуны иҟалоит; уи азы шаҳаҭра руеит иара аҵакыраҟны ицәырҵыз археологиатә ԥшаахымҭақәа, анхарҭатәи, ауаажәларратәи, акультуратәи хыбрақәа.
Ирантәи-византиатәи аибашьраан [[VI-тәи ашәышықәса]] актәи азбжазы Себастополис абаа аҭыӡқәа хырбгалан, аха VI-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазы византиатәи аимператор [[Иустиниан I|Иустиниан Август]] ихаан, урҭ еиҭашьақәыргылан. Ашьҭахь, XI—XV ашә.-қәа рзы аҭыӡқәа ԥсахны ишьақәыргылан.
=== XIX ашә.===
[[1858]] шықәсазы, асултан Мурад ихаан, аҭырқәцәа [[Аҟәа]] абаа арратә база алхны еиҭакны еиҭашьақәдыргылеит, ари зырҵабыргуа акәны иҟоуп агәашәқәа рхыхь иҭаԥҟаны иану аҩыра. Абаа аҭыӡқәа инарываршәны ажрақәа ҟарҵеит, ахәаҳә ықәырҵеит, аӡы ҭарҭәеит. Абаа ахьӡгьы ԥсахын [[Сухум-кале]] ҳәа. Арантә аҭырқәцәа Аԥсны ауааԥсыра ирықәланы идырҳәлон.
XVIII ашәышықәсазы абаа Аԥсны амчра знапаҿы иҟаз аҭауад [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭбеи Манча-иԥа|Қьелешь Чачба]] (Қьелеш-беи Шервашиӡе) итәарҭаны иҟалеит.
Иара [[1808]] шықәса [[лаҵарамза 2]] рзы дыршьит. [[1810]] шықәсазы абаа [[Аурысцәа|аурысқәа]] иааныркылеит, убри инаркны [[аҭырқәцәа]] Аҟәа иалҵит.
[[Афаил:Сухумская крепость 05.jpg|мини|слева]]
XIX ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа рзы абаа агарнизон ашьаҟауаа рротақәа ҩбеи абаатә [[артиллериа|артиллериеи]] рыла ишьақәгылан. Аҩныҵҟа ргыламҭақәак ыҟан абаа аҭӡы аасҭа илаҟәны. Аладатәи агәашәқәа рынҭыҵ ҩ-цәаҳәакны еишьҭаргыланы адәқьан хәыҷқәа гылан. Ахыхьчаратә ргыламҭақәа иаарыкәыршаны ӡрычран, уи ипылпылуа ашыӡ кәыбры аман. Аӡымҩангагақәа хырбгалан аҟнытә асолдаҭцәа аӡы ҟьашь ржәыр акәын.
40-тәи ашықәсқәа рылагамҭазы, аинрал [[Раевски, Николаи Николаи-иԥа|Н. Н. Раевски]] иаԥшьгарала, аӡрычрақәа рҭарбара иалагеит. Абри аамҭазы Аҟәа абаа ԥшьыркца иашаны, аҭӡы шәпа ду зкәыршаны иҟаз акыр иӷәӷәаз ргыламҭан, ҭыԥқәак рыҟны аамҭа ихнарбгалеит, џьара-џьара [[1853]]—[[1856]] шш. [[Ҟрымтәи аибашьра]]ан – аҭырқәцәа.
Абаа ашҟа анеирҭақәа ҩба аман — мрагыларахьынтәи мраҭашәарахьынтәи. Ԥаса абаа аҭаларҭа зыхьчоз аихатә гәашәқәа амаӡам. Абаа аҩныҵҟа аказарма лаҟәқәа рыҟны артиллериатә гарнизон ыҟан, ара иара убас акоменданттә напхгарагьы тәан, иҟан иара убас ажәытә ныҳәарҭеи аофицерцәа рыҩнқәеи. Урҭ лаҟәқәан, адәахьала аказармақәа излареиԥшмыз ҳәа акгьы ыҟамызт, ақәа ркылсуан иажәхьан азы.
Аҳратәра аколониалтә режим аӷәӷәахара иахҟьаны [[1866]] шықәсазы [[Аԥсны]] аҩада-мраҭашәарахьтәи аган аҟны жәлар (анхацәа) рықәгылара ҟалеит. Ҩ-нызқь инарзынаԥшуа ауаа Аҟәа инеины инадгылеит, ԥхынгәымза 28 рзы ақалақь рнапаҿы иааргеит. Аҳ игарнизон абаа иҭатәан аҿыҵәахны; аа-нызқьҩык рҟынӡа ацхырааразы инашьҭыз иқәгылаз анхацәа ирҿагылан, абаа рырымҭеит, агарнизон еиқәдырхеит. [[Нанҳәамза 20]] рзы ақәгылаҩцәа рабџьар шьҭарҵар акәхеит. Урҭ рнапхгаҩцәа Ханашә Калӷьы, Какәчал-иԥа, Ҟазылбақь Маан — 1866 шықәса [[ԥхынҷкәынмза]] алагамҭазы абаа аҭӡы инадыргыланы иреихсны иршьит.<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://mkra.org/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8/item/188-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%81%D1%83%D1%85%D1%83%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C|title=Заповедник "Сухумская крепость"|website=mkra.org|access-date=2021-05-06|archive-date=2021-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210507122159/https://mkra.org/%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8/item/188-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%81%D1%83%D1%85%D1%83%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C|url-status=dead}}</ref>.
[[Аурыс-аҭырқәа еибашьра (1877–1878)|Аурыс-аҭырқәа еибашьраан]] [[1877]]–[[1878]] шш. аҭырқәцәа Аҟәа рнапахьы иааргеит, ианхьаҵуаз ақалақь еимырҵәеит, хра злаз аҭоурыхтә маҭәахәқәа рыманы ицеит. Убас абаа иҭганы иргеит амармалташь иалхыз «алаӷырӡ ӡыршә» угәалазыршәоз орнаментла ирҩычаз аӡыршә. Ари аӡыршә Мицкевичи Пушкини рпоезиаҿы иахцәажәахьеит. Аӡыршә иахьагьы асултан ихан Топканы аҟны [[Сҭампыл]] игылоуп.Сҭамԥыл аҩныҵҟа иахьатәи амҩақәҵагашәҟәқәа рыҟны аӡыршә арбоуп Сухум-Монумент ҳәа.
Аурыс-аҭырқәа еибашьра ашьҭахь абаа бахҭаны иҟалеит. Абаандаҩцәа рыҩнаҵаразы раԥхьа рхы иадырхәо иалагеит ахаҳәтә бастионқәеи аӷәтәы ргыламҭақәеи. XIX –тәи ашәышықәса анҵәамҭазы абаандаҩцәа ҷыдала иргылаз акамерақәа ирыҩнарҵон.
[[Актәи аурыс револиуциа]]ан [[1905]]–[[1907]] шш. ара иҭакны ирыман, ааӡабгьы рхыргон [[абольшевикцәа]] [[Орџьоникиӡе, Серго|Г. К. Орџьоникиӡе]], Л. И. Готошиа, В. З. Конџьариа.
===Асовет аамҭа===
Аԥсны Асовет мчра ашьақәыргыларазы ақәԥара анцоз ([[1917]]–[[1921]]) Аҟәа абааҟны, иахьатәи Аҟәа аҩада-мраҭашәаратәи аган аҟны иҟан зыда ыҟамыз Себастополис ахырӷәӷәарҭатә ргыламҭа заҵәы, Аҟәа ашыцә аҟнытә 2 км ахьыбжьаз. Ари ахәаҟны иқәгылаз алада-мрагыларатәи аган аҿы, мрагыларахь ала аҩхаахь илбаауа, мраҭашәарахь ала – [[Гәымсҭа (аӡиас)|Гәымсҭа]] аӡиас аԥшаҳәахьы ргыламҭоуп.
==Иахьышьҭоу аҭыԥ==
Аҟәа абаа Диоскураа рыԥшаҳәа [[Амҳаџьырқәа рыԥшаҳәа]]хьы иахьылбаауа аҭыԥ аҟны иҟоуп, уи аԥҽыхақәа рҿаԥхьа [[акомҿар]] рбаҟа ргылоуп. Абаа ашҟа инеиуеит амҩақәа Воронов ихьӡ зхуи Абазақәа рымҩеи.
==Шәахә. иара убас==
* [[Анаҟәаԥиа]]
== Ахархәара змоу алитература ==
* [[Воронов, Иури Никәала-иԥа|Воронов, И. Н.]] В мире архитектурных памятников Абхазии. М.: Искусство, 1978
* [[Ԥачлиа, Вианор Панџьа-иԥа|Пачулиа, В. П.]] Древняя, но вечно молодая Абхазия. Аҟәа: Алашара, 1991.
* [[Ҭраԥшь, Михаил Мамеҭ-иԥа|Ҭраԥшь, М. М.]] Труды. Т. 4. Материалы по археологии средневековой Абхазии. Аҟәа: Алашара, 1975
* [[Хрушкова, Лиудмила Гьаргь-иԥха|Хрушкова, Л. Г.]] Раннехристианские памятники Восточного Причерноморья. М.: Наука, 2002.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
[[Акатегориа:Аҟәа ақалақь аҿы иҟоу абаақәа]]
[[Акатегориа:Ажәытәӡатәи римтәи абаақәа]]
g92zn62k61k6dm4i0elyh0emwarefum
Акатегориа:Ажәытәӡатәи римтәи абаақәа
14
38346
163740
137247
2026-04-18T00:12:11Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163740
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{DEFAULTSORT:жәытәӡатәи римтәи абаақәа}}
[[Акатегориа:Ажәытәӡатәи абаақәа]]
[[Акатегориа:Ажәытәӡатәи римтәи ахырӷәӷәарҭатә ргыларақәа|баақәа]]
h1o31nui7h3cm3mz7keti0t7ea8ylil
164063
163740
2026-04-18T02:32:35Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
137247
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:жәытәӡатәи римтәи абаақәа}}
[[Акатегориа:Ажәытәӡатәи абаақәа]]
[[Акатегориа:Ажәытәӡатәи римтәи ахырӷәӷәарҭатә ргыларақәа|баақәа]]
4awfofwnvvpi7w2axb444ysvtuwpcu5
Акатегориа:Аҟәа ақалақь аҿы иҟоу абаақәа
14
38383
163739
137285
2026-04-18T00:12:02Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163739
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
[[Акатегориа:Аҟәа ақалақь аҿы иҟоу ахыбрақәеи аргыларақәеи|абаақәа]]
[[Акатегориа:Аҟәа ақалақь аҿы иҟоу археологиатә обиектқәа|абаақәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны иҟоу абаақәа рхыжәжәарақәа|*]]
opeo8cpn8l3a50voqm2bz16yg9mkkeb
164064
163739
2026-04-18T02:32:38Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
137285
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Аҟәа ақалақь аҿы иҟоу ахыбрақәеи аргыларақәеи|абаақәа]]
[[Акатегориа:Аҟәа ақалақь аҿы иҟоу археологиатә обиектқәа|абаақәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны иҟоу абаақәа рхыжәжәарақәа|*]]
973555rclq4l67oehqkan9kyorw10oo
Акатегориа:Ҳ. ҟ. 1463 шықәса
14
40582
163707
142005
2026-04-17T23:57:44Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163707
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
[[Акатегориа:Ашықәсақәа]]
es3wqmekgzfgq2maixgv5gbb51lr9ek
164088
163707
2026-04-18T02:33:41Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Vít Karásek|Vít Karásek]]
142005
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Ашықәсақәа]]
jlv6izxdriy53v8j5fnbnuuekb7bdd1
Акатегориа:Ҳ. ҟ. 466 шықәса
14
42253
163851
144186
2026-04-18T01:11:44Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163851
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
[[Акатегориа:Ашықәсақәа]]
es3wqmekgzfgq2maixgv5gbb51lr9ek
163985
163851
2026-04-18T02:28:55Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Vít Karásek|Vít Karásek]]
144186
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Ашықәсақәа]]
jlv6izxdriy53v8j5fnbnuuekb7bdd1
Акатегориа:Балкантәи атәылақәа
14
43440
163830
146439
2026-04-18T01:02:41Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163830
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
[[Акатегориа:Балкантәи адгьылбжьахабжа| ]]
[[Акатегориа:Европатәи атәылақәа арегионқәа рыла]]
bl1oza7si4k2xujiioar837b3b5b665
163996
163830
2026-04-18T02:29:25Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
146439
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Балкантәи адгьылбжьахабжа| ]]
[[Акатегориа:Европатәи атәылақәа арегионқәа рыла]]
rcmsqfn8ht5f939edlqhs35f3o1kbcy
Акатегориа:Европатәи Аидгыла иалахәу атәылақәа
14
44538
163831
149314
2026-04-18T01:02:49Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163831
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Commons category|Member states of the European Union}}
{{Cat main|Европатәи Аидгыла иалахәу атәыла}}
[[Акатегориа:Европатәи Аидгыла агеографиа|иалахәу атәылақәа]]
[[Акатегориа:Адунеижәларбжьаратәи аиҿкаарақәа рлахәылақәа]]
[[Акатегориа:Европа ахеилак иалахәу атәылақәа]]
nztgetzs7l3s6miadqyblkguqejpgre
163995
163831
2026-04-18T02:29:22Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
149314
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Member states of the European Union}}
{{Cat main|Европатәи Аидгыла иалахәу атәыла}}
[[Акатегориа:Европатәи Аидгыла агеографиа|иалахәу атәылақәа]]
[[Акатегориа:Адунеижәларбжьаратәи аиҿкаарақәа рлахәылақәа]]
[[Акатегориа:Европа ахеилак иалахәу атәылақәа]]
epdzsg8rpdy5ajoalfyjlaipj324jlk
Акатегориа:Европа ахеилак иалахәу атәылақәа
14
44540
163832
149315
2026-04-18T01:04:01Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163832
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Cat main}}
[[Акатегориа:Адунеижәларбжьаратәи аиҿкаарақәа рлахәылақәа]]
[[Акатегориа:Европа ахеилак|иалахәу атәылақәа]]
aql6jvyakxtus4044jyu5prw5ddue0s
163994
163832
2026-04-18T02:29:20Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
149315
wikitext
text/x-wiki
{{Cat main}}
[[Акатегориа:Адунеижәларбжьаратәи аиҿкаарақәа рлахәылақәа]]
[[Акатегориа:Европа ахеилак|иалахәу атәылақәа]]
fjsqxl0j4b0j5emboyebuypr3lmk27k
Акатегориа:1991 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
14
50935
163833
161065
2026-04-18T01:04:11Z
Stanintern41
24994
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
163833
wikitext
text/x-wiki
https://www.youtube.com/watch?v=bV92ZQ--b3k
{{Commons category|States and territories established in {{Title year}}}}
{{state est cat|{{Title year}}}}
32wzva1l5u5hp923011f16019qfwvxo
163993
163833
2026-04-18T02:29:18Z
Saroj
11649
Откат правки [[Special:Contributions/Stanintern41|Stanintern41]] ([[User talk:Stanintern41|обсуждение]]) к последней версии [[User:Surprizi|Surprizi]]
161065
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|States and territories established in {{Title year}}}}
{{state est cat|{{Title year}}}}
cc6yflbm4ylkacvqfwo4gu2yo24rba1
Ашаблон:Асаит
10
52176
164100
2026-04-18T10:31:00Z
҆
25013
Новая страница: «{{Акарта |ахьӡ = Асаит |from = {{{from|}}} |хыхь = {{акарта/ахьӡ|{{{ахьӡ|{{{асаит ахьӡ|{{{websitename|}}}}}}}}}|from={{{from|}}}}} |хыхь2 = {{Акарта/аоригиналтә хьӡы|{{{аоригиналтә хьӡы|}}}|from={{{from|}}}}} |асахьа = {{wikidata|p154|{{{алого|{{{асаит алоготип|{{{logo|}}}}}}}}}|size={{{алоготип аҭбаара|{{{log...»
164100
wikitext
text/x-wiki
{{Акарта
|ахьӡ = Асаит
|from = {{{from|}}}
|хыхь = {{акарта/ахьӡ|{{{ахьӡ|{{{асаит ахьӡ|{{{websitename|}}}}}}}}}|from={{{from|}}}}}
|хыхь2 = {{Акарта/аоригиналтә хьӡы|{{{аоригиналтә хьӡы|}}}|from={{{from|}}}}}
|асахьа = {{wikidata|p154|{{{алого|{{{асаит алоготип|{{{logo|}}}}}}}}}|size={{{алоготип аҭбаара|{{{logo_size|}}}}}} |from={{{from|}}}}}
|изображение2 = {{wikidata|p18|{{{аскринҭыхымҭа|{{{screenshot|}}}}}}|caption={{{анапынҵа|{{{caption|}}}}}}|from={{{from|}}}}}
|ақәҷаб1 = [[URL]]
|атекст1 = {{{URL|{{{url|}}}}}}
|авикидыррақәа1 = P856
|ақәҷаб2 = Акоммерциатә
|атекст2 = {{{акоммерциатә|{{{commercial|}}}}}}
|ақәҷаб3 = Асаит ахкы
|атекст3 = {{wikidata|P31[!Q35127]|{{{атип|{{{асаит ахкы|{{{type|}}}}}}}}}|from={{{from|}}}}}
|ақәҷаб4 = Аҽҭаҩра
|атекст4 = {{{аҽҭаҩра|{{{reg|}}}}}}
|ақәҷаб5 = {{wikidata plural switch|P407|{{{абызшәақәа|{{{language|}}}}}}|Абызшәа|Абызшәақәа|from={{{from|}}}}}
|атекст5 = {{{абызшәақәа|{{{language|}}}}}}
|авикидыррақәа5 = P407[!Q20923490]
|ақәҷаб6 = Ахархәаҩцәа рхыԥхьаӡара
|атекст6 = {{{ахархәаҩцәа|{{{num_users|}}}}}}
|ақәҷаб7 = Аҭаара
|атекст7 = {{{аҭаара|{{{attendance|}}}}}}
|авикидыррақәа7 = P1174
|ақәҷаб8 = {{wikidata plural switch|P277|{{{апрограммаркратә бызшәа|{{{programming_language|{{{апрограммаркратә бызшәақәа|{{{programming_languages|}}}}}}}}}}}}|Абызшәа|Абызшәақәа|from={{{from|}}}}} апрограммаркра
|атекст8 = {{{апрограммаркратә бызшәа|{{{programming_language|{{{апрограммаркратә бызшәақәа|{{{programming_languages|}}}}}}}}}}}}
|авикидыррақәа8 = P277
|ақәҷаб9 = Асервер аҭыԥ
|атекст9 = {{{иахьыҟоу аҭыԥ|{{{анхарҭаҭыԥ|{{{location|}}}}}}}}}
|авикидыррақәа9 = P276
|ақәҷаб10 = Аԥшәма
|атекст10 = {{{аԥшәма|{{{owner|}}}}}}
|авикидыррақәа10 = P127
|ақәҷаб11 = {{wikidata plural switch|P50|{{{автор|{{{author|}}}}}}|Создатель|Создатели|from={{{from|}}}}}
|атекст11 = {{wikidata|P112|{{wikidata|P50|{{{автор|{{{author|}}}}}}|from={{{from|}}}}}|from={{{from|}}}}}
|ақәҷаб12 = Аредактор хада
|атекст12 = {{{аредактор хада|{{{editor|}}}}}}
|авикидыррақәа12 = P5769
|ақәҷаб13 = Алагара
|атекст13 = {{{аартра|{{{алагара арыцхә|{{{date_of_launch|}}}}}}}}}
|авикидыррақәа13 = P571
|ақәҷаб14 = Аусура ахыркәшара
|атекст14 = {{{иарку|{{{анҵәамҭа арыцхә|}}}}}}
|авикидыррақәа14 = P576
|ақәҷаб15 = Уажәтәи аҭагылазаашьа
|атекст15 = {{{уажәтәи аҭагылазаашьа|{{{current_status|}}}}}}
|ақәҷаб16 = [[Ахашәалахәы|Аикәарҳәра]]
|атекст16 = {{{аикәарҳәра|{{{rev|}}}}}}
|авикидыррақәа16 = P2139
|ақәҷаб17 = [[Ахашәалахәы цқьа]]
|атекст17 = {{{ахашәалахәы цқьа|{{{net_in|}}}}}}
|авикидыррақәа17 = {{commonscat|}}P2295
|ақәҷаб18 = Аусзуҩцәа рхыԥхьаӡара
|атекст18 = {{{аусзуҩцәа рхыԥхьаӡара|{{{employees|}}}}}}
|авикидыррақәа18 = P1128
|ақәҷаб19 = Алозунг
|атекст19 = {{{алозунг|{{{slogan|}}}}}}
|авикидыррақәа19 = P1451
|ақәҷаб20 = Ақалақь
|атекст20 = {{{ақалақь|{{{country|}}}}}}
|авикидыррақәа20 = P17
|ҵаҟа = {{акарта/Авикимедиа|{{{авикимедиа|}}}|from={{{from|}}}}}
}}{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||<!--
-->[[Акатегориа:Асаитқәа алфавитла]]<!--
-->{{акатегориа арыцхә ала|{{{аартра|}}}{{{алагара арыцхә|}}}{{{date_of_launch|}}}|Ицәырҵыз асаитқәа|P571|from={{{from|}}}}}<!--
-->{{акатегориа арыцхә ала|{{{иарку|}}}{{{анҵәамҭа арыцхә|}}}|Иарку асаитқәа|P576|from={{{from|}}}}}<!--
-->}}<!--
-->{{Еилыԥшаатәуп: асахьа|uses=p154|{{{аскринҭыхымҭа|{{{screenshot|}}}}}}|from={{{from|}}}|nocat={{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}|default-type=асаит}}<!--
-->{{ИТ:Азеиԥш гәаҭарақәа}}<noinclude>{{doc}}</noinclude>
qeyogrr62b6y4wq46ctq5rh0srfpdev