Авикипедиа
abwiki
https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0
MediaWiki 1.47.0-wmf.6
first-letter
Амедиа
Цастәи
Ахцәажәара
Алахәыла
Алахәыла ахцәажәара
Авикипедиа
Авикипедиа ахцәажәара
Афаил
Афаил ахцәажәара
Амедиавики
Амедиавики ахцәажәара
Ашаблон
Ашаблон ахцәажәара
Ацхыраара
Ацхыраара ахцәажәара
Акатегориа
Акатегориа ахцәажәара
TimedText
TimedText talk
Амодуль
Амодуль ахцәажәара
Event
Event talk
Амшын Еиқәа
0
3532
168061
158132
2026-06-16T12:39:49Z
Abslakak
24903
168061
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:Black-Sea-NASA.jpg|thumb|250px|[[NASA]] рфотоҭыхымҭа акосмос аҟнытә]]
'''Амшын Еиқәа'''<ref>{{Аԥсуа-аурыс жәар (2005)}}</ref> — [[Атлантикатә амшынду]] бассеин аҩныҵҟатәи амшыноуп. [[Босфор]] аӡыбжьындала уи еидылоит Амармал мшын, анаҩс Дарданеллақәа аӡыбжьындала еидылоит Егеитәи Адгьылбжьаратәи амшынқәа. Кьерч аӡыбжьындала еидылоит Азовтәи амшын. Аҩадантәи иҵауланы иалалоит амшын ахь [[Крымтәи адгьылбжьахабжа]]. Европеи Азиеи аӡытәи рҳәаа иахысуеит Амшын Еиқәа иалсны. жьҭаарамза 31 Амшын Еиқәа амш.
[[Афаил:Noviy Afon.jpg|thumb|250px|Симон Кананит иберҭыԥ [[Амшын Еиқәа]] ақәыԥшыларалаҿы]]
Амшын Еиқәа ақәӡара аҵанакоит 422 000 км². Иара аҿыкәыршала еиԥшуп ииашам аформа змоу аихагежь еиҳа иахьыҭбаау 1150 км хьыҟоу. Еиҳаӡоу аҵаулара иамоуп 2210 м.
Амшын аԥшаҳәа ишьҭоуп быжь-ҳәынҭқаррак: [[Аԥсны Аҳәынҭқарра|Аԥсны]], [[Болгариа]], [[Қырҭтәыла]], [[Румыниа]], [[Ҭырқтәыла]], [[Урыстәыла]], [[Украина]].
Амшын Еиқәа ӷәӷәала иҟьашьуеит иара иалало аӡқәа иаларгало ааглырхатә пестидицқәеи, азотқәеи, афосфорқәеи ирыхҟьаны.Азоти афтори рыбзоурала амикроорганизмқәеи аӡҵиаақәеи ироуеит афатә, уи реизҳараҿы иацхраауеит, аха нас ибаауеит аӡы аҵаҿы, аӡы акисларод зегьы алцәцәааны. Акисларод азымхара иахҟьаны иԥсуеит хыԥхьаӡара рацәала аԥсыӡқәа, амоллиускқәа, адыӷаҷиақәа. Иахьа 40% рҟынӡа амшынеиқәа иҭоу зегьы аныӡаара ахықә ихәгылоуп Урҭ ашәарҭара иҭазыргыло иреиуоуп иара убас аӷбақәа, анышьқәа, ашхәақәа. Дара еиладырҩынтуа алыкь аӡы иханагалоит, уи шыхәашьу аҳәарԥсарратә зонақәа рҟынӡагьы инаӡоит. Амшын аҽрыцқьара иахьӡаӡом, уи зегьы аекосистемазы иԥырхагоуп.
==Алитература==
* Виноградов К. А. Очерки по истории отечественных гидробиологических исследований на Чёрном море. — Киев: Изд-во АН УССР, 1958.
* Виноградов К. А. Ихтиофауна северо-западной части Чёрного моря. — К., 1960.
* Васильева Е. Д. Рыбы Чёрного моря. Определитель морских, солоноватоводных, эвригалинных и проходных видов с цветными иллюстрациями, собранными С. В. Богородским. — М.: ВНИРО, 2007. — 238 с. — 200 экз. — {{ISBN|978-5-85382-347-1}}.
* Заика В. Е. Черноморские рыбы и летопись их промысла. — Севастополь, 2008.
* Агбунов М. В. Античная лоция Чёрного моря. — М.:Наука, 1987. — 156 с.
* Сорокин Ю. И. Чёрное море: Природа, ресурсы. — М.:Наука, 1982. — 217 с.
* Филиппов Д. М. Циркуляция и структура вод Чёрного моря. — М.: Наука, 1968. — 136 с.
* Кузьминская Г. Г. Чёрное море. — Краснодар: Кн. изд-во, 1972. — 92 с.
* Степанов В., Андреев В. Чёрное море. — Л.: Гидрометеоиздат, 1981. — 160 с.
* Зайцев Ю. П., Поликарпов Г. Г. Экологические процессы в критических зонах Чёрного моря (синтез результатов двух направлений исследований с середины XX до начала XXI веков) // Мор. екол. журн. — 2002. — 1, N 1. — С. 33-55
* Иванов М. В., Вайнштейн М. В., Гальченко М. Ф. и др. Распределение и геохимическая активность бактерий в осадках // Изучение генезиса нефти и газа в Болгарском секторе Чёрного моря. София, 1984. С. 150—181.
* Биркун А. А. мл., Кривохижин С. В. Звери Чёрного Моря. — Симферополь: Таврия, 1996. — 96 с. {{ISBN|5-7780-0773-6}}
==Ахьарԥшқәа==
{{reflist}}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:мшын Еиқәа}}
[[Акатегориа:Амшын Еиқәа| ]]
[[Акатегориа:Амшынқәа]]
ilz4z5q20hg18h2q6q9wbxi1kawzmnh
Вагнер, Рихард
0
3708
168073
126041
2026-06-16T18:40:35Z
~2026-35244-10
25449
168073
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка артист}}
'''Вилӷелм Рихард Вагнер''' ({{lang-de|Wilhelm Richard Wagner}}; {{date|22|5|1813}}, [[Леипциг]], [[Саксониа аҳәынҭқарра]] — {{date|13|2|1883}}, [[Венециа]], [[Италиа]]) — [[Алмантәыла|алман]] [[акомпозитор]], [[аинструменталист|аинструменталистеи]] [[адирижор|дирижиореи]]. [[Аоператә музыка]] ареформатор ддуӡӡоуп.
== Абиографиа ==
== Амузыка ==
== Афилософиа ==
== Уба, бба нас ==
==Азхьарԥшқәа==
* [http://richard-wagner.ru/ Жизненный и творческий путь Вагнера]
* [http://www.wahnfried.de/ Дом-музей Вагнера (Вилла Ванфрид)]
* [http://style-epohi.ru/lyudvig-ii-i-vagner.html Людвиг II и Вагнер] на портале [http://style-epohi.ru/ Стиль Эпохи]
* [http://www.wagnerdiscography.com/ Наиболее полная дискография произведений Вагнера]
* [http://www.richard-wagner-postkarten.de/index.php Открытки на тему «Рихард Вагнер»]
* [http://www.sinor.ru/~raritet/ Вагнер. Полные либретто опер на русском языке] {{Wayback|url=http://www.sinor.ru/~raritet/ |date=20120701150245 }}
* [https://web.archive.org/web/20150330025728/http://www.wagner.su/node/261 Собрание русских исполнителей Вагнера из Российского государственного архива звукозаписи]
[[Акатегориа:Германиатәи акомпозиторцәа]]
[[Акатегориа:Германиатәи амузикантцәа]]
[[Акатегориа:Германиатәи ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:1813 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Лаҵарамза 22 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1883 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Жәабранмза 13 рзы иԥсыз]]
puoplbc089yw7aw4jkudf3nrepgnl7e
168074
168073
2026-06-16T18:46:13Z
~2026-35244-10
25449
168074
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка артист}}
'''Вилӷелм Рихард Вагнер''' ({{lang-de|Wilhelm Richard Wagner}}; {{date|22|5|1813}}, [[Леипциг]], [[Саксониа аҳәынҭқарра]] — {{date|13|2|1883}}, [[Венециа]], [[Италиа]]) — [[Алмантәыла|алман]] [[акомпозитор]], [[аинструменталист|аинструменталистеи]] [[адирижор|дирижиореи]]. [[Аоператә музыка]] ареформатор ддуӡӡоуп.
== Абиографиа ==
В [[1828]] Вагнер был учеником кантора церкви Святого Фомы Теодора Вайнлига, в [[1831]] начал музыкальную учёбу в университете Лейпциг.
В 1834-42 вёл беспокойную жизнь, частично в большой нужде в [[Магдебург]]е, [[Кёнигсберг]]е, [[Рига|Риге]], [[Норвегия|Норвегии]], [[Лондон]]е, [[Париж]]е.
В 1842 триумфальная премьера «Риенци» в [[Дрезден]]е положила фундамент к его славе.
Годом позже он стал королевским саксонским [[Хофкапеллмейстер]]ом.
В 1849 Дрезденское майское восстание на стороне восставших и бегство в Швейцарию.
В 1858 короткие пребывания в [[Венеция|Венеции]], Люцерне, Вене, Париже, [[Берлин]]е.
В 1864 он добился благосклонности баварского короля [[Людвиг II Баварский|Людвига II]], который оплачивал его долги и поддерживал его и дальше. В 1872 в Байройте состоялась укладка фундаментного камня для Дома фестивалей, который открылся в 1876. В 1882 Вагнер уехал по состоянию здоровья в Венецию, где он умер в 1883.
== Амузыка ==
== Афилософиа ==
== Уба, бба нас ==
==Азхьарԥшқәа==
* [http://richard-wagner.ru/ Жизненный и творческий путь Вагнера]
* [http://www.wahnfried.de/ Дом-музей Вагнера (Вилла Ванфрид)]
* [http://style-epohi.ru/lyudvig-ii-i-vagner.html Людвиг II и Вагнер] на портале [http://style-epohi.ru/ Стиль Эпохи]
* [http://www.wagnerdiscography.com/ Наиболее полная дискография произведений Вагнера]
* [http://www.richard-wagner-postkarten.de/index.php Открытки на тему «Рихард Вагнер»]
* [http://www.sinor.ru/~raritet/ Вагнер. Полные либретто опер на русском языке] {{Wayback|url=http://www.sinor.ru/~raritet/ |date=20120701150245 }}
* [https://web.archive.org/web/20150330025728/http://www.wagner.su/node/261 Собрание русских исполнителей Вагнера из Российского государственного архива звукозаписи]
[[Акатегориа:Германиатәи акомпозиторцәа]]
[[Акатегориа:Германиатәи амузикантцәа]]
[[Акатегориа:Германиатәи ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:1813 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Лаҵарамза 22 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1883 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Жәабранмза 13 рзы иԥсыз]]
bn7k7rm3o4854f2jj6tk0m6qobnsuhl
168075
168074
2026-06-16T18:47:48Z
~2026-35244-10
25449
168075
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка артист}}
'''Вилӷелм Рихард Вагнер''' ({{lang-de|Wilhelm Richard Wagner}}; {{date|22|5|1813}}, [[Леипциг]], [[Саксониа аҳәынҭқарра]] — {{date|13|2|1883}}, [[Венециа]], [[Италиа]]) — [[Алмантәыла|алман]] [[акомпозитор]], [[аинструменталист|аинструменталистеи]] [[адирижор|дирижиореи]]. [[Аоператә музыка]] ареформатор ддуӡӡоуп.
== Абиографиа ==
В [[1828]] Вагнер был учеником кантора церкви Святого Фомы Теодора Вайнлига, в [[1831]] начал музыкальную учёбу в университете Лейпциг.
В 1834-42 вёл беспокойную жизнь, частично в большой нужде в [[Магдебург]]е, [[Кёнигсберг]]е, [[Рига|Риге]], [[Норвегия|Норвегии]], [[Лондон]]е, [[Париж]]е.
В 1842 триумфальная премьера «Риенци» в [[Дрезден]]е положила фундамент к его славе.
Годом позже он стал королевским саксонским [[Хофкапеллмейстер]]ом.
В 1849 Дрезденское майское восстание на стороне восставших и бегство в Швейцарию.
В 1858 короткие пребывания в [[Венеция|Венеции]], Люцерне, Вене, Париже, [[Берлин]]е.
В 1864 он добился благосклонности баварского короля [[Людвиг II Баварский|Людвига II]], который оплачивал его долги и поддерживал его и дальше. В 1872 в Байройте состоялась укладка фундаментного камня для Дома фестивалей, который открылся в 1876. В 1882 Вагнер уехал по состоянию здоровья в Венецию, где он умер в 1883.
== Амузыка ==
* ''«Свадьба» (Die Hochzeit).'' [[1832]]. Незавершённая.
* ''«Феи» (Die Feen).'' [[1833]]
* ''«Запрет любви, или Послушница из Палермо» (Das Liebesverbot).'' [[1836]]
* ''«Риенци» (Rienzi, der Letzte der Tribunen).'' [[1837]]
* ''«[[Летучий голландец (опера)|Летучий голландец]]» (Der fliegende Holländer).'' [[1843]]. На сюжет [[Летучий Голландец|европейской легенды]]
* ''«[[Тангейзер (опера)|Тангейзер]]» (Tannhäuser).'' [[1845]]. На сюжет [[Тангейзер|средневековой легенды]]
* ''«[[Лоэнгрин]]» (Lohengrin).'' [[1848]]
* ''«[[Тристан и Изольда (опера)|Тристан и Изольда]]»'' (Tristan und Isolde). [[1859]]. На сюжет [[Тристан и Изольда|средневековой легенды]]
* ''«[[Нюренбергские мейстерзингеры]]» (Die Meistersinger von Nürnberg).'' [[1867]]
* ''«[[Кольцо Нибелунга]]» (Der Ring des Nibelungen).'' Цикл включает следующие оперы:
** ''«[[Золото Рейна]]» (Das Rheingold).'' [[1854]]
** ''«[[Валькирия (опера)|Валькирия]]» (Die Walküre).'' [[1856]]
** ''«[[Зигфрид (опера)|Зигфрид]]» (Siegfried).'' [[1871]]
** ''«[[Гибель богов]]» (Götterdämmerung).'' [[1874]]
* ''«[[Парсифаль (опера)|Парсифаль]]» (Parsifal).'' [[1882]]. На сюжет [[Парсифаль|средневековой легенды]]
== Афилософиа ==
== Уба, бба нас ==
==Азхьарԥшқәа==
* [http://richard-wagner.ru/ Жизненный и творческий путь Вагнера]
* [http://www.wahnfried.de/ Дом-музей Вагнера (Вилла Ванфрид)]
* [http://style-epohi.ru/lyudvig-ii-i-vagner.html Людвиг II и Вагнер] на портале [http://style-epohi.ru/ Стиль Эпохи]
* [http://www.wagnerdiscography.com/ Наиболее полная дискография произведений Вагнера]
* [http://www.richard-wagner-postkarten.de/index.php Открытки на тему «Рихард Вагнер»]
* [http://www.sinor.ru/~raritet/ Вагнер. Полные либретто опер на русском языке] {{Wayback|url=http://www.sinor.ru/~raritet/ |date=20120701150245 }}
* [https://web.archive.org/web/20150330025728/http://www.wagner.su/node/261 Собрание русских исполнителей Вагнера из Российского государственного архива звукозаписи]
[[Акатегориа:Германиатәи акомпозиторцәа]]
[[Акатегориа:Германиатәи амузикантцәа]]
[[Акатегориа:Германиатәи ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:1813 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Лаҵарамза 22 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1883 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Жәабранмза 13 рзы иԥсыз]]
174wafm16ccr6a13pslvaerhhlj7hd9
168076
168075
2026-06-16T18:50:08Z
~2026-35244-10
25449
168076
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка артист}}
'''Вилӷелм Рихард Вагнер''' ({{lang-de|Wilhelm Richard Wagner}}; {{date|22|5|1813}}, [[Леипциг]], [[Саксониа аҳәынҭқарра]] — {{date|13|2|1883}}, [[Венециа]], [[Италиа]]) — [[Алмантәыла|алман]] [[акомпозитор]], [[аинструменталист|аинструменталистеи]] [[адирижор|дирижиореи]]. [[Аоператә музыка]] ареформатор ддуӡӡоуп.
== Абиографиа ==
В [[1828]] Вагнер был учеником кантора церкви Святого Фомы Теодора Вайнлига, в [[1831]] начал музыкальную учёбу в университете Лейпциг.
В 1834-42 вёл беспокойную жизнь, частично в большой нужде в [[Магдебург]]е, [[Кёнигсберг]]е, [[Рига|Риге]], [[Норвегия|Норвегии]], [[Лондон]]е, [[Париж]]е.
В 1842 триумфальная премьера «Риенци» в [[Дрезден]]е положила фундамент к его славе.
Годом позже он стал королевским саксонским [[Хофкапеллмейстер]]ом.
В 1849 Дрезденское майское восстание на стороне восставших и бегство в Швейцарию.
В 1858 короткие пребывания в [[Венеция|Венеции]], Люцерне, Вене, Париже, [[Берлин]]е.
В 1864 он добился благосклонности баварского короля [[Людвиг II Баварский|Людвига II]], который оплачивал его долги и поддерживал его и дальше. В 1872 в Байройте состоялась укладка фундаментного камня для Дома фестивалей, который открылся в 1876. В 1882 Вагнер уехал по состоянию здоровья в Венецию, где он умер в 1883.
== Амузыка ==
* ''«Свадьба» (Die Hochzeit).'' [[1832]]. Незавершённая.
* ''«Феи» (Die Feen).'' [[1833]]
* ''«Запрет любви, или Послушница из Палермо» (Das Liebesverbot).'' [[1836]]
* ''«Риенци» (Rienzi, der Letzte der Tribunen).'' [[1837]]
* ''«[[Летучий голландец (опера)|Летучий голландец]]» (Der fliegende Holländer).'' [[1843]]. На сюжет [[Летучий Голландец|европейской легенды]]
* ''«[[Тангейзер (опера)|Тангейзер]]» (Tannhäuser).'' [[1845]]. На сюжет [[Тангейзер|средневековой легенды]]
* ''«[[Лоэнгрин]]» (Lohengrin).'' [[1848]]
* ''«[[Тристан и Изольда (опера)|Тристан и Изольда]]»'' (Tristan und Isolde). [[1859]]. На сюжет [[Тристан и Изольда|средневековой легенды]]
* ''«[[Нюренбергские мейстерзингеры]]» (Die Meistersinger von Nürnberg).'' [[1867]]
* ''«[[Кольцо Нибелунга]]» (Der Ring des Nibelungen).'' Цикл включает следующие оперы:
** ''«[[Золото Рейна]]» (Das Rheingold).'' [[1854]]
** ''«[[Валькирия (опера)|Валькирия]]» (Die Walküre).'' [[1856]]
** ''«[[Зигфрид (опера)|Зигфрид]]» (Siegfried).'' [[1871]]
** ''«[[Гибель богов]]» (Götterdämmerung).'' [[1874]]
* ''«[[Парсифаль (опера)|Парсифаль]]» (Parsifal).'' [[1882]]. На сюжет [[Парсифаль|средневековой легенды]]
== Афилософиа ==
Немузыкальное наследие Рихарда Вагнера составляют шестнадцать томов [[литература|литературных]] и [[публицистика|публицистических]] сочинений, и сверх того — семнадцать томов писем. В своих рассуждениях Вагнер уделял много внимания [[искусство|искусству]], а в частности — [[онтология|онтологическому]] осмыслению музыки.
== Уба, бба нас ==
=== Музыкальный мистицизм ===
Вагнер не создал законченной философской системы. Философия Вагнера непосредственно сосредоточена в его музыкальных произведениях{{Нет АИ|22|05|2009}}, что с полным основанием позволяет{{Нет АИ|22|05|2009}} называть её мистическим символизмом. Ключевой для понимания онтологической концепции Вагнера являются тетралогия [[Кольцо Нибелунга|«Кольцо Нибелунга»]] и опера [[Тристан и Изольда (опера)|«Тристан и Изольда»]]. Во-первых, в [[Кольцо Нибелунга|«Кольце»]] вполне воплотилась мечта Вагнера о музыкальном [[универсализм]]е. ''«В [[Кольцо Нибелунга|"Кольце"]] эта теория воплотилась с помощью использования лейтмотивов, когда каждая идея и каждый поэтический образ тут же специфически организованы при помощи музыкального мотива"'', — пишет [[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев]]. Кроме того, в [[Кольцо Нибелунга|«Кольце»]] в полной мере отразилось увлечение идеями [[Шопенгауэр, Артур|Шопенгауэра]]. Однако нужно помнить, что знакомство с ними произошло, когда текст тетралогии был готов и началась работа над музыкой. Подобно [[Шопенгауэр, Артур|Шопенгауэру]], Вагнер ощущает неблагополучие и даже бессмысленность основы мироздания. Единственный смысл существования мыслится в том, чтобы отречься от этой всемирной воли и, погрузившись в пучину чистого [[интеллект]]а и бездействия, найти подлинное эстетическое наслаждение в музыке. Однако Вагнер, в отличие от [[Шопенгауэр, Артур|Шопенгауэра]], полагает возможным и даже предопределенным мир, в котором люди уже не будут жить во имя постоянной погони за золотом, которая в вагнеровской [[мифология|мифологии]] и символизирует мировую волю. Об этом мире ничего неизвестно точно, однако в его наступлении после всемирной катастрофы сомнений нет. Тема мировой катастрофы очень важна для онтологии «Кольца» и, по всей видимости, является новым переосмыслением революции, которая понимается уже не как изменение общественного строя, а [[космология|космологическое]] действо, изменяющее самую суть мироздания.
Что касается [[Тристан и Изольда|«Тристана и Изольды»]], то на заложенные в ней идеи значительно повлияли недолгое увлечение [[буддизм]]ом и одновременно драматическая история любви к Матильде Везендонк. Здесь происходит так долго искавшееся Вагнером слияние разделенной человеческой природы. Соединение это происходит с уходом Тристана и Изольды в небытие. Мыслящееся как вполне буддистское слияние с вечным и непреходящим миром, оно разрешает, по мнению [[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосева]], противоречие между [[субъект]]ом и [[объект]]ом, на котором зиждется европейская культура. Важнейшей является тема любви и смерти, которые для Вагнера неразрывно связаны. Любовь неотъемлемо свойственна человеку, полностью подчиняя его себе, так же, как и смерть является неизбежным концом его жизни. Именно в том смысле следует понимать вагнеровский любовный напиток. ''«Свобода, блаженство, наслаждение, смерть и фаталистическая предопределенность — вот что такое любовный напиток, так гениально изображенный у Вагнера»'', — пишет [[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев]].
В честь Вагнера назван [[Вагнер (кратер)|кратер]] на [[Меркурий (планета)|Меркурии]]
==Азхьарԥшқәа==
* [http://richard-wagner.ru/ Жизненный и творческий путь Вагнера]
* [http://www.wahnfried.de/ Дом-музей Вагнера (Вилла Ванфрид)]
* [http://style-epohi.ru/lyudvig-ii-i-vagner.html Людвиг II и Вагнер] на портале [http://style-epohi.ru/ Стиль Эпохи]
* [http://www.wagnerdiscography.com/ Наиболее полная дискография произведений Вагнера]
* [http://www.richard-wagner-postkarten.de/index.php Открытки на тему «Рихард Вагнер»]
* [http://www.sinor.ru/~raritet/ Вагнер. Полные либретто опер на русском языке] {{Wayback|url=http://www.sinor.ru/~raritet/ |date=20120701150245 }}
* [https://web.archive.org/web/20150330025728/http://www.wagner.su/node/261 Собрание русских исполнителей Вагнера из Российского государственного архива звукозаписи]
[[Акатегориа:Германиатәи акомпозиторцәа]]
[[Акатегориа:Германиатәи амузикантцәа]]
[[Акатегориа:Германиатәи ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:1813 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Лаҵарамза 22 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1883 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Жәабранмза 13 рзы иԥсыз]]
byx21ikih031bvgxo0owvs5u1iar31m
Пиаф, Едит
0
4020
168088
127183
2026-06-17T09:28:17Z
~2026-35491-02
25453
/* */
168088
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка артист}}
'''Едит Пиаф''' ({{lang-fr|Édith Piaf}}, лыхьӡҵәҟьа '''Едит Џованна Гассион''', {{lang-fr|Édith Giovanna Gassion}}; {{date|19|12|1915}}, [[Париж]] — {{date|10|10|1963}}, [[Грас]]) — францыз ашәаҳәаҩыи артистԥҳәыси.
== Ашәақәа ==
Едит Пиаф лшәақәа алфавиттә рыхьӡҵара:
# À l’enseigne de la fille sans cœur (1951)
# À quoi ça sert l’amour ? (1962)
# Adieu mon cœur (1946)
# Au bal de la chance (1952)
# Avant l’heure (1951)
# Avant nous (1956)
# Avec ce soleil (1954)
# Bal dans ma rue
# Boulevard du crime
# Bravo pour le clown (1953)
# Browning
# C’est à Hambourg
# C’est d’la faute à tes yeux
# C’est l’amour
# C’est lui que mon cœur à choisi
# C’est merveilleux
# C’est peut-être ça
# C’est pour ça
# C’est toi le plus fort
# C’est un gars
# C’est un homme terrible
# C’est un monsieur très distingué
# C'était pas moi
# C'était un jour de fête
# C'était une histoire d’amour
# Ça fait drôle
# Carmen’s story
# Céline
# Celui qui ne savait pas pleurer
# 'Chand d’habits
# Chanson bleue
# Chanson de Catherine
# Comme moi
# Comme un moineau
# Corrèque et réguyer
# Coup de grisou
# Cri du cœur
# Dans leur baiser
# Dans ma rue
# Dans un bouge du vieux port
# De l’autre côté de la rue
# Demain (il fera jour)
# Des histoires
# Ding din dong
# Du matin jusqu’au soir
# Eden blues
# Elle a dit
# Elle fréquentait la rue Pigalle
# Embrasse-moi
# Emporte-moi
# Enfin le printemps
# Entre Saint-Ouen et Clignancourt
# Escale
# Et ça gueule ça madame
# Et moi
# Et pourtant
# Exodus
# Fais comme si
# Fais-moi valser…
# Fallait-il
# Faut pas qu’il se figure
# Heureuse
# Hymne à l’amour (1949)
# Il a chanté
# Il fait bon t’aimer
# Il n’est pas distingué
# Il pleut
# Il y avait
# Inconnu, excepté de Dieu
# J’m’en fous pas mal
# J’ai dansé avec l’amour
# J’ai qu'à l’regarder…
# J’en ai tant vu
# J’entends la sirène
# J’suis mordue
# Je m’imagine
# Je me souviens d’une chanson
# Je n’en connais pas la fin
# Je sais comment
# Je suis à toi
# Je t’ai dans la peau
# Jean et Martine
# Jérusalem
# Jézabel
# Jimmy c’est lui
# Johnny, tu n’es pas un ange
# Kiosque à journaux
# L’accordéoniste (1940)
# L’effet qu' tu m' fais
# L’escale
# L'étranger
# L’homme à la moto
# L’homme au piano
# L’homme de Berlin
# L’homme des bars
# L’homme que j’aimerai
# L’orgue des amoureux
# La belle histoire d’amour
# La demoiselle du cinquième
# La fête continue
# La foule (1957)
# La goualante du pauvre Jean
# La java de Cézigue
# La Julie jolie
# La p’tite marie
# La petite boutique
# La rue aux chansons
# La sérénade du pavé
# La valse de l’amour
# La vie en rose (1946)
# La vie, l’amour
# La ville inconnue
# Le ballet des cœurs
# Le billard électrique
# Le bleu de tes yeux
# Le bruit des villes
# Le brun et le blond
# Le chacal
# Le chant d’amour
# Le chant du pirate
# Le chasseur de l’hôtel
# Le chemin des forains
# Le chevalier de Paris
# Le ciel est fermé
# Le contrebandier
# Le diable de la Bastille
# Le disque usé
# Le droit d’aimer
# Le Fanion de la Légion
# Le gitan et la fille
# Le grand voyage du pauvre nègre
# Le mauvais matelot
# Le métro de Paris
# Le petit brouillard
# Le petit homme
# Le petit monsieur triste
# Le prisonnier de la tour
# Le rendez-vous
# Le roi a fait battre tambour
# Le vagabond
# Le vieux piano
# Légende
# Les amants
# Les amants d’un jour (1956)
# Les amants de demain
# Les amants de Paris
# Les amants de Teruel
# Les amants de Venise
# Les amants merveilleux
# Les bleuets d’azur
# Les blouses blanches
# Les deux copains
# Les deux ménétriers (galop macabre)
# Les deux rengaines
# Les flon-flons du bal
# Les gars qui marchaient
# Les gens
# Les grognards
# Les hiboux
# Les marins, ça fait des voyages
# Les mômes de la cloche (1936)
# Les mots d’amour
# Les neiges de Finlande
# Les prisons du roy
# Les trois cloches (1946)
# Madeleine qui avait du cœur
# Margot cœur gros
# Mariage
# Marie la française
# Marie-trottoir
# Mea culpa
# Milord (1959)
# Miséricorde
# Mon amant de la coloniale
# Mon ami m’a donné
# Mon apéro
# Mon Dieu
# Mon homme
# Mon légionnaire (1937)
# Mon manège à moi
# Mon vieux Lucien
# Monsieur Ernest a réussi
# Monsieur et madame
# Monsieur Incognito
# Monsieur Lenoble
# Monsieur Saint-Pierre
# Musique à tout va
# N’y vas pas, Manuel
# [[Non, je ne regrette rien]] (1960)
# Non, la vie n’est pas triste
# Notre-Dame de Paris
# On cherche un Auguste
# On danse sur ma chanson
# Opinion publique
# Où sont-ils, tous mes copains ?
# Ouragan
# Padam… Padam… (1951)
# Paris
# Paris-Méditerranée
# Pleure pas
# Plus bleu que tes yeux
# Polichinelle
# Pour moi tout' seule
# Pour qu’elle soit jolie, ma chanson
# Qu’as-tu fait, John ?
# Qu’il était triste, cet anglais
# Quand même
# Quand tu dors
# Quatorze juillet
# Regarde-moi toujours comme ça
# Reste
# Retour
# Rien de rien
# Roulez tambours
# Salle d’attente
# Si si si
# Si tu partais
# Simple comme bonjour
# Soeur Anne
# Soudain une vallée
# Sous le ciel de Paris (1954)
# Sur une colline
# T’es beau, tu sais
# T’es l’homme qu’il me faut
# Tant qu’il y aura des jours
# Tatave
# Télégramme
# Tiens v’là un marin!
# Toi qui sais
# Toi, tu l’entends pas
# Toujours aimer
# Tous les amoureux chantent
# Tout fout l’camp
# Traqué
# Tu es partout
# Un coin tout bleu
# Un étranger
# Un grand amour qui s’achève
# Un homme comme les autres
# Un jeune homme chantait (1937)
# Un monsieur me suit dans la rue
# Un refrain courait dans la rue
# Une chanson à trois temps (1947)
# Une dame
# Une enfant
# Une valse
# Va danser
# Y a pas d’printemps
# Y avait du soleil
# Y en a un d’trop
== Афильмқәа ==
* «[[Пиаф (фильм)|Пиаф]]» — фильм [[1974 год]]а, основанный на биографии Эдит Пиаф.
* «[[Жизнь в розовом цвете]]» — фильм [[2007 год]]а, основанный на биографии Эдит Пиаф.
== Алитература ==
* Симона Берто. "Эдит Пиаф", Paris,Laffont,1969/Москва,"Искусство",1991, 320 стр. (Воспоминания Момон - единокровной сестры Эдит Пиаф).
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
==Азхьарԥшқәа==
* [http://edith-piaf.narod.ru/ Сайт, посвящённый Эдит Пиаф]
* [http://edithpiaf.forum24.ru/ Форум, посвященный Эдит Пиаф]
* [http://www.youtube.com/watch?v=RuA1awvhqYc Русский мультфильм по песне Эдит Пиаф] — Edith Piaf — Escale
* [http://www.youtube.com/watch?v=sD5xv93hW7k Edith Piaf — Une chanson à trois temps] — «Песня на три такта» (1947) — выступление Эдит Пиаф в Лозанне
* [http://fr.lyrsense.com/edith_piaf Песни Эдит Пиаф]
* [http://edithpiaf.forum24.ru/?1-7-20-00000043-000-0-0-1236157508 Перевод песни Non, je ne regrette rien] — «Нет, я не жалею ни о чём»
* [http://edith-piaf.narod.ru/Piaf-paroles.htm Переводы песен Эдит Пиаф]
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Франциатәи ашәаҳәаҩцәа|Пиаф, Эдит]]
[[Акатегориа:1915 шықәсазы ииз|Пиаф, Эдит]]
[[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 19 рзы ииз|Пиаф, Эдит]]
[[Акатегориа:1963 шықәсазы иԥсыз|Пиаф, Эдит]]
[[Акатегориа:Жьҭаарамза 10 рзы иԥсыз|Пиаф, Эдит]]
jya9h5fg5kf8j2iqoorhdl8rbdwk185
168089
168088
2026-06-17T10:11:36Z
Fraxinus.cs
8381
Отменена версия [[Special:Diff/168088|168088]], сделанная [[Special:Contributions/~2026-35491-02|~2026-35491-02]] ([[User talk:~2026-35491-02|обсуждение]])
168089
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка артист}}
[[Афаил:Édith Piaf 914-6440.jpg|мини|Едит Пиаф]]
'''Едит Пиаф''' ({{lang-fr|Édith Piaf}}, лыхьӡҵәҟьа '''Едит Џованна Гассион''', {{lang-fr|Édith Giovanna Gassion}}; {{date|19|12|1915}}, [[Париж]] — {{date|10|10|1963}}, [[Грас]]) — францыз ашәаҳәаҩыи артистԥҳәыси.
== Ашәақәа ==
Едит Пиаф лшәақәа алфавиттә рыхьӡҵара:
# À l’enseigne de la fille sans cœur (1951)
# À quoi ça sert l’amour ? (1962)
# Adieu mon cœur (1946)
# Au bal de la chance (1952)
# Avant l’heure (1951)
# Avant nous (1956)
# Avec ce soleil (1954)
# Bal dans ma rue
# Boulevard du crime
# Bravo pour le clown (1953)
# Browning
# C’est à Hambourg
# C’est d’la faute à tes yeux
# C’est l’amour
# C’est lui que mon cœur à choisi
# C’est merveilleux
# C’est peut-être ça
# C’est pour ça
# C’est toi le plus fort
# C’est un gars
# C’est un homme terrible
# C’est un monsieur très distingué
# C'était pas moi
# C'était un jour de fête
# C'était une histoire d’amour
# Ça fait drôle
# Carmen’s story
# Céline
# Celui qui ne savait pas pleurer
# 'Chand d’habits
# Chanson bleue
# Chanson de Catherine
# Comme moi
# Comme un moineau
# Corrèque et réguyer
# Coup de grisou
# Cri du cœur
# Dans leur baiser
# Dans ma rue
# Dans un bouge du vieux port
# De l’autre côté de la rue
# Demain (il fera jour)
# Des histoires
# Ding din dong
# Du matin jusqu’au soir
# Eden blues
# Elle a dit
# Elle fréquentait la rue Pigalle
# Embrasse-moi
# Emporte-moi
# Enfin le printemps
# Entre Saint-Ouen et Clignancourt
# Escale
# Et ça gueule ça madame
# Et moi
# Et pourtant
# Exodus
# Fais comme si
# Fais-moi valser…
# Fallait-il
# Faut pas qu’il se figure
# Heureuse
# Hymne à l’amour (1949)
# Il a chanté
# Il fait bon t’aimer
# Il n’est pas distingué
# Il pleut
# Il y avait
# Inconnu, excepté de Dieu
# J’m’en fous pas mal
# J’ai dansé avec l’amour
# J’ai qu'à l’regarder…
# J’en ai tant vu
# J’entends la sirène
# J’suis mordue
# Je m’imagine
# Je me souviens d’une chanson
# Je n’en connais pas la fin
# Je sais comment
# Je suis à toi
# Je t’ai dans la peau
# Jean et Martine
# Jérusalem
# Jézabel
# Jimmy c’est lui
# Johnny, tu n’es pas un ange
# Kiosque à journaux
# L’accordéoniste (1940)
# L’effet qu' tu m' fais
# L’escale
# L'étranger
# L’homme à la moto
# L’homme au piano
# L’homme de Berlin
# L’homme des bars
# L’homme que j’aimerai
# L’orgue des amoureux
# La belle histoire d’amour
# La demoiselle du cinquième
# La fête continue
# La foule (1957)
# La goualante du pauvre Jean
# La java de Cézigue
# La Julie jolie
# La p’tite marie
# La petite boutique
# La rue aux chansons
# La sérénade du pavé
# La valse de l’amour
# La vie en rose (1946)
# La vie, l’amour
# La ville inconnue
# Le ballet des cœurs
# Le billard électrique
# Le bleu de tes yeux
# Le bruit des villes
# Le brun et le blond
# Le chacal
# Le chant d’amour
# Le chant du pirate
# Le chasseur de l’hôtel
# Le chemin des forains
# Le chevalier de Paris
# Le ciel est fermé
# Le contrebandier
# Le diable de la Bastille
# Le disque usé
# Le droit d’aimer
# Le Fanion de la Légion
# Le gitan et la fille
# Le grand voyage du pauvre nègre
# Le mauvais matelot
# Le métro de Paris
# Le petit brouillard
# Le petit homme
# Le petit monsieur triste
# Le prisonnier de la tour
# Le rendez-vous
# Le roi a fait battre tambour
# Le vagabond
# Le vieux piano
# Légende
# Les amants
# Les amants d’un jour (1956)
# Les amants de demain
# Les amants de Paris
# Les amants de Teruel
# Les amants de Venise
# Les amants merveilleux
# Les bleuets d’azur
# Les blouses blanches
# Les deux copains
# Les deux ménétriers (galop macabre)
# Les deux rengaines
# Les flon-flons du bal
# Les gars qui marchaient
# Les gens
# Les grognards
# Les hiboux
# Les marins, ça fait des voyages
# Les mômes de la cloche (1936)
# Les mots d’amour
# Les neiges de Finlande
# Les prisons du roy
# Les trois cloches (1946)
# Madeleine qui avait du cœur
# Margot cœur gros
# Mariage
# Marie la française
# Marie-trottoir
# Mea culpa
# Milord (1959)
# Miséricorde
# Mon amant de la coloniale
# Mon ami m’a donné
# Mon apéro
# Mon Dieu
# Mon homme
# Mon légionnaire (1937)
# Mon manège à moi
# Mon vieux Lucien
# Monsieur Ernest a réussi
# Monsieur et madame
# Monsieur Incognito
# Monsieur Lenoble
# Monsieur Saint-Pierre
# Musique à tout va
# N’y vas pas, Manuel
# [[Non, je ne regrette rien]] (1960)
# Non, la vie n’est pas triste
# Notre-Dame de Paris
# On cherche un Auguste
# On danse sur ma chanson
# Opinion publique
# Où sont-ils, tous mes copains ?
# Ouragan
# Padam… Padam… (1951)
# Paris
# Paris-Méditerranée
# Pleure pas
# Plus bleu que tes yeux
# Polichinelle
# Pour moi tout' seule
# Pour qu’elle soit jolie, ma chanson
# Qu’as-tu fait, John ?
# Qu’il était triste, cet anglais
# Quand même
# Quand tu dors
# Quatorze juillet
# Regarde-moi toujours comme ça
# Reste
# Retour
# Rien de rien
# Roulez tambours
# Salle d’attente
# Si si si
# Si tu partais
# Simple comme bonjour
# Soeur Anne
# Soudain une vallée
# Sous le ciel de Paris (1954)
# Sur une colline
# T’es beau, tu sais
# T’es l’homme qu’il me faut
# Tant qu’il y aura des jours
# Tatave
# Télégramme
# Tiens v’là un marin!
# Toi qui sais
# Toi, tu l’entends pas
# Toujours aimer
# Tous les amoureux chantent
# Tout fout l’camp
# Traqué
# Tu es partout
# Un coin tout bleu
# Un étranger
# Un grand amour qui s’achève
# Un homme comme les autres
# Un jeune homme chantait (1937)
# Un monsieur me suit dans la rue
# Un refrain courait dans la rue
# Une chanson à trois temps (1947)
# Une dame
# Une enfant
# Une valse
# Va danser
# Y a pas d’printemps
# Y avait du soleil
# Y en a un d’trop
== Афильмқәа ==
* «[[Пиаф (фильм)|Пиаф]]» — фильм [[1974 год]]а, основанный на биографии Эдит Пиаф.
* «[[Жизнь в розовом цвете]]» — фильм [[2007 год]]а, основанный на биографии Эдит Пиаф.
== Алитература ==
* Симона Берто. "Эдит Пиаф", Paris,Laffont,1969/Москва,"Искусство",1991, 320 стр. (Воспоминания Момон - единокровной сестры Эдит Пиаф).
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
==Азхьарԥшқәа==
* [http://edith-piaf.narod.ru/ Сайт, посвящённый Эдит Пиаф]
* [http://edithpiaf.forum24.ru/ Форум, посвященный Эдит Пиаф]
* [http://www.youtube.com/watch?v=RuA1awvhqYc Русский мультфильм по песне Эдит Пиаф] — Edith Piaf — Escale
* [http://www.youtube.com/watch?v=sD5xv93hW7k Edith Piaf — Une chanson à trois temps] — «Песня на три такта» (1947) — выступление Эдит Пиаф в Лозанне
* [http://fr.lyrsense.com/edith_piaf Песни Эдит Пиаф]
* [http://edithpiaf.forum24.ru/?1-7-20-00000043-000-0-0-1236157508 Перевод песни Non, je ne regrette rien] — «Нет, я не жалею ни о чём»
* [http://edith-piaf.narod.ru/Piaf-paroles.htm Переводы песен Эдит Пиаф]
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Франциатәи ашәаҳәаҩцәа|Пиаф, Эдит]]
[[Акатегориа:1915 шықәсазы ииз|Пиаф, Эдит]]
[[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 19 рзы ииз|Пиаф, Эдит]]
[[Акатегориа:1963 шықәсазы иԥсыз|Пиаф, Эдит]]
[[Акатегориа:Жьҭаарамза 10 рзы иԥсыз|Пиаф, Эдит]]
g6foopsd1d3g0d8whsbrqknr0ss3lg2
Алахәыла ахцәажәара:Nart17
3
49933
168060
168048
2026-06-16T12:27:48Z
Nart17
17397
/* Ашаблонқәа */ Аҭак
168060
wikitext
text/x-wiki
{{Асалам}}— [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 06:12, 5 жәабранмза 2026 (UTC)
== Шаблоны и модули ==
Здравствуйте.
Спасибо за создание и использование шаблонов и модулей. Отличная работа! Было бы лучше создать документацию для обоих. Нажмите на /doc и создайте что-нибудь. Вы также можете вдохновиться русской Википедией. Не забудьте про категории в самом низу.
С уважением, [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 18:05, 20 мшаԥымза 2026 (UTC)
:Спасибо! Работы впереди ещё много. У нас небольшая команда, которая пока только растёт, поэтому сейчас главный приоритет — сделать статьи полноценными и наладить работу нужных шаблонов. Что касается фоновой документации, например в разделе /doc, — до неё доберёмся со временем. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 18:22, 20 мшаԥымза 2026 (UTC)
== Наполеон ==
Иудысныҳәалоит! Wow, what a splendid job! Иҭабуп даараӡа. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 21:17, 31 лаҵарамза 2026 (UTC)
:Иҭабуп Лукас, Гәыԥлатәи усуп. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 21:19, 31 лаҵарамза 2026 (UTC)
== Абиологиатә классификациа ==
Hi. Could you, please, update [[Ашаблон:Абиологиатә классификациа|this template]] according to [http://apsnyteka.org/file/Kvitsiniya_Biologiya_2012_abkh.pdf this book]? This template really should be entirely in Abkhaz language. Good job so far! You can also see [[Ашаблон:Taxobox|this template]] I did some years ago. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 16:42, 5 рашәарамза 2026 (UTC)
:Hi, thanks. Yeah I have it on my to-do list. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:10, 5 рашәарамза 2026 (UTC)
== Sandboxes ==
Hello, Nart.
I would like to delete the sandboxes you and others from your party made for your translations. Only the completed ones like Napoleon. Basically they are now duplicate texts and they leave some residues behind which cause problems I encountered as an admin. May I? [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 16:58, 9 рашәарамза 2026 (UTC)
:Hello Lucas,
:Of course, If I knew how to get rid of them, I would have!
:You can delete all of them except: [[Алахәыла:Nart17/Адгьыл]] [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:36, 9 рашәарамза 2026 (UTC)
::Superb! You can't delete them yourself, but you can mark them for me by adding the template <nowiki>{{delete}} to the beginning of the page.</nowiki> [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:53, 9 рашәарамза 2026 (UTC)
:::{{y}} Done. I left only theese: [[Алахәыла:Nart17/Адгьыл]]; [[Алахәыла:Nart17/Аҟазара]]; and [[Алахәыла:Nart17/Аслан-беи (clean-test)]]. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 18:01, 9 рашәарамза 2026 (UTC)
:::Okay, thanks for letting me know! [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 20:19, 9 рашәарамза 2026 (UTC)
== Ашаблон:Планета ==
Please, do not create Infobox (акарточка) templates like that, copying everything from ru wiki. The basis for such a template is: [[Ашаблон:Акарточка]], which is quite a lot different than their counterparts on other wikipedias. Instead, use f.e. this as the source inspiration: [[Ашаблон:Акарточка Аҳәынҭқарра]]. Thank you. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:04, 10 рашәарамза 2026 (UTC)
:OKay [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:08, 10 рашәарамза 2026 (UTC)
::Good. I deleted the teplate. Now, just create a new template in this form: Ашаблон:Акарточка апланета . And the basic infrastructure is within the Акарточка Аҳәынҭқарра. Now, you only need to adapt it for planets, according to what is in the russian version, but this time you will use the abkhaz wikipedia codes from the start. ;-) [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:15, 10 рашәарамза 2026 (UTC)
:::I gotch ya :) [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:20, 10 рашәарамза 2026 (UTC)
::::I see you are very eager to do the real job here, as well as being very active. Maybe you might want to become the next admin. My current tenure ends on August 15. This would enable you much more freedom to do your job. Would you like to become one? [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:32, 10 рашәарамза 2026 (UTC)
:::::Yes, indeed that would give my team more freedom. Is there any steps I should follow? [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:55, 10 рашәарамза 2026 (UTC)
::::::For now, just work.... and "LEARN". Ask if something is not clear to you.
::::::And also help me with some small things. Like, from time to time, you may visit [[Цастәи:АрҽеираҾыцқәа|Арҽеира Ҿыцқәа]]. There you can see all the changes made by you and by the other by users. However, some of them are vandals, spammers and some people with destructive intents. If you see anything like that, just notify me. Patroling is a very important admin's job and you would need to get these habits before you become one. If anybody do the mess, you may help me with reverting their edits in the section "аҭоурых" in said page just by clicking few buttons there. If they spam new pages with nonsense and obvious spam, just add that delete template if I am not fast enough. ;-) That way you'll get some experience which is necessary.
::::::Also, you may want to get to know professor Tamila Arshba. She's a teacher at the Sukhum State University. One or two years ago she had led another group of dedicated wikipedians and she provided me a lot of help with my categorization project. But sadly, they haven't been contributing anymore as the entire group had been forced to focus on their own personal and financial issues... But I am sure she would provide you a different kind of insight I can't, she definitely is hard-working woman. Should you go and visit her, let me know, I will notify her so she would expect your visit. If you make such a friendship, perhaps you may succeed where I have no chance... to coax students to start their own work on Abkhaz Wikipedia. I can't do that myself. I was in Abkhazia just once, 9 years ago for 5 days. Now it is very difficult to enter your country. Very difficult to get to Russia, to get to Abkhazia from Georgia is utterly outta question. The communications are down, planes haven't flown to Russia from the Czech republic for years. Furthermore, I would need to keep such a trip a secret due to widespread antirussian propaganda and politics in my country and a national/international antirussian mania. And there are other risks... mainly security. Just like recently in Tuapse, those Ukrainian drone attacks on rafineries. Moreover, the Russians could view me as a sort of a spy and not let me cross the borders at all, or worse. :-(
::::::Maybe, later I will introduce you to a previous admin, Surprizi. He lives in Қарҭ and visited Аԥсны in the past as well, but he can't now (they probably wouldn't let him in, and also he has not enough money for such a trip right now). But he speaks quite well your language and has lots of experience too.
::::::Anyway, I hope you will grow up to be more than a decent admin soon. In the summer I will tell you what to do. There is a procedure for that you must follow. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 18:59, 10 рашәарамза 2026 (UTC)
:::::::I appreciate your message, Lucas — it felt warm and heartfelt.
:::::::Regarding the first part, I'll definitely need your guidance, and I'll help you as much as I can. I noticed the spamming in the edit history of some articles. I'm thinking of putting together a dedicated team for the Abkhazian Wikipedia and using admin privileges to fully protect certain articles — like Napoleon — the way the Russian Wikipedia does. That's one way to fight vandalism.
:::::::I know Tamila; we worked together for years at one point. I was actually supposed to be on the project you mentioned, but I decided to leave because of some disagreements with her. I like and respect her, and I think she likes me too — we just couldn't work things out. I could try to bring her back into this project, though I doubt she'd agree.
:::::::I'm actually Circassian, not Abkhazian. I lived in Abkhazia for several years and only recently returned to Jordan. My family is from the 1864 post-war diaspora, so I also understand the tensions along the borders — not a pleasant experience.
:::::::If Surprizi can find me someone willing to volunteer to translate a small dataset into Mingrelian for Google, that would be great — there might then be a real chance of adding it to Google Translate. Either way, I'm happy with friendship :) [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 21:46, 10 рашәарамза 2026 (UTC)
== Ашаблонқәа ==
Hello. Please, when creating new templates, you must leave behind a documentation. Simply by adding <nowiki><noinclude>{{doc}}</noinclude></nowiki> to the bottom of the template code.
And of course, proceed with creating such a documentation for that template. It now seems like you started to omit "<nowiki>{{doc}}</nowiki>" and to leave the empty linking <nowiki><noinclude></noinclude></nowiki> behind.
Such little overlooks might end up biting you later. I know that from my own experience. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 13:13, 11 рашәарамза 2026 (UTC)
:Okay, duly noted. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 16:15, 11 рашәарамза 2026 (UTC)
::Good. Now, let's look into 3 things:
::1) [[Ашаблон:ВС]]. This template is already there, called [[Ашаблон:Авторитет змоу адыррақәа]]. ВС using the external links module seems to me like an obsolete solution. Earlier, I adapted "authority control" from cs and en wikipedia to the Abkhaz and it functions quite well ever since, needing only some updates in a relevant module from time to time. But ВС has something Авторитет змоу адыррақәа does not. Shall we try to merge these to into one?
::2) Abkhaz words mostly begin with А-. It makes life difficult when searching through categories. As a solution, we have the template <nowiki>{{DEFAULTSORT:}}</nowiki>. For example, you will want the page [[Афольклор]] to be sorted not according to А, but according to Ф. To make it so, you need to add <nowiki>{{DEFAULTSORT:фольклор}}</nowiki> to the bottom of the page. It can be placed anywhere, but the preference is placing defaultsort above the categories links. But be aware, that most words starting with Аи- (like Аиҭаира, Аибашьра, Аимадара etc...) must be sorted according to А. The only exceptions to this rule are the loanwords like аинформациа which should be sorted according to И; and words in which you do not omit А if you add some grammar forms like mine, your, our etc., for example Аруаа -> Ҳаруаа. The sorting must remain according to А and you do not need Defaultsort in these cases.
::3) Categories. As a rule, every page on wikipedia must be sorted in at least one category: <nowiki>[[Акатегориа:]]</nowiki>. If such a category does not exist yet, you must create it. This is where the sorting from point 2 applies. There are lots of kinds of categories, as you may have noticed in your pages when I added them. I usually make them according to the english wikipedia, but also sometimes according to the russian. But I prefer the english as it is more refined and comlete. You just add them by quick peek to those foreign wikipedias, clicking on these categories there and to see, whether such a category already exists there on Abkhaz wikipedia. Most of categories here have been made by me and as I am not a fluent user of the language, I know there may be mistakes, either grammatical or poor wording. Let me know if you find something odd/wrong. ;-) [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 14:13, 13 рашәарамза 2026 (UTC)
:::I will study these points, and get back to you. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 12:26, 14 рашәарамза 2026 (UTC)
:::Hi Lucas, Let me know what you think, if all good, I will move with implementation.
:::Three forward-only workstreams:
:::'''1 · Authority control — merge into the ВС engine'''
:::Two parallel systems exist: our deployed {{Авторитет змоу адыррақәа}} (133 properties, Abkhaz-localized, in 500 articles) and the idle {{ВС}} (External-links engine, ~895 properties, 0 articles).
:::- Keep our template name, swap its engine to invoke:External links → all 500 articles switch automatically, zero article edits.
:::- Measured caveat: ВС is not a superset — it covers only 57 of our 133 properties. The other 76 must be ported into Амодуль:External links/data first, or those articles silently lose those identifiers.
:::- Steps: build the named 76-property list → port them with Abkhaz labels → rewire template (keep Abkhaz box title) → check-render a sample of the 500 → alias ВС → localize ВС's Russian labels incrementally.
:::'''2 · DEFAULTSORT — root-form sorting from the dictionary, each new page gets DEFAULTSORT:<root>.'''
:::'''3 · Every article properly categorized modeled on the English Wikipedia (Russian as backup) anything that looks grammatically off in existing categories gets flagged.''' [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 14:27, 15 рашәарамза 2026 (UTC)
::::Hello, Daniel.
::::1) Merging them might be tricky. As far as I remember, the External link module and its template never worked properly on ab wiki and I had to replace it with Авторитет змоу адыррақәа. External link module caused huuuuge leaks which caused failures in displaying of some bigger pages. I tested the ВС template on some pages without saving them and it still seems buggy right now.
::::2) I already thought of something like that but I dropped such an idea. There would be too many exceptions and dealing with them would be more time consuming than writing the <nowiki>{{DEFAULTSORT:something_without_А}}</nowiki> manually.
::::3) You can do that by creating a message on the discusion page of such category. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 22:20, 15 рашәарамза 2026 (UTC)
:::::Regarding all the above points, thankfully we have AI agents who help in the heavy lifting, I just have to inject those tasks in the pipeline, so far with some fine tuning the AI is capable of getting things done, so we'll just have to wait and see. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 12:27, 16 рашәарамза 2026 (UTC)
== [[Ашаблон:Еидҳәалоу апроектқәа|Еидҳәалоу апроектқәа]] ==
Hello. This template is from Russian wikipedia; but it is used there to direct users to other on-topic wiki-projects like wiktionary, wikibooks, wikiquote. However, there is none of these with Abkhaz language and probably won't be in neither near future, nor in the more distant future. These Abkhaz language wiktionary, wikibooks, wikiquote existed in the past but were absolutely empty and the main admins on wikimedia decided to delete them completely. Could you remake this template in a way that it redirects the links to the Russian language version instead of non-existing Abkhaz? Or should I once I have a time? [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 10:00, 15 рашәарамза 2026 (UTC)
:Hello Lucas, I was assuming the other projects will be revived in Abkhazian, but if this seems far fetched and it doesn't make sense to include this template in articles, then I'll just start omitting it out, this is the cheapest solution. We could just keep it as is for now, but not include in articles until further notice. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 11:02, 15 рашәарамза 2026 (UTC)
::Ok, ommiting the template is a good option too.
::In my opinion, to have these sister project in Abkhaz meaningfully would require hundreds of additional people participating. And now, it is just me, you and other two friends of yours, and some rare occurences who show up from time to time. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 11:13, 15 рашәарамза 2026 (UTC)
5g8x8jpkwdk7p16z8p1z1ia2bgujddj
168084
168060
2026-06-16T22:59:30Z
Fraxinus.cs
8381
/* Ашаблонқәа */ Аҭак
168084
wikitext
text/x-wiki
{{Асалам}}— [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 06:12, 5 жәабранмза 2026 (UTC)
== Шаблоны и модули ==
Здравствуйте.
Спасибо за создание и использование шаблонов и модулей. Отличная работа! Было бы лучше создать документацию для обоих. Нажмите на /doc и создайте что-нибудь. Вы также можете вдохновиться русской Википедией. Не забудьте про категории в самом низу.
С уважением, [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 18:05, 20 мшаԥымза 2026 (UTC)
:Спасибо! Работы впереди ещё много. У нас небольшая команда, которая пока только растёт, поэтому сейчас главный приоритет — сделать статьи полноценными и наладить работу нужных шаблонов. Что касается фоновой документации, например в разделе /doc, — до неё доберёмся со временем. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 18:22, 20 мшаԥымза 2026 (UTC)
== Наполеон ==
Иудысныҳәалоит! Wow, what a splendid job! Иҭабуп даараӡа. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 21:17, 31 лаҵарамза 2026 (UTC)
:Иҭабуп Лукас, Гәыԥлатәи усуп. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 21:19, 31 лаҵарамза 2026 (UTC)
== Абиологиатә классификациа ==
Hi. Could you, please, update [[Ашаблон:Абиологиатә классификациа|this template]] according to [http://apsnyteka.org/file/Kvitsiniya_Biologiya_2012_abkh.pdf this book]? This template really should be entirely in Abkhaz language. Good job so far! You can also see [[Ашаблон:Taxobox|this template]] I did some years ago. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 16:42, 5 рашәарамза 2026 (UTC)
:Hi, thanks. Yeah I have it on my to-do list. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:10, 5 рашәарамза 2026 (UTC)
== Sandboxes ==
Hello, Nart.
I would like to delete the sandboxes you and others from your party made for your translations. Only the completed ones like Napoleon. Basically they are now duplicate texts and they leave some residues behind which cause problems I encountered as an admin. May I? [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 16:58, 9 рашәарамза 2026 (UTC)
:Hello Lucas,
:Of course, If I knew how to get rid of them, I would have!
:You can delete all of them except: [[Алахәыла:Nart17/Адгьыл]] [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:36, 9 рашәарамза 2026 (UTC)
::Superb! You can't delete them yourself, but you can mark them for me by adding the template <nowiki>{{delete}} to the beginning of the page.</nowiki> [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:53, 9 рашәарамза 2026 (UTC)
:::{{y}} Done. I left only theese: [[Алахәыла:Nart17/Адгьыл]]; [[Алахәыла:Nart17/Аҟазара]]; and [[Алахәыла:Nart17/Аслан-беи (clean-test)]]. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 18:01, 9 рашәарамза 2026 (UTC)
:::Okay, thanks for letting me know! [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 20:19, 9 рашәарамза 2026 (UTC)
== Ашаблон:Планета ==
Please, do not create Infobox (акарточка) templates like that, copying everything from ru wiki. The basis for such a template is: [[Ашаблон:Акарточка]], which is quite a lot different than their counterparts on other wikipedias. Instead, use f.e. this as the source inspiration: [[Ашаблон:Акарточка Аҳәынҭқарра]]. Thank you. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:04, 10 рашәарамза 2026 (UTC)
:OKay [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:08, 10 рашәарамза 2026 (UTC)
::Good. I deleted the teplate. Now, just create a new template in this form: Ашаблон:Акарточка апланета . And the basic infrastructure is within the Акарточка Аҳәынҭқарра. Now, you only need to adapt it for planets, according to what is in the russian version, but this time you will use the abkhaz wikipedia codes from the start. ;-) [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:15, 10 рашәарамза 2026 (UTC)
:::I gotch ya :) [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:20, 10 рашәарамза 2026 (UTC)
::::I see you are very eager to do the real job here, as well as being very active. Maybe you might want to become the next admin. My current tenure ends on August 15. This would enable you much more freedom to do your job. Would you like to become one? [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:32, 10 рашәарамза 2026 (UTC)
:::::Yes, indeed that would give my team more freedom. Is there any steps I should follow? [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:55, 10 рашәарамза 2026 (UTC)
::::::For now, just work.... and "LEARN". Ask if something is not clear to you.
::::::And also help me with some small things. Like, from time to time, you may visit [[Цастәи:АрҽеираҾыцқәа|Арҽеира Ҿыцқәа]]. There you can see all the changes made by you and by the other by users. However, some of them are vandals, spammers and some people with destructive intents. If you see anything like that, just notify me. Patroling is a very important admin's job and you would need to get these habits before you become one. If anybody do the mess, you may help me with reverting their edits in the section "аҭоурых" in said page just by clicking few buttons there. If they spam new pages with nonsense and obvious spam, just add that delete template if I am not fast enough. ;-) That way you'll get some experience which is necessary.
::::::Also, you may want to get to know professor Tamila Arshba. She's a teacher at the Sukhum State University. One or two years ago she had led another group of dedicated wikipedians and she provided me a lot of help with my categorization project. But sadly, they haven't been contributing anymore as the entire group had been forced to focus on their own personal and financial issues... But I am sure she would provide you a different kind of insight I can't, she definitely is hard-working woman. Should you go and visit her, let me know, I will notify her so she would expect your visit. If you make such a friendship, perhaps you may succeed where I have no chance... to coax students to start their own work on Abkhaz Wikipedia. I can't do that myself. I was in Abkhazia just once, 9 years ago for 5 days. Now it is very difficult to enter your country. Very difficult to get to Russia, to get to Abkhazia from Georgia is utterly outta question. The communications are down, planes haven't flown to Russia from the Czech republic for years. Furthermore, I would need to keep such a trip a secret due to widespread antirussian propaganda and politics in my country and a national/international antirussian mania. And there are other risks... mainly security. Just like recently in Tuapse, those Ukrainian drone attacks on rafineries. Moreover, the Russians could view me as a sort of a spy and not let me cross the borders at all, or worse. :-(
::::::Maybe, later I will introduce you to a previous admin, Surprizi. He lives in Қарҭ and visited Аԥсны in the past as well, but he can't now (they probably wouldn't let him in, and also he has not enough money for such a trip right now). But he speaks quite well your language and has lots of experience too.
::::::Anyway, I hope you will grow up to be more than a decent admin soon. In the summer I will tell you what to do. There is a procedure for that you must follow. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 18:59, 10 рашәарамза 2026 (UTC)
:::::::I appreciate your message, Lucas — it felt warm and heartfelt.
:::::::Regarding the first part, I'll definitely need your guidance, and I'll help you as much as I can. I noticed the spamming in the edit history of some articles. I'm thinking of putting together a dedicated team for the Abkhazian Wikipedia and using admin privileges to fully protect certain articles — like Napoleon — the way the Russian Wikipedia does. That's one way to fight vandalism.
:::::::I know Tamila; we worked together for years at one point. I was actually supposed to be on the project you mentioned, but I decided to leave because of some disagreements with her. I like and respect her, and I think she likes me too — we just couldn't work things out. I could try to bring her back into this project, though I doubt she'd agree.
:::::::I'm actually Circassian, not Abkhazian. I lived in Abkhazia for several years and only recently returned to Jordan. My family is from the 1864 post-war diaspora, so I also understand the tensions along the borders — not a pleasant experience.
:::::::If Surprizi can find me someone willing to volunteer to translate a small dataset into Mingrelian for Google, that would be great — there might then be a real chance of adding it to Google Translate. Either way, I'm happy with friendship :) [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 21:46, 10 рашәарамза 2026 (UTC)
== Ашаблонқәа ==
Hello. Please, when creating new templates, you must leave behind a documentation. Simply by adding <nowiki><noinclude>{{doc}}</noinclude></nowiki> to the bottom of the template code.
And of course, proceed with creating such a documentation for that template. It now seems like you started to omit "<nowiki>{{doc}}</nowiki>" and to leave the empty linking <nowiki><noinclude></noinclude></nowiki> behind.
Such little overlooks might end up biting you later. I know that from my own experience. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 13:13, 11 рашәарамза 2026 (UTC)
:Okay, duly noted. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 16:15, 11 рашәарамза 2026 (UTC)
::Good. Now, let's look into 3 things:
::1) [[Ашаблон:ВС]]. This template is already there, called [[Ашаблон:Авторитет змоу адыррақәа]]. ВС using the external links module seems to me like an obsolete solution. Earlier, I adapted "authority control" from cs and en wikipedia to the Abkhaz and it functions quite well ever since, needing only some updates in a relevant module from time to time. But ВС has something Авторитет змоу адыррақәа does not. Shall we try to merge these to into one?
::2) Abkhaz words mostly begin with А-. It makes life difficult when searching through categories. As a solution, we have the template <nowiki>{{DEFAULTSORT:}}</nowiki>. For example, you will want the page [[Афольклор]] to be sorted not according to А, but according to Ф. To make it so, you need to add <nowiki>{{DEFAULTSORT:фольклор}}</nowiki> to the bottom of the page. It can be placed anywhere, but the preference is placing defaultsort above the categories links. But be aware, that most words starting with Аи- (like Аиҭаира, Аибашьра, Аимадара etc...) must be sorted according to А. The only exceptions to this rule are the loanwords like аинформациа which should be sorted according to И; and words in which you do not omit А if you add some grammar forms like mine, your, our etc., for example Аруаа -> Ҳаруаа. The sorting must remain according to А and you do not need Defaultsort in these cases.
::3) Categories. As a rule, every page on wikipedia must be sorted in at least one category: <nowiki>[[Акатегориа:]]</nowiki>. If such a category does not exist yet, you must create it. This is where the sorting from point 2 applies. There are lots of kinds of categories, as you may have noticed in your pages when I added them. I usually make them according to the english wikipedia, but also sometimes according to the russian. But I prefer the english as it is more refined and comlete. You just add them by quick peek to those foreign wikipedias, clicking on these categories there and to see, whether such a category already exists there on Abkhaz wikipedia. Most of categories here have been made by me and as I am not a fluent user of the language, I know there may be mistakes, either grammatical or poor wording. Let me know if you find something odd/wrong. ;-) [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 14:13, 13 рашәарамза 2026 (UTC)
:::I will study these points, and get back to you. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 12:26, 14 рашәарамза 2026 (UTC)
:::Hi Lucas, Let me know what you think, if all good, I will move with implementation.
:::Three forward-only workstreams:
:::'''1 · Authority control — merge into the ВС engine'''
:::Two parallel systems exist: our deployed {{Авторитет змоу адыррақәа}} (133 properties, Abkhaz-localized, in 500 articles) and the idle {{ВС}} (External-links engine, ~895 properties, 0 articles).
:::- Keep our template name, swap its engine to invoke:External links → all 500 articles switch automatically, zero article edits.
:::- Measured caveat: ВС is not a superset — it covers only 57 of our 133 properties. The other 76 must be ported into Амодуль:External links/data first, or those articles silently lose those identifiers.
:::- Steps: build the named 76-property list → port them with Abkhaz labels → rewire template (keep Abkhaz box title) → check-render a sample of the 500 → alias ВС → localize ВС's Russian labels incrementally.
:::'''2 · DEFAULTSORT — root-form sorting from the dictionary, each new page gets DEFAULTSORT:<root>.'''
:::'''3 · Every article properly categorized modeled on the English Wikipedia (Russian as backup) anything that looks grammatically off in existing categories gets flagged.''' [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 14:27, 15 рашәарамза 2026 (UTC)
::::Hello, Daniel.
::::1) Merging them might be tricky. As far as I remember, the External link module and its template never worked properly on ab wiki and I had to replace it with Авторитет змоу адыррақәа. External link module caused huuuuge leaks which caused failures in displaying of some bigger pages. I tested the ВС template on some pages without saving them and it still seems buggy right now.
::::2) I already thought of something like that but I dropped such an idea. There would be too many exceptions and dealing with them would be more time consuming than writing the <nowiki>{{DEFAULTSORT:something_without_А}}</nowiki> manually.
::::3) You can do that by creating a message on the discusion page of such category. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 22:20, 15 рашәарамза 2026 (UTC)
:::::Regarding all the above points, thankfully we have AI agents who help in the heavy lifting, I just have to inject those tasks in the pipeline, so far with some fine tuning the AI is capable of getting things done, so we'll just have to wait and see. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 12:27, 16 рашәарамза 2026 (UTC)
::::::That explains one of my concerns.
::::::Look again on the pages you and your friends made. What that AI bot did (or whatever tool you it is). There are lots of red-marked links to the pages yet to be made; click on those links and see what the language of the titles is for yourself. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 22:59, 16 рашәарамза 2026 (UTC)
== [[Ашаблон:Еидҳәалоу апроектқәа|Еидҳәалоу апроектқәа]] ==
Hello. This template is from Russian wikipedia; but it is used there to direct users to other on-topic wiki-projects like wiktionary, wikibooks, wikiquote. However, there is none of these with Abkhaz language and probably won't be in neither near future, nor in the more distant future. These Abkhaz language wiktionary, wikibooks, wikiquote existed in the past but were absolutely empty and the main admins on wikimedia decided to delete them completely. Could you remake this template in a way that it redirects the links to the Russian language version instead of non-existing Abkhaz? Or should I once I have a time? [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 10:00, 15 рашәарамза 2026 (UTC)
:Hello Lucas, I was assuming the other projects will be revived in Abkhazian, but if this seems far fetched and it doesn't make sense to include this template in articles, then I'll just start omitting it out, this is the cheapest solution. We could just keep it as is for now, but not include in articles until further notice. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 11:02, 15 рашәарамза 2026 (UTC)
::Ok, ommiting the template is a good option too.
::In my opinion, to have these sister project in Abkhaz meaningfully would require hundreds of additional people participating. And now, it is just me, you and other two friends of yours, and some rare occurences who show up from time to time. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 11:13, 15 рашәарамза 2026 (UTC)
npg8p5kh26ntwx2df2s07c9dktci5gg
168085
168084
2026-06-16T23:00:17Z
Fraxinus.cs
8381
/* Ашаблонқәа */
168085
wikitext
text/x-wiki
{{Асалам}}— [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 06:12, 5 жәабранмза 2026 (UTC)
== Шаблоны и модули ==
Здравствуйте.
Спасибо за создание и использование шаблонов и модулей. Отличная работа! Было бы лучше создать документацию для обоих. Нажмите на /doc и создайте что-нибудь. Вы также можете вдохновиться русской Википедией. Не забудьте про категории в самом низу.
С уважением, [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 18:05, 20 мшаԥымза 2026 (UTC)
:Спасибо! Работы впереди ещё много. У нас небольшая команда, которая пока только растёт, поэтому сейчас главный приоритет — сделать статьи полноценными и наладить работу нужных шаблонов. Что касается фоновой документации, например в разделе /doc, — до неё доберёмся со временем. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 18:22, 20 мшаԥымза 2026 (UTC)
== Наполеон ==
Иудысныҳәалоит! Wow, what a splendid job! Иҭабуп даараӡа. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 21:17, 31 лаҵарамза 2026 (UTC)
:Иҭабуп Лукас, Гәыԥлатәи усуп. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 21:19, 31 лаҵарамза 2026 (UTC)
== Абиологиатә классификациа ==
Hi. Could you, please, update [[Ашаблон:Абиологиатә классификациа|this template]] according to [http://apsnyteka.org/file/Kvitsiniya_Biologiya_2012_abkh.pdf this book]? This template really should be entirely in Abkhaz language. Good job so far! You can also see [[Ашаблон:Taxobox|this template]] I did some years ago. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 16:42, 5 рашәарамза 2026 (UTC)
:Hi, thanks. Yeah I have it on my to-do list. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:10, 5 рашәарамза 2026 (UTC)
== Sandboxes ==
Hello, Nart.
I would like to delete the sandboxes you and others from your party made for your translations. Only the completed ones like Napoleon. Basically they are now duplicate texts and they leave some residues behind which cause problems I encountered as an admin. May I? [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 16:58, 9 рашәарамза 2026 (UTC)
:Hello Lucas,
:Of course, If I knew how to get rid of them, I would have!
:You can delete all of them except: [[Алахәыла:Nart17/Адгьыл]] [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:36, 9 рашәарамза 2026 (UTC)
::Superb! You can't delete them yourself, but you can mark them for me by adding the template <nowiki>{{delete}} to the beginning of the page.</nowiki> [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:53, 9 рашәарамза 2026 (UTC)
:::{{y}} Done. I left only theese: [[Алахәыла:Nart17/Адгьыл]]; [[Алахәыла:Nart17/Аҟазара]]; and [[Алахәыла:Nart17/Аслан-беи (clean-test)]]. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 18:01, 9 рашәарамза 2026 (UTC)
:::Okay, thanks for letting me know! [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 20:19, 9 рашәарамза 2026 (UTC)
== Ашаблон:Планета ==
Please, do not create Infobox (акарточка) templates like that, copying everything from ru wiki. The basis for such a template is: [[Ашаблон:Акарточка]], which is quite a lot different than their counterparts on other wikipedias. Instead, use f.e. this as the source inspiration: [[Ашаблон:Акарточка Аҳәынҭқарра]]. Thank you. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:04, 10 рашәарамза 2026 (UTC)
:OKay [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:08, 10 рашәарамза 2026 (UTC)
::Good. I deleted the teplate. Now, just create a new template in this form: Ашаблон:Акарточка апланета . And the basic infrastructure is within the Акарточка Аҳәынҭқарра. Now, you only need to adapt it for planets, according to what is in the russian version, but this time you will use the abkhaz wikipedia codes from the start. ;-) [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:15, 10 рашәарамза 2026 (UTC)
:::I gotch ya :) [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:20, 10 рашәарамза 2026 (UTC)
::::I see you are very eager to do the real job here, as well as being very active. Maybe you might want to become the next admin. My current tenure ends on August 15. This would enable you much more freedom to do your job. Would you like to become one? [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:32, 10 рашәарамза 2026 (UTC)
:::::Yes, indeed that would give my team more freedom. Is there any steps I should follow? [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:55, 10 рашәарамза 2026 (UTC)
::::::For now, just work.... and "LEARN". Ask if something is not clear to you.
::::::And also help me with some small things. Like, from time to time, you may visit [[Цастәи:АрҽеираҾыцқәа|Арҽеира Ҿыцқәа]]. There you can see all the changes made by you and by the other by users. However, some of them are vandals, spammers and some people with destructive intents. If you see anything like that, just notify me. Patroling is a very important admin's job and you would need to get these habits before you become one. If anybody do the mess, you may help me with reverting their edits in the section "аҭоурых" in said page just by clicking few buttons there. If they spam new pages with nonsense and obvious spam, just add that delete template if I am not fast enough. ;-) That way you'll get some experience which is necessary.
::::::Also, you may want to get to know professor Tamila Arshba. She's a teacher at the Sukhum State University. One or two years ago she had led another group of dedicated wikipedians and she provided me a lot of help with my categorization project. But sadly, they haven't been contributing anymore as the entire group had been forced to focus on their own personal and financial issues... But I am sure she would provide you a different kind of insight I can't, she definitely is hard-working woman. Should you go and visit her, let me know, I will notify her so she would expect your visit. If you make such a friendship, perhaps you may succeed where I have no chance... to coax students to start their own work on Abkhaz Wikipedia. I can't do that myself. I was in Abkhazia just once, 9 years ago for 5 days. Now it is very difficult to enter your country. Very difficult to get to Russia, to get to Abkhazia from Georgia is utterly outta question. The communications are down, planes haven't flown to Russia from the Czech republic for years. Furthermore, I would need to keep such a trip a secret due to widespread antirussian propaganda and politics in my country and a national/international antirussian mania. And there are other risks... mainly security. Just like recently in Tuapse, those Ukrainian drone attacks on rafineries. Moreover, the Russians could view me as a sort of a spy and not let me cross the borders at all, or worse. :-(
::::::Maybe, later I will introduce you to a previous admin, Surprizi. He lives in Қарҭ and visited Аԥсны in the past as well, but he can't now (they probably wouldn't let him in, and also he has not enough money for such a trip right now). But he speaks quite well your language and has lots of experience too.
::::::Anyway, I hope you will grow up to be more than a decent admin soon. In the summer I will tell you what to do. There is a procedure for that you must follow. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 18:59, 10 рашәарамза 2026 (UTC)
:::::::I appreciate your message, Lucas — it felt warm and heartfelt.
:::::::Regarding the first part, I'll definitely need your guidance, and I'll help you as much as I can. I noticed the spamming in the edit history of some articles. I'm thinking of putting together a dedicated team for the Abkhazian Wikipedia and using admin privileges to fully protect certain articles — like Napoleon — the way the Russian Wikipedia does. That's one way to fight vandalism.
:::::::I know Tamila; we worked together for years at one point. I was actually supposed to be on the project you mentioned, but I decided to leave because of some disagreements with her. I like and respect her, and I think she likes me too — we just couldn't work things out. I could try to bring her back into this project, though I doubt she'd agree.
:::::::I'm actually Circassian, not Abkhazian. I lived in Abkhazia for several years and only recently returned to Jordan. My family is from the 1864 post-war diaspora, so I also understand the tensions along the borders — not a pleasant experience.
:::::::If Surprizi can find me someone willing to volunteer to translate a small dataset into Mingrelian for Google, that would be great — there might then be a real chance of adding it to Google Translate. Either way, I'm happy with friendship :) [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 21:46, 10 рашәарамза 2026 (UTC)
== Ашаблонқәа ==
Hello. Please, when creating new templates, you must leave behind a documentation. Simply by adding <nowiki><noinclude>{{doc}}</noinclude></nowiki> to the bottom of the template code.
And of course, proceed with creating such a documentation for that template. It now seems like you started to omit "<nowiki>{{doc}}</nowiki>" and to leave the empty linking <nowiki><noinclude></noinclude></nowiki> behind.
Such little overlooks might end up biting you later. I know that from my own experience. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 13:13, 11 рашәарамза 2026 (UTC)
:Okay, duly noted. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 16:15, 11 рашәарамза 2026 (UTC)
::Good. Now, let's look into 3 things:
::1) [[Ашаблон:ВС]]. This template is already there, called [[Ашаблон:Авторитет змоу адыррақәа]]. ВС using the external links module seems to me like an obsolete solution. Earlier, I adapted "authority control" from cs and en wikipedia to the Abkhaz and it functions quite well ever since, needing only some updates in a relevant module from time to time. But ВС has something Авторитет змоу адыррақәа does not. Shall we try to merge these to into one?
::2) Abkhaz words mostly begin with А-. It makes life difficult when searching through categories. As a solution, we have the template <nowiki>{{DEFAULTSORT:}}</nowiki>. For example, you will want the page [[Афольклор]] to be sorted not according to А, but according to Ф. To make it so, you need to add <nowiki>{{DEFAULTSORT:фольклор}}</nowiki> to the bottom of the page. It can be placed anywhere, but the preference is placing defaultsort above the categories links. But be aware, that most words starting with Аи- (like Аиҭаира, Аибашьра, Аимадара etc...) must be sorted according to А. The only exceptions to this rule are the loanwords like аинформациа which should be sorted according to И; and words in which you do not omit А if you add some grammar forms like mine, your, our etc., for example Аруаа -> Ҳаруаа. The sorting must remain according to А and you do not need Defaultsort in these cases.
::3) Categories. As a rule, every page on wikipedia must be sorted in at least one category: <nowiki>[[Акатегориа:]]</nowiki>. If such a category does not exist yet, you must create it. This is where the sorting from point 2 applies. There are lots of kinds of categories, as you may have noticed in your pages when I added them. I usually make them according to the english wikipedia, but also sometimes according to the russian. But I prefer the english as it is more refined and comlete. You just add them by quick peek to those foreign wikipedias, clicking on these categories there and to see, whether such a category already exists there on Abkhaz wikipedia. Most of categories here have been made by me and as I am not a fluent user of the language, I know there may be mistakes, either grammatical or poor wording. Let me know if you find something odd/wrong. ;-) [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 14:13, 13 рашәарамза 2026 (UTC)
:::I will study these points, and get back to you. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 12:26, 14 рашәарамза 2026 (UTC)
:::Hi Lucas, Let me know what you think, if all good, I will move with implementation.
:::Three forward-only workstreams:
:::'''1 · Authority control — merge into the ВС engine'''
:::Two parallel systems exist: our deployed {{Авторитет змоу адыррақәа}} (133 properties, Abkhaz-localized, in 500 articles) and the idle {{ВС}} (External-links engine, ~895 properties, 0 articles).
:::- Keep our template name, swap its engine to invoke:External links → all 500 articles switch automatically, zero article edits.
:::- Measured caveat: ВС is not a superset — it covers only 57 of our 133 properties. The other 76 must be ported into Амодуль:External links/data first, or those articles silently lose those identifiers.
:::- Steps: build the named 76-property list → port them with Abkhaz labels → rewire template (keep Abkhaz box title) → check-render a sample of the 500 → alias ВС → localize ВС's Russian labels incrementally.
:::'''2 · DEFAULTSORT — root-form sorting from the dictionary, each new page gets DEFAULTSORT:<root>.'''
:::'''3 · Every article properly categorized modeled on the English Wikipedia (Russian as backup) anything that looks grammatically off in existing categories gets flagged.''' [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 14:27, 15 рашәарамза 2026 (UTC)
::::Hello, Daniel.
::::1) Merging them might be tricky. As far as I remember, the External link module and its template never worked properly on ab wiki and I had to replace it with Авторитет змоу адыррақәа. External link module caused huuuuge leaks which caused failures in displaying of some bigger pages. I tested the ВС template on some pages without saving them and it still seems buggy right now.
::::2) I already thought of something like that but I dropped such an idea. There would be too many exceptions and dealing with them would be more time consuming than writing the <nowiki>{{DEFAULTSORT:something_without_А}}</nowiki> manually.
::::3) You can do that by creating a message on the discusion page of such category. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 22:20, 15 рашәарамза 2026 (UTC)
:::::Regarding all the above points, thankfully we have AI agents who help in the heavy lifting, I just have to inject those tasks in the pipeline, so far with some fine tuning the AI is capable of getting things done, so we'll just have to wait and see. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 12:27, 16 рашәарамза 2026 (UTC)
::::::That explains one of my concerns.
::::::Look again on the pages you and your friends made. What that AI bot did (or whatever tool you use). There are lots of red-marked links to the pages yet to be made; click on those links and see what the language of the titles is for yourself. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 22:59, 16 рашәарамза 2026 (UTC)
== [[Ашаблон:Еидҳәалоу апроектқәа|Еидҳәалоу апроектқәа]] ==
Hello. This template is from Russian wikipedia; but it is used there to direct users to other on-topic wiki-projects like wiktionary, wikibooks, wikiquote. However, there is none of these with Abkhaz language and probably won't be in neither near future, nor in the more distant future. These Abkhaz language wiktionary, wikibooks, wikiquote existed in the past but were absolutely empty and the main admins on wikimedia decided to delete them completely. Could you remake this template in a way that it redirects the links to the Russian language version instead of non-existing Abkhaz? Or should I once I have a time? [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 10:00, 15 рашәарамза 2026 (UTC)
:Hello Lucas, I was assuming the other projects will be revived in Abkhazian, but if this seems far fetched and it doesn't make sense to include this template in articles, then I'll just start omitting it out, this is the cheapest solution. We could just keep it as is for now, but not include in articles until further notice. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 11:02, 15 рашәарамза 2026 (UTC)
::Ok, ommiting the template is a good option too.
::In my opinion, to have these sister project in Abkhaz meaningfully would require hundreds of additional people participating. And now, it is just me, you and other two friends of yours, and some rare occurences who show up from time to time. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 11:13, 15 рашәарамза 2026 (UTC)
9tj3a8b50grlb49pmbfqo7lrv5uy5kz
Ростовтәи атәылаҿацә
0
53784
168072
167879
2026-06-16T17:42:20Z
Flamme-Bleue
10257
168072
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка арегион
| астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (аобласт)
| абираҟ = Flag of Rostov Oblast.svg
| абираҟ2 =
| абираҟ ирызку адаҟьа = Ростовтәи атәылаҿацә абираҟ
| абираҟ аилыркаа =
| агерб = Coat of arms of Rostov Oblast.svg
| агерб ирызку адаҟьа = Ростовтәи атәылаҿацә агерб
| агерб аилыркаа =
|zoom1=4}}
'''Ростовтәи атәылаҿацә''' ({{lang-ru|Ростовская область}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп.
Атәылаҿацә шьақәыргылан 1937 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп [[Воронежтәи атәылаҿацә|Самаратәи]], [[Волгоградтәи атәылаҿацә|Челиабинсктәи]], Старополтәи, Краснодартәи атәылаҿацәқәа, Калмыкиа, иара убас [[Ҟазахсҭан]] атәыла.
Ростовтәи атәылаҿацә аҵакыра — 100 967 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 4 137 335-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 40,98-ҩык/км².
Атәылаҿацә ацентр — [[Ростов-на-Дону]] ақалақь ауп.
== Аҳәынҭқарратә административтә шара ==
'''Аиҳабыратә унашвахра еилазаара:'''
* 43 районк
{{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}}
[[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (аобластқәа)]]
[[Акатегориа:1937 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]]
[[Акатегориа:Ростовтәи атәылаҿацә|*]]
8m5aacx7zh4wn38sznxiqtmyegag02s
Чувашиа Ареспублика
0
53979
168057
168052
2026-06-16T12:16:00Z
Abslakak
24903
168057
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка арегион
| астатус = Урыстәылатәи Афедерациа ареспублика
| ахьӡ = Чувашиа Ареспублика <br> Чуваштәыла
| даҽа ахьӡ =
| афото = Map of Russia (2014–2022) - Chuvashia.svg
| афото аилыркаа =
| афото1 =
| абираҟ = Flag of Chuvashia.svg
| абираҟ ирызку адаҟьа = Чувашиа Ареспублика абираҟ
| агерб = Coat of arms of Chuvashia.svg
| агерб ирызку адаҟьа = Чувашиа Ареспублика агерб
| агимн = Гимн Республики Чувашиа.ogg
| агимн ирызку адаҟьа = Чувашиа Ареспублика агимн
| атәыла = Урыстәыла
| аҳҭнықалақь = [[Чебоқсары]]
| амаҵураҭыԥ = Ахада
| амаҵурауаҩ = [[Леонид Черкесов]]
| ашьақәгылара = {{date|24|6|1920}}
| ақәӡара = 18 343
| аофициалтә бызшәа = [[Аурыс бызшәа]]<br />[[Ачуваш бызшәа]]
| ауааԥсыра рхыԥхьаӡара = 1 159 768
| ауааԥсыра рыжәпара = 63,23
| асааҭтә зонақәа =
| ателефон код =
| аԥошьҭатә аиндекс =
| автомобильтә код =
| аофициалтә cаит = [https://www.cap.ru/ cap.ru]
}}
'''Чувашиа Ареспублика''', '''Чуваштәыла''' ({{lang-ru|''Республика Чувашия''}} {{lang-chv|''Чӑваш Республики''}}) — автономтә республика [[Урыстәыла]]ҟны.
Чувашиа Ареспублика аҵакыра — 18 343 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 1 159 768-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 63,23-ҩык/км².
Ареспублика ацентр — Чебоқсары ақалақь ауп.
gxlx3wqdu4qdajg5tgfl0ymt0hvl3i4
168058
168057
2026-06-16T12:16:16Z
Abslakak
24903
168058
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка арегион
| астатус = Урыстәылатәи Афедерациа ареспублика
| ахьӡ = Чувашиа Ареспублика <br> Чуваштәыла
| даҽа ахьӡ =
| афото = Map of Russia (2014–2022) - Chuvashia.svg
| афото аилыркаа =
| афото1 =
| абираҟ = Flag of Chuvashia.svg
| абираҟ ирызку адаҟьа = Чувашиа Ареспублика абираҟ
| агерб = Coat of arms of Chuvashia.svg
| агерб ирызку адаҟьа = Чувашиа Ареспублика агерб
| агимн = Гимн Республики Чувашиа.ogg
| агимн ирызку адаҟьа = Чувашиа Ареспублика агимн
| атәыла = Урыстәыла
| аҳҭнықалақь = [[Чебоқсары]]
| амаҵураҭыԥ = Ахада
| амаҵурауаҩ = [[Леонид Черкесов]]
| ашьақәгылара = {{date|24|6|1920}}
| ақәӡара = 18 343
| аофициалтә бызшәа = [[Аурыс бызшәа]]<br />[[Ачуваш бызшәа]]
| ауааԥсыра рхыԥхьаӡара = 1 159 768
| ауааԥсыра рыжәпара = 63,23
| асааҭтә зонақәа =
| ателефон код =
| аԥошьҭатә аиндекс =
| автомобильтә код =
| аофициалтә cаит = [https://www.cap.ru/ cap.ru]
}}
'''Чувашиа Ареспублика''', '''Чуваштәыла''' ({{lang-ru|''Республика Чувашия''}} {{lang-cv|''Чӑваш Республики''}}) — автономтә республика [[Урыстәыла]]ҟны.
Чувашиа Ареспублика аҵакыра — 18 343 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 1 159 768-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 63,23-ҩык/км².
Ареспублика ацентр — Чебоқсары ақалақь ауп.
nlad1t3dgcbpobuqk1xb8h8qokl8u6z
Удмуртиа Ареспублика
0
53980
168053
2026-06-16T12:00:12Z
Abslakak
24903
Новая страница: «{{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациа ареспублика | ахьӡ = Удмуртиа Ареспублика <br> Удмурттәыла | даҽа ахьӡ = | афото = Map of Russia (2014–2022) - Udmurtia.svg | афото аилыркаа = | афото1 = | абираҟ = Flag of Udmur...»
168053
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка арегион
| астатус = Урыстәылатәи Афедерациа ареспублика
| ахьӡ = Удмуртиа Ареспублика <br> Удмурттәыла
| даҽа ахьӡ =
| афото = Map of Russia (2014–2022) - Udmurtia.svg
| афото аилыркаа =
| афото1 =
| абираҟ = Flag of Udmurtia.svg
| абираҟ ирызку адаҟьа = Удмуртиа Ареспублика абираҟ
| агерб = Coat of arms of Udmurtia.svg
| агерб ирызку адаҟьа = Удмуртиа Ареспублика агерб
| агимн = Гимн Республики Удмуртия.ogg
| агимн ирызку адаҟьа = Удмуртия Ареспублика агимн
| атәыла = Урыстәыла
| аҳҭнықалақь = [[Ижевск]]
| амаҵураҭыԥ = Ахада
| амаҵурауаҩ = [[Александр Бречалов]]
| ашьақәгылара = {{date|4|11|1920}}
| ақәӡара = 42 061
| аофициалтә бызшәа = [[Аурыс бызшәа]]<br />[[Аудмурт бызшәа]]
| ауааԥсыра рхыԥхьаӡара = 1 427 282
| ауааԥсыра рыжәпара = 33,93
| асааҭтә зонақәа =
| ателефон код =
| аԥошьҭатә аиндекс =
| автомобильтә код =
| аофициалтә cаит = [http://www.udmurt.ru/ udmurt.ru]
}}
'''Удмуртиа Ареспублика''', '''Удмурттәыла''' ({{lang-ru|''Удмуртская Республика''}} {{lang-tt|''Удмурт Элькун''}}) — автономтә республика [[Урыстәыла]]ҟны.
Удмуртиа Ареспублика аҵакыра — 42 061 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 1 427 282-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 33,93-ҩык/км².
Ареспублика ацентр — Ижевск ақалақь ауп.
fhwrl8vr4ecxkg177j5lu53l97mj1ma
168055
168053
2026-06-16T12:15:04Z
Abslakak
24903
168055
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка арегион
| астатус = Урыстәылатәи Афедерациа ареспублика
| ахьӡ = Удмуртиа Ареспублика <br> Удмурттәыла
| даҽа ахьӡ =
| афото = Map of Russia (2014–2022) - Udmurtia.svg
| афото аилыркаа =
| афото1 =
| абираҟ = Flag of Udmurtia.svg
| абираҟ ирызку адаҟьа = Удмуртиа Ареспублика абираҟ
| агерб = Coat of arms of Udmurtia.svg
| агерб ирызку адаҟьа = Удмуртиа Ареспублика агерб
| агимн = Гимн Республики Удмуртия.ogg
| агимн ирызку адаҟьа = Удмуртия Ареспублика агимн
| атәыла = Урыстәыла
| аҳҭнықалақь = [[Ижевск]]
| амаҵураҭыԥ = Ахада
| амаҵурауаҩ = [[Александр Бречалов]]
| ашьақәгылара = {{date|4|11|1920}}
| ақәӡара = 42 061
| аофициалтә бызшәа = [[Аурыс бызшәа]]<br />[[Аудмурт бызшәа]]
| ауааԥсыра рхыԥхьаӡара = 1 427 282
| ауааԥсыра рыжәпара = 33,93
| асааҭтә зонақәа =
| ателефон код =
| аԥошьҭатә аиндекс =
| автомобильтә код =
| аофициалтә cаит = [http://www.udmurt.ru/ udmurt.ru]
}}
'''Удмуртиа Ареспублика''', '''Удмурттәыла''' ({{lang-ru|''Удмуртская Республика''}} {{lang-udm|''Удмурт Элькун''}}) — автономтә республика [[Урыстәыла]]ҟны.
Удмуртиа Ареспублика аҵакыра — 42 061 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 1 427 282-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 33,93-ҩык/км².
Ареспублика ацентр — Ижевск ақалақь ауп.
cgg8l0s6l97t21tbiqo1nny1u2701lb
Хакасиа Ареспублика
0
53981
168054
2026-06-16T12:00:14Z
Abslakak
24903
Новая страница: «{{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациа ареспублика | ахьӡ = Хакасиа Ареспублика <br> Хакастәыла | даҽа ахьӡ = | афото = Map of Russia (2014–2022) - Khakassia.svg | афото аилыркаа = | афото1 = | абираҟ = Flag of Khakassi...»
168054
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка арегион
| астатус = Урыстәылатәи Афедерациа ареспублика
| ахьӡ = Хакасиа Ареспублика <br> Хакастәыла
| даҽа ахьӡ =
| афото = Map of Russia (2014–2022) - Khakassia.svg
| афото аилыркаа =
| афото1 =
| абираҟ = Flag of Khakassia.svg
| абираҟ ирызку адаҟьа = Хакасиа Ареспублика абираҟ
| агерб = Coat of arms of Khakassia.svg
| агерб ирызку адаҟьа = Хакасиа Ареспублика агерб
| агимн = Гимн Республики Хакассия.ogg
| агимн ирызку адаҟьа = Хакасиа Ареспублика агимн
| атәыла = Урыстәыла
| аҳҭнықалақь = [[Абакан]]
| амаҵураҭыԥ = Ахада
| амаҵурауаҩ = [[Валентин Коновалов]]
| ашьақәгылара = {{date|3|7|1991}}
| ақәӡара = 61 569
| аофициалтә бызшәа = [[Аурыс бызшәа]]<br />[[Ахакасс бызшәа]]
| ауааԥсыра рхыԥхьаӡара = 525 557
| ауааԥсыра рыжәпара = 8,54
| асааҭтә зонақәа =
| ателефон код =
| аԥошьҭатә аиндекс =
| автомобильтә код =
| аофициалтә cаит = [https://www.r-19.ru/ r-19.ru]
}}
'''Хакасиа Ареспублика''', '''Хакастәыла''' ({{lang-ru|''Республика Хакасия''}} {{lang-tt|''Хакас Республиказы''}}) — автономтә республика [[Урыстәыла]]ҟны.
Хакасиа Ареспублика аҵакыра — 61 569 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 525 557-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 8,54-ҩык/км².
Ареспублика ацентр — Абакан ақалақь ауп.
h4vneg469b31rkc3oegyy7baoqoz2n6
168056
168054
2026-06-16T12:15:29Z
Abslakak
24903
168056
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка арегион
| астатус = Урыстәылатәи Афедерациа ареспублика
| ахьӡ = Хакасиа Ареспублика <br> Хакастәыла
| даҽа ахьӡ =
| афото = Map of Russia (2014–2022) - Khakassia.svg
| афото аилыркаа =
| афото1 =
| абираҟ = Flag of Khakassia.svg
| абираҟ ирызку адаҟьа = Хакасиа Ареспублика абираҟ
| агерб = Coat of arms of Khakassia.svg
| агерб ирызку адаҟьа = Хакасиа Ареспублика агерб
| агимн = Гимн Республики Хакассия.ogg
| агимн ирызку адаҟьа = Хакасиа Ареспублика агимн
| атәыла = Урыстәыла
| аҳҭнықалақь = [[Абакан]]
| амаҵураҭыԥ = Ахада
| амаҵурауаҩ = [[Валентин Коновалов]]
| ашьақәгылара = {{date|3|7|1991}}
| ақәӡара = 61 569
| аофициалтә бызшәа = [[Аурыс бызшәа]]<br />[[Ахакасс бызшәа]]
| ауааԥсыра рхыԥхьаӡара = 525 557
| ауааԥсыра рыжәпара = 8,54
| асааҭтә зонақәа =
| ателефон код =
| аԥошьҭатә аиндекс =
| автомобильтә код =
| аофициалтә cаит = [https://www.r-19.ru/ r-19.ru]
}}
'''Хакасиа Ареспублика''', '''Хакастәыла''' ({{lang-ru|''Республика Хакасия''}} {{lang-kjh|''Хакас Республиказы''}}) — автономтә республика [[Урыстәыла]]ҟны.
Хакасиа Ареспублика аҵакыра — 61 569 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 525 557-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 8,54-ҩык/км².
Ареспублика ацентр — Абакан ақалақь ауп.
nixrhubxx82yahkw57qfk0qfdz8suo1
Тува Ареспублика
0
53982
168059
2026-06-16T12:18:06Z
Abslakak
24903
Новая страница: «{{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациа ареспублика | ахьӡ = Тува Ареспублика <br> Тувинтәыла | даҽа ахьӡ = | афото = Map of Russia (2014–2022) - Tuva.svg | афото аилыркаа = | афото1 = | абираҟ = Flag of Tuva.svg | абир...»
168059
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка арегион
| астатус = Урыстәылатәи Афедерациа ареспублика
| ахьӡ = Тува Ареспублика <br> Тувинтәыла
| даҽа ахьӡ =
| афото = Map of Russia (2014–2022) - Tuva.svg
| афото аилыркаа =
| афото1 =
| абираҟ = Flag of Tuva.svg
| абираҟ ирызку адаҟьа = Тува Ареспублика абираҟ
| агерб = Coat of arms of Tuva.svg
| агерб ирызку адаҟьа = Тува Ареспублика агерб
| агимн = Гимн Республики Тыва.ogg
| агимн ирызку адаҟьа = Тува Ареспублика агимн
| атәыла = Урыстәыла
| аҳҭнықалақь = [[Кызыл]]
| амаҵураҭыԥ = Ахада
| амаҵурауаҩ = [[Кан-оол Даваа]]
| ашьақәгылара = {{date|24|5|1991}}
| ақәӡара = 168 604
| аофициалтә бызшәа = [[Аурыс бызшәа]]<br />[[Атувин бызшәа]]
| ауааԥсыра рхыԥхьаӡара = 338 483
| ауааԥсыра рыжәпара = 2,01
| асааҭтә зонақәа =
| ателефон код =
| аԥошьҭатә аиндекс =
| автомобильтә код =
| аофициалтә cаит = [https://rtyva.ru// rtyva.ru]
}}
'''Тува Ареспублика''', '''Туватәыла''' ({{lang-ru|''Респу́блика Тыва́, Респу́блика Тува́''}} {{lang-tyv|''Тыва Республика''}}) — автономтә республика [[Урыстәыла]]ҟны.
Тува Ареспублика аҵакыра — 42 061 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 1 427 282-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 33,93-ҩык/км².
Ареспублика ацентр — Кызыл ақалақь ауп.
qy3j9piebrep3k970aw00zvy8m208x7
Запорожиетәи атәылаҿацә (Урыстәыла)
0
53983
168062
2026-06-16T12:58:21Z
Abslakak
24903
Новая страница: «{{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацә | ахьӡ = Запорожиетәи атәылаҿацә | даҽа ахьӡ = | афото = Russian Occupation of Zaporizhzhia Oblast.svg | афото аилыркаа = | афото1 = Outline Map of Crimea in Russia (2014–2022).svg | абираҟ...»
168062
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка арегион
| астатус = Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацә
| ахьӡ = Запорожиетәи атәылаҿацә
| даҽа ахьӡ =
| афото = Russian Occupation of Zaporizhzhia Oblast.svg
| афото аилыркаа =
| афото1 = Outline Map of Crimea in Russia (2014–2022).svg
| абираҟ = Flag of the Russian administered Zaporizhzhia Oblast (1).svg
| абираҟ ирызку адаҟьа = Запорожиетәи атәылаҿацә абираҟ (Урыстәыла)
| агерб = Coat of Arms of the Russian administered Zaporizhzhia Oblast.svg
| агерб ирызку адаҟьа = Запорожиетәи атәылаҿацә агерб (Урыстәыла)
| агимн =
| агимн ирызку адаҟьа = Запорожиетәи атәылаҿацә агимн (Урыстәыла)
| атәыла = Урыстәыла
| аҳҭнықалақь = [[Запорожиа]] (де иуре) <br \> [[Мелитополь]] (де факто)
| амаҵураҭыԥ = Ахада
| амаҵурауаҩ = [[Евгений Балицкий]]
| ашьақәгылара = {{date|30|9|2022}}
| ақәӡара =
| аофициалтә бызшәа = [[Аурыс бызшәа]]
| ауааԥсыра рхыԥхьаӡара =
| ауааԥсыра рыжәпара =
| асааҭтә зонақәа =
| ателефон код =
| аԥошьҭатә аиндекс =
| автомобильтә код =
| аофициалтә cаит =
}}
'''Запорожиетәи атәылаҿацә''' ({{lang-ru|Запорожская область}}, {{lang-uk|Запорізька область}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп.
Атәылаҿацә шьақәыргылан 2022 шықәсазы.
Атәылаҿацә ацентр — [[Запорожиа]] ақалақь ауп.
{{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}}
[[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (аобластқәа)]]
er7btov15waz3j8o2u1mk55bpo8oeff
168063
168062
2026-06-16T14:12:03Z
Flamme-Bleue
10257
168063
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка арегион
| астатус = Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацә
| ахьӡ = Запорожиетәи атәылаҿацә
| даҽа ахьӡ =
| афото = Russian Occupation of Zaporizhzhia Oblast.svg
| афото аилыркаа =
| афото1 = Outline Map of Crimea in Russia (2014–2022).svg
| абираҟ = Flag of the Russian administered Zaporizhzhia Oblast (1).svg
| абираҟ ирызку адаҟьа = Запорожиетәи атәылаҿацә абираҟ (Урыстәыла)
| агерб = Coat of Arms of the Russian administered Zaporizhzhia Oblast.svg
| агерб ирызку адаҟьа = Запорожиетәи атәылаҿацә агерб (Урыстәыла)
| агимн =
| агимн ирызку адаҟьа = Запорожиетәи атәылаҿацә агимн (Урыстәыла)
| атәыла = Урыстәыла
| аҳҭнықалақь = [[Запорожиа]] (де иуре) <br \> [[Мелитополь]] (де факто)
| амаҵураҭыԥ = Ахада
| амаҵурауаҩ = [[Евгени Балицки]]
| ашьақәгылара = {{date|30|9|2022}}
| ақәӡара =
| аофициалтә бызшәа = [[Аурыс бызшәа]]
| ауааԥсыра рхыԥхьаӡара =
| ауааԥсыра рыжәпара =
| асааҭтә зонақәа =
| ателефон код =
| аԥошьҭатә аиндекс =
| автомобильтә код =
| аофициалтә cаит =
}}
'''Запорожиетәи атәылаҿацә''' ({{lang-ru|Запорожская область}}, {{lang-uk|Запорізька область}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп.
Атәылаҿацә шьақәыргылан 2022 шықәсазы.
Атәылаҿацә ацентр — [[Запорожиа]] ақалақь ауп.
{{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}}
[[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (аобластқәа)]]
nulicpnxu09wf27uhn2doy5y8yedybl
168090
168063
2026-06-17T10:51:35Z
Flamme-Bleue
10257
168090
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка арегион
| астатус = Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацә
| ахьӡ = Запорожиетәи атәылаҿацә
| даҽа ахьӡ =
| афото = Russian Occupation of Zaporizhzhia Oblast.svg
| афото аилыркаа =
| афото1 = Outline Map of Crimea in Russia (2014–2022).svg
| абираҟ = Flag of the Russian administered Zaporizhzhia Oblast (1).svg
| абираҟ ирызку адаҟьа = Запорожиетәи атәылаҿацә абираҟ (Урыстәыла)
| агерб = Coat of Arms of the Russian administered Zaporizhzhia Oblast.svg
| агерб ирызку адаҟьа = Запорожиетәи атәылаҿацә агерб (Урыстәыла)
| агимн =
| агимн ирызку адаҟьа = Запорожиетәи атәылаҿацә агимн (Урыстәыла)
| атәыла = Урыстәыла
| аҳҭнықалақь = [[Запорожие]] (де иуре) <br \> [[Мелитополь]] (де факто)
| амаҵураҭыԥ = Ахада
| амаҵурауаҩ = [[Евгени Балицки]]
| ашьақәгылара = {{date|30|9|2022}}
| ақәӡара =
| аофициалтә бызшәа = [[Аурыс бызшәа]]
| ауааԥсыра рхыԥхьаӡара =
| ауааԥсыра рыжәпара =
| асааҭтә зонақәа =
| ателефон код =
| аԥошьҭатә аиндекс =
| автомобильтә код =
| аофициалтә cаит =
}}
'''Запорожиетәи атәылаҿацә''' ({{lang-ru|Запорожская область}}, {{lang-uk|Запорізька область}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп.
Атәылаҿацә шьақәыргылан 2022 шықәсазы.
Атәылаҿацә ацентр — [[Запорожие]] ақалақь ауп.
{{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}}
[[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (аобластқәа)]]
el220e5tgknwbneelxzg9jb9er4fo8w
Алахәыла:Nart17/Астрономиа
2
53984
168064
2026-06-16T16:11:07Z
Nart17
17397
Машинамшаны акьыԥхь (ruab pipeline) — тест
168064
wikitext
text/x-wiki
{{другие значения|тип=Ажәа|Астрономиа}}
{{Комплексная наука
|Тема = [[Естествознание|Аԥсабараҭҵаара]]
|Название = Астрономиа
|Другие названия = {{lang-en|Astronomy}}
|Иллюстрирование = [[Файл:Crab Nebula.jpg|270px|{{center|[[Крабовидная туманность|Акраб наҟәыра]] амозаикатә ҭыхымҭа. [[НАСА]] иаԥнаҵеит [[Хаббл (телескоп)|Хаббл]] ҳәа изышьҭоу акосмостә телескоп ахархәарала, 1999-2000 шықәсқәа рзы.}}]]
|Предмет изучения = [[наблюдаемая вселенная|Иубарҭоу адунеи]]
|Период зарождения = [[XVIII век|XVIII ашәышықәса]]
|Основные направления = [[небесная механика|ажәҩантә механика]], [[астрофизика|астрофизика]], [[космология|акосмологиа]], [[планетология|апланетологиа]], уҳәа убас иҵегьы.
}}
'''Астрономиа''' (ажәытә бырз. быз. ἄστρον - “аеҵәа” , νόμος – “азакәан”) – [[Вселенная|Адунеи]] иазку [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырра]], [[небесное тело|ажәҩантә цәеижьқәеи]] ([[Планета|апланетақәа]], [[Звезда|аеҵәақәа]], [[Астероиды|астероидқәа]], уб. иҵ.) [[система|асистемақәеи]] ахьыҟоу, [[механическое движение|рныҟәара]], рышьақәгылашьа, рхылҵшьҭра, рыҿиара ҭызҵаауа.<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
Хықәкыла, астрономиа иҭнаҵаауеит [[Амра|Амреи]] егьырҭ [[звезда|аеҵәақәеи]], [[Солнечная система|Амратә система]] [[планета|апланетақәеи]] урҭ [[спутники планет|рымҩанызақәеи]], [[экзопланета|аекзопланетақәа]], [[астероид|астероидқәа]], [[комета|акометақәа]], [[метеороид|аметеороидқәа]], [[межпланетное вещество|апланетабжьаратәи алыҵ]], [[межзвёздная среда|аеҵәабжьаратәи алыҵ]], [[пульсар|апульсарқәа]], [[чёрная дыра|акылҳара еиқәаҵәақәа]], [[Туманность|анаҟәрақәа]], [[галактика|агалактикақәеи]] урҭ [[скопление галактик|реилаҵәарақәеи]], [[квазар|акуазарқәа]] уҳәа уб. иҵ.<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
== Ахьӡ аетимологиа ==
[[Термин|Атермин]] «астрономиа» (ажәытә бырз. быз. ἀστρονομία) [[Древнегреческий язык|ажәытә бырзен бызшәала]] ἀστήρ, ἄστρον (астер, астрон) - “[[звезда|аеҵәа]]”; νόμος (номос) — «аҵас, ашьақәыргылара, азакәан».<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
== Аҭоурых ==
{{Main|Астрономиа аҭоурых}}
Астрономиа зегь реиҳа ижәытәӡоу, иреиҳабӡоу [[Естественные науки|аҭҵаарадыррақәа]] иреиуоуп. Уи ауаатәыҩса рҭахрақәа ирхылҿиааит.
Адгьыл аҿы ауаа ықәнагалеижьҭеи, урҭ еснагь ажәҩан аҿы ирбоз иазҿлымҳан. Ажәытәӡатәи аамҭақәа раангьы урҭ игәарҭеит ажәҩан аҿы иҟоу амаҭәарқәа рныҟәареи аамҭа-аамҭала аҳауа аҽыԥсахрақәеи шеидҳәалоу. Усҟан астрономиа ӷәӷәала [[астрология|астрологиа]] иалаҩашьаны иҟан.
Ажәытәӡатәи адгьылқәаарыхҩцәа аеҵәақәеи еҵәаџьааи ахьыҟаз ала ашықәс аамҭақәа ралагамҭа еилыркаауан. Еиҭаҵуаз ажәларқәа [[Амра|Амреи]] аеҵәақәеи рыла амҩақәҵара рыман. Ашықәсқәа рыԥхьаӡара аҭахра иахҟьаны амзар аԥҵарагьы ҟалеит. Аҭоурых аԥхьатәи аамҭақәа рзы инхоз ауааҵәҟьагьы Амреи, [[Амза|Амзеи]], еҵәақәаки ргылареи рҭашәареи ирыдҳәалоз ахҭыс хадақәа рдыруан . Амреи Амзеи ртыҩкра аамҭа-аамҭала еиҭаҟалараны ишыҟоу еилкаауижьҭеи акрааҵуеит. Ижәытәӡоу аҩыратә хыҵхырҭақәа рҟны иуԥылоит астрономиатә цәырҵрақәа рыхҳәаақәа, иара убасгьы ажәҩантә жәеижь лашақәа ргылареи рҭахареи аамҭа аԥхьагәаҭаразы имариаӡоу аԥхьаӡаратә схемақәа, аамҭа аԥхьаӡара аметодқәа, амзар ахылаԥшра.
[[Первобытное общество|Аҭоурыхԥхьатәи акультурақәеи]] ажәытәӡатәи [[цивилизация|ацивилизациақәеи]] рышьҭахь иаанрыжьит ирацәаны астрономиатә [[артефакт (археология)|артефактқәа]], урҭ ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара азакәанеизшәарақәа шырдыруа аазырԥшуа. Ҿырԥштәык аҳасабала иаагазар ауеит [[древнеегипетская астрономия|абиԥараԥхьатәи Ажәытәӡамысратәи абаҟақәеи]] [[Стоунхендж|Стоунхенџьи]]. [[Вавилонская астрономия|Вавилонаа]], [[Астрономия Древней Греции|аберзенцәа]], [[Китайская астрономия|акитаиуаа]], [[Индийская астрономия|индиауаа]], [[Астрономия майя|маиаа]], [[Астрономия инков|аинкқәа]] раԥхьатәи рцивилизациақәа уахынла [[небосвод|ажәҩан]] аметодикатә хылаԥшрақәа ирылагахьан.
Астрономиа қәҿиарала аҿиара иаҿын Ажәытәтәи Вавилон, Мысра, Китаи, Индиа. Китаитәи ашықәсҩыраҿы иануп ҳера ҟалаанӡа 3-тәи азқьышықәсазы иҟалаз Амра атыҩкра. Аҿиара зауз арифметикеи агеометриеи рышьаҭала Амреи, Амзеи, апланета лашақәеи рныҟәарақәа реилзыркаауаз иагьаԥхьагәазҭоз атеориақәа Абжьарадгьылмшын атәылақәа рҿы ақьырсианра ҟалаанӡатәи аамҭа аҵыхәтәантәи ашәышықәсақәа рзы иаԥҵан. Имариоу, аха хәарҭара злоу амыругақәа ирыцны, урҭ Аҿыцҿиара аепоханӡа апрактикатә хықәкқәа рымаҵ руан.
Особенно большого развития достигла астрономия в Древней Греции. [[Пифагор]] впервые пришёл к выводу, что Земля имеет шарообразную форму, а [[Аристарх Самосский]] высказал предположение, что Земля вращается вокруг Солнца. [[Гиппарх]] во II в. до н. э. составил один из первых [[Звёздный каталог Гиппарха|звёздных каталогов]]. В произведении Птолемея «[[Альмагест]]», написанном во II в. н. э., изложена [[геоцентрическая система мира]], которая была общепринятой на протяжении почти полутора тысяч лет.
Абжьаратәи ашәышықәсақәа раан Мрагыларатәи атәылақәа рҿы астрономиа аҿиара ду аиуит. Астрономиеи астрологиеи раԥхьаӡакәны еиҟәиҭхеит 10-тәи ашәышықәсазы аҵарауаҩ [[аль-Фараби|ал-Фараби]], итрактат «[[Трактат об астрологии (аль-Фараби)|Еҵәақәа ражәаҳәарақәа рҿы ииашоуи ииашами]]» аҟны. 9-тәи ашәышықәсазы, [[Аль-Андалус|андалусиатәи]] аҵарауаҩ [[Аббас ибн Фирнас|ибн Фирнас]] Адунеи аҿы апланетақәеи аеҵәақәеи рныҟәара аазырԥшуа амыруга аԥиҵеит.<ref>{{Статья|ссылка=http://dx.doi.org/10.2307/3101411|автор=Lynn White|заглавие=Eilmer of Malmesbury, an Eleventh Century Aviator: A Case Study of Technological Innovation, Its Context and Tradition|год=1961|издание=Technology and Culture|том=2|выпуск=2|страницы=97|issn=0040-165X|doi=10.2307/3101411}}</ref> 994 ашықәсазы, Абжьаратәи Азиатәи астроном [[Абу Махмуд аль-Худжанди|Ал-Хуџьанди]] раԥхьаӡатәи аҭӡамцтә [[секстант]] дуӡӡа ҟаиҵеит, уи [[Наклон оси вращения|Адгьыл аҵәҩан анаара]] («аеклиптика анаара») ииашаны аилкааразы иҟаҵан, 2 минуҭк заҵәык рыла агха аманы. Аҵарауаҩ [[Али ибн Ридван|Али ибн Ридуан]] 1006 шықәсазы игәеиҭаз уажәы [[SN 1006]] ҳәа изышьҭоу [[Сверхновая звезда|супериҿыцу аеҵәа]] зегь реиҳа [[Письменная история|инарҭбааны ахҳәаа]] азиуит.<ref>{{Cite web|url=http://celestialdelights.info/pub/SN1006_2.htm|title=Celestial Delights Online {{!}} Star light, star brightest|website=web.archive.org|date=2007-03-11|access-date=2024-06-08|archive-date=2007-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070311135851/http://celestialdelights.info/pub/SN1006_2.htm|url-status=bot: unknown}}</ref> [[Астрономия исламского Средневековья|Аԥсылмантә дунеи астрономиа]] 16-тәи ашәыш. Анҵәамҭанӡа аҿиара иаҿын.<ref>{{Книга|заглавие=Encyclopaedia of the history of science, technology, and medicine in non-western cultures|ссылка=https://archive.org/details/encyclopaediaofh0000unse|ответственный=Helaine Selin|год=1997|место=Dordrecht; Boston|издательство=Kluwer Academic|страниц=1117|isbn=978-0-7923-4066-9}}</ref> Убас, [[Такиюддин аш-Шами|Такиуддин аш-Шами]] 1577–80 шықәсқәа рзы иаԥиҵеит аамҭа секундла изыԥхьаӡоз амеханикатә [[астрономические часы|астрономиатә сааҭқәа]], уи 16-тәи ашәышықәсазы апрактикатә астрономиаҿы зегь реиҳа ихадоу алагала ҿыцқәа иреиуоуп, избан акәзар уаанӡатәи асааҭқәа астрономиатә хықәкқәа рыла рхархәаразы иахьынӡарыхәҭаз ииашамызт.
16-тәи ашәышықәса инаркны Европа астрономиа аҿиара иалагоит. Ахәаахәҭреи амшынныҟәареи рыҿиареи, ааглыхра ашьаҭаркреи иадҳәаланы аҭахра ҿыцқәа цәырҵуа иалагеит, урҭ адин анырра аҟынтәи аҭҵаарадырра ахақәиҭтәра иацхрааит, насгьы аартра дуқәа жәпакы ирызнанагеит.
[[Естествознание|Аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] зегьы рыҟнытә астрономиа еиҳарак [[папская курия|Римтәи акуриа]] аҿагылара ианиеит. 1822 шықәсазы ауп [[Святая инквизиция|аинквизициа]] официалла ианрылаҳәаз, уаанӡа [[Католическая церковь|акатоликтә уахәама]] иамаз агәаанагарақәа ирҿагыланы, Адгьыл аныҟәашьеи Амра амҵысреи ирызку аӡбарақәа зну ашәҟәқәа [[Рим]] ркьыԥхьра азин шрымоу. Уи ашьҭахь, 1835 шықәсазтәи [[Индекс запрещённых книг|изиным ашәҟәқәа риндекс]] анҭыҵ, [[Коперник, Николай|Коперник]], [[Кеплер, Иоганн|Кеплер]], [[Галилей, Галилео|Галилеи]] рыхьӡқәа уантәи ианыхын.<ref>Брокгаузи Ефрони рэнциклопедиатә жәар, «Индекс».</ref>
Аҭҵаарадырратә астрономиа инагӡаны иалкаахеит [[Эпоха Возрождения|Аҿыцҿиара]] аамҭазы, насгьы уи азы акыр аамҭа аҭаххеит. Аха [[телескоп|ателескоп]] аӡбара мацара ауп астрономиа иахьатәи ихьыԥшым аҭҵаарадырра аҟынӡа аҿиара алзыршаз.
Ҭоурыхла астрономиа иаҵанакуан [[Астрометрия|астрометриа]], [[Астрономическая навигация|аеҵәақәа рыла амҩақәҵара]], [[Наблюдательная астрономия|ахылаԥшратә астрономиа]], [[Календарь|амзарқәа]] рыҟаҵара, уимоу [[Астрология|астрологиагьы]]. Иахьа азанааҭтә астрономиа [[Астрофизика|астрофизика]] [[синоним|асиноним]] аҳасабала иԥхьаӡоуп.
Иахьатәи астрономиа аира иадырҳәалоит Птолемей идунеи агеоцентртә система мап ацәкра (2-тәи ашәышықәса) насгьы уи Николаи Коперник игелиоцентртә системала аԥсахра (16-тәи ашәышықәса азбжа), ажәҩантә цәеижьқәа ателескоп ахархәарала рыҭҵаара алагара(Галилеи, 18-тәи ашәыш. алагамҭа), адунеизегьтәи агравитациа азакәан аартра ([[Исаак Ньютон|Исаак Ниутон]], 17-тәи ашәышықәса анҵәамҭа). 18-19-тәи ашәышықәсақәа астрономиазы Амратә система, ҳ-Галактика, иара убас аеҵәақәа, Амра, апланетақәа, егьырҭ акосмостә цәеижьқәа рфизикатә ҟазшьақәа ирызку адыррақәа реизгара иаамҭан.
20-тәи ашәышықәсазы иҟалаз аҭҵаарадырра-техникатә револиуциа, астрономиеи, ҷыдала астрофизикеи рыҿиараҿы анырра ду анаҭеит.
Аоптикатә телескоп дуқәа рцәырҵреи, згәылҭәаара ҳараку арадиотелескопқәа раԥҵареи, системала ахылаԥшрақәеи рыбзоурала, Амра миллиардла аеҵәақәа злахәу адырган еиԥшу асистема дуӡӡа – [[Млечный Путь|агалактика]] иахәҭакны ишыҟоу аартра алнаршеит. 20-тәи ашәышықәса алагамҭазы астрономцәа игәарҭеит ари асистема миллионла иҟоу иара иеиԥшу агалактикақәа ишреиуоу.
Егьырҭ агалактикақәа раартра агалактика анҭыҵтәи астрономиа аҿиара иацхрааит. Агалактикақәа рспектрқәа рыҭҵаара [[Эдвин Хаббл|Едвин Хаббл]] илнаршеит 1929 азы «[[Закон Хаббла|агалактикақәа реиԥхьыттара]]» ҳәа изышьҭоу ацәырҵра алкаара, уи анаҩс Адунеи азеиԥш ҽырҭбаара шьаҭас иҟаҵаны аҵакы гәылыршәахеит.
Атмосфера анҭыҵтәи астрономтә гәаҭарақәа рзы аракетақәеи адгьылтә мҩанызақәеи рхархәара иахҟьаны акосмостә цәеижьқәа рыхк ҿыцқәа аартхеит: арадиогалактикақәа, аквазарқәа, апульсарқәа, арентгентә шәахәаркырақәа рхыҵхырҭақәа, уҳәа убас иҵегьы. Ишьақәыргылан аеҵәақәа револиуциа атеариеи Амратә система акосмогониеи рышьаҭақәа. 20-тәи ашәышықәсазтәи астрофизиказы еихьӡара дуны иҟалеит арелиативисттә космологиа — Адунеи аеволиуциа атеориа.
Астрономиа — иазыҟаҵам ауаа макьанагьы зҽалархәра рылшо, зхыԥхьаӡара рацәам аҭҵаарадыррақәа иреиуоуп: [[любительская астрономия|азҿлымҳаратә астрономиа]] акыр зҵазкуа астрономиатә аартрақәа жәпакы рҿы ахатә лагала ҟанаҵеит.
== Астрономиа аҭҵаарадырратә дисциплина аҳасабала аиҿартәышьа ==
[[Файл:Moon Dedal crater.jpg|мини|Амзатә астрономиа: Асахьаҿы иаагоу акратер ду [[Дедал (лунный кратер)|Дедал]] ауп, [[Аполлон-11|Аполлон 11]] аусзуҩцәа [[1969]] азы [[Амза]] ахыкәшара аамҭазы иҭырхыз. Акратер Амза иубарҭам аган агәҭа азааигәара иҟоуп, уи аикәшара 93 км иҟоуп.]]
[[Файл:grav.lens1.arp.750pix.jpg|мини|Агалактиканҭыҵтәи астрономиа: [[гравитационная линза|агравитационтә блаҷрақәа]]. Иубарҭоуп ииаҵәоу аиқәҳәалаԥшра змоу обиектқәак, урҭ иррацәоу галактикак асахьақәа роуп, афото агәҭа иазааигәоу агалактика ҩеижьқәа реизгара иахылҿиааз [[гравитационная линза|агравитациатә линза]] аеффект абзоурала иррацәоу. Аблаҷы аизакра агравитациатә ҳәааҭаӡарала иаԥҵоуп, уи алашара ашәахәақәа ареицаҟьоит, уи иахҟьаны еиҳа ихараны иҟоу аобиект асахьа аизырҳареи аицакреи ҟалоит]]
Иахьатәи астрономиа дара-дара еидҳәалоу аҟәшақәа рыла еиҟәшоуп, убри аҟнытә астрономиа аихшара ганкахьала инықәырԥшны ауп ишыҟаҵоу.
Астрономиа аҟәша хадақәа иреиуоуп:
* [[Астрометрия|Астрометриа]] – ажәҩантә лашарбагақәа рҭыԥқәеи рныҟәареи ҭнаҵаауеит. Уаанӡа астрометриа усыс инанагӡоз ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара ҭҵааны агеографиатә координатқәеи аамҭеи икылкааны рышьақәыргылара акәын (уажәы уи азы даҽа ӡбашьақәак рхы иадырхәоит). Иахьатәи астрометриа иаҵанакуеит:
** фундаменталтә астрометриа, дҵас измоу агәаҭарақәа рыла ажәҩантә цәеижьқәа ркоординатқәа рышьақәыргылара, аеҵәақәа рҭыԥқәа ркаталогқәа реиқәыршәара, астрономиатә параметрқәа рыԥхьаӡаратә ҵакқәа рышьақәыргылара — алашарбагақәа ркоординатқәа закәанеизшгәаралатәи рҽыԥсахрақәа ҳасабс ргара алзыршо ашәагаақәа;
** еиуеиԥшым акоординаттә системақәа рыла ажәҩантә цәеижьқәа рҭыԥқәеи рныҟәареи рзы аматематикатә методқәа аԥызҵо [[сферическая астрономия|асфератә астрономиа]], иара убасгьы аамҭа цацыԥхьаӡа алашарбагақәа ркоординатқәа иааиԥмырҟьаӡакәа рҽыԥсахра атеориа;
* [[Теоретическая астрономия|Атеориатә астрономиа]] ажәҩантә цәеижьқәа рорбитақәа рҭыԥқәа рҟынтәи рыԥшааразы аметодқәеи, насгьы ажәҩантә цәеижьқәа рорбитақәа рҟны еилкаау аелементқәа рыла рефемеридқәа (иубарҭоу аҭыԥқәа) рыԥхьаӡаразы аметодқәеи ҳанаҭоит ([[обратная задача|аҭактә дҵа]]).
* [[Небесная механика|Ажәҩантә механика]] адунеизегьтәи агравитациа амчқәа рнырра аҵаҟа ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара азакәанқәа ҭнаҵаауеит, ажәҩантә цәеижьқәа рмассақәеи рформақәеи, урҭ рсистемақәа рҭышәынтәалареи шьақәнаргылоит.
Абарҭ ах-ҟәшак еиҳарак астрономиа актәи адҵа рыӡбоит (ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара аҭҵаара), урҭ лассы-лассы ''аклассикатә астрономиа'' ҳәа иашьҭоуп.
* [[Астрофизика|Астрофизика]] ажәҩантә обиектқәа рышьақәгылашьеи, рфизикатә ҟазшьақәеи, рхимиатә еилазаареи ҭнаҵаауеит. Уи еиҟәшоуп: а) [[Наблюдательная астрофизика|апрактикатә (ахылаԥшратә) астрофизика]] ҳәа, зҟны астрофизикатә ҭҵаарақәа рыпрактикатә методқәеи урҭ ирышьашәало ахархәагақәеи амыругақәеи ӡбахо, хархәарагьы ахьаҭахо; б) [[Теоретическая астрофизика|атеориатә астрофизика]] ҳәа, зҟны афизика азакәанқәа рышьаҭала, игәаҭоу афизикатә цәырҵрақәа рзы аилыркаарақәа ҟаҵоу.
Астрофизика аҟәшақәа жәпакы иҷыдоу аҭҵаара аметодқәа рыла иалкаахоит
* [[Звёздная астрономия|Аеҵәатә астрономиа]] аеҵәақәа, аеҵәатә системақәа, аеҵәабжьаратәи аматериа аҭыԥҭаӡараҿы раларҵәашьеи рныҟәареи азакәанеизшәарақәа ҭнаҵаауеит, урҭ рфизикатә ҷыдарақәа ҳасаб рзуны.
* [[Космохимия|Акосмохимиа]] иҭнаҵаауеит акосмостә цәеижьқәа рхимиатә еилазаара, Адунеи аҿы ахимиатә элементқәа рырацәареи рыларҵәареи рзакәанқәа, акосмостә материа ашьақәгылараан [[атом|атомқәа]] реилаҵареи реиҭанеиааиреи амҩаԥысшьа. Зны-зынла иалыркаауеит арыдаркыратә космохимиа, арыдаркыратә еилаҳара апроцессқәеи акосмостә цәеижьқәа ризотоптә еилазаареи ҭызҵаауа. Ануклеогенез акосмохимиа аҳәаақәа ирҭагӡаны иахәаԥшӡом.
Арҭ аҩ-ҟәшак рҿы шамахамзар астрономиа аҩбатәи адҵа азҵаарақәа аӡбара рыҭахоит(ажәҩантә цәеижьқәа реиҿкаашьа).
* [[Космогония|Акосмогониа]] ажәҩантә цәеижьқәа рхылҵшьҭреи револиуциеи ирызку азҵаарақәа ҭнаҵаауеит, ҳадгьылгьы уахь иналаҵаны.
* [[Космология|Акосмологиа]] Адунеи аиҿкаареи аҿиареи рзеиԥш закәанеизшәарақәа ҭнаҵаауеит.
Ажәҩантә цәеижьхәҭақәа ирызкны еизгоу адыррақәа зегьы шьаҭас иҟаҵаны, астрономиа аҵыхәтәантәи аҩ-ҟәшак ахԥатәи уи адҵа (ажәҩантә цәеижьқәа рхылҵшьҭреи револиуциеи) рыӡбоит.
Азеиԥш астрономиа акурс аҿы еиуеиԥшым астрономиа аҟәшақәа ироуз ихадоу аметодқәеи ихадаӡоу алҵшәақәеи ирызку адыррақәа системала раарԥшра мҩаԥысуеит.
[[XX век|20-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы ишьақәгылаз ахырхарҭа ҿыцқәа иреиуоуп [[археоастрономия|археоастрономиа]], ижәытәӡатәу ауаа растрономиатә дыррақәа ҭызҵаауа, [[Адгьыл]] [[прецессия|апрецессиа]] ацәырҵра ашьаҭала ажәытә ргыларақәа ррыцхәыркраҿы ацхыраара ҟазҵо.
=== Аеҵәатә астрономиа ===
[[Файл:Ant Nebula.jpg|мини|Апланетатә наҟәра [[туманность Муравей|Ашышкамс]] - Mz3. Иԥсуа агәҭантәи аеҵәа аҟынтәи арчы аҭыҵра асимметриа амоуп, иаабац атҟәацрақәа рҟынтәи еилаҩынтуа ацҟьарақәа иреиԥшымкәа]]
[[Звезда|Аеҵәақәеи]] [[Звёздная эволюция|аеҵәақәа револиуциеи]] рыҭҵаара [[Вселенная|Адунеи]] аилкаараҿы хадара злоу аҵак ду амоуп. Астрономцәа аеҵәақәа ҭырҵаауеит ахылаԥшрақәагьы, атеориатә модельқәагьы рыцхыраарала, уажәы акомпиутертә ԥхьаӡаратә шьақәыргылашьагьы рхы иархәаны.
[[Формирование звезды|Аеҵәақәа рышьақәгылара]] асабарчытә [[Туманность|наҟәырақәа]] рҟны имҩаԥысуеит.<ref>{{Акьыԥхьра|1=книга|часть=Звездообразование|часть ответственный=[[Марочник, Леонид Самойлович|Марочник Л. С.]]|заглавие=Физика космоса: Маленькая энциклопедия|год=1986|ответственный=Редкол.: [[Сюняев, Рашид Алиевич|Р. А. Сюняев]] (Гл. ред.) и др|издание=2-е изд|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|тираж=70000|страницы=262—267|страниц=783|ссылка=http://www.astronet.ru/db/FK86/|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1188771|архив дата=2022-04-01|архив=https://web.archive.org/web/20220401053637/http://www.astronet.ru/db/FK86/}}</ref> Иахьынӡахәҭоу еиларӷәӷәоу анаҟәрақәа рҭыԥқәа агравитациа амчала аҽеилацалара рылшоит, абри аҭагылазаашьаҿы иоужьхо амчхара абзоурала аҽырԥхо. Аҳауаҟәандара иахьынӡаҭаху ианшлакь, [[Протозвезда|апротоеҵәа]] агәыцә аҟны [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциақәа]] ирылагоит, нас уи еҵәахоит.
[[водород|Аӡрии]] [[гелий|агелии]] раҵкыс ихьанҭоу аелементқәа шамахак зегьы аеҵәақәа рҿы [[Нуклеосинтез|ишьақәгылоит]].
== Астрономиа иҭнаҵаауа амаҭәари адҵақәеи ==
{{кол}}
* [[Астрометрия|Астрометриа]]
** [[Созвездие|Аеҵәаџьаақәа]]
** [[Небесная сфера|Ажәҩантә сфера]]
** [[Системы небесных координат|Ажәҩантә координаттә системақәа]]
** [[Аамҭа|Аамҭа]]
* [[Небесная механика|Ажәҩантә механика]]
* [[Астрофизика]]
** [[Звёздная эволюция|Аеҵәақәа револиуциа]]
** [[Нейтронная звезда|Анеитронтә еҵәақәеи]] [[Чёрная дыра|акылҳара еиқәаҵәақәеи]]
** [[Астрофизическая гидродинамика|Астрофизикатә гидродинамика]]
* [[Галактика|Агалактикақәа]]
** [[Млечный Путь|Ауасарымҩа]]
** [[Строение галактик|Агалактикақәа рышьақәгылашьа]]
** [[Эволюция галактик|Агалактикақәа револиуциа]]
** [[Активные ядра галактик|Агалактикақәа аус зуа ргәыцәқәа]]
* [[Космология|Акосмологиа]]
** [[Красное смещение|Аиҭасра ҟаԥшь]]
** [[Реликтовое излучение|Ареликттә радиациа]]
** [[Большой взрыв|Атҟәацра ду атеориа]]
** [[Скрытая масса|Аматериа лашьца]]
** [[Тёмная энергия|Аенергиа лашьца]]
* [[Планетология|Апланетологиа]]
{{конец кол}}
[[Файл:20m radio telescope Ny-Ålesund.jpg|мини|[[Радиотелескоп|Арадиотелескопқәа]] [[астроном|астрономцәа]] рхы иадырхәо еиуеиԥшым [[Астрономические инструменты|аинструментқәа]] иреиуоуп.]]
Астрономиа адҵа хадақәа иреиуоуп:<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
# Иубарҭоу, насгьы [[Астрономический объект|ажәҩантә цәеижьқәа]] акосмос аҿы иахьыҟаҵәҟьоу аҭыԥқәа, урҭ рныҟәарақәа рыҭҵаара, урҭ ршәага-загақәеи рформақәеи реилкаара.
# Ажәҩантә цәеижьқәа реилазаашьа аҭҵаара, урҭ рҟны иҟоу амаҭәашьарқәа [[химия|рхимиатә]] еилазаареи [[физика|рфизикатә]] ҟазшьақәеи (аилацалара, аҟәандара, уҳәа убас иҵегьы) рыҭҵаара.
# Хазы игоу ажәҩантә цәеижьқәеи урҭ еиҿыркаауа асистемақәеи рхылҵшьҭреи рыҿиареи ирызку азҵаарақәа рыӡбара.
# [[Вселенная|Адунеи]] реиҳа изеиԥштәу аҟазшьақәа рыҭҵаара, [[Вселенная|Адунеи]] иубарҭоу ахәҭа - [[Метагалактика|Аметагалактика]] атеориа ашьақәыргылара.
Абарҭ азҵаарақәа рыӡбаразы иаҭахуп аус зуа аҭҵааратә методқәа раԥҵара — атеориатәқәа реиԥш, апрактикатәқәагьы. Актәи адҵа нагӡахоит ажәытәӡатәи аамҭақәа рзы излагахьаз кыраамҭатәи ахылаԥшрақәа рыла, насгьы 300 шықәса раахыс еицырдыруа [[механика|амеханика]] азакәанқәа рышьаҭала. Убри аҟнытә, астрономиа ари аганахьала ҳара иҳамоуп зегь реиҳа ибеиоу адыррақәа, ҷыдала [[Адгьыл]] иазааигәоу ажәҩантә цәеижьқәа рзы: [[Амза]], [[Амра]], [[планета|апланетақәа]], [[астероид|астероидқәа]], уҳәа убас иҵегьы.
Аҩбатәи адҵа анагӡара алыршахеит аспектралтә анализи [[фотография|афотоҭыхреи]] рцәырҵра абзоурала. Ажәҩантә цәеижьхәҭақәа рфизикатә ҟазшьақәа рыҭҵаара иалагеит [[XIX век|19-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы, хадара злоу апроблемақәа — аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы.
Ахԥатәи адҵазы иаҭахуп иубарҭоу аматериал аизгара. Уажәтәи аамҭазы, арҭ реиԥш иҟоу адыррақәа макьана иазхом ажәҩантә цәеижьқәеи урҭ рсистемақәеи рхылҵшьҭреи рыҿиареи апроцесс ииашаны ахҳәаа азыҟаҵаразы. Убри аҟнытә, ари ахырхарҭала иҟоу адыррақәа азеиԥш хшыҩзышьҭрақәеи, цәгьам-бзиам аиаша еиԥшу агипотезақәеи рыла иԥкуп.
Аԥшьбатәи адҵа зегь реиҳа зымҽхак дуу, насгьы зегь реиҳа иуадаҩу ауп. Апрактика ишаҳнарбо ала иҟоу афизикатә теориақәа ари апроблема аӡбаразы иазхаӡом. Иаҭахуп еиҳа изеиԥштәхоу афизикатә теориа аԥҵара, [[вещество|аматериа]] аҭагылазаашьеи афизикатә процессқәеи рыхцәажәара зылшо, [[плотность|аиҵаӷәӷәара]], [[температура|аҳауаҟәандара]], [[давление|ақәыӷәӷәара]] иреиҳаӡоу арбагақәа раан. Ари азҵаара аӡбаразы [[Вселенная|Адунеи]] ахәҭақәа рҟынтәи ахылаԥшратә дыррақәа хымԥадатәуп, миллиардла алашара шықәсақәа зыбжьоу аҭыԥқәа рҿы иҟоу. Иахьатәи атехникатә лшарақәа арҭ аганқәа хәҭа-хәҭала рыҭҵаара алдыршом. Ус ишыҟоугьы, ари адҵа уажәы зегь реиҳа ихадоуп, насгьы, [[Урыстәыла|Урыстәылагьы]] уахь иналаҵаны, еиуеиԥшым атәылақәа рҿы астрономцәа қәҿиарала аӡбара иаҿуп.
Астрономиаҿы, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿеиԥш, [[Нерешённые проблемы астрономии|иӡбам апроблемақәа]] рацәоуп.
== Астрономиатә мыругақәа ==
{{главная|Астрономиатә мыругақәа}}
* [[телескоп|Ателескопқәеи]] егьырҭ ахархәагақәеи зцу [[Астрономическая обсерватория|астрономиатә обсерваториеқәа]]
* [[Спектрограф|Аспектрограф]]
* [[Астрономический бинокль|Абинокль]]
* [[Радиотелескоп|Арадиотелескоп]]
== Ахылаԥшрақәеи астрономиа ахкқәеи ==
[[Файл:Observable_Universe_Russian_Annotations.png|мини|Иаабарҭоу Адунеи иазку агәаанагара, еиуеиԥшым [[телескоп|ателескопқәа]] рҟынтәи асахьақәа назлоу.]]
20-тәи ашәышықәсазы астрономиа ихадоу ҩ-ҟәшакны еиҟәшахеит:
# ахылаԥшратә астрономиа — ажәҩантә цәеижьқәа ирызку ахылаԥшратә дыррақәа раиура, анаҩс анализ ззухо;
# атеориатә астрономиа — астрономиатә обиектқәеи ацәырҵрақәеи ахҳәаа рзыҟазаразы амодельқәа (аналитикатәи, мамзаргьы акомпиутертәи) раԥҵара иазырхоуп.
Абарҭ аҩ-махәҭак дара-дара хеибарҭәаауеит: атеориатә астрономиа ахылаԥшратә лҵшәақәа рзы аилыркаарақәа ирышьҭоуп, ахылаԥшратә астрономиа атеориатә лкаақәеи агипотезақәеи рзы аматериал алҵуеит, насгьы урҭ ргәаҭара алнаршоит.
Астрономиатә хылаԥшрақәа реиҳарак — иубартә иҟоу алашареи егьырҭ афымцамҳалдызтә шәахәаркрақәеи рҭаҩреи анализ рыҭареи ауп иаҵанакуа. Астрономиатә хылаԥшрақәа еиҩшазар ҟалоит ашәара-зарақәа ахьымҩаԥысуа афымцамҳалдызтә спектр аҭыԥ ала.<ref>{{cite web|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|title=Electromagnetic Spectrum|publisher=NASA|lang=en|access-date=2006-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20060905131651/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|archive-date=2006-09-05}}</ref> Аспектр ахәҭақәак Адгьыл аҟынтәи иубар алшоит (даҽакала иуҳәозар, уи ахҟьа аҟынтәи), егьырҭ ахылаԥшрақәа мҩаԥысуеит аҳаракыра дуӡӡақәа рҿы, мамзаргьы акосмос аҿы мацара (Адгьыл иакәшо акосмостә ӷбақәа рҿы). Арҭ аҭҵааратә гәыԥқәа ирызку адыррақәа ҵаҟа иаагоуп.
=== Аоптикатә астрономиа ===
{{Main|Аоптикатә астрономиа}}
Аоптикатә астрономиа (иубарҭоу алашара астрономиа ҳәагьы иашьҭоуп) — зегь реиҳа ижәытәӡоу акосмос аҭҵааратә формоуп. Актәи, ахылаԥшрақәа напыла иҭырхуан. 19-тәи ашәышықәса анҵәамҭази, 20-тәи ашәышықәса аиҳараки аҭҵаарақәа афотосахьақәа рыла имҩаԥысуан.<ref name="moore1997">{{книга|заглавие=Philip's Atlas of the Universe|год=1997|издательство=George Philis Limited|место=Great Britain|isbn=0-540-07465-9|язык=en|автор=Moore, P.}}</ref> Уажәы асахьақәа роууеит ацифратә детекторқәа рыла, ҷыдала [[прибор с зарядовой связью|аиҵаҵаратә еидҳәалара змоу амыругақәа]] (ПЗС) рышьаҭаҿы иаԥҵоу адетекторқәа рыла. Иубарҭоу алашара 4000 Ǻ инаркны 7000 Ǻ рҟынӡа (400–700 нанометр) рҟынӡа инаӡоит, аха ари адиапазон аҿы ахархәара змоу амыруга ааигәатәи ультрафиолеттәи аинфраҟаԥшьтәи адиапазонқәа рыхәаԥшра алнаршоит.<ref name="moore1997"/>
=== Аинфраҟаԥшьтә астрономиа ===
{{Main|Аинфраҟаԥшьтә астрономиа}}
[[Файл:Herschel Space Observatory.jpg|мини|Аинфраҟаԥшьтә космостә телескоп «[[Гершель (космическая обсерватория)|Гершель]]»]]
Аинфраҟаԥшьтә астрономиа ажәҩантә цәеижьқәа рҟынтәи аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵрақәа рҭаҩреи анализ рзуреи иазкуп. Уи ацәқәырԥа аура иубаратәы иҟоу алашара ацәқәырԥа аура иазааигәоуп, аха аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵра ӷәӷәала атмосфера илбаанадоит, насгьы Адгьыл атмосферагьы ӷәӷәала ари адиапазон аҿы ишәахәахылҵуеит.<ref>{{cite news|author=Staff|date=2003-09-11|title=Why infrared astronomy is a hot topic|publisher=ESA|url=http://www.esa.int/esaCP/SEMX9PZO4HD_FeatureWeek_0.html|access-date=2008-08-11|lang=en}}</ref> Убри аҟнытә, аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵра аҭҵааразы аобсерваториақәа иҳараку, насгьы иҩарроу аҭыԥқәа рҿы, мамзаргьы акосмос аҿы иҟазароуп. Аинфраҟаԥшьтә спектр иубарҭоу алашара ашәахәахылҵразы мыцхәы ихьшәашәоу аобиектқәа рыҭҵаараҿы ихәарҭоуп (иаҳҳәап, аеҵәақәа ирыкәшо асабарчытә дарганқәеи апланетақәеи). Аинфраҟаԥшьтә шәахәақәа иубаратәы иҟоу алашара лбааздо асаба ԥсҭҳәақәа ирылсны ацара рылшоит, уи амолекулатә ԥсҭҳәақәеи агалактика агәыцәқәеи рҿы аеҵәа қәыԥшқәа рбара алнаршоит, [[Галактический центр|ҳгалактика агәы]] азааигәара иҟоу аеҵәақәагьы уахь иналаҵаны. Молекулақәак аинфраҟаԥштә диапазон аҟны ӷәӷәала ишәахәаркуп, уи астрономиатә обиектқәа рхимиатә еилазаара аҭҵаара алнаршоит (иаҳҳәап, акометақәа рҿы аӡы аԥшаара).<ref>{{cite news|title=Infrared Spectroscopy – An Overview|publisher=NASA/IPAC|url=http://www.ipac.caltech.edu/Outreach/Edu/Spectra/irspec.html|access-date=2008-08-11|lang=en}}</ref>
=== Аультрафиолеттә астрономиа ===
{{Main|Аультрафиолеттә астрономиа}}
Аультрафиолеттә астрономиа ацәқәырԥақәа рыҩаӡара 100 инаркны 3200 Å рҟынӡа (10–320 нанометр) иҟоу рҟны аус амоуп. Абарҭ ацәқәырԥақәа рыҩаӡарақәа рҿы иҟоу алашара Адгьыл атмосфера илбаанадоит, убри аҟнытә ари адиапазон аҭҵаарақәа мҩаԥысуеит атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҟынтәи ма акосмос аҟынтәи. Аультрафиолеттә астрономиа еиҳа ианаалоит аеҵәа цақәа рыҭҵааразы (О, В аклассқәа), избан акәзар ашәахәахылҵрақәа реиҳарак ари адиапазон аҿы имҩаԥысуеит. Арахь иаҵанакуеит егьырҭ агалактикақәеи апланетартә наҟәрақәеи рҿы иҟоу аеҵәа жәҩангәыԥшшәылақәеи, [[Сверхновая звезда|ихыхьҿыцу ацәынхақәеи]], зыԥсы ҭоу агалактикатә гәыцәқәеи рыҭҵаара. Аха, аультрафиолеттә шәахәахылҵра аеҵәабжьаратәи асаба мариала илбаанадоит, убри аҟнытә ашәарақәа рымҩаԥгараан уи аҟны арҽеирақәа алагалалатәуп.<ref name="cox2000">{{книга|автор=Cox, A. N.|заглавие=Allen's Astrophysical Quantities|год=2000|издание=4th|издательство=Springer-Verlag / AIP Press|место=New York|isbn=0-387-98746-0|язык=en}}</ref>
=== Арадиоастрономиа ===
{{Main|Арадиоастрономиа}}
[[Файл:USA.NM.VeryLargeArray.02.jpg|мини|Сирокко, Ниу-Мексико, Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны [[Very Large Array|арадиотелескопқәа реизга дуӡӡа]]]]
Арадиоастрономиа – миллиметрк еиҳаны ацәқәырԥақәа рыҩаӡара змоу ашәахәахылҵрақәа рыҭҵаара ауп.<ref name="cox2000"/> Арадиоастрономиа егьырҭ астрономтә хылаԥшрақәа реиҳарак иреиԥшым, избан акәзар иҭҵаахо арадиоцәқәырԥақәа хаз-хазы афотонқәа реиԥш акәымкәа, ацәқәырԥақәа реиԥш рыхәаԥшра ауеит. Абасала, арадио цәқәырԥа амплитуда еиԥш, афазагьы шәазар ауеит, ацәқәырԥа кьаҿқәа рзы уи аҟаҵара уамак имариам.<ref name="cox2000"/>
Арадио цәқәырԥақәак астрономтә обиектқәа рҟынтәи аԥхарратә шәахәахылҵра еиԥш ишҭыҵуагьы, Адгьыл аҟынтәи иаҳбо арадиошәахәахылҵрақәа реиҳарак шьҭрала синхротронтә шәахәахылҵрақәоуп, урҭ ҟалоит аелеқтронқәа амҳалдызтә ҭыԥҭаӡараҿы ианныҟәо.<ref name="cox2000"/> Уи адагьы, аспектртә цәаҳәақәак аеҵәабжьаратәи арчы иахылҿиаауеит, иаҳҳәап, 21 см аура змоу инеитралтәу аӡри аспектртә цәаҳәа.<ref name="cox2000"/>
Арадиодиапазон аҿы акосмостә обиектқәа рыхкырацәара убарҭоуп, иаҳҳәап [[Сверхновая звезда|асуперҿыц еҵәақәа]], аеҵәабжьаратәи арчы, апульсарқәа, [[активные ядра галактик|зыԥсы ҭоу галактикатә гәыцәқәа]].<ref name="cox2000"/>
=== Арентгентә астрономиа ===
{{Main|Арентгентә астрономиа}}
Рентгентә астрономиа арентгентә диапазон аҿы иҟоу астрономиатә обиектқәа ҭнаҵаауеит. Абжьааԥны аобиектқәа арентгентә шәахәахылҵра рхылҵуеит абарҭ рыбзоурала:
* [[синхротронное излучение|синхротронтә механизм]] (амагниттә ҭыԥҭаӡарақәа рҟны еиҭаҵуа арелативисттә електронқәа)
* [[тепловое излучение|Аԥхарратә шәахәахылҵра]] арчы ахҟьа ҵаӷақәа рҟынтәи иаауа, абарҭ арбагақәа иреиҳаны иршу 10<sup>7</sup> К (10 миллион Кельвин — [[тормозное излучение|аанҿасратә шәахәахылҵра]] ҳәа изышьҭоу);
* 10<sup>7</sup> К еиҳаны ирԥхо арчытә цәеижь дуқәа рыԥхарратә шәахәахылҵра (ацәеижь еиқәа радиациа ҳәа изышьҭоу).<ref name="cox2000"/>
Арентгентә әшахәахылҵра Адгьыл атмосфера иахьылбаанадо азы, рентгентә хылаԥшрақәа еиҳарак имҩаԥысуеит аорбиталтә станциақәа, аракетақәа, ма акосмостә ӷбақәа рҟынтәи. Акосмос аҿы иҟоу еицырдыруа арентгентә хыҵхырҭақәа рахь иаҵанакуеит: иҩбоу арентгентә еҵәақәа, апульсарқәа, ахыхьҿыцқәа рыԥрцәынхақәа, аеллиптикатә галактикақәа, агалактикақәа реилазаарақәа, иара убас [[активные ядра галактик|агалактика зыԥсы ҭоу агәыцәқәа]].<ref name="cox2000"/>
=== Агамма-астрономиа ===
{{Main|Агамма- астрономиа}}
Агамма-астрономииа — астрономтә обиектқәа рҟынтәи икьаҿӡоу ацәқәырԥа змоу ашәахәахылҵрақәа рыҭҵаара ауп. Агамма-шәахәақәа ишиашоу рыцклаԥшра ҟалоит ([[Телескоп Комптон|Комптонтәи Ателескоп]] еиԥш иҟоу амҩанызақәа ирҩызоу рыла) мамзаргьы ишиашам ([[атмосферные телескопы Черенкова|Черенков татмосфератә ателескопқәа]] ҳәа изышьҭоу иҷыдоу ателескопқәа рыла). Арҭ ателескопқәа Комптон иеффект, иара убас Черенков ирадиациа реиԥш иҟоу еиуеиԥшым афизикатә процессқәа ирыхҟьаны агамма-шәахәақәа Адгьыл атмосфера ианылбаанадо иҟало иубарҭо алашара ацәырҟьарақәа рыԥшаауеит.<ref name="spectrum">{{cite web|url=http://www.pparc.ac.uk/frontiers/latest/feature.asp?article=14F1&style=feature|title=The electromagnetic spectrum|author=|first=Margaret J.|last=Penston|website=|date=2002-08-14|publisher=Particle Physics and Astronomy Research Council|lang=en|access-date=2006-08-17}}</ref>
Агамма-лашарақәа рхыҵхырҭақәа реиҳарак [[гамма-всплеск|агамма-хәыҷҟьарақәа]] роуп, урҭ агамма-шәахәақәа миллисекундқәаки зықь секундки рыбжьара ирхылҵуеит. Агамма-шәахәахылҵрақәа рхыҵхырҭақәа рҟынтәи 10% мацара роуп кыраамҭа зыԥсы ҭоу. Урҭ, рахьтә, апульсарқәа, анеитронтә еҵәақәа, насгьы активтә галактикатә гәыцәқәа рҿы иҟоу акылҳара еиқәахьы зхы хоу.<ref name="cox2000"/>
=== Астрономиа афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра иадҳәалам ===
Адгьыл аҟынтәи афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра мацара акәымкәа, егьырҭ ашәахәахылҵра ахкқәагьы убаратәы иҟоуп.
[[нейтринная астрономия|Анеитринтә астрономиа]]ҿы, иҷыдоу адгьылҵаҟатәи аобиектқәаа, иаҳҳәап, SAGE, GALLEX, Камиока II/III реиԥш иҟоу рхы иадырхәоит анеитрино арԥшааразы. Арҭ анеитриноқәа еиҳарак [[Амра]] аҟынтә иаауеит, аха иара убасгьы ахыхьҿыцтәи аеҵәақәа рҟынтәгьы.<ref name="cox2000"/><ref>{{книга
|год=1990
|заглавие=Cosmic Rays and Particle Physics
|ссылка=https://archive.org/details/cosmicrayspartic00gais
|страницы=[https://archive.org/details/cosmicrayspartic00gais/page/n9 1]—2
|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]
|isbn=0-521-33931-6
|ref=Gaisser
|язык=en
|автор=Gaisser, Thomas K.
}}</ref> Уи адагьы, ҳаамҭазтәи аобсерваториақәа акосмостә шәахәақәа рыԥшаара рылшоит, избанзар урҭ амчхара дуӡӡа змоу хәҭаҷқәоуп, урҭ Адгьыл атмосфера ианалало аҩбатәи хәҭаҷқәа ркаскадқәа ҟарҵоит. Уи адагьы, ԥхьаҟатәи анеитрино детекторқәак акосмостә шәахәақәа Адгьыл атмосфера ианақәшәо ииз ахәҭаҷқәа ишиашоу ирнырлоит.<ref name="cox2000"/>
Астрономиа аметодқәа рҿы хырхарҭа ҿыцны иҟалар алшоит [[гравитационно-волновая астрономия|агравитационтә цәқәырԥақәа растрономиа]], уи агравитациатә цәқәырԥақәа рыԥшаагақәа рхархәара иазырхоуп еизаку аобиектқәа рыцклаԥшразы. Обсерваториақәак уажәнатәгьы иргылоуп, иаҳҳәап, [[LIGO]] агравитациатә обсерваториа алазертә интерферометр. Агравитациатә цәқәырԥақәа раԥхьаӡа акәны 2015 шықәсазы [[открытие гравитационных волн|игәаҭан]].<ref>{{cite web|url=https://www.europhysicsnews.org/articles/epn/abs/2003/02/epn03208/epn03208.html|title=Opening new windows in observing the Universe|author=Tammann, G. A.; Thielemann, F. K.; Trautmann, D.|website=EDP Sciences|date=2008-10-01|publisher=Europhysics News|lang=en|access-date=2010-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180306025006/https://www.europhysicsnews.org/articles/epn/abs/2003/02/epn03208/epn03208.html|archive-date=2018-03-06|url-status=live}}</ref>
Апланетартә астрономиа адгьыл аҟынтәи ажәҩантә цәеижьқәа рхылаԥшра мацара акәӡам изызку, аха урҭ ишиашоу рыҭҵаарагьы акосмостә ӷбақәа рыла, Адгьыл ахь аматериа агәаҭақәа аазгазгьы уахь иналаҵаны. Уи инаваргыланы, амыругақәа рацәаны еиуеиԥшым ажәабжь еизыргоит аорбитаҿы ма ажәҩантә ԥсыбаҩқәа рыхҟбаҿы, насгьы џьоукы уа еиуеиԥшым аԥышәарақәа мҩаԥыргоит.
=== Астрометриеи ажәҩантә механикеи ===
{{Main|Астрометриа|Ажәҩантә механика}}
Астрометриа зегь реиҳа ижәытәӡоу астрономиа аҟәша хәыҷқәа иреиуоуп. Иара ажәҩантә обиектқәа рҭыԥқәа ашәоит. Амра, Амза, апланетақәа, аеҵәақәа ахьыҟоу азы икылкаау адыррақәа зны анавигациаҿы даараӡа аҵак ду рыман.
Апланетақәа рҭыԥқәа гәцаракрала ршәара агравитациатә еилахәарақәа иҵауланы реилкаара иазнанагеит, уи абзоурала урҭ ԥасатәи рҭыԥқәа рыԥхьаӡара, насгьы ԥхьаҟа иныркылараны иҟоу аҭыԥқәагьы ииашаны разԥхьагәаҭара алнаршеит. Ари аҟәша ажәҩантә механика ҳәа иашьҭоуп. Уажәы Адгьыл азааигәара иҟоу аобъектқәа рышьклаԥшра урҭ рзааигәахара азԥхьагәаҭара алнаршоит, иара убасгьы еиуеиԥшым аобъектқәа Адгьыл иагәыдлар шалшо аилкаарагьы.<ref>{{cite web|url=http://www.du.edu/~jcalvert/phys/orbits.htm|title=Celestial Mechanics|author=|first=James B.|last=Calvert|website=|date=2003-03-28|publisher=University of Denver|lang=en|access-date=2006-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20060907120741/http://www.du.edu/~jcalvert/phys/orbits.htm|archive-date=2006-09-07}}</ref>
Иааигәоу аеҵәақәа рпараллаксқәа ршәара — шьаҭоуп акосмос ҵаулаҿы абжьаӡара аилкаареи Адунеи амасштаб ашәареи рзы. Урҭ ашәарақәа ирхароу аеҵәақәа рҟазшьақәа рдырразы ашьаҭа рзаԥырҵеит; рҟазшьақәа ааигәа иҟоу аеҵәақәа ирыҿурԥшыр ауеит. Ажәҩантә цәеижьқәа ршәахәатә ццакырақәеи рхатә ныҟәарақәеи ршәара ҳгалактикаҿы иҟоу арҭ асистемақәа ркинематика аҭҵаара алнаршоит. Астрометриатә ҭҵаарақәа рхы иадырхәар рылшоит агалактикаҿы аматериа лашьца аларҵәара ашәаразы.<ref>{{cite web|url=http://www.astro.virginia.edu/~rjp0i/museum/engines.html|title=Hall of Precision Astrometry|author=|website=|date=|publisher=University of Virginia Department of Astronomy|lang=en|access-date=2006-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20060826104509/http://www.astro.virginia.edu/~rjp0i/museum/engines.html|archive-date=2006-08-26}}</ref>
1990-тәи ашықәсқәа рзы, аеҵәақәа реиҭаԥарақәа ршәара иазку астрометриатә методқәа рхы иадырхәеит [[Экзопланета|амра анҭыҵтәи апланета дуқәа]] рыԥшааразы (агәыларатәи аеҵәақәа рорбитаҿы иҟоу апланетақәа).<ref name="Wolszczan">{{статья |заглавие=A planetary system around the millisecond pulsar PSR1257+12 |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1992-01-09_355_6356/page/144 |издание=Nature |том=355 |номер=6356 |страницы=145—147 |doi=10.1038/355145a0 |ref=Wolszczan |bibcode=1992Natur.355..145W |язык=en |тип=journal |автор=Wolszczan, A.; Frail, D. A. |год=1992 |issn=0028-0836}}</ref>
=== Атмосфера анҭыҵтәи астрономиа ===
{{главная|Астрономиатә обсерваториа}}
[[Космическая техника|Акосмостә техника]] ахархәарала аҭҵаарақәа ажәҩантә цәеижьқәеи акосмостә еилазаареи рыҭҵааратә методқәа рхыԥхьаӡараҿы иҷыдоу аҭыԥ ааныркылоит. Уи ашьаҭа кын 1957 шықәсазы, СССР, раԥхьаӡатәи иԥсабаратәым Адгьыл амҩаныза адәықәҵарала.
Акосмостә ӷбақәа ирыбзоураны афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра ацәқәырԥақәа роурақәа рдиапозонқәа зегьы рҿы аҭҵаарақәа рымҩаԥгара алыршахеит. Убри аҟнытә, ҳаамҭазтәи астрономиа лассы-лассы ацәқәырԥақәа зегьы рыла иҟоу астрономиа ҳәа иашьҭоуп.
Атмосфера анҭыҵтәи ахылаԥшрақәа ирыбзоураны адгьыл атмосфера илбаанадо ма акырӡа иаԥсахуа ашәахәахылҵрақәа акосмос аҿы рыдкылара алыршахоит: ацәқәырԥақәа роурақәак ррадиошәахәахылҵрақәа Адгьыл аҟынӡа изынаӡаӡом, иара убас Амреи егьырҭ ацәеижьқәеи ркорпускулиартә хәахәахылҵрақәагьы. Уаанӡа иузыҟамҵоз аеҵәақәеи анаҟәрақәеи, апланетабжьаратәи, аеҵәабжьаратәи аҵакыреи рҟынтәи иаауа ашәахәахылҵрақәа рыхкқәа рыҭҵаара Адунеи афизикатә процессқәа рзы иҳамоу адыррақәа акырӡа иарбеиеит. Убас, уаанӡа иаҳзымдыруаз арентгентә шәахәахылҵрақәа рхыҵхырҭақәа — арентгентә апульсарқәа аартын. Ҳара иаҳцәыхароу ацәеижьқәеи урҭ рсистемақәеи рҟазшьа иазку адыррақәа рацәаны иҳауит еиуеиԥшым акосмостә ӷбақәа рҿы иқәыргылоу [[спектрограф|аспектрографқәа]] рыла имҩаԥгаз аҭҵаарақәа рыла.
=== Аканалрацәатә астрономиа ===
{{Main|Аканалрацәатә астрономиа}}
Аканалрацәатәи астрономиа ахархәара анаҭоит афымцамҳалдызтә шәахәахылҵрақәеи, агравитациатә цәқәырԥақәеи, имариаӡоу хәҭаҷқәеи еицырзеиԥшу космостә обиектк ма цәырҵрак аамҭакала иаднакылоит, уи аҭҵааразы.
=== Атеориатә астрономиа ===
Атеориатә астрономцәа хкы рацәала рхы иадырхәоит амыругақәа, аналитикатә модельқәа зҵазкуа (аеҵәақәа рҟазшьа азааигәатәразы аполитропқәа реиԥш) насгьы ахыԥхьаӡаратә модельҟаҵара. Арҭ аметодқәа рыцыԥхьаӡа рхатә ԥыжәарақәа рымоуп. Апроцесс аналитикатә амодель акы(изакәызаалак) зыҟало аҵакы еиҳа еиӷьны аилкаара алнаршоит, избан уи зыҟало. Ахыԥхьаӡаратә модельқәа иаадырԥшуеит даҽакала иубарҭамхар алшоз ацәырҵрақәеи аеффектқәеи рыҟазаара.<ref>{{Статья|автор = {{nobr|Roth H.}} |заглавие = A Slowly Contracting or Expanding Fluid Sphere and its Stability |издание = Physical Review |volume = 39, Is. 3 |pages = 525–529 |год = 1932 |doi = 10.1103/PhysRev.39.525 |bibcode = 1932PhRv...39..525R}}</ref><ref>{{Книга |автор = {{nobr|Eddington A.S.}} |заглавие = Internal Constitution of the Stars |издательство = Cambridge University Press |год = 1988 |allpages = 407 |ссылка = https://books.google.ru/books?id=K_cYRYZCjNAC&printsec=frontcover&dq |isbn = 978-0-521-33708-3 |серия = Cambridge Science Classics |archive-date = 2015-02-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150217152943/https://books.google.ru/books?id=K_cYRYZCjNAC&printsec=frontcover&dq#v=onepage&q&f=false }}</ref>
Астрономиа атеоретикцәа рҽазыршәоит атеориатә модельқәа раԥҵара, насгьы урҭ рыҭҵаарақәа рҟны амодельҟаҵарақәа рылҵшәақәа реилкаара. Уи ахәаԥшҩцәа ирылнаршоит амодель шьақәзыргыло адыррақәа рыԥшаара, еиуеиԥшым ихеибарҭәаауа ма еиҿагыло амоделқәа рыбжьара алхраҿы ирыцхраауа. Атеоретикцәа иара убасгьы аекспериментқәа мҩаԥыргоит амодель аԥҵара ма ахаҿраԥсахраҿы, арбага ҿыцқәа ҳасаб рзуны. Аиқәымшәара аныҟоу, зеиԥш ӡбашьас иҟоуп амодель аҿы аиҭакрақәа маҷӡаны аҟаҵарала алҵшәа арҽеира аҽазышәара. Зны-зынла, аамҭа цацыԥхьаӡа, еиқәымшәо, еиҿагыло адыррақәа рацәаны иҟазар, уи амодель зынӡагьы мап ацәкызар алшоит.
Атеориатә астрономцәа изҭырҵаауа атемақәа иреиуоуп: аеҵәақәа рдинамикеи агалактикақәа револиуциеи, Адунеи амасштаб ду аилазаашьа, акосмостә шәахәақәа рхылҵшьҭра, агравитациеи афизикатә космологиеи, ҷыдала арахәыцқәа ркосмологиеи имариаӡоу ахәҭаҷқәа растрофизикеи. [[общая теория относительности|Азыҟазаара атеориа]] акырӡа аҵанакуеит афизикатә цәырҵрақәа рҿы ззын агравитациа акыр зҵазкуа аус нанагӡо амасштаб дуқәа змоу аилазаашьақәа рыҭҵааразы. Уи акылҳара еиқәеи агравитациатә цәқәырԥақәеи рыҭҵаара шьаҭас иамоуп. Астрономиаҿы инарҭбааны ирыдыркылаз, иҭҵаау атеориақәеи амодельқәеи уажәы [[модель Лямбда-CDM|Лиамбда-СДМ амодель]] иаҵанакуа — Атҟәацра Ду, акосмос аиҵыҵра, [[тёмная материя|аматериа лашьца]], иара убас ишьаҭаркыгоу физикатә теориақәа.
=== Азҿлымҳаратә астрономиа ===
{{Main|Азҿлымҳаратә астрономиа}}
Астрономиа — азҿлымҳаҩцәа рлагала акапан ахьамоу аҭҵаарадыррақәа иреиуоуп.<ref>{{статья
|заглавие=Amateur Science—Strong Tradition, Bright Future
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1999-04-02_284_5411/page/54
|издание=Science
|том=284
|номер=5411
|страницы=55—56
|doi=10.1126/science.284.5411.55
|цитата=Astronomy has traditionally been among the most fertile fields for serious amateurs [...]
|bibcode=1999Sci...284...55M
|язык=en
|автор=Mims III, Forrest M.
|год=1999
}}</ref> Азҿлымҳаратә хылаԥшрақәа зегьы рхыԥхьаӡара еиҳауп апрофессионалтә хылаԥшрақәа раасҭа, аха азҿлымҳараҩцәа ртехникатә лшарақәа акырӡа еиҵоуп. Зны-зынла дара рхала рхазы амыругаеизга дыргылоит. Насгьы, аҵарауаа реиҳараҩык абри аилазаара ауп изылҵыз. Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа рзы ихадароу ахылаԥшратә обиектқәа рахь иаҵанакуеит Амза, апланетақәа, аеҵәақәа, акометақәа, аметеортә қәаршҩы, еиуеиԥшым иҵаулоу акосмостә обиектқәа, урҭ рахь иаҵанакуеит аеҵәақәа реизгара, агалактикақәа, анаҟәрақәа.<ref>{{cite web|url=http://www.amsmeteors.org/|title=The Americal Meteor Society|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822135040/http://www.amsmeteors.org/|archive-date=2006-08-22}}</ref> Азҿлымҳаратә астрономиа аҟәшақәа иреиуоу азҿлымҳаратә астрофотоҟаҵара, уахынлатәи ажәҩан аҭыԥқәа рҭыхра ауп.<ref>{{cite web|url=http://www.astropix.com/|title=Catching the Light: Astrophotography|author=|first=Jerry|last=Lodriguss|website=|date=|publisher=|lang=en|url-status=|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060901185541/http://www.astropix.com/|archive-date=2006-09-01}}</ref> Аӡәырҩы азҿлымҳаҩцәа рхы рзыркуеит хазы игоу аобиектқәа, аобиектқәа рыхкқәа, ма ахҭысқәа рыхкқәа.
Азҿлымҳаҩцәа реиҳараҩык иубаратәы иҟоу аспектр аҿы аус руеит, аха ирацәам урҭ рыхәҭак даҽа цәқәырԥақәак рҿы аԥышәарақәа мҩаԥыргоит. Уахь иаҵанакуеит иаабац ателескопқәа рҿы аинфраҟаԥшьтә рыцқьагақәа рхархәара, иара убасгьы [[радиотелескоп|арадиотелескопқәа]] рхархәара. Азҿлымҳаратә [[радиоастрономия|радиоастрономиа]] ашьаҭаркҩы [[Карл Янский|Карл Иански]] 1930-тәи ашықәсқәа рзы арадио ацәқәырԥақәа рыла ажәҩан ацклаԥшра далагеит.<ref>{{cite web|url=http://www.nrao.edu/whatisra/hist_jansky.shtml|title=Karl Jansky and the Discovery of Cosmic Radio Waves|author=Ghigo, F.|website=|date=2006-02-07|publisher=[[Национальная радиоастрономическая обсерватория|National Radio Astronomy Observatory]]|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060831105945/http://www.nrao.edu/whatisra/hist_jansky.shtml|archive-date=2006-08-31}}</ref> Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа шьоукы рхы иадырхәоит аҩнтәи телескопқәа реиԥш, аханатә астрономтә еиҿкаарақәа рзы идыргылаз, аха уажәы азҿлымҳаҩцәа рхархәаразы иаарту арадиотелескопқәагьы (аҵарадырратә институт дуқәа рзы еиԥш).<ref>{{cite web|url=http://www.users.globalnet.co.uk/~arcus/cara/|title=Cambridge Amateur Radio Astronomers|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24}}</ref>
Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа уажәраанӡагьы ари аҭҵаарадырраҿы рлагала аҟаҵара иаҿуп. Ари зхыԥхьаӡара рацәам адисциплинақәа иреиуоуп, урҭ рлагала рацәазар ахьауа. Лассы-лассы урҭ астероидқәа рыла аеҵәақәа рыҵәахра рбоит, насгьы арҭ адыррақәа рхы иадырхәоит астероидқәа рорбитақәа рышьақәырӷәӷәаразы.<ref>{{cite web|url=http://www.lunar-occultations.com/iota/iotandx.htm|title=The International Occultation Timing Association|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060821180723/http://www.lunar-occultations.com/iota/iotandx.htm|archive-date=2006-08-21}}</ref> Азҿлымҳаҩцәа зны-зынла акометақәа рыԥшаауеит, насгьы аӡәырҩы урҭ рахьтә иааиԥмырҟьаӡакәа зҽызыԥсахуа аеҵәақәа ирыхәаԥшуеит.<ref>{{cite web|url=http://cbat.eps.harvard.edu/special/EdgarWilson.html|title=Edgar Wilson Award|author=|website=|date=|location=|publisher=IAU Central Bureau for Astronomical Telegrams|lang=en|access-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024202325/http://www.cbat.eps.harvard.edu/special/EdgarWilson.html|archive-date=2010-10-24}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aavso.org/|title=American Association of Variable Star Observers|author=|website=|date=|publisher=AAVSO|lang=en|access-date=2010-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100202050715/http://www.aavso.org/|archive-date=2010-02-02}}</ref> Ацифратә технологиақәа рхырхарҭаҿы иҟоу аихьӡарақәа азҿлымҳаҩцәа алшара рнаҭеит астрофотоҭыхраҿы аԥхьацара ду аиуразы.
== Аҵараҿы ==
[[2009|2009-тәи ашықәс]] [[ООН]] [[Международный год астрономии|Жәларбжьаратәи астрономиа ашықәс]] ҳәа ирыланаҳәеит. Ихадоу ахшыҩзышьҭра аҭоуп ауаажәларра рганахьала астрономиахь азҿлымҳареи аилкаареи рырӷәӷәара. Убри ахықәкы аманы есышықәса [[день астрономии|астрономиа амшгьы]] мҩаԥыргоит. 2020 шықәса цәыббрамза 24 рзы 15-тәи аилатәараҿы, насгьы 2021 шықәса хәажәкырамза 24-25 рзы [[Консультативная группа по планированию космических миссий|Акосмостә миссиа азԥхьагәаҭаразы абжьгаратә гәыԥ]] (КГПКМ) 16-тәи аилатәараҿы, иара убас 2021 шықәса амшаԥымза 30 рзы, 7-тәи Апланетатә хьчаратә Конференциаҿы, [[Секретариат ООН|ООН Амаӡаныҟәгаратә хеилакахь]] [[2029 год|2029-тәи ашықәс]] Жәларбжьаратәи апланетатә хьчара ашықәс акәны рылаҳәаразы азыҳәара алагалара иалацәажәеит.<ref>{{cite web|title=Summary of the 15th meeting of the Space Mission Planning Advisory Group (SMPAG)|url=https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting_15_-_sep_2020|publisher=ESA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505061456/https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting_15_-_sep_2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=SUMMARY OF THE 16th MEETING OF THE SPACE MISSION PLANNING ADVISORY GROUP (SMPAG)|url=https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting-16-mar-2021-|publisher=ESA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502040702/https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting-16-mar-2021-|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=PANEL: PROPOSAL FOR AN INTERNATIONAL YEAR OF PLANETARY DEFENSE|url=https://atpi.eventsair.com/QuickEventWebsitePortal/7th-iaa-planetary-defense-conference-2021/website/Agenda/AgendaItemDetail?id=c85a586a-b709-4935-a858-7bdd1365b84b|publisher=IAA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502040702/https://atpi.eventsair.com/QuickEventWebsitePortal/7th-iaa-planetary-defense-conference-2021/website/Agenda/AgendaItemDetail?id=c85a586a-b709-4935-a858-7bdd1365b84b|url-status=live}}</ref>
Астрономиа СССР ашколқәа рҿы хаз маҭәарк аҳасабала иаларгалеит 1932 шықәсазы (абыжьбатәии ажәабатәии аклассқәа рҿы), 1935 шықәсазы уи ажәабатәи аклассахь ииаргеит. 1993 шықәса инаркны астрономиа [[факультатив|ахарҭәааратә ҵарақәа]] рахь ииагахеит, насгьы аҵаратә программа аҟынтәи иӡит ҳәа ҳҳәар ҳалшоит.<ref>{{статья |автор=Черепащук А. М. |заглавие=Пришли к торжеству Средневековья: что дальше? |ссылка=http://klnran.ru/wp-content/uploads/2015/12/BVZN_16.pdf |автор издания=Комиссия РАН по борьбе с лженаукой и фальсификацией научных исследований |издание=[[В защиту науки]] |год=2015 |номер=16 |язык= |тип= |месяц= |число= |том= |страницы= |issn= |archive-date=2019-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113172538/http://klnran.ru/wp-content/uploads/2015/12/BVZN_16.pdf }}</ref><ref>{{книга|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|заглавие=Астрономия. Популярные лекции |издание=Изд. 2-е, расширенное |место=М. |издательство=МЦНМО |год=2019 |страниц=352 |isbn=978-5-4439-2823-4 |страницы=3}}</ref> [[ВЦИОМ]] аҭҵаарақәа рыла, 2007 шықәсазы Урыстәыла ауааԥсыра рҟынтәи 29% Адгьыл Амра иакәшом, аха Амра Адгьыл иакәшоит ҳәа ргәы иаанагон, 2011 шықәсазы Урыстәыла ауааԥсыра рҟынтә уажәшьҭа 33% абри агәаанагара иақәшаҳаҭын. 2017 шықәса цәыббрамза 1 инаркны Урыстәылатәи ашколқәа рҿы астрономиа арҵара ҩаԥхьа ихымԥадатәны иҟалеит (ажәабатәи, мамзаргьы жәеизатәи аклассқәа рҿы).<ref>{{cite web |url=https://meduza.io/news/2017/04/03/uroki-astronomii-vvedut-v-rossiyskih-shkolah-s-novogo-uchebnogo-goda |title=Уроки астрономии введут в российских школах с нового учебного года |date=2017-04-03 |publisher=Meduza |lang=ru |access-date=2018-10-06 |archive-date=2018-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006075502/https://meduza.io/news/2017/04/03/uroki-astronomii-vvedut-v-rossiyskih-shkolah-s-novogo-uchebnogo-goda |url-status=live }}</ref>
== Адыррақәа реихшара асистемақәа рҿы ахыԥхьаӡарамаӡақәа ==
* [[Универсальная десятичная классификация|УДК]] 52
* [[Государственный рубрикатор научно-технической информации|Аҭҵаарадырра-техникатә информациа аҳәынҭқарратә рубрикатор]] (ГРНТИ) (2001 нӡа): [http://www.gsnti-norms.ru/norms/common/doc.asp?0&/norms/grnti/gr41.htm 41 АСТРОНОМИА]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=2019-08|bot=InternetArchiveBot }}
== Шәахә. иара убас ==
* [[Астроном]]
* [[Астрономия в России|Астрономиа Урыстәыла]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2|refs=
<ref name=cox2000>{{книга
|заглавие=Allen's Astrophysical Quantities
|год=2000
|ссылка=https://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA124
|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]]
|страницы=124
|место=New York
|isbn=0-387-98746-0
|язык=en
|ответственный=Cox, A. N.
}}</ref>
}}
== Алитература ==
* {{книга |автор=Кононович Э. В., Мороз В. И. |ссылка=http://astro-archive.prao.ru/books/showBook.php?idBook=137 |заглавие=Общий курс Астрономии |ответственный=Под ред. Иванова В. В. |издание=2-е изд |место=М. |издательство=Едиториал УРСС |год=2004 |страниц=544 |серия=Классический университетский учебник |isbn=5-354-00866-2 |ref=Кононович и Мороз |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206002332/http://astro-archive.prao.ru/books/showBook.php?idBook=137|archive-date=2012-02-06}}{{v|2012|10|31}}
* {{книга |автор=Стивен Маран. |заглавие=Астрономия для «чайников» |оригинал=Astronomy For Dummies |ссылка=https://archive.org/details/astronomyfordumm0000mara|место=М. |издательство=«[[Диалектика (издательство)|Диалектика]]»|год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/astronomyfordumm0000mara/page/256 256] |isbn=0-7645-5155-8}}
* {{книга|автор=Повитухин Б. Г. |заглавие=Астрометрия. Небесная механика: Учебное пособие |место=Бийск |издательство=НИЦ БиГПИ |год=1999 |страниц=90}}
* {{книга|автор=[[Фламмарион, Камиль|К. Фламмарион]] |заглавие=Живописная астрономия |ссылка=https://books.google.com/books?id=RtQbHQAACAAJ |место=Санкт-Петербург |год=1900}}
* {{книга|автор=[[Фламмарион, Камиль|К. Фламмарион]] |заглавие=[[s:Жители небесных миров (Фламмарион)|Жители небесных миров]] |место=С.-Пб |издательство=Типография А. Траншели |год=1876 |том=1—2}}
== Азхьарԥшқәа ==
{{Навигация
|Портал = Астрономия
|Викисловарь = астрономия
|Викиучебник = Категория:Астрономия
|Викитека = Категория:Астрономия
}}
* [https://web.archive.org/web/20070926231451/http://www.literature.at/elib/index.php5?title=Astronomy_-_A_History_-_George_Forbes_-_1909 Astronomy — A History — G. Forbes — 1909 (eLib Project)] {{Анеишьа амам азхьарԥш|число=21|месяц=05|год=2013}}
* ''К. Л. Баев'', ''В. А Шишаков''. [http://tapemark.narod.ru/miroved/index.html «Начатки мироведения» (1947)] {{Wayback|url=http://tapemark.narod.ru/miroved/index.html |date=20080803063028 }}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Астрономия|[[Клейбер, Иосиф Андреевич|Клейбер И. А.]]}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Астрогнозия}}
{{ВС}}
{{Области естествознания}}
{{Семь свободных искусств}}
[[Категория:Астрономия|Астрономия]]
b9y773kqt5vzf2z1b48327p7qckdpkp
168065
168064
2026-06-16T16:14:49Z
Nart17
17397
Машинамшаны акьыԥхь (ruab pipeline) — тест
168065
wikitext
text/x-wiki
{{Комплексная наука
|Тема = [[Естествознание|Аԥсабараҭҵаара]]
|Название = Астрономиа
|Другие названия = {{lang-en|Astronomy}}
|Иллюстрирование = [[Файл:Crab Nebula.jpg|270px|{{center|[[Крабовидная туманность|Акраб наҟәыра]] амозаикатә ҭыхымҭа. [[НАСА]] иаԥнаҵеит [[Хаббл (телескоп)|Хаббл]] ҳәа изышьҭоу акосмостә телескоп ахархәарала, 1999-2000 шықәсқәа рзы.}}]]
|Предмет изучения = [[наблюдаемая вселенная|Иубарҭоу адунеи]]
|Период зарождения = [[XVIII век|XVIII ашәышықәса]]
|Основные направления = [[небесная механика|ажәҩантә механика]], [[астрофизика|астрофизика]], [[космология|акосмологиа]], [[планетология|апланетологиа]], уҳәа убас иҵегьы.
}}
'''Астрономиа''' (ажәытә бырз. быз. ἄστρον - “аеҵәа” , νόμος – “азакәан”) – [[Вселенная|Адунеи]] иазку [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырра]], [[небесное тело|ажәҩантә цәеижьқәеи]] ([[Планета|апланетақәа]], [[Звезда|аеҵәақәа]], [[Астероиды|астероидқәа]], уб. иҵ.) [[система|асистемақәеи]] ахьыҟоу, [[механическое движение|рныҟәара]], рышьақәгылашьа, рхылҵшьҭра, рыҿиара ҭызҵаауа.<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
Хықәкыла, астрономиа иҭнаҵаауеит [[Амра|Амреи]] егьырҭ [[звезда|аеҵәақәеи]], [[Солнечная система|Амратә система]] [[планета|апланетақәеи]] урҭ [[спутники планет|рымҩанызақәеи]], [[экзопланета|аекзопланетақәа]], [[астероид|астероидқәа]], [[комета|акометақәа]], [[метеороид|аметеороидқәа]], [[межпланетное вещество|апланетабжьаратәи алыҵ]], [[межзвёздная среда|аеҵәабжьаратәи алыҵ]], [[пульсар|апульсарқәа]], [[чёрная дыра|акылҳара еиқәаҵәақәа]], [[Туманность|анаҟәрақәа]], [[галактика|агалактикақәеи]] урҭ [[скопление галактик|реилаҵәарақәеи]], [[квазар|акуазарқәа]] уҳәа уб. иҵ.<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
== Ахьӡ аетимологиа ==
[[Термин|Атермин]] «астрономиа» (ажәытә бырз. быз. ἀστρονομία) [[Древнегреческий язык|ажәытә бырзен бызшәала]] ἀστήρ, ἄστρον (астер, астрон) - “[[звезда|аеҵәа]]”; νόμος (номос) — «аҵас, ашьақәыргылара, азакәан».<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
== Аҭоурых ==
{{Main|Астрономиа аҭоурых}}
Астрономиа зегь реиҳа ижәытәӡоу, иреиҳабӡоу [[Естественные науки|аҭҵаарадыррақәа]] иреиуоуп. Уи ауаатәыҩса рҭахрақәа ирхылҿиааит.
Адгьыл аҿы ауаа ықәнагалеижьҭеи, урҭ еснагь ажәҩан аҿы ирбоз иазҿлымҳан. Ажәытәӡатәи аамҭақәа раангьы урҭ игәарҭеит ажәҩан аҿы иҟоу амаҭәарқәа рныҟәареи аамҭа-аамҭала аҳауа аҽыԥсахрақәеи шеидҳәалоу. Усҟан астрономиа ӷәӷәала [[астрология|астрологиа]] иалаҩашьаны иҟан.
Ажәытәӡатәи адгьылқәаарыхҩцәа аеҵәақәеи еҵәаџьааи ахьыҟаз ала ашықәс аамҭақәа ралагамҭа еилыркаауан. Еиҭаҵуаз ажәларқәа [[Амра|Амреи]] аеҵәақәеи рыла амҩақәҵара рыман. Ашықәсқәа рыԥхьаӡара аҭахра иахҟьаны амзар аԥҵарагьы ҟалеит. Аҭоурых аԥхьатәи аамҭақәа рзы инхоз ауааҵәҟьагьы Амреи, [[Амза|Амзеи]], еҵәақәаки ргылареи рҭашәареи ирыдҳәалоз ахҭыс хадақәа рдыруан . Амреи Амзеи ртыҩкра аамҭа-аамҭала еиҭаҟалараны ишыҟоу еилкаауижьҭеи акрааҵуеит. Ижәытәӡоу аҩыратә хыҵхырҭақәа рҟны иуԥылоит астрономиатә цәырҵрақәа рыхҳәаақәа, иара убасгьы ажәҩантә жәеижь лашақәа ргылареи рҭахареи аамҭа аԥхьагәаҭаразы имариаӡоу аԥхьаӡаратә схемақәа, аамҭа аԥхьаӡара аметодқәа, амзар ахылаԥшра.
[[Первобытное общество|Аҭоурыхԥхьатәи акультурақәеи]] ажәытәӡатәи [[цивилизация|ацивилизациақәеи]] рышьҭахь иаанрыжьит ирацәаны астрономиатә [[артефакт (археология)|артефактқәа]], урҭ ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара азакәанеизшәарақәа шырдыруа аазырԥшуа. Ҿырԥштәык аҳасабала иаагазар ауеит [[древнеегипетская астрономия|абиԥараԥхьатәи Ажәытәӡамысратәи абаҟақәеи]] [[Стоунхендж|Стоунхенџьи]]. [[Вавилонская астрономия|Вавилонаа]], [[Астрономия Древней Греции|аберзенцәа]], [[Китайская астрономия|акитаиуаа]], [[Индийская астрономия|индиауаа]], [[Астрономия майя|маиаа]], [[Астрономия инков|аинкқәа]] раԥхьатәи рцивилизациақәа уахынла [[небосвод|ажәҩан]] аметодикатә хылаԥшрақәа ирылагахьан.
Астрономиа қәҿиарала аҿиара иаҿын Ажәытәтәи Вавилон, Мысра, Китаи, Индиа. Китаитәи ашықәсҩыраҿы иануп ҳера ҟалаанӡа 3-тәи азқьышықәсазы иҟалаз Амра атыҩкра. Аҿиара зауз арифметикеи агеометриеи рышьаҭала Амреи, Амзеи, апланета лашақәеи рныҟәарақәа реилзыркаауаз иагьаԥхьагәазҭоз атеориақәа Абжьарадгьылмшын атәылақәа рҿы ақьырсианра ҟалаанӡатәи аамҭа аҵыхәтәантәи ашәышықәсақәа рзы иаԥҵан. Имариоу, аха хәарҭара злоу амыругақәа ирыцны, урҭ Аҿыцҿиара аепоханӡа апрактикатә хықәкқәа рымаҵ руан.
Особенно большого развития достигла астрономия в Древней Греции. [[Пифагор]] впервые пришёл к выводу, что Земля имеет шарообразную форму, а [[Аристарх Самосский]] высказал предположение, что Земля вращается вокруг Солнца. [[Гиппарх]] во II в. до н. э. составил один из первых [[Звёздный каталог Гиппарха|звёздных каталогов]]. В произведении Птолемея «[[Альмагест]]», написанном во II в. н. э., изложена [[геоцентрическая система мира]], которая была общепринятой на протяжении почти полутора тысяч лет.
Абжьаратәи ашәышықәсақәа раан Мрагыларатәи атәылақәа рҿы астрономиа аҿиара ду аиуит. Астрономиеи астрологиеи раԥхьаӡакәны еиҟәиҭхеит 10-тәи ашәышықәсазы аҵарауаҩ [[аль-Фараби|ал-Фараби]], итрактат «[[Трактат об астрологии (аль-Фараби)|Еҵәақәа ражәаҳәарақәа рҿы ииашоуи ииашами]]» аҟны. 9-тәи ашәышықәсазы, [[Аль-Андалус|андалусиатәи]] аҵарауаҩ [[Аббас ибн Фирнас|ибн Фирнас]] Адунеи аҿы апланетақәеи аеҵәақәеи рныҟәара аазырԥшуа амыруга аԥиҵеит.<ref>{{Статья|ссылка=http://dx.doi.org/10.2307/3101411|автор=Lynn White|заглавие=Eilmer of Malmesbury, an Eleventh Century Aviator: A Case Study of Technological Innovation, Its Context and Tradition|год=1961|издание=Technology and Culture|том=2|выпуск=2|страницы=97|issn=0040-165X|doi=10.2307/3101411}}</ref> 994 ашықәсазы, Абжьаратәи Азиатәи астроном [[Абу Махмуд аль-Худжанди|Ал-Хуџьанди]] раԥхьаӡатәи аҭӡамцтә [[секстант]] дуӡӡа ҟаиҵеит, уи [[Наклон оси вращения|Адгьыл аҵәҩан анаара]] («аеклиптика анаара») ииашаны аилкааразы иҟаҵан, 2 минуҭк заҵәык рыла агха аманы. Аҵарауаҩ [[Али ибн Ридван|Али ибн Ридуан]] 1006 шықәсазы игәеиҭаз уажәы [[SN 1006]] ҳәа изышьҭоу [[Сверхновая звезда|супериҿыцу аеҵәа]] зегь реиҳа [[Письменная история|инарҭбааны ахҳәаа]] азиуит.<ref>{{Cite web|url=http://celestialdelights.info/pub/SN1006_2.htm|title=Celestial Delights Online {{!}} Star light, star brightest|website=web.archive.org|date=2007-03-11|access-date=2024-06-08|archive-date=2007-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070311135851/http://celestialdelights.info/pub/SN1006_2.htm|url-status=bot: unknown}}</ref> [[Астрономия исламского Средневековья|Аԥсылмантә дунеи астрономиа]] 16-тәи ашәыш. Анҵәамҭанӡа аҿиара иаҿын.<ref>{{Книга|заглавие=Encyclopaedia of the history of science, technology, and medicine in non-western cultures|ссылка=https://archive.org/details/encyclopaediaofh0000unse|ответственный=Helaine Selin|год=1997|место=Dordrecht; Boston|издательство=Kluwer Academic|страниц=1117|isbn=978-0-7923-4066-9}}</ref> Убас, [[Такиюддин аш-Шами|Такиуддин аш-Шами]] 1577–80 шықәсқәа рзы иаԥиҵеит аамҭа секундла изыԥхьаӡоз амеханикатә [[астрономические часы|астрономиатә сааҭқәа]], уи 16-тәи ашәышықәсазы апрактикатә астрономиаҿы зегь реиҳа ихадоу алагала ҿыцқәа иреиуоуп, избан акәзар уаанӡатәи асааҭқәа астрономиатә хықәкқәа рыла рхархәаразы иахьынӡарыхәҭаз ииашамызт.
16-тәи ашәышықәса инаркны Европа астрономиа аҿиара иалагоит. Ахәаахәҭреи амшынныҟәареи рыҿиареи, ааглыхра ашьаҭаркреи иадҳәаланы аҭахра ҿыцқәа цәырҵуа иалагеит, урҭ адин анырра аҟынтәи аҭҵаарадырра ахақәиҭтәра иацхрааит, насгьы аартра дуқәа жәпакы ирызнанагеит.
[[Естествознание|Аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] зегьы рыҟнытә астрономиа еиҳарак [[папская курия|Римтәи акуриа]] аҿагылара ианиеит. 1822 шықәсазы ауп [[Святая инквизиция|аинквизициа]] официалла ианрылаҳәаз, уаанӡа [[Католическая церковь|акатоликтә уахәама]] иамаз агәаанагарақәа ирҿагыланы, Адгьыл аныҟәашьеи Амра амҵысреи ирызку аӡбарақәа зну ашәҟәқәа [[Рим]] ркьыԥхьра азин шрымоу. Уи ашьҭахь, 1835 шықәсазтәи [[Индекс запрещённых книг|изиным ашәҟәқәа риндекс]] анҭыҵ, [[Коперник, Николай|Коперник]], [[Кеплер, Иоганн|Кеплер]], [[Галилей, Галилео|Галилеи]] рыхьӡқәа уантәи ианыхын.<ref>Брокгаузи Ефрони рэнциклопедиатә жәар, «Индекс».</ref>
Аҭҵаарадырратә астрономиа инагӡаны иалкаахеит [[Эпоха Возрождения|Аҿыцҿиара]] аамҭазы, насгьы уи азы акыр аамҭа аҭаххеит. Аха [[телескоп|ателескоп]] аӡбара мацара ауп астрономиа иахьатәи ихьыԥшым аҭҵаарадырра аҟынӡа аҿиара алзыршаз.
Ҭоурыхла астрономиа иаҵанакуан [[Астрометрия|астрометриа]], [[Астрономическая навигация|аеҵәақәа рыла амҩақәҵара]], [[Наблюдательная астрономия|ахылаԥшратә астрономиа]], [[Календарь|амзарқәа]] рыҟаҵара, уимоу [[Астрология|астрологиагьы]]. Иахьа азанааҭтә астрономиа [[Астрофизика|астрофизика]] [[синоним|асиноним]] аҳасабала иԥхьаӡоуп.
Иахьатәи астрономиа аира иадырҳәалоит Птолемей идунеи агеоцентртә система мап ацәкра (2-тәи ашәышықәса) насгьы уи Николаи Коперник игелиоцентртә системала аԥсахра (16-тәи ашәышықәса азбжа), ажәҩантә цәеижьқәа ателескоп ахархәарала рыҭҵаара алагара(Галилеи, 18-тәи ашәыш. алагамҭа), адунеизегьтәи агравитациа азакәан аартра ([[Исаак Ньютон|Исаак Ниутон]], 17-тәи ашәышықәса анҵәамҭа). 18-19-тәи ашәышықәсақәа астрономиазы Амратә система, ҳ-Галактика, иара убас аеҵәақәа, Амра, апланетақәа, егьырҭ акосмостә цәеижьқәа рфизикатә ҟазшьақәа ирызку адыррақәа реизгара иаамҭан.
20-тәи ашәышықәсазы иҟалаз аҭҵаарадырра-техникатә револиуциа, астрономиеи, ҷыдала астрофизикеи рыҿиараҿы анырра ду анаҭеит.
Аоптикатә телескоп дуқәа рцәырҵреи, згәылҭәаара ҳараку арадиотелескопқәа раԥҵареи, системала ахылаԥшрақәеи рыбзоурала, Амра миллиардла аеҵәақәа злахәу адырган еиԥшу асистема дуӡӡа – [[Млечный Путь|агалактика]] иахәҭакны ишыҟоу аартра алнаршеит. 20-тәи ашәышықәса алагамҭазы астрономцәа игәарҭеит ари асистема миллионла иҟоу иара иеиԥшу агалактикақәа ишреиуоу.
Егьырҭ агалактикақәа раартра агалактика анҭыҵтәи астрономиа аҿиара иацхрааит. Агалактикақәа рспектрқәа рыҭҵаара [[Эдвин Хаббл|Едвин Хаббл]] илнаршеит 1929 азы «[[Закон Хаббла|агалактикақәа реиԥхьыттара]]» ҳәа изышьҭоу ацәырҵра алкаара, уи анаҩс Адунеи азеиԥш ҽырҭбаара шьаҭас иҟаҵаны аҵакы гәылыршәахеит.
Атмосфера анҭыҵтәи астрономтә гәаҭарақәа рзы аракетақәеи адгьылтә мҩанызақәеи рхархәара иахҟьаны акосмостә цәеижьқәа рыхк ҿыцқәа аартхеит: арадиогалактикақәа, аквазарқәа, апульсарқәа, арентгентә шәахәаркырақәа рхыҵхырҭақәа, уҳәа убас иҵегьы. Ишьақәыргылан аеҵәақәа револиуциа атеариеи Амратә система акосмогониеи рышьаҭақәа. 20-тәи ашәышықәсазтәи астрофизиказы еихьӡара дуны иҟалеит арелиативисттә космологиа — Адунеи аеволиуциа атеориа.
Астрономиа — иазыҟаҵам ауаа макьанагьы зҽалархәра рылшо, зхыԥхьаӡара рацәам аҭҵаарадыррақәа иреиуоуп: [[любительская астрономия|азҿлымҳаратә астрономиа]] акыр зҵазкуа астрономиатә аартрақәа жәпакы рҿы ахатә лагала ҟанаҵеит.
== Астрономиа аҭҵаарадырратә дисциплина аҳасабала аиҿартәышьа ==
[[Файл:Moon Dedal crater.jpg|мини|Амзатә астрономиа: Асахьаҿы иаагоу акратер ду [[Дедал (лунный кратер)|Дедал]] ауп, [[Аполлон-11|Аполлон 11]] аусзуҩцәа [[1969]] азы [[Амза]] ахыкәшара аамҭазы иҭырхыз. Акратер Амза иубарҭам аган агәҭа азааигәара иҟоуп, уи аикәшара 93 км иҟоуп.]]
[[Файл:grav.lens1.arp.750pix.jpg|мини|Агалактиканҭыҵтәи астрономиа: [[гравитационная линза|агравитационтә блаҷрақәа]]. Иубарҭоуп ииаҵәоу аиқәҳәалаԥшра змоу обиектқәак, урҭ иррацәоу галактикак асахьақәа роуп, афото агәҭа иазааигәоу агалактика ҩеижьқәа реизгара иахылҿиааз [[гравитационная линза|агравитациатә линза]] аеффект абзоурала иррацәоу. Аблаҷы аизакра агравитациатә ҳәааҭаӡарала иаԥҵоуп, уи алашара ашәахәақәа ареицаҟьоит, уи иахҟьаны еиҳа ихараны иҟоу аобиект асахьа аизырҳареи аицакреи ҟалоит]]
Иахьатәи астрономиа дара-дара еидҳәалоу аҟәшақәа рыла еиҟәшоуп, убри аҟнытә астрономиа аихшара ганкахьала инықәырԥшны ауп ишыҟаҵоу.
Астрономиа аҟәша хадақәа иреиуоуп:
* [[Астрометрия|Астрометриа]] – ажәҩантә лашарбагақәа рҭыԥқәеи рныҟәареи ҭнаҵаауеит. Уаанӡа астрометриа усыс инанагӡоз ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара ҭҵааны агеографиатә координатқәеи аамҭеи икылкааны рышьақәыргылара акәын (уажәы уи азы даҽа ӡбашьақәак рхы иадырхәоит). Иахьатәи астрометриа иаҵанакуеит:
** фундаменталтә астрометриа, дҵас измоу агәаҭарақәа рыла ажәҩантә цәеижьқәа ркоординатқәа рышьақәыргылара, аеҵәақәа рҭыԥқәа ркаталогқәа реиқәыршәара, астрономиатә параметрқәа рыԥхьаӡаратә ҵакқәа рышьақәыргылара — алашарбагақәа ркоординатқәа закәанеизшгәаралатәи рҽыԥсахрақәа ҳасабс ргара алзыршо ашәагаақәа;
** еиуеиԥшым акоординаттә системақәа рыла ажәҩантә цәеижьқәа рҭыԥқәеи рныҟәареи рзы аматематикатә методқәа аԥызҵо [[сферическая астрономия|асфератә астрономиа]], иара убасгьы аамҭа цацыԥхьаӡа алашарбагақәа ркоординатқәа иааиԥмырҟьаӡакәа рҽыԥсахра атеориа;
* [[Теоретическая астрономия|Атеориатә астрономиа]] ажәҩантә цәеижьқәа рорбитақәа рҭыԥқәа рҟынтәи рыԥшааразы аметодқәеи, насгьы ажәҩантә цәеижьқәа рорбитақәа рҟны еилкаау аелементқәа рыла рефемеридқәа (иубарҭоу аҭыԥқәа) рыԥхьаӡаразы аметодқәеи ҳанаҭоит ([[обратная задача|аҭактә дҵа]]).
* [[Небесная механика|Ажәҩантә механика]] адунеизегьтәи агравитациа амчқәа рнырра аҵаҟа ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара азакәанқәа ҭнаҵаауеит, ажәҩантә цәеижьқәа рмассақәеи рформақәеи, урҭ рсистемақәа рҭышәынтәалареи шьақәнаргылоит.
Абарҭ ах-ҟәшак еиҳарак астрономиа актәи адҵа рыӡбоит (ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара аҭҵаара), урҭ лассы-лассы ''аклассикатә астрономиа'' ҳәа иашьҭоуп.
* [[Астрофизика|Астрофизика]] ажәҩантә обиектқәа рышьақәгылашьеи, рфизикатә ҟазшьақәеи, рхимиатә еилазаареи ҭнаҵаауеит. Уи еиҟәшоуп: а) [[Наблюдательная астрофизика|апрактикатә (ахылаԥшратә) астрофизика]] ҳәа, зҟны астрофизикатә ҭҵаарақәа рыпрактикатә методқәеи урҭ ирышьашәало ахархәагақәеи амыругақәеи ӡбахо, хархәарагьы ахьаҭахо; б) [[Теоретическая астрофизика|атеориатә астрофизика]] ҳәа, зҟны афизика азакәанқәа рышьаҭала, игәаҭоу афизикатә цәырҵрақәа рзы аилыркаарақәа ҟаҵоу.
Астрофизика аҟәшақәа жәпакы иҷыдоу аҭҵаара аметодқәа рыла иалкаахоит
* [[Звёздная астрономия|Аеҵәатә астрономиа]] аеҵәақәа, аеҵәатә системақәа, аеҵәабжьаратәи аматериа аҭыԥҭаӡараҿы раларҵәашьеи рныҟәареи азакәанеизшәарақәа ҭнаҵаауеит, урҭ рфизикатә ҷыдарақәа ҳасаб рзуны.
* [[Космохимия|Акосмохимиа]] иҭнаҵаауеит акосмостә цәеижьқәа рхимиатә еилазаара, Адунеи аҿы ахимиатә элементқәа рырацәареи рыларҵәареи рзакәанқәа, акосмостә материа ашьақәгылараан [[атом|атомқәа]] реилаҵареи реиҭанеиааиреи амҩаԥысшьа. Зны-зынла иалыркаауеит арыдаркыратә космохимиа, арыдаркыратә еилаҳара апроцессқәеи акосмостә цәеижьқәа ризотоптә еилазаареи ҭызҵаауа. Ануклеогенез акосмохимиа аҳәаақәа ирҭагӡаны иахәаԥшӡом.
Арҭ аҩ-ҟәшак рҿы шамахамзар астрономиа аҩбатәи адҵа азҵаарақәа аӡбара рыҭахоит(ажәҩантә цәеижьқәа реиҿкаашьа).
* [[Космогония|Акосмогониа]] ажәҩантә цәеижьқәа рхылҵшьҭреи револиуциеи ирызку азҵаарақәа ҭнаҵаауеит, ҳадгьылгьы уахь иналаҵаны.
* [[Космология|Акосмологиа]] Адунеи аиҿкаареи аҿиареи рзеиԥш закәанеизшәарақәа ҭнаҵаауеит.
Ажәҩантә цәеижьхәҭақәа ирызкны еизгоу адыррақәа зегьы шьаҭас иҟаҵаны, астрономиа аҵыхәтәантәи аҩ-ҟәшак ахԥатәи уи адҵа (ажәҩантә цәеижьқәа рхылҵшьҭреи револиуциеи) рыӡбоит.
Азеиԥш астрономиа акурс аҿы еиуеиԥшым астрономиа аҟәшақәа ироуз ихадоу аметодқәеи ихадаӡоу алҵшәақәеи ирызку адыррақәа системала раарԥшра мҩаԥысуеит.
[[XX век|20-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы ишьақәгылаз ахырхарҭа ҿыцқәа иреиуоуп [[археоастрономия|археоастрономиа]], ижәытәӡатәу ауаа растрономиатә дыррақәа ҭызҵаауа, [[Адгьыл]] [[прецессия|апрецессиа]] ацәырҵра ашьаҭала ажәытә ргыларақәа ррыцхәыркраҿы ацхыраара ҟазҵо.
=== Аеҵәатә астрономиа ===
[[Файл:Ant Nebula.jpg|мини|Апланетатә наҟәра [[туманность Муравей|Ашышкамс]] - Mz3. Иԥсуа агәҭантәи аеҵәа аҟынтәи арчы аҭыҵра асимметриа амоуп, иаабац атҟәацрақәа рҟынтәи еилаҩынтуа ацҟьарақәа иреиԥшымкәа]]
[[Звезда|Аеҵәақәеи]] [[Звёздная эволюция|аеҵәақәа револиуциеи]] рыҭҵаара [[Вселенная|Адунеи]] аилкаараҿы хадара злоу аҵак ду амоуп. Астрономцәа аеҵәақәа ҭырҵаауеит ахылаԥшрақәагьы, атеориатә модельқәагьы рыцхыраарала, уажәы акомпиутертә ԥхьаӡаратә шьақәыргылашьагьы рхы иархәаны.
[[Формирование звезды|Аеҵәақәа рышьақәгылара]] асабарчытә [[Туманность|наҟәырақәа]] рҟны имҩаԥысуеит.<ref>{{Акьыԥхьра|1=книга|часть=Звездообразование|часть ответственный=[[Марочник, Леонид Самойлович|Марочник Л. С.]]|заглавие=Физика космоса: Маленькая энциклопедия|год=1986|ответственный=Редкол.: [[Сюняев, Рашид Алиевич|Р. А. Сюняев]] (Гл. ред.) и др|издание=2-е изд|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|тираж=70000|страницы=262—267|страниц=783|ссылка=http://www.astronet.ru/db/FK86/|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1188771|архив дата=2022-04-01|архив=https://web.archive.org/web/20220401053637/http://www.astronet.ru/db/FK86/}}</ref> Иахьынӡахәҭоу еиларӷәӷәоу анаҟәрақәа рҭыԥқәа агравитациа амчала аҽеилацалара рылшоит, абри аҭагылазаашьаҿы иоужьхо амчхара абзоурала аҽырԥхо. Аҳауаҟәандара иахьынӡаҭаху ианшлакь, [[Протозвезда|апротоеҵәа]] агәыцә аҟны [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциақәа]] ирылагоит, нас уи еҵәахоит.
[[водород|Аӡрии]] [[гелий|агелии]] раҵкыс ихьанҭоу аелементқәа шамахак зегьы аеҵәақәа рҿы [[Нуклеосинтез|ишьақәгылоит]].
== Астрономиа иҭнаҵаауа амаҭәари адҵақәеи ==
* [[Астрометрия|Астрометриа]]
** [[Созвездие|Аеҵәаџьаақәа]]
** [[Небесная сфера|Ажәҩантә сфера]]
** [[Системы небесных координат|Ажәҩантә координаттә системақәа]]
** [[Аамҭа|Аамҭа]]
* [[Небесная механика|Ажәҩантә механика]]
* [[Астрофизика]]
** [[Звёздная эволюция|Аеҵәақәа револиуциа]]
** [[Нейтронная звезда|Анеитронтә еҵәақәеи]] [[Чёрная дыра|акылҳара еиқәаҵәақәеи]]
** [[Астрофизическая гидродинамика|Астрофизикатә гидродинамика]]
* [[Галактика|Агалактикақәа]]
** [[Млечный Путь|Ауасарымҩа]]
** [[Строение галактик|Агалактикақәа рышьақәгылашьа]]
** [[Эволюция галактик|Агалактикақәа револиуциа]]
** [[Активные ядра галактик|Агалактикақәа аус зуа ргәыцәқәа]]
* [[Космология|Акосмологиа]]
** [[Красное смещение|Аиҭасра ҟаԥшь]]
** [[Реликтовое излучение|Ареликттә радиациа]]
** [[Большой взрыв|Атҟәацра ду атеориа]]
** [[Скрытая масса|Аматериа лашьца]]
** [[Тёмная энергия|Аенергиа лашьца]]
* [[Планетология|Апланетологиа]]
[[Файл:20m radio telescope Ny-Ålesund.jpg|мини|[[Радиотелескоп|Арадиотелескопқәа]] [[астроном|астрономцәа]] рхы иадырхәо еиуеиԥшым [[Астрономические инструменты|аинструментқәа]] иреиуоуп.]]
Астрономиа адҵа хадақәа иреиуоуп:<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
# Иубарҭоу, насгьы [[Астрономический объект|ажәҩантә цәеижьқәа]] акосмос аҿы иахьыҟаҵәҟьоу аҭыԥқәа, урҭ рныҟәарақәа рыҭҵаара, урҭ ршәага-загақәеи рформақәеи реилкаара.
# Ажәҩантә цәеижьқәа реилазаашьа аҭҵаара, урҭ рҟны иҟоу амаҭәашьарқәа [[химия|рхимиатә]] еилазаареи [[физика|рфизикатә]] ҟазшьақәеи (аилацалара, аҟәандара, уҳәа убас иҵегьы) рыҭҵаара.
# Хазы игоу ажәҩантә цәеижьқәеи урҭ еиҿыркаауа асистемақәеи рхылҵшьҭреи рыҿиареи ирызку азҵаарақәа рыӡбара.
# [[Вселенная|Адунеи]] реиҳа изеиԥштәу аҟазшьақәа рыҭҵаара, [[Вселенная|Адунеи]] иубарҭоу ахәҭа - [[Метагалактика|Аметагалактика]] атеориа ашьақәыргылара.
Абарҭ азҵаарақәа рыӡбаразы иаҭахуп аус зуа аҭҵааратә методқәа раԥҵара — атеориатәқәа реиԥш, апрактикатәқәагьы. Актәи адҵа нагӡахоит ажәытәӡатәи аамҭақәа рзы излагахьаз кыраамҭатәи ахылаԥшрақәа рыла, насгьы 300 шықәса раахыс еицырдыруа [[механика|амеханика]] азакәанқәа рышьаҭала. Убри аҟнытә, астрономиа ари аганахьала ҳара иҳамоуп зегь реиҳа ибеиоу адыррақәа, ҷыдала [[Адгьыл]] иазааигәоу ажәҩантә цәеижьқәа рзы: [[Амза]], [[Амра]], [[планета|апланетақәа]], [[астероид|астероидқәа]], уҳәа убас иҵегьы.
Аҩбатәи адҵа анагӡара алыршахеит аспектралтә анализи [[фотография|афотоҭыхреи]] рцәырҵра абзоурала. Ажәҩантә цәеижьхәҭақәа рфизикатә ҟазшьақәа рыҭҵаара иалагеит [[XIX век|19-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы, хадара злоу апроблемақәа — аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы.
Ахԥатәи адҵазы иаҭахуп иубарҭоу аматериал аизгара. Уажәтәи аамҭазы, арҭ реиԥш иҟоу адыррақәа макьана иазхом ажәҩантә цәеижьқәеи урҭ рсистемақәеи рхылҵшьҭреи рыҿиареи апроцесс ииашаны ахҳәаа азыҟаҵаразы. Убри аҟнытә, ари ахырхарҭала иҟоу адыррақәа азеиԥш хшыҩзышьҭрақәеи, цәгьам-бзиам аиаша еиԥшу агипотезақәеи рыла иԥкуп.
Аԥшьбатәи адҵа зегь реиҳа зымҽхак дуу, насгьы зегь реиҳа иуадаҩу ауп. Апрактика ишаҳнарбо ала иҟоу афизикатә теориақәа ари апроблема аӡбаразы иазхаӡом. Иаҭахуп еиҳа изеиԥштәхоу афизикатә теориа аԥҵара, [[вещество|аматериа]] аҭагылазаашьеи афизикатә процессқәеи рыхцәажәара зылшо, [[плотность|аиҵаӷәӷәара]], [[температура|аҳауаҟәандара]], [[давление|ақәыӷәӷәара]] иреиҳаӡоу арбагақәа раан. Ари азҵаара аӡбаразы [[Вселенная|Адунеи]] ахәҭақәа рҟынтәи ахылаԥшратә дыррақәа хымԥадатәуп, миллиардла алашара шықәсақәа зыбжьоу аҭыԥқәа рҿы иҟоу. Иахьатәи атехникатә лшарақәа арҭ аганқәа хәҭа-хәҭала рыҭҵаара алдыршом. Ус ишыҟоугьы, ари адҵа уажәы зегь реиҳа ихадоуп, насгьы, [[Урыстәыла|Урыстәылагьы]] уахь иналаҵаны, еиуеиԥшым атәылақәа рҿы астрономцәа қәҿиарала аӡбара иаҿуп.
Астрономиаҿы, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿеиԥш, [[Нерешённые проблемы астрономии|иӡбам апроблемақәа]] рацәоуп.
== Астрономиатә мыругақәа ==
{{Main|Астрономиатә мыругақәа}}
* [[телескоп|Ателескопқәеи]] егьырҭ ахархәагақәеи зцу [[Астрономическая обсерватория|астрономиатә обсерваториеқәа]]
* [[Спектрограф|Аспектрограф]]
* [[Астрономический бинокль|Абинокль]]
* [[Радиотелескоп|Арадиотелескоп]]
== Ахылаԥшрақәеи астрономиа ахкқәеи ==
[[Файл:Observable_Universe_Russian_Annotations.png|мини|Иаабарҭоу Адунеи иазку агәаанагара, еиуеиԥшым [[телескоп|ателескопқәа]] рҟынтәи асахьақәа назлоу.]]
20-тәи ашәышықәсазы астрономиа ихадоу ҩ-ҟәшакны еиҟәшахеит:
# ахылаԥшратә астрономиа — ажәҩантә цәеижьқәа ирызку ахылаԥшратә дыррақәа раиура, анаҩс анализ ззухо;
# атеориатә астрономиа — астрономиатә обиектқәеи ацәырҵрақәеи ахҳәаа рзыҟазаразы амодельқәа (аналитикатәи, мамзаргьы акомпиутертәи) раԥҵара иазырхоуп.
Абарҭ аҩ-махәҭак дара-дара хеибарҭәаауеит: атеориатә астрономиа ахылаԥшратә лҵшәақәа рзы аилыркаарақәа ирышьҭоуп, ахылаԥшратә астрономиа атеориатә лкаақәеи агипотезақәеи рзы аматериал алҵуеит, насгьы урҭ ргәаҭара алнаршоит.
Астрономиатә хылаԥшрақәа реиҳарак — иубартә иҟоу алашареи егьырҭ афымцамҳалдызтә шәахәаркрақәеи рҭаҩреи анализ рыҭареи ауп иаҵанакуа. Астрономиатә хылаԥшрақәа еиҩшазар ҟалоит ашәара-зарақәа ахьымҩаԥысуа афымцамҳалдызтә спектр аҭыԥ ала.<ref>{{cite web|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|title=Electromagnetic Spectrum|publisher=NASA|lang=en|access-date=2006-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20060905131651/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|archive-date=2006-09-05}}</ref> Аспектр ахәҭақәак Адгьыл аҟынтәи иубар алшоит (даҽакала иуҳәозар, уи ахҟьа аҟынтәи), егьырҭ ахылаԥшрақәа мҩаԥысуеит аҳаракыра дуӡӡақәа рҿы, мамзаргьы акосмос аҿы мацара (Адгьыл иакәшо акосмостә ӷбақәа рҿы). Арҭ аҭҵааратә гәыԥқәа ирызку адыррақәа ҵаҟа иаагоуп.
=== Аоптикатә астрономиа ===
{{Main|Аоптикатә астрономиа}}
Аоптикатә астрономиа (иубарҭоу алашара астрономиа ҳәагьы иашьҭоуп) — зегь реиҳа ижәытәӡоу акосмос аҭҵааратә формоуп. Актәи, ахылаԥшрақәа напыла иҭырхуан. 19-тәи ашәышықәса анҵәамҭази, 20-тәи ашәышықәса аиҳараки аҭҵаарақәа афотосахьақәа рыла имҩаԥысуан.<ref name="moore1997">{{книга|заглавие=Philip's Atlas of the Universe|год=1997|издательство=George Philis Limited|место=Great Britain|isbn=0-540-07465-9|язык=en|автор=Moore, P.}}</ref> Уажәы асахьақәа роууеит ацифратә детекторқәа рыла, ҷыдала [[прибор с зарядовой связью|аиҵаҵаратә еидҳәалара змоу амыругақәа]] (ПЗС) рышьаҭаҿы иаԥҵоу адетекторқәа рыла. Иубарҭоу алашара 4000 Ǻ инаркны 7000 Ǻ рҟынӡа (400–700 нанометр) рҟынӡа инаӡоит, аха ари адиапазон аҿы ахархәара змоу амыруга ааигәатәи ультрафиолеттәи аинфраҟаԥшьтәи адиапазонқәа рыхәаԥшра алнаршоит.<ref name="moore1997"/>
=== Аинфраҟаԥшьтә астрономиа ===
{{Main|Аинфраҟаԥшьтә астрономиа}}
[[Файл:Herschel Space Observatory.jpg|мини|Аинфраҟаԥшьтә космостә телескоп «[[Гершель (космическая обсерватория)|Гершель]]»]]
Аинфраҟаԥшьтә астрономиа ажәҩантә цәеижьқәа рҟынтәи аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵрақәа рҭаҩреи анализ рзуреи иазкуп. Уи ацәқәырԥа аура иубаратәы иҟоу алашара ацәқәырԥа аура иазааигәоуп, аха аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵра ӷәӷәала атмосфера илбаанадоит, насгьы Адгьыл атмосферагьы ӷәӷәала ари адиапазон аҿы ишәахәахылҵуеит.<ref>{{cite news|author=Staff|date=2003-09-11|title=Why infrared astronomy is a hot topic|publisher=ESA|url=http://www.esa.int/esaCP/SEMX9PZO4HD_FeatureWeek_0.html|access-date=2008-08-11|lang=en}}</ref> Убри аҟнытә, аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵра аҭҵааразы аобсерваториақәа иҳараку, насгьы иҩарроу аҭыԥқәа рҿы, мамзаргьы акосмос аҿы иҟазароуп. Аинфраҟаԥшьтә спектр иубарҭоу алашара ашәахәахылҵразы мыцхәы ихьшәашәоу аобиектқәа рыҭҵаараҿы ихәарҭоуп (иаҳҳәап, аеҵәақәа ирыкәшо асабарчытә дарганқәеи апланетақәеи). Аинфраҟаԥшьтә шәахәақәа иубаратәы иҟоу алашара лбааздо асаба ԥсҭҳәақәа ирылсны ацара рылшоит, уи амолекулатә ԥсҭҳәақәеи агалактика агәыцәқәеи рҿы аеҵәа қәыԥшқәа рбара алнаршоит, [[Галактический центр|ҳгалактика агәы]] азааигәара иҟоу аеҵәақәагьы уахь иналаҵаны. Молекулақәак аинфраҟаԥштә диапазон аҟны ӷәӷәала ишәахәаркуп, уи астрономиатә обиектқәа рхимиатә еилазаара аҭҵаара алнаршоит (иаҳҳәап, акометақәа рҿы аӡы аԥшаара).<ref>{{cite news|title=Infrared Spectroscopy – An Overview|publisher=NASA/IPAC|url=http://www.ipac.caltech.edu/Outreach/Edu/Spectra/irspec.html|access-date=2008-08-11|lang=en}}</ref>
=== Аультрафиолеттә астрономиа ===
{{Main|Аультрафиолеттә астрономиа}}
Аультрафиолеттә астрономиа ацәқәырԥақәа рыҩаӡара 100 инаркны 3200 Å рҟынӡа (10–320 нанометр) иҟоу рҟны аус амоуп. Абарҭ ацәқәырԥақәа рыҩаӡарақәа рҿы иҟоу алашара Адгьыл атмосфера илбаанадоит, убри аҟнытә ари адиапазон аҭҵаарақәа мҩаԥысуеит атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҟынтәи ма акосмос аҟынтәи. Аультрафиолеттә астрономиа еиҳа ианаалоит аеҵәа цақәа рыҭҵааразы (О, В аклассқәа), избан акәзар ашәахәахылҵрақәа реиҳарак ари адиапазон аҿы имҩаԥысуеит. Арахь иаҵанакуеит егьырҭ агалактикақәеи апланетартә наҟәрақәеи рҿы иҟоу аеҵәа жәҩангәыԥшшәылақәеи, [[Сверхновая звезда|ихыхьҿыцу ацәынхақәеи]], зыԥсы ҭоу агалактикатә гәыцәқәеи рыҭҵаара. Аха, аультрафиолеттә шәахәахылҵра аеҵәабжьаратәи асаба мариала илбаанадоит, убри аҟнытә ашәарақәа рымҩаԥгараан уи аҟны арҽеирақәа алагалалатәуп.<ref name="cox2000"/>
=== Арадиоастрономиа ===
{{Main|Арадиоастрономиа}}
[[Файл:USA.NM.VeryLargeArray.02.jpg|мини|Сирокко, Ниу-Мексико, Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны [[Very Large Array|арадиотелескопқәа реизга дуӡӡа]]]]
Арадиоастрономиа – миллиметрк еиҳаны ацәқәырԥақәа рыҩаӡара змоу ашәахәахылҵрақәа рыҭҵаара ауп.<ref name="cox2000"/> Арадиоастрономиа егьырҭ астрономтә хылаԥшрақәа реиҳарак иреиԥшым, избан акәзар иҭҵаахо арадиоцәқәырԥақәа хаз-хазы афотонқәа реиԥш акәымкәа, ацәқәырԥақәа реиԥш рыхәаԥшра ауеит. Абасала, арадио цәқәырԥа амплитуда еиԥш, афазагьы шәазар ауеит, ацәқәырԥа кьаҿқәа рзы уи аҟаҵара уамак имариам.<ref name="cox2000"/>
Арадио цәқәырԥақәак астрономтә обиектқәа рҟынтәи аԥхарратә шәахәахылҵра еиԥш ишҭыҵуагьы, Адгьыл аҟынтәи иаҳбо арадиошәахәахылҵрақәа реиҳарак шьҭрала синхротронтә шәахәахылҵрақәоуп, урҭ ҟалоит аелеқтронқәа амҳалдызтә ҭыԥҭаӡараҿы ианныҟәо.<ref name="cox2000"/> Уи адагьы, аспектртә цәаҳәақәак аеҵәабжьаратәи арчы иахылҿиаауеит, иаҳҳәап, 21 см аура змоу инеитралтәу аӡри аспектртә цәаҳәа.<ref name="cox2000"/>
Арадиодиапазон аҿы акосмостә обиектқәа рыхкырацәара убарҭоуп, иаҳҳәап [[Сверхновая звезда|асуперҿыц еҵәақәа]], аеҵәабжьаратәи арчы, апульсарқәа, [[активные ядра галактик|зыԥсы ҭоу галактикатә гәыцәқәа]].<ref name="cox2000"/>
=== Арентгентә астрономиа ===
{{Main|Арентгентә астрономиа}}
Рентгентә астрономиа арентгентә диапазон аҿы иҟоу астрономиатә обиектқәа ҭнаҵаауеит. Абжьааԥны аобиектқәа арентгентә шәахәахылҵра рхылҵуеит абарҭ рыбзоурала:
* [[синхротронное излучение|синхротронтә механизм]] (амагниттә ҭыԥҭаӡарақәа рҟны еиҭаҵуа арелативисттә електронқәа)
* [[тепловое излучение|Аԥхарратә шәахәахылҵра]] арчы ахҟьа ҵаӷақәа рҟынтәи иаауа, абарҭ арбагақәа иреиҳаны иршу 10<sup>7</sup> К (10 миллион Кельвин — [[тормозное излучение|аанҿасратә шәахәахылҵра]] ҳәа изышьҭоу);
* 10<sup>7</sup> К еиҳаны ирԥхо арчытә цәеижь дуқәа рыԥхарратә шәахәахылҵра (ацәеижь еиқәа радиациа ҳәа изышьҭоу).<ref name="cox2000"/>
Арентгентә әшахәахылҵра Адгьыл атмосфера иахьылбаанадо азы, рентгентә хылаԥшрақәа еиҳарак имҩаԥысуеит аорбиталтә станциақәа, аракетақәа, ма акосмостә ӷбақәа рҟынтәи. Акосмос аҿы иҟоу еицырдыруа арентгентә хыҵхырҭақәа рахь иаҵанакуеит: иҩбоу арентгентә еҵәақәа, апульсарқәа, ахыхьҿыцқәа рыԥрцәынхақәа, аеллиптикатә галактикақәа, агалактикақәа реилазаарақәа, иара убас [[активные ядра галактик|агалактика зыԥсы ҭоу агәыцәқәа]].<ref name="cox2000"/>
=== Агамма-астрономиа ===
{{Main|Агамма- астрономиа}}
Агамма-астрономииа — астрономтә обиектқәа рҟынтәи икьаҿӡоу ацәқәырԥа змоу ашәахәахылҵрақәа рыҭҵаара ауп. Агамма-шәахәақәа ишиашоу рыцклаԥшра ҟалоит ([[Телескоп Комптон|Комптонтәи Ателескоп]] еиԥш иҟоу амҩанызақәа ирҩызоу рыла) мамзаргьы ишиашам ([[атмосферные телескопы Черенкова|Черенков татмосфератә ателескопқәа]] ҳәа изышьҭоу иҷыдоу ателескопқәа рыла). Арҭ ателескопқәа Комптон иеффект, иара убас Черенков ирадиациа реиԥш иҟоу еиуеиԥшым афизикатә процессқәа ирыхҟьаны агамма-шәахәақәа Адгьыл атмосфера ианылбаанадо иҟало иубарҭо алашара ацәырҟьарақәа рыԥшаауеит.<ref name="spectrum">{{cite web|url=http://www.pparc.ac.uk/frontiers/latest/feature.asp?article=14F1&style=feature|title=The electromagnetic spectrum|author=|first=Margaret J.|last=Penston|website=|date=2002-08-14|publisher=Particle Physics and Astronomy Research Council|lang=en|access-date=2006-08-17}}</ref>
Агамма-лашарақәа рхыҵхырҭақәа реиҳарак [[гамма-всплеск|агамма-хәыҷҟьарақәа]] роуп, урҭ агамма-шәахәақәа миллисекундқәаки зықь секундки рыбжьара ирхылҵуеит. Агамма-шәахәахылҵрақәа рхыҵхырҭақәа рҟынтәи 10% мацара роуп кыраамҭа зыԥсы ҭоу. Урҭ, рахьтә, апульсарқәа, анеитронтә еҵәақәа, насгьы активтә галактикатә гәыцәқәа рҿы иҟоу акылҳара еиқәахьы зхы хоу.<ref name="cox2000"/>
=== Астрономиа афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра иадҳәалам ===
Адгьыл аҟынтәи афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра мацара акәымкәа, егьырҭ ашәахәахылҵра ахкқәагьы убаратәы иҟоуп.
[[нейтринная астрономия|Анеитринтә астрономиа]]ҿы, иҷыдоу адгьылҵаҟатәи аобиектқәаа, иаҳҳәап, SAGE, GALLEX, Камиока II/III реиԥш иҟоу рхы иадырхәоит анеитрино арԥшааразы. Арҭ анеитриноқәа еиҳарак [[Амра]] аҟынтә иаауеит, аха иара убасгьы ахыхьҿыцтәи аеҵәақәа рҟынтәгьы.<ref name="cox2000"/><ref>{{книга
|год=1990
|заглавие=Cosmic Rays and Particle Physics
|ссылка=https://archive.org/details/cosmicrayspartic00gais
|страницы=[https://archive.org/details/cosmicrayspartic00gais/page/n9 1]—2
|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]
|isbn=0-521-33931-6
|ref=Gaisser
|язык=en
|автор=Gaisser, Thomas K.
}}</ref> Уи адагьы, ҳаамҭазтәи аобсерваториақәа акосмостә шәахәақәа рыԥшаара рылшоит, избанзар урҭ амчхара дуӡӡа змоу хәҭаҷқәоуп, урҭ Адгьыл атмосфера ианалало аҩбатәи хәҭаҷқәа ркаскадқәа ҟарҵоит. Уи адагьы, ԥхьаҟатәи анеитрино детекторқәак акосмостә шәахәақәа Адгьыл атмосфера ианақәшәо ииз ахәҭаҷқәа ишиашоу ирнырлоит.<ref name="cox2000"/>
Астрономиа аметодқәа рҿы хырхарҭа ҿыцны иҟалар алшоит [[гравитационно-волновая астрономия|агравитационтә цәқәырԥақәа растрономиа]], уи агравитациатә цәқәырԥақәа рыԥшаагақәа рхархәара иазырхоуп еизаку аобиектқәа рыцклаԥшразы. Обсерваториақәак уажәнатәгьы иргылоуп, иаҳҳәап, [[LIGO]] агравитациатә обсерваториа алазертә интерферометр. Агравитациатә цәқәырԥақәа раԥхьаӡа акәны 2015 шықәсазы [[открытие гравитационных волн|игәаҭан]].<ref>{{cite web|url=https://www.europhysicsnews.org/articles/epn/abs/2003/02/epn03208/epn03208.html|title=Opening new windows in observing the Universe|author=Tammann, G. A.; Thielemann, F. K.; Trautmann, D.|website=EDP Sciences|date=2008-10-01|publisher=Europhysics News|lang=en|access-date=2010-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180306025006/https://www.europhysicsnews.org/articles/epn/abs/2003/02/epn03208/epn03208.html|archive-date=2018-03-06|url-status=live}}</ref>
Апланетартә астрономиа адгьыл аҟынтәи ажәҩантә цәеижьқәа рхылаԥшра мацара акәӡам изызку, аха урҭ ишиашоу рыҭҵаарагьы акосмостә ӷбақәа рыла, Адгьыл ахь аматериа агәаҭақәа аазгазгьы уахь иналаҵаны. Уи инаваргыланы, амыругақәа рацәаны еиуеиԥшым ажәабжь еизыргоит аорбитаҿы ма ажәҩантә ԥсыбаҩқәа рыхҟбаҿы, насгьы џьоукы уа еиуеиԥшым аԥышәарақәа мҩаԥыргоит.
=== Астрометриеи ажәҩантә механикеи ===
{{Main|Астрометриа|Ажәҩантә механика}}
Астрометриа зегь реиҳа ижәытәӡоу астрономиа аҟәша хәыҷқәа иреиуоуп. Иара ажәҩантә обиектқәа рҭыԥқәа ашәоит. Амра, Амза, апланетақәа, аеҵәақәа ахьыҟоу азы икылкаау адыррақәа зны анавигациаҿы даараӡа аҵак ду рыман.
Апланетақәа рҭыԥқәа гәцаракрала ршәара агравитациатә еилахәарақәа иҵауланы реилкаара иазнанагеит, уи абзоурала урҭ ԥасатәи рҭыԥқәа рыԥхьаӡара, насгьы ԥхьаҟа иныркылараны иҟоу аҭыԥқәагьы ииашаны разԥхьагәаҭара алнаршеит. Ари аҟәша ажәҩантә механика ҳәа иашьҭоуп. Уажәы Адгьыл азааигәара иҟоу аобъектқәа рышьклаԥшра урҭ рзааигәахара азԥхьагәаҭара алнаршоит, иара убасгьы еиуеиԥшым аобъектқәа Адгьыл иагәыдлар шалшо аилкаарагьы.<ref>{{cite web|url=http://www.du.edu/~jcalvert/phys/orbits.htm|title=Celestial Mechanics|author=|first=James B.|last=Calvert|website=|date=2003-03-28|publisher=University of Denver|lang=en|access-date=2006-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20060907120741/http://www.du.edu/~jcalvert/phys/orbits.htm|archive-date=2006-09-07}}</ref>
Иааигәоу аеҵәақәа рпараллаксқәа ршәара — шьаҭоуп акосмос ҵаулаҿы абжьаӡара аилкаареи Адунеи амасштаб ашәареи рзы. Урҭ ашәарақәа ирхароу аеҵәақәа рҟазшьақәа рдырразы ашьаҭа рзаԥырҵеит; рҟазшьақәа ааигәа иҟоу аеҵәақәа ирыҿурԥшыр ауеит. Ажәҩантә цәеижьқәа ршәахәатә ццакырақәеи рхатә ныҟәарақәеи ршәара ҳгалактикаҿы иҟоу арҭ асистемақәа ркинематика аҭҵаара алнаршоит. Астрометриатә ҭҵаарақәа рхы иадырхәар рылшоит агалактикаҿы аматериа лашьца аларҵәара ашәаразы.<ref>{{cite web|url=http://www.astro.virginia.edu/~rjp0i/museum/engines.html|title=Hall of Precision Astrometry|author=|website=|date=|publisher=University of Virginia Department of Astronomy|lang=en|access-date=2006-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20060826104509/http://www.astro.virginia.edu/~rjp0i/museum/engines.html|archive-date=2006-08-26}}</ref>
1990-тәи ашықәсқәа рзы, аеҵәақәа реиҭаԥарақәа ршәара иазку астрометриатә методқәа рхы иадырхәеит [[Экзопланета|амра анҭыҵтәи апланета дуқәа]] рыԥшааразы (агәыларатәи аеҵәақәа рорбитаҿы иҟоу апланетақәа).<ref name="Wolszczan">{{статья |заглавие=A planetary system around the millisecond pulsar PSR1257+12 |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1992-01-09_355_6356/page/144 |издание=Nature |том=355 |номер=6356 |страницы=145—147 |doi=10.1038/355145a0 |ref=Wolszczan |bibcode=1992Natur.355..145W |язык=en |тип=journal |автор=Wolszczan, A.; Frail, D. A. |год=1992 |issn=0028-0836}}</ref>
=== Атмосфера анҭыҵтәи астрономиа ===
{{Main|Астрономиатә обсерваториа}}
[[Космическая техника|Акосмостә техника]] ахархәарала аҭҵаарақәа ажәҩантә цәеижьқәеи акосмостә еилазаареи рыҭҵааратә методқәа рхыԥхьаӡараҿы иҷыдоу аҭыԥ ааныркылоит. Уи ашьаҭа кын 1957 шықәсазы, СССР, раԥхьаӡатәи иԥсабаратәым Адгьыл амҩаныза адәықәҵарала.
Акосмостә ӷбақәа ирыбзоураны афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра ацәқәырԥақәа роурақәа рдиапозонқәа зегьы рҿы аҭҵаарақәа рымҩаԥгара алыршахеит. Убри аҟнытә, ҳаамҭазтәи астрономиа лассы-лассы ацәқәырԥақәа зегьы рыла иҟоу астрономиа ҳәа иашьҭоуп.
Атмосфера анҭыҵтәи ахылаԥшрақәа ирыбзоураны адгьыл атмосфера илбаанадо ма акырӡа иаԥсахуа ашәахәахылҵрақәа акосмос аҿы рыдкылара алыршахоит: ацәқәырԥақәа роурақәак ррадиошәахәахылҵрақәа Адгьыл аҟынӡа изынаӡаӡом, иара убас Амреи егьырҭ ацәеижьқәеи ркорпускулиартә хәахәахылҵрақәагьы. Уаанӡа иузыҟамҵоз аеҵәақәеи анаҟәрақәеи, апланетабжьаратәи, аеҵәабжьаратәи аҵакыреи рҟынтәи иаауа ашәахәахылҵрақәа рыхкқәа рыҭҵаара Адунеи афизикатә процессқәа рзы иҳамоу адыррақәа акырӡа иарбеиеит. Убас, уаанӡа иаҳзымдыруаз арентгентә шәахәахылҵрақәа рхыҵхырҭақәа — арентгентә апульсарқәа аартын. Ҳара иаҳцәыхароу ацәеижьқәеи урҭ рсистемақәеи рҟазшьа иазку адыррақәа рацәаны иҳауит еиуеиԥшым акосмостә ӷбақәа рҿы иқәыргылоу [[спектрограф|аспектрографқәа]] рыла имҩаԥгаз аҭҵаарақәа рыла.
=== Аканалрацәатә астрономиа ===
{{Main|Аканалрацәатә астрономиа}}
Аканалрацәатәи астрономиа ахархәара анаҭоит афымцамҳалдызтә шәахәахылҵрақәеи, агравитациатә цәқәырԥақәеи, имариаӡоу хәҭаҷқәеи еицырзеиԥшу космостә обиектк ма цәырҵрак аамҭакала иаднакылоит, уи аҭҵааразы.
=== Атеориатә астрономиа ===
Атеориатә астрономцәа хкы рацәала рхы иадырхәоит амыругақәа, аналитикатә модельқәа зҵазкуа (аеҵәақәа рҟазшьа азааигәатәразы аполитропқәа реиԥш) насгьы ахыԥхьаӡаратә модельҟаҵара. Арҭ аметодқәа рыцыԥхьаӡа рхатә ԥыжәарақәа рымоуп. Апроцесс аналитикатә амодель акы(изакәызаалак) зыҟало аҵакы еиҳа еиӷьны аилкаара алнаршоит, избан уи зыҟало. Ахыԥхьаӡаратә модельқәа иаадырԥшуеит даҽакала иубарҭамхар алшоз ацәырҵрақәеи аеффектқәеи рыҟазаара.<ref>{{Статья|автор = {{nobr|Roth H.}} |заглавие = A Slowly Contracting or Expanding Fluid Sphere and its Stability |издание = Physical Review |volume = 39, Is. 3 |pages = 525–529 |год = 1932 |doi = 10.1103/PhysRev.39.525 |bibcode = 1932PhRv...39..525R}}</ref><ref>{{Книга |автор = {{nobr|Eddington A.S.}} |заглавие = Internal Constitution of the Stars |издательство = Cambridge University Press |год = 1988 |allpages = 407 |ссылка = https://books.google.ru/books?id=K_cYRYZCjNAC&printsec=frontcover&dq |isbn = 978-0-521-33708-3 |серия = Cambridge Science Classics |archive-date = 2015-02-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150217152943/https://books.google.ru/books?id=K_cYRYZCjNAC&printsec=frontcover&dq#v=onepage&q&f=false }}</ref>
Астрономиа атеоретикцәа рҽазыршәоит атеориатә модельқәа раԥҵара, насгьы урҭ рыҭҵаарақәа рҟны амодельҟаҵарақәа рылҵшәақәа реилкаара. Уи ахәаԥшҩцәа ирылнаршоит амодель шьақәзыргыло адыррақәа рыԥшаара, еиуеиԥшым ихеибарҭәаауа ма еиҿагыло амоделқәа рыбжьара алхраҿы ирыцхраауа. Атеоретикцәа иара убасгьы аекспериментқәа мҩаԥыргоит амодель аԥҵара ма ахаҿраԥсахраҿы, арбага ҿыцқәа ҳасаб рзуны. Аиқәымшәара аныҟоу, зеиԥш ӡбашьас иҟоуп амодель аҿы аиҭакрақәа маҷӡаны аҟаҵарала алҵшәа арҽеира аҽазышәара. Зны-зынла, аамҭа цацыԥхьаӡа, еиқәымшәо, еиҿагыло адыррақәа рацәаны иҟазар, уи амодель зынӡагьы мап ацәкызар алшоит.
Атеориатә астрономцәа изҭырҵаауа атемақәа иреиуоуп: аеҵәақәа рдинамикеи агалактикақәа револиуциеи, Адунеи амасштаб ду аилазаашьа, акосмостә шәахәақәа рхылҵшьҭра, агравитациеи афизикатә космологиеи, ҷыдала арахәыцқәа ркосмологиеи имариаӡоу ахәҭаҷқәа растрофизикеи. [[общая теория относительности|Азыҟазаара атеориа]] акырӡа аҵанакуеит афизикатә цәырҵрақәа рҿы ззын агравитациа акыр зҵазкуа аус нанагӡо амасштаб дуқәа змоу аилазаашьақәа рыҭҵааразы. Уи акылҳара еиқәеи агравитациатә цәқәырԥақәеи рыҭҵаара шьаҭас иамоуп. Астрономиаҿы инарҭбааны ирыдыркылаз, иҭҵаау атеориақәеи амодельқәеи уажәы [[модель Лямбда-CDM|Лиамбда-СДМ амодель]] иаҵанакуа — Атҟәацра Ду, акосмос аиҵыҵра, [[тёмная материя|аматериа лашьца]], иара убас ишьаҭаркыгоу физикатә теориақәа.
=== Азҿлымҳаратә астрономиа ===
{{Main|Азҿлымҳаратә астрономиа}}
Астрономиа — азҿлымҳаҩцәа рлагала акапан ахьамоу аҭҵаарадыррақәа иреиуоуп.<ref>{{статья
|заглавие=Amateur Science—Strong Tradition, Bright Future
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1999-04-02_284_5411/page/54
|издание=Science
|том=284
|номер=5411
|страницы=55—56
|doi=10.1126/science.284.5411.55
|цитата=Astronomy has traditionally been among the most fertile fields for serious amateurs [...]
|bibcode=1999Sci...284...55M
|язык=en
|автор=Mims III, Forrest M.
|год=1999
}}</ref> Азҿлымҳаратә хылаԥшрақәа зегьы рхыԥхьаӡара еиҳауп апрофессионалтә хылаԥшрақәа раасҭа, аха азҿлымҳараҩцәа ртехникатә лшарақәа акырӡа еиҵоуп. Зны-зынла дара рхала рхазы амыругаеизга дыргылоит. Насгьы, аҵарауаа реиҳараҩык абри аилазаара ауп изылҵыз. Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа рзы ихадароу ахылаԥшратә обиектқәа рахь иаҵанакуеит Амза, апланетақәа, аеҵәақәа, акометақәа, аметеортә қәаршҩы, еиуеиԥшым иҵаулоу акосмостә обиектқәа, урҭ рахь иаҵанакуеит аеҵәақәа реизгара, агалактикақәа, анаҟәрақәа.<ref>{{cite web|url=http://www.amsmeteors.org/|title=The Americal Meteor Society|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822135040/http://www.amsmeteors.org/|archive-date=2006-08-22}}</ref> Азҿлымҳаратә астрономиа аҟәшақәа иреиуоу азҿлымҳаратә астрофотоҟаҵара, уахынлатәи ажәҩан аҭыԥқәа рҭыхра ауп.<ref>{{cite web|url=http://www.astropix.com/|title=Catching the Light: Astrophotography|author=|first=Jerry|last=Lodriguss|website=|date=|publisher=|lang=en|url-status=|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060901185541/http://www.astropix.com/|archive-date=2006-09-01}}</ref> Аӡәырҩы азҿлымҳаҩцәа рхы рзыркуеит хазы игоу аобиектқәа, аобиектқәа рыхкқәа, ма ахҭысқәа рыхкқәа.
Азҿлымҳаҩцәа реиҳараҩык иубаратәы иҟоу аспектр аҿы аус руеит, аха ирацәам урҭ рыхәҭак даҽа цәқәырԥақәак рҿы аԥышәарақәа мҩаԥыргоит. Уахь иаҵанакуеит иаабац ателескопқәа рҿы аинфраҟаԥшьтә рыцқьагақәа рхархәара, иара убасгьы [[радиотелескоп|арадиотелескопқәа]] рхархәара. Азҿлымҳаратә [[радиоастрономия|радиоастрономиа]] ашьаҭаркҩы [[Карл Янский|Карл Иански]] 1930-тәи ашықәсқәа рзы арадио ацәқәырԥақәа рыла ажәҩан ацклаԥшра далагеит.<ref>{{cite web|url=http://www.nrao.edu/whatisra/hist_jansky.shtml|title=Karl Jansky and the Discovery of Cosmic Radio Waves|author=Ghigo, F.|website=|date=2006-02-07|publisher=[[Национальная радиоастрономическая обсерватория|National Radio Astronomy Observatory]]|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060831105945/http://www.nrao.edu/whatisra/hist_jansky.shtml|archive-date=2006-08-31}}</ref> Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа шьоукы рхы иадырхәоит аҩнтәи телескопқәа реиԥш, аханатә астрономтә еиҿкаарақәа рзы идыргылаз, аха уажәы азҿлымҳаҩцәа рхархәаразы иаарту арадиотелескопқәагьы (аҵарадырратә институт дуқәа рзы еиԥш).<ref>{{cite web|url=http://www.users.globalnet.co.uk/~arcus/cara/|title=Cambridge Amateur Radio Astronomers|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24}}</ref>
Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа уажәраанӡагьы ари аҭҵаарадырраҿы рлагала аҟаҵара иаҿуп. Ари зхыԥхьаӡара рацәам адисциплинақәа иреиуоуп, урҭ рлагала рацәазар ахьауа. Лассы-лассы урҭ астероидқәа рыла аеҵәақәа рыҵәахра рбоит, насгьы арҭ адыррақәа рхы иадырхәоит астероидқәа рорбитақәа рышьақәырӷәӷәаразы.<ref>{{cite web|url=http://www.lunar-occultations.com/iota/iotandx.htm|title=The International Occultation Timing Association|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060821180723/http://www.lunar-occultations.com/iota/iotandx.htm|archive-date=2006-08-21}}</ref> Азҿлымҳаҩцәа зны-зынла акометақәа рыԥшаауеит, насгьы аӡәырҩы урҭ рахьтә иааиԥмырҟьаӡакәа зҽызыԥсахуа аеҵәақәа ирыхәаԥшуеит.<ref>{{cite web|url=http://cbat.eps.harvard.edu/special/EdgarWilson.html|title=Edgar Wilson Award|author=|website=|date=|location=|publisher=IAU Central Bureau for Astronomical Telegrams|lang=en|access-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024202325/http://www.cbat.eps.harvard.edu/special/EdgarWilson.html|archive-date=2010-10-24}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aavso.org/|title=American Association of Variable Star Observers|author=|website=|date=|publisher=AAVSO|lang=en|access-date=2010-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100202050715/http://www.aavso.org/|archive-date=2010-02-02}}</ref> Ацифратә технологиақәа рхырхарҭаҿы иҟоу аихьӡарақәа азҿлымҳаҩцәа алшара рнаҭеит астрофотоҭыхраҿы аԥхьацара ду аиуразы.
== Аҵараҿы ==
[[2009|2009-тәи ашықәс]] [[ООН]] [[Международный год астрономии|Жәларбжьаратәи астрономиа ашықәс]] ҳәа ирыланаҳәеит. Ихадоу ахшыҩзышьҭра аҭоуп ауаажәларра рганахьала астрономиахь азҿлымҳареи аилкаареи рырӷәӷәара. Убри ахықәкы аманы есышықәса [[день астрономии|астрономиа амшгьы]] мҩаԥыргоит. 2020 шықәса цәыббрамза 24 рзы 15-тәи аилатәараҿы, насгьы 2021 шықәса хәажәкырамза 24-25 рзы [[Консультативная группа по планированию космических миссий|Акосмостә миссиа азԥхьагәаҭаразы абжьгаратә гәыԥ]] (КГПКМ) 16-тәи аилатәараҿы, иара убас 2021 шықәса амшаԥымза 30 рзы, 7-тәи Апланетатә хьчаратә Конференциаҿы, [[Секретариат ООН|ООН Амаӡаныҟәгаратә хеилакахь]] [[2029 год|2029-тәи ашықәс]] Жәларбжьаратәи апланетатә хьчара ашықәс акәны рылаҳәаразы азыҳәара алагалара иалацәажәеит.<ref>{{cite web|title=Summary of the 15th meeting of the Space Mission Planning Advisory Group (SMPAG)|url=https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting_15_-_sep_2020|publisher=ESA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505061456/https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting_15_-_sep_2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=SUMMARY OF THE 16th MEETING OF THE SPACE MISSION PLANNING ADVISORY GROUP (SMPAG)|url=https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting-16-mar-2021-|publisher=ESA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502040702/https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting-16-mar-2021-|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=PANEL: PROPOSAL FOR AN INTERNATIONAL YEAR OF PLANETARY DEFENSE|url=https://atpi.eventsair.com/QuickEventWebsitePortal/7th-iaa-planetary-defense-conference-2021/website/Agenda/AgendaItemDetail?id=c85a586a-b709-4935-a858-7bdd1365b84b|publisher=IAA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502040702/https://atpi.eventsair.com/QuickEventWebsitePortal/7th-iaa-planetary-defense-conference-2021/website/Agenda/AgendaItemDetail?id=c85a586a-b709-4935-a858-7bdd1365b84b|url-status=live}}</ref>
Астрономиа СССР ашколқәа рҿы хаз маҭәарк аҳасабала иаларгалеит 1932 шықәсазы (абыжьбатәии ажәабатәии аклассқәа рҿы), 1935 шықәсазы уи ажәабатәи аклассахь ииаргеит. 1993 шықәса инаркны астрономиа [[факультатив|ахарҭәааратә ҵарақәа]] рахь ииагахеит, насгьы аҵаратә программа аҟынтәи иӡит ҳәа ҳҳәар ҳалшоит.<ref>{{статья |автор=Черепащук А. М. |заглавие=Пришли к торжеству Средневековья: что дальше? |ссылка=http://klnran.ru/wp-content/uploads/2015/12/BVZN_16.pdf |автор издания=Комиссия РАН по борьбе с лженаукой и фальсификацией научных исследований |издание=[[В защиту науки]] |год=2015 |номер=16 |язык= |тип= |месяц= |число= |том= |страницы= |issn= |archive-date=2019-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113172538/http://klnran.ru/wp-content/uploads/2015/12/BVZN_16.pdf }}</ref><ref>{{книга|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|заглавие=Астрономия. Популярные лекции |издание=Изд. 2-е, расширенное |место=М. |издательство=МЦНМО |год=2019 |страниц=352 |isbn=978-5-4439-2823-4 |страницы=3}}</ref> [[ВЦИОМ]] аҭҵаарақәа рыла, 2007 шықәсазы Урыстәыла ауааԥсыра рҟынтәи 29% Адгьыл Амра иакәшом, аха Амра Адгьыл иакәшоит ҳәа ргәы иаанагон, 2011 шықәсазы Урыстәыла ауааԥсыра рҟынтә уажәшьҭа 33% абри агәаанагара иақәшаҳаҭын. 2017 шықәса цәыббрамза 1 инаркны Урыстәылатәи ашколқәа рҿы астрономиа арҵара ҩаԥхьа ихымԥадатәны иҟалеит (ажәабатәи, мамзаргьы жәеизатәи аклассқәа рҿы).<ref>{{cite web |url=https://meduza.io/news/2017/04/03/uroki-astronomii-vvedut-v-rossiyskih-shkolah-s-novogo-uchebnogo-goda |title=Уроки астрономии введут в российских школах с нового учебного года |date=2017-04-03 |publisher=Meduza |lang=ru |access-date=2018-10-06 |archive-date=2018-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006075502/https://meduza.io/news/2017/04/03/uroki-astronomii-vvedut-v-rossiyskih-shkolah-s-novogo-uchebnogo-goda |url-status=live }}</ref>
== Адыррақәа реихшара асистемақәа рҿы ахыԥхьаӡарамаӡақәа ==
* [[Универсальная десятичная классификация|УДК]] 52
* [[Государственный рубрикатор научно-технической информации|Аҭҵаарадырра-техникатә информациа аҳәынҭқарратә рубрикатор]] (ГРНТИ) (2001 нӡа): [http://www.gsnti-norms.ru/norms/common/doc.asp?0&/norms/grnti/gr41.htm 41 АСТРОНОМИА]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=2019-08|bot=InternetArchiveBot }}
== Шәахә. иара убас ==
* [[Астроном]]
* [[Астрономия в России|Астрономиа Урыстәыла]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2|refs=
<ref name=cox2000>{{книга
|заглавие=Allen's Astrophysical Quantities
|год=2000
|ссылка=https://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA124
|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]]
|страницы=124
|место=New York
|isbn=0-387-98746-0
|язык=en
|ответственный=Cox, A. N.
}}</ref>
}}
== Алитература ==
* {{книга |автор=Кононович Э. В., Мороз В. И. |ссылка=http://astro-archive.prao.ru/books/showBook.php?idBook=137 |заглавие=Общий курс Астрономии |ответственный=Под ред. Иванова В. В. |издание=2-е изд |место=М. |издательство=Едиториал УРСС |год=2004 |страниц=544 |серия=Классический университетский учебник |isbn=5-354-00866-2 |ref=Кононович и Мороз |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206002332/http://astro-archive.prao.ru/books/showBook.php?idBook=137|archive-date=2012-02-06}}
* {{книга |автор=Стивен Маран. |заглавие=Астрономия для «чайников» |оригинал=Astronomy For Dummies |ссылка=https://archive.org/details/astronomyfordumm0000mara|место=М. |издательство=«[[Диалектика (издательство)|Диалектика]]»|год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/astronomyfordumm0000mara/page/256 256] |isbn=0-7645-5155-8}}
* {{книга|автор=Повитухин Б. Г. |заглавие=Астрометрия. Небесная механика: Учебное пособие |место=Бийск |издательство=НИЦ БиГПИ |год=1999 |страниц=90}}
* {{книга|автор=[[Фламмарион, Камиль|К. Фламмарион]] |заглавие=Живописная астрономия |ссылка=https://books.google.com/books?id=RtQbHQAACAAJ |место=Санкт-Петербург |год=1900}}
* {{книга|автор=[[Фламмарион, Камиль|К. Фламмарион]] |заглавие=[[s:Жители небесных миров (Фламмарион)|Жители небесных миров]] |место=С.-Пб |издательство=Типография А. Траншели |год=1876 |том=1—2}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [https://web.archive.org/web/20070926231451/http://www.literature.at/elib/index.php5?title=Astronomy_-_A_History_-_George_Forbes_-_1909 Astronomy — A History — G. Forbes — 1909 (eLib Project)] {{Анеишьа амам азхьарԥш|число=21|месяц=05|год=2013}}
* ''К. Л. Баев'', ''В. А Шишаков''. [http://tapemark.narod.ru/miroved/index.html «Начатки мироведения» (1947)] {{Wayback|url=http://tapemark.narod.ru/miroved/index.html |date=20080803063028 }}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Астрономия|[[Клейбер, Иосиф Андреевич|Клейбер И. А.]]}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Астрогнозия}}
{{ВС}}
[[Акатегориа:Астрономиа| ]]
s2op745fz0144nv7afvavtvhvdyp8c6
168066
168065
2026-06-16T16:21:15Z
Nart17
17397
Машинамшаны акьыԥхь (ruab pipeline) — тест
168066
wikitext
text/x-wiki
{{Комплексная наука
|Тема = [[Естествознание|Аԥсабараҭҵаара]]
|Название = Астрономиа
|Другие названия = {{lang-en|Astronomy}}
|Иллюстрирование = Crab Nebula.jpg
|Подпись = [[Крабовидная туманность|Акраб наҟәыра]] амозаикатә ҭыхымҭа. [[НАСА]] иаԥнаҵеит [[Хаббл (телескоп)|Хаббл]] ҳәа изышьҭоу акосмостә телескоп ахархәарала, 1999-2000 шықәсқәа рзы.
|Предмет изучения = [[наблюдаемая вселенная|Иубарҭоу адунеи]]
|Период зарождения = [[XVIII век|XVIII ашәышықәса]]
|Основные направления = [[небесная механика|ажәҩантә механика]], [[астрофизика|астрофизика]], [[космология|акосмологиа]], [[планетология|апланетологиа]], уҳәа убас иҵегьы.
}}
'''Астрономиа''' (ажәытә бырз. быз. ἄστρον - “аеҵәа” , νόμος – “азакәан”) – [[Вселенная|Адунеи]] иазку [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырра]], [[небесное тело|ажәҩантә цәеижьқәеи]] ([[Планета|апланетақәа]], [[Звезда|аеҵәақәа]], [[Астероиды|астероидқәа]], уб. иҵ.) [[система|асистемақәеи]] ахьыҟоу, [[механическое движение|рныҟәара]], рышьақәгылашьа, рхылҵшьҭра, рыҿиара ҭызҵаауа.<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
Хықәкыла, астрономиа иҭнаҵаауеит [[Амра|Амреи]] егьырҭ [[звезда|аеҵәақәеи]], [[Солнечная система|Амратә система]] [[планета|апланетақәеи]] урҭ [[спутники планет|рымҩанызақәеи]], [[экзопланета|аекзопланетақәа]], [[астероид|астероидқәа]], [[комета|акометақәа]], [[метеороид|аметеороидқәа]], [[межпланетное вещество|апланетабжьаратәи алыҵ]], [[межзвёздная среда|аеҵәабжьаратәи алыҵ]], [[пульсар|апульсарқәа]], [[чёрная дыра|акылҳара еиқәаҵәақәа]], [[Туманность|анаҟәрақәа]], [[галактика|агалактикақәеи]] урҭ [[скопление галактик|реилаҵәарақәеи]], [[квазар|акуазарқәа]] уҳәа уб. иҵ.<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
== Ахьӡ аетимологиа ==
[[Термин|Атермин]] «астрономиа» (ажәытә бырз. быз. ἀστρονομία) [[Древнегреческий язык|ажәытә бырзен бызшәала]] ἀστήρ, ἄστρον (астер, астрон) - “[[звезда|аеҵәа]]”; νόμος (номос) — «аҵас, ашьақәыргылара, азакәан».<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
== Аҭоурых ==
{{Main|Астрономиа аҭоурых}}
Астрономиа зегь реиҳа ижәытәӡоу, иреиҳабӡоу [[Естественные науки|аҭҵаарадыррақәа]] иреиуоуп. Уи ауаатәыҩса рҭахрақәа ирхылҿиааит.
Адгьыл аҿы ауаа ықәнагалеижьҭеи, урҭ еснагь ажәҩан аҿы ирбоз иазҿлымҳан. Ажәытәӡатәи аамҭақәа раангьы урҭ игәарҭеит ажәҩан аҿы иҟоу амаҭәарқәа рныҟәареи аамҭа-аамҭала аҳауа аҽыԥсахрақәеи шеидҳәалоу. Усҟан астрономиа ӷәӷәала [[астрология|астрологиа]] иалаҩашьаны иҟан.
Ажәытәӡатәи адгьылқәаарыхҩцәа аеҵәақәеи еҵәаџьааи ахьыҟаз ала ашықәс аамҭақәа ралагамҭа еилыркаауан. Еиҭаҵуаз ажәларқәа [[Амра|Амреи]] аеҵәақәеи рыла амҩақәҵара рыман. Ашықәсқәа рыԥхьаӡара аҭахра иахҟьаны амзар аԥҵарагьы ҟалеит. Аҭоурых аԥхьатәи аамҭақәа рзы инхоз ауааҵәҟьагьы Амреи, [[Амза|Амзеи]], еҵәақәаки ргылареи рҭашәареи ирыдҳәалоз ахҭыс хадақәа рдыруан . Амреи Амзеи ртыҩкра аамҭа-аамҭала еиҭаҟалараны ишыҟоу еилкаауижьҭеи акрааҵуеит. Ижәытәӡоу аҩыратә хыҵхырҭақәа рҟны иуԥылоит астрономиатә цәырҵрақәа рыхҳәаақәа, иара убасгьы ажәҩантә жәеижь лашақәа ргылареи рҭахареи аамҭа аԥхьагәаҭаразы имариаӡоу аԥхьаӡаратә схемақәа, аамҭа аԥхьаӡара аметодқәа, амзар ахылаԥшра.
[[Первобытное общество|Аҭоурыхԥхьатәи акультурақәеи]] ажәытәӡатәи [[цивилизация|ацивилизациақәеи]] рышьҭахь иаанрыжьит ирацәаны астрономиатә [[артефакт (археология)|артефактқәа]], урҭ ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара азакәанеизшәарақәа шырдыруа аазырԥшуа. Ҿырԥштәык аҳасабала иаагазар ауеит [[древнеегипетская астрономия|абиԥараԥхьатәи Ажәытәӡамысратәи абаҟақәеи]] [[Стоунхендж|Стоунхенџьи]]. [[Вавилонская астрономия|Вавилонаа]], [[Астрономия Древней Греции|аберзенцәа]], [[Китайская астрономия|акитаиуаа]], [[Индийская астрономия|индиауаа]], [[Астрономия майя|маиаа]], [[Астрономия инков|аинкқәа]] раԥхьатәи рцивилизациақәа уахынла [[небосвод|ажәҩан]] аметодикатә хылаԥшрақәа ирылагахьан.
Астрономиа қәҿиарала аҿиара иаҿын Ажәытәтәи Вавилон, Мысра, Китаи, Индиа. Китаитәи ашықәсҩыраҿы иануп ҳера ҟалаанӡа 3-тәи азқьышықәсазы иҟалаз Амра атыҩкра. Аҿиара зауз арифметикеи агеометриеи рышьаҭала Амреи, Амзеи, апланета лашақәеи рныҟәарақәа реилзыркаауаз иагьаԥхьагәазҭоз атеориақәа Абжьарадгьылмшын атәылақәа рҿы ақьырсианра ҟалаанӡатәи аамҭа аҵыхәтәантәи ашәышықәсақәа рзы иаԥҵан. Имариоу, аха хәарҭара злоу амыругақәа ирыцны, урҭ Аҿыцҿиара аепоханӡа апрактикатә хықәкқәа рымаҵ руан.
Особенно большого развития достигла астрономия в Древней Греции. [[Пифагор]] впервые пришёл к выводу, что Земля имеет шарообразную форму, а [[Аристарх Самосский]] высказал предположение, что Земля вращается вокруг Солнца. [[Гиппарх]] во II в. до н. э. составил один из первых [[Звёздный каталог Гиппарха|звёздных каталогов]]. В произведении Птолемея «[[Альмагест]]», написанном во II в. н. э., изложена [[геоцентрическая система мира]], которая была общепринятой на протяжении почти полутора тысяч лет.
Абжьаратәи ашәышықәсақәа раан Мрагыларатәи атәылақәа рҿы астрономиа аҿиара ду аиуит. Астрономиеи астрологиеи раԥхьаӡакәны еиҟәиҭхеит 10-тәи ашәышықәсазы аҵарауаҩ [[аль-Фараби|ал-Фараби]], итрактат «[[Трактат об астрологии (аль-Фараби)|Еҵәақәа ражәаҳәарақәа рҿы ииашоуи ииашами]]» аҟны. 9-тәи ашәышықәсазы, [[Аль-Андалус|андалусиатәи]] аҵарауаҩ [[Аббас ибн Фирнас|ибн Фирнас]] Адунеи аҿы апланетақәеи аеҵәақәеи рныҟәара аазырԥшуа амыруга аԥиҵеит.<ref>{{Статья|ссылка=http://dx.doi.org/10.2307/3101411|автор=Lynn White|заглавие=Eilmer of Malmesbury, an Eleventh Century Aviator: A Case Study of Technological Innovation, Its Context and Tradition|год=1961|издание=Technology and Culture|том=2|выпуск=2|страницы=97|issn=0040-165X|doi=10.2307/3101411}}</ref> 994 ашықәсазы, Абжьаратәи Азиатәи астроном [[Абу Махмуд аль-Худжанди|Ал-Хуџьанди]] раԥхьаӡатәи аҭӡамцтә [[секстант]] дуӡӡа ҟаиҵеит, уи [[Наклон оси вращения|Адгьыл аҵәҩан анаара]] («аеклиптика анаара») ииашаны аилкааразы иҟаҵан, 2 минуҭк заҵәык рыла агха аманы. Аҵарауаҩ [[Али ибн Ридван|Али ибн Ридуан]] 1006 шықәсазы игәеиҭаз уажәы [[SN 1006]] ҳәа изышьҭоу [[Сверхновая звезда|супериҿыцу аеҵәа]] зегь реиҳа [[Письменная история|инарҭбааны ахҳәаа]] азиуит.<ref>{{Cite web|url=http://celestialdelights.info/pub/SN1006_2.htm|title=Celestial Delights Online {{!}} Star light, star brightest|website=web.archive.org|date=2007-03-11|access-date=2024-06-08|archive-date=2007-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070311135851/http://celestialdelights.info/pub/SN1006_2.htm|url-status=bot: unknown}}</ref> [[Астрономия исламского Средневековья|Аԥсылмантә дунеи астрономиа]] 16-тәи ашәыш. Анҵәамҭанӡа аҿиара иаҿын.<ref>{{Книга|заглавие=Encyclopaedia of the history of science, technology, and medicine in non-western cultures|ссылка=https://archive.org/details/encyclopaediaofh0000unse|ответственный=Helaine Selin|год=1997|место=Dordrecht; Boston|издательство=Kluwer Academic|страниц=1117|isbn=978-0-7923-4066-9}}</ref> Убас, [[Такиюддин аш-Шами|Такиуддин аш-Шами]] 1577–80 шықәсқәа рзы иаԥиҵеит аамҭа секундла изыԥхьаӡоз амеханикатә [[астрономические часы|астрономиатә сааҭқәа]], уи 16-тәи ашәышықәсазы апрактикатә астрономиаҿы зегь реиҳа ихадоу алагала ҿыцқәа иреиуоуп, избан акәзар уаанӡатәи асааҭқәа астрономиатә хықәкқәа рыла рхархәаразы иахьынӡарыхәҭаз ииашамызт.
16-тәи ашәышықәса инаркны Европа астрономиа аҿиара иалагоит. Ахәаахәҭреи амшынныҟәареи рыҿиареи, ааглыхра ашьаҭаркреи иадҳәаланы аҭахра ҿыцқәа цәырҵуа иалагеит, урҭ адин анырра аҟынтәи аҭҵаарадырра ахақәиҭтәра иацхрааит, насгьы аартра дуқәа жәпакы ирызнанагеит.
[[Естествознание|Аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] зегьы рыҟнытә астрономиа еиҳарак [[папская курия|Римтәи акуриа]] аҿагылара ианиеит. 1822 шықәсазы ауп [[Святая инквизиция|аинквизициа]] официалла ианрылаҳәаз, уаанӡа [[Католическая церковь|акатоликтә уахәама]] иамаз агәаанагарақәа ирҿагыланы, Адгьыл аныҟәашьеи Амра амҵысреи ирызку аӡбарақәа зну ашәҟәқәа [[Рим]] ркьыԥхьра азин шрымоу. Уи ашьҭахь, 1835 шықәсазтәи [[Индекс запрещённых книг|изиным ашәҟәқәа риндекс]] анҭыҵ, [[Коперник, Николай|Коперник]], [[Кеплер, Иоганн|Кеплер]], [[Галилей, Галилео|Галилеи]] рыхьӡқәа уантәи ианыхын.<ref>Брокгаузи Ефрони рэнциклопедиатә жәар, «Индекс».</ref>
Аҭҵаарадырратә астрономиа инагӡаны иалкаахеит [[Эпоха Возрождения|Аҿыцҿиара]] аамҭазы, насгьы уи азы акыр аамҭа аҭаххеит. Аха [[телескоп|ателескоп]] аӡбара мацара ауп астрономиа иахьатәи ихьыԥшым аҭҵаарадырра аҟынӡа аҿиара алзыршаз.
Ҭоурыхла астрономиа иаҵанакуан [[Астрометрия|астрометриа]], [[Астрономическая навигация|аеҵәақәа рыла амҩақәҵара]], [[Наблюдательная астрономия|ахылаԥшратә астрономиа]], [[Календарь|амзарқәа]] рыҟаҵара, уимоу [[Астрология|астрологиагьы]]. Иахьа азанааҭтә астрономиа [[Астрофизика|астрофизика]] [[синоним|асиноним]] аҳасабала иԥхьаӡоуп.
Иахьатәи астрономиа аира иадырҳәалоит Птолемей идунеи агеоцентртә система мап ацәкра (2-тәи ашәышықәса) насгьы уи Николаи Коперник игелиоцентртә системала аԥсахра (16-тәи ашәышықәса азбжа), ажәҩантә цәеижьқәа ателескоп ахархәарала рыҭҵаара алагара(Галилеи, 18-тәи ашәыш. алагамҭа), адунеизегьтәи агравитациа азакәан аартра ([[Исаак Ньютон|Исаак Ниутон]], 17-тәи ашәышықәса анҵәамҭа). 18-19-тәи ашәышықәсақәа астрономиазы Амратә система, ҳ-Галактика, иара убас аеҵәақәа, Амра, апланетақәа, егьырҭ акосмостә цәеижьқәа рфизикатә ҟазшьақәа ирызку адыррақәа реизгара иаамҭан.
20-тәи ашәышықәсазы иҟалаз аҭҵаарадырра-техникатә револиуциа, астрономиеи, ҷыдала астрофизикеи рыҿиараҿы анырра ду анаҭеит.
Аоптикатә телескоп дуқәа рцәырҵреи, згәылҭәаара ҳараку арадиотелескопқәа раԥҵареи, системала ахылаԥшрақәеи рыбзоурала, Амра миллиардла аеҵәақәа злахәу адырган еиԥшу асистема дуӡӡа – [[Млечный Путь|агалактика]] иахәҭакны ишыҟоу аартра алнаршеит. 20-тәи ашәышықәса алагамҭазы астрономцәа игәарҭеит ари асистема миллионла иҟоу иара иеиԥшу агалактикақәа ишреиуоу.
Егьырҭ агалактикақәа раартра агалактика анҭыҵтәи астрономиа аҿиара иацхрааит. Агалактикақәа рспектрқәа рыҭҵаара [[Эдвин Хаббл|Едвин Хаббл]] илнаршеит 1929 азы «[[Закон Хаббла|агалактикақәа реиԥхьыттара]]» ҳәа изышьҭоу ацәырҵра алкаара, уи анаҩс Адунеи азеиԥш ҽырҭбаара шьаҭас иҟаҵаны аҵакы гәылыршәахеит.
Атмосфера анҭыҵтәи астрономтә гәаҭарақәа рзы аракетақәеи адгьылтә мҩанызақәеи рхархәара иахҟьаны акосмостә цәеижьқәа рыхк ҿыцқәа аартхеит: арадиогалактикақәа, аквазарқәа, апульсарқәа, арентгентә шәахәаркырақәа рхыҵхырҭақәа, уҳәа убас иҵегьы. Ишьақәыргылан аеҵәақәа револиуциа атеариеи Амратә система акосмогониеи рышьаҭақәа. 20-тәи ашәышықәсазтәи астрофизиказы еихьӡара дуны иҟалеит арелиативисттә космологиа — Адунеи аеволиуциа атеориа.
Астрономиа — иазыҟаҵам ауаа макьанагьы зҽалархәра рылшо, зхыԥхьаӡара рацәам аҭҵаарадыррақәа иреиуоуп: [[любительская астрономия|азҿлымҳаратә астрономиа]] акыр зҵазкуа астрономиатә аартрақәа жәпакы рҿы ахатә лагала ҟанаҵеит.
== Астрономиа аҭҵаарадырратә дисциплина аҳасабала аиҿартәышьа ==
[[Файл:Moon Dedal crater.jpg|мини|Амзатә астрономиа: Асахьаҿы иаагоу акратер ду [[Дедал (лунный кратер)|Дедал]] ауп, [[Аполлон-11|Аполлон 11]] аусзуҩцәа [[1969]] азы [[Амза]] ахыкәшара аамҭазы иҭырхыз. Акратер Амза иубарҭам аган агәҭа азааигәара иҟоуп, уи аикәшара 93 км иҟоуп.]]
[[Файл:grav.lens1.arp.750pix.jpg|мини|Агалактиканҭыҵтәи астрономиа: [[гравитационная линза|агравитационтә блаҷрақәа]]. Иубарҭоуп ииаҵәоу аиқәҳәалаԥшра змоу обиектқәак, урҭ иррацәоу галактикак асахьақәа роуп, афото агәҭа иазааигәоу агалактика ҩеижьқәа реизгара иахылҿиааз [[гравитационная линза|агравитациатә линза]] аеффект абзоурала иррацәоу. Аблаҷы аизакра агравитациатә ҳәааҭаӡарала иаԥҵоуп, уи алашара ашәахәақәа ареицаҟьоит, уи иахҟьаны еиҳа ихараны иҟоу аобиект асахьа аизырҳареи аицакреи ҟалоит]]
Иахьатәи астрономиа дара-дара еидҳәалоу аҟәшақәа рыла еиҟәшоуп, убри аҟнытә астрономиа аихшара ганкахьала инықәырԥшны ауп ишыҟаҵоу.
Астрономиа аҟәша хадақәа иреиуоуп:
* [[Астрометрия|Астрометриа]] – ажәҩантә лашарбагақәа рҭыԥқәеи рныҟәареи ҭнаҵаауеит. Уаанӡа астрометриа усыс инанагӡоз ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара ҭҵааны агеографиатә координатқәеи аамҭеи икылкааны рышьақәыргылара акәын (уажәы уи азы даҽа ӡбашьақәак рхы иадырхәоит). Иахьатәи астрометриа иаҵанакуеит:
** фундаменталтә астрометриа, дҵас измоу агәаҭарақәа рыла ажәҩантә цәеижьқәа ркоординатқәа рышьақәыргылара, аеҵәақәа рҭыԥқәа ркаталогқәа реиқәыршәара, астрономиатә параметрқәа рыԥхьаӡаратә ҵакқәа рышьақәыргылара — алашарбагақәа ркоординатқәа закәанеизшгәаралатәи рҽыԥсахрақәа ҳасабс ргара алзыршо ашәагаақәа;
** еиуеиԥшым акоординаттә системақәа рыла ажәҩантә цәеижьқәа рҭыԥқәеи рныҟәареи рзы аматематикатә методқәа аԥызҵо [[сферическая астрономия|асфератә астрономиа]], иара убасгьы аамҭа цацыԥхьаӡа алашарбагақәа ркоординатқәа иааиԥмырҟьаӡакәа рҽыԥсахра атеориа;
* [[Теоретическая астрономия|Атеориатә астрономиа]] ажәҩантә цәеижьқәа рорбитақәа рҭыԥқәа рҟынтәи рыԥшааразы аметодқәеи, насгьы ажәҩантә цәеижьқәа рорбитақәа рҟны еилкаау аелементқәа рыла рефемеридқәа (иубарҭоу аҭыԥқәа) рыԥхьаӡаразы аметодқәеи ҳанаҭоит ([[обратная задача|аҭактә дҵа]]).
* [[Небесная механика|Ажәҩантә механика]] адунеизегьтәи агравитациа амчқәа рнырра аҵаҟа ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара азакәанқәа ҭнаҵаауеит, ажәҩантә цәеижьқәа рмассақәеи рформақәеи, урҭ рсистемақәа рҭышәынтәалареи шьақәнаргылоит.
Абарҭ ах-ҟәшак еиҳарак астрономиа актәи адҵа рыӡбоит (ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара аҭҵаара), урҭ лассы-лассы ''аклассикатә астрономиа'' ҳәа иашьҭоуп.
* [[Астрофизика|Астрофизика]] ажәҩантә обиектқәа рышьақәгылашьеи, рфизикатә ҟазшьақәеи, рхимиатә еилазаареи ҭнаҵаауеит. Уи еиҟәшоуп: а) [[Наблюдательная астрофизика|апрактикатә (ахылаԥшратә) астрофизика]] ҳәа, зҟны астрофизикатә ҭҵаарақәа рыпрактикатә методқәеи урҭ ирышьашәало ахархәагақәеи амыругақәеи ӡбахо, хархәарагьы ахьаҭахо; б) [[Теоретическая астрофизика|атеориатә астрофизика]] ҳәа, зҟны афизика азакәанқәа рышьаҭала, игәаҭоу афизикатә цәырҵрақәа рзы аилыркаарақәа ҟаҵоу.
Астрофизика аҟәшақәа жәпакы иҷыдоу аҭҵаара аметодқәа рыла иалкаахоит
* [[Звёздная астрономия|Аеҵәатә астрономиа]] аеҵәақәа, аеҵәатә системақәа, аеҵәабжьаратәи аматериа аҭыԥҭаӡараҿы раларҵәашьеи рныҟәареи азакәанеизшәарақәа ҭнаҵаауеит, урҭ рфизикатә ҷыдарақәа ҳасаб рзуны.
* [[Космохимия|Акосмохимиа]] иҭнаҵаауеит акосмостә цәеижьқәа рхимиатә еилазаара, Адунеи аҿы ахимиатә элементқәа рырацәареи рыларҵәареи рзакәанқәа, акосмостә материа ашьақәгылараан [[атом|атомқәа]] реилаҵареи реиҭанеиааиреи амҩаԥысшьа. Зны-зынла иалыркаауеит арыдаркыратә космохимиа, арыдаркыратә еилаҳара апроцессқәеи акосмостә цәеижьқәа ризотоптә еилазаареи ҭызҵаауа. Ануклеогенез акосмохимиа аҳәаақәа ирҭагӡаны иахәаԥшӡом.
Арҭ аҩ-ҟәшак рҿы шамахамзар астрономиа аҩбатәи адҵа азҵаарақәа аӡбара рыҭахоит(ажәҩантә цәеижьқәа реиҿкаашьа).
* [[Космогония|Акосмогониа]] ажәҩантә цәеижьқәа рхылҵшьҭреи револиуциеи ирызку азҵаарақәа ҭнаҵаауеит, ҳадгьылгьы уахь иналаҵаны.
* [[Космология|Акосмологиа]] Адунеи аиҿкаареи аҿиареи рзеиԥш закәанеизшәарақәа ҭнаҵаауеит.
Ажәҩантә цәеижьхәҭақәа ирызкны еизгоу адыррақәа зегьы шьаҭас иҟаҵаны, астрономиа аҵыхәтәантәи аҩ-ҟәшак ахԥатәи уи адҵа (ажәҩантә цәеижьқәа рхылҵшьҭреи револиуциеи) рыӡбоит.
Азеиԥш астрономиа акурс аҿы еиуеиԥшым астрономиа аҟәшақәа ироуз ихадоу аметодқәеи ихадаӡоу алҵшәақәеи ирызку адыррақәа системала раарԥшра мҩаԥысуеит.
[[XX век|20-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы ишьақәгылаз ахырхарҭа ҿыцқәа иреиуоуп [[археоастрономия|археоастрономиа]], ижәытәӡатәу ауаа растрономиатә дыррақәа ҭызҵаауа, [[Адгьыл]] [[прецессия|апрецессиа]] ацәырҵра ашьаҭала ажәытә ргыларақәа ррыцхәыркраҿы ацхыраара ҟазҵо.
=== Аеҵәатә астрономиа ===
[[Файл:Ant Nebula.jpg|мини|Апланетатә наҟәра [[туманность Муравей|Ашышкамс]] - Mz3. Иԥсуа агәҭантәи аеҵәа аҟынтәи арчы аҭыҵра асимметриа амоуп, иаабац атҟәацрақәа рҟынтәи еилаҩынтуа ацҟьарақәа иреиԥшымкәа]]
[[Звезда|Аеҵәақәеи]] [[Звёздная эволюция|аеҵәақәа револиуциеи]] рыҭҵаара [[Вселенная|Адунеи]] аилкаараҿы хадара злоу аҵак ду амоуп. Астрономцәа аеҵәақәа ҭырҵаауеит ахылаԥшрақәагьы, атеориатә модельқәагьы рыцхыраарала, уажәы акомпиутертә ԥхьаӡаратә шьақәыргылашьагьы рхы иархәаны.
[[Формирование звезды|Аеҵәақәа рышьақәгылара]] асабарчытә [[Туманность|наҟәырақәа]] рҟны имҩаԥысуеит.<ref>{{Акьыԥхьра|1=книга|часть=Звездообразование|часть ответственный=[[Марочник, Леонид Самойлович|Марочник Л. С.]]|заглавие=Физика космоса: Маленькая энциклопедия|год=1986|ответственный=Редкол.: [[Сюняев, Рашид Алиевич|Р. А. Сюняев]] (Гл. ред.) и др|издание=2-е изд|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|тираж=70000|страницы=262—267|страниц=783|ссылка=http://www.astronet.ru/db/FK86/|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1188771|архив дата=2022-04-01|архив=https://web.archive.org/web/20220401053637/http://www.astronet.ru/db/FK86/}}</ref> Иахьынӡахәҭоу еиларӷәӷәоу анаҟәрақәа рҭыԥқәа агравитациа амчала аҽеилацалара рылшоит, абри аҭагылазаашьаҿы иоужьхо амчхара абзоурала аҽырԥхо. Аҳауаҟәандара иахьынӡаҭаху ианшлакь, [[Протозвезда|апротоеҵәа]] агәыцә аҟны [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциақәа]] ирылагоит, нас уи еҵәахоит.
[[водород|Аӡрии]] [[гелий|агелии]] раҵкыс ихьанҭоу аелементқәа шамахак зегьы аеҵәақәа рҿы [[Нуклеосинтез|ишьақәгылоит]].
== Астрономиа иҭнаҵаауа амаҭәари адҵақәеи ==
* [[Астрометрия|Астрометриа]]
** [[Созвездие|Аеҵәаџьаақәа]]
** [[Небесная сфера|Ажәҩантә сфера]]
** [[Системы небесных координат|Ажәҩантә координаттә системақәа]]
** [[Аамҭа|Аамҭа]]
* [[Небесная механика|Ажәҩантә механика]]
* [[Астрофизика]]
** [[Звёздная эволюция|Аеҵәақәа револиуциа]]
** [[Нейтронная звезда|Анеитронтә еҵәақәеи]] [[Чёрная дыра|акылҳара еиқәаҵәақәеи]]
** [[Астрофизическая гидродинамика|Астрофизикатә гидродинамика]]
* [[Галактика|Агалактикақәа]]
** [[Млечный Путь|Ауасарымҩа]]
** [[Строение галактик|Агалактикақәа рышьақәгылашьа]]
** [[Эволюция галактик|Агалактикақәа револиуциа]]
** [[Активные ядра галактик|Агалактикақәа аус зуа ргәыцәқәа]]
* [[Космология|Акосмологиа]]
** [[Красное смещение|Аиҭасра ҟаԥшь]]
** [[Реликтовое излучение|Ареликттә радиациа]]
** [[Большой взрыв|Атҟәацра ду атеориа]]
** [[Скрытая масса|Аматериа лашьца]]
** [[Тёмная энергия|Аенергиа лашьца]]
* [[Планетология|Апланетологиа]]
[[Файл:20m radio telescope Ny-Ålesund.jpg|мини|[[Радиотелескоп|Арадиотелескопқәа]] [[астроном|астрономцәа]] рхы иадырхәо еиуеиԥшым [[Астрономические инструменты|аинструментқәа]] иреиуоуп.]]
Астрономиа адҵа хадақәа иреиуоуп:<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
# Иубарҭоу, насгьы [[Астрономический объект|ажәҩантә цәеижьқәа]] акосмос аҿы иахьыҟаҵәҟьоу аҭыԥқәа, урҭ рныҟәарақәа рыҭҵаара, урҭ ршәага-загақәеи рформақәеи реилкаара.
# Ажәҩантә цәеижьқәа реилазаашьа аҭҵаара, урҭ рҟны иҟоу амаҭәашьарқәа [[химия|рхимиатә]] еилазаареи [[физика|рфизикатә]] ҟазшьақәеи (аилацалара, аҟәандара, уҳәа убас иҵегьы) рыҭҵаара.
# Хазы игоу ажәҩантә цәеижьқәеи урҭ еиҿыркаауа асистемақәеи рхылҵшьҭреи рыҿиареи ирызку азҵаарақәа рыӡбара.
# [[Вселенная|Адунеи]] реиҳа изеиԥштәу аҟазшьақәа рыҭҵаара, [[Вселенная|Адунеи]] иубарҭоу ахәҭа - [[Метагалактика|Аметагалактика]] атеориа ашьақәыргылара.
Абарҭ азҵаарақәа рыӡбаразы иаҭахуп аус зуа аҭҵааратә методқәа раԥҵара — атеориатәқәа реиԥш, апрактикатәқәагьы. Актәи адҵа нагӡахоит ажәытәӡатәи аамҭақәа рзы излагахьаз кыраамҭатәи ахылаԥшрақәа рыла, насгьы 300 шықәса раахыс еицырдыруа [[механика|амеханика]] азакәанқәа рышьаҭала. Убри аҟнытә, астрономиа ари аганахьала ҳара иҳамоуп зегь реиҳа ибеиоу адыррақәа, ҷыдала [[Адгьыл]] иазааигәоу ажәҩантә цәеижьқәа рзы: [[Амза]], [[Амра]], [[планета|апланетақәа]], [[астероид|астероидқәа]], уҳәа убас иҵегьы.
Аҩбатәи адҵа анагӡара алыршахеит аспектралтә анализи [[фотография|афотоҭыхреи]] рцәырҵра абзоурала. Ажәҩантә цәеижьхәҭақәа рфизикатә ҟазшьақәа рыҭҵаара иалагеит [[XIX век|19-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы, хадара злоу апроблемақәа — аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы.
Ахԥатәи адҵазы иаҭахуп иубарҭоу аматериал аизгара. Уажәтәи аамҭазы, арҭ реиԥш иҟоу адыррақәа макьана иазхом ажәҩантә цәеижьқәеи урҭ рсистемақәеи рхылҵшьҭреи рыҿиареи апроцесс ииашаны ахҳәаа азыҟаҵаразы. Убри аҟнытә, ари ахырхарҭала иҟоу адыррақәа азеиԥш хшыҩзышьҭрақәеи, цәгьам-бзиам аиаша еиԥшу агипотезақәеи рыла иԥкуп.
Аԥшьбатәи адҵа зегь реиҳа зымҽхак дуу, насгьы зегь реиҳа иуадаҩу ауп. Апрактика ишаҳнарбо ала иҟоу афизикатә теориақәа ари апроблема аӡбаразы иазхаӡом. Иаҭахуп еиҳа изеиԥштәхоу афизикатә теориа аԥҵара, [[вещество|аматериа]] аҭагылазаашьеи афизикатә процессқәеи рыхцәажәара зылшо, [[плотность|аиҵаӷәӷәара]], [[температура|аҳауаҟәандара]], [[давление|ақәыӷәӷәара]] иреиҳаӡоу арбагақәа раан. Ари азҵаара аӡбаразы [[Вселенная|Адунеи]] ахәҭақәа рҟынтәи ахылаԥшратә дыррақәа хымԥадатәуп, миллиардла алашара шықәсақәа зыбжьоу аҭыԥқәа рҿы иҟоу. Иахьатәи атехникатә лшарақәа арҭ аганқәа хәҭа-хәҭала рыҭҵаара алдыршом. Ус ишыҟоугьы, ари адҵа уажәы зегь реиҳа ихадоуп, насгьы, [[Урыстәыла|Урыстәылагьы]] уахь иналаҵаны, еиуеиԥшым атәылақәа рҿы астрономцәа қәҿиарала аӡбара иаҿуп.
Астрономиаҿы, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿеиԥш, [[Нерешённые проблемы астрономии|иӡбам апроблемақәа]] рацәоуп.
== Астрономиатә мыругақәа ==
{{Main|Астрономиатә мыругақәа}}
* [[телескоп|Ателескопқәеи]] егьырҭ ахархәагақәеи зцу [[Астрономическая обсерватория|астрономиатә обсерваториеқәа]]
* [[Спектрограф|Аспектрограф]]
* [[Астрономический бинокль|Абинокль]]
* [[Радиотелескоп|Арадиотелескоп]]
== Ахылаԥшрақәеи астрономиа ахкқәеи ==
[[Файл:Observable_Universe_Russian_Annotations.png|мини|Иаабарҭоу Адунеи иазку агәаанагара, еиуеиԥшым [[телескоп|ателескопқәа]] рҟынтәи асахьақәа назлоу.]]
20-тәи ашәышықәсазы астрономиа ихадоу ҩ-ҟәшакны еиҟәшахеит:
# ахылаԥшратә астрономиа — ажәҩантә цәеижьқәа ирызку ахылаԥшратә дыррақәа раиура, анаҩс анализ ззухо;
# атеориатә астрономиа — астрономиатә обиектқәеи ацәырҵрақәеи ахҳәаа рзыҟазаразы амодельқәа (аналитикатәи, мамзаргьы акомпиутертәи) раԥҵара иазырхоуп.
Абарҭ аҩ-махәҭак дара-дара хеибарҭәаауеит: атеориатә астрономиа ахылаԥшратә лҵшәақәа рзы аилыркаарақәа ирышьҭоуп, ахылаԥшратә астрономиа атеориатә лкаақәеи агипотезақәеи рзы аматериал алҵуеит, насгьы урҭ ргәаҭара алнаршоит.
Астрономиатә хылаԥшрақәа реиҳарак — иубартә иҟоу алашареи егьырҭ афымцамҳалдызтә шәахәаркрақәеи рҭаҩреи анализ рыҭареи ауп иаҵанакуа. Астрономиатә хылаԥшрақәа еиҩшазар ҟалоит ашәара-зарақәа ахьымҩаԥысуа афымцамҳалдызтә спектр аҭыԥ ала.<ref>{{cite web|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|title=Electromagnetic Spectrum|publisher=NASA|lang=en|access-date=2006-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20060905131651/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|archive-date=2006-09-05}}</ref> Аспектр ахәҭақәак Адгьыл аҟынтәи иубар алшоит (даҽакала иуҳәозар, уи ахҟьа аҟынтәи), егьырҭ ахылаԥшрақәа мҩаԥысуеит аҳаракыра дуӡӡақәа рҿы, мамзаргьы акосмос аҿы мацара (Адгьыл иакәшо акосмостә ӷбақәа рҿы). Арҭ аҭҵааратә гәыԥқәа ирызку адыррақәа ҵаҟа иаагоуп.
=== Аоптикатә астрономиа ===
{{Main|Аоптикатә астрономиа}}
Аоптикатә астрономиа (иубарҭоу алашара астрономиа ҳәагьы иашьҭоуп) — зегь реиҳа ижәытәӡоу акосмос аҭҵааратә формоуп. Актәи, ахылаԥшрақәа напыла иҭырхуан. 19-тәи ашәышықәса анҵәамҭази, 20-тәи ашәышықәса аиҳараки аҭҵаарақәа афотосахьақәа рыла имҩаԥысуан.<ref name="moore1997">{{книга|заглавие=Philip's Atlas of the Universe|год=1997|издательство=George Philis Limited|место=Great Britain|isbn=0-540-07465-9|язык=en|автор=Moore, P.}}</ref> Уажәы асахьақәа роууеит ацифратә детекторқәа рыла, ҷыдала [[прибор с зарядовой связью|аиҵаҵаратә еидҳәалара змоу амыругақәа]] (ПЗС) рышьаҭаҿы иаԥҵоу адетекторқәа рыла. Иубарҭоу алашара 4000 Ǻ инаркны 7000 Ǻ рҟынӡа (400–700 нанометр) рҟынӡа инаӡоит, аха ари адиапазон аҿы ахархәара змоу амыруга ааигәатәи ультрафиолеттәи аинфраҟаԥшьтәи адиапазонқәа рыхәаԥшра алнаршоит.<ref name="moore1997"/>
=== Аинфраҟаԥшьтә астрономиа ===
{{Main|Аинфраҟаԥшьтә астрономиа}}
[[Файл:Herschel Space Observatory.jpg|мини|Аинфраҟаԥшьтә космостә телескоп «[[Гершель (космическая обсерватория)|Гершель]]»]]
Аинфраҟаԥшьтә астрономиа ажәҩантә цәеижьқәа рҟынтәи аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵрақәа рҭаҩреи анализ рзуреи иазкуп. Уи ацәқәырԥа аура иубаратәы иҟоу алашара ацәқәырԥа аура иазааигәоуп, аха аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵра ӷәӷәала атмосфера илбаанадоит, насгьы Адгьыл атмосферагьы ӷәӷәала ари адиапазон аҿы ишәахәахылҵуеит.<ref>{{cite news|author=Staff|date=2003-09-11|title=Why infrared astronomy is a hot topic|publisher=ESA|url=http://www.esa.int/esaCP/SEMX9PZO4HD_FeatureWeek_0.html|access-date=2008-08-11|lang=en}}</ref> Убри аҟнытә, аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵра аҭҵааразы аобсерваториақәа иҳараку, насгьы иҩарроу аҭыԥқәа рҿы, мамзаргьы акосмос аҿы иҟазароуп. Аинфраҟаԥшьтә спектр иубарҭоу алашара ашәахәахылҵразы мыцхәы ихьшәашәоу аобиектқәа рыҭҵаараҿы ихәарҭоуп (иаҳҳәап, аеҵәақәа ирыкәшо асабарчытә дарганқәеи апланетақәеи). Аинфраҟаԥшьтә шәахәақәа иубаратәы иҟоу алашара лбааздо асаба ԥсҭҳәақәа ирылсны ацара рылшоит, уи амолекулатә ԥсҭҳәақәеи агалактика агәыцәқәеи рҿы аеҵәа қәыԥшқәа рбара алнаршоит, [[Галактический центр|ҳгалактика агәы]] азааигәара иҟоу аеҵәақәагьы уахь иналаҵаны. Молекулақәак аинфраҟаԥштә диапазон аҟны ӷәӷәала ишәахәаркуп, уи астрономиатә обиектқәа рхимиатә еилазаара аҭҵаара алнаршоит (иаҳҳәап, акометақәа рҿы аӡы аԥшаара).<ref>{{cite news|title=Infrared Spectroscopy – An Overview|publisher=NASA/IPAC|url=http://www.ipac.caltech.edu/Outreach/Edu/Spectra/irspec.html|access-date=2008-08-11|lang=en}}</ref>
=== Аультрафиолеттә астрономиа ===
{{Main|Аультрафиолеттә астрономиа}}
Аультрафиолеттә астрономиа ацәқәырԥақәа рыҩаӡара 100 инаркны 3200 Å рҟынӡа (10–320 нанометр) иҟоу рҟны аус амоуп. Абарҭ ацәқәырԥақәа рыҩаӡарақәа рҿы иҟоу алашара Адгьыл атмосфера илбаанадоит, убри аҟнытә ари адиапазон аҭҵаарақәа мҩаԥысуеит атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҟынтәи ма акосмос аҟынтәи. Аультрафиолеттә астрономиа еиҳа ианаалоит аеҵәа цақәа рыҭҵааразы (О, В аклассқәа), избан акәзар ашәахәахылҵрақәа реиҳарак ари адиапазон аҿы имҩаԥысуеит. Арахь иаҵанакуеит егьырҭ агалактикақәеи апланетартә наҟәрақәеи рҿы иҟоу аеҵәа жәҩангәыԥшшәылақәеи, [[Сверхновая звезда|ихыхьҿыцу ацәынхақәеи]], зыԥсы ҭоу агалактикатә гәыцәқәеи рыҭҵаара. Аха, аультрафиолеттә шәахәахылҵра аеҵәабжьаратәи асаба мариала илбаанадоит, убри аҟнытә ашәарақәа рымҩаԥгараан уи аҟны арҽеирақәа алагалалатәуп.<ref name="cox2000"/>
=== Арадиоастрономиа ===
{{Main|Арадиоастрономиа}}
[[Файл:USA.NM.VeryLargeArray.02.jpg|мини|Сирокко, Ниу-Мексико, Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны [[Very Large Array|арадиотелескопқәа реизга дуӡӡа]]]]
Арадиоастрономиа – миллиметрк еиҳаны ацәқәырԥақәа рыҩаӡара змоу ашәахәахылҵрақәа рыҭҵаара ауп.<ref name="cox2000"/> Арадиоастрономиа егьырҭ астрономтә хылаԥшрақәа реиҳарак иреиԥшым, избан акәзар иҭҵаахо арадиоцәқәырԥақәа хаз-хазы афотонқәа реиԥш акәымкәа, ацәқәырԥақәа реиԥш рыхәаԥшра ауеит. Абасала, арадио цәқәырԥа амплитуда еиԥш, афазагьы шәазар ауеит, ацәқәырԥа кьаҿқәа рзы уи аҟаҵара уамак имариам.<ref name="cox2000"/>
Арадио цәқәырԥақәак астрономтә обиектқәа рҟынтәи аԥхарратә шәахәахылҵра еиԥш ишҭыҵуагьы, Адгьыл аҟынтәи иаҳбо арадиошәахәахылҵрақәа реиҳарак шьҭрала синхротронтә шәахәахылҵрақәоуп, урҭ ҟалоит аелеқтронқәа амҳалдызтә ҭыԥҭаӡараҿы ианныҟәо.<ref name="cox2000"/> Уи адагьы, аспектртә цәаҳәақәак аеҵәабжьаратәи арчы иахылҿиаауеит, иаҳҳәап, 21 см аура змоу инеитралтәу аӡри аспектртә цәаҳәа.<ref name="cox2000"/>
Арадиодиапазон аҿы акосмостә обиектқәа рыхкырацәара убарҭоуп, иаҳҳәап [[Сверхновая звезда|асуперҿыц еҵәақәа]], аеҵәабжьаратәи арчы, апульсарқәа, [[активные ядра галактик|зыԥсы ҭоу галактикатә гәыцәқәа]].<ref name="cox2000"/>
=== Арентгентә астрономиа ===
{{Main|Арентгентә астрономиа}}
Рентгентә астрономиа арентгентә диапазон аҿы иҟоу астрономиатә обиектқәа ҭнаҵаауеит. Абжьааԥны аобиектқәа арентгентә шәахәахылҵра рхылҵуеит абарҭ рыбзоурала:
* [[синхротронное излучение|синхротронтә механизм]] (амагниттә ҭыԥҭаӡарақәа рҟны еиҭаҵуа арелативисттә електронқәа)
* [[тепловое излучение|Аԥхарратә шәахәахылҵра]] арчы ахҟьа ҵаӷақәа рҟынтәи иаауа, абарҭ арбагақәа иреиҳаны иршу 10<sup>7</sup> К (10 миллион Кельвин — [[тормозное излучение|аанҿасратә шәахәахылҵра]] ҳәа изышьҭоу);
* 10<sup>7</sup> К еиҳаны ирԥхо арчытә цәеижь дуқәа рыԥхарратә шәахәахылҵра (ацәеижь еиқәа радиациа ҳәа изышьҭоу).<ref name="cox2000"/>
Арентгентә әшахәахылҵра Адгьыл атмосфера иахьылбаанадо азы, рентгентә хылаԥшрақәа еиҳарак имҩаԥысуеит аорбиталтә станциақәа, аракетақәа, ма акосмостә ӷбақәа рҟынтәи. Акосмос аҿы иҟоу еицырдыруа арентгентә хыҵхырҭақәа рахь иаҵанакуеит: иҩбоу арентгентә еҵәақәа, апульсарқәа, ахыхьҿыцқәа рыԥрцәынхақәа, аеллиптикатә галактикақәа, агалактикақәа реилазаарақәа, иара убас [[активные ядра галактик|агалактика зыԥсы ҭоу агәыцәқәа]].<ref name="cox2000"/>
=== Агамма-астрономиа ===
{{Main|Агамма- астрономиа}}
Агамма-астрономииа — астрономтә обиектқәа рҟынтәи икьаҿӡоу ацәқәырԥа змоу ашәахәахылҵрақәа рыҭҵаара ауп. Агамма-шәахәақәа ишиашоу рыцклаԥшра ҟалоит ([[Телескоп Комптон|Комптонтәи Ателескоп]] еиԥш иҟоу амҩанызақәа ирҩызоу рыла) мамзаргьы ишиашам ([[атмосферные телескопы Черенкова|Черенков татмосфератә ателескопқәа]] ҳәа изышьҭоу иҷыдоу ателескопқәа рыла). Арҭ ателескопқәа Комптон иеффект, иара убас Черенков ирадиациа реиԥш иҟоу еиуеиԥшым афизикатә процессқәа ирыхҟьаны агамма-шәахәақәа Адгьыл атмосфера ианылбаанадо иҟало иубарҭо алашара ацәырҟьарақәа рыԥшаауеит.<ref name="spectrum">{{cite web|url=http://www.pparc.ac.uk/frontiers/latest/feature.asp?article=14F1&style=feature|title=The electromagnetic spectrum|author=|first=Margaret J.|last=Penston|website=|date=2002-08-14|publisher=Particle Physics and Astronomy Research Council|lang=en|access-date=2006-08-17}}</ref>
Агамма-лашарақәа рхыҵхырҭақәа реиҳарак [[гамма-всплеск|агамма-хәыҷҟьарақәа]] роуп, урҭ агамма-шәахәақәа миллисекундқәаки зықь секундки рыбжьара ирхылҵуеит. Агамма-шәахәахылҵрақәа рхыҵхырҭақәа рҟынтәи 10% мацара роуп кыраамҭа зыԥсы ҭоу. Урҭ, рахьтә, апульсарқәа, анеитронтә еҵәақәа, насгьы активтә галактикатә гәыцәқәа рҿы иҟоу акылҳара еиқәахьы зхы хоу.<ref name="cox2000"/>
=== Астрономиа афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра иадҳәалам ===
Адгьыл аҟынтәи афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра мацара акәымкәа, егьырҭ ашәахәахылҵра ахкқәагьы убаратәы иҟоуп.
[[нейтринная астрономия|Анеитринтә астрономиа]]ҿы, иҷыдоу адгьылҵаҟатәи аобиектқәаа, иаҳҳәап, SAGE, GALLEX, Камиока II/III реиԥш иҟоу рхы иадырхәоит анеитрино арԥшааразы. Арҭ анеитриноқәа еиҳарак [[Амра]] аҟынтә иаауеит, аха иара убасгьы ахыхьҿыцтәи аеҵәақәа рҟынтәгьы.<ref name="cox2000"/><ref>{{книга
|год=1990
|заглавие=Cosmic Rays and Particle Physics
|ссылка=https://archive.org/details/cosmicrayspartic00gais
|страницы=[https://archive.org/details/cosmicrayspartic00gais/page/n9 1]—2
|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]
|isbn=0-521-33931-6
|ref=Gaisser
|язык=en
|автор=Gaisser, Thomas K.
}}</ref> Уи адагьы, ҳаамҭазтәи аобсерваториақәа акосмостә шәахәақәа рыԥшаара рылшоит, избанзар урҭ амчхара дуӡӡа змоу хәҭаҷқәоуп, урҭ Адгьыл атмосфера ианалало аҩбатәи хәҭаҷқәа ркаскадқәа ҟарҵоит. Уи адагьы, ԥхьаҟатәи анеитрино детекторқәак акосмостә шәахәақәа Адгьыл атмосфера ианақәшәо ииз ахәҭаҷқәа ишиашоу ирнырлоит.<ref name="cox2000"/>
Астрономиа аметодқәа рҿы хырхарҭа ҿыцны иҟалар алшоит [[гравитационно-волновая астрономия|агравитационтә цәқәырԥақәа растрономиа]], уи агравитациатә цәқәырԥақәа рыԥшаагақәа рхархәара иазырхоуп еизаку аобиектқәа рыцклаԥшразы. Обсерваториақәак уажәнатәгьы иргылоуп, иаҳҳәап, [[LIGO]] агравитациатә обсерваториа алазертә интерферометр. Агравитациатә цәқәырԥақәа раԥхьаӡа акәны 2015 шықәсазы [[открытие гравитационных волн|игәаҭан]].<ref>{{cite web|url=https://www.europhysicsnews.org/articles/epn/abs/2003/02/epn03208/epn03208.html|title=Opening new windows in observing the Universe|author=Tammann, G. A.; Thielemann, F. K.; Trautmann, D.|website=EDP Sciences|date=2008-10-01|publisher=Europhysics News|lang=en|access-date=2010-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180306025006/https://www.europhysicsnews.org/articles/epn/abs/2003/02/epn03208/epn03208.html|archive-date=2018-03-06|url-status=live}}</ref>
Апланетартә астрономиа адгьыл аҟынтәи ажәҩантә цәеижьқәа рхылаԥшра мацара акәӡам изызку, аха урҭ ишиашоу рыҭҵаарагьы акосмостә ӷбақәа рыла, Адгьыл ахь аматериа агәаҭақәа аазгазгьы уахь иналаҵаны. Уи инаваргыланы, амыругақәа рацәаны еиуеиԥшым ажәабжь еизыргоит аорбитаҿы ма ажәҩантә ԥсыбаҩқәа рыхҟбаҿы, насгьы џьоукы уа еиуеиԥшым аԥышәарақәа мҩаԥыргоит.
=== Астрометриеи ажәҩантә механикеи ===
{{Main|Астрометриа|Ажәҩантә механика}}
Астрометриа зегь реиҳа ижәытәӡоу астрономиа аҟәша хәыҷқәа иреиуоуп. Иара ажәҩантә обиектқәа рҭыԥқәа ашәоит. Амра, Амза, апланетақәа, аеҵәақәа ахьыҟоу азы икылкаау адыррақәа зны анавигациаҿы даараӡа аҵак ду рыман.
Апланетақәа рҭыԥқәа гәцаракрала ршәара агравитациатә еилахәарақәа иҵауланы реилкаара иазнанагеит, уи абзоурала урҭ ԥасатәи рҭыԥқәа рыԥхьаӡара, насгьы ԥхьаҟа иныркылараны иҟоу аҭыԥқәагьы ииашаны разԥхьагәаҭара алнаршеит. Ари аҟәша ажәҩантә механика ҳәа иашьҭоуп. Уажәы Адгьыл азааигәара иҟоу аобъектқәа рышьклаԥшра урҭ рзааигәахара азԥхьагәаҭара алнаршоит, иара убасгьы еиуеиԥшым аобъектқәа Адгьыл иагәыдлар шалшо аилкаарагьы.<ref>{{cite web|url=http://www.du.edu/~jcalvert/phys/orbits.htm|title=Celestial Mechanics|author=|first=James B.|last=Calvert|website=|date=2003-03-28|publisher=University of Denver|lang=en|access-date=2006-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20060907120741/http://www.du.edu/~jcalvert/phys/orbits.htm|archive-date=2006-09-07}}</ref>
Иааигәоу аеҵәақәа рпараллаксқәа ршәара — шьаҭоуп акосмос ҵаулаҿы абжьаӡара аилкаареи Адунеи амасштаб ашәареи рзы. Урҭ ашәарақәа ирхароу аеҵәақәа рҟазшьақәа рдырразы ашьаҭа рзаԥырҵеит; рҟазшьақәа ааигәа иҟоу аеҵәақәа ирыҿурԥшыр ауеит. Ажәҩантә цәеижьқәа ршәахәатә ццакырақәеи рхатә ныҟәарақәеи ршәара ҳгалактикаҿы иҟоу арҭ асистемақәа ркинематика аҭҵаара алнаршоит. Астрометриатә ҭҵаарақәа рхы иадырхәар рылшоит агалактикаҿы аматериа лашьца аларҵәара ашәаразы.<ref>{{cite web|url=http://www.astro.virginia.edu/~rjp0i/museum/engines.html|title=Hall of Precision Astrometry|author=|website=|date=|publisher=University of Virginia Department of Astronomy|lang=en|access-date=2006-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20060826104509/http://www.astro.virginia.edu/~rjp0i/museum/engines.html|archive-date=2006-08-26}}</ref>
1990-тәи ашықәсқәа рзы, аеҵәақәа реиҭаԥарақәа ршәара иазку астрометриатә методқәа рхы иадырхәеит [[Экзопланета|амра анҭыҵтәи апланета дуқәа]] рыԥшааразы (агәыларатәи аеҵәақәа рорбитаҿы иҟоу апланетақәа).<ref name="Wolszczan">{{статья |заглавие=A planetary system around the millisecond pulsar PSR1257+12 |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1992-01-09_355_6356/page/144 |издание=Nature |том=355 |номер=6356 |страницы=145—147 |doi=10.1038/355145a0 |ref=Wolszczan |bibcode=1992Natur.355..145W |язык=en |тип=journal |автор=Wolszczan, A.; Frail, D. A. |год=1992 |issn=0028-0836}}</ref>
=== Атмосфера анҭыҵтәи астрономиа ===
{{Main|Астрономиатә обсерваториа}}
[[Космическая техника|Акосмостә техника]] ахархәарала аҭҵаарақәа ажәҩантә цәеижьқәеи акосмостә еилазаареи рыҭҵааратә методқәа рхыԥхьаӡараҿы иҷыдоу аҭыԥ ааныркылоит. Уи ашьаҭа кын 1957 шықәсазы, СССР, раԥхьаӡатәи иԥсабаратәым Адгьыл амҩаныза адәықәҵарала.
Акосмостә ӷбақәа ирыбзоураны афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра ацәқәырԥақәа роурақәа рдиапозонқәа зегьы рҿы аҭҵаарақәа рымҩаԥгара алыршахеит. Убри аҟнытә, ҳаамҭазтәи астрономиа лассы-лассы ацәқәырԥақәа зегьы рыла иҟоу астрономиа ҳәа иашьҭоуп.
Атмосфера анҭыҵтәи ахылаԥшрақәа ирыбзоураны адгьыл атмосфера илбаанадо ма акырӡа иаԥсахуа ашәахәахылҵрақәа акосмос аҿы рыдкылара алыршахоит: ацәқәырԥақәа роурақәак ррадиошәахәахылҵрақәа Адгьыл аҟынӡа изынаӡаӡом, иара убас Амреи егьырҭ ацәеижьқәеи ркорпускулиартә хәахәахылҵрақәагьы. Уаанӡа иузыҟамҵоз аеҵәақәеи анаҟәрақәеи, апланетабжьаратәи, аеҵәабжьаратәи аҵакыреи рҟынтәи иаауа ашәахәахылҵрақәа рыхкқәа рыҭҵаара Адунеи афизикатә процессқәа рзы иҳамоу адыррақәа акырӡа иарбеиеит. Убас, уаанӡа иаҳзымдыруаз арентгентә шәахәахылҵрақәа рхыҵхырҭақәа — арентгентә апульсарқәа аартын. Ҳара иаҳцәыхароу ацәеижьқәеи урҭ рсистемақәеи рҟазшьа иазку адыррақәа рацәаны иҳауит еиуеиԥшым акосмостә ӷбақәа рҿы иқәыргылоу [[спектрограф|аспектрографқәа]] рыла имҩаԥгаз аҭҵаарақәа рыла.
=== Аканалрацәатә астрономиа ===
{{Main|Аканалрацәатә астрономиа}}
Аканалрацәатәи астрономиа ахархәара анаҭоит афымцамҳалдызтә шәахәахылҵрақәеи, агравитациатә цәқәырԥақәеи, имариаӡоу хәҭаҷқәеи еицырзеиԥшу космостә обиектк ма цәырҵрак аамҭакала иаднакылоит, уи аҭҵааразы.
=== Атеориатә астрономиа ===
Атеориатә астрономцәа хкы рацәала рхы иадырхәоит амыругақәа, аналитикатә модельқәа зҵазкуа (аеҵәақәа рҟазшьа азааигәатәразы аполитропқәа реиԥш) насгьы ахыԥхьаӡаратә модельҟаҵара. Арҭ аметодқәа рыцыԥхьаӡа рхатә ԥыжәарақәа рымоуп. Апроцесс аналитикатә амодель акы(изакәызаалак) зыҟало аҵакы еиҳа еиӷьны аилкаара алнаршоит, избан уи зыҟало. Ахыԥхьаӡаратә модельқәа иаадырԥшуеит даҽакала иубарҭамхар алшоз ацәырҵрақәеи аеффектқәеи рыҟазаара.<ref>{{Статья|автор = {{nobr|Roth H.}} |заглавие = A Slowly Contracting or Expanding Fluid Sphere and its Stability |издание = Physical Review |volume = 39, Is. 3 |pages = 525–529 |год = 1932 |doi = 10.1103/PhysRev.39.525 |bibcode = 1932PhRv...39..525R}}</ref><ref>{{Книга |автор = {{nobr|Eddington A.S.}} |заглавие = Internal Constitution of the Stars |издательство = Cambridge University Press |год = 1988 |allpages = 407 |ссылка = https://books.google.ru/books?id=K_cYRYZCjNAC&printsec=frontcover&dq |isbn = 978-0-521-33708-3 |серия = Cambridge Science Classics |archive-date = 2015-02-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150217152943/https://books.google.ru/books?id=K_cYRYZCjNAC&printsec=frontcover&dq#v=onepage&q&f=false }}</ref>
Астрономиа атеоретикцәа рҽазыршәоит атеориатә модельқәа раԥҵара, насгьы урҭ рыҭҵаарақәа рҟны амодельҟаҵарақәа рылҵшәақәа реилкаара. Уи ахәаԥшҩцәа ирылнаршоит амодель шьақәзыргыло адыррақәа рыԥшаара, еиуеиԥшым ихеибарҭәаауа ма еиҿагыло амоделқәа рыбжьара алхраҿы ирыцхраауа. Атеоретикцәа иара убасгьы аекспериментқәа мҩаԥыргоит амодель аԥҵара ма ахаҿраԥсахраҿы, арбага ҿыцқәа ҳасаб рзуны. Аиқәымшәара аныҟоу, зеиԥш ӡбашьас иҟоуп амодель аҿы аиҭакрақәа маҷӡаны аҟаҵарала алҵшәа арҽеира аҽазышәара. Зны-зынла, аамҭа цацыԥхьаӡа, еиқәымшәо, еиҿагыло адыррақәа рацәаны иҟазар, уи амодель зынӡагьы мап ацәкызар алшоит.
Атеориатә астрономцәа изҭырҵаауа атемақәа иреиуоуп: аеҵәақәа рдинамикеи агалактикақәа револиуциеи, Адунеи амасштаб ду аилазаашьа, акосмостә шәахәақәа рхылҵшьҭра, агравитациеи афизикатә космологиеи, ҷыдала арахәыцқәа ркосмологиеи имариаӡоу ахәҭаҷқәа растрофизикеи. [[общая теория относительности|Азыҟазаара атеориа]] акырӡа аҵанакуеит афизикатә цәырҵрақәа рҿы ззын агравитациа акыр зҵазкуа аус нанагӡо амасштаб дуқәа змоу аилазаашьақәа рыҭҵааразы. Уи акылҳара еиқәеи агравитациатә цәқәырԥақәеи рыҭҵаара шьаҭас иамоуп. Астрономиаҿы инарҭбааны ирыдыркылаз, иҭҵаау атеориақәеи амодельқәеи уажәы [[модель Лямбда-CDM|Лиамбда-СДМ амодель]] иаҵанакуа — Атҟәацра Ду, акосмос аиҵыҵра, [[тёмная материя|аматериа лашьца]], иара убас ишьаҭаркыгоу физикатә теориақәа.
=== Азҿлымҳаратә астрономиа ===
{{Main|Азҿлымҳаратә астрономиа}}
Астрономиа — азҿлымҳаҩцәа рлагала акапан ахьамоу аҭҵаарадыррақәа иреиуоуп.<ref>{{статья
|заглавие=Amateur Science—Strong Tradition, Bright Future
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1999-04-02_284_5411/page/54
|издание=Science
|том=284
|номер=5411
|страницы=55—56
|doi=10.1126/science.284.5411.55
|цитата=Astronomy has traditionally been among the most fertile fields for serious amateurs [...]
|bibcode=1999Sci...284...55M
|язык=en
|автор=Mims III, Forrest M.
|год=1999
}}</ref> Азҿлымҳаратә хылаԥшрақәа зегьы рхыԥхьаӡара еиҳауп апрофессионалтә хылаԥшрақәа раасҭа, аха азҿлымҳараҩцәа ртехникатә лшарақәа акырӡа еиҵоуп. Зны-зынла дара рхала рхазы амыругаеизга дыргылоит. Насгьы, аҵарауаа реиҳараҩык абри аилазаара ауп изылҵыз. Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа рзы ихадароу ахылаԥшратә обиектқәа рахь иаҵанакуеит Амза, апланетақәа, аеҵәақәа, акометақәа, аметеортә қәаршҩы, еиуеиԥшым иҵаулоу акосмостә обиектқәа, урҭ рахь иаҵанакуеит аеҵәақәа реизгара, агалактикақәа, анаҟәрақәа.<ref>{{cite web|url=http://www.amsmeteors.org/|title=The Americal Meteor Society|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822135040/http://www.amsmeteors.org/|archive-date=2006-08-22}}</ref> Азҿлымҳаратә астрономиа аҟәшақәа иреиуоу азҿлымҳаратә астрофотоҟаҵара, уахынлатәи ажәҩан аҭыԥқәа рҭыхра ауп.<ref>{{cite web|url=http://www.astropix.com/|title=Catching the Light: Astrophotography|author=|first=Jerry|last=Lodriguss|website=|date=|publisher=|lang=en|url-status=|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060901185541/http://www.astropix.com/|archive-date=2006-09-01}}</ref> Аӡәырҩы азҿлымҳаҩцәа рхы рзыркуеит хазы игоу аобиектқәа, аобиектқәа рыхкқәа, ма ахҭысқәа рыхкқәа.
Азҿлымҳаҩцәа реиҳараҩык иубаратәы иҟоу аспектр аҿы аус руеит, аха ирацәам урҭ рыхәҭак даҽа цәқәырԥақәак рҿы аԥышәарақәа мҩаԥыргоит. Уахь иаҵанакуеит иаабац ателескопқәа рҿы аинфраҟаԥшьтә рыцқьагақәа рхархәара, иара убасгьы [[радиотелескоп|арадиотелескопқәа]] рхархәара. Азҿлымҳаратә [[радиоастрономия|радиоастрономиа]] ашьаҭаркҩы [[Карл Янский|Карл Иански]] 1930-тәи ашықәсқәа рзы арадио ацәқәырԥақәа рыла ажәҩан ацклаԥшра далагеит.<ref>{{cite web|url=http://www.nrao.edu/whatisra/hist_jansky.shtml|title=Karl Jansky and the Discovery of Cosmic Radio Waves|author=Ghigo, F.|website=|date=2006-02-07|publisher=[[Национальная радиоастрономическая обсерватория|National Radio Astronomy Observatory]]|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060831105945/http://www.nrao.edu/whatisra/hist_jansky.shtml|archive-date=2006-08-31}}</ref> Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа шьоукы рхы иадырхәоит аҩнтәи телескопқәа реиԥш, аханатә астрономтә еиҿкаарақәа рзы идыргылаз, аха уажәы азҿлымҳаҩцәа рхархәаразы иаарту арадиотелескопқәагьы (аҵарадырратә институт дуқәа рзы еиԥш).<ref>{{cite web|url=http://www.users.globalnet.co.uk/~arcus/cara/|title=Cambridge Amateur Radio Astronomers|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24}}</ref>
Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа уажәраанӡагьы ари аҭҵаарадырраҿы рлагала аҟаҵара иаҿуп. Ари зхыԥхьаӡара рацәам адисциплинақәа иреиуоуп, урҭ рлагала рацәазар ахьауа. Лассы-лассы урҭ астероидқәа рыла аеҵәақәа рыҵәахра рбоит, насгьы арҭ адыррақәа рхы иадырхәоит астероидқәа рорбитақәа рышьақәырӷәӷәаразы.<ref>{{cite web|url=http://www.lunar-occultations.com/iota/iotandx.htm|title=The International Occultation Timing Association|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060821180723/http://www.lunar-occultations.com/iota/iotandx.htm|archive-date=2006-08-21}}</ref> Азҿлымҳаҩцәа зны-зынла акометақәа рыԥшаауеит, насгьы аӡәырҩы урҭ рахьтә иааиԥмырҟьаӡакәа зҽызыԥсахуа аеҵәақәа ирыхәаԥшуеит.<ref>{{cite web|url=http://cbat.eps.harvard.edu/special/EdgarWilson.html|title=Edgar Wilson Award|author=|website=|date=|location=|publisher=IAU Central Bureau for Astronomical Telegrams|lang=en|access-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024202325/http://www.cbat.eps.harvard.edu/special/EdgarWilson.html|archive-date=2010-10-24}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aavso.org/|title=American Association of Variable Star Observers|author=|website=|date=|publisher=AAVSO|lang=en|access-date=2010-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100202050715/http://www.aavso.org/|archive-date=2010-02-02}}</ref> Ацифратә технологиақәа рхырхарҭаҿы иҟоу аихьӡарақәа азҿлымҳаҩцәа алшара рнаҭеит астрофотоҭыхраҿы аԥхьацара ду аиуразы.
== Аҵараҿы ==
[[2009|2009-тәи ашықәс]] [[ООН]] [[Международный год астрономии|Жәларбжьаратәи астрономиа ашықәс]] ҳәа ирыланаҳәеит. Ихадоу ахшыҩзышьҭра аҭоуп ауаажәларра рганахьала астрономиахь азҿлымҳареи аилкаареи рырӷәӷәара. Убри ахықәкы аманы есышықәса [[день астрономии|астрономиа амшгьы]] мҩаԥыргоит. 2020 шықәса цәыббрамза 24 рзы 15-тәи аилатәараҿы, насгьы 2021 шықәса хәажәкырамза 24-25 рзы [[Консультативная группа по планированию космических миссий|Акосмостә миссиа азԥхьагәаҭаразы абжьгаратә гәыԥ]] (КГПКМ) 16-тәи аилатәараҿы, иара убас 2021 шықәса амшаԥымза 30 рзы, 7-тәи Апланетатә хьчаратә Конференциаҿы, [[Секретариат ООН|ООН Амаӡаныҟәгаратә хеилакахь]] [[2029 год|2029-тәи ашықәс]] Жәларбжьаратәи апланетатә хьчара ашықәс акәны рылаҳәаразы азыҳәара алагалара иалацәажәеит.<ref>{{cite web|title=Summary of the 15th meeting of the Space Mission Planning Advisory Group (SMPAG)|url=https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting_15_-_sep_2020|publisher=ESA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505061456/https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting_15_-_sep_2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=SUMMARY OF THE 16th MEETING OF THE SPACE MISSION PLANNING ADVISORY GROUP (SMPAG)|url=https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting-16-mar-2021-|publisher=ESA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502040702/https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting-16-mar-2021-|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=PANEL: PROPOSAL FOR AN INTERNATIONAL YEAR OF PLANETARY DEFENSE|url=https://atpi.eventsair.com/QuickEventWebsitePortal/7th-iaa-planetary-defense-conference-2021/website/Agenda/AgendaItemDetail?id=c85a586a-b709-4935-a858-7bdd1365b84b|publisher=IAA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502040702/https://atpi.eventsair.com/QuickEventWebsitePortal/7th-iaa-planetary-defense-conference-2021/website/Agenda/AgendaItemDetail?id=c85a586a-b709-4935-a858-7bdd1365b84b|url-status=live}}</ref>
Астрономиа СССР ашколқәа рҿы хаз маҭәарк аҳасабала иаларгалеит 1932 шықәсазы (абыжьбатәии ажәабатәии аклассқәа рҿы), 1935 шықәсазы уи ажәабатәи аклассахь ииаргеит. 1993 шықәса инаркны астрономиа [[факультатив|ахарҭәааратә ҵарақәа]] рахь ииагахеит, насгьы аҵаратә программа аҟынтәи иӡит ҳәа ҳҳәар ҳалшоит.<ref>{{статья |автор=Черепащук А. М. |заглавие=Пришли к торжеству Средневековья: что дальше? |ссылка=http://klnran.ru/wp-content/uploads/2015/12/BVZN_16.pdf |автор издания=Комиссия РАН по борьбе с лженаукой и фальсификацией научных исследований |издание=[[В защиту науки]] |год=2015 |номер=16 |язык= |тип= |месяц= |число= |том= |страницы= |issn= |archive-date=2019-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113172538/http://klnran.ru/wp-content/uploads/2015/12/BVZN_16.pdf }}</ref><ref>{{книга|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|заглавие=Астрономия. Популярные лекции |издание=Изд. 2-е, расширенное |место=М. |издательство=МЦНМО |год=2019 |страниц=352 |isbn=978-5-4439-2823-4 |страницы=3}}</ref> [[ВЦИОМ]] аҭҵаарақәа рыла, 2007 шықәсазы Урыстәыла ауааԥсыра рҟынтәи 29% Адгьыл Амра иакәшом, аха Амра Адгьыл иакәшоит ҳәа ргәы иаанагон, 2011 шықәсазы Урыстәыла ауааԥсыра рҟынтә уажәшьҭа 33% абри агәаанагара иақәшаҳаҭын. 2017 шықәса цәыббрамза 1 инаркны Урыстәылатәи ашколқәа рҿы астрономиа арҵара ҩаԥхьа ихымԥадатәны иҟалеит (ажәабатәи, мамзаргьы жәеизатәи аклассқәа рҿы).<ref>{{cite web |url=https://meduza.io/news/2017/04/03/uroki-astronomii-vvedut-v-rossiyskih-shkolah-s-novogo-uchebnogo-goda |title=Уроки астрономии введут в российских школах с нового учебного года |date=2017-04-03 |publisher=Meduza |lang=ru |access-date=2018-10-06 |archive-date=2018-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006075502/https://meduza.io/news/2017/04/03/uroki-astronomii-vvedut-v-rossiyskih-shkolah-s-novogo-uchebnogo-goda |url-status=live }}</ref>
== Адыррақәа реихшара асистемақәа рҿы ахыԥхьаӡарамаӡақәа ==
* [[Универсальная десятичная классификация|УДК]] 52
* [[Государственный рубрикатор научно-технической информации|Аҭҵаарадырра-техникатә информациа аҳәынҭқарратә рубрикатор]] (ГРНТИ) (2001 нӡа): [http://www.gsnti-norms.ru/norms/common/doc.asp?0&/norms/grnti/gr41.htm 41 АСТРОНОМИА]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=2019-08|bot=InternetArchiveBot }}
== Шәахә. иара убас ==
* [[Астроном]]
* [[Астрономия в России|Астрономиа Урыстәыла]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2|refs=
<ref name=cox2000>{{книга
|заглавие=Allen's Astrophysical Quantities
|год=2000
|ссылка=https://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA124
|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]]
|страницы=124
|место=New York
|isbn=0-387-98746-0
|язык=en
|ответственный=Cox, A. N.
}}</ref>
}}
== Алитература ==
* {{книга |автор=Кононович Э. В., Мороз В. И. |ссылка=http://astro-archive.prao.ru/books/showBook.php?idBook=137 |заглавие=Общий курс Астрономии |ответственный=Под ред. Иванова В. В. |издание=2-е изд |место=М. |издательство=Едиториал УРСС |год=2004 |страниц=544 |серия=Классический университетский учебник |isbn=5-354-00866-2 |ref=Кононович и Мороз |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206002332/http://astro-archive.prao.ru/books/showBook.php?idBook=137|archive-date=2012-02-06}}
* {{книга |автор=Стивен Маран. |заглавие=Астрономия для «чайников» |оригинал=Astronomy For Dummies |ссылка=https://archive.org/details/astronomyfordumm0000mara|место=М. |издательство=«[[Диалектика (издательство)|Диалектика]]»|год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/astronomyfordumm0000mara/page/256 256] |isbn=0-7645-5155-8}}
* {{книга|автор=Повитухин Б. Г. |заглавие=Астрометрия. Небесная механика: Учебное пособие |место=Бийск |издательство=НИЦ БиГПИ |год=1999 |страниц=90}}
* {{книга|автор=[[Фламмарион, Камиль|К. Фламмарион]] |заглавие=Живописная астрономия |ссылка=https://books.google.com/books?id=RtQbHQAACAAJ |место=Санкт-Петербург |год=1900}}
* {{книга|автор=[[Фламмарион, Камиль|К. Фламмарион]] |заглавие=[[s:Жители небесных миров (Фламмарион)|Жители небесных миров]] |место=С.-Пб |издательство=Типография А. Траншели |год=1876 |том=1—2}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [https://web.archive.org/web/20070926231451/http://www.literature.at/elib/index.php5?title=Astronomy_-_A_History_-_George_Forbes_-_1909 Astronomy — A History — G. Forbes — 1909 (eLib Project)] {{Анеишьа амам азхьарԥш|число=21|месяц=05|год=2013}}
* ''К. Л. Баев'', ''В. А Шишаков''. [http://tapemark.narod.ru/miroved/index.html «Начатки мироведения» (1947)] {{Wayback|url=http://tapemark.narod.ru/miroved/index.html |date=20080803063028 }}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Астрономия|[[Клейбер, Иосиф Андреевич|Клейбер И. А.]]}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Астрогнозия}}
{{ВС}}
[[Акатегориа:Астрономиа| ]]
16qksesdpugd4vtlblptfz2ssbc36bw
168068
168066
2026-06-16T16:22:47Z
Nart17
17397
+{{Delete}} — астатиа жәаба иануп
168068
wikitext
text/x-wiki
{{Delete|Астатиа жәаба иануп: [[Астрономиа]] — асандбокс акопиа аҭахым (article is live in the main namespace; staging copy obsolete)}}
{{Комплексная наука
|Тема = [[Естествознание|Аԥсабараҭҵаара]]
|Название = Астрономиа
|Другие названия = {{lang-en|Astronomy}}
|Иллюстрирование = Crab Nebula.jpg
|Подпись = [[Крабовидная туманность|Акраб наҟәыра]] амозаикатә ҭыхымҭа. [[НАСА]] иаԥнаҵеит [[Хаббл (телескоп)|Хаббл]] ҳәа изышьҭоу акосмостә телескоп ахархәарала, 1999-2000 шықәсқәа рзы.
|Предмет изучения = [[наблюдаемая вселенная|Иубарҭоу адунеи]]
|Период зарождения = [[XVIII век|XVIII ашәышықәса]]
|Основные направления = [[небесная механика|ажәҩантә механика]], [[астрофизика|астрофизика]], [[космология|акосмологиа]], [[планетология|апланетологиа]], уҳәа убас иҵегьы.
}}
'''Астрономиа''' (ажәытә бырз. быз. ἄστρον - “аеҵәа” , νόμος – “азакәан”) – [[Вселенная|Адунеи]] иазку [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырра]], [[небесное тело|ажәҩантә цәеижьқәеи]] ([[Планета|апланетақәа]], [[Звезда|аеҵәақәа]], [[Астероиды|астероидқәа]], уб. иҵ.) [[система|асистемақәеи]] ахьыҟоу, [[механическое движение|рныҟәара]], рышьақәгылашьа, рхылҵшьҭра, рыҿиара ҭызҵаауа.<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
Хықәкыла, астрономиа иҭнаҵаауеит [[Амра|Амреи]] егьырҭ [[звезда|аеҵәақәеи]], [[Солнечная система|Амратә система]] [[планета|апланетақәеи]] урҭ [[спутники планет|рымҩанызақәеи]], [[экзопланета|аекзопланетақәа]], [[астероид|астероидқәа]], [[комета|акометақәа]], [[метеороид|аметеороидқәа]], [[межпланетное вещество|апланетабжьаратәи алыҵ]], [[межзвёздная среда|аеҵәабжьаратәи алыҵ]], [[пульсар|апульсарқәа]], [[чёрная дыра|акылҳара еиқәаҵәақәа]], [[Туманность|анаҟәрақәа]], [[галактика|агалактикақәеи]] урҭ [[скопление галактик|реилаҵәарақәеи]], [[квазар|акуазарқәа]] уҳәа уб. иҵ.<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
== Ахьӡ аетимологиа ==
[[Термин|Атермин]] «астрономиа» (ажәытә бырз. быз. ἀστρονομία) [[Древнегреческий язык|ажәытә бырзен бызшәала]] ἀστήρ, ἄστρον (астер, астрон) - “[[звезда|аеҵәа]]”; νόμος (номос) — «аҵас, ашьақәыргылара, азакәан».<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
== Аҭоурых ==
{{Main|Астрономиа аҭоурых}}
Астрономиа зегь реиҳа ижәытәӡоу, иреиҳабӡоу [[Естественные науки|аҭҵаарадыррақәа]] иреиуоуп. Уи ауаатәыҩса рҭахрақәа ирхылҿиааит.
Адгьыл аҿы ауаа ықәнагалеижьҭеи, урҭ еснагь ажәҩан аҿы ирбоз иазҿлымҳан. Ажәытәӡатәи аамҭақәа раангьы урҭ игәарҭеит ажәҩан аҿы иҟоу амаҭәарқәа рныҟәареи аамҭа-аамҭала аҳауа аҽыԥсахрақәеи шеидҳәалоу. Усҟан астрономиа ӷәӷәала [[астрология|астрологиа]] иалаҩашьаны иҟан.
Ажәытәӡатәи адгьылқәаарыхҩцәа аеҵәақәеи еҵәаџьааи ахьыҟаз ала ашықәс аамҭақәа ралагамҭа еилыркаауан. Еиҭаҵуаз ажәларқәа [[Амра|Амреи]] аеҵәақәеи рыла амҩақәҵара рыман. Ашықәсқәа рыԥхьаӡара аҭахра иахҟьаны амзар аԥҵарагьы ҟалеит. Аҭоурых аԥхьатәи аамҭақәа рзы инхоз ауааҵәҟьагьы Амреи, [[Амза|Амзеи]], еҵәақәаки ргылареи рҭашәареи ирыдҳәалоз ахҭыс хадақәа рдыруан . Амреи Амзеи ртыҩкра аамҭа-аамҭала еиҭаҟалараны ишыҟоу еилкаауижьҭеи акрааҵуеит. Ижәытәӡоу аҩыратә хыҵхырҭақәа рҟны иуԥылоит астрономиатә цәырҵрақәа рыхҳәаақәа, иара убасгьы ажәҩантә жәеижь лашақәа ргылареи рҭахареи аамҭа аԥхьагәаҭаразы имариаӡоу аԥхьаӡаратә схемақәа, аамҭа аԥхьаӡара аметодқәа, амзар ахылаԥшра.
[[Первобытное общество|Аҭоурыхԥхьатәи акультурақәеи]] ажәытәӡатәи [[цивилизация|ацивилизациақәеи]] рышьҭахь иаанрыжьит ирацәаны астрономиатә [[артефакт (археология)|артефактқәа]], урҭ ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара азакәанеизшәарақәа шырдыруа аазырԥшуа. Ҿырԥштәык аҳасабала иаагазар ауеит [[древнеегипетская астрономия|абиԥараԥхьатәи Ажәытәӡамысратәи абаҟақәеи]] [[Стоунхендж|Стоунхенџьи]]. [[Вавилонская астрономия|Вавилонаа]], [[Астрономия Древней Греции|аберзенцәа]], [[Китайская астрономия|акитаиуаа]], [[Индийская астрономия|индиауаа]], [[Астрономия майя|маиаа]], [[Астрономия инков|аинкқәа]] раԥхьатәи рцивилизациақәа уахынла [[небосвод|ажәҩан]] аметодикатә хылаԥшрақәа ирылагахьан.
Астрономиа қәҿиарала аҿиара иаҿын Ажәытәтәи Вавилон, Мысра, Китаи, Индиа. Китаитәи ашықәсҩыраҿы иануп ҳера ҟалаанӡа 3-тәи азқьышықәсазы иҟалаз Амра атыҩкра. Аҿиара зауз арифметикеи агеометриеи рышьаҭала Амреи, Амзеи, апланета лашақәеи рныҟәарақәа реилзыркаауаз иагьаԥхьагәазҭоз атеориақәа Абжьарадгьылмшын атәылақәа рҿы ақьырсианра ҟалаанӡатәи аамҭа аҵыхәтәантәи ашәышықәсақәа рзы иаԥҵан. Имариоу, аха хәарҭара злоу амыругақәа ирыцны, урҭ Аҿыцҿиара аепоханӡа апрактикатә хықәкқәа рымаҵ руан.
Особенно большого развития достигла астрономия в Древней Греции. [[Пифагор]] впервые пришёл к выводу, что Земля имеет шарообразную форму, а [[Аристарх Самосский]] высказал предположение, что Земля вращается вокруг Солнца. [[Гиппарх]] во II в. до н. э. составил один из первых [[Звёздный каталог Гиппарха|звёздных каталогов]]. В произведении Птолемея «[[Альмагест]]», написанном во II в. н. э., изложена [[геоцентрическая система мира]], которая была общепринятой на протяжении почти полутора тысяч лет.
Абжьаратәи ашәышықәсақәа раан Мрагыларатәи атәылақәа рҿы астрономиа аҿиара ду аиуит. Астрономиеи астрологиеи раԥхьаӡакәны еиҟәиҭхеит 10-тәи ашәышықәсазы аҵарауаҩ [[аль-Фараби|ал-Фараби]], итрактат «[[Трактат об астрологии (аль-Фараби)|Еҵәақәа ражәаҳәарақәа рҿы ииашоуи ииашами]]» аҟны. 9-тәи ашәышықәсазы, [[Аль-Андалус|андалусиатәи]] аҵарауаҩ [[Аббас ибн Фирнас|ибн Фирнас]] Адунеи аҿы апланетақәеи аеҵәақәеи рныҟәара аазырԥшуа амыруга аԥиҵеит.<ref>{{Статья|ссылка=http://dx.doi.org/10.2307/3101411|автор=Lynn White|заглавие=Eilmer of Malmesbury, an Eleventh Century Aviator: A Case Study of Technological Innovation, Its Context and Tradition|год=1961|издание=Technology and Culture|том=2|выпуск=2|страницы=97|issn=0040-165X|doi=10.2307/3101411}}</ref> 994 ашықәсазы, Абжьаратәи Азиатәи астроном [[Абу Махмуд аль-Худжанди|Ал-Хуџьанди]] раԥхьаӡатәи аҭӡамцтә [[секстант]] дуӡӡа ҟаиҵеит, уи [[Наклон оси вращения|Адгьыл аҵәҩан анаара]] («аеклиптика анаара») ииашаны аилкааразы иҟаҵан, 2 минуҭк заҵәык рыла агха аманы. Аҵарауаҩ [[Али ибн Ридван|Али ибн Ридуан]] 1006 шықәсазы игәеиҭаз уажәы [[SN 1006]] ҳәа изышьҭоу [[Сверхновая звезда|супериҿыцу аеҵәа]] зегь реиҳа [[Письменная история|инарҭбааны ахҳәаа]] азиуит.<ref>{{Cite web|url=http://celestialdelights.info/pub/SN1006_2.htm|title=Celestial Delights Online {{!}} Star light, star brightest|website=web.archive.org|date=2007-03-11|access-date=2024-06-08|archive-date=2007-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070311135851/http://celestialdelights.info/pub/SN1006_2.htm|url-status=bot: unknown}}</ref> [[Астрономия исламского Средневековья|Аԥсылмантә дунеи астрономиа]] 16-тәи ашәыш. Анҵәамҭанӡа аҿиара иаҿын.<ref>{{Книга|заглавие=Encyclopaedia of the history of science, technology, and medicine in non-western cultures|ссылка=https://archive.org/details/encyclopaediaofh0000unse|ответственный=Helaine Selin|год=1997|место=Dordrecht; Boston|издательство=Kluwer Academic|страниц=1117|isbn=978-0-7923-4066-9}}</ref> Убас, [[Такиюддин аш-Шами|Такиуддин аш-Шами]] 1577–80 шықәсқәа рзы иаԥиҵеит аамҭа секундла изыԥхьаӡоз амеханикатә [[астрономические часы|астрономиатә сааҭқәа]], уи 16-тәи ашәышықәсазы апрактикатә астрономиаҿы зегь реиҳа ихадоу алагала ҿыцқәа иреиуоуп, избан акәзар уаанӡатәи асааҭқәа астрономиатә хықәкқәа рыла рхархәаразы иахьынӡарыхәҭаз ииашамызт.
16-тәи ашәышықәса инаркны Европа астрономиа аҿиара иалагоит. Ахәаахәҭреи амшынныҟәареи рыҿиареи, ааглыхра ашьаҭаркреи иадҳәаланы аҭахра ҿыцқәа цәырҵуа иалагеит, урҭ адин анырра аҟынтәи аҭҵаарадырра ахақәиҭтәра иацхрааит, насгьы аартра дуқәа жәпакы ирызнанагеит.
[[Естествознание|Аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] зегьы рыҟнытә астрономиа еиҳарак [[папская курия|Римтәи акуриа]] аҿагылара ианиеит. 1822 шықәсазы ауп [[Святая инквизиция|аинквизициа]] официалла ианрылаҳәаз, уаанӡа [[Католическая церковь|акатоликтә уахәама]] иамаз агәаанагарақәа ирҿагыланы, Адгьыл аныҟәашьеи Амра амҵысреи ирызку аӡбарақәа зну ашәҟәқәа [[Рим]] ркьыԥхьра азин шрымоу. Уи ашьҭахь, 1835 шықәсазтәи [[Индекс запрещённых книг|изиным ашәҟәқәа риндекс]] анҭыҵ, [[Коперник, Николай|Коперник]], [[Кеплер, Иоганн|Кеплер]], [[Галилей, Галилео|Галилеи]] рыхьӡқәа уантәи ианыхын.<ref>Брокгаузи Ефрони рэнциклопедиатә жәар, «Индекс».</ref>
Аҭҵаарадырратә астрономиа инагӡаны иалкаахеит [[Эпоха Возрождения|Аҿыцҿиара]] аамҭазы, насгьы уи азы акыр аамҭа аҭаххеит. Аха [[телескоп|ателескоп]] аӡбара мацара ауп астрономиа иахьатәи ихьыԥшым аҭҵаарадырра аҟынӡа аҿиара алзыршаз.
Ҭоурыхла астрономиа иаҵанакуан [[Астрометрия|астрометриа]], [[Астрономическая навигация|аеҵәақәа рыла амҩақәҵара]], [[Наблюдательная астрономия|ахылаԥшратә астрономиа]], [[Календарь|амзарқәа]] рыҟаҵара, уимоу [[Астрология|астрологиагьы]]. Иахьа азанааҭтә астрономиа [[Астрофизика|астрофизика]] [[синоним|асиноним]] аҳасабала иԥхьаӡоуп.
Иахьатәи астрономиа аира иадырҳәалоит Птолемей идунеи агеоцентртә система мап ацәкра (2-тәи ашәышықәса) насгьы уи Николаи Коперник игелиоцентртә системала аԥсахра (16-тәи ашәышықәса азбжа), ажәҩантә цәеижьқәа ателескоп ахархәарала рыҭҵаара алагара(Галилеи, 18-тәи ашәыш. алагамҭа), адунеизегьтәи агравитациа азакәан аартра ([[Исаак Ньютон|Исаак Ниутон]], 17-тәи ашәышықәса анҵәамҭа). 18-19-тәи ашәышықәсақәа астрономиазы Амратә система, ҳ-Галактика, иара убас аеҵәақәа, Амра, апланетақәа, егьырҭ акосмостә цәеижьқәа рфизикатә ҟазшьақәа ирызку адыррақәа реизгара иаамҭан.
20-тәи ашәышықәсазы иҟалаз аҭҵаарадырра-техникатә револиуциа, астрономиеи, ҷыдала астрофизикеи рыҿиараҿы анырра ду анаҭеит.
Аоптикатә телескоп дуқәа рцәырҵреи, згәылҭәаара ҳараку арадиотелескопқәа раԥҵареи, системала ахылаԥшрақәеи рыбзоурала, Амра миллиардла аеҵәақәа злахәу адырган еиԥшу асистема дуӡӡа – [[Млечный Путь|агалактика]] иахәҭакны ишыҟоу аартра алнаршеит. 20-тәи ашәышықәса алагамҭазы астрономцәа игәарҭеит ари асистема миллионла иҟоу иара иеиԥшу агалактикақәа ишреиуоу.
Егьырҭ агалактикақәа раартра агалактика анҭыҵтәи астрономиа аҿиара иацхрааит. Агалактикақәа рспектрқәа рыҭҵаара [[Эдвин Хаббл|Едвин Хаббл]] илнаршеит 1929 азы «[[Закон Хаббла|агалактикақәа реиԥхьыттара]]» ҳәа изышьҭоу ацәырҵра алкаара, уи анаҩс Адунеи азеиԥш ҽырҭбаара шьаҭас иҟаҵаны аҵакы гәылыршәахеит.
Атмосфера анҭыҵтәи астрономтә гәаҭарақәа рзы аракетақәеи адгьылтә мҩанызақәеи рхархәара иахҟьаны акосмостә цәеижьқәа рыхк ҿыцқәа аартхеит: арадиогалактикақәа, аквазарқәа, апульсарқәа, арентгентә шәахәаркырақәа рхыҵхырҭақәа, уҳәа убас иҵегьы. Ишьақәыргылан аеҵәақәа револиуциа атеариеи Амратә система акосмогониеи рышьаҭақәа. 20-тәи ашәышықәсазтәи астрофизиказы еихьӡара дуны иҟалеит арелиативисттә космологиа — Адунеи аеволиуциа атеориа.
Астрономиа — иазыҟаҵам ауаа макьанагьы зҽалархәра рылшо, зхыԥхьаӡара рацәам аҭҵаарадыррақәа иреиуоуп: [[любительская астрономия|азҿлымҳаратә астрономиа]] акыр зҵазкуа астрономиатә аартрақәа жәпакы рҿы ахатә лагала ҟанаҵеит.
== Астрономиа аҭҵаарадырратә дисциплина аҳасабала аиҿартәышьа ==
[[Файл:Moon Dedal crater.jpg|мини|Амзатә астрономиа: Асахьаҿы иаагоу акратер ду [[Дедал (лунный кратер)|Дедал]] ауп, [[Аполлон-11|Аполлон 11]] аусзуҩцәа [[1969]] азы [[Амза]] ахыкәшара аамҭазы иҭырхыз. Акратер Амза иубарҭам аган агәҭа азааигәара иҟоуп, уи аикәшара 93 км иҟоуп.]]
[[Файл:grav.lens1.arp.750pix.jpg|мини|Агалактиканҭыҵтәи астрономиа: [[гравитационная линза|агравитационтә блаҷрақәа]]. Иубарҭоуп ииаҵәоу аиқәҳәалаԥшра змоу обиектқәак, урҭ иррацәоу галактикак асахьақәа роуп, афото агәҭа иазааигәоу агалактика ҩеижьқәа реизгара иахылҿиааз [[гравитационная линза|агравитациатә линза]] аеффект абзоурала иррацәоу. Аблаҷы аизакра агравитациатә ҳәааҭаӡарала иаԥҵоуп, уи алашара ашәахәақәа ареицаҟьоит, уи иахҟьаны еиҳа ихараны иҟоу аобиект асахьа аизырҳареи аицакреи ҟалоит]]
Иахьатәи астрономиа дара-дара еидҳәалоу аҟәшақәа рыла еиҟәшоуп, убри аҟнытә астрономиа аихшара ганкахьала инықәырԥшны ауп ишыҟаҵоу.
Астрономиа аҟәша хадақәа иреиуоуп:
* [[Астрометрия|Астрометриа]] – ажәҩантә лашарбагақәа рҭыԥқәеи рныҟәареи ҭнаҵаауеит. Уаанӡа астрометриа усыс инанагӡоз ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара ҭҵааны агеографиатә координатқәеи аамҭеи икылкааны рышьақәыргылара акәын (уажәы уи азы даҽа ӡбашьақәак рхы иадырхәоит). Иахьатәи астрометриа иаҵанакуеит:
** фундаменталтә астрометриа, дҵас измоу агәаҭарақәа рыла ажәҩантә цәеижьқәа ркоординатқәа рышьақәыргылара, аеҵәақәа рҭыԥқәа ркаталогқәа реиқәыршәара, астрономиатә параметрқәа рыԥхьаӡаратә ҵакқәа рышьақәыргылара — алашарбагақәа ркоординатқәа закәанеизшгәаралатәи рҽыԥсахрақәа ҳасабс ргара алзыршо ашәагаақәа;
** еиуеиԥшым акоординаттә системақәа рыла ажәҩантә цәеижьқәа рҭыԥқәеи рныҟәареи рзы аматематикатә методқәа аԥызҵо [[сферическая астрономия|асфератә астрономиа]], иара убасгьы аамҭа цацыԥхьаӡа алашарбагақәа ркоординатқәа иааиԥмырҟьаӡакәа рҽыԥсахра атеориа;
* [[Теоретическая астрономия|Атеориатә астрономиа]] ажәҩантә цәеижьқәа рорбитақәа рҭыԥқәа рҟынтәи рыԥшааразы аметодқәеи, насгьы ажәҩантә цәеижьқәа рорбитақәа рҟны еилкаау аелементқәа рыла рефемеридқәа (иубарҭоу аҭыԥқәа) рыԥхьаӡаразы аметодқәеи ҳанаҭоит ([[обратная задача|аҭактә дҵа]]).
* [[Небесная механика|Ажәҩантә механика]] адунеизегьтәи агравитациа амчқәа рнырра аҵаҟа ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара азакәанқәа ҭнаҵаауеит, ажәҩантә цәеижьқәа рмассақәеи рформақәеи, урҭ рсистемақәа рҭышәынтәалареи шьақәнаргылоит.
Абарҭ ах-ҟәшак еиҳарак астрономиа актәи адҵа рыӡбоит (ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара аҭҵаара), урҭ лассы-лассы ''аклассикатә астрономиа'' ҳәа иашьҭоуп.
* [[Астрофизика|Астрофизика]] ажәҩантә обиектқәа рышьақәгылашьеи, рфизикатә ҟазшьақәеи, рхимиатә еилазаареи ҭнаҵаауеит. Уи еиҟәшоуп: а) [[Наблюдательная астрофизика|апрактикатә (ахылаԥшратә) астрофизика]] ҳәа, зҟны астрофизикатә ҭҵаарақәа рыпрактикатә методқәеи урҭ ирышьашәало ахархәагақәеи амыругақәеи ӡбахо, хархәарагьы ахьаҭахо; б) [[Теоретическая астрофизика|атеориатә астрофизика]] ҳәа, зҟны афизика азакәанқәа рышьаҭала, игәаҭоу афизикатә цәырҵрақәа рзы аилыркаарақәа ҟаҵоу.
Астрофизика аҟәшақәа жәпакы иҷыдоу аҭҵаара аметодқәа рыла иалкаахоит
* [[Звёздная астрономия|Аеҵәатә астрономиа]] аеҵәақәа, аеҵәатә системақәа, аеҵәабжьаратәи аматериа аҭыԥҭаӡараҿы раларҵәашьеи рныҟәареи азакәанеизшәарақәа ҭнаҵаауеит, урҭ рфизикатә ҷыдарақәа ҳасаб рзуны.
* [[Космохимия|Акосмохимиа]] иҭнаҵаауеит акосмостә цәеижьқәа рхимиатә еилазаара, Адунеи аҿы ахимиатә элементқәа рырацәареи рыларҵәареи рзакәанқәа, акосмостә материа ашьақәгылараан [[атом|атомқәа]] реилаҵареи реиҭанеиааиреи амҩаԥысшьа. Зны-зынла иалыркаауеит арыдаркыратә космохимиа, арыдаркыратә еилаҳара апроцессқәеи акосмостә цәеижьқәа ризотоптә еилазаареи ҭызҵаауа. Ануклеогенез акосмохимиа аҳәаақәа ирҭагӡаны иахәаԥшӡом.
Арҭ аҩ-ҟәшак рҿы шамахамзар астрономиа аҩбатәи адҵа азҵаарақәа аӡбара рыҭахоит(ажәҩантә цәеижьқәа реиҿкаашьа).
* [[Космогония|Акосмогониа]] ажәҩантә цәеижьқәа рхылҵшьҭреи револиуциеи ирызку азҵаарақәа ҭнаҵаауеит, ҳадгьылгьы уахь иналаҵаны.
* [[Космология|Акосмологиа]] Адунеи аиҿкаареи аҿиареи рзеиԥш закәанеизшәарақәа ҭнаҵаауеит.
Ажәҩантә цәеижьхәҭақәа ирызкны еизгоу адыррақәа зегьы шьаҭас иҟаҵаны, астрономиа аҵыхәтәантәи аҩ-ҟәшак ахԥатәи уи адҵа (ажәҩантә цәеижьқәа рхылҵшьҭреи револиуциеи) рыӡбоит.
Азеиԥш астрономиа акурс аҿы еиуеиԥшым астрономиа аҟәшақәа ироуз ихадоу аметодқәеи ихадаӡоу алҵшәақәеи ирызку адыррақәа системала раарԥшра мҩаԥысуеит.
[[XX век|20-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы ишьақәгылаз ахырхарҭа ҿыцқәа иреиуоуп [[археоастрономия|археоастрономиа]], ижәытәӡатәу ауаа растрономиатә дыррақәа ҭызҵаауа, [[Адгьыл]] [[прецессия|апрецессиа]] ацәырҵра ашьаҭала ажәытә ргыларақәа ррыцхәыркраҿы ацхыраара ҟазҵо.
=== Аеҵәатә астрономиа ===
[[Файл:Ant Nebula.jpg|мини|Апланетатә наҟәра [[туманность Муравей|Ашышкамс]] - Mz3. Иԥсуа агәҭантәи аеҵәа аҟынтәи арчы аҭыҵра асимметриа амоуп, иаабац атҟәацрақәа рҟынтәи еилаҩынтуа ацҟьарақәа иреиԥшымкәа]]
[[Звезда|Аеҵәақәеи]] [[Звёздная эволюция|аеҵәақәа револиуциеи]] рыҭҵаара [[Вселенная|Адунеи]] аилкаараҿы хадара злоу аҵак ду амоуп. Астрономцәа аеҵәақәа ҭырҵаауеит ахылаԥшрақәагьы, атеориатә модельқәагьы рыцхыраарала, уажәы акомпиутертә ԥхьаӡаратә шьақәыргылашьагьы рхы иархәаны.
[[Формирование звезды|Аеҵәақәа рышьақәгылара]] асабарчытә [[Туманность|наҟәырақәа]] рҟны имҩаԥысуеит.<ref>{{Акьыԥхьра|1=книга|часть=Звездообразование|часть ответственный=[[Марочник, Леонид Самойлович|Марочник Л. С.]]|заглавие=Физика космоса: Маленькая энциклопедия|год=1986|ответственный=Редкол.: [[Сюняев, Рашид Алиевич|Р. А. Сюняев]] (Гл. ред.) и др|издание=2-е изд|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|тираж=70000|страницы=262—267|страниц=783|ссылка=http://www.astronet.ru/db/FK86/|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1188771|архив дата=2022-04-01|архив=https://web.archive.org/web/20220401053637/http://www.astronet.ru/db/FK86/}}</ref> Иахьынӡахәҭоу еиларӷәӷәоу анаҟәрақәа рҭыԥқәа агравитациа амчала аҽеилацалара рылшоит, абри аҭагылазаашьаҿы иоужьхо амчхара абзоурала аҽырԥхо. Аҳауаҟәандара иахьынӡаҭаху ианшлакь, [[Протозвезда|апротоеҵәа]] агәыцә аҟны [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциақәа]] ирылагоит, нас уи еҵәахоит.
[[водород|Аӡрии]] [[гелий|агелии]] раҵкыс ихьанҭоу аелементқәа шамахак зегьы аеҵәақәа рҿы [[Нуклеосинтез|ишьақәгылоит]].
== Астрономиа иҭнаҵаауа амаҭәари адҵақәеи ==
* [[Астрометрия|Астрометриа]]
** [[Созвездие|Аеҵәаџьаақәа]]
** [[Небесная сфера|Ажәҩантә сфера]]
** [[Системы небесных координат|Ажәҩантә координаттә системақәа]]
** [[Аамҭа|Аамҭа]]
* [[Небесная механика|Ажәҩантә механика]]
* [[Астрофизика]]
** [[Звёздная эволюция|Аеҵәақәа револиуциа]]
** [[Нейтронная звезда|Анеитронтә еҵәақәеи]] [[Чёрная дыра|акылҳара еиқәаҵәақәеи]]
** [[Астрофизическая гидродинамика|Астрофизикатә гидродинамика]]
* [[Галактика|Агалактикақәа]]
** [[Млечный Путь|Ауасарымҩа]]
** [[Строение галактик|Агалактикақәа рышьақәгылашьа]]
** [[Эволюция галактик|Агалактикақәа револиуциа]]
** [[Активные ядра галактик|Агалактикақәа аус зуа ргәыцәқәа]]
* [[Космология|Акосмологиа]]
** [[Красное смещение|Аиҭасра ҟаԥшь]]
** [[Реликтовое излучение|Ареликттә радиациа]]
** [[Большой взрыв|Атҟәацра ду атеориа]]
** [[Скрытая масса|Аматериа лашьца]]
** [[Тёмная энергия|Аенергиа лашьца]]
* [[Планетология|Апланетологиа]]
[[Файл:20m radio telescope Ny-Ålesund.jpg|мини|[[Радиотелескоп|Арадиотелескопқәа]] [[астроном|астрономцәа]] рхы иадырхәо еиуеиԥшым [[Астрономические инструменты|аинструментқәа]] иреиуоуп.]]
Астрономиа адҵа хадақәа иреиуоуп:<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
# Иубарҭоу, насгьы [[Астрономический объект|ажәҩантә цәеижьқәа]] акосмос аҿы иахьыҟаҵәҟьоу аҭыԥқәа, урҭ рныҟәарақәа рыҭҵаара, урҭ ршәага-загақәеи рформақәеи реилкаара.
# Ажәҩантә цәеижьқәа реилазаашьа аҭҵаара, урҭ рҟны иҟоу амаҭәашьарқәа [[химия|рхимиатә]] еилазаареи [[физика|рфизикатә]] ҟазшьақәеи (аилацалара, аҟәандара, уҳәа убас иҵегьы) рыҭҵаара.
# Хазы игоу ажәҩантә цәеижьқәеи урҭ еиҿыркаауа асистемақәеи рхылҵшьҭреи рыҿиареи ирызку азҵаарақәа рыӡбара.
# [[Вселенная|Адунеи]] реиҳа изеиԥштәу аҟазшьақәа рыҭҵаара, [[Вселенная|Адунеи]] иубарҭоу ахәҭа - [[Метагалактика|Аметагалактика]] атеориа ашьақәыргылара.
Абарҭ азҵаарақәа рыӡбаразы иаҭахуп аус зуа аҭҵааратә методқәа раԥҵара — атеориатәқәа реиԥш, апрактикатәқәагьы. Актәи адҵа нагӡахоит ажәытәӡатәи аамҭақәа рзы излагахьаз кыраамҭатәи ахылаԥшрақәа рыла, насгьы 300 шықәса раахыс еицырдыруа [[механика|амеханика]] азакәанқәа рышьаҭала. Убри аҟнытә, астрономиа ари аганахьала ҳара иҳамоуп зегь реиҳа ибеиоу адыррақәа, ҷыдала [[Адгьыл]] иазааигәоу ажәҩантә цәеижьқәа рзы: [[Амза]], [[Амра]], [[планета|апланетақәа]], [[астероид|астероидқәа]], уҳәа убас иҵегьы.
Аҩбатәи адҵа анагӡара алыршахеит аспектралтә анализи [[фотография|афотоҭыхреи]] рцәырҵра абзоурала. Ажәҩантә цәеижьхәҭақәа рфизикатә ҟазшьақәа рыҭҵаара иалагеит [[XIX век|19-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы, хадара злоу апроблемақәа — аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы.
Ахԥатәи адҵазы иаҭахуп иубарҭоу аматериал аизгара. Уажәтәи аамҭазы, арҭ реиԥш иҟоу адыррақәа макьана иазхом ажәҩантә цәеижьқәеи урҭ рсистемақәеи рхылҵшьҭреи рыҿиареи апроцесс ииашаны ахҳәаа азыҟаҵаразы. Убри аҟнытә, ари ахырхарҭала иҟоу адыррақәа азеиԥш хшыҩзышьҭрақәеи, цәгьам-бзиам аиаша еиԥшу агипотезақәеи рыла иԥкуп.
Аԥшьбатәи адҵа зегь реиҳа зымҽхак дуу, насгьы зегь реиҳа иуадаҩу ауп. Апрактика ишаҳнарбо ала иҟоу афизикатә теориақәа ари апроблема аӡбаразы иазхаӡом. Иаҭахуп еиҳа изеиԥштәхоу афизикатә теориа аԥҵара, [[вещество|аматериа]] аҭагылазаашьеи афизикатә процессқәеи рыхцәажәара зылшо, [[плотность|аиҵаӷәӷәара]], [[температура|аҳауаҟәандара]], [[давление|ақәыӷәӷәара]] иреиҳаӡоу арбагақәа раан. Ари азҵаара аӡбаразы [[Вселенная|Адунеи]] ахәҭақәа рҟынтәи ахылаԥшратә дыррақәа хымԥадатәуп, миллиардла алашара шықәсақәа зыбжьоу аҭыԥқәа рҿы иҟоу. Иахьатәи атехникатә лшарақәа арҭ аганқәа хәҭа-хәҭала рыҭҵаара алдыршом. Ус ишыҟоугьы, ари адҵа уажәы зегь реиҳа ихадоуп, насгьы, [[Урыстәыла|Урыстәылагьы]] уахь иналаҵаны, еиуеиԥшым атәылақәа рҿы астрономцәа қәҿиарала аӡбара иаҿуп.
Астрономиаҿы, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿеиԥш, [[Нерешённые проблемы астрономии|иӡбам апроблемақәа]] рацәоуп.
== Астрономиатә мыругақәа ==
{{Main|Астрономиатә мыругақәа}}
* [[телескоп|Ателескопқәеи]] егьырҭ ахархәагақәеи зцу [[Астрономическая обсерватория|астрономиатә обсерваториеқәа]]
* [[Спектрограф|Аспектрограф]]
* [[Астрономический бинокль|Абинокль]]
* [[Радиотелескоп|Арадиотелескоп]]
== Ахылаԥшрақәеи астрономиа ахкқәеи ==
[[Файл:Observable_Universe_Russian_Annotations.png|мини|Иаабарҭоу Адунеи иазку агәаанагара, еиуеиԥшым [[телескоп|ателескопқәа]] рҟынтәи асахьақәа назлоу.]]
20-тәи ашәышықәсазы астрономиа ихадоу ҩ-ҟәшакны еиҟәшахеит:
# ахылаԥшратә астрономиа — ажәҩантә цәеижьқәа ирызку ахылаԥшратә дыррақәа раиура, анаҩс анализ ззухо;
# атеориатә астрономиа — астрономиатә обиектқәеи ацәырҵрақәеи ахҳәаа рзыҟазаразы амодельқәа (аналитикатәи, мамзаргьы акомпиутертәи) раԥҵара иазырхоуп.
Абарҭ аҩ-махәҭак дара-дара хеибарҭәаауеит: атеориатә астрономиа ахылаԥшратә лҵшәақәа рзы аилыркаарақәа ирышьҭоуп, ахылаԥшратә астрономиа атеориатә лкаақәеи агипотезақәеи рзы аматериал алҵуеит, насгьы урҭ ргәаҭара алнаршоит.
Астрономиатә хылаԥшрақәа реиҳарак — иубартә иҟоу алашареи егьырҭ афымцамҳалдызтә шәахәаркрақәеи рҭаҩреи анализ рыҭареи ауп иаҵанакуа. Астрономиатә хылаԥшрақәа еиҩшазар ҟалоит ашәара-зарақәа ахьымҩаԥысуа афымцамҳалдызтә спектр аҭыԥ ала.<ref>{{cite web|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|title=Electromagnetic Spectrum|publisher=NASA|lang=en|access-date=2006-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20060905131651/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|archive-date=2006-09-05}}</ref> Аспектр ахәҭақәак Адгьыл аҟынтәи иубар алшоит (даҽакала иуҳәозар, уи ахҟьа аҟынтәи), егьырҭ ахылаԥшрақәа мҩаԥысуеит аҳаракыра дуӡӡақәа рҿы, мамзаргьы акосмос аҿы мацара (Адгьыл иакәшо акосмостә ӷбақәа рҿы). Арҭ аҭҵааратә гәыԥқәа ирызку адыррақәа ҵаҟа иаагоуп.
=== Аоптикатә астрономиа ===
{{Main|Аоптикатә астрономиа}}
Аоптикатә астрономиа (иубарҭоу алашара астрономиа ҳәагьы иашьҭоуп) — зегь реиҳа ижәытәӡоу акосмос аҭҵааратә формоуп. Актәи, ахылаԥшрақәа напыла иҭырхуан. 19-тәи ашәышықәса анҵәамҭази, 20-тәи ашәышықәса аиҳараки аҭҵаарақәа афотосахьақәа рыла имҩаԥысуан.<ref name="moore1997">{{книга|заглавие=Philip's Atlas of the Universe|год=1997|издательство=George Philis Limited|место=Great Britain|isbn=0-540-07465-9|язык=en|автор=Moore, P.}}</ref> Уажәы асахьақәа роууеит ацифратә детекторқәа рыла, ҷыдала [[прибор с зарядовой связью|аиҵаҵаратә еидҳәалара змоу амыругақәа]] (ПЗС) рышьаҭаҿы иаԥҵоу адетекторқәа рыла. Иубарҭоу алашара 4000 Ǻ инаркны 7000 Ǻ рҟынӡа (400–700 нанометр) рҟынӡа инаӡоит, аха ари адиапазон аҿы ахархәара змоу амыруга ааигәатәи ультрафиолеттәи аинфраҟаԥшьтәи адиапазонқәа рыхәаԥшра алнаршоит.<ref name="moore1997"/>
=== Аинфраҟаԥшьтә астрономиа ===
{{Main|Аинфраҟаԥшьтә астрономиа}}
[[Файл:Herschel Space Observatory.jpg|мини|Аинфраҟаԥшьтә космостә телескоп «[[Гершель (космическая обсерватория)|Гершель]]»]]
Аинфраҟаԥшьтә астрономиа ажәҩантә цәеижьқәа рҟынтәи аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵрақәа рҭаҩреи анализ рзуреи иазкуп. Уи ацәқәырԥа аура иубаратәы иҟоу алашара ацәқәырԥа аура иазааигәоуп, аха аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵра ӷәӷәала атмосфера илбаанадоит, насгьы Адгьыл атмосферагьы ӷәӷәала ари адиапазон аҿы ишәахәахылҵуеит.<ref>{{cite news|author=Staff|date=2003-09-11|title=Why infrared astronomy is a hot topic|publisher=ESA|url=http://www.esa.int/esaCP/SEMX9PZO4HD_FeatureWeek_0.html|access-date=2008-08-11|lang=en}}</ref> Убри аҟнытә, аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵра аҭҵааразы аобсерваториақәа иҳараку, насгьы иҩарроу аҭыԥқәа рҿы, мамзаргьы акосмос аҿы иҟазароуп. Аинфраҟаԥшьтә спектр иубарҭоу алашара ашәахәахылҵразы мыцхәы ихьшәашәоу аобиектқәа рыҭҵаараҿы ихәарҭоуп (иаҳҳәап, аеҵәақәа ирыкәшо асабарчытә дарганқәеи апланетақәеи). Аинфраҟаԥшьтә шәахәақәа иубаратәы иҟоу алашара лбааздо асаба ԥсҭҳәақәа ирылсны ацара рылшоит, уи амолекулатә ԥсҭҳәақәеи агалактика агәыцәқәеи рҿы аеҵәа қәыԥшқәа рбара алнаршоит, [[Галактический центр|ҳгалактика агәы]] азааигәара иҟоу аеҵәақәагьы уахь иналаҵаны. Молекулақәак аинфраҟаԥштә диапазон аҟны ӷәӷәала ишәахәаркуп, уи астрономиатә обиектқәа рхимиатә еилазаара аҭҵаара алнаршоит (иаҳҳәап, акометақәа рҿы аӡы аԥшаара).<ref>{{cite news|title=Infrared Spectroscopy – An Overview|publisher=NASA/IPAC|url=http://www.ipac.caltech.edu/Outreach/Edu/Spectra/irspec.html|access-date=2008-08-11|lang=en}}</ref>
=== Аультрафиолеттә астрономиа ===
{{Main|Аультрафиолеттә астрономиа}}
Аультрафиолеттә астрономиа ацәқәырԥақәа рыҩаӡара 100 инаркны 3200 Å рҟынӡа (10–320 нанометр) иҟоу рҟны аус амоуп. Абарҭ ацәқәырԥақәа рыҩаӡарақәа рҿы иҟоу алашара Адгьыл атмосфера илбаанадоит, убри аҟнытә ари адиапазон аҭҵаарақәа мҩаԥысуеит атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҟынтәи ма акосмос аҟынтәи. Аультрафиолеттә астрономиа еиҳа ианаалоит аеҵәа цақәа рыҭҵааразы (О, В аклассқәа), избан акәзар ашәахәахылҵрақәа реиҳарак ари адиапазон аҿы имҩаԥысуеит. Арахь иаҵанакуеит егьырҭ агалактикақәеи апланетартә наҟәрақәеи рҿы иҟоу аеҵәа жәҩангәыԥшшәылақәеи, [[Сверхновая звезда|ихыхьҿыцу ацәынхақәеи]], зыԥсы ҭоу агалактикатә гәыцәқәеи рыҭҵаара. Аха, аультрафиолеттә шәахәахылҵра аеҵәабжьаратәи асаба мариала илбаанадоит, убри аҟнытә ашәарақәа рымҩаԥгараан уи аҟны арҽеирақәа алагалалатәуп.<ref name="cox2000"/>
=== Арадиоастрономиа ===
{{Main|Арадиоастрономиа}}
[[Файл:USA.NM.VeryLargeArray.02.jpg|мини|Сирокко, Ниу-Мексико, Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны [[Very Large Array|арадиотелескопқәа реизга дуӡӡа]]]]
Арадиоастрономиа – миллиметрк еиҳаны ацәқәырԥақәа рыҩаӡара змоу ашәахәахылҵрақәа рыҭҵаара ауп.<ref name="cox2000"/> Арадиоастрономиа егьырҭ астрономтә хылаԥшрақәа реиҳарак иреиԥшым, избан акәзар иҭҵаахо арадиоцәқәырԥақәа хаз-хазы афотонқәа реиԥш акәымкәа, ацәқәырԥақәа реиԥш рыхәаԥшра ауеит. Абасала, арадио цәқәырԥа амплитуда еиԥш, афазагьы шәазар ауеит, ацәқәырԥа кьаҿқәа рзы уи аҟаҵара уамак имариам.<ref name="cox2000"/>
Арадио цәқәырԥақәак астрономтә обиектқәа рҟынтәи аԥхарратә шәахәахылҵра еиԥш ишҭыҵуагьы, Адгьыл аҟынтәи иаҳбо арадиошәахәахылҵрақәа реиҳарак шьҭрала синхротронтә шәахәахылҵрақәоуп, урҭ ҟалоит аелеқтронқәа амҳалдызтә ҭыԥҭаӡараҿы ианныҟәо.<ref name="cox2000"/> Уи адагьы, аспектртә цәаҳәақәак аеҵәабжьаратәи арчы иахылҿиаауеит, иаҳҳәап, 21 см аура змоу инеитралтәу аӡри аспектртә цәаҳәа.<ref name="cox2000"/>
Арадиодиапазон аҿы акосмостә обиектқәа рыхкырацәара убарҭоуп, иаҳҳәап [[Сверхновая звезда|асуперҿыц еҵәақәа]], аеҵәабжьаратәи арчы, апульсарқәа, [[активные ядра галактик|зыԥсы ҭоу галактикатә гәыцәқәа]].<ref name="cox2000"/>
=== Арентгентә астрономиа ===
{{Main|Арентгентә астрономиа}}
Рентгентә астрономиа арентгентә диапазон аҿы иҟоу астрономиатә обиектқәа ҭнаҵаауеит. Абжьааԥны аобиектқәа арентгентә шәахәахылҵра рхылҵуеит абарҭ рыбзоурала:
* [[синхротронное излучение|синхротронтә механизм]] (амагниттә ҭыԥҭаӡарақәа рҟны еиҭаҵуа арелативисттә електронқәа)
* [[тепловое излучение|Аԥхарратә шәахәахылҵра]] арчы ахҟьа ҵаӷақәа рҟынтәи иаауа, абарҭ арбагақәа иреиҳаны иршу 10<sup>7</sup> К (10 миллион Кельвин — [[тормозное излучение|аанҿасратә шәахәахылҵра]] ҳәа изышьҭоу);
* 10<sup>7</sup> К еиҳаны ирԥхо арчытә цәеижь дуқәа рыԥхарратә шәахәахылҵра (ацәеижь еиқәа радиациа ҳәа изышьҭоу).<ref name="cox2000"/>
Арентгентә әшахәахылҵра Адгьыл атмосфера иахьылбаанадо азы, рентгентә хылаԥшрақәа еиҳарак имҩаԥысуеит аорбиталтә станциақәа, аракетақәа, ма акосмостә ӷбақәа рҟынтәи. Акосмос аҿы иҟоу еицырдыруа арентгентә хыҵхырҭақәа рахь иаҵанакуеит: иҩбоу арентгентә еҵәақәа, апульсарқәа, ахыхьҿыцқәа рыԥрцәынхақәа, аеллиптикатә галактикақәа, агалактикақәа реилазаарақәа, иара убас [[активные ядра галактик|агалактика зыԥсы ҭоу агәыцәқәа]].<ref name="cox2000"/>
=== Агамма-астрономиа ===
{{Main|Агамма- астрономиа}}
Агамма-астрономииа — астрономтә обиектқәа рҟынтәи икьаҿӡоу ацәқәырԥа змоу ашәахәахылҵрақәа рыҭҵаара ауп. Агамма-шәахәақәа ишиашоу рыцклаԥшра ҟалоит ([[Телескоп Комптон|Комптонтәи Ателескоп]] еиԥш иҟоу амҩанызақәа ирҩызоу рыла) мамзаргьы ишиашам ([[атмосферные телескопы Черенкова|Черенков татмосфератә ателескопқәа]] ҳәа изышьҭоу иҷыдоу ателескопқәа рыла). Арҭ ателескопқәа Комптон иеффект, иара убас Черенков ирадиациа реиԥш иҟоу еиуеиԥшым афизикатә процессқәа ирыхҟьаны агамма-шәахәақәа Адгьыл атмосфера ианылбаанадо иҟало иубарҭо алашара ацәырҟьарақәа рыԥшаауеит.<ref name="spectrum">{{cite web|url=http://www.pparc.ac.uk/frontiers/latest/feature.asp?article=14F1&style=feature|title=The electromagnetic spectrum|author=|first=Margaret J.|last=Penston|website=|date=2002-08-14|publisher=Particle Physics and Astronomy Research Council|lang=en|access-date=2006-08-17}}</ref>
Агамма-лашарақәа рхыҵхырҭақәа реиҳарак [[гамма-всплеск|агамма-хәыҷҟьарақәа]] роуп, урҭ агамма-шәахәақәа миллисекундқәаки зықь секундки рыбжьара ирхылҵуеит. Агамма-шәахәахылҵрақәа рхыҵхырҭақәа рҟынтәи 10% мацара роуп кыраамҭа зыԥсы ҭоу. Урҭ, рахьтә, апульсарқәа, анеитронтә еҵәақәа, насгьы активтә галактикатә гәыцәқәа рҿы иҟоу акылҳара еиқәахьы зхы хоу.<ref name="cox2000"/>
=== Астрономиа афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра иадҳәалам ===
Адгьыл аҟынтәи афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра мацара акәымкәа, егьырҭ ашәахәахылҵра ахкқәагьы убаратәы иҟоуп.
[[нейтринная астрономия|Анеитринтә астрономиа]]ҿы, иҷыдоу адгьылҵаҟатәи аобиектқәаа, иаҳҳәап, SAGE, GALLEX, Камиока II/III реиԥш иҟоу рхы иадырхәоит анеитрино арԥшааразы. Арҭ анеитриноқәа еиҳарак [[Амра]] аҟынтә иаауеит, аха иара убасгьы ахыхьҿыцтәи аеҵәақәа рҟынтәгьы.<ref name="cox2000"/><ref>{{книга
|год=1990
|заглавие=Cosmic Rays and Particle Physics
|ссылка=https://archive.org/details/cosmicrayspartic00gais
|страницы=[https://archive.org/details/cosmicrayspartic00gais/page/n9 1]—2
|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]
|isbn=0-521-33931-6
|ref=Gaisser
|язык=en
|автор=Gaisser, Thomas K.
}}</ref> Уи адагьы, ҳаамҭазтәи аобсерваториақәа акосмостә шәахәақәа рыԥшаара рылшоит, избанзар урҭ амчхара дуӡӡа змоу хәҭаҷқәоуп, урҭ Адгьыл атмосфера ианалало аҩбатәи хәҭаҷқәа ркаскадқәа ҟарҵоит. Уи адагьы, ԥхьаҟатәи анеитрино детекторқәак акосмостә шәахәақәа Адгьыл атмосфера ианақәшәо ииз ахәҭаҷқәа ишиашоу ирнырлоит.<ref name="cox2000"/>
Астрономиа аметодқәа рҿы хырхарҭа ҿыцны иҟалар алшоит [[гравитационно-волновая астрономия|агравитационтә цәқәырԥақәа растрономиа]], уи агравитациатә цәқәырԥақәа рыԥшаагақәа рхархәара иазырхоуп еизаку аобиектқәа рыцклаԥшразы. Обсерваториақәак уажәнатәгьы иргылоуп, иаҳҳәап, [[LIGO]] агравитациатә обсерваториа алазертә интерферометр. Агравитациатә цәқәырԥақәа раԥхьаӡа акәны 2015 шықәсазы [[открытие гравитационных волн|игәаҭан]].<ref>{{cite web|url=https://www.europhysicsnews.org/articles/epn/abs/2003/02/epn03208/epn03208.html|title=Opening new windows in observing the Universe|author=Tammann, G. A.; Thielemann, F. K.; Trautmann, D.|website=EDP Sciences|date=2008-10-01|publisher=Europhysics News|lang=en|access-date=2010-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180306025006/https://www.europhysicsnews.org/articles/epn/abs/2003/02/epn03208/epn03208.html|archive-date=2018-03-06|url-status=live}}</ref>
Апланетартә астрономиа адгьыл аҟынтәи ажәҩантә цәеижьқәа рхылаԥшра мацара акәӡам изызку, аха урҭ ишиашоу рыҭҵаарагьы акосмостә ӷбақәа рыла, Адгьыл ахь аматериа агәаҭақәа аазгазгьы уахь иналаҵаны. Уи инаваргыланы, амыругақәа рацәаны еиуеиԥшым ажәабжь еизыргоит аорбитаҿы ма ажәҩантә ԥсыбаҩқәа рыхҟбаҿы, насгьы џьоукы уа еиуеиԥшым аԥышәарақәа мҩаԥыргоит.
=== Астрометриеи ажәҩантә механикеи ===
{{Main|Астрометриа|Ажәҩантә механика}}
Астрометриа зегь реиҳа ижәытәӡоу астрономиа аҟәша хәыҷқәа иреиуоуп. Иара ажәҩантә обиектқәа рҭыԥқәа ашәоит. Амра, Амза, апланетақәа, аеҵәақәа ахьыҟоу азы икылкаау адыррақәа зны анавигациаҿы даараӡа аҵак ду рыман.
Апланетақәа рҭыԥқәа гәцаракрала ршәара агравитациатә еилахәарақәа иҵауланы реилкаара иазнанагеит, уи абзоурала урҭ ԥасатәи рҭыԥқәа рыԥхьаӡара, насгьы ԥхьаҟа иныркылараны иҟоу аҭыԥқәагьы ииашаны разԥхьагәаҭара алнаршеит. Ари аҟәша ажәҩантә механика ҳәа иашьҭоуп. Уажәы Адгьыл азааигәара иҟоу аобъектқәа рышьклаԥшра урҭ рзааигәахара азԥхьагәаҭара алнаршоит, иара убасгьы еиуеиԥшым аобъектқәа Адгьыл иагәыдлар шалшо аилкаарагьы.<ref>{{cite web|url=http://www.du.edu/~jcalvert/phys/orbits.htm|title=Celestial Mechanics|author=|first=James B.|last=Calvert|website=|date=2003-03-28|publisher=University of Denver|lang=en|access-date=2006-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20060907120741/http://www.du.edu/~jcalvert/phys/orbits.htm|archive-date=2006-09-07}}</ref>
Иааигәоу аеҵәақәа рпараллаксқәа ршәара — шьаҭоуп акосмос ҵаулаҿы абжьаӡара аилкаареи Адунеи амасштаб ашәареи рзы. Урҭ ашәарақәа ирхароу аеҵәақәа рҟазшьақәа рдырразы ашьаҭа рзаԥырҵеит; рҟазшьақәа ааигәа иҟоу аеҵәақәа ирыҿурԥшыр ауеит. Ажәҩантә цәеижьқәа ршәахәатә ццакырақәеи рхатә ныҟәарақәеи ршәара ҳгалактикаҿы иҟоу арҭ асистемақәа ркинематика аҭҵаара алнаршоит. Астрометриатә ҭҵаарақәа рхы иадырхәар рылшоит агалактикаҿы аматериа лашьца аларҵәара ашәаразы.<ref>{{cite web|url=http://www.astro.virginia.edu/~rjp0i/museum/engines.html|title=Hall of Precision Astrometry|author=|website=|date=|publisher=University of Virginia Department of Astronomy|lang=en|access-date=2006-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20060826104509/http://www.astro.virginia.edu/~rjp0i/museum/engines.html|archive-date=2006-08-26}}</ref>
1990-тәи ашықәсқәа рзы, аеҵәақәа реиҭаԥарақәа ршәара иазку астрометриатә методқәа рхы иадырхәеит [[Экзопланета|амра анҭыҵтәи апланета дуқәа]] рыԥшааразы (агәыларатәи аеҵәақәа рорбитаҿы иҟоу апланетақәа).<ref name="Wolszczan">{{статья |заглавие=A planetary system around the millisecond pulsar PSR1257+12 |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1992-01-09_355_6356/page/144 |издание=Nature |том=355 |номер=6356 |страницы=145—147 |doi=10.1038/355145a0 |ref=Wolszczan |bibcode=1992Natur.355..145W |язык=en |тип=journal |автор=Wolszczan, A.; Frail, D. A. |год=1992 |issn=0028-0836}}</ref>
=== Атмосфера анҭыҵтәи астрономиа ===
{{Main|Астрономиатә обсерваториа}}
[[Космическая техника|Акосмостә техника]] ахархәарала аҭҵаарақәа ажәҩантә цәеижьқәеи акосмостә еилазаареи рыҭҵааратә методқәа рхыԥхьаӡараҿы иҷыдоу аҭыԥ ааныркылоит. Уи ашьаҭа кын 1957 шықәсазы, СССР, раԥхьаӡатәи иԥсабаратәым Адгьыл амҩаныза адәықәҵарала.
Акосмостә ӷбақәа ирыбзоураны афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра ацәқәырԥақәа роурақәа рдиапозонқәа зегьы рҿы аҭҵаарақәа рымҩаԥгара алыршахеит. Убри аҟнытә, ҳаамҭазтәи астрономиа лассы-лассы ацәқәырԥақәа зегьы рыла иҟоу астрономиа ҳәа иашьҭоуп.
Атмосфера анҭыҵтәи ахылаԥшрақәа ирыбзоураны адгьыл атмосфера илбаанадо ма акырӡа иаԥсахуа ашәахәахылҵрақәа акосмос аҿы рыдкылара алыршахоит: ацәқәырԥақәа роурақәак ррадиошәахәахылҵрақәа Адгьыл аҟынӡа изынаӡаӡом, иара убас Амреи егьырҭ ацәеижьқәеи ркорпускулиартә хәахәахылҵрақәагьы. Уаанӡа иузыҟамҵоз аеҵәақәеи анаҟәрақәеи, апланетабжьаратәи, аеҵәабжьаратәи аҵакыреи рҟынтәи иаауа ашәахәахылҵрақәа рыхкқәа рыҭҵаара Адунеи афизикатә процессқәа рзы иҳамоу адыррақәа акырӡа иарбеиеит. Убас, уаанӡа иаҳзымдыруаз арентгентә шәахәахылҵрақәа рхыҵхырҭақәа — арентгентә апульсарқәа аартын. Ҳара иаҳцәыхароу ацәеижьқәеи урҭ рсистемақәеи рҟазшьа иазку адыррақәа рацәаны иҳауит еиуеиԥшым акосмостә ӷбақәа рҿы иқәыргылоу [[спектрограф|аспектрографқәа]] рыла имҩаԥгаз аҭҵаарақәа рыла.
=== Аканалрацәатә астрономиа ===
{{Main|Аканалрацәатә астрономиа}}
Аканалрацәатәи астрономиа ахархәара анаҭоит афымцамҳалдызтә шәахәахылҵрақәеи, агравитациатә цәқәырԥақәеи, имариаӡоу хәҭаҷқәеи еицырзеиԥшу космостә обиектк ма цәырҵрак аамҭакала иаднакылоит, уи аҭҵааразы.
=== Атеориатә астрономиа ===
Атеориатә астрономцәа хкы рацәала рхы иадырхәоит амыругақәа, аналитикатә модельқәа зҵазкуа (аеҵәақәа рҟазшьа азааигәатәразы аполитропқәа реиԥш) насгьы ахыԥхьаӡаратә модельҟаҵара. Арҭ аметодқәа рыцыԥхьаӡа рхатә ԥыжәарақәа рымоуп. Апроцесс аналитикатә амодель акы(изакәызаалак) зыҟало аҵакы еиҳа еиӷьны аилкаара алнаршоит, избан уи зыҟало. Ахыԥхьаӡаратә модельқәа иаадырԥшуеит даҽакала иубарҭамхар алшоз ацәырҵрақәеи аеффектқәеи рыҟазаара.<ref>{{Статья|автор = {{nobr|Roth H.}} |заглавие = A Slowly Contracting or Expanding Fluid Sphere and its Stability |издание = Physical Review |volume = 39, Is. 3 |pages = 525–529 |год = 1932 |doi = 10.1103/PhysRev.39.525 |bibcode = 1932PhRv...39..525R}}</ref><ref>{{Книга |автор = {{nobr|Eddington A.S.}} |заглавие = Internal Constitution of the Stars |издательство = Cambridge University Press |год = 1988 |allpages = 407 |ссылка = https://books.google.ru/books?id=K_cYRYZCjNAC&printsec=frontcover&dq |isbn = 978-0-521-33708-3 |серия = Cambridge Science Classics |archive-date = 2015-02-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150217152943/https://books.google.ru/books?id=K_cYRYZCjNAC&printsec=frontcover&dq#v=onepage&q&f=false }}</ref>
Астрономиа атеоретикцәа рҽазыршәоит атеориатә модельқәа раԥҵара, насгьы урҭ рыҭҵаарақәа рҟны амодельҟаҵарақәа рылҵшәақәа реилкаара. Уи ахәаԥшҩцәа ирылнаршоит амодель шьақәзыргыло адыррақәа рыԥшаара, еиуеиԥшым ихеибарҭәаауа ма еиҿагыло амоделқәа рыбжьара алхраҿы ирыцхраауа. Атеоретикцәа иара убасгьы аекспериментқәа мҩаԥыргоит амодель аԥҵара ма ахаҿраԥсахраҿы, арбага ҿыцқәа ҳасаб рзуны. Аиқәымшәара аныҟоу, зеиԥш ӡбашьас иҟоуп амодель аҿы аиҭакрақәа маҷӡаны аҟаҵарала алҵшәа арҽеира аҽазышәара. Зны-зынла, аамҭа цацыԥхьаӡа, еиқәымшәо, еиҿагыло адыррақәа рацәаны иҟазар, уи амодель зынӡагьы мап ацәкызар алшоит.
Атеориатә астрономцәа изҭырҵаауа атемақәа иреиуоуп: аеҵәақәа рдинамикеи агалактикақәа револиуциеи, Адунеи амасштаб ду аилазаашьа, акосмостә шәахәақәа рхылҵшьҭра, агравитациеи афизикатә космологиеи, ҷыдала арахәыцқәа ркосмологиеи имариаӡоу ахәҭаҷқәа растрофизикеи. [[общая теория относительности|Азыҟазаара атеориа]] акырӡа аҵанакуеит афизикатә цәырҵрақәа рҿы ззын агравитациа акыр зҵазкуа аус нанагӡо амасштаб дуқәа змоу аилазаашьақәа рыҭҵааразы. Уи акылҳара еиқәеи агравитациатә цәқәырԥақәеи рыҭҵаара шьаҭас иамоуп. Астрономиаҿы инарҭбааны ирыдыркылаз, иҭҵаау атеориақәеи амодельқәеи уажәы [[модель Лямбда-CDM|Лиамбда-СДМ амодель]] иаҵанакуа — Атҟәацра Ду, акосмос аиҵыҵра, [[тёмная материя|аматериа лашьца]], иара убас ишьаҭаркыгоу физикатә теориақәа.
=== Азҿлымҳаратә астрономиа ===
{{Main|Азҿлымҳаратә астрономиа}}
Астрономиа — азҿлымҳаҩцәа рлагала акапан ахьамоу аҭҵаарадыррақәа иреиуоуп.<ref>{{статья
|заглавие=Amateur Science—Strong Tradition, Bright Future
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1999-04-02_284_5411/page/54
|издание=Science
|том=284
|номер=5411
|страницы=55—56
|doi=10.1126/science.284.5411.55
|цитата=Astronomy has traditionally been among the most fertile fields for serious amateurs [...]
|bibcode=1999Sci...284...55M
|язык=en
|автор=Mims III, Forrest M.
|год=1999
}}</ref> Азҿлымҳаратә хылаԥшрақәа зегьы рхыԥхьаӡара еиҳауп апрофессионалтә хылаԥшрақәа раасҭа, аха азҿлымҳараҩцәа ртехникатә лшарақәа акырӡа еиҵоуп. Зны-зынла дара рхала рхазы амыругаеизга дыргылоит. Насгьы, аҵарауаа реиҳараҩык абри аилазаара ауп изылҵыз. Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа рзы ихадароу ахылаԥшратә обиектқәа рахь иаҵанакуеит Амза, апланетақәа, аеҵәақәа, акометақәа, аметеортә қәаршҩы, еиуеиԥшым иҵаулоу акосмостә обиектқәа, урҭ рахь иаҵанакуеит аеҵәақәа реизгара, агалактикақәа, анаҟәрақәа.<ref>{{cite web|url=http://www.amsmeteors.org/|title=The Americal Meteor Society|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822135040/http://www.amsmeteors.org/|archive-date=2006-08-22}}</ref> Азҿлымҳаратә астрономиа аҟәшақәа иреиуоу азҿлымҳаратә астрофотоҟаҵара, уахынлатәи ажәҩан аҭыԥқәа рҭыхра ауп.<ref>{{cite web|url=http://www.astropix.com/|title=Catching the Light: Astrophotography|author=|first=Jerry|last=Lodriguss|website=|date=|publisher=|lang=en|url-status=|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060901185541/http://www.astropix.com/|archive-date=2006-09-01}}</ref> Аӡәырҩы азҿлымҳаҩцәа рхы рзыркуеит хазы игоу аобиектқәа, аобиектқәа рыхкқәа, ма ахҭысқәа рыхкқәа.
Азҿлымҳаҩцәа реиҳараҩык иубаратәы иҟоу аспектр аҿы аус руеит, аха ирацәам урҭ рыхәҭак даҽа цәқәырԥақәак рҿы аԥышәарақәа мҩаԥыргоит. Уахь иаҵанакуеит иаабац ателескопқәа рҿы аинфраҟаԥшьтә рыцқьагақәа рхархәара, иара убасгьы [[радиотелескоп|арадиотелескопқәа]] рхархәара. Азҿлымҳаратә [[радиоастрономия|радиоастрономиа]] ашьаҭаркҩы [[Карл Янский|Карл Иански]] 1930-тәи ашықәсқәа рзы арадио ацәқәырԥақәа рыла ажәҩан ацклаԥшра далагеит.<ref>{{cite web|url=http://www.nrao.edu/whatisra/hist_jansky.shtml|title=Karl Jansky and the Discovery of Cosmic Radio Waves|author=Ghigo, F.|website=|date=2006-02-07|publisher=[[Национальная радиоастрономическая обсерватория|National Radio Astronomy Observatory]]|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060831105945/http://www.nrao.edu/whatisra/hist_jansky.shtml|archive-date=2006-08-31}}</ref> Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа шьоукы рхы иадырхәоит аҩнтәи телескопқәа реиԥш, аханатә астрономтә еиҿкаарақәа рзы идыргылаз, аха уажәы азҿлымҳаҩцәа рхархәаразы иаарту арадиотелескопқәагьы (аҵарадырратә институт дуқәа рзы еиԥш).<ref>{{cite web|url=http://www.users.globalnet.co.uk/~arcus/cara/|title=Cambridge Amateur Radio Astronomers|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24}}</ref>
Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа уажәраанӡагьы ари аҭҵаарадырраҿы рлагала аҟаҵара иаҿуп. Ари зхыԥхьаӡара рацәам адисциплинақәа иреиуоуп, урҭ рлагала рацәазар ахьауа. Лассы-лассы урҭ астероидқәа рыла аеҵәақәа рыҵәахра рбоит, насгьы арҭ адыррақәа рхы иадырхәоит астероидқәа рорбитақәа рышьақәырӷәӷәаразы.<ref>{{cite web|url=http://www.lunar-occultations.com/iota/iotandx.htm|title=The International Occultation Timing Association|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060821180723/http://www.lunar-occultations.com/iota/iotandx.htm|archive-date=2006-08-21}}</ref> Азҿлымҳаҩцәа зны-зынла акометақәа рыԥшаауеит, насгьы аӡәырҩы урҭ рахьтә иааиԥмырҟьаӡакәа зҽызыԥсахуа аеҵәақәа ирыхәаԥшуеит.<ref>{{cite web|url=http://cbat.eps.harvard.edu/special/EdgarWilson.html|title=Edgar Wilson Award|author=|website=|date=|location=|publisher=IAU Central Bureau for Astronomical Telegrams|lang=en|access-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024202325/http://www.cbat.eps.harvard.edu/special/EdgarWilson.html|archive-date=2010-10-24}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aavso.org/|title=American Association of Variable Star Observers|author=|website=|date=|publisher=AAVSO|lang=en|access-date=2010-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100202050715/http://www.aavso.org/|archive-date=2010-02-02}}</ref> Ацифратә технологиақәа рхырхарҭаҿы иҟоу аихьӡарақәа азҿлымҳаҩцәа алшара рнаҭеит астрофотоҭыхраҿы аԥхьацара ду аиуразы.
== Аҵараҿы ==
[[2009|2009-тәи ашықәс]] [[ООН]] [[Международный год астрономии|Жәларбжьаратәи астрономиа ашықәс]] ҳәа ирыланаҳәеит. Ихадоу ахшыҩзышьҭра аҭоуп ауаажәларра рганахьала астрономиахь азҿлымҳареи аилкаареи рырӷәӷәара. Убри ахықәкы аманы есышықәса [[день астрономии|астрономиа амшгьы]] мҩаԥыргоит. 2020 шықәса цәыббрамза 24 рзы 15-тәи аилатәараҿы, насгьы 2021 шықәса хәажәкырамза 24-25 рзы [[Консультативная группа по планированию космических миссий|Акосмостә миссиа азԥхьагәаҭаразы абжьгаратә гәыԥ]] (КГПКМ) 16-тәи аилатәараҿы, иара убас 2021 шықәса амшаԥымза 30 рзы, 7-тәи Апланетатә хьчаратә Конференциаҿы, [[Секретариат ООН|ООН Амаӡаныҟәгаратә хеилакахь]] [[2029 год|2029-тәи ашықәс]] Жәларбжьаратәи апланетатә хьчара ашықәс акәны рылаҳәаразы азыҳәара алагалара иалацәажәеит.<ref>{{cite web|title=Summary of the 15th meeting of the Space Mission Planning Advisory Group (SMPAG)|url=https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting_15_-_sep_2020|publisher=ESA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505061456/https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting_15_-_sep_2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=SUMMARY OF THE 16th MEETING OF THE SPACE MISSION PLANNING ADVISORY GROUP (SMPAG)|url=https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting-16-mar-2021-|publisher=ESA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502040702/https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting-16-mar-2021-|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=PANEL: PROPOSAL FOR AN INTERNATIONAL YEAR OF PLANETARY DEFENSE|url=https://atpi.eventsair.com/QuickEventWebsitePortal/7th-iaa-planetary-defense-conference-2021/website/Agenda/AgendaItemDetail?id=c85a586a-b709-4935-a858-7bdd1365b84b|publisher=IAA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502040702/https://atpi.eventsair.com/QuickEventWebsitePortal/7th-iaa-planetary-defense-conference-2021/website/Agenda/AgendaItemDetail?id=c85a586a-b709-4935-a858-7bdd1365b84b|url-status=live}}</ref>
Астрономиа СССР ашколқәа рҿы хаз маҭәарк аҳасабала иаларгалеит 1932 шықәсазы (абыжьбатәии ажәабатәии аклассқәа рҿы), 1935 шықәсазы уи ажәабатәи аклассахь ииаргеит. 1993 шықәса инаркны астрономиа [[факультатив|ахарҭәааратә ҵарақәа]] рахь ииагахеит, насгьы аҵаратә программа аҟынтәи иӡит ҳәа ҳҳәар ҳалшоит.<ref>{{статья |автор=Черепащук А. М. |заглавие=Пришли к торжеству Средневековья: что дальше? |ссылка=http://klnran.ru/wp-content/uploads/2015/12/BVZN_16.pdf |автор издания=Комиссия РАН по борьбе с лженаукой и фальсификацией научных исследований |издание=[[В защиту науки]] |год=2015 |номер=16 |язык= |тип= |месяц= |число= |том= |страницы= |issn= |archive-date=2019-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113172538/http://klnran.ru/wp-content/uploads/2015/12/BVZN_16.pdf }}</ref><ref>{{книга|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|заглавие=Астрономия. Популярные лекции |издание=Изд. 2-е, расширенное |место=М. |издательство=МЦНМО |год=2019 |страниц=352 |isbn=978-5-4439-2823-4 |страницы=3}}</ref> [[ВЦИОМ]] аҭҵаарақәа рыла, 2007 шықәсазы Урыстәыла ауааԥсыра рҟынтәи 29% Адгьыл Амра иакәшом, аха Амра Адгьыл иакәшоит ҳәа ргәы иаанагон, 2011 шықәсазы Урыстәыла ауааԥсыра рҟынтә уажәшьҭа 33% абри агәаанагара иақәшаҳаҭын. 2017 шықәса цәыббрамза 1 инаркны Урыстәылатәи ашколқәа рҿы астрономиа арҵара ҩаԥхьа ихымԥадатәны иҟалеит (ажәабатәи, мамзаргьы жәеизатәи аклассқәа рҿы).<ref>{{cite web |url=https://meduza.io/news/2017/04/03/uroki-astronomii-vvedut-v-rossiyskih-shkolah-s-novogo-uchebnogo-goda |title=Уроки астрономии введут в российских школах с нового учебного года |date=2017-04-03 |publisher=Meduza |lang=ru |access-date=2018-10-06 |archive-date=2018-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006075502/https://meduza.io/news/2017/04/03/uroki-astronomii-vvedut-v-rossiyskih-shkolah-s-novogo-uchebnogo-goda |url-status=live }}</ref>
== Адыррақәа реихшара асистемақәа рҿы ахыԥхьаӡарамаӡақәа ==
* [[Универсальная десятичная классификация|УДК]] 52
* [[Государственный рубрикатор научно-технической информации|Аҭҵаарадырра-техникатә информациа аҳәынҭқарратә рубрикатор]] (ГРНТИ) (2001 нӡа): [http://www.gsnti-norms.ru/norms/common/doc.asp?0&/norms/grnti/gr41.htm 41 АСТРОНОМИА]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=2019-08|bot=InternetArchiveBot }}
== Шәахә. иара убас ==
* [[Астроном]]
* [[Астрономия в России|Астрономиа Урыстәыла]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2|refs=
<ref name=cox2000>{{книга
|заглавие=Allen's Astrophysical Quantities
|год=2000
|ссылка=https://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA124
|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]]
|страницы=124
|место=New York
|isbn=0-387-98746-0
|язык=en
|ответственный=Cox, A. N.
}}</ref>
}}
== Алитература ==
* {{книга |автор=Кононович Э. В., Мороз В. И. |ссылка=http://astro-archive.prao.ru/books/showBook.php?idBook=137 |заглавие=Общий курс Астрономии |ответственный=Под ред. Иванова В. В. |издание=2-е изд |место=М. |издательство=Едиториал УРСС |год=2004 |страниц=544 |серия=Классический университетский учебник |isbn=5-354-00866-2 |ref=Кононович и Мороз |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206002332/http://astro-archive.prao.ru/books/showBook.php?idBook=137|archive-date=2012-02-06}}
* {{книга |автор=Стивен Маран. |заглавие=Астрономия для «чайников» |оригинал=Astronomy For Dummies |ссылка=https://archive.org/details/astronomyfordumm0000mara|место=М. |издательство=«[[Диалектика (издательство)|Диалектика]]»|год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/astronomyfordumm0000mara/page/256 256] |isbn=0-7645-5155-8}}
* {{книга|автор=Повитухин Б. Г. |заглавие=Астрометрия. Небесная механика: Учебное пособие |место=Бийск |издательство=НИЦ БиГПИ |год=1999 |страниц=90}}
* {{книга|автор=[[Фламмарион, Камиль|К. Фламмарион]] |заглавие=Живописная астрономия |ссылка=https://books.google.com/books?id=RtQbHQAACAAJ |место=Санкт-Петербург |год=1900}}
* {{книга|автор=[[Фламмарион, Камиль|К. Фламмарион]] |заглавие=[[s:Жители небесных миров (Фламмарион)|Жители небесных миров]] |место=С.-Пб |издательство=Типография А. Траншели |год=1876 |том=1—2}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [https://web.archive.org/web/20070926231451/http://www.literature.at/elib/index.php5?title=Astronomy_-_A_History_-_George_Forbes_-_1909 Astronomy — A History — G. Forbes — 1909 (eLib Project)] {{Анеишьа амам азхьарԥш|число=21|месяц=05|год=2013}}
* ''К. Л. Баев'', ''В. А Шишаков''. [http://tapemark.narod.ru/miroved/index.html «Начатки мироведения» (1947)] {{Wayback|url=http://tapemark.narod.ru/miroved/index.html |date=20080803063028 }}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Астрономия|[[Клейбер, Иосиф Андреевич|Клейбер И. А.]]}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Астрогнозия}}
{{ВС}}
[[Акатегориа:Астрономиа| ]]
fcoo2xhg24qn8pw7s207bbeb4zex6ph
Астрономиа
0
53985
168067
2026-06-16T16:22:11Z
Nart17
17397
Аиҭагара [[:ru:Астрономия]] аҟынтәи (CC BY-SA 4.0; авторцәа — аҭоурых аҿы). Аиҭагаҩ: Айнар Читанава. Nart17 translation team.
168067
wikitext
text/x-wiki
{{Комплексная наука
|Тема = [[Естествознание|Аԥсабараҭҵаара]]
|Название = Астрономиа
|Другие названия = {{lang-en|Astronomy}}
|Иллюстрирование = Crab Nebula.jpg
|Подпись = [[Крабовидная туманность|Акраб наҟәыра]] амозаикатә ҭыхымҭа. [[НАСА]] иаԥнаҵеит [[Хаббл (телескоп)|Хаббл]] ҳәа изышьҭоу акосмостә телескоп ахархәарала, 1999-2000 шықәсқәа рзы.
|Предмет изучения = [[наблюдаемая вселенная|Иубарҭоу адунеи]]
|Период зарождения = [[XVIII век|XVIII ашәышықәса]]
|Основные направления = [[небесная механика|ажәҩантә механика]], [[астрофизика|астрофизика]], [[космология|акосмологиа]], [[планетология|апланетологиа]], уҳәа убас иҵегьы.
}}
'''Астрономиа''' (ажәытә бырз. быз. ἄστρον - “аеҵәа” , νόμος – “азакәан”) – [[Вселенная|Адунеи]] иазку [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырра]], [[небесное тело|ажәҩантә цәеижьқәеи]] ([[Планета|апланетақәа]], [[Звезда|аеҵәақәа]], [[Астероиды|астероидқәа]], уб. иҵ.) [[система|асистемақәеи]] ахьыҟоу, [[механическое движение|рныҟәара]], рышьақәгылашьа, рхылҵшьҭра, рыҿиара ҭызҵаауа.<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
Хықәкыла, астрономиа иҭнаҵаауеит [[Амра|Амреи]] егьырҭ [[звезда|аеҵәақәеи]], [[Солнечная система|Амратә система]] [[планета|апланетақәеи]] урҭ [[спутники планет|рымҩанызақәеи]], [[экзопланета|аекзопланетақәа]], [[астероид|астероидқәа]], [[комета|акометақәа]], [[метеороид|аметеороидқәа]], [[межпланетное вещество|апланетабжьаратәи алыҵ]], [[межзвёздная среда|аеҵәабжьаратәи алыҵ]], [[пульсар|апульсарқәа]], [[чёрная дыра|акылҳара еиқәаҵәақәа]], [[Туманность|анаҟәрақәа]], [[галактика|агалактикақәеи]] урҭ [[скопление галактик|реилаҵәарақәеи]], [[квазар|акуазарқәа]] уҳәа уб. иҵ.<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
== Ахьӡ аетимологиа ==
[[Термин|Атермин]] «астрономиа» (ажәытә бырз. быз. ἀστρονομία) [[Древнегреческий язык|ажәытә бырзен бызшәала]] ἀστήρ, ἄστρον (астер, астрон) - “[[звезда|аеҵәа]]”; νόμος (номос) — «аҵас, ашьақәыргылара, азакәан».<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
== Аҭоурых ==
{{Main|Астрономиа аҭоурых}}
Астрономиа зегь реиҳа ижәытәӡоу, иреиҳабӡоу [[Естественные науки|аҭҵаарадыррақәа]] иреиуоуп. Уи ауаатәыҩса рҭахрақәа ирхылҿиааит.
Адгьыл аҿы ауаа ықәнагалеижьҭеи, урҭ еснагь ажәҩан аҿы ирбоз иазҿлымҳан. Ажәытәӡатәи аамҭақәа раангьы урҭ игәарҭеит ажәҩан аҿы иҟоу амаҭәарқәа рныҟәареи аамҭа-аамҭала аҳауа аҽыԥсахрақәеи шеидҳәалоу. Усҟан астрономиа ӷәӷәала [[астрология|астрологиа]] иалаҩашьаны иҟан.
Ажәытәӡатәи адгьылқәаарыхҩцәа аеҵәақәеи еҵәаџьааи ахьыҟаз ала ашықәс аамҭақәа ралагамҭа еилыркаауан. Еиҭаҵуаз ажәларқәа [[Амра|Амреи]] аеҵәақәеи рыла амҩақәҵара рыман. Ашықәсқәа рыԥхьаӡара аҭахра иахҟьаны амзар аԥҵарагьы ҟалеит. Аҭоурых аԥхьатәи аамҭақәа рзы инхоз ауааҵәҟьагьы Амреи, [[Амза|Амзеи]], еҵәақәаки ргылареи рҭашәареи ирыдҳәалоз ахҭыс хадақәа рдыруан . Амреи Амзеи ртыҩкра аамҭа-аамҭала еиҭаҟалараны ишыҟоу еилкаауижьҭеи акрааҵуеит. Ижәытәӡоу аҩыратә хыҵхырҭақәа рҟны иуԥылоит астрономиатә цәырҵрақәа рыхҳәаақәа, иара убасгьы ажәҩантә жәеижь лашақәа ргылареи рҭахареи аамҭа аԥхьагәаҭаразы имариаӡоу аԥхьаӡаратә схемақәа, аамҭа аԥхьаӡара аметодқәа, амзар ахылаԥшра.
[[Первобытное общество|Аҭоурыхԥхьатәи акультурақәеи]] ажәытәӡатәи [[цивилизация|ацивилизациақәеи]] рышьҭахь иаанрыжьит ирацәаны астрономиатә [[артефакт (археология)|артефактқәа]], урҭ ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара азакәанеизшәарақәа шырдыруа аазырԥшуа. Ҿырԥштәык аҳасабала иаагазар ауеит [[древнеегипетская астрономия|абиԥараԥхьатәи Ажәытәӡамысратәи абаҟақәеи]] [[Стоунхендж|Стоунхенџьи]]. [[Вавилонская астрономия|Вавилонаа]], [[Астрономия Древней Греции|аберзенцәа]], [[Китайская астрономия|акитаиуаа]], [[Индийская астрономия|индиауаа]], [[Астрономия майя|маиаа]], [[Астрономия инков|аинкқәа]] раԥхьатәи рцивилизациақәа уахынла [[небосвод|ажәҩан]] аметодикатә хылаԥшрақәа ирылагахьан.
Астрономиа қәҿиарала аҿиара иаҿын Ажәытәтәи Вавилон, Мысра, Китаи, Индиа. Китаитәи ашықәсҩыраҿы иануп ҳера ҟалаанӡа 3-тәи азқьышықәсазы иҟалаз Амра атыҩкра. Аҿиара зауз арифметикеи агеометриеи рышьаҭала Амреи, Амзеи, апланета лашақәеи рныҟәарақәа реилзыркаауаз иагьаԥхьагәазҭоз атеориақәа Абжьарадгьылмшын атәылақәа рҿы ақьырсианра ҟалаанӡатәи аамҭа аҵыхәтәантәи ашәышықәсақәа рзы иаԥҵан. Имариоу, аха хәарҭара злоу амыругақәа ирыцны, урҭ Аҿыцҿиара аепоханӡа апрактикатә хықәкқәа рымаҵ руан.
Особенно большого развития достигла астрономия в Древней Греции. [[Пифагор]] впервые пришёл к выводу, что Земля имеет шарообразную форму, а [[Аристарх Самосский]] высказал предположение, что Земля вращается вокруг Солнца. [[Гиппарх]] во II в. до н. э. составил один из первых [[Звёздный каталог Гиппарха|звёздных каталогов]]. В произведении Птолемея «[[Альмагест]]», написанном во II в. н. э., изложена [[геоцентрическая система мира]], которая была общепринятой на протяжении почти полутора тысяч лет.
Абжьаратәи ашәышықәсақәа раан Мрагыларатәи атәылақәа рҿы астрономиа аҿиара ду аиуит. Астрономиеи астрологиеи раԥхьаӡакәны еиҟәиҭхеит 10-тәи ашәышықәсазы аҵарауаҩ [[аль-Фараби|ал-Фараби]], итрактат «[[Трактат об астрологии (аль-Фараби)|Еҵәақәа ражәаҳәарақәа рҿы ииашоуи ииашами]]» аҟны. 9-тәи ашәышықәсазы, [[Аль-Андалус|андалусиатәи]] аҵарауаҩ [[Аббас ибн Фирнас|ибн Фирнас]] Адунеи аҿы апланетақәеи аеҵәақәеи рныҟәара аазырԥшуа амыруга аԥиҵеит.<ref>{{Статья|ссылка=http://dx.doi.org/10.2307/3101411|автор=Lynn White|заглавие=Eilmer of Malmesbury, an Eleventh Century Aviator: A Case Study of Technological Innovation, Its Context and Tradition|год=1961|издание=Technology and Culture|том=2|выпуск=2|страницы=97|issn=0040-165X|doi=10.2307/3101411}}</ref> 994 ашықәсазы, Абжьаратәи Азиатәи астроном [[Абу Махмуд аль-Худжанди|Ал-Хуџьанди]] раԥхьаӡатәи аҭӡамцтә [[секстант]] дуӡӡа ҟаиҵеит, уи [[Наклон оси вращения|Адгьыл аҵәҩан анаара]] («аеклиптика анаара») ииашаны аилкааразы иҟаҵан, 2 минуҭк заҵәык рыла агха аманы. Аҵарауаҩ [[Али ибн Ридван|Али ибн Ридуан]] 1006 шықәсазы игәеиҭаз уажәы [[SN 1006]] ҳәа изышьҭоу [[Сверхновая звезда|супериҿыцу аеҵәа]] зегь реиҳа [[Письменная история|инарҭбааны ахҳәаа]] азиуит.<ref>{{Cite web|url=http://celestialdelights.info/pub/SN1006_2.htm|title=Celestial Delights Online {{!}} Star light, star brightest|website=web.archive.org|date=2007-03-11|access-date=2024-06-08|archive-date=2007-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070311135851/http://celestialdelights.info/pub/SN1006_2.htm|url-status=bot: unknown}}</ref> [[Астрономия исламского Средневековья|Аԥсылмантә дунеи астрономиа]] 16-тәи ашәыш. Анҵәамҭанӡа аҿиара иаҿын.<ref>{{Книга|заглавие=Encyclopaedia of the history of science, technology, and medicine in non-western cultures|ссылка=https://archive.org/details/encyclopaediaofh0000unse|ответственный=Helaine Selin|год=1997|место=Dordrecht; Boston|издательство=Kluwer Academic|страниц=1117|isbn=978-0-7923-4066-9}}</ref> Убас, [[Такиюддин аш-Шами|Такиуддин аш-Шами]] 1577–80 шықәсқәа рзы иаԥиҵеит аамҭа секундла изыԥхьаӡоз амеханикатә [[астрономические часы|астрономиатә сааҭқәа]], уи 16-тәи ашәышықәсазы апрактикатә астрономиаҿы зегь реиҳа ихадоу алагала ҿыцқәа иреиуоуп, избан акәзар уаанӡатәи асааҭқәа астрономиатә хықәкқәа рыла рхархәаразы иахьынӡарыхәҭаз ииашамызт.
16-тәи ашәышықәса инаркны Европа астрономиа аҿиара иалагоит. Ахәаахәҭреи амшынныҟәареи рыҿиареи, ааглыхра ашьаҭаркреи иадҳәаланы аҭахра ҿыцқәа цәырҵуа иалагеит, урҭ адин анырра аҟынтәи аҭҵаарадырра ахақәиҭтәра иацхрааит, насгьы аартра дуқәа жәпакы ирызнанагеит.
[[Естествознание|Аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] зегьы рыҟнытә астрономиа еиҳарак [[папская курия|Римтәи акуриа]] аҿагылара ианиеит. 1822 шықәсазы ауп [[Святая инквизиция|аинквизициа]] официалла ианрылаҳәаз, уаанӡа [[Католическая церковь|акатоликтә уахәама]] иамаз агәаанагарақәа ирҿагыланы, Адгьыл аныҟәашьеи Амра амҵысреи ирызку аӡбарақәа зну ашәҟәқәа [[Рим]] ркьыԥхьра азин шрымоу. Уи ашьҭахь, 1835 шықәсазтәи [[Индекс запрещённых книг|изиным ашәҟәқәа риндекс]] анҭыҵ, [[Коперник, Николай|Коперник]], [[Кеплер, Иоганн|Кеплер]], [[Галилей, Галилео|Галилеи]] рыхьӡқәа уантәи ианыхын.<ref>Брокгаузи Ефрони рэнциклопедиатә жәар, «Индекс».</ref>
Аҭҵаарадырратә астрономиа инагӡаны иалкаахеит [[Эпоха Возрождения|Аҿыцҿиара]] аамҭазы, насгьы уи азы акыр аамҭа аҭаххеит. Аха [[телескоп|ателескоп]] аӡбара мацара ауп астрономиа иахьатәи ихьыԥшым аҭҵаарадырра аҟынӡа аҿиара алзыршаз.
Ҭоурыхла астрономиа иаҵанакуан [[Астрометрия|астрометриа]], [[Астрономическая навигация|аеҵәақәа рыла амҩақәҵара]], [[Наблюдательная астрономия|ахылаԥшратә астрономиа]], [[Календарь|амзарқәа]] рыҟаҵара, уимоу [[Астрология|астрологиагьы]]. Иахьа азанааҭтә астрономиа [[Астрофизика|астрофизика]] [[синоним|асиноним]] аҳасабала иԥхьаӡоуп.
Иахьатәи астрономиа аира иадырҳәалоит Птолемей идунеи агеоцентртә система мап ацәкра (2-тәи ашәышықәса) насгьы уи Николаи Коперник игелиоцентртә системала аԥсахра (16-тәи ашәышықәса азбжа), ажәҩантә цәеижьқәа ателескоп ахархәарала рыҭҵаара алагара(Галилеи, 18-тәи ашәыш. алагамҭа), адунеизегьтәи агравитациа азакәан аартра ([[Исаак Ньютон|Исаак Ниутон]], 17-тәи ашәышықәса анҵәамҭа). 18-19-тәи ашәышықәсақәа астрономиазы Амратә система, ҳ-Галактика, иара убас аеҵәақәа, Амра, апланетақәа, егьырҭ акосмостә цәеижьқәа рфизикатә ҟазшьақәа ирызку адыррақәа реизгара иаамҭан.
20-тәи ашәышықәсазы иҟалаз аҭҵаарадырра-техникатә револиуциа, астрономиеи, ҷыдала астрофизикеи рыҿиараҿы анырра ду анаҭеит.
Аоптикатә телескоп дуқәа рцәырҵреи, згәылҭәаара ҳараку арадиотелескопқәа раԥҵареи, системала ахылаԥшрақәеи рыбзоурала, Амра миллиардла аеҵәақәа злахәу адырган еиԥшу асистема дуӡӡа – [[Млечный Путь|агалактика]] иахәҭакны ишыҟоу аартра алнаршеит. 20-тәи ашәышықәса алагамҭазы астрономцәа игәарҭеит ари асистема миллионла иҟоу иара иеиԥшу агалактикақәа ишреиуоу.
Егьырҭ агалактикақәа раартра агалактика анҭыҵтәи астрономиа аҿиара иацхрааит. Агалактикақәа рспектрқәа рыҭҵаара [[Эдвин Хаббл|Едвин Хаббл]] илнаршеит 1929 азы «[[Закон Хаббла|агалактикақәа реиԥхьыттара]]» ҳәа изышьҭоу ацәырҵра алкаара, уи анаҩс Адунеи азеиԥш ҽырҭбаара шьаҭас иҟаҵаны аҵакы гәылыршәахеит.
Атмосфера анҭыҵтәи астрономтә гәаҭарақәа рзы аракетақәеи адгьылтә мҩанызақәеи рхархәара иахҟьаны акосмостә цәеижьқәа рыхк ҿыцқәа аартхеит: арадиогалактикақәа, аквазарқәа, апульсарқәа, арентгентә шәахәаркырақәа рхыҵхырҭақәа, уҳәа убас иҵегьы. Ишьақәыргылан аеҵәақәа револиуциа атеариеи Амратә система акосмогониеи рышьаҭақәа. 20-тәи ашәышықәсазтәи астрофизиказы еихьӡара дуны иҟалеит арелиативисттә космологиа — Адунеи аеволиуциа атеориа.
Астрономиа — иазыҟаҵам ауаа макьанагьы зҽалархәра рылшо, зхыԥхьаӡара рацәам аҭҵаарадыррақәа иреиуоуп: [[любительская астрономия|азҿлымҳаратә астрономиа]] акыр зҵазкуа астрономиатә аартрақәа жәпакы рҿы ахатә лагала ҟанаҵеит.
== Астрономиа аҭҵаарадырратә дисциплина аҳасабала аиҿартәышьа ==
[[Файл:Moon Dedal crater.jpg|мини|Амзатә астрономиа: Асахьаҿы иаагоу акратер ду [[Дедал (лунный кратер)|Дедал]] ауп, [[Аполлон-11|Аполлон 11]] аусзуҩцәа [[1969]] азы [[Амза]] ахыкәшара аамҭазы иҭырхыз. Акратер Амза иубарҭам аган агәҭа азааигәара иҟоуп, уи аикәшара 93 км иҟоуп.]]
[[Файл:grav.lens1.arp.750pix.jpg|мини|Агалактиканҭыҵтәи астрономиа: [[гравитационная линза|агравитационтә блаҷрақәа]]. Иубарҭоуп ииаҵәоу аиқәҳәалаԥшра змоу обиектқәак, урҭ иррацәоу галактикак асахьақәа роуп, афото агәҭа иазааигәоу агалактика ҩеижьқәа реизгара иахылҿиааз [[гравитационная линза|агравитациатә линза]] аеффект абзоурала иррацәоу. Аблаҷы аизакра агравитациатә ҳәааҭаӡарала иаԥҵоуп, уи алашара ашәахәақәа ареицаҟьоит, уи иахҟьаны еиҳа ихараны иҟоу аобиект асахьа аизырҳареи аицакреи ҟалоит]]
Иахьатәи астрономиа дара-дара еидҳәалоу аҟәшақәа рыла еиҟәшоуп, убри аҟнытә астрономиа аихшара ганкахьала инықәырԥшны ауп ишыҟаҵоу.
Астрономиа аҟәша хадақәа иреиуоуп:
* [[Астрометрия|Астрометриа]] – ажәҩантә лашарбагақәа рҭыԥқәеи рныҟәареи ҭнаҵаауеит. Уаанӡа астрометриа усыс инанагӡоз ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара ҭҵааны агеографиатә координатқәеи аамҭеи икылкааны рышьақәыргылара акәын (уажәы уи азы даҽа ӡбашьақәак рхы иадырхәоит). Иахьатәи астрометриа иаҵанакуеит:
** фундаменталтә астрометриа, дҵас измоу агәаҭарақәа рыла ажәҩантә цәеижьқәа ркоординатқәа рышьақәыргылара, аеҵәақәа рҭыԥқәа ркаталогқәа реиқәыршәара, астрономиатә параметрқәа рыԥхьаӡаратә ҵакқәа рышьақәыргылара — алашарбагақәа ркоординатқәа закәанеизшгәаралатәи рҽыԥсахрақәа ҳасабс ргара алзыршо ашәагаақәа;
** еиуеиԥшым акоординаттә системақәа рыла ажәҩантә цәеижьқәа рҭыԥқәеи рныҟәареи рзы аматематикатә методқәа аԥызҵо [[сферическая астрономия|асфератә астрономиа]], иара убасгьы аамҭа цацыԥхьаӡа алашарбагақәа ркоординатқәа иааиԥмырҟьаӡакәа рҽыԥсахра атеориа;
* [[Теоретическая астрономия|Атеориатә астрономиа]] ажәҩантә цәеижьқәа рорбитақәа рҭыԥқәа рҟынтәи рыԥшааразы аметодқәеи, насгьы ажәҩантә цәеижьқәа рорбитақәа рҟны еилкаау аелементқәа рыла рефемеридқәа (иубарҭоу аҭыԥқәа) рыԥхьаӡаразы аметодқәеи ҳанаҭоит ([[обратная задача|аҭактә дҵа]]).
* [[Небесная механика|Ажәҩантә механика]] адунеизегьтәи агравитациа амчқәа рнырра аҵаҟа ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара азакәанқәа ҭнаҵаауеит, ажәҩантә цәеижьқәа рмассақәеи рформақәеи, урҭ рсистемақәа рҭышәынтәалареи шьақәнаргылоит.
Абарҭ ах-ҟәшак еиҳарак астрономиа актәи адҵа рыӡбоит (ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара аҭҵаара), урҭ лассы-лассы ''аклассикатә астрономиа'' ҳәа иашьҭоуп.
* [[Астрофизика|Астрофизика]] ажәҩантә обиектқәа рышьақәгылашьеи, рфизикатә ҟазшьақәеи, рхимиатә еилазаареи ҭнаҵаауеит. Уи еиҟәшоуп: а) [[Наблюдательная астрофизика|апрактикатә (ахылаԥшратә) астрофизика]] ҳәа, зҟны астрофизикатә ҭҵаарақәа рыпрактикатә методқәеи урҭ ирышьашәало ахархәагақәеи амыругақәеи ӡбахо, хархәарагьы ахьаҭахо; б) [[Теоретическая астрофизика|атеориатә астрофизика]] ҳәа, зҟны афизика азакәанқәа рышьаҭала, игәаҭоу афизикатә цәырҵрақәа рзы аилыркаарақәа ҟаҵоу.
Астрофизика аҟәшақәа жәпакы иҷыдоу аҭҵаара аметодқәа рыла иалкаахоит
* [[Звёздная астрономия|Аеҵәатә астрономиа]] аеҵәақәа, аеҵәатә системақәа, аеҵәабжьаратәи аматериа аҭыԥҭаӡараҿы раларҵәашьеи рныҟәареи азакәанеизшәарақәа ҭнаҵаауеит, урҭ рфизикатә ҷыдарақәа ҳасаб рзуны.
* [[Космохимия|Акосмохимиа]] иҭнаҵаауеит акосмостә цәеижьқәа рхимиатә еилазаара, Адунеи аҿы ахимиатә элементқәа рырацәареи рыларҵәареи рзакәанқәа, акосмостә материа ашьақәгылараан [[атом|атомқәа]] реилаҵареи реиҭанеиааиреи амҩаԥысшьа. Зны-зынла иалыркаауеит арыдаркыратә космохимиа, арыдаркыратә еилаҳара апроцессқәеи акосмостә цәеижьқәа ризотоптә еилазаареи ҭызҵаауа. Ануклеогенез акосмохимиа аҳәаақәа ирҭагӡаны иахәаԥшӡом.
Арҭ аҩ-ҟәшак рҿы шамахамзар астрономиа аҩбатәи адҵа азҵаарақәа аӡбара рыҭахоит(ажәҩантә цәеижьқәа реиҿкаашьа).
* [[Космогония|Акосмогониа]] ажәҩантә цәеижьқәа рхылҵшьҭреи револиуциеи ирызку азҵаарақәа ҭнаҵаауеит, ҳадгьылгьы уахь иналаҵаны.
* [[Космология|Акосмологиа]] Адунеи аиҿкаареи аҿиареи рзеиԥш закәанеизшәарақәа ҭнаҵаауеит.
Ажәҩантә цәеижьхәҭақәа ирызкны еизгоу адыррақәа зегьы шьаҭас иҟаҵаны, астрономиа аҵыхәтәантәи аҩ-ҟәшак ахԥатәи уи адҵа (ажәҩантә цәеижьқәа рхылҵшьҭреи револиуциеи) рыӡбоит.
Азеиԥш астрономиа акурс аҿы еиуеиԥшым астрономиа аҟәшақәа ироуз ихадоу аметодқәеи ихадаӡоу алҵшәақәеи ирызку адыррақәа системала раарԥшра мҩаԥысуеит.
[[XX век|20-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы ишьақәгылаз ахырхарҭа ҿыцқәа иреиуоуп [[археоастрономия|археоастрономиа]], ижәытәӡатәу ауаа растрономиатә дыррақәа ҭызҵаауа, [[Адгьыл]] [[прецессия|апрецессиа]] ацәырҵра ашьаҭала ажәытә ргыларақәа ррыцхәыркраҿы ацхыраара ҟазҵо.
=== Аеҵәатә астрономиа ===
[[Файл:Ant Nebula.jpg|мини|Апланетатә наҟәра [[туманность Муравей|Ашышкамс]] - Mz3. Иԥсуа агәҭантәи аеҵәа аҟынтәи арчы аҭыҵра асимметриа амоуп, иаабац атҟәацрақәа рҟынтәи еилаҩынтуа ацҟьарақәа иреиԥшымкәа]]
[[Звезда|Аеҵәақәеи]] [[Звёздная эволюция|аеҵәақәа револиуциеи]] рыҭҵаара [[Вселенная|Адунеи]] аилкаараҿы хадара злоу аҵак ду амоуп. Астрономцәа аеҵәақәа ҭырҵаауеит ахылаԥшрақәагьы, атеориатә модельқәагьы рыцхыраарала, уажәы акомпиутертә ԥхьаӡаратә шьақәыргылашьагьы рхы иархәаны.
[[Формирование звезды|Аеҵәақәа рышьақәгылара]] асабарчытә [[Туманность|наҟәырақәа]] рҟны имҩаԥысуеит.<ref>{{Акьыԥхьра|1=книга|часть=Звездообразование|часть ответственный=[[Марочник, Леонид Самойлович|Марочник Л. С.]]|заглавие=Физика космоса: Маленькая энциклопедия|год=1986|ответственный=Редкол.: [[Сюняев, Рашид Алиевич|Р. А. Сюняев]] (Гл. ред.) и др|издание=2-е изд|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|тираж=70000|страницы=262—267|страниц=783|ссылка=http://www.astronet.ru/db/FK86/|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1188771|архив дата=2022-04-01|архив=https://web.archive.org/web/20220401053637/http://www.astronet.ru/db/FK86/}}</ref> Иахьынӡахәҭоу еиларӷәӷәоу анаҟәрақәа рҭыԥқәа агравитациа амчала аҽеилацалара рылшоит, абри аҭагылазаашьаҿы иоужьхо амчхара абзоурала аҽырԥхо. Аҳауаҟәандара иахьынӡаҭаху ианшлакь, [[Протозвезда|апротоеҵәа]] агәыцә аҟны [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциақәа]] ирылагоит, нас уи еҵәахоит.
[[водород|Аӡрии]] [[гелий|агелии]] раҵкыс ихьанҭоу аелементқәа шамахак зегьы аеҵәақәа рҿы [[Нуклеосинтез|ишьақәгылоит]].
== Астрономиа иҭнаҵаауа амаҭәари адҵақәеи ==
* [[Астрометрия|Астрометриа]]
** [[Созвездие|Аеҵәаџьаақәа]]
** [[Небесная сфера|Ажәҩантә сфера]]
** [[Системы небесных координат|Ажәҩантә координаттә системақәа]]
** [[Аамҭа|Аамҭа]]
* [[Небесная механика|Ажәҩантә механика]]
* [[Астрофизика]]
** [[Звёздная эволюция|Аеҵәақәа револиуциа]]
** [[Нейтронная звезда|Анеитронтә еҵәақәеи]] [[Чёрная дыра|акылҳара еиқәаҵәақәеи]]
** [[Астрофизическая гидродинамика|Астрофизикатә гидродинамика]]
* [[Галактика|Агалактикақәа]]
** [[Млечный Путь|Ауасарымҩа]]
** [[Строение галактик|Агалактикақәа рышьақәгылашьа]]
** [[Эволюция галактик|Агалактикақәа револиуциа]]
** [[Активные ядра галактик|Агалактикақәа аус зуа ргәыцәқәа]]
* [[Космология|Акосмологиа]]
** [[Красное смещение|Аиҭасра ҟаԥшь]]
** [[Реликтовое излучение|Ареликттә радиациа]]
** [[Большой взрыв|Атҟәацра ду атеориа]]
** [[Скрытая масса|Аматериа лашьца]]
** [[Тёмная энергия|Аенергиа лашьца]]
* [[Планетология|Апланетологиа]]
[[Файл:20m radio telescope Ny-Ålesund.jpg|мини|[[Радиотелескоп|Арадиотелескопқәа]] [[астроном|астрономцәа]] рхы иадырхәо еиуеиԥшым [[Астрономические инструменты|аинструментқәа]] иреиуоуп.]]
Астрономиа адҵа хадақәа иреиуоуп:<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
# Иубарҭоу, насгьы [[Астрономический объект|ажәҩантә цәеижьқәа]] акосмос аҿы иахьыҟаҵәҟьоу аҭыԥқәа, урҭ рныҟәарақәа рыҭҵаара, урҭ ршәага-загақәеи рформақәеи реилкаара.
# Ажәҩантә цәеижьқәа реилазаашьа аҭҵаара, урҭ рҟны иҟоу амаҭәашьарқәа [[химия|рхимиатә]] еилазаареи [[физика|рфизикатә]] ҟазшьақәеи (аилацалара, аҟәандара, уҳәа убас иҵегьы) рыҭҵаара.
# Хазы игоу ажәҩантә цәеижьқәеи урҭ еиҿыркаауа асистемақәеи рхылҵшьҭреи рыҿиареи ирызку азҵаарақәа рыӡбара.
# [[Вселенная|Адунеи]] реиҳа изеиԥштәу аҟазшьақәа рыҭҵаара, [[Вселенная|Адунеи]] иубарҭоу ахәҭа - [[Метагалактика|Аметагалактика]] атеориа ашьақәыргылара.
Абарҭ азҵаарақәа рыӡбаразы иаҭахуп аус зуа аҭҵааратә методқәа раԥҵара — атеориатәқәа реиԥш, апрактикатәқәагьы. Актәи адҵа нагӡахоит ажәытәӡатәи аамҭақәа рзы излагахьаз кыраамҭатәи ахылаԥшрақәа рыла, насгьы 300 шықәса раахыс еицырдыруа [[механика|амеханика]] азакәанқәа рышьаҭала. Убри аҟнытә, астрономиа ари аганахьала ҳара иҳамоуп зегь реиҳа ибеиоу адыррақәа, ҷыдала [[Адгьыл]] иазааигәоу ажәҩантә цәеижьқәа рзы: [[Амза]], [[Амра]], [[планета|апланетақәа]], [[астероид|астероидқәа]], уҳәа убас иҵегьы.
Аҩбатәи адҵа анагӡара алыршахеит аспектралтә анализи [[фотография|афотоҭыхреи]] рцәырҵра абзоурала. Ажәҩантә цәеижьхәҭақәа рфизикатә ҟазшьақәа рыҭҵаара иалагеит [[XIX век|19-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы, хадара злоу апроблемақәа — аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы.
Ахԥатәи адҵазы иаҭахуп иубарҭоу аматериал аизгара. Уажәтәи аамҭазы, арҭ реиԥш иҟоу адыррақәа макьана иазхом ажәҩантә цәеижьқәеи урҭ рсистемақәеи рхылҵшьҭреи рыҿиареи апроцесс ииашаны ахҳәаа азыҟаҵаразы. Убри аҟнытә, ари ахырхарҭала иҟоу адыррақәа азеиԥш хшыҩзышьҭрақәеи, цәгьам-бзиам аиаша еиԥшу агипотезақәеи рыла иԥкуп.
Аԥшьбатәи адҵа зегь реиҳа зымҽхак дуу, насгьы зегь реиҳа иуадаҩу ауп. Апрактика ишаҳнарбо ала иҟоу афизикатә теориақәа ари апроблема аӡбаразы иазхаӡом. Иаҭахуп еиҳа изеиԥштәхоу афизикатә теориа аԥҵара, [[вещество|аматериа]] аҭагылазаашьеи афизикатә процессқәеи рыхцәажәара зылшо, [[плотность|аиҵаӷәӷәара]], [[температура|аҳауаҟәандара]], [[давление|ақәыӷәӷәара]] иреиҳаӡоу арбагақәа раан. Ари азҵаара аӡбаразы [[Вселенная|Адунеи]] ахәҭақәа рҟынтәи ахылаԥшратә дыррақәа хымԥадатәуп, миллиардла алашара шықәсақәа зыбжьоу аҭыԥқәа рҿы иҟоу. Иахьатәи атехникатә лшарақәа арҭ аганқәа хәҭа-хәҭала рыҭҵаара алдыршом. Ус ишыҟоугьы, ари адҵа уажәы зегь реиҳа ихадоуп, насгьы, [[Урыстәыла|Урыстәылагьы]] уахь иналаҵаны, еиуеиԥшым атәылақәа рҿы астрономцәа қәҿиарала аӡбара иаҿуп.
Астрономиаҿы, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿеиԥш, [[Нерешённые проблемы астрономии|иӡбам апроблемақәа]] рацәоуп.
== Астрономиатә мыругақәа ==
{{Main|Астрономиатә мыругақәа}}
* [[телескоп|Ателескопқәеи]] егьырҭ ахархәагақәеи зцу [[Астрономическая обсерватория|астрономиатә обсерваториеқәа]]
* [[Спектрограф|Аспектрограф]]
* [[Астрономический бинокль|Абинокль]]
* [[Радиотелескоп|Арадиотелескоп]]
== Ахылаԥшрақәеи астрономиа ахкқәеи ==
[[Файл:Observable_Universe_Russian_Annotations.png|мини|Иаабарҭоу Адунеи иазку агәаанагара, еиуеиԥшым [[телескоп|ателескопқәа]] рҟынтәи асахьақәа назлоу.]]
20-тәи ашәышықәсазы астрономиа ихадоу ҩ-ҟәшакны еиҟәшахеит:
# ахылаԥшратә астрономиа — ажәҩантә цәеижьқәа ирызку ахылаԥшратә дыррақәа раиура, анаҩс анализ ззухо;
# атеориатә астрономиа — астрономиатә обиектқәеи ацәырҵрақәеи ахҳәаа рзыҟазаразы амодельқәа (аналитикатәи, мамзаргьы акомпиутертәи) раԥҵара иазырхоуп.
Абарҭ аҩ-махәҭак дара-дара хеибарҭәаауеит: атеориатә астрономиа ахылаԥшратә лҵшәақәа рзы аилыркаарақәа ирышьҭоуп, ахылаԥшратә астрономиа атеориатә лкаақәеи агипотезақәеи рзы аматериал алҵуеит, насгьы урҭ ргәаҭара алнаршоит.
Астрономиатә хылаԥшрақәа реиҳарак — иубартә иҟоу алашареи егьырҭ афымцамҳалдызтә шәахәаркрақәеи рҭаҩреи анализ рыҭареи ауп иаҵанакуа. Астрономиатә хылаԥшрақәа еиҩшазар ҟалоит ашәара-зарақәа ахьымҩаԥысуа афымцамҳалдызтә спектр аҭыԥ ала.<ref>{{cite web|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|title=Electromagnetic Spectrum|publisher=NASA|lang=en|access-date=2006-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20060905131651/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|archive-date=2006-09-05}}</ref> Аспектр ахәҭақәак Адгьыл аҟынтәи иубар алшоит (даҽакала иуҳәозар, уи ахҟьа аҟынтәи), егьырҭ ахылаԥшрақәа мҩаԥысуеит аҳаракыра дуӡӡақәа рҿы, мамзаргьы акосмос аҿы мацара (Адгьыл иакәшо акосмостә ӷбақәа рҿы). Арҭ аҭҵааратә гәыԥқәа ирызку адыррақәа ҵаҟа иаагоуп.
=== Аоптикатә астрономиа ===
{{Main|Аоптикатә астрономиа}}
Аоптикатә астрономиа (иубарҭоу алашара астрономиа ҳәагьы иашьҭоуп) — зегь реиҳа ижәытәӡоу акосмос аҭҵааратә формоуп. Актәи, ахылаԥшрақәа напыла иҭырхуан. 19-тәи ашәышықәса анҵәамҭази, 20-тәи ашәышықәса аиҳараки аҭҵаарақәа афотосахьақәа рыла имҩаԥысуан.<ref name="moore1997">{{книга|заглавие=Philip's Atlas of the Universe|год=1997|издательство=George Philis Limited|место=Great Britain|isbn=0-540-07465-9|язык=en|автор=Moore, P.}}</ref> Уажәы асахьақәа роууеит ацифратә детекторқәа рыла, ҷыдала [[прибор с зарядовой связью|аиҵаҵаратә еидҳәалара змоу амыругақәа]] (ПЗС) рышьаҭаҿы иаԥҵоу адетекторқәа рыла. Иубарҭоу алашара 4000 Ǻ инаркны 7000 Ǻ рҟынӡа (400–700 нанометр) рҟынӡа инаӡоит, аха ари адиапазон аҿы ахархәара змоу амыруга ааигәатәи ультрафиолеттәи аинфраҟаԥшьтәи адиапазонқәа рыхәаԥшра алнаршоит.<ref name="moore1997"/>
=== Аинфраҟаԥшьтә астрономиа ===
{{Main|Аинфраҟаԥшьтә астрономиа}}
[[Файл:Herschel Space Observatory.jpg|мини|Аинфраҟаԥшьтә космостә телескоп «[[Гершель (космическая обсерватория)|Гершель]]»]]
Аинфраҟаԥшьтә астрономиа ажәҩантә цәеижьқәа рҟынтәи аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵрақәа рҭаҩреи анализ рзуреи иазкуп. Уи ацәқәырԥа аура иубаратәы иҟоу алашара ацәқәырԥа аура иазааигәоуп, аха аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵра ӷәӷәала атмосфера илбаанадоит, насгьы Адгьыл атмосферагьы ӷәӷәала ари адиапазон аҿы ишәахәахылҵуеит.<ref>{{cite news|author=Staff|date=2003-09-11|title=Why infrared astronomy is a hot topic|publisher=ESA|url=http://www.esa.int/esaCP/SEMX9PZO4HD_FeatureWeek_0.html|access-date=2008-08-11|lang=en}}</ref> Убри аҟнытә, аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵра аҭҵааразы аобсерваториақәа иҳараку, насгьы иҩарроу аҭыԥқәа рҿы, мамзаргьы акосмос аҿы иҟазароуп. Аинфраҟаԥшьтә спектр иубарҭоу алашара ашәахәахылҵразы мыцхәы ихьшәашәоу аобиектқәа рыҭҵаараҿы ихәарҭоуп (иаҳҳәап, аеҵәақәа ирыкәшо асабарчытә дарганқәеи апланетақәеи). Аинфраҟаԥшьтә шәахәақәа иубаратәы иҟоу алашара лбааздо асаба ԥсҭҳәақәа ирылсны ацара рылшоит, уи амолекулатә ԥсҭҳәақәеи агалактика агәыцәқәеи рҿы аеҵәа қәыԥшқәа рбара алнаршоит, [[Галактический центр|ҳгалактика агәы]] азааигәара иҟоу аеҵәақәагьы уахь иналаҵаны. Молекулақәак аинфраҟаԥштә диапазон аҟны ӷәӷәала ишәахәаркуп, уи астрономиатә обиектқәа рхимиатә еилазаара аҭҵаара алнаршоит (иаҳҳәап, акометақәа рҿы аӡы аԥшаара).<ref>{{cite news|title=Infrared Spectroscopy – An Overview|publisher=NASA/IPAC|url=http://www.ipac.caltech.edu/Outreach/Edu/Spectra/irspec.html|access-date=2008-08-11|lang=en}}</ref>
=== Аультрафиолеттә астрономиа ===
{{Main|Аультрафиолеттә астрономиа}}
Аультрафиолеттә астрономиа ацәқәырԥақәа рыҩаӡара 100 инаркны 3200 Å рҟынӡа (10–320 нанометр) иҟоу рҟны аус амоуп. Абарҭ ацәқәырԥақәа рыҩаӡарақәа рҿы иҟоу алашара Адгьыл атмосфера илбаанадоит, убри аҟнытә ари адиапазон аҭҵаарақәа мҩаԥысуеит атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҟынтәи ма акосмос аҟынтәи. Аультрафиолеттә астрономиа еиҳа ианаалоит аеҵәа цақәа рыҭҵааразы (О, В аклассқәа), избан акәзар ашәахәахылҵрақәа реиҳарак ари адиапазон аҿы имҩаԥысуеит. Арахь иаҵанакуеит егьырҭ агалактикақәеи апланетартә наҟәрақәеи рҿы иҟоу аеҵәа жәҩангәыԥшшәылақәеи, [[Сверхновая звезда|ихыхьҿыцу ацәынхақәеи]], зыԥсы ҭоу агалактикатә гәыцәқәеи рыҭҵаара. Аха, аультрафиолеттә шәахәахылҵра аеҵәабжьаратәи асаба мариала илбаанадоит, убри аҟнытә ашәарақәа рымҩаԥгараан уи аҟны арҽеирақәа алагалалатәуп.<ref name="cox2000"/>
=== Арадиоастрономиа ===
{{Main|Арадиоастрономиа}}
[[Файл:USA.NM.VeryLargeArray.02.jpg|мини|Сирокко, Ниу-Мексико, Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны [[Very Large Array|арадиотелескопқәа реизга дуӡӡа]]]]
Арадиоастрономиа – миллиметрк еиҳаны ацәқәырԥақәа рыҩаӡара змоу ашәахәахылҵрақәа рыҭҵаара ауп.<ref name="cox2000"/> Арадиоастрономиа егьырҭ астрономтә хылаԥшрақәа реиҳарак иреиԥшым, избан акәзар иҭҵаахо арадиоцәқәырԥақәа хаз-хазы афотонқәа реиԥш акәымкәа, ацәқәырԥақәа реиԥш рыхәаԥшра ауеит. Абасала, арадио цәқәырԥа амплитуда еиԥш, афазагьы шәазар ауеит, ацәқәырԥа кьаҿқәа рзы уи аҟаҵара уамак имариам.<ref name="cox2000"/>
Арадио цәқәырԥақәак астрономтә обиектқәа рҟынтәи аԥхарратә шәахәахылҵра еиԥш ишҭыҵуагьы, Адгьыл аҟынтәи иаҳбо арадиошәахәахылҵрақәа реиҳарак шьҭрала синхротронтә шәахәахылҵрақәоуп, урҭ ҟалоит аелеқтронқәа амҳалдызтә ҭыԥҭаӡараҿы ианныҟәо.<ref name="cox2000"/> Уи адагьы, аспектртә цәаҳәақәак аеҵәабжьаратәи арчы иахылҿиаауеит, иаҳҳәап, 21 см аура змоу инеитралтәу аӡри аспектртә цәаҳәа.<ref name="cox2000"/>
Арадиодиапазон аҿы акосмостә обиектқәа рыхкырацәара убарҭоуп, иаҳҳәап [[Сверхновая звезда|асуперҿыц еҵәақәа]], аеҵәабжьаратәи арчы, апульсарқәа, [[активные ядра галактик|зыԥсы ҭоу галактикатә гәыцәқәа]].<ref name="cox2000"/>
=== Арентгентә астрономиа ===
{{Main|Арентгентә астрономиа}}
Рентгентә астрономиа арентгентә диапазон аҿы иҟоу астрономиатә обиектқәа ҭнаҵаауеит. Абжьааԥны аобиектқәа арентгентә шәахәахылҵра рхылҵуеит абарҭ рыбзоурала:
* [[синхротронное излучение|синхротронтә механизм]] (амагниттә ҭыԥҭаӡарақәа рҟны еиҭаҵуа арелативисттә електронқәа)
* [[тепловое излучение|Аԥхарратә шәахәахылҵра]] арчы ахҟьа ҵаӷақәа рҟынтәи иаауа, абарҭ арбагақәа иреиҳаны иршу 10<sup>7</sup> К (10 миллион Кельвин — [[тормозное излучение|аанҿасратә шәахәахылҵра]] ҳәа изышьҭоу);
* 10<sup>7</sup> К еиҳаны ирԥхо арчытә цәеижь дуқәа рыԥхарратә шәахәахылҵра (ацәеижь еиқәа радиациа ҳәа изышьҭоу).<ref name="cox2000"/>
Арентгентә әшахәахылҵра Адгьыл атмосфера иахьылбаанадо азы, рентгентә хылаԥшрақәа еиҳарак имҩаԥысуеит аорбиталтә станциақәа, аракетақәа, ма акосмостә ӷбақәа рҟынтәи. Акосмос аҿы иҟоу еицырдыруа арентгентә хыҵхырҭақәа рахь иаҵанакуеит: иҩбоу арентгентә еҵәақәа, апульсарқәа, ахыхьҿыцқәа рыԥрцәынхақәа, аеллиптикатә галактикақәа, агалактикақәа реилазаарақәа, иара убас [[активные ядра галактик|агалактика зыԥсы ҭоу агәыцәқәа]].<ref name="cox2000"/>
=== Агамма-астрономиа ===
{{Main|Агамма- астрономиа}}
Агамма-астрономииа — астрономтә обиектқәа рҟынтәи икьаҿӡоу ацәқәырԥа змоу ашәахәахылҵрақәа рыҭҵаара ауп. Агамма-шәахәақәа ишиашоу рыцклаԥшра ҟалоит ([[Телескоп Комптон|Комптонтәи Ателескоп]] еиԥш иҟоу амҩанызақәа ирҩызоу рыла) мамзаргьы ишиашам ([[атмосферные телескопы Черенкова|Черенков татмосфератә ателескопқәа]] ҳәа изышьҭоу иҷыдоу ателескопқәа рыла). Арҭ ателескопқәа Комптон иеффект, иара убас Черенков ирадиациа реиԥш иҟоу еиуеиԥшым афизикатә процессқәа ирыхҟьаны агамма-шәахәақәа Адгьыл атмосфера ианылбаанадо иҟало иубарҭо алашара ацәырҟьарақәа рыԥшаауеит.<ref name="spectrum">{{cite web|url=http://www.pparc.ac.uk/frontiers/latest/feature.asp?article=14F1&style=feature|title=The electromagnetic spectrum|author=|first=Margaret J.|last=Penston|website=|date=2002-08-14|publisher=Particle Physics and Astronomy Research Council|lang=en|access-date=2006-08-17}}</ref>
Агамма-лашарақәа рхыҵхырҭақәа реиҳарак [[гамма-всплеск|агамма-хәыҷҟьарақәа]] роуп, урҭ агамма-шәахәақәа миллисекундқәаки зықь секундки рыбжьара ирхылҵуеит. Агамма-шәахәахылҵрақәа рхыҵхырҭақәа рҟынтәи 10% мацара роуп кыраамҭа зыԥсы ҭоу. Урҭ, рахьтә, апульсарқәа, анеитронтә еҵәақәа, насгьы активтә галактикатә гәыцәқәа рҿы иҟоу акылҳара еиқәахьы зхы хоу.<ref name="cox2000"/>
=== Астрономиа афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра иадҳәалам ===
Адгьыл аҟынтәи афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра мацара акәымкәа, егьырҭ ашәахәахылҵра ахкқәагьы убаратәы иҟоуп.
[[нейтринная астрономия|Анеитринтә астрономиа]]ҿы, иҷыдоу адгьылҵаҟатәи аобиектқәаа, иаҳҳәап, SAGE, GALLEX, Камиока II/III реиԥш иҟоу рхы иадырхәоит анеитрино арԥшааразы. Арҭ анеитриноқәа еиҳарак [[Амра]] аҟынтә иаауеит, аха иара убасгьы ахыхьҿыцтәи аеҵәақәа рҟынтәгьы.<ref name="cox2000"/><ref>{{книга
|год=1990
|заглавие=Cosmic Rays and Particle Physics
|ссылка=https://archive.org/details/cosmicrayspartic00gais
|страницы=[https://archive.org/details/cosmicrayspartic00gais/page/n9 1]—2
|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]
|isbn=0-521-33931-6
|ref=Gaisser
|язык=en
|автор=Gaisser, Thomas K.
}}</ref> Уи адагьы, ҳаамҭазтәи аобсерваториақәа акосмостә шәахәақәа рыԥшаара рылшоит, избанзар урҭ амчхара дуӡӡа змоу хәҭаҷқәоуп, урҭ Адгьыл атмосфера ианалало аҩбатәи хәҭаҷқәа ркаскадқәа ҟарҵоит. Уи адагьы, ԥхьаҟатәи анеитрино детекторқәак акосмостә шәахәақәа Адгьыл атмосфера ианақәшәо ииз ахәҭаҷқәа ишиашоу ирнырлоит.<ref name="cox2000"/>
Астрономиа аметодқәа рҿы хырхарҭа ҿыцны иҟалар алшоит [[гравитационно-волновая астрономия|агравитационтә цәқәырԥақәа растрономиа]], уи агравитациатә цәқәырԥақәа рыԥшаагақәа рхархәара иазырхоуп еизаку аобиектқәа рыцклаԥшразы. Обсерваториақәак уажәнатәгьы иргылоуп, иаҳҳәап, [[LIGO]] агравитациатә обсерваториа алазертә интерферометр. Агравитациатә цәқәырԥақәа раԥхьаӡа акәны 2015 шықәсазы [[открытие гравитационных волн|игәаҭан]].<ref>{{cite web|url=https://www.europhysicsnews.org/articles/epn/abs/2003/02/epn03208/epn03208.html|title=Opening new windows in observing the Universe|author=Tammann, G. A.; Thielemann, F. K.; Trautmann, D.|website=EDP Sciences|date=2008-10-01|publisher=Europhysics News|lang=en|access-date=2010-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180306025006/https://www.europhysicsnews.org/articles/epn/abs/2003/02/epn03208/epn03208.html|archive-date=2018-03-06|url-status=live}}</ref>
Апланетартә астрономиа адгьыл аҟынтәи ажәҩантә цәеижьқәа рхылаԥшра мацара акәӡам изызку, аха урҭ ишиашоу рыҭҵаарагьы акосмостә ӷбақәа рыла, Адгьыл ахь аматериа агәаҭақәа аазгазгьы уахь иналаҵаны. Уи инаваргыланы, амыругақәа рацәаны еиуеиԥшым ажәабжь еизыргоит аорбитаҿы ма ажәҩантә ԥсыбаҩқәа рыхҟбаҿы, насгьы џьоукы уа еиуеиԥшым аԥышәарақәа мҩаԥыргоит.
=== Астрометриеи ажәҩантә механикеи ===
{{Main|Астрометриа|Ажәҩантә механика}}
Астрометриа зегь реиҳа ижәытәӡоу астрономиа аҟәша хәыҷқәа иреиуоуп. Иара ажәҩантә обиектқәа рҭыԥқәа ашәоит. Амра, Амза, апланетақәа, аеҵәақәа ахьыҟоу азы икылкаау адыррақәа зны анавигациаҿы даараӡа аҵак ду рыман.
Апланетақәа рҭыԥқәа гәцаракрала ршәара агравитациатә еилахәарақәа иҵауланы реилкаара иазнанагеит, уи абзоурала урҭ ԥасатәи рҭыԥқәа рыԥхьаӡара, насгьы ԥхьаҟа иныркылараны иҟоу аҭыԥқәагьы ииашаны разԥхьагәаҭара алнаршеит. Ари аҟәша ажәҩантә механика ҳәа иашьҭоуп. Уажәы Адгьыл азааигәара иҟоу аобъектқәа рышьклаԥшра урҭ рзааигәахара азԥхьагәаҭара алнаршоит, иара убасгьы еиуеиԥшым аобъектқәа Адгьыл иагәыдлар шалшо аилкаарагьы.<ref>{{cite web|url=http://www.du.edu/~jcalvert/phys/orbits.htm|title=Celestial Mechanics|author=|first=James B.|last=Calvert|website=|date=2003-03-28|publisher=University of Denver|lang=en|access-date=2006-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20060907120741/http://www.du.edu/~jcalvert/phys/orbits.htm|archive-date=2006-09-07}}</ref>
Иааигәоу аеҵәақәа рпараллаксқәа ршәара — шьаҭоуп акосмос ҵаулаҿы абжьаӡара аилкаареи Адунеи амасштаб ашәареи рзы. Урҭ ашәарақәа ирхароу аеҵәақәа рҟазшьақәа рдырразы ашьаҭа рзаԥырҵеит; рҟазшьақәа ааигәа иҟоу аеҵәақәа ирыҿурԥшыр ауеит. Ажәҩантә цәеижьқәа ршәахәатә ццакырақәеи рхатә ныҟәарақәеи ршәара ҳгалактикаҿы иҟоу арҭ асистемақәа ркинематика аҭҵаара алнаршоит. Астрометриатә ҭҵаарақәа рхы иадырхәар рылшоит агалактикаҿы аматериа лашьца аларҵәара ашәаразы.<ref>{{cite web|url=http://www.astro.virginia.edu/~rjp0i/museum/engines.html|title=Hall of Precision Astrometry|author=|website=|date=|publisher=University of Virginia Department of Astronomy|lang=en|access-date=2006-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20060826104509/http://www.astro.virginia.edu/~rjp0i/museum/engines.html|archive-date=2006-08-26}}</ref>
1990-тәи ашықәсқәа рзы, аеҵәақәа реиҭаԥарақәа ршәара иазку астрометриатә методқәа рхы иадырхәеит [[Экзопланета|амра анҭыҵтәи апланета дуқәа]] рыԥшааразы (агәыларатәи аеҵәақәа рорбитаҿы иҟоу апланетақәа).<ref name="Wolszczan">{{статья |заглавие=A planetary system around the millisecond pulsar PSR1257+12 |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1992-01-09_355_6356/page/144 |издание=Nature |том=355 |номер=6356 |страницы=145—147 |doi=10.1038/355145a0 |ref=Wolszczan |bibcode=1992Natur.355..145W |язык=en |тип=journal |автор=Wolszczan, A.; Frail, D. A. |год=1992 |issn=0028-0836}}</ref>
=== Атмосфера анҭыҵтәи астрономиа ===
{{Main|Астрономиатә обсерваториа}}
[[Космическая техника|Акосмостә техника]] ахархәарала аҭҵаарақәа ажәҩантә цәеижьқәеи акосмостә еилазаареи рыҭҵааратә методқәа рхыԥхьаӡараҿы иҷыдоу аҭыԥ ааныркылоит. Уи ашьаҭа кын 1957 шықәсазы, СССР, раԥхьаӡатәи иԥсабаратәым Адгьыл амҩаныза адәықәҵарала.
Акосмостә ӷбақәа ирыбзоураны афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра ацәқәырԥақәа роурақәа рдиапозонқәа зегьы рҿы аҭҵаарақәа рымҩаԥгара алыршахеит. Убри аҟнытә, ҳаамҭазтәи астрономиа лассы-лассы ацәқәырԥақәа зегьы рыла иҟоу астрономиа ҳәа иашьҭоуп.
Атмосфера анҭыҵтәи ахылаԥшрақәа ирыбзоураны адгьыл атмосфера илбаанадо ма акырӡа иаԥсахуа ашәахәахылҵрақәа акосмос аҿы рыдкылара алыршахоит: ацәқәырԥақәа роурақәак ррадиошәахәахылҵрақәа Адгьыл аҟынӡа изынаӡаӡом, иара убас Амреи егьырҭ ацәеижьқәеи ркорпускулиартә хәахәахылҵрақәагьы. Уаанӡа иузыҟамҵоз аеҵәақәеи анаҟәрақәеи, апланетабжьаратәи, аеҵәабжьаратәи аҵакыреи рҟынтәи иаауа ашәахәахылҵрақәа рыхкқәа рыҭҵаара Адунеи афизикатә процессқәа рзы иҳамоу адыррақәа акырӡа иарбеиеит. Убас, уаанӡа иаҳзымдыруаз арентгентә шәахәахылҵрақәа рхыҵхырҭақәа — арентгентә апульсарқәа аартын. Ҳара иаҳцәыхароу ацәеижьқәеи урҭ рсистемақәеи рҟазшьа иазку адыррақәа рацәаны иҳауит еиуеиԥшым акосмостә ӷбақәа рҿы иқәыргылоу [[спектрограф|аспектрографқәа]] рыла имҩаԥгаз аҭҵаарақәа рыла.
=== Аканалрацәатә астрономиа ===
{{Main|Аканалрацәатә астрономиа}}
Аканалрацәатәи астрономиа ахархәара анаҭоит афымцамҳалдызтә шәахәахылҵрақәеи, агравитациатә цәқәырԥақәеи, имариаӡоу хәҭаҷқәеи еицырзеиԥшу космостә обиектк ма цәырҵрак аамҭакала иаднакылоит, уи аҭҵааразы.
=== Атеориатә астрономиа ===
Атеориатә астрономцәа хкы рацәала рхы иадырхәоит амыругақәа, аналитикатә модельқәа зҵазкуа (аеҵәақәа рҟазшьа азааигәатәразы аполитропқәа реиԥш) насгьы ахыԥхьаӡаратә модельҟаҵара. Арҭ аметодқәа рыцыԥхьаӡа рхатә ԥыжәарақәа рымоуп. Апроцесс аналитикатә амодель акы(изакәызаалак) зыҟало аҵакы еиҳа еиӷьны аилкаара алнаршоит, избан уи зыҟало. Ахыԥхьаӡаратә модельқәа иаадырԥшуеит даҽакала иубарҭамхар алшоз ацәырҵрақәеи аеффектқәеи рыҟазаара.<ref>{{Статья|автор = {{nobr|Roth H.}} |заглавие = A Slowly Contracting or Expanding Fluid Sphere and its Stability |издание = Physical Review |volume = 39, Is. 3 |pages = 525–529 |год = 1932 |doi = 10.1103/PhysRev.39.525 |bibcode = 1932PhRv...39..525R}}</ref><ref>{{Книга |автор = {{nobr|Eddington A.S.}} |заглавие = Internal Constitution of the Stars |издательство = Cambridge University Press |год = 1988 |allpages = 407 |ссылка = https://books.google.ru/books?id=K_cYRYZCjNAC&printsec=frontcover&dq |isbn = 978-0-521-33708-3 |серия = Cambridge Science Classics |archive-date = 2015-02-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150217152943/https://books.google.ru/books?id=K_cYRYZCjNAC&printsec=frontcover&dq#v=onepage&q&f=false }}</ref>
Астрономиа атеоретикцәа рҽазыршәоит атеориатә модельқәа раԥҵара, насгьы урҭ рыҭҵаарақәа рҟны амодельҟаҵарақәа рылҵшәақәа реилкаара. Уи ахәаԥшҩцәа ирылнаршоит амодель шьақәзыргыло адыррақәа рыԥшаара, еиуеиԥшым ихеибарҭәаауа ма еиҿагыло амоделқәа рыбжьара алхраҿы ирыцхраауа. Атеоретикцәа иара убасгьы аекспериментқәа мҩаԥыргоит амодель аԥҵара ма ахаҿраԥсахраҿы, арбага ҿыцқәа ҳасаб рзуны. Аиқәымшәара аныҟоу, зеиԥш ӡбашьас иҟоуп амодель аҿы аиҭакрақәа маҷӡаны аҟаҵарала алҵшәа арҽеира аҽазышәара. Зны-зынла, аамҭа цацыԥхьаӡа, еиқәымшәо, еиҿагыло адыррақәа рацәаны иҟазар, уи амодель зынӡагьы мап ацәкызар алшоит.
Атеориатә астрономцәа изҭырҵаауа атемақәа иреиуоуп: аеҵәақәа рдинамикеи агалактикақәа револиуциеи, Адунеи амасштаб ду аилазаашьа, акосмостә шәахәақәа рхылҵшьҭра, агравитациеи афизикатә космологиеи, ҷыдала арахәыцқәа ркосмологиеи имариаӡоу ахәҭаҷқәа растрофизикеи. [[общая теория относительности|Азыҟазаара атеориа]] акырӡа аҵанакуеит афизикатә цәырҵрақәа рҿы ззын агравитациа акыр зҵазкуа аус нанагӡо амасштаб дуқәа змоу аилазаашьақәа рыҭҵааразы. Уи акылҳара еиқәеи агравитациатә цәқәырԥақәеи рыҭҵаара шьаҭас иамоуп. Астрономиаҿы инарҭбааны ирыдыркылаз, иҭҵаау атеориақәеи амодельқәеи уажәы [[модель Лямбда-CDM|Лиамбда-СДМ амодель]] иаҵанакуа — Атҟәацра Ду, акосмос аиҵыҵра, [[тёмная материя|аматериа лашьца]], иара убас ишьаҭаркыгоу физикатә теориақәа.
=== Азҿлымҳаратә астрономиа ===
{{Main|Азҿлымҳаратә астрономиа}}
Астрономиа — азҿлымҳаҩцәа рлагала акапан ахьамоу аҭҵаарадыррақәа иреиуоуп.<ref>{{статья
|заглавие=Amateur Science—Strong Tradition, Bright Future
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1999-04-02_284_5411/page/54
|издание=Science
|том=284
|номер=5411
|страницы=55—56
|doi=10.1126/science.284.5411.55
|цитата=Astronomy has traditionally been among the most fertile fields for serious amateurs [...]
|bibcode=1999Sci...284...55M
|язык=en
|автор=Mims III, Forrest M.
|год=1999
}}</ref> Азҿлымҳаратә хылаԥшрақәа зегьы рхыԥхьаӡара еиҳауп апрофессионалтә хылаԥшрақәа раасҭа, аха азҿлымҳараҩцәа ртехникатә лшарақәа акырӡа еиҵоуп. Зны-зынла дара рхала рхазы амыругаеизга дыргылоит. Насгьы, аҵарауаа реиҳараҩык абри аилазаара ауп изылҵыз. Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа рзы ихадароу ахылаԥшратә обиектқәа рахь иаҵанакуеит Амза, апланетақәа, аеҵәақәа, акометақәа, аметеортә қәаршҩы, еиуеиԥшым иҵаулоу акосмостә обиектқәа, урҭ рахь иаҵанакуеит аеҵәақәа реизгара, агалактикақәа, анаҟәрақәа.<ref>{{cite web|url=http://www.amsmeteors.org/|title=The Americal Meteor Society|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822135040/http://www.amsmeteors.org/|archive-date=2006-08-22}}</ref> Азҿлымҳаратә астрономиа аҟәшақәа иреиуоу азҿлымҳаратә астрофотоҟаҵара, уахынлатәи ажәҩан аҭыԥқәа рҭыхра ауп.<ref>{{cite web|url=http://www.astropix.com/|title=Catching the Light: Astrophotography|author=|first=Jerry|last=Lodriguss|website=|date=|publisher=|lang=en|url-status=|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060901185541/http://www.astropix.com/|archive-date=2006-09-01}}</ref> Аӡәырҩы азҿлымҳаҩцәа рхы рзыркуеит хазы игоу аобиектқәа, аобиектқәа рыхкқәа, ма ахҭысқәа рыхкқәа.
Азҿлымҳаҩцәа реиҳараҩык иубаратәы иҟоу аспектр аҿы аус руеит, аха ирацәам урҭ рыхәҭак даҽа цәқәырԥақәак рҿы аԥышәарақәа мҩаԥыргоит. Уахь иаҵанакуеит иаабац ателескопқәа рҿы аинфраҟаԥшьтә рыцқьагақәа рхархәара, иара убасгьы [[радиотелескоп|арадиотелескопқәа]] рхархәара. Азҿлымҳаратә [[радиоастрономия|радиоастрономиа]] ашьаҭаркҩы [[Карл Янский|Карл Иански]] 1930-тәи ашықәсқәа рзы арадио ацәқәырԥақәа рыла ажәҩан ацклаԥшра далагеит.<ref>{{cite web|url=http://www.nrao.edu/whatisra/hist_jansky.shtml|title=Karl Jansky and the Discovery of Cosmic Radio Waves|author=Ghigo, F.|website=|date=2006-02-07|publisher=[[Национальная радиоастрономическая обсерватория|National Radio Astronomy Observatory]]|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060831105945/http://www.nrao.edu/whatisra/hist_jansky.shtml|archive-date=2006-08-31}}</ref> Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа шьоукы рхы иадырхәоит аҩнтәи телескопқәа реиԥш, аханатә астрономтә еиҿкаарақәа рзы идыргылаз, аха уажәы азҿлымҳаҩцәа рхархәаразы иаарту арадиотелескопқәагьы (аҵарадырратә институт дуқәа рзы еиԥш).<ref>{{cite web|url=http://www.users.globalnet.co.uk/~arcus/cara/|title=Cambridge Amateur Radio Astronomers|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24}}</ref>
Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа уажәраанӡагьы ари аҭҵаарадырраҿы рлагала аҟаҵара иаҿуп. Ари зхыԥхьаӡара рацәам адисциплинақәа иреиуоуп, урҭ рлагала рацәазар ахьауа. Лассы-лассы урҭ астероидқәа рыла аеҵәақәа рыҵәахра рбоит, насгьы арҭ адыррақәа рхы иадырхәоит астероидқәа рорбитақәа рышьақәырӷәӷәаразы.<ref>{{cite web|url=http://www.lunar-occultations.com/iota/iotandx.htm|title=The International Occultation Timing Association|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060821180723/http://www.lunar-occultations.com/iota/iotandx.htm|archive-date=2006-08-21}}</ref> Азҿлымҳаҩцәа зны-зынла акометақәа рыԥшаауеит, насгьы аӡәырҩы урҭ рахьтә иааиԥмырҟьаӡакәа зҽызыԥсахуа аеҵәақәа ирыхәаԥшуеит.<ref>{{cite web|url=http://cbat.eps.harvard.edu/special/EdgarWilson.html|title=Edgar Wilson Award|author=|website=|date=|location=|publisher=IAU Central Bureau for Astronomical Telegrams|lang=en|access-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024202325/http://www.cbat.eps.harvard.edu/special/EdgarWilson.html|archive-date=2010-10-24}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aavso.org/|title=American Association of Variable Star Observers|author=|website=|date=|publisher=AAVSO|lang=en|access-date=2010-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100202050715/http://www.aavso.org/|archive-date=2010-02-02}}</ref> Ацифратә технологиақәа рхырхарҭаҿы иҟоу аихьӡарақәа азҿлымҳаҩцәа алшара рнаҭеит астрофотоҭыхраҿы аԥхьацара ду аиуразы.
== Аҵараҿы ==
[[2009|2009-тәи ашықәс]] [[ООН]] [[Международный год астрономии|Жәларбжьаратәи астрономиа ашықәс]] ҳәа ирыланаҳәеит. Ихадоу ахшыҩзышьҭра аҭоуп ауаажәларра рганахьала астрономиахь азҿлымҳареи аилкаареи рырӷәӷәара. Убри ахықәкы аманы есышықәса [[день астрономии|астрономиа амшгьы]] мҩаԥыргоит. 2020 шықәса цәыббрамза 24 рзы 15-тәи аилатәараҿы, насгьы 2021 шықәса хәажәкырамза 24-25 рзы [[Консультативная группа по планированию космических миссий|Акосмостә миссиа азԥхьагәаҭаразы абжьгаратә гәыԥ]] (КГПКМ) 16-тәи аилатәараҿы, иара убас 2021 шықәса амшаԥымза 30 рзы, 7-тәи Апланетатә хьчаратә Конференциаҿы, [[Секретариат ООН|ООН Амаӡаныҟәгаратә хеилакахь]] [[2029 год|2029-тәи ашықәс]] Жәларбжьаратәи апланетатә хьчара ашықәс акәны рылаҳәаразы азыҳәара алагалара иалацәажәеит.<ref>{{cite web|title=Summary of the 15th meeting of the Space Mission Planning Advisory Group (SMPAG)|url=https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting_15_-_sep_2020|publisher=ESA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505061456/https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting_15_-_sep_2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=SUMMARY OF THE 16th MEETING OF THE SPACE MISSION PLANNING ADVISORY GROUP (SMPAG)|url=https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting-16-mar-2021-|publisher=ESA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502040702/https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting-16-mar-2021-|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=PANEL: PROPOSAL FOR AN INTERNATIONAL YEAR OF PLANETARY DEFENSE|url=https://atpi.eventsair.com/QuickEventWebsitePortal/7th-iaa-planetary-defense-conference-2021/website/Agenda/AgendaItemDetail?id=c85a586a-b709-4935-a858-7bdd1365b84b|publisher=IAA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502040702/https://atpi.eventsair.com/QuickEventWebsitePortal/7th-iaa-planetary-defense-conference-2021/website/Agenda/AgendaItemDetail?id=c85a586a-b709-4935-a858-7bdd1365b84b|url-status=live}}</ref>
Астрономиа СССР ашколқәа рҿы хаз маҭәарк аҳасабала иаларгалеит 1932 шықәсазы (абыжьбатәии ажәабатәии аклассқәа рҿы), 1935 шықәсазы уи ажәабатәи аклассахь ииаргеит. 1993 шықәса инаркны астрономиа [[факультатив|ахарҭәааратә ҵарақәа]] рахь ииагахеит, насгьы аҵаратә программа аҟынтәи иӡит ҳәа ҳҳәар ҳалшоит.<ref>{{статья |автор=Черепащук А. М. |заглавие=Пришли к торжеству Средневековья: что дальше? |ссылка=http://klnran.ru/wp-content/uploads/2015/12/BVZN_16.pdf |автор издания=Комиссия РАН по борьбе с лженаукой и фальсификацией научных исследований |издание=[[В защиту науки]] |год=2015 |номер=16 |язык= |тип= |месяц= |число= |том= |страницы= |issn= |archive-date=2019-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113172538/http://klnran.ru/wp-content/uploads/2015/12/BVZN_16.pdf }}</ref><ref>{{книга|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|заглавие=Астрономия. Популярные лекции |издание=Изд. 2-е, расширенное |место=М. |издательство=МЦНМО |год=2019 |страниц=352 |isbn=978-5-4439-2823-4 |страницы=3}}</ref> [[ВЦИОМ]] аҭҵаарақәа рыла, 2007 шықәсазы Урыстәыла ауааԥсыра рҟынтәи 29% Адгьыл Амра иакәшом, аха Амра Адгьыл иакәшоит ҳәа ргәы иаанагон, 2011 шықәсазы Урыстәыла ауааԥсыра рҟынтә уажәшьҭа 33% абри агәаанагара иақәшаҳаҭын. 2017 шықәса цәыббрамза 1 инаркны Урыстәылатәи ашколқәа рҿы астрономиа арҵара ҩаԥхьа ихымԥадатәны иҟалеит (ажәабатәи, мамзаргьы жәеизатәи аклассқәа рҿы).<ref>{{cite web |url=https://meduza.io/news/2017/04/03/uroki-astronomii-vvedut-v-rossiyskih-shkolah-s-novogo-uchebnogo-goda |title=Уроки астрономии введут в российских школах с нового учебного года |date=2017-04-03 |publisher=Meduza |lang=ru |access-date=2018-10-06 |archive-date=2018-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006075502/https://meduza.io/news/2017/04/03/uroki-astronomii-vvedut-v-rossiyskih-shkolah-s-novogo-uchebnogo-goda |url-status=live }}</ref>
== Адыррақәа реихшара асистемақәа рҿы ахыԥхьаӡарамаӡақәа ==
* [[Универсальная десятичная классификация|УДК]] 52
* [[Государственный рубрикатор научно-технической информации|Аҭҵаарадырра-техникатә информациа аҳәынҭқарратә рубрикатор]] (ГРНТИ) (2001 нӡа): [http://www.gsnti-norms.ru/norms/common/doc.asp?0&/norms/grnti/gr41.htm 41 АСТРОНОМИА]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=2019-08|bot=InternetArchiveBot }}
== Шәахә. иара убас ==
* [[Астроном]]
* [[Астрономия в России|Астрономиа Урыстәыла]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2|refs=
<ref name=cox2000>{{книга
|заглавие=Allen's Astrophysical Quantities
|год=2000
|ссылка=https://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA124
|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]]
|страницы=124
|место=New York
|isbn=0-387-98746-0
|язык=en
|ответственный=Cox, A. N.
}}</ref>
}}
== Алитература ==
* {{книга |автор=Кононович Э. В., Мороз В. И. |ссылка=http://astro-archive.prao.ru/books/showBook.php?idBook=137 |заглавие=Общий курс Астрономии |ответственный=Под ред. Иванова В. В. |издание=2-е изд |место=М. |издательство=Едиториал УРСС |год=2004 |страниц=544 |серия=Классический университетский учебник |isbn=5-354-00866-2 |ref=Кононович и Мороз |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206002332/http://astro-archive.prao.ru/books/showBook.php?idBook=137|archive-date=2012-02-06}}
* {{книга |автор=Стивен Маран. |заглавие=Астрономия для «чайников» |оригинал=Astronomy For Dummies |ссылка=https://archive.org/details/astronomyfordumm0000mara|место=М. |издательство=«[[Диалектика (издательство)|Диалектика]]»|год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/astronomyfordumm0000mara/page/256 256] |isbn=0-7645-5155-8}}
* {{книга|автор=Повитухин Б. Г. |заглавие=Астрометрия. Небесная механика: Учебное пособие |место=Бийск |издательство=НИЦ БиГПИ |год=1999 |страниц=90}}
* {{книга|автор=[[Фламмарион, Камиль|К. Фламмарион]] |заглавие=Живописная астрономия |ссылка=https://books.google.com/books?id=RtQbHQAACAAJ |место=Санкт-Петербург |год=1900}}
* {{книга|автор=[[Фламмарион, Камиль|К. Фламмарион]] |заглавие=[[s:Жители небесных миров (Фламмарион)|Жители небесных миров]] |место=С.-Пб |издательство=Типография А. Траншели |год=1876 |том=1—2}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [https://web.archive.org/web/20070926231451/http://www.literature.at/elib/index.php5?title=Astronomy_-_A_History_-_George_Forbes_-_1909 Astronomy — A History — G. Forbes — 1909 (eLib Project)] {{Анеишьа амам азхьарԥш|число=21|месяц=05|год=2013}}
* ''К. Л. Баев'', ''В. А Шишаков''. [http://tapemark.narod.ru/miroved/index.html «Начатки мироведения» (1947)] {{Wayback|url=http://tapemark.narod.ru/miroved/index.html |date=20080803063028 }}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Астрономия|[[Клейбер, Иосиф Андреевич|Клейбер И. А.]]}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Астрогнозия}}
{{ВС}}
[[Акатегориа:Астрономиа| ]]
16qksesdpugd4vtlblptfz2ssbc36bw
168070
168067
2026-06-16T16:29:35Z
Nart17
17397
Аҵакырацәара ашаблон ацҵара (Другие значения аԥсшәахь)
168070
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Астрономиа|Астрономиа (аҵакы)}}
{{Комплексная наука
|Тема = [[Естествознание|Аԥсабараҭҵаара]]
|Название = Астрономиа
|Другие названия = {{lang-en|Astronomy}}
|Иллюстрирование = Crab Nebula.jpg
|Подпись = [[Крабовидная туманность|Акраб наҟәыра]] амозаикатә ҭыхымҭа. [[НАСА]] иаԥнаҵеит [[Хаббл (телескоп)|Хаббл]] ҳәа изышьҭоу акосмостә телескоп ахархәарала, 1999-2000 шықәсқәа рзы.
|Предмет изучения = [[наблюдаемая вселенная|Иубарҭоу адунеи]]
|Период зарождения = [[XVIII век|XVIII ашәышықәса]]
|Основные направления = [[небесная механика|ажәҩантә механика]], [[астрофизика|астрофизика]], [[космология|акосмологиа]], [[планетология|апланетологиа]], уҳәа убас иҵегьы.
}}
'''Астрономиа''' (ажәытә бырз. быз. ἄστρον - “аеҵәа” , νόμος – “азакәан”) – [[Вселенная|Адунеи]] иазку [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырра]], [[небесное тело|ажәҩантә цәеижьқәеи]] ([[Планета|апланетақәа]], [[Звезда|аеҵәақәа]], [[Астероиды|астероидқәа]], уб. иҵ.) [[система|асистемақәеи]] ахьыҟоу, [[механическое движение|рныҟәара]], рышьақәгылашьа, рхылҵшьҭра, рыҿиара ҭызҵаауа.<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
Хықәкыла, астрономиа иҭнаҵаауеит [[Амра|Амреи]] егьырҭ [[звезда|аеҵәақәеи]], [[Солнечная система|Амратә система]] [[планета|апланетақәеи]] урҭ [[спутники планет|рымҩанызақәеи]], [[экзопланета|аекзопланетақәа]], [[астероид|астероидқәа]], [[комета|акометақәа]], [[метеороид|аметеороидқәа]], [[межпланетное вещество|апланетабжьаратәи алыҵ]], [[межзвёздная среда|аеҵәабжьаратәи алыҵ]], [[пульсар|апульсарқәа]], [[чёрная дыра|акылҳара еиқәаҵәақәа]], [[Туманность|анаҟәрақәа]], [[галактика|агалактикақәеи]] урҭ [[скопление галактик|реилаҵәарақәеи]], [[квазар|акуазарқәа]] уҳәа уб. иҵ.<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
== Ахьӡ аетимологиа ==
[[Термин|Атермин]] «астрономиа» (ажәытә бырз. быз. ἀστρονομία) [[Древнегреческий язык|ажәытә бырзен бызшәала]] ἀστήρ, ἄστρον (астер, астрон) - “[[звезда|аеҵәа]]”; νόμος (номос) — «аҵас, ашьақәыргылара, азакәан».<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
== Аҭоурых ==
{{Main|Астрономиа аҭоурых}}
Астрономиа зегь реиҳа ижәытәӡоу, иреиҳабӡоу [[Естественные науки|аҭҵаарадыррақәа]] иреиуоуп. Уи ауаатәыҩса рҭахрақәа ирхылҿиааит.
Адгьыл аҿы ауаа ықәнагалеижьҭеи, урҭ еснагь ажәҩан аҿы ирбоз иазҿлымҳан. Ажәытәӡатәи аамҭақәа раангьы урҭ игәарҭеит ажәҩан аҿы иҟоу амаҭәарқәа рныҟәареи аамҭа-аамҭала аҳауа аҽыԥсахрақәеи шеидҳәалоу. Усҟан астрономиа ӷәӷәала [[астрология|астрологиа]] иалаҩашьаны иҟан.
Ажәытәӡатәи адгьылқәаарыхҩцәа аеҵәақәеи еҵәаџьааи ахьыҟаз ала ашықәс аамҭақәа ралагамҭа еилыркаауан. Еиҭаҵуаз ажәларқәа [[Амра|Амреи]] аеҵәақәеи рыла амҩақәҵара рыман. Ашықәсқәа рыԥхьаӡара аҭахра иахҟьаны амзар аԥҵарагьы ҟалеит. Аҭоурых аԥхьатәи аамҭақәа рзы инхоз ауааҵәҟьагьы Амреи, [[Амза|Амзеи]], еҵәақәаки ргылареи рҭашәареи ирыдҳәалоз ахҭыс хадақәа рдыруан . Амреи Амзеи ртыҩкра аамҭа-аамҭала еиҭаҟалараны ишыҟоу еилкаауижьҭеи акрааҵуеит. Ижәытәӡоу аҩыратә хыҵхырҭақәа рҟны иуԥылоит астрономиатә цәырҵрақәа рыхҳәаақәа, иара убасгьы ажәҩантә жәеижь лашақәа ргылареи рҭахареи аамҭа аԥхьагәаҭаразы имариаӡоу аԥхьаӡаратә схемақәа, аамҭа аԥхьаӡара аметодқәа, амзар ахылаԥшра.
[[Первобытное общество|Аҭоурыхԥхьатәи акультурақәеи]] ажәытәӡатәи [[цивилизация|ацивилизациақәеи]] рышьҭахь иаанрыжьит ирацәаны астрономиатә [[артефакт (археология)|артефактқәа]], урҭ ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара азакәанеизшәарақәа шырдыруа аазырԥшуа. Ҿырԥштәык аҳасабала иаагазар ауеит [[древнеегипетская астрономия|абиԥараԥхьатәи Ажәытәӡамысратәи абаҟақәеи]] [[Стоунхендж|Стоунхенџьи]]. [[Вавилонская астрономия|Вавилонаа]], [[Астрономия Древней Греции|аберзенцәа]], [[Китайская астрономия|акитаиуаа]], [[Индийская астрономия|индиауаа]], [[Астрономия майя|маиаа]], [[Астрономия инков|аинкқәа]] раԥхьатәи рцивилизациақәа уахынла [[небосвод|ажәҩан]] аметодикатә хылаԥшрақәа ирылагахьан.
Астрономиа қәҿиарала аҿиара иаҿын Ажәытәтәи Вавилон, Мысра, Китаи, Индиа. Китаитәи ашықәсҩыраҿы иануп ҳера ҟалаанӡа 3-тәи азқьышықәсазы иҟалаз Амра атыҩкра. Аҿиара зауз арифметикеи агеометриеи рышьаҭала Амреи, Амзеи, апланета лашақәеи рныҟәарақәа реилзыркаауаз иагьаԥхьагәазҭоз атеориақәа Абжьарадгьылмшын атәылақәа рҿы ақьырсианра ҟалаанӡатәи аамҭа аҵыхәтәантәи ашәышықәсақәа рзы иаԥҵан. Имариоу, аха хәарҭара злоу амыругақәа ирыцны, урҭ Аҿыцҿиара аепоханӡа апрактикатә хықәкқәа рымаҵ руан.
Особенно большого развития достигла астрономия в Древней Греции. [[Пифагор]] впервые пришёл к выводу, что Земля имеет шарообразную форму, а [[Аристарх Самосский]] высказал предположение, что Земля вращается вокруг Солнца. [[Гиппарх]] во II в. до н. э. составил один из первых [[Звёздный каталог Гиппарха|звёздных каталогов]]. В произведении Птолемея «[[Альмагест]]», написанном во II в. н. э., изложена [[геоцентрическая система мира]], которая была общепринятой на протяжении почти полутора тысяч лет.
Абжьаратәи ашәышықәсақәа раан Мрагыларатәи атәылақәа рҿы астрономиа аҿиара ду аиуит. Астрономиеи астрологиеи раԥхьаӡакәны еиҟәиҭхеит 10-тәи ашәышықәсазы аҵарауаҩ [[аль-Фараби|ал-Фараби]], итрактат «[[Трактат об астрологии (аль-Фараби)|Еҵәақәа ражәаҳәарақәа рҿы ииашоуи ииашами]]» аҟны. 9-тәи ашәышықәсазы, [[Аль-Андалус|андалусиатәи]] аҵарауаҩ [[Аббас ибн Фирнас|ибн Фирнас]] Адунеи аҿы апланетақәеи аеҵәақәеи рныҟәара аазырԥшуа амыруга аԥиҵеит.<ref>{{Статья|ссылка=http://dx.doi.org/10.2307/3101411|автор=Lynn White|заглавие=Eilmer of Malmesbury, an Eleventh Century Aviator: A Case Study of Technological Innovation, Its Context and Tradition|год=1961|издание=Technology and Culture|том=2|выпуск=2|страницы=97|issn=0040-165X|doi=10.2307/3101411}}</ref> 994 ашықәсазы, Абжьаратәи Азиатәи астроном [[Абу Махмуд аль-Худжанди|Ал-Хуџьанди]] раԥхьаӡатәи аҭӡамцтә [[секстант]] дуӡӡа ҟаиҵеит, уи [[Наклон оси вращения|Адгьыл аҵәҩан анаара]] («аеклиптика анаара») ииашаны аилкааразы иҟаҵан, 2 минуҭк заҵәык рыла агха аманы. Аҵарауаҩ [[Али ибн Ридван|Али ибн Ридуан]] 1006 шықәсазы игәеиҭаз уажәы [[SN 1006]] ҳәа изышьҭоу [[Сверхновая звезда|супериҿыцу аеҵәа]] зегь реиҳа [[Письменная история|инарҭбааны ахҳәаа]] азиуит.<ref>{{Cite web|url=http://celestialdelights.info/pub/SN1006_2.htm|title=Celestial Delights Online {{!}} Star light, star brightest|website=web.archive.org|date=2007-03-11|access-date=2024-06-08|archive-date=2007-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070311135851/http://celestialdelights.info/pub/SN1006_2.htm|url-status=bot: unknown}}</ref> [[Астрономия исламского Средневековья|Аԥсылмантә дунеи астрономиа]] 16-тәи ашәыш. Анҵәамҭанӡа аҿиара иаҿын.<ref>{{Книга|заглавие=Encyclopaedia of the history of science, technology, and medicine in non-western cultures|ссылка=https://archive.org/details/encyclopaediaofh0000unse|ответственный=Helaine Selin|год=1997|место=Dordrecht; Boston|издательство=Kluwer Academic|страниц=1117|isbn=978-0-7923-4066-9}}</ref> Убас, [[Такиюддин аш-Шами|Такиуддин аш-Шами]] 1577–80 шықәсқәа рзы иаԥиҵеит аамҭа секундла изыԥхьаӡоз амеханикатә [[астрономические часы|астрономиатә сааҭқәа]], уи 16-тәи ашәышықәсазы апрактикатә астрономиаҿы зегь реиҳа ихадоу алагала ҿыцқәа иреиуоуп, избан акәзар уаанӡатәи асааҭқәа астрономиатә хықәкқәа рыла рхархәаразы иахьынӡарыхәҭаз ииашамызт.
16-тәи ашәышықәса инаркны Европа астрономиа аҿиара иалагоит. Ахәаахәҭреи амшынныҟәареи рыҿиареи, ааглыхра ашьаҭаркреи иадҳәаланы аҭахра ҿыцқәа цәырҵуа иалагеит, урҭ адин анырра аҟынтәи аҭҵаарадырра ахақәиҭтәра иацхрааит, насгьы аартра дуқәа жәпакы ирызнанагеит.
[[Естествознание|Аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] зегьы рыҟнытә астрономиа еиҳарак [[папская курия|Римтәи акуриа]] аҿагылара ианиеит. 1822 шықәсазы ауп [[Святая инквизиция|аинквизициа]] официалла ианрылаҳәаз, уаанӡа [[Католическая церковь|акатоликтә уахәама]] иамаз агәаанагарақәа ирҿагыланы, Адгьыл аныҟәашьеи Амра амҵысреи ирызку аӡбарақәа зну ашәҟәқәа [[Рим]] ркьыԥхьра азин шрымоу. Уи ашьҭахь, 1835 шықәсазтәи [[Индекс запрещённых книг|изиным ашәҟәқәа риндекс]] анҭыҵ, [[Коперник, Николай|Коперник]], [[Кеплер, Иоганн|Кеплер]], [[Галилей, Галилео|Галилеи]] рыхьӡқәа уантәи ианыхын.<ref>Брокгаузи Ефрони рэнциклопедиатә жәар, «Индекс».</ref>
Аҭҵаарадырратә астрономиа инагӡаны иалкаахеит [[Эпоха Возрождения|Аҿыцҿиара]] аамҭазы, насгьы уи азы акыр аамҭа аҭаххеит. Аха [[телескоп|ателескоп]] аӡбара мацара ауп астрономиа иахьатәи ихьыԥшым аҭҵаарадырра аҟынӡа аҿиара алзыршаз.
Ҭоурыхла астрономиа иаҵанакуан [[Астрометрия|астрометриа]], [[Астрономическая навигация|аеҵәақәа рыла амҩақәҵара]], [[Наблюдательная астрономия|ахылаԥшратә астрономиа]], [[Календарь|амзарқәа]] рыҟаҵара, уимоу [[Астрология|астрологиагьы]]. Иахьа азанааҭтә астрономиа [[Астрофизика|астрофизика]] [[синоним|асиноним]] аҳасабала иԥхьаӡоуп.
Иахьатәи астрономиа аира иадырҳәалоит Птолемей идунеи агеоцентртә система мап ацәкра (2-тәи ашәышықәса) насгьы уи Николаи Коперник игелиоцентртә системала аԥсахра (16-тәи ашәышықәса азбжа), ажәҩантә цәеижьқәа ателескоп ахархәарала рыҭҵаара алагара(Галилеи, 18-тәи ашәыш. алагамҭа), адунеизегьтәи агравитациа азакәан аартра ([[Исаак Ньютон|Исаак Ниутон]], 17-тәи ашәышықәса анҵәамҭа). 18-19-тәи ашәышықәсақәа астрономиазы Амратә система, ҳ-Галактика, иара убас аеҵәақәа, Амра, апланетақәа, егьырҭ акосмостә цәеижьқәа рфизикатә ҟазшьақәа ирызку адыррақәа реизгара иаамҭан.
20-тәи ашәышықәсазы иҟалаз аҭҵаарадырра-техникатә револиуциа, астрономиеи, ҷыдала астрофизикеи рыҿиараҿы анырра ду анаҭеит.
Аоптикатә телескоп дуқәа рцәырҵреи, згәылҭәаара ҳараку арадиотелескопқәа раԥҵареи, системала ахылаԥшрақәеи рыбзоурала, Амра миллиардла аеҵәақәа злахәу адырган еиԥшу асистема дуӡӡа – [[Млечный Путь|агалактика]] иахәҭакны ишыҟоу аартра алнаршеит. 20-тәи ашәышықәса алагамҭазы астрономцәа игәарҭеит ари асистема миллионла иҟоу иара иеиԥшу агалактикақәа ишреиуоу.
Егьырҭ агалактикақәа раартра агалактика анҭыҵтәи астрономиа аҿиара иацхрааит. Агалактикақәа рспектрқәа рыҭҵаара [[Эдвин Хаббл|Едвин Хаббл]] илнаршеит 1929 азы «[[Закон Хаббла|агалактикақәа реиԥхьыттара]]» ҳәа изышьҭоу ацәырҵра алкаара, уи анаҩс Адунеи азеиԥш ҽырҭбаара шьаҭас иҟаҵаны аҵакы гәылыршәахеит.
Атмосфера анҭыҵтәи астрономтә гәаҭарақәа рзы аракетақәеи адгьылтә мҩанызақәеи рхархәара иахҟьаны акосмостә цәеижьқәа рыхк ҿыцқәа аартхеит: арадиогалактикақәа, аквазарқәа, апульсарқәа, арентгентә шәахәаркырақәа рхыҵхырҭақәа, уҳәа убас иҵегьы. Ишьақәыргылан аеҵәақәа револиуциа атеариеи Амратә система акосмогониеи рышьаҭақәа. 20-тәи ашәышықәсазтәи астрофизиказы еихьӡара дуны иҟалеит арелиативисттә космологиа — Адунеи аеволиуциа атеориа.
Астрономиа — иазыҟаҵам ауаа макьанагьы зҽалархәра рылшо, зхыԥхьаӡара рацәам аҭҵаарадыррақәа иреиуоуп: [[любительская астрономия|азҿлымҳаратә астрономиа]] акыр зҵазкуа астрономиатә аартрақәа жәпакы рҿы ахатә лагала ҟанаҵеит.
== Астрономиа аҭҵаарадырратә дисциплина аҳасабала аиҿартәышьа ==
[[Файл:Moon Dedal crater.jpg|мини|Амзатә астрономиа: Асахьаҿы иаагоу акратер ду [[Дедал (лунный кратер)|Дедал]] ауп, [[Аполлон-11|Аполлон 11]] аусзуҩцәа [[1969]] азы [[Амза]] ахыкәшара аамҭазы иҭырхыз. Акратер Амза иубарҭам аган агәҭа азааигәара иҟоуп, уи аикәшара 93 км иҟоуп.]]
[[Файл:grav.lens1.arp.750pix.jpg|мини|Агалактиканҭыҵтәи астрономиа: [[гравитационная линза|агравитационтә блаҷрақәа]]. Иубарҭоуп ииаҵәоу аиқәҳәалаԥшра змоу обиектқәак, урҭ иррацәоу галактикак асахьақәа роуп, афото агәҭа иазааигәоу агалактика ҩеижьқәа реизгара иахылҿиааз [[гравитационная линза|агравитациатә линза]] аеффект абзоурала иррацәоу. Аблаҷы аизакра агравитациатә ҳәааҭаӡарала иаԥҵоуп, уи алашара ашәахәақәа ареицаҟьоит, уи иахҟьаны еиҳа ихараны иҟоу аобиект асахьа аизырҳареи аицакреи ҟалоит]]
Иахьатәи астрономиа дара-дара еидҳәалоу аҟәшақәа рыла еиҟәшоуп, убри аҟнытә астрономиа аихшара ганкахьала инықәырԥшны ауп ишыҟаҵоу.
Астрономиа аҟәша хадақәа иреиуоуп:
* [[Астрометрия|Астрометриа]] – ажәҩантә лашарбагақәа рҭыԥқәеи рныҟәареи ҭнаҵаауеит. Уаанӡа астрометриа усыс инанагӡоз ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара ҭҵааны агеографиатә координатқәеи аамҭеи икылкааны рышьақәыргылара акәын (уажәы уи азы даҽа ӡбашьақәак рхы иадырхәоит). Иахьатәи астрометриа иаҵанакуеит:
** фундаменталтә астрометриа, дҵас измоу агәаҭарақәа рыла ажәҩантә цәеижьқәа ркоординатқәа рышьақәыргылара, аеҵәақәа рҭыԥқәа ркаталогқәа реиқәыршәара, астрономиатә параметрқәа рыԥхьаӡаратә ҵакқәа рышьақәыргылара — алашарбагақәа ркоординатқәа закәанеизшгәаралатәи рҽыԥсахрақәа ҳасабс ргара алзыршо ашәагаақәа;
** еиуеиԥшым акоординаттә системақәа рыла ажәҩантә цәеижьқәа рҭыԥқәеи рныҟәареи рзы аматематикатә методқәа аԥызҵо [[сферическая астрономия|асфератә астрономиа]], иара убасгьы аамҭа цацыԥхьаӡа алашарбагақәа ркоординатқәа иааиԥмырҟьаӡакәа рҽыԥсахра атеориа;
* [[Теоретическая астрономия|Атеориатә астрономиа]] ажәҩантә цәеижьқәа рорбитақәа рҭыԥқәа рҟынтәи рыԥшааразы аметодқәеи, насгьы ажәҩантә цәеижьқәа рорбитақәа рҟны еилкаау аелементқәа рыла рефемеридқәа (иубарҭоу аҭыԥқәа) рыԥхьаӡаразы аметодқәеи ҳанаҭоит ([[обратная задача|аҭактә дҵа]]).
* [[Небесная механика|Ажәҩантә механика]] адунеизегьтәи агравитациа амчқәа рнырра аҵаҟа ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара азакәанқәа ҭнаҵаауеит, ажәҩантә цәеижьқәа рмассақәеи рформақәеи, урҭ рсистемақәа рҭышәынтәалареи шьақәнаргылоит.
Абарҭ ах-ҟәшак еиҳарак астрономиа актәи адҵа рыӡбоит (ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара аҭҵаара), урҭ лассы-лассы ''аклассикатә астрономиа'' ҳәа иашьҭоуп.
* [[Астрофизика|Астрофизика]] ажәҩантә обиектқәа рышьақәгылашьеи, рфизикатә ҟазшьақәеи, рхимиатә еилазаареи ҭнаҵаауеит. Уи еиҟәшоуп: а) [[Наблюдательная астрофизика|апрактикатә (ахылаԥшратә) астрофизика]] ҳәа, зҟны астрофизикатә ҭҵаарақәа рыпрактикатә методқәеи урҭ ирышьашәало ахархәагақәеи амыругақәеи ӡбахо, хархәарагьы ахьаҭахо; б) [[Теоретическая астрофизика|атеориатә астрофизика]] ҳәа, зҟны афизика азакәанқәа рышьаҭала, игәаҭоу афизикатә цәырҵрақәа рзы аилыркаарақәа ҟаҵоу.
Астрофизика аҟәшақәа жәпакы иҷыдоу аҭҵаара аметодқәа рыла иалкаахоит
* [[Звёздная астрономия|Аеҵәатә астрономиа]] аеҵәақәа, аеҵәатә системақәа, аеҵәабжьаратәи аматериа аҭыԥҭаӡараҿы раларҵәашьеи рныҟәареи азакәанеизшәарақәа ҭнаҵаауеит, урҭ рфизикатә ҷыдарақәа ҳасаб рзуны.
* [[Космохимия|Акосмохимиа]] иҭнаҵаауеит акосмостә цәеижьқәа рхимиатә еилазаара, Адунеи аҿы ахимиатә элементқәа рырацәареи рыларҵәареи рзакәанқәа, акосмостә материа ашьақәгылараан [[атом|атомқәа]] реилаҵареи реиҭанеиааиреи амҩаԥысшьа. Зны-зынла иалыркаауеит арыдаркыратә космохимиа, арыдаркыратә еилаҳара апроцессқәеи акосмостә цәеижьқәа ризотоптә еилазаареи ҭызҵаауа. Ануклеогенез акосмохимиа аҳәаақәа ирҭагӡаны иахәаԥшӡом.
Арҭ аҩ-ҟәшак рҿы шамахамзар астрономиа аҩбатәи адҵа азҵаарақәа аӡбара рыҭахоит(ажәҩантә цәеижьқәа реиҿкаашьа).
* [[Космогония|Акосмогониа]] ажәҩантә цәеижьқәа рхылҵшьҭреи револиуциеи ирызку азҵаарақәа ҭнаҵаауеит, ҳадгьылгьы уахь иналаҵаны.
* [[Космология|Акосмологиа]] Адунеи аиҿкаареи аҿиареи рзеиԥш закәанеизшәарақәа ҭнаҵаауеит.
Ажәҩантә цәеижьхәҭақәа ирызкны еизгоу адыррақәа зегьы шьаҭас иҟаҵаны, астрономиа аҵыхәтәантәи аҩ-ҟәшак ахԥатәи уи адҵа (ажәҩантә цәеижьқәа рхылҵшьҭреи револиуциеи) рыӡбоит.
Азеиԥш астрономиа акурс аҿы еиуеиԥшым астрономиа аҟәшақәа ироуз ихадоу аметодқәеи ихадаӡоу алҵшәақәеи ирызку адыррақәа системала раарԥшра мҩаԥысуеит.
[[XX век|20-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы ишьақәгылаз ахырхарҭа ҿыцқәа иреиуоуп [[археоастрономия|археоастрономиа]], ижәытәӡатәу ауаа растрономиатә дыррақәа ҭызҵаауа, [[Адгьыл]] [[прецессия|апрецессиа]] ацәырҵра ашьаҭала ажәытә ргыларақәа ррыцхәыркраҿы ацхыраара ҟазҵо.
=== Аеҵәатә астрономиа ===
[[Файл:Ant Nebula.jpg|мини|Апланетатә наҟәра [[туманность Муравей|Ашышкамс]] - Mz3. Иԥсуа агәҭантәи аеҵәа аҟынтәи арчы аҭыҵра асимметриа амоуп, иаабац атҟәацрақәа рҟынтәи еилаҩынтуа ацҟьарақәа иреиԥшымкәа]]
[[Звезда|Аеҵәақәеи]] [[Звёздная эволюция|аеҵәақәа револиуциеи]] рыҭҵаара [[Вселенная|Адунеи]] аилкаараҿы хадара злоу аҵак ду амоуп. Астрономцәа аеҵәақәа ҭырҵаауеит ахылаԥшрақәагьы, атеориатә модельқәагьы рыцхыраарала, уажәы акомпиутертә ԥхьаӡаратә шьақәыргылашьагьы рхы иархәаны.
[[Формирование звезды|Аеҵәақәа рышьақәгылара]] асабарчытә [[Туманность|наҟәырақәа]] рҟны имҩаԥысуеит.<ref>{{Акьыԥхьра|1=книга|часть=Звездообразование|часть ответственный=[[Марочник, Леонид Самойлович|Марочник Л. С.]]|заглавие=Физика космоса: Маленькая энциклопедия|год=1986|ответственный=Редкол.: [[Сюняев, Рашид Алиевич|Р. А. Сюняев]] (Гл. ред.) и др|издание=2-е изд|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|тираж=70000|страницы=262—267|страниц=783|ссылка=http://www.astronet.ru/db/FK86/|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1188771|архив дата=2022-04-01|архив=https://web.archive.org/web/20220401053637/http://www.astronet.ru/db/FK86/}}</ref> Иахьынӡахәҭоу еиларӷәӷәоу анаҟәрақәа рҭыԥқәа агравитациа амчала аҽеилацалара рылшоит, абри аҭагылазаашьаҿы иоужьхо амчхара абзоурала аҽырԥхо. Аҳауаҟәандара иахьынӡаҭаху ианшлакь, [[Протозвезда|апротоеҵәа]] агәыцә аҟны [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциақәа]] ирылагоит, нас уи еҵәахоит.
[[водород|Аӡрии]] [[гелий|агелии]] раҵкыс ихьанҭоу аелементқәа шамахак зегьы аеҵәақәа рҿы [[Нуклеосинтез|ишьақәгылоит]].
== Астрономиа иҭнаҵаауа амаҭәари адҵақәеи ==
* [[Астрометрия|Астрометриа]]
** [[Созвездие|Аеҵәаџьаақәа]]
** [[Небесная сфера|Ажәҩантә сфера]]
** [[Системы небесных координат|Ажәҩантә координаттә системақәа]]
** [[Аамҭа|Аамҭа]]
* [[Небесная механика|Ажәҩантә механика]]
* [[Астрофизика]]
** [[Звёздная эволюция|Аеҵәақәа револиуциа]]
** [[Нейтронная звезда|Анеитронтә еҵәақәеи]] [[Чёрная дыра|акылҳара еиқәаҵәақәеи]]
** [[Астрофизическая гидродинамика|Астрофизикатә гидродинамика]]
* [[Галактика|Агалактикақәа]]
** [[Млечный Путь|Ауасарымҩа]]
** [[Строение галактик|Агалактикақәа рышьақәгылашьа]]
** [[Эволюция галактик|Агалактикақәа револиуциа]]
** [[Активные ядра галактик|Агалактикақәа аус зуа ргәыцәқәа]]
* [[Космология|Акосмологиа]]
** [[Красное смещение|Аиҭасра ҟаԥшь]]
** [[Реликтовое излучение|Ареликттә радиациа]]
** [[Большой взрыв|Атҟәацра ду атеориа]]
** [[Скрытая масса|Аматериа лашьца]]
** [[Тёмная энергия|Аенергиа лашьца]]
* [[Планетология|Апланетологиа]]
[[Файл:20m radio telescope Ny-Ålesund.jpg|мини|[[Радиотелескоп|Арадиотелескопқәа]] [[астроном|астрономцәа]] рхы иадырхәо еиуеиԥшым [[Астрономические инструменты|аинструментқәа]] иреиуоуп.]]
Астрономиа адҵа хадақәа иреиуоуп:<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
# Иубарҭоу, насгьы [[Астрономический объект|ажәҩантә цәеижьқәа]] акосмос аҿы иахьыҟаҵәҟьоу аҭыԥқәа, урҭ рныҟәарақәа рыҭҵаара, урҭ ршәага-загақәеи рформақәеи реилкаара.
# Ажәҩантә цәеижьқәа реилазаашьа аҭҵаара, урҭ рҟны иҟоу амаҭәашьарқәа [[химия|рхимиатә]] еилазаареи [[физика|рфизикатә]] ҟазшьақәеи (аилацалара, аҟәандара, уҳәа убас иҵегьы) рыҭҵаара.
# Хазы игоу ажәҩантә цәеижьқәеи урҭ еиҿыркаауа асистемақәеи рхылҵшьҭреи рыҿиареи ирызку азҵаарақәа рыӡбара.
# [[Вселенная|Адунеи]] реиҳа изеиԥштәу аҟазшьақәа рыҭҵаара, [[Вселенная|Адунеи]] иубарҭоу ахәҭа - [[Метагалактика|Аметагалактика]] атеориа ашьақәыргылара.
Абарҭ азҵаарақәа рыӡбаразы иаҭахуп аус зуа аҭҵааратә методқәа раԥҵара — атеориатәқәа реиԥш, апрактикатәқәагьы. Актәи адҵа нагӡахоит ажәытәӡатәи аамҭақәа рзы излагахьаз кыраамҭатәи ахылаԥшрақәа рыла, насгьы 300 шықәса раахыс еицырдыруа [[механика|амеханика]] азакәанқәа рышьаҭала. Убри аҟнытә, астрономиа ари аганахьала ҳара иҳамоуп зегь реиҳа ибеиоу адыррақәа, ҷыдала [[Адгьыл]] иазааигәоу ажәҩантә цәеижьқәа рзы: [[Амза]], [[Амра]], [[планета|апланетақәа]], [[астероид|астероидқәа]], уҳәа убас иҵегьы.
Аҩбатәи адҵа анагӡара алыршахеит аспектралтә анализи [[фотография|афотоҭыхреи]] рцәырҵра абзоурала. Ажәҩантә цәеижьхәҭақәа рфизикатә ҟазшьақәа рыҭҵаара иалагеит [[XIX век|19-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы, хадара злоу апроблемақәа — аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы.
Ахԥатәи адҵазы иаҭахуп иубарҭоу аматериал аизгара. Уажәтәи аамҭазы, арҭ реиԥш иҟоу адыррақәа макьана иазхом ажәҩантә цәеижьқәеи урҭ рсистемақәеи рхылҵшьҭреи рыҿиареи апроцесс ииашаны ахҳәаа азыҟаҵаразы. Убри аҟнытә, ари ахырхарҭала иҟоу адыррақәа азеиԥш хшыҩзышьҭрақәеи, цәгьам-бзиам аиаша еиԥшу агипотезақәеи рыла иԥкуп.
Аԥшьбатәи адҵа зегь реиҳа зымҽхак дуу, насгьы зегь реиҳа иуадаҩу ауп. Апрактика ишаҳнарбо ала иҟоу афизикатә теориақәа ари апроблема аӡбаразы иазхаӡом. Иаҭахуп еиҳа изеиԥштәхоу афизикатә теориа аԥҵара, [[вещество|аматериа]] аҭагылазаашьеи афизикатә процессқәеи рыхцәажәара зылшо, [[плотность|аиҵаӷәӷәара]], [[температура|аҳауаҟәандара]], [[давление|ақәыӷәӷәара]] иреиҳаӡоу арбагақәа раан. Ари азҵаара аӡбаразы [[Вселенная|Адунеи]] ахәҭақәа рҟынтәи ахылаԥшратә дыррақәа хымԥадатәуп, миллиардла алашара шықәсақәа зыбжьоу аҭыԥқәа рҿы иҟоу. Иахьатәи атехникатә лшарақәа арҭ аганқәа хәҭа-хәҭала рыҭҵаара алдыршом. Ус ишыҟоугьы, ари адҵа уажәы зегь реиҳа ихадоуп, насгьы, [[Урыстәыла|Урыстәылагьы]] уахь иналаҵаны, еиуеиԥшым атәылақәа рҿы астрономцәа қәҿиарала аӡбара иаҿуп.
Астрономиаҿы, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿеиԥш, [[Нерешённые проблемы астрономии|иӡбам апроблемақәа]] рацәоуп.
== Астрономиатә мыругақәа ==
{{Main|Астрономиатә мыругақәа}}
* [[телескоп|Ателескопқәеи]] егьырҭ ахархәагақәеи зцу [[Астрономическая обсерватория|астрономиатә обсерваториеқәа]]
* [[Спектрограф|Аспектрограф]]
* [[Астрономический бинокль|Абинокль]]
* [[Радиотелескоп|Арадиотелескоп]]
== Ахылаԥшрақәеи астрономиа ахкқәеи ==
[[Файл:Observable_Universe_Russian_Annotations.png|мини|Иаабарҭоу Адунеи иазку агәаанагара, еиуеиԥшым [[телескоп|ателескопқәа]] рҟынтәи асахьақәа назлоу.]]
20-тәи ашәышықәсазы астрономиа ихадоу ҩ-ҟәшакны еиҟәшахеит:
# ахылаԥшратә астрономиа — ажәҩантә цәеижьқәа ирызку ахылаԥшратә дыррақәа раиура, анаҩс анализ ззухо;
# атеориатә астрономиа — астрономиатә обиектқәеи ацәырҵрақәеи ахҳәаа рзыҟазаразы амодельқәа (аналитикатәи, мамзаргьы акомпиутертәи) раԥҵара иазырхоуп.
Абарҭ аҩ-махәҭак дара-дара хеибарҭәаауеит: атеориатә астрономиа ахылаԥшратә лҵшәақәа рзы аилыркаарақәа ирышьҭоуп, ахылаԥшратә астрономиа атеориатә лкаақәеи агипотезақәеи рзы аматериал алҵуеит, насгьы урҭ ргәаҭара алнаршоит.
Астрономиатә хылаԥшрақәа реиҳарак — иубартә иҟоу алашареи егьырҭ афымцамҳалдызтә шәахәаркрақәеи рҭаҩреи анализ рыҭареи ауп иаҵанакуа. Астрономиатә хылаԥшрақәа еиҩшазар ҟалоит ашәара-зарақәа ахьымҩаԥысуа афымцамҳалдызтә спектр аҭыԥ ала.<ref>{{cite web|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|title=Electromagnetic Spectrum|publisher=NASA|lang=en|access-date=2006-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20060905131651/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|archive-date=2006-09-05}}</ref> Аспектр ахәҭақәак Адгьыл аҟынтәи иубар алшоит (даҽакала иуҳәозар, уи ахҟьа аҟынтәи), егьырҭ ахылаԥшрақәа мҩаԥысуеит аҳаракыра дуӡӡақәа рҿы, мамзаргьы акосмос аҿы мацара (Адгьыл иакәшо акосмостә ӷбақәа рҿы). Арҭ аҭҵааратә гәыԥқәа ирызку адыррақәа ҵаҟа иаагоуп.
=== Аоптикатә астрономиа ===
{{Main|Аоптикатә астрономиа}}
Аоптикатә астрономиа (иубарҭоу алашара астрономиа ҳәагьы иашьҭоуп) — зегь реиҳа ижәытәӡоу акосмос аҭҵааратә формоуп. Актәи, ахылаԥшрақәа напыла иҭырхуан. 19-тәи ашәышықәса анҵәамҭази, 20-тәи ашәышықәса аиҳараки аҭҵаарақәа афотосахьақәа рыла имҩаԥысуан.<ref name="moore1997">{{книга|заглавие=Philip's Atlas of the Universe|год=1997|издательство=George Philis Limited|место=Great Britain|isbn=0-540-07465-9|язык=en|автор=Moore, P.}}</ref> Уажәы асахьақәа роууеит ацифратә детекторқәа рыла, ҷыдала [[прибор с зарядовой связью|аиҵаҵаратә еидҳәалара змоу амыругақәа]] (ПЗС) рышьаҭаҿы иаԥҵоу адетекторқәа рыла. Иубарҭоу алашара 4000 Ǻ инаркны 7000 Ǻ рҟынӡа (400–700 нанометр) рҟынӡа инаӡоит, аха ари адиапазон аҿы ахархәара змоу амыруга ааигәатәи ультрафиолеттәи аинфраҟаԥшьтәи адиапазонқәа рыхәаԥшра алнаршоит.<ref name="moore1997"/>
=== Аинфраҟаԥшьтә астрономиа ===
{{Main|Аинфраҟаԥшьтә астрономиа}}
[[Файл:Herschel Space Observatory.jpg|мини|Аинфраҟаԥшьтә космостә телескоп «[[Гершель (космическая обсерватория)|Гершель]]»]]
Аинфраҟаԥшьтә астрономиа ажәҩантә цәеижьқәа рҟынтәи аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵрақәа рҭаҩреи анализ рзуреи иазкуп. Уи ацәқәырԥа аура иубаратәы иҟоу алашара ацәқәырԥа аура иазааигәоуп, аха аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵра ӷәӷәала атмосфера илбаанадоит, насгьы Адгьыл атмосферагьы ӷәӷәала ари адиапазон аҿы ишәахәахылҵуеит.<ref>{{cite news|author=Staff|date=2003-09-11|title=Why infrared astronomy is a hot topic|publisher=ESA|url=http://www.esa.int/esaCP/SEMX9PZO4HD_FeatureWeek_0.html|access-date=2008-08-11|lang=en}}</ref> Убри аҟнытә, аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵра аҭҵааразы аобсерваториақәа иҳараку, насгьы иҩарроу аҭыԥқәа рҿы, мамзаргьы акосмос аҿы иҟазароуп. Аинфраҟаԥшьтә спектр иубарҭоу алашара ашәахәахылҵразы мыцхәы ихьшәашәоу аобиектқәа рыҭҵаараҿы ихәарҭоуп (иаҳҳәап, аеҵәақәа ирыкәшо асабарчытә дарганқәеи апланетақәеи). Аинфраҟаԥшьтә шәахәақәа иубаратәы иҟоу алашара лбааздо асаба ԥсҭҳәақәа ирылсны ацара рылшоит, уи амолекулатә ԥсҭҳәақәеи агалактика агәыцәқәеи рҿы аеҵәа қәыԥшқәа рбара алнаршоит, [[Галактический центр|ҳгалактика агәы]] азааигәара иҟоу аеҵәақәагьы уахь иналаҵаны. Молекулақәак аинфраҟаԥштә диапазон аҟны ӷәӷәала ишәахәаркуп, уи астрономиатә обиектқәа рхимиатә еилазаара аҭҵаара алнаршоит (иаҳҳәап, акометақәа рҿы аӡы аԥшаара).<ref>{{cite news|title=Infrared Spectroscopy – An Overview|publisher=NASA/IPAC|url=http://www.ipac.caltech.edu/Outreach/Edu/Spectra/irspec.html|access-date=2008-08-11|lang=en}}</ref>
=== Аультрафиолеттә астрономиа ===
{{Main|Аультрафиолеттә астрономиа}}
Аультрафиолеттә астрономиа ацәқәырԥақәа рыҩаӡара 100 инаркны 3200 Å рҟынӡа (10–320 нанометр) иҟоу рҟны аус амоуп. Абарҭ ацәқәырԥақәа рыҩаӡарақәа рҿы иҟоу алашара Адгьыл атмосфера илбаанадоит, убри аҟнытә ари адиапазон аҭҵаарақәа мҩаԥысуеит атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҟынтәи ма акосмос аҟынтәи. Аультрафиолеттә астрономиа еиҳа ианаалоит аеҵәа цақәа рыҭҵааразы (О, В аклассқәа), избан акәзар ашәахәахылҵрақәа реиҳарак ари адиапазон аҿы имҩаԥысуеит. Арахь иаҵанакуеит егьырҭ агалактикақәеи апланетартә наҟәрақәеи рҿы иҟоу аеҵәа жәҩангәыԥшшәылақәеи, [[Сверхновая звезда|ихыхьҿыцу ацәынхақәеи]], зыԥсы ҭоу агалактикатә гәыцәқәеи рыҭҵаара. Аха, аультрафиолеттә шәахәахылҵра аеҵәабжьаратәи асаба мариала илбаанадоит, убри аҟнытә ашәарақәа рымҩаԥгараан уи аҟны арҽеирақәа алагалалатәуп.<ref name="cox2000"/>
=== Арадиоастрономиа ===
{{Main|Арадиоастрономиа}}
[[Файл:USA.NM.VeryLargeArray.02.jpg|мини|Сирокко, Ниу-Мексико, Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны [[Very Large Array|арадиотелескопқәа реизга дуӡӡа]]]]
Арадиоастрономиа – миллиметрк еиҳаны ацәқәырԥақәа рыҩаӡара змоу ашәахәахылҵрақәа рыҭҵаара ауп.<ref name="cox2000"/> Арадиоастрономиа егьырҭ астрономтә хылаԥшрақәа реиҳарак иреиԥшым, избан акәзар иҭҵаахо арадиоцәқәырԥақәа хаз-хазы афотонқәа реиԥш акәымкәа, ацәқәырԥақәа реиԥш рыхәаԥшра ауеит. Абасала, арадио цәқәырԥа амплитуда еиԥш, афазагьы шәазар ауеит, ацәқәырԥа кьаҿқәа рзы уи аҟаҵара уамак имариам.<ref name="cox2000"/>
Арадио цәқәырԥақәак астрономтә обиектқәа рҟынтәи аԥхарратә шәахәахылҵра еиԥш ишҭыҵуагьы, Адгьыл аҟынтәи иаҳбо арадиошәахәахылҵрақәа реиҳарак шьҭрала синхротронтә шәахәахылҵрақәоуп, урҭ ҟалоит аелеқтронқәа амҳалдызтә ҭыԥҭаӡараҿы ианныҟәо.<ref name="cox2000"/> Уи адагьы, аспектртә цәаҳәақәак аеҵәабжьаратәи арчы иахылҿиаауеит, иаҳҳәап, 21 см аура змоу инеитралтәу аӡри аспектртә цәаҳәа.<ref name="cox2000"/>
Арадиодиапазон аҿы акосмостә обиектқәа рыхкырацәара убарҭоуп, иаҳҳәап [[Сверхновая звезда|асуперҿыц еҵәақәа]], аеҵәабжьаратәи арчы, апульсарқәа, [[активные ядра галактик|зыԥсы ҭоу галактикатә гәыцәқәа]].<ref name="cox2000"/>
=== Арентгентә астрономиа ===
{{Main|Арентгентә астрономиа}}
Рентгентә астрономиа арентгентә диапазон аҿы иҟоу астрономиатә обиектқәа ҭнаҵаауеит. Абжьааԥны аобиектқәа арентгентә шәахәахылҵра рхылҵуеит абарҭ рыбзоурала:
* [[синхротронное излучение|синхротронтә механизм]] (амагниттә ҭыԥҭаӡарақәа рҟны еиҭаҵуа арелативисттә електронқәа)
* [[тепловое излучение|Аԥхарратә шәахәахылҵра]] арчы ахҟьа ҵаӷақәа рҟынтәи иаауа, абарҭ арбагақәа иреиҳаны иршу 10<sup>7</sup> К (10 миллион Кельвин — [[тормозное излучение|аанҿасратә шәахәахылҵра]] ҳәа изышьҭоу);
* 10<sup>7</sup> К еиҳаны ирԥхо арчытә цәеижь дуқәа рыԥхарратә шәахәахылҵра (ацәеижь еиқәа радиациа ҳәа изышьҭоу).<ref name="cox2000"/>
Арентгентә әшахәахылҵра Адгьыл атмосфера иахьылбаанадо азы, рентгентә хылаԥшрақәа еиҳарак имҩаԥысуеит аорбиталтә станциақәа, аракетақәа, ма акосмостә ӷбақәа рҟынтәи. Акосмос аҿы иҟоу еицырдыруа арентгентә хыҵхырҭақәа рахь иаҵанакуеит: иҩбоу арентгентә еҵәақәа, апульсарқәа, ахыхьҿыцқәа рыԥрцәынхақәа, аеллиптикатә галактикақәа, агалактикақәа реилазаарақәа, иара убас [[активные ядра галактик|агалактика зыԥсы ҭоу агәыцәқәа]].<ref name="cox2000"/>
=== Агамма-астрономиа ===
{{Main|Агамма- астрономиа}}
Агамма-астрономииа — астрономтә обиектқәа рҟынтәи икьаҿӡоу ацәқәырԥа змоу ашәахәахылҵрақәа рыҭҵаара ауп. Агамма-шәахәақәа ишиашоу рыцклаԥшра ҟалоит ([[Телескоп Комптон|Комптонтәи Ателескоп]] еиԥш иҟоу амҩанызақәа ирҩызоу рыла) мамзаргьы ишиашам ([[атмосферные телескопы Черенкова|Черенков татмосфератә ателескопқәа]] ҳәа изышьҭоу иҷыдоу ателескопқәа рыла). Арҭ ателескопқәа Комптон иеффект, иара убас Черенков ирадиациа реиԥш иҟоу еиуеиԥшым афизикатә процессқәа ирыхҟьаны агамма-шәахәақәа Адгьыл атмосфера ианылбаанадо иҟало иубарҭо алашара ацәырҟьарақәа рыԥшаауеит.<ref name="spectrum">{{cite web|url=http://www.pparc.ac.uk/frontiers/latest/feature.asp?article=14F1&style=feature|title=The electromagnetic spectrum|author=|first=Margaret J.|last=Penston|website=|date=2002-08-14|publisher=Particle Physics and Astronomy Research Council|lang=en|access-date=2006-08-17}}</ref>
Агамма-лашарақәа рхыҵхырҭақәа реиҳарак [[гамма-всплеск|агамма-хәыҷҟьарақәа]] роуп, урҭ агамма-шәахәақәа миллисекундқәаки зықь секундки рыбжьара ирхылҵуеит. Агамма-шәахәахылҵрақәа рхыҵхырҭақәа рҟынтәи 10% мацара роуп кыраамҭа зыԥсы ҭоу. Урҭ, рахьтә, апульсарқәа, анеитронтә еҵәақәа, насгьы активтә галактикатә гәыцәқәа рҿы иҟоу акылҳара еиқәахьы зхы хоу.<ref name="cox2000"/>
=== Астрономиа афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра иадҳәалам ===
Адгьыл аҟынтәи афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра мацара акәымкәа, егьырҭ ашәахәахылҵра ахкқәагьы убаратәы иҟоуп.
[[нейтринная астрономия|Анеитринтә астрономиа]]ҿы, иҷыдоу адгьылҵаҟатәи аобиектқәаа, иаҳҳәап, SAGE, GALLEX, Камиока II/III реиԥш иҟоу рхы иадырхәоит анеитрино арԥшааразы. Арҭ анеитриноқәа еиҳарак [[Амра]] аҟынтә иаауеит, аха иара убасгьы ахыхьҿыцтәи аеҵәақәа рҟынтәгьы.<ref name="cox2000"/><ref>{{книга
|год=1990
|заглавие=Cosmic Rays and Particle Physics
|ссылка=https://archive.org/details/cosmicrayspartic00gais
|страницы=[https://archive.org/details/cosmicrayspartic00gais/page/n9 1]—2
|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]
|isbn=0-521-33931-6
|ref=Gaisser
|язык=en
|автор=Gaisser, Thomas K.
}}</ref> Уи адагьы, ҳаамҭазтәи аобсерваториақәа акосмостә шәахәақәа рыԥшаара рылшоит, избанзар урҭ амчхара дуӡӡа змоу хәҭаҷқәоуп, урҭ Адгьыл атмосфера ианалало аҩбатәи хәҭаҷқәа ркаскадқәа ҟарҵоит. Уи адагьы, ԥхьаҟатәи анеитрино детекторқәак акосмостә шәахәақәа Адгьыл атмосфера ианақәшәо ииз ахәҭаҷқәа ишиашоу ирнырлоит.<ref name="cox2000"/>
Астрономиа аметодқәа рҿы хырхарҭа ҿыцны иҟалар алшоит [[гравитационно-волновая астрономия|агравитационтә цәқәырԥақәа растрономиа]], уи агравитациатә цәқәырԥақәа рыԥшаагақәа рхархәара иазырхоуп еизаку аобиектқәа рыцклаԥшразы. Обсерваториақәак уажәнатәгьы иргылоуп, иаҳҳәап, [[LIGO]] агравитациатә обсерваториа алазертә интерферометр. Агравитациатә цәқәырԥақәа раԥхьаӡа акәны 2015 шықәсазы [[открытие гравитационных волн|игәаҭан]].<ref>{{cite web|url=https://www.europhysicsnews.org/articles/epn/abs/2003/02/epn03208/epn03208.html|title=Opening new windows in observing the Universe|author=Tammann, G. A.; Thielemann, F. K.; Trautmann, D.|website=EDP Sciences|date=2008-10-01|publisher=Europhysics News|lang=en|access-date=2010-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180306025006/https://www.europhysicsnews.org/articles/epn/abs/2003/02/epn03208/epn03208.html|archive-date=2018-03-06|url-status=live}}</ref>
Апланетартә астрономиа адгьыл аҟынтәи ажәҩантә цәеижьқәа рхылаԥшра мацара акәӡам изызку, аха урҭ ишиашоу рыҭҵаарагьы акосмостә ӷбақәа рыла, Адгьыл ахь аматериа агәаҭақәа аазгазгьы уахь иналаҵаны. Уи инаваргыланы, амыругақәа рацәаны еиуеиԥшым ажәабжь еизыргоит аорбитаҿы ма ажәҩантә ԥсыбаҩқәа рыхҟбаҿы, насгьы џьоукы уа еиуеиԥшым аԥышәарақәа мҩаԥыргоит.
=== Астрометриеи ажәҩантә механикеи ===
{{Main|Астрометриа|Ажәҩантә механика}}
Астрометриа зегь реиҳа ижәытәӡоу астрономиа аҟәша хәыҷқәа иреиуоуп. Иара ажәҩантә обиектқәа рҭыԥқәа ашәоит. Амра, Амза, апланетақәа, аеҵәақәа ахьыҟоу азы икылкаау адыррақәа зны анавигациаҿы даараӡа аҵак ду рыман.
Апланетақәа рҭыԥқәа гәцаракрала ршәара агравитациатә еилахәарақәа иҵауланы реилкаара иазнанагеит, уи абзоурала урҭ ԥасатәи рҭыԥқәа рыԥхьаӡара, насгьы ԥхьаҟа иныркылараны иҟоу аҭыԥқәагьы ииашаны разԥхьагәаҭара алнаршеит. Ари аҟәша ажәҩантә механика ҳәа иашьҭоуп. Уажәы Адгьыл азааигәара иҟоу аобъектқәа рышьклаԥшра урҭ рзааигәахара азԥхьагәаҭара алнаршоит, иара убасгьы еиуеиԥшым аобъектқәа Адгьыл иагәыдлар шалшо аилкаарагьы.<ref>{{cite web|url=http://www.du.edu/~jcalvert/phys/orbits.htm|title=Celestial Mechanics|author=|first=James B.|last=Calvert|website=|date=2003-03-28|publisher=University of Denver|lang=en|access-date=2006-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20060907120741/http://www.du.edu/~jcalvert/phys/orbits.htm|archive-date=2006-09-07}}</ref>
Иааигәоу аеҵәақәа рпараллаксқәа ршәара — шьаҭоуп акосмос ҵаулаҿы абжьаӡара аилкаареи Адунеи амасштаб ашәареи рзы. Урҭ ашәарақәа ирхароу аеҵәақәа рҟазшьақәа рдырразы ашьаҭа рзаԥырҵеит; рҟазшьақәа ааигәа иҟоу аеҵәақәа ирыҿурԥшыр ауеит. Ажәҩантә цәеижьқәа ршәахәатә ццакырақәеи рхатә ныҟәарақәеи ршәара ҳгалактикаҿы иҟоу арҭ асистемақәа ркинематика аҭҵаара алнаршоит. Астрометриатә ҭҵаарақәа рхы иадырхәар рылшоит агалактикаҿы аматериа лашьца аларҵәара ашәаразы.<ref>{{cite web|url=http://www.astro.virginia.edu/~rjp0i/museum/engines.html|title=Hall of Precision Astrometry|author=|website=|date=|publisher=University of Virginia Department of Astronomy|lang=en|access-date=2006-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20060826104509/http://www.astro.virginia.edu/~rjp0i/museum/engines.html|archive-date=2006-08-26}}</ref>
1990-тәи ашықәсқәа рзы, аеҵәақәа реиҭаԥарақәа ршәара иазку астрометриатә методқәа рхы иадырхәеит [[Экзопланета|амра анҭыҵтәи апланета дуқәа]] рыԥшааразы (агәыларатәи аеҵәақәа рорбитаҿы иҟоу апланетақәа).<ref name="Wolszczan">{{статья |заглавие=A planetary system around the millisecond pulsar PSR1257+12 |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1992-01-09_355_6356/page/144 |издание=Nature |том=355 |номер=6356 |страницы=145—147 |doi=10.1038/355145a0 |ref=Wolszczan |bibcode=1992Natur.355..145W |язык=en |тип=journal |автор=Wolszczan, A.; Frail, D. A. |год=1992 |issn=0028-0836}}</ref>
=== Атмосфера анҭыҵтәи астрономиа ===
{{Main|Астрономиатә обсерваториа}}
[[Космическая техника|Акосмостә техника]] ахархәарала аҭҵаарақәа ажәҩантә цәеижьқәеи акосмостә еилазаареи рыҭҵааратә методқәа рхыԥхьаӡараҿы иҷыдоу аҭыԥ ааныркылоит. Уи ашьаҭа кын 1957 шықәсазы, СССР, раԥхьаӡатәи иԥсабаратәым Адгьыл амҩаныза адәықәҵарала.
Акосмостә ӷбақәа ирыбзоураны афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра ацәқәырԥақәа роурақәа рдиапозонқәа зегьы рҿы аҭҵаарақәа рымҩаԥгара алыршахеит. Убри аҟнытә, ҳаамҭазтәи астрономиа лассы-лассы ацәқәырԥақәа зегьы рыла иҟоу астрономиа ҳәа иашьҭоуп.
Атмосфера анҭыҵтәи ахылаԥшрақәа ирыбзоураны адгьыл атмосфера илбаанадо ма акырӡа иаԥсахуа ашәахәахылҵрақәа акосмос аҿы рыдкылара алыршахоит: ацәқәырԥақәа роурақәак ррадиошәахәахылҵрақәа Адгьыл аҟынӡа изынаӡаӡом, иара убас Амреи егьырҭ ацәеижьқәеи ркорпускулиартә хәахәахылҵрақәагьы. Уаанӡа иузыҟамҵоз аеҵәақәеи анаҟәрақәеи, апланетабжьаратәи, аеҵәабжьаратәи аҵакыреи рҟынтәи иаауа ашәахәахылҵрақәа рыхкқәа рыҭҵаара Адунеи афизикатә процессқәа рзы иҳамоу адыррақәа акырӡа иарбеиеит. Убас, уаанӡа иаҳзымдыруаз арентгентә шәахәахылҵрақәа рхыҵхырҭақәа — арентгентә апульсарқәа аартын. Ҳара иаҳцәыхароу ацәеижьқәеи урҭ рсистемақәеи рҟазшьа иазку адыррақәа рацәаны иҳауит еиуеиԥшым акосмостә ӷбақәа рҿы иқәыргылоу [[спектрограф|аспектрографқәа]] рыла имҩаԥгаз аҭҵаарақәа рыла.
=== Аканалрацәатә астрономиа ===
{{Main|Аканалрацәатә астрономиа}}
Аканалрацәатәи астрономиа ахархәара анаҭоит афымцамҳалдызтә шәахәахылҵрақәеи, агравитациатә цәқәырԥақәеи, имариаӡоу хәҭаҷқәеи еицырзеиԥшу космостә обиектк ма цәырҵрак аамҭакала иаднакылоит, уи аҭҵааразы.
=== Атеориатә астрономиа ===
Атеориатә астрономцәа хкы рацәала рхы иадырхәоит амыругақәа, аналитикатә модельқәа зҵазкуа (аеҵәақәа рҟазшьа азааигәатәразы аполитропқәа реиԥш) насгьы ахыԥхьаӡаратә модельҟаҵара. Арҭ аметодқәа рыцыԥхьаӡа рхатә ԥыжәарақәа рымоуп. Апроцесс аналитикатә амодель акы(изакәызаалак) зыҟало аҵакы еиҳа еиӷьны аилкаара алнаршоит, избан уи зыҟало. Ахыԥхьаӡаратә модельқәа иаадырԥшуеит даҽакала иубарҭамхар алшоз ацәырҵрақәеи аеффектқәеи рыҟазаара.<ref>{{Статья|автор = {{nobr|Roth H.}} |заглавие = A Slowly Contracting or Expanding Fluid Sphere and its Stability |издание = Physical Review |volume = 39, Is. 3 |pages = 525–529 |год = 1932 |doi = 10.1103/PhysRev.39.525 |bibcode = 1932PhRv...39..525R}}</ref><ref>{{Книга |автор = {{nobr|Eddington A.S.}} |заглавие = Internal Constitution of the Stars |издательство = Cambridge University Press |год = 1988 |allpages = 407 |ссылка = https://books.google.ru/books?id=K_cYRYZCjNAC&printsec=frontcover&dq |isbn = 978-0-521-33708-3 |серия = Cambridge Science Classics |archive-date = 2015-02-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150217152943/https://books.google.ru/books?id=K_cYRYZCjNAC&printsec=frontcover&dq#v=onepage&q&f=false }}</ref>
Астрономиа атеоретикцәа рҽазыршәоит атеориатә модельқәа раԥҵара, насгьы урҭ рыҭҵаарақәа рҟны амодельҟаҵарақәа рылҵшәақәа реилкаара. Уи ахәаԥшҩцәа ирылнаршоит амодель шьақәзыргыло адыррақәа рыԥшаара, еиуеиԥшым ихеибарҭәаауа ма еиҿагыло амоделқәа рыбжьара алхраҿы ирыцхраауа. Атеоретикцәа иара убасгьы аекспериментқәа мҩаԥыргоит амодель аԥҵара ма ахаҿраԥсахраҿы, арбага ҿыцқәа ҳасаб рзуны. Аиқәымшәара аныҟоу, зеиԥш ӡбашьас иҟоуп амодель аҿы аиҭакрақәа маҷӡаны аҟаҵарала алҵшәа арҽеира аҽазышәара. Зны-зынла, аамҭа цацыԥхьаӡа, еиқәымшәо, еиҿагыло адыррақәа рацәаны иҟазар, уи амодель зынӡагьы мап ацәкызар алшоит.
Атеориатә астрономцәа изҭырҵаауа атемақәа иреиуоуп: аеҵәақәа рдинамикеи агалактикақәа револиуциеи, Адунеи амасштаб ду аилазаашьа, акосмостә шәахәақәа рхылҵшьҭра, агравитациеи афизикатә космологиеи, ҷыдала арахәыцқәа ркосмологиеи имариаӡоу ахәҭаҷқәа растрофизикеи. [[общая теория относительности|Азыҟазаара атеориа]] акырӡа аҵанакуеит афизикатә цәырҵрақәа рҿы ззын агравитациа акыр зҵазкуа аус нанагӡо амасштаб дуқәа змоу аилазаашьақәа рыҭҵааразы. Уи акылҳара еиқәеи агравитациатә цәқәырԥақәеи рыҭҵаара шьаҭас иамоуп. Астрономиаҿы инарҭбааны ирыдыркылаз, иҭҵаау атеориақәеи амодельқәеи уажәы [[модель Лямбда-CDM|Лиамбда-СДМ амодель]] иаҵанакуа — Атҟәацра Ду, акосмос аиҵыҵра, [[тёмная материя|аматериа лашьца]], иара убас ишьаҭаркыгоу физикатә теориақәа.
=== Азҿлымҳаратә астрономиа ===
{{Main|Азҿлымҳаратә астрономиа}}
Астрономиа — азҿлымҳаҩцәа рлагала акапан ахьамоу аҭҵаарадыррақәа иреиуоуп.<ref>{{статья
|заглавие=Amateur Science—Strong Tradition, Bright Future
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1999-04-02_284_5411/page/54
|издание=Science
|том=284
|номер=5411
|страницы=55—56
|doi=10.1126/science.284.5411.55
|цитата=Astronomy has traditionally been among the most fertile fields for serious amateurs [...]
|bibcode=1999Sci...284...55M
|язык=en
|автор=Mims III, Forrest M.
|год=1999
}}</ref> Азҿлымҳаратә хылаԥшрақәа зегьы рхыԥхьаӡара еиҳауп апрофессионалтә хылаԥшрақәа раасҭа, аха азҿлымҳараҩцәа ртехникатә лшарақәа акырӡа еиҵоуп. Зны-зынла дара рхала рхазы амыругаеизга дыргылоит. Насгьы, аҵарауаа реиҳараҩык абри аилазаара ауп изылҵыз. Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа рзы ихадароу ахылаԥшратә обиектқәа рахь иаҵанакуеит Амза, апланетақәа, аеҵәақәа, акометақәа, аметеортә қәаршҩы, еиуеиԥшым иҵаулоу акосмостә обиектқәа, урҭ рахь иаҵанакуеит аеҵәақәа реизгара, агалактикақәа, анаҟәрақәа.<ref>{{cite web|url=http://www.amsmeteors.org/|title=The Americal Meteor Society|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822135040/http://www.amsmeteors.org/|archive-date=2006-08-22}}</ref> Азҿлымҳаратә астрономиа аҟәшақәа иреиуоу азҿлымҳаратә астрофотоҟаҵара, уахынлатәи ажәҩан аҭыԥқәа рҭыхра ауп.<ref>{{cite web|url=http://www.astropix.com/|title=Catching the Light: Astrophotography|author=|first=Jerry|last=Lodriguss|website=|date=|publisher=|lang=en|url-status=|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060901185541/http://www.astropix.com/|archive-date=2006-09-01}}</ref> Аӡәырҩы азҿлымҳаҩцәа рхы рзыркуеит хазы игоу аобиектқәа, аобиектқәа рыхкқәа, ма ахҭысқәа рыхкқәа.
Азҿлымҳаҩцәа реиҳараҩык иубаратәы иҟоу аспектр аҿы аус руеит, аха ирацәам урҭ рыхәҭак даҽа цәқәырԥақәак рҿы аԥышәарақәа мҩаԥыргоит. Уахь иаҵанакуеит иаабац ателескопқәа рҿы аинфраҟаԥшьтә рыцқьагақәа рхархәара, иара убасгьы [[радиотелескоп|арадиотелескопқәа]] рхархәара. Азҿлымҳаратә [[радиоастрономия|радиоастрономиа]] ашьаҭаркҩы [[Карл Янский|Карл Иански]] 1930-тәи ашықәсқәа рзы арадио ацәқәырԥақәа рыла ажәҩан ацклаԥшра далагеит.<ref>{{cite web|url=http://www.nrao.edu/whatisra/hist_jansky.shtml|title=Karl Jansky and the Discovery of Cosmic Radio Waves|author=Ghigo, F.|website=|date=2006-02-07|publisher=[[Национальная радиоастрономическая обсерватория|National Radio Astronomy Observatory]]|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060831105945/http://www.nrao.edu/whatisra/hist_jansky.shtml|archive-date=2006-08-31}}</ref> Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа шьоукы рхы иадырхәоит аҩнтәи телескопқәа реиԥш, аханатә астрономтә еиҿкаарақәа рзы идыргылаз, аха уажәы азҿлымҳаҩцәа рхархәаразы иаарту арадиотелескопқәагьы (аҵарадырратә институт дуқәа рзы еиԥш).<ref>{{cite web|url=http://www.users.globalnet.co.uk/~arcus/cara/|title=Cambridge Amateur Radio Astronomers|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24}}</ref>
Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа уажәраанӡагьы ари аҭҵаарадырраҿы рлагала аҟаҵара иаҿуп. Ари зхыԥхьаӡара рацәам адисциплинақәа иреиуоуп, урҭ рлагала рацәазар ахьауа. Лассы-лассы урҭ астероидқәа рыла аеҵәақәа рыҵәахра рбоит, насгьы арҭ адыррақәа рхы иадырхәоит астероидқәа рорбитақәа рышьақәырӷәӷәаразы.<ref>{{cite web|url=http://www.lunar-occultations.com/iota/iotandx.htm|title=The International Occultation Timing Association|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060821180723/http://www.lunar-occultations.com/iota/iotandx.htm|archive-date=2006-08-21}}</ref> Азҿлымҳаҩцәа зны-зынла акометақәа рыԥшаауеит, насгьы аӡәырҩы урҭ рахьтә иааиԥмырҟьаӡакәа зҽызыԥсахуа аеҵәақәа ирыхәаԥшуеит.<ref>{{cite web|url=http://cbat.eps.harvard.edu/special/EdgarWilson.html|title=Edgar Wilson Award|author=|website=|date=|location=|publisher=IAU Central Bureau for Astronomical Telegrams|lang=en|access-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024202325/http://www.cbat.eps.harvard.edu/special/EdgarWilson.html|archive-date=2010-10-24}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aavso.org/|title=American Association of Variable Star Observers|author=|website=|date=|publisher=AAVSO|lang=en|access-date=2010-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100202050715/http://www.aavso.org/|archive-date=2010-02-02}}</ref> Ацифратә технологиақәа рхырхарҭаҿы иҟоу аихьӡарақәа азҿлымҳаҩцәа алшара рнаҭеит астрофотоҭыхраҿы аԥхьацара ду аиуразы.
== Аҵараҿы ==
[[2009|2009-тәи ашықәс]] [[ООН]] [[Международный год астрономии|Жәларбжьаратәи астрономиа ашықәс]] ҳәа ирыланаҳәеит. Ихадоу ахшыҩзышьҭра аҭоуп ауаажәларра рганахьала астрономиахь азҿлымҳареи аилкаареи рырӷәӷәара. Убри ахықәкы аманы есышықәса [[день астрономии|астрономиа амшгьы]] мҩаԥыргоит. 2020 шықәса цәыббрамза 24 рзы 15-тәи аилатәараҿы, насгьы 2021 шықәса хәажәкырамза 24-25 рзы [[Консультативная группа по планированию космических миссий|Акосмостә миссиа азԥхьагәаҭаразы абжьгаратә гәыԥ]] (КГПКМ) 16-тәи аилатәараҿы, иара убас 2021 шықәса амшаԥымза 30 рзы, 7-тәи Апланетатә хьчаратә Конференциаҿы, [[Секретариат ООН|ООН Амаӡаныҟәгаратә хеилакахь]] [[2029 год|2029-тәи ашықәс]] Жәларбжьаратәи апланетатә хьчара ашықәс акәны рылаҳәаразы азыҳәара алагалара иалацәажәеит.<ref>{{cite web|title=Summary of the 15th meeting of the Space Mission Planning Advisory Group (SMPAG)|url=https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting_15_-_sep_2020|publisher=ESA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505061456/https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting_15_-_sep_2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=SUMMARY OF THE 16th MEETING OF THE SPACE MISSION PLANNING ADVISORY GROUP (SMPAG)|url=https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting-16-mar-2021-|publisher=ESA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502040702/https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting-16-mar-2021-|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=PANEL: PROPOSAL FOR AN INTERNATIONAL YEAR OF PLANETARY DEFENSE|url=https://atpi.eventsair.com/QuickEventWebsitePortal/7th-iaa-planetary-defense-conference-2021/website/Agenda/AgendaItemDetail?id=c85a586a-b709-4935-a858-7bdd1365b84b|publisher=IAA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502040702/https://atpi.eventsair.com/QuickEventWebsitePortal/7th-iaa-planetary-defense-conference-2021/website/Agenda/AgendaItemDetail?id=c85a586a-b709-4935-a858-7bdd1365b84b|url-status=live}}</ref>
Астрономиа СССР ашколқәа рҿы хаз маҭәарк аҳасабала иаларгалеит 1932 шықәсазы (абыжьбатәии ажәабатәии аклассқәа рҿы), 1935 шықәсазы уи ажәабатәи аклассахь ииаргеит. 1993 шықәса инаркны астрономиа [[факультатив|ахарҭәааратә ҵарақәа]] рахь ииагахеит, насгьы аҵаратә программа аҟынтәи иӡит ҳәа ҳҳәар ҳалшоит.<ref>{{статья |автор=Черепащук А. М. |заглавие=Пришли к торжеству Средневековья: что дальше? |ссылка=http://klnran.ru/wp-content/uploads/2015/12/BVZN_16.pdf |автор издания=Комиссия РАН по борьбе с лженаукой и фальсификацией научных исследований |издание=[[В защиту науки]] |год=2015 |номер=16 |язык= |тип= |месяц= |число= |том= |страницы= |issn= |archive-date=2019-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113172538/http://klnran.ru/wp-content/uploads/2015/12/BVZN_16.pdf }}</ref><ref>{{книга|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|заглавие=Астрономия. Популярные лекции |издание=Изд. 2-е, расширенное |место=М. |издательство=МЦНМО |год=2019 |страниц=352 |isbn=978-5-4439-2823-4 |страницы=3}}</ref> [[ВЦИОМ]] аҭҵаарақәа рыла, 2007 шықәсазы Урыстәыла ауааԥсыра рҟынтәи 29% Адгьыл Амра иакәшом, аха Амра Адгьыл иакәшоит ҳәа ргәы иаанагон, 2011 шықәсазы Урыстәыла ауааԥсыра рҟынтә уажәшьҭа 33% абри агәаанагара иақәшаҳаҭын. 2017 шықәса цәыббрамза 1 инаркны Урыстәылатәи ашколқәа рҿы астрономиа арҵара ҩаԥхьа ихымԥадатәны иҟалеит (ажәабатәи, мамзаргьы жәеизатәи аклассқәа рҿы).<ref>{{cite web |url=https://meduza.io/news/2017/04/03/uroki-astronomii-vvedut-v-rossiyskih-shkolah-s-novogo-uchebnogo-goda |title=Уроки астрономии введут в российских школах с нового учебного года |date=2017-04-03 |publisher=Meduza |lang=ru |access-date=2018-10-06 |archive-date=2018-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006075502/https://meduza.io/news/2017/04/03/uroki-astronomii-vvedut-v-rossiyskih-shkolah-s-novogo-uchebnogo-goda |url-status=live }}</ref>
== Адыррақәа реихшара асистемақәа рҿы ахыԥхьаӡарамаӡақәа ==
* [[Универсальная десятичная классификация|УДК]] 52
* [[Государственный рубрикатор научно-технической информации|Аҭҵаарадырра-техникатә информациа аҳәынҭқарратә рубрикатор]] (ГРНТИ) (2001 нӡа): [http://www.gsnti-norms.ru/norms/common/doc.asp?0&/norms/grnti/gr41.htm 41 АСТРОНОМИА]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=2019-08|bot=InternetArchiveBot }}
== Шәахә. иара убас ==
* [[Астроном]]
* [[Астрономия в России|Астрономиа Урыстәыла]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2|refs=
<ref name=cox2000>{{книга
|заглавие=Allen's Astrophysical Quantities
|год=2000
|ссылка=https://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA124
|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]]
|страницы=124
|место=New York
|isbn=0-387-98746-0
|язык=en
|ответственный=Cox, A. N.
}}</ref>
}}
== Алитература ==
* {{книга |автор=Кононович Э. В., Мороз В. И. |ссылка=http://astro-archive.prao.ru/books/showBook.php?idBook=137 |заглавие=Общий курс Астрономии |ответственный=Под ред. Иванова В. В. |издание=2-е изд |место=М. |издательство=Едиториал УРСС |год=2004 |страниц=544 |серия=Классический университетский учебник |isbn=5-354-00866-2 |ref=Кононович и Мороз |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206002332/http://astro-archive.prao.ru/books/showBook.php?idBook=137|archive-date=2012-02-06}}
* {{книга |автор=Стивен Маран. |заглавие=Астрономия для «чайников» |оригинал=Astronomy For Dummies |ссылка=https://archive.org/details/astronomyfordumm0000mara|место=М. |издательство=«[[Диалектика (издательство)|Диалектика]]»|год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/astronomyfordumm0000mara/page/256 256] |isbn=0-7645-5155-8}}
* {{книга|автор=Повитухин Б. Г. |заглавие=Астрометрия. Небесная механика: Учебное пособие |место=Бийск |издательство=НИЦ БиГПИ |год=1999 |страниц=90}}
* {{книга|автор=[[Фламмарион, Камиль|К. Фламмарион]] |заглавие=Живописная астрономия |ссылка=https://books.google.com/books?id=RtQbHQAACAAJ |место=Санкт-Петербург |год=1900}}
* {{книга|автор=[[Фламмарион, Камиль|К. Фламмарион]] |заглавие=[[s:Жители небесных миров (Фламмарион)|Жители небесных миров]] |место=С.-Пб |издательство=Типография А. Траншели |год=1876 |том=1—2}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [https://web.archive.org/web/20070926231451/http://www.literature.at/elib/index.php5?title=Astronomy_-_A_History_-_George_Forbes_-_1909 Astronomy — A History — G. Forbes — 1909 (eLib Project)] {{Анеишьа амам азхьарԥш|число=21|месяц=05|год=2013}}
* ''К. Л. Баев'', ''В. А Шишаков''. [http://tapemark.narod.ru/miroved/index.html «Начатки мироведения» (1947)] {{Wayback|url=http://tapemark.narod.ru/miroved/index.html |date=20080803063028 }}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Астрономия|[[Клейбер, Иосиф Андреевич|Клейбер И. А.]]}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Астрогнозия}}
{{ВС}}
[[Акатегориа:Астрономиа| ]]
m5euo682wlrk6i20lwowzs895464qxv
168071
168070
2026-06-16T16:32:08Z
Nart17
17397
{{ВС}} -> {{Авторитет змоу адыррақәа}} (аусуратә авторитеттә контроль ашаблон)
168071
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Астрономиа|Астрономиа (аҵакы)}}
{{Комплексная наука
|Тема = [[Естествознание|Аԥсабараҭҵаара]]
|Название = Астрономиа
|Другие названия = {{lang-en|Astronomy}}
|Иллюстрирование = Crab Nebula.jpg
|Подпись = [[Крабовидная туманность|Акраб наҟәыра]] амозаикатә ҭыхымҭа. [[НАСА]] иаԥнаҵеит [[Хаббл (телескоп)|Хаббл]] ҳәа изышьҭоу акосмостә телескоп ахархәарала, 1999-2000 шықәсқәа рзы.
|Предмет изучения = [[наблюдаемая вселенная|Иубарҭоу адунеи]]
|Период зарождения = [[XVIII век|XVIII ашәышықәса]]
|Основные направления = [[небесная механика|ажәҩантә механика]], [[астрофизика|астрофизика]], [[космология|акосмологиа]], [[планетология|апланетологиа]], уҳәа убас иҵегьы.
}}
'''Астрономиа''' (ажәытә бырз. быз. ἄστρον - “аеҵәа” , νόμος – “азакәан”) – [[Вселенная|Адунеи]] иазку [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырра]], [[небесное тело|ажәҩантә цәеижьқәеи]] ([[Планета|апланетақәа]], [[Звезда|аеҵәақәа]], [[Астероиды|астероидқәа]], уб. иҵ.) [[система|асистемақәеи]] ахьыҟоу, [[механическое движение|рныҟәара]], рышьақәгылашьа, рхылҵшьҭра, рыҿиара ҭызҵаауа.<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
Хықәкыла, астрономиа иҭнаҵаауеит [[Амра|Амреи]] егьырҭ [[звезда|аеҵәақәеи]], [[Солнечная система|Амратә система]] [[планета|апланетақәеи]] урҭ [[спутники планет|рымҩанызақәеи]], [[экзопланета|аекзопланетақәа]], [[астероид|астероидқәа]], [[комета|акометақәа]], [[метеороид|аметеороидқәа]], [[межпланетное вещество|апланетабжьаратәи алыҵ]], [[межзвёздная среда|аеҵәабжьаратәи алыҵ]], [[пульсар|апульсарқәа]], [[чёрная дыра|акылҳара еиқәаҵәақәа]], [[Туманность|анаҟәрақәа]], [[галактика|агалактикақәеи]] урҭ [[скопление галактик|реилаҵәарақәеи]], [[квазар|акуазарқәа]] уҳәа уб. иҵ.<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
== Ахьӡ аетимологиа ==
[[Термин|Атермин]] «астрономиа» (ажәытә бырз. быз. ἀστρονομία) [[Древнегреческий язык|ажәытә бырзен бызшәала]] ἀστήρ, ἄστρον (астер, астрон) - “[[звезда|аеҵәа]]”; νόμος (номос) — «аҵас, ашьақәыргылара, азакәан».<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
== Аҭоурых ==
{{Main|Астрономиа аҭоурых}}
Астрономиа зегь реиҳа ижәытәӡоу, иреиҳабӡоу [[Естественные науки|аҭҵаарадыррақәа]] иреиуоуп. Уи ауаатәыҩса рҭахрақәа ирхылҿиааит.
Адгьыл аҿы ауаа ықәнагалеижьҭеи, урҭ еснагь ажәҩан аҿы ирбоз иазҿлымҳан. Ажәытәӡатәи аамҭақәа раангьы урҭ игәарҭеит ажәҩан аҿы иҟоу амаҭәарқәа рныҟәареи аамҭа-аамҭала аҳауа аҽыԥсахрақәеи шеидҳәалоу. Усҟан астрономиа ӷәӷәала [[астрология|астрологиа]] иалаҩашьаны иҟан.
Ажәытәӡатәи адгьылқәаарыхҩцәа аеҵәақәеи еҵәаџьааи ахьыҟаз ала ашықәс аамҭақәа ралагамҭа еилыркаауан. Еиҭаҵуаз ажәларқәа [[Амра|Амреи]] аеҵәақәеи рыла амҩақәҵара рыман. Ашықәсқәа рыԥхьаӡара аҭахра иахҟьаны амзар аԥҵарагьы ҟалеит. Аҭоурых аԥхьатәи аамҭақәа рзы инхоз ауааҵәҟьагьы Амреи, [[Амза|Амзеи]], еҵәақәаки ргылареи рҭашәареи ирыдҳәалоз ахҭыс хадақәа рдыруан . Амреи Амзеи ртыҩкра аамҭа-аамҭала еиҭаҟалараны ишыҟоу еилкаауижьҭеи акрааҵуеит. Ижәытәӡоу аҩыратә хыҵхырҭақәа рҟны иуԥылоит астрономиатә цәырҵрақәа рыхҳәаақәа, иара убасгьы ажәҩантә жәеижь лашақәа ргылареи рҭахареи аамҭа аԥхьагәаҭаразы имариаӡоу аԥхьаӡаратә схемақәа, аамҭа аԥхьаӡара аметодқәа, амзар ахылаԥшра.
[[Первобытное общество|Аҭоурыхԥхьатәи акультурақәеи]] ажәытәӡатәи [[цивилизация|ацивилизациақәеи]] рышьҭахь иаанрыжьит ирацәаны астрономиатә [[артефакт (археология)|артефактқәа]], урҭ ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара азакәанеизшәарақәа шырдыруа аазырԥшуа. Ҿырԥштәык аҳасабала иаагазар ауеит [[древнеегипетская астрономия|абиԥараԥхьатәи Ажәытәӡамысратәи абаҟақәеи]] [[Стоунхендж|Стоунхенџьи]]. [[Вавилонская астрономия|Вавилонаа]], [[Астрономия Древней Греции|аберзенцәа]], [[Китайская астрономия|акитаиуаа]], [[Индийская астрономия|индиауаа]], [[Астрономия майя|маиаа]], [[Астрономия инков|аинкқәа]] раԥхьатәи рцивилизациақәа уахынла [[небосвод|ажәҩан]] аметодикатә хылаԥшрақәа ирылагахьан.
Астрономиа қәҿиарала аҿиара иаҿын Ажәытәтәи Вавилон, Мысра, Китаи, Индиа. Китаитәи ашықәсҩыраҿы иануп ҳера ҟалаанӡа 3-тәи азқьышықәсазы иҟалаз Амра атыҩкра. Аҿиара зауз арифметикеи агеометриеи рышьаҭала Амреи, Амзеи, апланета лашақәеи рныҟәарақәа реилзыркаауаз иагьаԥхьагәазҭоз атеориақәа Абжьарадгьылмшын атәылақәа рҿы ақьырсианра ҟалаанӡатәи аамҭа аҵыхәтәантәи ашәышықәсақәа рзы иаԥҵан. Имариоу, аха хәарҭара злоу амыругақәа ирыцны, урҭ Аҿыцҿиара аепоханӡа апрактикатә хықәкқәа рымаҵ руан.
Особенно большого развития достигла астрономия в Древней Греции. [[Пифагор]] впервые пришёл к выводу, что Земля имеет шарообразную форму, а [[Аристарх Самосский]] высказал предположение, что Земля вращается вокруг Солнца. [[Гиппарх]] во II в. до н. э. составил один из первых [[Звёздный каталог Гиппарха|звёздных каталогов]]. В произведении Птолемея «[[Альмагест]]», написанном во II в. н. э., изложена [[геоцентрическая система мира]], которая была общепринятой на протяжении почти полутора тысяч лет.
Абжьаратәи ашәышықәсақәа раан Мрагыларатәи атәылақәа рҿы астрономиа аҿиара ду аиуит. Астрономиеи астрологиеи раԥхьаӡакәны еиҟәиҭхеит 10-тәи ашәышықәсазы аҵарауаҩ [[аль-Фараби|ал-Фараби]], итрактат «[[Трактат об астрологии (аль-Фараби)|Еҵәақәа ражәаҳәарақәа рҿы ииашоуи ииашами]]» аҟны. 9-тәи ашәышықәсазы, [[Аль-Андалус|андалусиатәи]] аҵарауаҩ [[Аббас ибн Фирнас|ибн Фирнас]] Адунеи аҿы апланетақәеи аеҵәақәеи рныҟәара аазырԥшуа амыруга аԥиҵеит.<ref>{{Статья|ссылка=http://dx.doi.org/10.2307/3101411|автор=Lynn White|заглавие=Eilmer of Malmesbury, an Eleventh Century Aviator: A Case Study of Technological Innovation, Its Context and Tradition|год=1961|издание=Technology and Culture|том=2|выпуск=2|страницы=97|issn=0040-165X|doi=10.2307/3101411}}</ref> 994 ашықәсазы, Абжьаратәи Азиатәи астроном [[Абу Махмуд аль-Худжанди|Ал-Хуџьанди]] раԥхьаӡатәи аҭӡамцтә [[секстант]] дуӡӡа ҟаиҵеит, уи [[Наклон оси вращения|Адгьыл аҵәҩан анаара]] («аеклиптика анаара») ииашаны аилкааразы иҟаҵан, 2 минуҭк заҵәык рыла агха аманы. Аҵарауаҩ [[Али ибн Ридван|Али ибн Ридуан]] 1006 шықәсазы игәеиҭаз уажәы [[SN 1006]] ҳәа изышьҭоу [[Сверхновая звезда|супериҿыцу аеҵәа]] зегь реиҳа [[Письменная история|инарҭбааны ахҳәаа]] азиуит.<ref>{{Cite web|url=http://celestialdelights.info/pub/SN1006_2.htm|title=Celestial Delights Online {{!}} Star light, star brightest|website=web.archive.org|date=2007-03-11|access-date=2024-06-08|archive-date=2007-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070311135851/http://celestialdelights.info/pub/SN1006_2.htm|url-status=bot: unknown}}</ref> [[Астрономия исламского Средневековья|Аԥсылмантә дунеи астрономиа]] 16-тәи ашәыш. Анҵәамҭанӡа аҿиара иаҿын.<ref>{{Книга|заглавие=Encyclopaedia of the history of science, technology, and medicine in non-western cultures|ссылка=https://archive.org/details/encyclopaediaofh0000unse|ответственный=Helaine Selin|год=1997|место=Dordrecht; Boston|издательство=Kluwer Academic|страниц=1117|isbn=978-0-7923-4066-9}}</ref> Убас, [[Такиюддин аш-Шами|Такиуддин аш-Шами]] 1577–80 шықәсқәа рзы иаԥиҵеит аамҭа секундла изыԥхьаӡоз амеханикатә [[астрономические часы|астрономиатә сааҭқәа]], уи 16-тәи ашәышықәсазы апрактикатә астрономиаҿы зегь реиҳа ихадоу алагала ҿыцқәа иреиуоуп, избан акәзар уаанӡатәи асааҭқәа астрономиатә хықәкқәа рыла рхархәаразы иахьынӡарыхәҭаз ииашамызт.
16-тәи ашәышықәса инаркны Европа астрономиа аҿиара иалагоит. Ахәаахәҭреи амшынныҟәареи рыҿиареи, ааглыхра ашьаҭаркреи иадҳәаланы аҭахра ҿыцқәа цәырҵуа иалагеит, урҭ адин анырра аҟынтәи аҭҵаарадырра ахақәиҭтәра иацхрааит, насгьы аартра дуқәа жәпакы ирызнанагеит.
[[Естествознание|Аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] зегьы рыҟнытә астрономиа еиҳарак [[папская курия|Римтәи акуриа]] аҿагылара ианиеит. 1822 шықәсазы ауп [[Святая инквизиция|аинквизициа]] официалла ианрылаҳәаз, уаанӡа [[Католическая церковь|акатоликтә уахәама]] иамаз агәаанагарақәа ирҿагыланы, Адгьыл аныҟәашьеи Амра амҵысреи ирызку аӡбарақәа зну ашәҟәқәа [[Рим]] ркьыԥхьра азин шрымоу. Уи ашьҭахь, 1835 шықәсазтәи [[Индекс запрещённых книг|изиным ашәҟәқәа риндекс]] анҭыҵ, [[Коперник, Николай|Коперник]], [[Кеплер, Иоганн|Кеплер]], [[Галилей, Галилео|Галилеи]] рыхьӡқәа уантәи ианыхын.<ref>Брокгаузи Ефрони рэнциклопедиатә жәар, «Индекс».</ref>
Аҭҵаарадырратә астрономиа инагӡаны иалкаахеит [[Эпоха Возрождения|Аҿыцҿиара]] аамҭазы, насгьы уи азы акыр аамҭа аҭаххеит. Аха [[телескоп|ателескоп]] аӡбара мацара ауп астрономиа иахьатәи ихьыԥшым аҭҵаарадырра аҟынӡа аҿиара алзыршаз.
Ҭоурыхла астрономиа иаҵанакуан [[Астрометрия|астрометриа]], [[Астрономическая навигация|аеҵәақәа рыла амҩақәҵара]], [[Наблюдательная астрономия|ахылаԥшратә астрономиа]], [[Календарь|амзарқәа]] рыҟаҵара, уимоу [[Астрология|астрологиагьы]]. Иахьа азанааҭтә астрономиа [[Астрофизика|астрофизика]] [[синоним|асиноним]] аҳасабала иԥхьаӡоуп.
Иахьатәи астрономиа аира иадырҳәалоит Птолемей идунеи агеоцентртә система мап ацәкра (2-тәи ашәышықәса) насгьы уи Николаи Коперник игелиоцентртә системала аԥсахра (16-тәи ашәышықәса азбжа), ажәҩантә цәеижьқәа ателескоп ахархәарала рыҭҵаара алагара(Галилеи, 18-тәи ашәыш. алагамҭа), адунеизегьтәи агравитациа азакәан аартра ([[Исаак Ньютон|Исаак Ниутон]], 17-тәи ашәышықәса анҵәамҭа). 18-19-тәи ашәышықәсақәа астрономиазы Амратә система, ҳ-Галактика, иара убас аеҵәақәа, Амра, апланетақәа, егьырҭ акосмостә цәеижьқәа рфизикатә ҟазшьақәа ирызку адыррақәа реизгара иаамҭан.
20-тәи ашәышықәсазы иҟалаз аҭҵаарадырра-техникатә револиуциа, астрономиеи, ҷыдала астрофизикеи рыҿиараҿы анырра ду анаҭеит.
Аоптикатә телескоп дуқәа рцәырҵреи, згәылҭәаара ҳараку арадиотелескопқәа раԥҵареи, системала ахылаԥшрақәеи рыбзоурала, Амра миллиардла аеҵәақәа злахәу адырган еиԥшу асистема дуӡӡа – [[Млечный Путь|агалактика]] иахәҭакны ишыҟоу аартра алнаршеит. 20-тәи ашәышықәса алагамҭазы астрономцәа игәарҭеит ари асистема миллионла иҟоу иара иеиԥшу агалактикақәа ишреиуоу.
Егьырҭ агалактикақәа раартра агалактика анҭыҵтәи астрономиа аҿиара иацхрааит. Агалактикақәа рспектрқәа рыҭҵаара [[Эдвин Хаббл|Едвин Хаббл]] илнаршеит 1929 азы «[[Закон Хаббла|агалактикақәа реиԥхьыттара]]» ҳәа изышьҭоу ацәырҵра алкаара, уи анаҩс Адунеи азеиԥш ҽырҭбаара шьаҭас иҟаҵаны аҵакы гәылыршәахеит.
Атмосфера анҭыҵтәи астрономтә гәаҭарақәа рзы аракетақәеи адгьылтә мҩанызақәеи рхархәара иахҟьаны акосмостә цәеижьқәа рыхк ҿыцқәа аартхеит: арадиогалактикақәа, аквазарқәа, апульсарқәа, арентгентә шәахәаркырақәа рхыҵхырҭақәа, уҳәа убас иҵегьы. Ишьақәыргылан аеҵәақәа револиуциа атеариеи Амратә система акосмогониеи рышьаҭақәа. 20-тәи ашәышықәсазтәи астрофизиказы еихьӡара дуны иҟалеит арелиативисттә космологиа — Адунеи аеволиуциа атеориа.
Астрономиа — иазыҟаҵам ауаа макьанагьы зҽалархәра рылшо, зхыԥхьаӡара рацәам аҭҵаарадыррақәа иреиуоуп: [[любительская астрономия|азҿлымҳаратә астрономиа]] акыр зҵазкуа астрономиатә аартрақәа жәпакы рҿы ахатә лагала ҟанаҵеит.
== Астрономиа аҭҵаарадырратә дисциплина аҳасабала аиҿартәышьа ==
[[Файл:Moon Dedal crater.jpg|мини|Амзатә астрономиа: Асахьаҿы иаагоу акратер ду [[Дедал (лунный кратер)|Дедал]] ауп, [[Аполлон-11|Аполлон 11]] аусзуҩцәа [[1969]] азы [[Амза]] ахыкәшара аамҭазы иҭырхыз. Акратер Амза иубарҭам аган агәҭа азааигәара иҟоуп, уи аикәшара 93 км иҟоуп.]]
[[Файл:grav.lens1.arp.750pix.jpg|мини|Агалактиканҭыҵтәи астрономиа: [[гравитационная линза|агравитационтә блаҷрақәа]]. Иубарҭоуп ииаҵәоу аиқәҳәалаԥшра змоу обиектқәак, урҭ иррацәоу галактикак асахьақәа роуп, афото агәҭа иазааигәоу агалактика ҩеижьқәа реизгара иахылҿиааз [[гравитационная линза|агравитациатә линза]] аеффект абзоурала иррацәоу. Аблаҷы аизакра агравитациатә ҳәааҭаӡарала иаԥҵоуп, уи алашара ашәахәақәа ареицаҟьоит, уи иахҟьаны еиҳа ихараны иҟоу аобиект асахьа аизырҳареи аицакреи ҟалоит]]
Иахьатәи астрономиа дара-дара еидҳәалоу аҟәшақәа рыла еиҟәшоуп, убри аҟнытә астрономиа аихшара ганкахьала инықәырԥшны ауп ишыҟаҵоу.
Астрономиа аҟәша хадақәа иреиуоуп:
* [[Астрометрия|Астрометриа]] – ажәҩантә лашарбагақәа рҭыԥқәеи рныҟәареи ҭнаҵаауеит. Уаанӡа астрометриа усыс инанагӡоз ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара ҭҵааны агеографиатә координатқәеи аамҭеи икылкааны рышьақәыргылара акәын (уажәы уи азы даҽа ӡбашьақәак рхы иадырхәоит). Иахьатәи астрометриа иаҵанакуеит:
** фундаменталтә астрометриа, дҵас измоу агәаҭарақәа рыла ажәҩантә цәеижьқәа ркоординатқәа рышьақәыргылара, аеҵәақәа рҭыԥқәа ркаталогқәа реиқәыршәара, астрономиатә параметрқәа рыԥхьаӡаратә ҵакқәа рышьақәыргылара — алашарбагақәа ркоординатқәа закәанеизшгәаралатәи рҽыԥсахрақәа ҳасабс ргара алзыршо ашәагаақәа;
** еиуеиԥшым акоординаттә системақәа рыла ажәҩантә цәеижьқәа рҭыԥқәеи рныҟәареи рзы аматематикатә методқәа аԥызҵо [[сферическая астрономия|асфератә астрономиа]], иара убасгьы аамҭа цацыԥхьаӡа алашарбагақәа ркоординатқәа иааиԥмырҟьаӡакәа рҽыԥсахра атеориа;
* [[Теоретическая астрономия|Атеориатә астрономиа]] ажәҩантә цәеижьқәа рорбитақәа рҭыԥқәа рҟынтәи рыԥшааразы аметодқәеи, насгьы ажәҩантә цәеижьқәа рорбитақәа рҟны еилкаау аелементқәа рыла рефемеридқәа (иубарҭоу аҭыԥқәа) рыԥхьаӡаразы аметодқәеи ҳанаҭоит ([[обратная задача|аҭактә дҵа]]).
* [[Небесная механика|Ажәҩантә механика]] адунеизегьтәи агравитациа амчқәа рнырра аҵаҟа ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара азакәанқәа ҭнаҵаауеит, ажәҩантә цәеижьқәа рмассақәеи рформақәеи, урҭ рсистемақәа рҭышәынтәалареи шьақәнаргылоит.
Абарҭ ах-ҟәшак еиҳарак астрономиа актәи адҵа рыӡбоит (ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара аҭҵаара), урҭ лассы-лассы ''аклассикатә астрономиа'' ҳәа иашьҭоуп.
* [[Астрофизика|Астрофизика]] ажәҩантә обиектқәа рышьақәгылашьеи, рфизикатә ҟазшьақәеи, рхимиатә еилазаареи ҭнаҵаауеит. Уи еиҟәшоуп: а) [[Наблюдательная астрофизика|апрактикатә (ахылаԥшратә) астрофизика]] ҳәа, зҟны астрофизикатә ҭҵаарақәа рыпрактикатә методқәеи урҭ ирышьашәало ахархәагақәеи амыругақәеи ӡбахо, хархәарагьы ахьаҭахо; б) [[Теоретическая астрофизика|атеориатә астрофизика]] ҳәа, зҟны афизика азакәанқәа рышьаҭала, игәаҭоу афизикатә цәырҵрақәа рзы аилыркаарақәа ҟаҵоу.
Астрофизика аҟәшақәа жәпакы иҷыдоу аҭҵаара аметодқәа рыла иалкаахоит
* [[Звёздная астрономия|Аеҵәатә астрономиа]] аеҵәақәа, аеҵәатә системақәа, аеҵәабжьаратәи аматериа аҭыԥҭаӡараҿы раларҵәашьеи рныҟәареи азакәанеизшәарақәа ҭнаҵаауеит, урҭ рфизикатә ҷыдарақәа ҳасаб рзуны.
* [[Космохимия|Акосмохимиа]] иҭнаҵаауеит акосмостә цәеижьқәа рхимиатә еилазаара, Адунеи аҿы ахимиатә элементқәа рырацәареи рыларҵәареи рзакәанқәа, акосмостә материа ашьақәгылараан [[атом|атомқәа]] реилаҵареи реиҭанеиааиреи амҩаԥысшьа. Зны-зынла иалыркаауеит арыдаркыратә космохимиа, арыдаркыратә еилаҳара апроцессқәеи акосмостә цәеижьқәа ризотоптә еилазаареи ҭызҵаауа. Ануклеогенез акосмохимиа аҳәаақәа ирҭагӡаны иахәаԥшӡом.
Арҭ аҩ-ҟәшак рҿы шамахамзар астрономиа аҩбатәи адҵа азҵаарақәа аӡбара рыҭахоит(ажәҩантә цәеижьқәа реиҿкаашьа).
* [[Космогония|Акосмогониа]] ажәҩантә цәеижьқәа рхылҵшьҭреи револиуциеи ирызку азҵаарақәа ҭнаҵаауеит, ҳадгьылгьы уахь иналаҵаны.
* [[Космология|Акосмологиа]] Адунеи аиҿкаареи аҿиареи рзеиԥш закәанеизшәарақәа ҭнаҵаауеит.
Ажәҩантә цәеижьхәҭақәа ирызкны еизгоу адыррақәа зегьы шьаҭас иҟаҵаны, астрономиа аҵыхәтәантәи аҩ-ҟәшак ахԥатәи уи адҵа (ажәҩантә цәеижьқәа рхылҵшьҭреи револиуциеи) рыӡбоит.
Азеиԥш астрономиа акурс аҿы еиуеиԥшым астрономиа аҟәшақәа ироуз ихадоу аметодқәеи ихадаӡоу алҵшәақәеи ирызку адыррақәа системала раарԥшра мҩаԥысуеит.
[[XX век|20-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы ишьақәгылаз ахырхарҭа ҿыцқәа иреиуоуп [[археоастрономия|археоастрономиа]], ижәытәӡатәу ауаа растрономиатә дыррақәа ҭызҵаауа, [[Адгьыл]] [[прецессия|апрецессиа]] ацәырҵра ашьаҭала ажәытә ргыларақәа ррыцхәыркраҿы ацхыраара ҟазҵо.
=== Аеҵәатә астрономиа ===
[[Файл:Ant Nebula.jpg|мини|Апланетатә наҟәра [[туманность Муравей|Ашышкамс]] - Mz3. Иԥсуа агәҭантәи аеҵәа аҟынтәи арчы аҭыҵра асимметриа амоуп, иаабац атҟәацрақәа рҟынтәи еилаҩынтуа ацҟьарақәа иреиԥшымкәа]]
[[Звезда|Аеҵәақәеи]] [[Звёздная эволюция|аеҵәақәа револиуциеи]] рыҭҵаара [[Вселенная|Адунеи]] аилкаараҿы хадара злоу аҵак ду амоуп. Астрономцәа аеҵәақәа ҭырҵаауеит ахылаԥшрақәагьы, атеориатә модельқәагьы рыцхыраарала, уажәы акомпиутертә ԥхьаӡаратә шьақәыргылашьагьы рхы иархәаны.
[[Формирование звезды|Аеҵәақәа рышьақәгылара]] асабарчытә [[Туманность|наҟәырақәа]] рҟны имҩаԥысуеит.<ref>{{Акьыԥхьра|1=книга|часть=Звездообразование|часть ответственный=[[Марочник, Леонид Самойлович|Марочник Л. С.]]|заглавие=Физика космоса: Маленькая энциклопедия|год=1986|ответственный=Редкол.: [[Сюняев, Рашид Алиевич|Р. А. Сюняев]] (Гл. ред.) и др|издание=2-е изд|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|тираж=70000|страницы=262—267|страниц=783|ссылка=http://www.astronet.ru/db/FK86/|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1188771|архив дата=2022-04-01|архив=https://web.archive.org/web/20220401053637/http://www.astronet.ru/db/FK86/}}</ref> Иахьынӡахәҭоу еиларӷәӷәоу анаҟәрақәа рҭыԥқәа агравитациа амчала аҽеилацалара рылшоит, абри аҭагылазаашьаҿы иоужьхо амчхара абзоурала аҽырԥхо. Аҳауаҟәандара иахьынӡаҭаху ианшлакь, [[Протозвезда|апротоеҵәа]] агәыцә аҟны [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциақәа]] ирылагоит, нас уи еҵәахоит.
[[водород|Аӡрии]] [[гелий|агелии]] раҵкыс ихьанҭоу аелементқәа шамахак зегьы аеҵәақәа рҿы [[Нуклеосинтез|ишьақәгылоит]].
== Астрономиа иҭнаҵаауа амаҭәари адҵақәеи ==
* [[Астрометрия|Астрометриа]]
** [[Созвездие|Аеҵәаџьаақәа]]
** [[Небесная сфера|Ажәҩантә сфера]]
** [[Системы небесных координат|Ажәҩантә координаттә системақәа]]
** [[Аамҭа|Аамҭа]]
* [[Небесная механика|Ажәҩантә механика]]
* [[Астрофизика]]
** [[Звёздная эволюция|Аеҵәақәа револиуциа]]
** [[Нейтронная звезда|Анеитронтә еҵәақәеи]] [[Чёрная дыра|акылҳара еиқәаҵәақәеи]]
** [[Астрофизическая гидродинамика|Астрофизикатә гидродинамика]]
* [[Галактика|Агалактикақәа]]
** [[Млечный Путь|Ауасарымҩа]]
** [[Строение галактик|Агалактикақәа рышьақәгылашьа]]
** [[Эволюция галактик|Агалактикақәа револиуциа]]
** [[Активные ядра галактик|Агалактикақәа аус зуа ргәыцәқәа]]
* [[Космология|Акосмологиа]]
** [[Красное смещение|Аиҭасра ҟаԥшь]]
** [[Реликтовое излучение|Ареликттә радиациа]]
** [[Большой взрыв|Атҟәацра ду атеориа]]
** [[Скрытая масса|Аматериа лашьца]]
** [[Тёмная энергия|Аенергиа лашьца]]
* [[Планетология|Апланетологиа]]
[[Файл:20m radio telescope Ny-Ålesund.jpg|мини|[[Радиотелескоп|Арадиотелескопқәа]] [[астроном|астрономцәа]] рхы иадырхәо еиуеиԥшым [[Астрономические инструменты|аинструментқәа]] иреиуоуп.]]
Астрономиа адҵа хадақәа иреиуоуп:<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
# Иубарҭоу, насгьы [[Астрономический объект|ажәҩантә цәеижьқәа]] акосмос аҿы иахьыҟаҵәҟьоу аҭыԥқәа, урҭ рныҟәарақәа рыҭҵаара, урҭ ршәага-загақәеи рформақәеи реилкаара.
# Ажәҩантә цәеижьқәа реилазаашьа аҭҵаара, урҭ рҟны иҟоу амаҭәашьарқәа [[химия|рхимиатә]] еилазаареи [[физика|рфизикатә]] ҟазшьақәеи (аилацалара, аҟәандара, уҳәа убас иҵегьы) рыҭҵаара.
# Хазы игоу ажәҩантә цәеижьқәеи урҭ еиҿыркаауа асистемақәеи рхылҵшьҭреи рыҿиареи ирызку азҵаарақәа рыӡбара.
# [[Вселенная|Адунеи]] реиҳа изеиԥштәу аҟазшьақәа рыҭҵаара, [[Вселенная|Адунеи]] иубарҭоу ахәҭа - [[Метагалактика|Аметагалактика]] атеориа ашьақәыргылара.
Абарҭ азҵаарақәа рыӡбаразы иаҭахуп аус зуа аҭҵааратә методқәа раԥҵара — атеориатәқәа реиԥш, апрактикатәқәагьы. Актәи адҵа нагӡахоит ажәытәӡатәи аамҭақәа рзы излагахьаз кыраамҭатәи ахылаԥшрақәа рыла, насгьы 300 шықәса раахыс еицырдыруа [[механика|амеханика]] азакәанқәа рышьаҭала. Убри аҟнытә, астрономиа ари аганахьала ҳара иҳамоуп зегь реиҳа ибеиоу адыррақәа, ҷыдала [[Адгьыл]] иазааигәоу ажәҩантә цәеижьқәа рзы: [[Амза]], [[Амра]], [[планета|апланетақәа]], [[астероид|астероидқәа]], уҳәа убас иҵегьы.
Аҩбатәи адҵа анагӡара алыршахеит аспектралтә анализи [[фотография|афотоҭыхреи]] рцәырҵра абзоурала. Ажәҩантә цәеижьхәҭақәа рфизикатә ҟазшьақәа рыҭҵаара иалагеит [[XIX век|19-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы, хадара злоу апроблемақәа — аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы.
Ахԥатәи адҵазы иаҭахуп иубарҭоу аматериал аизгара. Уажәтәи аамҭазы, арҭ реиԥш иҟоу адыррақәа макьана иазхом ажәҩантә цәеижьқәеи урҭ рсистемақәеи рхылҵшьҭреи рыҿиареи апроцесс ииашаны ахҳәаа азыҟаҵаразы. Убри аҟнытә, ари ахырхарҭала иҟоу адыррақәа азеиԥш хшыҩзышьҭрақәеи, цәгьам-бзиам аиаша еиԥшу агипотезақәеи рыла иԥкуп.
Аԥшьбатәи адҵа зегь реиҳа зымҽхак дуу, насгьы зегь реиҳа иуадаҩу ауп. Апрактика ишаҳнарбо ала иҟоу афизикатә теориақәа ари апроблема аӡбаразы иазхаӡом. Иаҭахуп еиҳа изеиԥштәхоу афизикатә теориа аԥҵара, [[вещество|аматериа]] аҭагылазаашьеи афизикатә процессқәеи рыхцәажәара зылшо, [[плотность|аиҵаӷәӷәара]], [[температура|аҳауаҟәандара]], [[давление|ақәыӷәӷәара]] иреиҳаӡоу арбагақәа раан. Ари азҵаара аӡбаразы [[Вселенная|Адунеи]] ахәҭақәа рҟынтәи ахылаԥшратә дыррақәа хымԥадатәуп, миллиардла алашара шықәсақәа зыбжьоу аҭыԥқәа рҿы иҟоу. Иахьатәи атехникатә лшарақәа арҭ аганқәа хәҭа-хәҭала рыҭҵаара алдыршом. Ус ишыҟоугьы, ари адҵа уажәы зегь реиҳа ихадоуп, насгьы, [[Урыстәыла|Урыстәылагьы]] уахь иналаҵаны, еиуеиԥшым атәылақәа рҿы астрономцәа қәҿиарала аӡбара иаҿуп.
Астрономиаҿы, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿеиԥш, [[Нерешённые проблемы астрономии|иӡбам апроблемақәа]] рацәоуп.
== Астрономиатә мыругақәа ==
{{Main|Астрономиатә мыругақәа}}
* [[телескоп|Ателескопқәеи]] егьырҭ ахархәагақәеи зцу [[Астрономическая обсерватория|астрономиатә обсерваториеқәа]]
* [[Спектрограф|Аспектрограф]]
* [[Астрономический бинокль|Абинокль]]
* [[Радиотелескоп|Арадиотелескоп]]
== Ахылаԥшрақәеи астрономиа ахкқәеи ==
[[Файл:Observable_Universe_Russian_Annotations.png|мини|Иаабарҭоу Адунеи иазку агәаанагара, еиуеиԥшым [[телескоп|ателескопқәа]] рҟынтәи асахьақәа назлоу.]]
20-тәи ашәышықәсазы астрономиа ихадоу ҩ-ҟәшакны еиҟәшахеит:
# ахылаԥшратә астрономиа — ажәҩантә цәеижьқәа ирызку ахылаԥшратә дыррақәа раиура, анаҩс анализ ззухо;
# атеориатә астрономиа — астрономиатә обиектқәеи ацәырҵрақәеи ахҳәаа рзыҟазаразы амодельқәа (аналитикатәи, мамзаргьы акомпиутертәи) раԥҵара иазырхоуп.
Абарҭ аҩ-махәҭак дара-дара хеибарҭәаауеит: атеориатә астрономиа ахылаԥшратә лҵшәақәа рзы аилыркаарақәа ирышьҭоуп, ахылаԥшратә астрономиа атеориатә лкаақәеи агипотезақәеи рзы аматериал алҵуеит, насгьы урҭ ргәаҭара алнаршоит.
Астрономиатә хылаԥшрақәа реиҳарак — иубартә иҟоу алашареи егьырҭ афымцамҳалдызтә шәахәаркрақәеи рҭаҩреи анализ рыҭареи ауп иаҵанакуа. Астрономиатә хылаԥшрақәа еиҩшазар ҟалоит ашәара-зарақәа ахьымҩаԥысуа афымцамҳалдызтә спектр аҭыԥ ала.<ref>{{cite web|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|title=Electromagnetic Spectrum|publisher=NASA|lang=en|access-date=2006-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20060905131651/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|archive-date=2006-09-05}}</ref> Аспектр ахәҭақәак Адгьыл аҟынтәи иубар алшоит (даҽакала иуҳәозар, уи ахҟьа аҟынтәи), егьырҭ ахылаԥшрақәа мҩаԥысуеит аҳаракыра дуӡӡақәа рҿы, мамзаргьы акосмос аҿы мацара (Адгьыл иакәшо акосмостә ӷбақәа рҿы). Арҭ аҭҵааратә гәыԥқәа ирызку адыррақәа ҵаҟа иаагоуп.
=== Аоптикатә астрономиа ===
{{Main|Аоптикатә астрономиа}}
Аоптикатә астрономиа (иубарҭоу алашара астрономиа ҳәагьы иашьҭоуп) — зегь реиҳа ижәытәӡоу акосмос аҭҵааратә формоуп. Актәи, ахылаԥшрақәа напыла иҭырхуан. 19-тәи ашәышықәса анҵәамҭази, 20-тәи ашәышықәса аиҳараки аҭҵаарақәа афотосахьақәа рыла имҩаԥысуан.<ref name="moore1997">{{книга|заглавие=Philip's Atlas of the Universe|год=1997|издательство=George Philis Limited|место=Great Britain|isbn=0-540-07465-9|язык=en|автор=Moore, P.}}</ref> Уажәы асахьақәа роууеит ацифратә детекторқәа рыла, ҷыдала [[прибор с зарядовой связью|аиҵаҵаратә еидҳәалара змоу амыругақәа]] (ПЗС) рышьаҭаҿы иаԥҵоу адетекторқәа рыла. Иубарҭоу алашара 4000 Ǻ инаркны 7000 Ǻ рҟынӡа (400–700 нанометр) рҟынӡа инаӡоит, аха ари адиапазон аҿы ахархәара змоу амыруга ааигәатәи ультрафиолеттәи аинфраҟаԥшьтәи адиапазонқәа рыхәаԥшра алнаршоит.<ref name="moore1997"/>
=== Аинфраҟаԥшьтә астрономиа ===
{{Main|Аинфраҟаԥшьтә астрономиа}}
[[Файл:Herschel Space Observatory.jpg|мини|Аинфраҟаԥшьтә космостә телескоп «[[Гершель (космическая обсерватория)|Гершель]]»]]
Аинфраҟаԥшьтә астрономиа ажәҩантә цәеижьқәа рҟынтәи аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵрақәа рҭаҩреи анализ рзуреи иазкуп. Уи ацәқәырԥа аура иубаратәы иҟоу алашара ацәқәырԥа аура иазааигәоуп, аха аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵра ӷәӷәала атмосфера илбаанадоит, насгьы Адгьыл атмосферагьы ӷәӷәала ари адиапазон аҿы ишәахәахылҵуеит.<ref>{{cite news|author=Staff|date=2003-09-11|title=Why infrared astronomy is a hot topic|publisher=ESA|url=http://www.esa.int/esaCP/SEMX9PZO4HD_FeatureWeek_0.html|access-date=2008-08-11|lang=en}}</ref> Убри аҟнытә, аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵра аҭҵааразы аобсерваториақәа иҳараку, насгьы иҩарроу аҭыԥқәа рҿы, мамзаргьы акосмос аҿы иҟазароуп. Аинфраҟаԥшьтә спектр иубарҭоу алашара ашәахәахылҵразы мыцхәы ихьшәашәоу аобиектқәа рыҭҵаараҿы ихәарҭоуп (иаҳҳәап, аеҵәақәа ирыкәшо асабарчытә дарганқәеи апланетақәеи). Аинфраҟаԥшьтә шәахәақәа иубаратәы иҟоу алашара лбааздо асаба ԥсҭҳәақәа ирылсны ацара рылшоит, уи амолекулатә ԥсҭҳәақәеи агалактика агәыцәқәеи рҿы аеҵәа қәыԥшқәа рбара алнаршоит, [[Галактический центр|ҳгалактика агәы]] азааигәара иҟоу аеҵәақәагьы уахь иналаҵаны. Молекулақәак аинфраҟаԥштә диапазон аҟны ӷәӷәала ишәахәаркуп, уи астрономиатә обиектқәа рхимиатә еилазаара аҭҵаара алнаршоит (иаҳҳәап, акометақәа рҿы аӡы аԥшаара).<ref>{{cite news|title=Infrared Spectroscopy – An Overview|publisher=NASA/IPAC|url=http://www.ipac.caltech.edu/Outreach/Edu/Spectra/irspec.html|access-date=2008-08-11|lang=en}}</ref>
=== Аультрафиолеттә астрономиа ===
{{Main|Аультрафиолеттә астрономиа}}
Аультрафиолеттә астрономиа ацәқәырԥақәа рыҩаӡара 100 инаркны 3200 Å рҟынӡа (10–320 нанометр) иҟоу рҟны аус амоуп. Абарҭ ацәқәырԥақәа рыҩаӡарақәа рҿы иҟоу алашара Адгьыл атмосфера илбаанадоит, убри аҟнытә ари адиапазон аҭҵаарақәа мҩаԥысуеит атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҟынтәи ма акосмос аҟынтәи. Аультрафиолеттә астрономиа еиҳа ианаалоит аеҵәа цақәа рыҭҵааразы (О, В аклассқәа), избан акәзар ашәахәахылҵрақәа реиҳарак ари адиапазон аҿы имҩаԥысуеит. Арахь иаҵанакуеит егьырҭ агалактикақәеи апланетартә наҟәрақәеи рҿы иҟоу аеҵәа жәҩангәыԥшшәылақәеи, [[Сверхновая звезда|ихыхьҿыцу ацәынхақәеи]], зыԥсы ҭоу агалактикатә гәыцәқәеи рыҭҵаара. Аха, аультрафиолеттә шәахәахылҵра аеҵәабжьаратәи асаба мариала илбаанадоит, убри аҟнытә ашәарақәа рымҩаԥгараан уи аҟны арҽеирақәа алагалалатәуп.<ref name="cox2000"/>
=== Арадиоастрономиа ===
{{Main|Арадиоастрономиа}}
[[Файл:USA.NM.VeryLargeArray.02.jpg|мини|Сирокко, Ниу-Мексико, Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны [[Very Large Array|арадиотелескопқәа реизга дуӡӡа]]]]
Арадиоастрономиа – миллиметрк еиҳаны ацәқәырԥақәа рыҩаӡара змоу ашәахәахылҵрақәа рыҭҵаара ауп.<ref name="cox2000"/> Арадиоастрономиа егьырҭ астрономтә хылаԥшрақәа реиҳарак иреиԥшым, избан акәзар иҭҵаахо арадиоцәқәырԥақәа хаз-хазы афотонқәа реиԥш акәымкәа, ацәқәырԥақәа реиԥш рыхәаԥшра ауеит. Абасала, арадио цәқәырԥа амплитуда еиԥш, афазагьы шәазар ауеит, ацәқәырԥа кьаҿқәа рзы уи аҟаҵара уамак имариам.<ref name="cox2000"/>
Арадио цәқәырԥақәак астрономтә обиектқәа рҟынтәи аԥхарратә шәахәахылҵра еиԥш ишҭыҵуагьы, Адгьыл аҟынтәи иаҳбо арадиошәахәахылҵрақәа реиҳарак шьҭрала синхротронтә шәахәахылҵрақәоуп, урҭ ҟалоит аелеқтронқәа амҳалдызтә ҭыԥҭаӡараҿы ианныҟәо.<ref name="cox2000"/> Уи адагьы, аспектртә цәаҳәақәак аеҵәабжьаратәи арчы иахылҿиаауеит, иаҳҳәап, 21 см аура змоу инеитралтәу аӡри аспектртә цәаҳәа.<ref name="cox2000"/>
Арадиодиапазон аҿы акосмостә обиектқәа рыхкырацәара убарҭоуп, иаҳҳәап [[Сверхновая звезда|асуперҿыц еҵәақәа]], аеҵәабжьаратәи арчы, апульсарқәа, [[активные ядра галактик|зыԥсы ҭоу галактикатә гәыцәқәа]].<ref name="cox2000"/>
=== Арентгентә астрономиа ===
{{Main|Арентгентә астрономиа}}
Рентгентә астрономиа арентгентә диапазон аҿы иҟоу астрономиатә обиектқәа ҭнаҵаауеит. Абжьааԥны аобиектқәа арентгентә шәахәахылҵра рхылҵуеит абарҭ рыбзоурала:
* [[синхротронное излучение|синхротронтә механизм]] (амагниттә ҭыԥҭаӡарақәа рҟны еиҭаҵуа арелативисттә електронқәа)
* [[тепловое излучение|Аԥхарратә шәахәахылҵра]] арчы ахҟьа ҵаӷақәа рҟынтәи иаауа, абарҭ арбагақәа иреиҳаны иршу 10<sup>7</sup> К (10 миллион Кельвин — [[тормозное излучение|аанҿасратә шәахәахылҵра]] ҳәа изышьҭоу);
* 10<sup>7</sup> К еиҳаны ирԥхо арчытә цәеижь дуқәа рыԥхарратә шәахәахылҵра (ацәеижь еиқәа радиациа ҳәа изышьҭоу).<ref name="cox2000"/>
Арентгентә әшахәахылҵра Адгьыл атмосфера иахьылбаанадо азы, рентгентә хылаԥшрақәа еиҳарак имҩаԥысуеит аорбиталтә станциақәа, аракетақәа, ма акосмостә ӷбақәа рҟынтәи. Акосмос аҿы иҟоу еицырдыруа арентгентә хыҵхырҭақәа рахь иаҵанакуеит: иҩбоу арентгентә еҵәақәа, апульсарқәа, ахыхьҿыцқәа рыԥрцәынхақәа, аеллиптикатә галактикақәа, агалактикақәа реилазаарақәа, иара убас [[активные ядра галактик|агалактика зыԥсы ҭоу агәыцәқәа]].<ref name="cox2000"/>
=== Агамма-астрономиа ===
{{Main|Агамма- астрономиа}}
Агамма-астрономииа — астрономтә обиектқәа рҟынтәи икьаҿӡоу ацәқәырԥа змоу ашәахәахылҵрақәа рыҭҵаара ауп. Агамма-шәахәақәа ишиашоу рыцклаԥшра ҟалоит ([[Телескоп Комптон|Комптонтәи Ателескоп]] еиԥш иҟоу амҩанызақәа ирҩызоу рыла) мамзаргьы ишиашам ([[атмосферные телескопы Черенкова|Черенков татмосфератә ателескопқәа]] ҳәа изышьҭоу иҷыдоу ателескопқәа рыла). Арҭ ателескопқәа Комптон иеффект, иара убас Черенков ирадиациа реиԥш иҟоу еиуеиԥшым афизикатә процессқәа ирыхҟьаны агамма-шәахәақәа Адгьыл атмосфера ианылбаанадо иҟало иубарҭо алашара ацәырҟьарақәа рыԥшаауеит.<ref name="spectrum">{{cite web|url=http://www.pparc.ac.uk/frontiers/latest/feature.asp?article=14F1&style=feature|title=The electromagnetic spectrum|author=|first=Margaret J.|last=Penston|website=|date=2002-08-14|publisher=Particle Physics and Astronomy Research Council|lang=en|access-date=2006-08-17}}</ref>
Агамма-лашарақәа рхыҵхырҭақәа реиҳарак [[гамма-всплеск|агамма-хәыҷҟьарақәа]] роуп, урҭ агамма-шәахәақәа миллисекундқәаки зықь секундки рыбжьара ирхылҵуеит. Агамма-шәахәахылҵрақәа рхыҵхырҭақәа рҟынтәи 10% мацара роуп кыраамҭа зыԥсы ҭоу. Урҭ, рахьтә, апульсарқәа, анеитронтә еҵәақәа, насгьы активтә галактикатә гәыцәқәа рҿы иҟоу акылҳара еиқәахьы зхы хоу.<ref name="cox2000"/>
=== Астрономиа афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра иадҳәалам ===
Адгьыл аҟынтәи афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра мацара акәымкәа, егьырҭ ашәахәахылҵра ахкқәагьы убаратәы иҟоуп.
[[нейтринная астрономия|Анеитринтә астрономиа]]ҿы, иҷыдоу адгьылҵаҟатәи аобиектқәаа, иаҳҳәап, SAGE, GALLEX, Камиока II/III реиԥш иҟоу рхы иадырхәоит анеитрино арԥшааразы. Арҭ анеитриноқәа еиҳарак [[Амра]] аҟынтә иаауеит, аха иара убасгьы ахыхьҿыцтәи аеҵәақәа рҟынтәгьы.<ref name="cox2000"/><ref>{{книга
|год=1990
|заглавие=Cosmic Rays and Particle Physics
|ссылка=https://archive.org/details/cosmicrayspartic00gais
|страницы=[https://archive.org/details/cosmicrayspartic00gais/page/n9 1]—2
|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]
|isbn=0-521-33931-6
|ref=Gaisser
|язык=en
|автор=Gaisser, Thomas K.
}}</ref> Уи адагьы, ҳаамҭазтәи аобсерваториақәа акосмостә шәахәақәа рыԥшаара рылшоит, избанзар урҭ амчхара дуӡӡа змоу хәҭаҷқәоуп, урҭ Адгьыл атмосфера ианалало аҩбатәи хәҭаҷқәа ркаскадқәа ҟарҵоит. Уи адагьы, ԥхьаҟатәи анеитрино детекторқәак акосмостә шәахәақәа Адгьыл атмосфера ианақәшәо ииз ахәҭаҷқәа ишиашоу ирнырлоит.<ref name="cox2000"/>
Астрономиа аметодқәа рҿы хырхарҭа ҿыцны иҟалар алшоит [[гравитационно-волновая астрономия|агравитационтә цәқәырԥақәа растрономиа]], уи агравитациатә цәқәырԥақәа рыԥшаагақәа рхархәара иазырхоуп еизаку аобиектқәа рыцклаԥшразы. Обсерваториақәак уажәнатәгьы иргылоуп, иаҳҳәап, [[LIGO]] агравитациатә обсерваториа алазертә интерферометр. Агравитациатә цәқәырԥақәа раԥхьаӡа акәны 2015 шықәсазы [[открытие гравитационных волн|игәаҭан]].<ref>{{cite web|url=https://www.europhysicsnews.org/articles/epn/abs/2003/02/epn03208/epn03208.html|title=Opening new windows in observing the Universe|author=Tammann, G. A.; Thielemann, F. K.; Trautmann, D.|website=EDP Sciences|date=2008-10-01|publisher=Europhysics News|lang=en|access-date=2010-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180306025006/https://www.europhysicsnews.org/articles/epn/abs/2003/02/epn03208/epn03208.html|archive-date=2018-03-06|url-status=live}}</ref>
Апланетартә астрономиа адгьыл аҟынтәи ажәҩантә цәеижьқәа рхылаԥшра мацара акәӡам изызку, аха урҭ ишиашоу рыҭҵаарагьы акосмостә ӷбақәа рыла, Адгьыл ахь аматериа агәаҭақәа аазгазгьы уахь иналаҵаны. Уи инаваргыланы, амыругақәа рацәаны еиуеиԥшым ажәабжь еизыргоит аорбитаҿы ма ажәҩантә ԥсыбаҩқәа рыхҟбаҿы, насгьы џьоукы уа еиуеиԥшым аԥышәарақәа мҩаԥыргоит.
=== Астрометриеи ажәҩантә механикеи ===
{{Main|Астрометриа|Ажәҩантә механика}}
Астрометриа зегь реиҳа ижәытәӡоу астрономиа аҟәша хәыҷқәа иреиуоуп. Иара ажәҩантә обиектқәа рҭыԥқәа ашәоит. Амра, Амза, апланетақәа, аеҵәақәа ахьыҟоу азы икылкаау адыррақәа зны анавигациаҿы даараӡа аҵак ду рыман.
Апланетақәа рҭыԥқәа гәцаракрала ршәара агравитациатә еилахәарақәа иҵауланы реилкаара иазнанагеит, уи абзоурала урҭ ԥасатәи рҭыԥқәа рыԥхьаӡара, насгьы ԥхьаҟа иныркылараны иҟоу аҭыԥқәагьы ииашаны разԥхьагәаҭара алнаршеит. Ари аҟәша ажәҩантә механика ҳәа иашьҭоуп. Уажәы Адгьыл азааигәара иҟоу аобъектқәа рышьклаԥшра урҭ рзааигәахара азԥхьагәаҭара алнаршоит, иара убасгьы еиуеиԥшым аобъектқәа Адгьыл иагәыдлар шалшо аилкаарагьы.<ref>{{cite web|url=http://www.du.edu/~jcalvert/phys/orbits.htm|title=Celestial Mechanics|author=|first=James B.|last=Calvert|website=|date=2003-03-28|publisher=University of Denver|lang=en|access-date=2006-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20060907120741/http://www.du.edu/~jcalvert/phys/orbits.htm|archive-date=2006-09-07}}</ref>
Иааигәоу аеҵәақәа рпараллаксқәа ршәара — шьаҭоуп акосмос ҵаулаҿы абжьаӡара аилкаареи Адунеи амасштаб ашәареи рзы. Урҭ ашәарақәа ирхароу аеҵәақәа рҟазшьақәа рдырразы ашьаҭа рзаԥырҵеит; рҟазшьақәа ааигәа иҟоу аеҵәақәа ирыҿурԥшыр ауеит. Ажәҩантә цәеижьқәа ршәахәатә ццакырақәеи рхатә ныҟәарақәеи ршәара ҳгалактикаҿы иҟоу арҭ асистемақәа ркинематика аҭҵаара алнаршоит. Астрометриатә ҭҵаарақәа рхы иадырхәар рылшоит агалактикаҿы аматериа лашьца аларҵәара ашәаразы.<ref>{{cite web|url=http://www.astro.virginia.edu/~rjp0i/museum/engines.html|title=Hall of Precision Astrometry|author=|website=|date=|publisher=University of Virginia Department of Astronomy|lang=en|access-date=2006-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20060826104509/http://www.astro.virginia.edu/~rjp0i/museum/engines.html|archive-date=2006-08-26}}</ref>
1990-тәи ашықәсқәа рзы, аеҵәақәа реиҭаԥарақәа ршәара иазку астрометриатә методқәа рхы иадырхәеит [[Экзопланета|амра анҭыҵтәи апланета дуқәа]] рыԥшааразы (агәыларатәи аеҵәақәа рорбитаҿы иҟоу апланетақәа).<ref name="Wolszczan">{{статья |заглавие=A planetary system around the millisecond pulsar PSR1257+12 |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1992-01-09_355_6356/page/144 |издание=Nature |том=355 |номер=6356 |страницы=145—147 |doi=10.1038/355145a0 |ref=Wolszczan |bibcode=1992Natur.355..145W |язык=en |тип=journal |автор=Wolszczan, A.; Frail, D. A. |год=1992 |issn=0028-0836}}</ref>
=== Атмосфера анҭыҵтәи астрономиа ===
{{Main|Астрономиатә обсерваториа}}
[[Космическая техника|Акосмостә техника]] ахархәарала аҭҵаарақәа ажәҩантә цәеижьқәеи акосмостә еилазаареи рыҭҵааратә методқәа рхыԥхьаӡараҿы иҷыдоу аҭыԥ ааныркылоит. Уи ашьаҭа кын 1957 шықәсазы, СССР, раԥхьаӡатәи иԥсабаратәым Адгьыл амҩаныза адәықәҵарала.
Акосмостә ӷбақәа ирыбзоураны афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра ацәқәырԥақәа роурақәа рдиапозонқәа зегьы рҿы аҭҵаарақәа рымҩаԥгара алыршахеит. Убри аҟнытә, ҳаамҭазтәи астрономиа лассы-лассы ацәқәырԥақәа зегьы рыла иҟоу астрономиа ҳәа иашьҭоуп.
Атмосфера анҭыҵтәи ахылаԥшрақәа ирыбзоураны адгьыл атмосфера илбаанадо ма акырӡа иаԥсахуа ашәахәахылҵрақәа акосмос аҿы рыдкылара алыршахоит: ацәқәырԥақәа роурақәак ррадиошәахәахылҵрақәа Адгьыл аҟынӡа изынаӡаӡом, иара убас Амреи егьырҭ ацәеижьқәеи ркорпускулиартә хәахәахылҵрақәагьы. Уаанӡа иузыҟамҵоз аеҵәақәеи анаҟәрақәеи, апланетабжьаратәи, аеҵәабжьаратәи аҵакыреи рҟынтәи иаауа ашәахәахылҵрақәа рыхкқәа рыҭҵаара Адунеи афизикатә процессқәа рзы иҳамоу адыррақәа акырӡа иарбеиеит. Убас, уаанӡа иаҳзымдыруаз арентгентә шәахәахылҵрақәа рхыҵхырҭақәа — арентгентә апульсарқәа аартын. Ҳара иаҳцәыхароу ацәеижьқәеи урҭ рсистемақәеи рҟазшьа иазку адыррақәа рацәаны иҳауит еиуеиԥшым акосмостә ӷбақәа рҿы иқәыргылоу [[спектрограф|аспектрографқәа]] рыла имҩаԥгаз аҭҵаарақәа рыла.
=== Аканалрацәатә астрономиа ===
{{Main|Аканалрацәатә астрономиа}}
Аканалрацәатәи астрономиа ахархәара анаҭоит афымцамҳалдызтә шәахәахылҵрақәеи, агравитациатә цәқәырԥақәеи, имариаӡоу хәҭаҷқәеи еицырзеиԥшу космостә обиектк ма цәырҵрак аамҭакала иаднакылоит, уи аҭҵааразы.
=== Атеориатә астрономиа ===
Атеориатә астрономцәа хкы рацәала рхы иадырхәоит амыругақәа, аналитикатә модельқәа зҵазкуа (аеҵәақәа рҟазшьа азааигәатәразы аполитропқәа реиԥш) насгьы ахыԥхьаӡаратә модельҟаҵара. Арҭ аметодқәа рыцыԥхьаӡа рхатә ԥыжәарақәа рымоуп. Апроцесс аналитикатә амодель акы(изакәызаалак) зыҟало аҵакы еиҳа еиӷьны аилкаара алнаршоит, избан уи зыҟало. Ахыԥхьаӡаратә модельқәа иаадырԥшуеит даҽакала иубарҭамхар алшоз ацәырҵрақәеи аеффектқәеи рыҟазаара.<ref>{{Статья|автор = {{nobr|Roth H.}} |заглавие = A Slowly Contracting or Expanding Fluid Sphere and its Stability |издание = Physical Review |volume = 39, Is. 3 |pages = 525–529 |год = 1932 |doi = 10.1103/PhysRev.39.525 |bibcode = 1932PhRv...39..525R}}</ref><ref>{{Книга |автор = {{nobr|Eddington A.S.}} |заглавие = Internal Constitution of the Stars |издательство = Cambridge University Press |год = 1988 |allpages = 407 |ссылка = https://books.google.ru/books?id=K_cYRYZCjNAC&printsec=frontcover&dq |isbn = 978-0-521-33708-3 |серия = Cambridge Science Classics |archive-date = 2015-02-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150217152943/https://books.google.ru/books?id=K_cYRYZCjNAC&printsec=frontcover&dq#v=onepage&q&f=false }}</ref>
Астрономиа атеоретикцәа рҽазыршәоит атеориатә модельқәа раԥҵара, насгьы урҭ рыҭҵаарақәа рҟны амодельҟаҵарақәа рылҵшәақәа реилкаара. Уи ахәаԥшҩцәа ирылнаршоит амодель шьақәзыргыло адыррақәа рыԥшаара, еиуеиԥшым ихеибарҭәаауа ма еиҿагыло амоделқәа рыбжьара алхраҿы ирыцхраауа. Атеоретикцәа иара убасгьы аекспериментқәа мҩаԥыргоит амодель аԥҵара ма ахаҿраԥсахраҿы, арбага ҿыцқәа ҳасаб рзуны. Аиқәымшәара аныҟоу, зеиԥш ӡбашьас иҟоуп амодель аҿы аиҭакрақәа маҷӡаны аҟаҵарала алҵшәа арҽеира аҽазышәара. Зны-зынла, аамҭа цацыԥхьаӡа, еиқәымшәо, еиҿагыло адыррақәа рацәаны иҟазар, уи амодель зынӡагьы мап ацәкызар алшоит.
Атеориатә астрономцәа изҭырҵаауа атемақәа иреиуоуп: аеҵәақәа рдинамикеи агалактикақәа револиуциеи, Адунеи амасштаб ду аилазаашьа, акосмостә шәахәақәа рхылҵшьҭра, агравитациеи афизикатә космологиеи, ҷыдала арахәыцқәа ркосмологиеи имариаӡоу ахәҭаҷқәа растрофизикеи. [[общая теория относительности|Азыҟазаара атеориа]] акырӡа аҵанакуеит афизикатә цәырҵрақәа рҿы ззын агравитациа акыр зҵазкуа аус нанагӡо амасштаб дуқәа змоу аилазаашьақәа рыҭҵааразы. Уи акылҳара еиқәеи агравитациатә цәқәырԥақәеи рыҭҵаара шьаҭас иамоуп. Астрономиаҿы инарҭбааны ирыдыркылаз, иҭҵаау атеориақәеи амодельқәеи уажәы [[модель Лямбда-CDM|Лиамбда-СДМ амодель]] иаҵанакуа — Атҟәацра Ду, акосмос аиҵыҵра, [[тёмная материя|аматериа лашьца]], иара убас ишьаҭаркыгоу физикатә теориақәа.
=== Азҿлымҳаратә астрономиа ===
{{Main|Азҿлымҳаратә астрономиа}}
Астрономиа — азҿлымҳаҩцәа рлагала акапан ахьамоу аҭҵаарадыррақәа иреиуоуп.<ref>{{статья
|заглавие=Amateur Science—Strong Tradition, Bright Future
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1999-04-02_284_5411/page/54
|издание=Science
|том=284
|номер=5411
|страницы=55—56
|doi=10.1126/science.284.5411.55
|цитата=Astronomy has traditionally been among the most fertile fields for serious amateurs [...]
|bibcode=1999Sci...284...55M
|язык=en
|автор=Mims III, Forrest M.
|год=1999
}}</ref> Азҿлымҳаратә хылаԥшрақәа зегьы рхыԥхьаӡара еиҳауп апрофессионалтә хылаԥшрақәа раасҭа, аха азҿлымҳараҩцәа ртехникатә лшарақәа акырӡа еиҵоуп. Зны-зынла дара рхала рхазы амыругаеизга дыргылоит. Насгьы, аҵарауаа реиҳараҩык абри аилазаара ауп изылҵыз. Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа рзы ихадароу ахылаԥшратә обиектқәа рахь иаҵанакуеит Амза, апланетақәа, аеҵәақәа, акометақәа, аметеортә қәаршҩы, еиуеиԥшым иҵаулоу акосмостә обиектқәа, урҭ рахь иаҵанакуеит аеҵәақәа реизгара, агалактикақәа, анаҟәрақәа.<ref>{{cite web|url=http://www.amsmeteors.org/|title=The Americal Meteor Society|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822135040/http://www.amsmeteors.org/|archive-date=2006-08-22}}</ref> Азҿлымҳаратә астрономиа аҟәшақәа иреиуоу азҿлымҳаратә астрофотоҟаҵара, уахынлатәи ажәҩан аҭыԥқәа рҭыхра ауп.<ref>{{cite web|url=http://www.astropix.com/|title=Catching the Light: Astrophotography|author=|first=Jerry|last=Lodriguss|website=|date=|publisher=|lang=en|url-status=|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060901185541/http://www.astropix.com/|archive-date=2006-09-01}}</ref> Аӡәырҩы азҿлымҳаҩцәа рхы рзыркуеит хазы игоу аобиектқәа, аобиектқәа рыхкқәа, ма ахҭысқәа рыхкқәа.
Азҿлымҳаҩцәа реиҳараҩык иубаратәы иҟоу аспектр аҿы аус руеит, аха ирацәам урҭ рыхәҭак даҽа цәқәырԥақәак рҿы аԥышәарақәа мҩаԥыргоит. Уахь иаҵанакуеит иаабац ателескопқәа рҿы аинфраҟаԥшьтә рыцқьагақәа рхархәара, иара убасгьы [[радиотелескоп|арадиотелескопқәа]] рхархәара. Азҿлымҳаратә [[радиоастрономия|радиоастрономиа]] ашьаҭаркҩы [[Карл Янский|Карл Иански]] 1930-тәи ашықәсқәа рзы арадио ацәқәырԥақәа рыла ажәҩан ацклаԥшра далагеит.<ref>{{cite web|url=http://www.nrao.edu/whatisra/hist_jansky.shtml|title=Karl Jansky and the Discovery of Cosmic Radio Waves|author=Ghigo, F.|website=|date=2006-02-07|publisher=[[Национальная радиоастрономическая обсерватория|National Radio Astronomy Observatory]]|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060831105945/http://www.nrao.edu/whatisra/hist_jansky.shtml|archive-date=2006-08-31}}</ref> Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа шьоукы рхы иадырхәоит аҩнтәи телескопқәа реиԥш, аханатә астрономтә еиҿкаарақәа рзы идыргылаз, аха уажәы азҿлымҳаҩцәа рхархәаразы иаарту арадиотелескопқәагьы (аҵарадырратә институт дуқәа рзы еиԥш).<ref>{{cite web|url=http://www.users.globalnet.co.uk/~arcus/cara/|title=Cambridge Amateur Radio Astronomers|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24}}</ref>
Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа уажәраанӡагьы ари аҭҵаарадырраҿы рлагала аҟаҵара иаҿуп. Ари зхыԥхьаӡара рацәам адисциплинақәа иреиуоуп, урҭ рлагала рацәазар ахьауа. Лассы-лассы урҭ астероидқәа рыла аеҵәақәа рыҵәахра рбоит, насгьы арҭ адыррақәа рхы иадырхәоит астероидқәа рорбитақәа рышьақәырӷәӷәаразы.<ref>{{cite web|url=http://www.lunar-occultations.com/iota/iotandx.htm|title=The International Occultation Timing Association|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060821180723/http://www.lunar-occultations.com/iota/iotandx.htm|archive-date=2006-08-21}}</ref> Азҿлымҳаҩцәа зны-зынла акометақәа рыԥшаауеит, насгьы аӡәырҩы урҭ рахьтә иааиԥмырҟьаӡакәа зҽызыԥсахуа аеҵәақәа ирыхәаԥшуеит.<ref>{{cite web|url=http://cbat.eps.harvard.edu/special/EdgarWilson.html|title=Edgar Wilson Award|author=|website=|date=|location=|publisher=IAU Central Bureau for Astronomical Telegrams|lang=en|access-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024202325/http://www.cbat.eps.harvard.edu/special/EdgarWilson.html|archive-date=2010-10-24}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aavso.org/|title=American Association of Variable Star Observers|author=|website=|date=|publisher=AAVSO|lang=en|access-date=2010-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100202050715/http://www.aavso.org/|archive-date=2010-02-02}}</ref> Ацифратә технологиақәа рхырхарҭаҿы иҟоу аихьӡарақәа азҿлымҳаҩцәа алшара рнаҭеит астрофотоҭыхраҿы аԥхьацара ду аиуразы.
== Аҵараҿы ==
[[2009|2009-тәи ашықәс]] [[ООН]] [[Международный год астрономии|Жәларбжьаратәи астрономиа ашықәс]] ҳәа ирыланаҳәеит. Ихадоу ахшыҩзышьҭра аҭоуп ауаажәларра рганахьала астрономиахь азҿлымҳареи аилкаареи рырӷәӷәара. Убри ахықәкы аманы есышықәса [[день астрономии|астрономиа амшгьы]] мҩаԥыргоит. 2020 шықәса цәыббрамза 24 рзы 15-тәи аилатәараҿы, насгьы 2021 шықәса хәажәкырамза 24-25 рзы [[Консультативная группа по планированию космических миссий|Акосмостә миссиа азԥхьагәаҭаразы абжьгаратә гәыԥ]] (КГПКМ) 16-тәи аилатәараҿы, иара убас 2021 шықәса амшаԥымза 30 рзы, 7-тәи Апланетатә хьчаратә Конференциаҿы, [[Секретариат ООН|ООН Амаӡаныҟәгаратә хеилакахь]] [[2029 год|2029-тәи ашықәс]] Жәларбжьаратәи апланетатә хьчара ашықәс акәны рылаҳәаразы азыҳәара алагалара иалацәажәеит.<ref>{{cite web|title=Summary of the 15th meeting of the Space Mission Planning Advisory Group (SMPAG)|url=https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting_15_-_sep_2020|publisher=ESA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505061456/https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting_15_-_sep_2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=SUMMARY OF THE 16th MEETING OF THE SPACE MISSION PLANNING ADVISORY GROUP (SMPAG)|url=https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting-16-mar-2021-|publisher=ESA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502040702/https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting-16-mar-2021-|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=PANEL: PROPOSAL FOR AN INTERNATIONAL YEAR OF PLANETARY DEFENSE|url=https://atpi.eventsair.com/QuickEventWebsitePortal/7th-iaa-planetary-defense-conference-2021/website/Agenda/AgendaItemDetail?id=c85a586a-b709-4935-a858-7bdd1365b84b|publisher=IAA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502040702/https://atpi.eventsair.com/QuickEventWebsitePortal/7th-iaa-planetary-defense-conference-2021/website/Agenda/AgendaItemDetail?id=c85a586a-b709-4935-a858-7bdd1365b84b|url-status=live}}</ref>
Астрономиа СССР ашколқәа рҿы хаз маҭәарк аҳасабала иаларгалеит 1932 шықәсазы (абыжьбатәии ажәабатәии аклассқәа рҿы), 1935 шықәсазы уи ажәабатәи аклассахь ииаргеит. 1993 шықәса инаркны астрономиа [[факультатив|ахарҭәааратә ҵарақәа]] рахь ииагахеит, насгьы аҵаратә программа аҟынтәи иӡит ҳәа ҳҳәар ҳалшоит.<ref>{{статья |автор=Черепащук А. М. |заглавие=Пришли к торжеству Средневековья: что дальше? |ссылка=http://klnran.ru/wp-content/uploads/2015/12/BVZN_16.pdf |автор издания=Комиссия РАН по борьбе с лженаукой и фальсификацией научных исследований |издание=[[В защиту науки]] |год=2015 |номер=16 |язык= |тип= |месяц= |число= |том= |страницы= |issn= |archive-date=2019-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113172538/http://klnran.ru/wp-content/uploads/2015/12/BVZN_16.pdf }}</ref><ref>{{книга|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|заглавие=Астрономия. Популярные лекции |издание=Изд. 2-е, расширенное |место=М. |издательство=МЦНМО |год=2019 |страниц=352 |isbn=978-5-4439-2823-4 |страницы=3}}</ref> [[ВЦИОМ]] аҭҵаарақәа рыла, 2007 шықәсазы Урыстәыла ауааԥсыра рҟынтәи 29% Адгьыл Амра иакәшом, аха Амра Адгьыл иакәшоит ҳәа ргәы иаанагон, 2011 шықәсазы Урыстәыла ауааԥсыра рҟынтә уажәшьҭа 33% абри агәаанагара иақәшаҳаҭын. 2017 шықәса цәыббрамза 1 инаркны Урыстәылатәи ашколқәа рҿы астрономиа арҵара ҩаԥхьа ихымԥадатәны иҟалеит (ажәабатәи, мамзаргьы жәеизатәи аклассқәа рҿы).<ref>{{cite web |url=https://meduza.io/news/2017/04/03/uroki-astronomii-vvedut-v-rossiyskih-shkolah-s-novogo-uchebnogo-goda |title=Уроки астрономии введут в российских школах с нового учебного года |date=2017-04-03 |publisher=Meduza |lang=ru |access-date=2018-10-06 |archive-date=2018-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006075502/https://meduza.io/news/2017/04/03/uroki-astronomii-vvedut-v-rossiyskih-shkolah-s-novogo-uchebnogo-goda |url-status=live }}</ref>
== Адыррақәа реихшара асистемақәа рҿы ахыԥхьаӡарамаӡақәа ==
* [[Универсальная десятичная классификация|УДК]] 52
* [[Государственный рубрикатор научно-технической информации|Аҭҵаарадырра-техникатә информациа аҳәынҭқарратә рубрикатор]] (ГРНТИ) (2001 нӡа): [http://www.gsnti-norms.ru/norms/common/doc.asp?0&/norms/grnti/gr41.htm 41 АСТРОНОМИА]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=2019-08|bot=InternetArchiveBot }}
== Шәахә. иара убас ==
* [[Астроном]]
* [[Астрономия в России|Астрономиа Урыстәыла]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2|refs=
<ref name=cox2000>{{книга
|заглавие=Allen's Astrophysical Quantities
|год=2000
|ссылка=https://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA124
|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]]
|страницы=124
|место=New York
|isbn=0-387-98746-0
|язык=en
|ответственный=Cox, A. N.
}}</ref>
}}
== Алитература ==
* {{книга |автор=Кононович Э. В., Мороз В. И. |ссылка=http://astro-archive.prao.ru/books/showBook.php?idBook=137 |заглавие=Общий курс Астрономии |ответственный=Под ред. Иванова В. В. |издание=2-е изд |место=М. |издательство=Едиториал УРСС |год=2004 |страниц=544 |серия=Классический университетский учебник |isbn=5-354-00866-2 |ref=Кононович и Мороз |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206002332/http://astro-archive.prao.ru/books/showBook.php?idBook=137|archive-date=2012-02-06}}
* {{книга |автор=Стивен Маран. |заглавие=Астрономия для «чайников» |оригинал=Astronomy For Dummies |ссылка=https://archive.org/details/astronomyfordumm0000mara|место=М. |издательство=«[[Диалектика (издательство)|Диалектика]]»|год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/astronomyfordumm0000mara/page/256 256] |isbn=0-7645-5155-8}}
* {{книга|автор=Повитухин Б. Г. |заглавие=Астрометрия. Небесная механика: Учебное пособие |место=Бийск |издательство=НИЦ БиГПИ |год=1999 |страниц=90}}
* {{книга|автор=[[Фламмарион, Камиль|К. Фламмарион]] |заглавие=Живописная астрономия |ссылка=https://books.google.com/books?id=RtQbHQAACAAJ |место=Санкт-Петербург |год=1900}}
* {{книга|автор=[[Фламмарион, Камиль|К. Фламмарион]] |заглавие=[[s:Жители небесных миров (Фламмарион)|Жители небесных миров]] |место=С.-Пб |издательство=Типография А. Траншели |год=1876 |том=1—2}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [https://web.archive.org/web/20070926231451/http://www.literature.at/elib/index.php5?title=Astronomy_-_A_History_-_George_Forbes_-_1909 Astronomy — A History — G. Forbes — 1909 (eLib Project)] {{Анеишьа амам азхьарԥш|число=21|месяц=05|год=2013}}
* ''К. Л. Баев'', ''В. А Шишаков''. [http://tapemark.narod.ru/miroved/index.html «Начатки мироведения» (1947)] {{Wayback|url=http://tapemark.narod.ru/miroved/index.html |date=20080803063028 }}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Астрономия|[[Клейбер, Иосиф Андреевич|Клейбер И. А.]]}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Астрогнозия}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Астрономиа| ]]
9naxihiwq4lny8u53btw1lytylzpkj3
Ахцәажәара:Астрономиа
1
53986
168069
2026-06-16T16:23:13Z
Nart17
17397
Аиҭагара азгәаҭа
168069
wikitext
text/x-wiki
== Аиҭагара ==
Ари астатиа [[:ru:Астрономия|аурыс Авикипедиа астатиа «Астрономия»]] аҟынтәи еиҭагоуп (алицензиа [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.ru CC BY-SA 4.0]; авторцәа рсиа — жьаратәи астатиа аҭоурых аҿы).
* '''Аиҭагаҩ:''' Аинар Читанаа (Айнар Читанава)
* '''Апроект:''' Nart17 translation team
1hch1h8urtdye4zjgr809rtmj3ej2t3
Алахәыла:Nart17/Алитература
2
53987
168077
2026-06-16T19:17:11Z
Nart17
17397
Машинамшаны акьыԥхь (ruab pipeline) — тест
168077
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Sinaiticus text.jpg|мини|[[Синайский кодекс|Синаитәи азакәанеидкыла]]]]
[[Файл:British Museum Reading Room Panorama Feb 2006.jpg|мини|[[Читальный зал Британского музея|Британиатәи амузеи аԥхьарҭатә уада]]]]
[[Файл:Bundesarchiv Bild 102-14597, Berlin, Opernplatz, Bücherverbrennung.jpg|мини|1933 шықәса, лаҵарамза 10 рзы Опернплац ҳәа изышьҭаз Берлинтәи ашҭаҿы [[Сожжение книг в нацистской Германии|астудентцәа «игермантәым» ахыҭҳәаақәеи ашәҟәқәеи рбылуеит]].]]
'''Алитература''' ({{lang-la|lit(t)eratura}}, - ''иҩу'', ''lit(t)era'' - анбан) - ауаажәларратә, аилкааратә ҵакы змоу ҩымҭақәоуп.<ref>{{Книга|автор=Ожегов С. И.|заглавие=Толковый словарь русского языка|год=2000|язык=ru|место=М.|издательство=Азбуковник|страницы=940}}</ref>
== Аилкаара аҳәаақәа ирызкны ==
Еиҳарак алитература анырҳәо, рхахьы иааиуа [[Художественная литература|асахьаркыратә литература]] ауп, даҽакала иуҳәозар, алитература сахьаркыратә хкык аҳасабала. Аха ари аилкаара, [[романтизм|аромантизм]] аепохазы иҿиаз, иахьатәи аамҭа иацәыхароу аепохақәа ркультура ишиашоу ирыдҳәалатәым. [[Гесиод]] иҩымҭа «[[Теогония|Теогониа]]», мамзаргьы [[Тит Лукреций Кар|Лукрециус]] иҩымҭа «[[О природе вещей|Амаҭәарқәа рыԥсабара иазкны]]» («О природе вещей») уҳәа реиԥш иҟоу ажәытә [[Аҭҵаарадырра|аҭҵааратә]] трактатқәеи [[Адин|адинхаҵара]]-[[Мифология|мифологиатә]] хыҭҳәаақәеи, мамзаргьы [[эпос|аепикатә]] поемақәа ([[Гомер]] иепикатә поемақәа «[[Илиада|Илиада]]», ма [[Публий Вергилий Марон|Вергили]] иҩымҭа «[[Энеида|Енеида]]») ирхааныз ауаа урҭ иршомызт асахьаркыратә литературеи исахьаркым литературеи ҳәа. Урыстәыла, [[1820-е|1820-тәи ашықәсқәа]] рзы, акритикцәа ргәаанагарақәа рыла еиқәшәон [[Карамзин, Николай Михайлович|Карамзин]] иҩымҭа «[[История Государства Российского|Урыстәылатәи аҳәынҭқарра аҭоурых]]» («История Государства Российского»), [[Тургенев, Николай Иванович|Николаи Тургенев]] «[[Опыт теории налогов|Ашәахтәқәа ртеориа аԥышәа]]» («Опыт теории налогов»), аурыс [[Проза|проза]] иреиӷьу ҿырԥштәқәоуп ҳәа. Егьырҭ аамҭақәа рзы иҩыз асахьаркыратә ҩымҭақәеи адинтә, афилософиатә, аҭҵаарадырратә, апублицистикатә литературақәеи еиҟәыҭханы ҳанрыхәаԥшуа, иҳаҩсыз аамҭа иахьатәи ҳхәыцшьала ҳахәаԥшуеит.<ref>[[Лотман, Юрий Михайлович|Лотман Ю. М.]] Анализ поэтического текста: Структура стиха. — Л.: Просвещение, 1972. — С. 26.</ref>
Ус шакәугьы, алитература иамоуп [[Национальная культура|амилаҭтә культурақәеи]] ауаатәыҩса рҭоурыхи рҿы зҽызымԥсахуа еиуеиԥшым ауниверсалтә ҟазшьақәа, аха урҭ аҟазшьақәа зегьы иалкаау апроблемақәеи акәама-ҵамақәеи ирыдҳәалоуп.
* Алитература иаҵанакуеит [[автор|автортә]] текстқәа ([[аноним|анонимтәқәагьы]], даҽакала иуҳәозар, еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны автор данырзымдыруа, насгьы аколлективтә, даҽакала, гәыԥҩык ирҩыз – зны-зынла даара ирацәаҩуп агәыԥ иалоу, иаҳҳәап, [[Энциклопедия|аенциклопедиа]] аҩра ҳалацәажәозар, аха уеизгьы урҭ гәыԥҩык ҳәа ҳзышьҭоу изусҭцәоу иаадыруеит). Атекст иалкаау автор ишитәу, уи зҩыз иара шиакәу, ари аҭагылазаашьаҿы азиндырреи (еиҿ. [[авторское право|автор изин]]) апсихологиеи (автор зыԥсы ҭоу ауаҩы иаҳасабала, аԥхьаҩ дзыԥхьо атекст ала иара изкны адыррақәа иоурц азы иҽазишәар илшоит) рганахьала акәӡам ишхадароу, атекст автор данамоу, уи ихаҭәаахоит: автор аҵыхәтәантәи акәаԥ ықәиргылоит, уи ашьҭахь атекст автор ихьыԥшӡам. Акультура аҭоурых иадыруеит даҽа ԥҟарақәак рыла иҟоу атекстқәа рыхкқәагьы, иаҳҳәап, [[Афольклор|афольклортә]]: атекст автор дахьамам иахҟьаны, атекст ахаҭа инагӡаны ишьақәырӷәӷәаӡам, насгьы уи еиҭазҳәо, мамзаргьы еиҭазыҩуа илшоит аԥсахрақәа, зны-зынла акрызҵазкуа, ралагалара. Ас еиԥш иҟоу атекст аҟны иуԥыло еиуеиԥшым анҵамҭақәа урҭ ҟазҵаз [[Писатель|ашәҟәыҩҩы]] ма аҵарауаҩ ихьӡ иадҳәалазар рылшоит (иаҳҳәап, [[Афанасьев, Александр Николаевич (1826—1871)|Афанасиев]] иҩымҭа «Аурыс жәлар ражәабжьқәа»), аха ас еиԥш иҟоу анҵамҭагьы иамазар ауеит еиуеиԥшым аверсиақәа, иарбоу автор иитәу иалкаау анҵамҭа ауп, алакә зегьы акәымкәа.
* Хыхь иарбоу аҟазшьа иадҳәалоуп даҽа ҟазшьакгьы: алитература иаҵанакуа иҩу атекстқәа роуп, ҿырҳәалатәи атекстқәа алитература иаҵанакуам. Аҿаԥыцтә рҿиамҭа ҭоурыхла аҩратә иаԥхьанеиуеит, насгьы аҿаԥыцтә рҿиамҭа уаанӡа ҩрала иузышьақәырӷәӷәомызт. Афольклор еснагь ҿырҳәалатәын ([[XIX век|XIX-тәи ашәышықәса]] аҟынӡа, аҩратә формақәа, иаҳҳәап, аӡӷабцәа ральбомқәа ицәырҵуа ианалага аамҭанӡа). Аха иахьатәи аамҭазы иҟоуп еиҭаҵуеи ибжьаратәуи авариантқәа. Убас, [[XX век|XX-тәи ашәышықәсазы]] иаалырҟьаны иҿиаз амилаҭтә культурақәа рҿы ҿырҳәалатәи (ажәеинраалақәа, ашәақәа) рҿиамҭақәа знапы алакыз, иахьагьы знапы алаку [[Сказитель|ажәабжьҳәаҩцәа]] иҟоуп. Уаанӡа ас еиԥш иҟоу [[Песня|ашәақәа]] афольклор ахь ииасны, еиҭазҳәо ирыбзоураны рҽырыԥсахуа иҿиалон, аха иахьатәи аамҭазы аԥҵамҭақәа, иаҳҳәап, [[Джамбул Джабаев|Џьамбул]] иҩымҭақәа реиԥш иҟоу, ианаԥырҵа ашьҭахь иаразнак ианырҵеит, убри алагьы урҭ алитературатә рҿиамҭақәаны иҟоуп. Аҿаԥыцтә рҿиамҭа аҩырахь аиагаразы даҽа знеишьакгьы ыҟоуп. Уи «алитературтә нҵара» ҳәа иашьҭоуп: иаҳҳәап, изныкымкәа хаз шәҟәны иҭыҵыз [[Космодемьянская, Зоя Анатольевна|Зоиеи]] [[Космодемьянский, Александр Анатольевич|Александри]] Космодемиански ран лгәалашәарақәа, урҭ лажәақәа рыла ианҵан, аинтервиу лымызхуаз ашәҟәыҩҩы [[Вигдорова, Фрида Абрамовна|Фрида Вигдоро]] лыбзоурала алитературатә текстны иҟалеит.
* Алитература иаҵанакуеит атекстқәа, зматериал ауаҩы и[[Язык (система знаков)|бызшәа]] иалоу ажәақәа рыла мацара ишьақәгылоу. Алитература иаҵанакуам а[[Синтез искусств|синтетикатәи]] а[[Синкретизм (искусство)|синкретикатәи]] текстқәа, даҽакала иуҳәозар, арҭ атекстқәа рҿы ажәақәа амузыкатә, асахьатә, ма даҽа компонентк иузаҟәымҭхуа ирыдҳәалоуп, ажәақәа хазы ахархәара рымаӡам. [[Песня|Ашәа]] ма а[[опера]] рхаҭа алитература иахәҭакӡам. Уаанӡа а[[поэт|поет]] ииҩхьаз атекст азы а[[композитор|композитор]] ашәа иҩызар, усҟан апроблема цәырҵӡом; аха [[XX век|XX-тәи ашәышықәсазы]] ажәытә традициа ҩаԥхьа ахархәара аиуит, уи инақәыршәаны, автор атекстгьы амузыкагьы иаԥиҵоит, насгьы (абжьааԥны ишыҟало) иаԥиҵаз арҿиамҭа ихала инаигӡоит. Ас еиԥш иҟоу асинтетикатә ҩымҭа аҟынтәи ажәалатәи акомпонент мацара алхны, ихьыԥшым литературатә ҩымҭак аҳасабала ахәаԥшра иахьынӡаиашоу азҵаара иахьагьы аимак-аиҿак цәырнагоит. Зны-зынла асинтетикатә рҿиамҭақәа рҿы иажәалатәым елементқәа рхыԥхьаӡара маҷзар (ус еиԥш иҟоуп иаҳҳәап, [[Стерн, Лоренс|Лоренс Стерн]] иҩымҭа “The Adventures of Tristram Shandy” аҟынтәи еицырдыруа “squiggle” мамзаргьы еицырдыруа ахәыҷтәы шәҟәы “The Magic Holk» иагәылоу асахьақәа), насгьы урҭ рроль ихадамзар (а[[Аматематика|математикатә]], а[[Химия|химиатә]], а[[Физика|физикатә]] литературақәа рҿы аформулақәа рроль еиԥш, атекст аиҳарак дара иааныркылозаргьы) усҟан арҭ рҩызцәа арҿиамҭақәа алитературатә ҩымҭақәаны ирыԥхьаӡоит, иара убас аквалификациа рзыруеит. Аха зны-зынла алитературатә текст иагәылоу алабҿабатә елементқәа иааныркыло аҭыԥ убриаҟара идууп, уи алитературатә ҩымҭоуп ҳәа ҭҵаарадыррала ахәаԥшра иуадаҩхоит: абас еиԥш иҟоу атекстқәа рҟынтәи зегь реиҳа еицырдыруа — [[Сент-Экзюпери, Антуан де|Сент-Екзиупери]] илакә «[[Маленький принц|Апринц хәыҷы]]» ауп, ара автор исахьақәа ихадоу хәҭаны иҟоуп.
Абарҭ ах-критериак ирықәшәаӡом традициала алитературатә ҳәа иԥхьаӡоу ажәытә текстқәак, иаҳҳәап, — «[[Илиада|Илиада]]», «[[Одиссея|Одиссеи]]»: иҟалап аҩ-поемак равтор [[Гомер]] имацара иакәымзар, арҭ апоемақәа ртекстқәа ажәабжьҳәаҩцәа ашәаны ирҳәоз ажәытә бырзен фольклор ала ишьақәгылеит.<ref>[[Богаевский, Борис Леонидович|Б. Богаевский]]. [http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le2/le2-5991.htm Гомер] {{Wayback|url=http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le2/le2-5991.htm |date=20090916092911 }} // Литературная энциклопедия: В 11 т. — [М.]: Изд-во Ком. Акад., 1929. — Т. 2. — Стб. 599—603.</ref> Аха арҭ атекстқәа аҵыхәтәантәи рвариантқәа ҩрала рышьақәырӷәӷәара мҩаԥысижьҭеи убриаҟара ҵуеит, убри аҟнытә ас еиԥш иҟоу итрадициатәу азнеишьа ииашоуп ҳәа иуԥхьаӡар ҟалоит.
Иацҵатәуп даҽа критериак, уи асахьаркыратә текстқәа реилазаашьа акәымкәа, урҭ инарыгӡо афункциа иадҳәалоуп.
* Алитература иаҵанакуеит асоциалтә ҵакы змоу (мамзаргьы уи иамазарц зыхәҭоу атекстқәа). Уи иаанаго, хаҭалатәии амаҵуратәии ашәҟәеимадарақәа, ахатә мшынҵақәа, ашкол аҿы ирыҩуа ахыҭҳәаақәа литератураны иузыԥхьаӡаӡом. Ари акритери мариоушәа угәы иабоит, аха уи ауадаҩрақәа рацәаны цәырнагоит. Ганкахьала, хаҭалатәи ашәҟәеимадара алитературатә фактны иҟалар алшоит (асахьаркыратә ма аҭҵаарадырратә) урҭ зыбжьоу авторцәа нагақәа ракәзар: ашәҟәыҩҩцәеи аҵарауааи русумҭақәа реизгақәа рҿы асаламшәҟәқәа ирызку аҟәша ус баша акәӡам изыҟоу, насгьы урҭ асаламшәҟәқәа рҿы зны-зынла алитературеи аҭҵаарадырреи рзы акрызҵазкуа, хәы змоу аинформациа ыҟоуп; ари иаҵанакуеит аԥхьаҟа [[Писатель|шәҟәыҩҩцәаны]], ҵарауааны, политикцәаны иҟало аҵаҩцәа ашкол аҿы ирыҩуаз рхыҭҳәаақәагьы: ҳаԥхьаҟа арҭ рҩызцәа атекстқәа алитература иахырыԥхьаӡалар алшоит, усҟан дара иҳацхраауеит автор анаҩстәи иҩымҭақәа реилкаара (убас, [[Сент-Экзюпери, Антуан де|Сент-Екзиупери]] 14 шықәса анихыҵуаз ашколтә дҵала ииҩыз алакәи «[[Маленький принц|Апринц хәыҷи]]» узыршанхо аиԥшзаарақәа рныԥшуеит). Уимоу, зны-зынла
ашәҟәыҩҩцәеи, афилософцәеи, апублицистцәеи рхатә шәҟәеимадарқәа ма рымшынҵақәа литературатә фактны иҟарҵоит: тәым ԥхьаҩык даԥхьарц азы ирыҩуеит, ауаа рҿаԥхьа ацыԥҵәахақәа нарыгӡоит, насгьы иҭрыжьуеит; еицырдыруа аҿырԥштәқәа рахь иаҵанакуеит [[1820-е|1820-тәи ашықәсқәа]] рзы алитературатә еилазаара "[[Арзамас (литературное общество)|Арзамас]]" иалаз аурыс шәҟәыҩҩцәа рысаламшәҟәқәа, иҿыцӡоу аурыс литератураҿы - [[Курицын, Вячеслав Николаевич|Виачеслав Курицын]]и [[Парщиков, Алексей Максимович|Алексеи Паршьиков]]и рышәҟәеимадара, [[Есин, Сергей Николаевич|Сергеи Есенин]] имшынҵа уҳәа убас иҵегьы.
Даҽа ганкахьала, иуадаҩны иаанхоит авторцәа-адилетантцәа рсахьаркыратә рҿиамҭақәа рыстатус, урҭ атекстқәа дара рхаҭақәеи рҩызцәеи рыда аӡәгьы рыхә ҳаракны ишьом: азин ыҟоума гәыԥҩык аусзуҩцәа реиҳабы имшира иазкны иаԥырҵаз жәеинраалала иҩу адныҳәалара алитературатә рҿиамҭаны ахәаԥшра?
Уи аганахьала ауадаҩра ҿыцқәа цәырҵит а[[Интернет|интернет]] аныҟала, насгьы дарбанзаалак иҩымҭақәа ркьыԥхьра ахьилшо а[[Сайты со свободной публикацией|саитқәа]] рыларҵәара ианалага ашьҭахь. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа (иаҳҳәап, афранцыз социолог [[Бурдье, Пьер|Пьер Бурдие]]и уи ишьҭрақәлаҩцәеи) алитературеи, аҟазареи, аҭҵаарадырреи ҳәаақәызҵо, иара убас иарбанзаалак адилетантә усумҭеи дареи аҳәаа рыбжьазҵо асоциалтә механизмқәа ралкаара рҽазыршәоит, аха урҭ рысхемақәа зегьы иақәшаҳаҭӡам, убри аҟнытә аимак-аиҿак ӷәӷәақәа цәырыргоит.
== Алитература ахкқәа хадақәа ==
Алитература ахкқәа рыла алкаара ҟалоит атекстқәа рҵакқәа рыла, иара убас урҭ зызку рылагьы, убри инамаданы алитература аклассификациа азураан ашьаҭа акзаара апринцип инагӡаны ақәныҟәара уадаҩуп. Уи адагьы, ас еиԥш иҟоу аклассификациа зынӡа еиԥшым аҩымҭақәа еиднакылар, уарҩашьар алшоит. Лассы-лассы, аамҭак иаҵанакуа типологиала еиԥшым атекстқәа еиҳа еизааигәоуп, еиуеиԥшым аамҭақәеи акультурақәеи ирыҵанакуа типологиала еиԥшу атекстқәа раасҭа: [[Гегель, Георг Фридрих Вильгельм|Гегель]] ма [[Рассел, Бертран|Рассел]] реиԥш иҟоу Аамҭа ҿыц афиолософцәа русумҭақәа раасҭа, Европатәи а[[философия|философиатә]] литература шьаҭас иазышьҭоу [[Платон]] иҩымҭа «Адиалогқәа» еиҳа иазааигәоуп ажәытә бырзен литература абаҟақәа (иаҳҳәап, [[Эсхил|Есхил]] и[[Драма (род литературы)|драмақәа]]). Текстқәак рԥеиԥш убас иҟоуп, урҭ раԥҵараан дара литература хкык ахь рхы дырхоит, анаҩс даҽа хкык ахь ииасуеит: иаҳҳәап, [[Дефо, Даниэль|Даниел Дефо]] иҩымҭа «[[Робинзон Крузо|Робинзон Крузо ихҭысқәа]]» («Приключения Робинзона Крузо») иахьа а[[детская литература|хәыҷтәы литература]] аҳасабала ауп ишахәаԥшуа, аха аханатә уи адуцәа рзы асахьаркыратә ҩымҭангьы акәымкәа, а[[публицистика|публицистикатә]] ҷыдарақәа зныԥшуа [[памфлет|памфлетны]] ауп ишиҩуаз. Убри аҟнытә, алитература хкы хадақәа рзеиԥш сиа инықәырԥшу аҟазшьа мацара амазар алшоит, алитература иалкаау аилазаашьа шьақәыргылазар алшоит иарбоу акультуреи иарбоу аамҭеи ирҿырԥшны уанахәаԥшуа мацара. Аха абзазаратә хықәкқәа рзы абарҭ ауадаҩрақәа усҟак хра рылам, убри аҟнытә ашәҟәҭирҭақәеи а[[библиотека|библиотекақәеи]] рхы иадырхәоит инарҭбаау, аха хыхь-хыхьлатәи знеишьа змоу а[[библиотечно-библиографическая классификация|библиотека-библоиграфиатә классификациа]] асистема.
=== Асахьаркыратә литература ===
{{Main|Асахьаркыратә литература}}
Асахьаркыратә литература – иԥсабаратәу (ауаа ҩралатәи рбызшәа) а[[язык (система знаков)|бызшәа]] ажәақәеи аконструкциақәеи ихадоу материал аҳасабала зхы иазырхәо а[[Аҟазара|ҟазара]] хкуп.
Асахьаркыратә литература аҷыдара аарԥшхоит аиҿырԥшрала, ганкахьала ажәа-абызшәатә материал аҭыԥан даҽа материалк (а[[музыка]], а[[изобразительное искусство|ҿыханҵа]]) мамзаргьы уи инаваргыланы (а[[театр]], а[[кинематограф|кино]], а[[песня|шәа]]) зхы иазырхәо аҟазара хкқәеи алитературеи реиҿыԥшрала, даҽа ганкахьала — егьырҭ ажәалатәи а[[текст]] хкқәа: а[[философия|философиатә]], а[[публицистика|публицистикатә]], а[[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырратә]] уҳәа реиԥш иҟоу реиҿырԥшрала. Уи адагьы, асахьаркыратә литература, егьырҭ аҟазара хкқәа реиԥш, еиднакылоит [[автор]] дызмоу (ианонимтәугьы уахь иналаҵаны) аҩымҭақәа, уи ала автор дызмам а[[Афольклор|фольклортә]] ҩымҭақәа иреиԥшым.
{{Also|Аепос|Апроза|Алирика|Адрама (алитература ахкы)|Аессе|Ахәыҷтәы литература|Еиҭагоу алитература}}
=== Адокументалтә проза ===
[[Документальная проза|Адокументалтә проза]] – алитература хкуп. Уи иазҷыдаҟазшьоуп ареалтә хҭысқәа рыла мацара асиужеттә цәаҳәа ашьақәыргылара, асахьаркыратә хыҭҳәаа уарла-шәарла ауп ишуԥыло. Адокументалтә проза иаҵанакуеит иналукааша ауаа р[[биография|биографиақәа]], хҭысқәак рҭоурыхқәа, а[[страноведение|тәылаҭҵааратә]] хҳәаақәа, ацәгьоурақәа русеилыргарақәа.
=== Амемуартә литература ===
[[Мемуары|Амемуарқәа]] — ари иҳаҩсыз ахҭысқәа ирхааныз, мамзаргьы урҭ ахҭысқәа ирылахәыз ианҵамҭақәа роуп. Амемуарқәа акырзҵазкуа ҷыдараны ирымоуп урҭ ртекст «адокументалтә» ҟазшьа аиуртә еиԥш аҟаҵара, насгьы изыхцәажәо ииасыз аамҭа арҵарбырга иахьашьҭоу.
=== Аҭҵаарадырратә, аҭҵаарадырра-популиартә литература ===
{{Main|Аҭҵаарадырратә литература|Аҭҵаарадырра-популиартә литература}}
Аҭҵаарадырратә литература – аҭҵаарадырратә метод аҳәаақәа ирҭагӡаны иҟаҵоу аҭҵаарақәа, атеориатә зеиԥштәрақәа рылҵшәақәа рыла иаԥҵоу аҩыратә усумҭақәа реизак ауп.
Аҭҵаарадырратә литература аҵарауааи аспециалистцәеи аҭҵаарадырра иҿыцу аихьӡарақәа ирызкны адырра рыҭара, иара убас аҭҵаарадырратә аартрақәа рҿы аԥыжәара ашьақәырӷәӷәара ирызкуп.<ref name="bse-scli">{{БСЭ3|статья=Научная литература|автор=Тяпкин {{abbr|Б.Г.|Борис Георгиевич|0}}|том=17|страницы=335}}</ref> Ишаԥу еиԥш, аҭҵаарадырратә усумҭа икьыԥхьымзар, уи хыркәшоуп ҳәа иузыԥхьаӡаӡом.
Раԥхьатәи аҭҵаарадырратә усумҭақәа аԥҵан еиуеиԥшым ажанрқәа рыла: атрактатқәа, адискуссиақәа, абжьгарақәа, адиалогқәа, аныҟәарақәа, аԥсҭазааранҵақәа, иара убас ажәеинраалатә формақәа рылагьы. Иахьатәи аамҭазы аҭҵаарадырратә литература аформақәа истандартыркуп, урҭ шьақәгылоуп амонографиақәа, ахҳәаақәа, астатиақәа, ажәахәқәа (урҭ ртезисқәагьы уахь иналаҵаны), авторефератқәа, арефератқәа, арецензиақәа рыла. Иахьазы атәылақәа жәпакы рҿы аҳәынҭқарра ма ауаажәларратә ҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа ацхыраара зырҭо аҭҵаарадырратә литература аттестациа амеханизм ыҟоуп. Иаҳҳәап, Урыстәыла ас еиԥш аттестациа мҩаԥнагоит [[Высшая аттестационная комиссия|Иреиҳау аттестациатә комиссиа]] (ВАК).<ref name=bse-scli/> Аҭҵаарадырратә литература хымԥада а[[Рецензирование|рецензиа]] азура — уи аҭыжьразы ихадоу аҭахрақәа иреиуоуп. Ари апроцесс аҳәаақәа ирҭагӡаны аҭҵаарадырратә журнал аҭыжьырҭа ма аредакциа аҭҵаарадырратә усумҭа ҿыц иҭрыжьаанӡа ари аусхкы аҟны специалистцәас иԥхьаӡоу ԥыҭҩык арецензентцәа (абжьааԥны ҩыџьа роуп) ирзынарышьҭуеит. Арецензиаҟаҵара апроцесс хықәкыс иамоуп аметодологиатә гхақәа, мамзаргьы афальсификациақәа злоу аматериалқәа аҭҵаарадырратә литература аҳасабала акьыԥхь рымбарц. ХХ-тәи ашәышықәса алагамҭа инаркны, иҭрыжьуа аҭҵаарадырратә литература амҽхак еиҳа-еиҳа иацлоит. Убри инамаданы, иахьатәи аамҭазы аҭҵаарадырратә литература ахыҵхырҭақәа иреиуоуп ҽҳәаралатәи аҭыжьымҭақәа, еиҳаракгьы арецензиа ззыруа аҭҵаарадырратә журналқәа. ХХ-тәи ашәышықәса анҵәамҭа инаркны, арҭ ажурналқәа ақьаадтә ныҟәгагақәа рҟынтәи аелектронтә рахь, ҷыдала Аинтернет ҳәа изышьҭоу ахь риасразы атенденциа ыҟоуп.
Аҭҵаарадырра-популиартә литература — аҭҵаарадырра, аҭҵаарадырратә еихьӡарақәа, аҵарауаа ирыхҳәаау, еиуеиԥшым аԥхьаҩцәа ирызку алитературатә рҿиамҭақәа роуп.<ref name=bse-pops>{{БСЭ3|статья=Научно-популярная литература|автор=[[Лазаревич, Элеонора Анатольевна|Лазаревич Э.А.]]|том=17|страницы=339}}</ref> Аҭҵаарадырра-популиартә литература егьырҭ адырра хкқәа разҟазацәеи, цқьа иазыҟаҵам аԥхьаҩцәеи, ахәыҷқәеи ақәыԥшцәеи уахь иналаҵаны, ирызкуп. Аҭҵаарадырра-популиартә литература иаҵанакуа аҩымҭақәа арецензиеи аттестациеи рзыруам.<!--
----------- Дословное КОПИВИО из статьи Э.А. Лазаревич в БСЭ3 ------------------------
Научно-популярная литература включает произведения об основах и отдельных проблемах фундаментальных и прикладных наук, биографии деятелей науки, описание путешествий {{nobr|и т. д.}}, написанные в различных жанрах.
Лучшие популярные сочинения пропагандируют достижения передовой науки в форме, наиболее доступной читателям, которым они предназначены. В поэтической форме были написаны первое в Европе популярное произведение о науке — «О природе вещей» Лукреция Кара и «Письмо о пользе стекла» М. В. Ломоносова. Из бесед возникли «История свечи» М. Фарадея и «Жизнь растения» К. А. Тимирязева. Известны популярные сочинения, написанные в форме календаря природы, этюдов, очерков, «интеллектуальных» приключений {{nobr|и т. п.}}<ref name=bse-pops/>-->
=== Аилыркаагатә литература ===
[[Файл:Brockhaus Lexikon.jpg|мини|[[ЭСБЕ|Брокгауз ижәар]] (1910)]]
Ацхыраагӡатә ҵакы змоу, еиуеиԥшым азҵааразы еиҳа изеиԥшу, гәыҩбара узымҭо аинформациа аиуразы рхы иадырхәо литературоуп. Аилыркаагатә литература ахкқәа хадақәа:
* Иарбоу адыррақәа русхк азы (мамзаргьы иааизакны абызшәа зегьы азы) ихадоу ажәақәеи ажәаҳәахьақәеи рыла аинформациа еиҿызкаауа а[[Словарь|жәарқәа]], еиҳарак алфавитла еишьҭаргыланы;
* Иарбоу адыррақәа русхк ахатәы еилазаашьа инақәыршәаны, аинформациа даҽа знеишьак ала иахьеиҿкаау а[[Справочник|илыркаагақәа]] (иаҳҳәап, а[[медицина|медицинатә]] еилыркаага — ачымазарақәа ахьыҟоу мамзаргьы а[[симптом|симптомқәа]] рҟазшьа инарықәыршәаны);
* [[Энциклопедия|Аенциклопедиақәа]] — иарбоу адырра аусхк азы еиҳа еизаку, системала еизгоу аинформациа реизгақәа роуп.
Аилыркаагатә ҭыжьымҭақәа рҿы обиективла ишьақәыргылоуп ҳәа иԥхьаӡоу афактқәа рымацара иарбазароуп, насгьы уажәазы иҟоу ауаатәыҩса рдыррақәа рыҩаӡара ишахәҭоу иаадырԥшуазароуп. Аха апрактикаҿы афактқәеи а[[Интерпретация (литературоведение)|илыркаарақәеи]], иара убас иаргамам агәаанагарақәеи зынӡа реиҟәыҭхара залшом, убри аҟнытә иарбанзаалак аилыркаагатә ҭыжьымҭаҿы атенденциозра ахәҭак ыҟоуп. Зны-зынла уи ахәҭаа даара идууп, насгьы уи аилыркаагатә ҭыжьымҭақәа рахь идырны иалагахоит: убас еиԥш иҟоуп [[Советский Союз|Асовет Еидгыла]] аепоха иаҵанакуа аилыркаагатә ҭыжьымҭақәа, еиҳарак агуманитартә дыррақәа ирызку —икьаҿу ажәартә стиатиақәагьы иалкаау а[[идеология|идеологиа]] рныԥшуеит. Убасҵәҟьа аҭагылазаашьа иҟан аматериал аналырхуазгьы: убас, СССР иҭрыжьуаз алитературатә енциклопедиақәа рҿы а[[социализм|социолизми]] а[[коммунизм|коммунизми]] ирыдгылоз иаҩцам авторцәа русумҭақәа уԥылон, аха Асовет мчра иаҿагылоз авторцәа нагақәа русумҭақәа уԥыломызт.
=== Арҵагатә литература ===
Арҵагатә литература еиҳарак а[[учебник|рҵага шәҟәқәеи]] аҳасабтәқәа (аҽаршьцыларақәа) реизгақәеи рыла ишоит. Арҵагатә литературеи аилыркаагатә литературеи излеиԥшу маҷым: аилыркаагатә литератураҿы еиԥш, арҵагатә литератураҿгьы иаарԥшуп еицазхарҵахьоу ҳәа иԥхьаӡоу адыррақәа рыхәҭак. Аха арҵагатә литература зызку даҽакуп: арҭ адыррақәа рыхәҭак системала, еишьҭаргыланы раарԥшра, аԥхьаҩ дзыԥхьаз ибзианы еиликаартә еиԥш, насгьы арҭ адыррақәа рзы иахәҭоу ашьцыларақәа, а[[уравнение|иҟарарақәа]] рҳасабразы, ма а[[знаки препинания|аҭгыларатә дыргақәа]] ииашаны рхархәаразы иоурц.
Ари а[[прагматика текста|прагматикатә]] уснагӡатә арҵагатә текстқәа реиҿартәышьа аҷыдарақәа шьақәнаргылоит: аиҭахысрақәа, агәаҭаратә зҵаарақәеи адҵақәеи.
=== Атехникатә литература ===
Атехникатә литература — а[[техника|техникеи]] а[[Аагалыҵ|арыхреи]] русхкқәа ирызку литературоуп (аалыҵқәа реизакхьӡынҵақәа, ахархәареи, амаҵуреи, арҽеиреи рзы амҩақәҵагақәа, ахәҭақәа реизакхьӡынҵақәа, а[[патент|патентқәа]]).
=== Апсихологиеи ахалаҿиареи ирызку алитература ===
{{Main|Ахалаҿиара иазку алитература}}
Апсихологиеи ахалаҿиареи ирызку алитература – ашьцыларақәеи абаҩхатәреи рырҿиареи, ухатә ԥсҭазаареи уусуреи рҿы ақәҿиарақәа раиуреи, иааукәыршаны иҟоу ауааи уареи шәыбжьара аизыҟазаашьақәа рыбжьаҵареи, ахәыҷқәа рааӡареи ирызку абжьгарақәа узҭо литературоуп.
Иара убас иҟоуп алитература даҽа хкқәакгьы: адоуҳатә, адинтә литература, аӡыргаратә литература, хаз хкны иалкаау аӡыргаратә литература (абӷьыц, аброшиура, аӡыргаратә проспект), егьырҭ ахкқәеи, иара убасгьы аусхкытә еизакырақәа.
== Алитературеи атекст аныҟәгагақәеи ==
Алитературтә текст ишыҟац иаанхоит уи амаҭәартә аарԥшра зеиԥшразаалакгьы: а[[рукопись|напылаҩыра]], а[[книга|шәҟәы]], а[[Акомпиутер|компиутертә]] [[файл|фаил]] амонитор аҿы. Аха аӡәы игәы иаанамгароуп атекст аныҟәгагақәа рыҿиашьа алитература ахаҭа зынӡа анырра анаҭом ҳәа. Иҳаҩсыз аамҭақәа рзы алитература аҭагылазаашьа ҳәаақәнаҵоит а[[цивилизация|цивилизациатә]] револиуциа. Уи ареволиуциа ҟаиҵеит ашәҟәкьыԥхьра зхәыцыз [[Гутенберг, Иоганн|Гутенберг]]. Уи аԥхьа, иарбанзаалак идуу атекст ахҩылааразы ахҩылааҩ иаамҭеи имчи рацәаны аҭахын, убри аҟнытә [[автор]] игәакьацәа рзы мацара акәымкәа, егьырҭ аԥхьаҩцәа рызгьы ирыҩуаз, насгьы ирыладырҵәоз атекстқәа рхыԥхьаӡареи рҟазшьеи ԥкын. [[XX век|ХХ-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭазы, ацивилизациатә револиуциа ҿыц ицәырнагеит зхаҭабзиара ҳараку атекст аныҟәгагақәа ҩба: а[[аудиокнига|удиошәҟәи]] акомпиутертә фаили. Абарҭ аныҟәгагақәа зехьынџьара рыларҵәара иабзоураны, хара имгакәа алитература аилазаашьаҿы иҿыцу, акрызҵазкуа аԥсахрақәа цәырҵыргьы ҟалап.
== Шәахәаԥш иара убас ==
=== Еиуеиԥшым ажәларқәа рлитература ===
{{кол|3}}
* [[Австралийская литература|Австралиатәи алитература]]
* [[Азербайджанская литература|Азербаиџьан литература]]
* [[Армянская литература|Аерман литература]]
* [[Белорусская литература|Абелорус литература]]
* [[Бельгийская литература|Бельгиатәи алитература]]
* [[Бенгальская литература|Абенгал литература]]
* [[Болгарская литература|Аболгар литература]]
* [[Бразильская литература|Бразилиатәи литература]]
* [[Британская литература|Британиатәи алитература]]
** [[Английская литература|Англыз литература]]
** [[Литература Шотландии|Шотландиатәи алитература]]
* [[Венгерская литература|Авенгр литература]]
* [[Вепсская литература|Авепс литература]]
* [[Грузинская литература|Ақырҭуа литература]]
* [[Греческая литература|Абырзен литература]]
** [[Древнегреческая литература|Ажәытә бырзен литература]]
* [[Датская литература|Адат литература]]
* [[Еврейская литература|Ауриа литература]]
* [[Литература Израиля|Израильтәи алитература]]
* [[Литература Индии|Индиатәи алитература]]
* [[Ирландская литература|Ирландиатәи алитература]]
* [[Исландская литература|Аисланд литература]]
* [[Испанская литература|Аиспан литература]]
* [[Итальянская литература|Аиталиан литература]]
* [[Казахская литература|Аҟазах литература]]
* [[Канадская литература|Канадатәи алитература]]
* [[Китайская литература|Акитаи литература]]
* [[Литература США|ЕАШ рлитература]]
* [[Литовская литература|Алитовтә литература]]
* [[Немецкая литература|Агерман литература]]
* [[Нидерландская литература|Анидерландтә литература]]
* [[Норвежская литература|Анорвег литература]]
* [[Персидская литература|Аџьам литература]]
* [[Польская литература|Аполиак литература]]
* [[Португальская литература|Апортугал литература]]
* [[Римская литература|Римтәи алитература]]
* [[Румынская литература|Арумын литература]]
* [[Русская литература|Аурыс литература]]
** [[Древнерусская литература|Ажәытә аурыс литература]]
* [[Сербская литература|Асерб литература]]
* [[Татарская литература|Аҭаҭар литература]]
* [[Тибетская литература|Атибет литература]]
* [[Украинская литература|Аукраин литература]]
* [[Литература Финляндии|Афинн литература]]
* [[Чешская литература|Ачех литература]]
* [[Шведская литература|Ашведтә литература]]
* [[Эстонская литература|Аестон литература]]
* [[Эфиопская литература|Ефиопиатәи алитература]]
{{конец кол}}
{{Навигация
|Тема = Алитература
|Викисловарь = алитература
|Викиучебник = Амаҵуратә:Аԥшаара/Алитература
|Викицитатник = Алитература
|Викитека = Амаҵуратә:Аԥшаара/Алитература
}}
{{кол|2}}
=== Ахронологиа ===
* [[Античная литература|Антикатә литература]]
* [[Средневековая литература|Абжьарашәышықәсатәи литература]]
* [[Литература эпохи Возрождения|Аиҭарҿиара аепоха алитература]]
* [[Литература модернизма|Амодернизм алитература]]
* [[Литература постмодернизма|Апостмодернизм алитература]]
=== Егьырҭ ===
* [[Электронная книга|Аелектронтә шәҟәы]]
* [[Электронная библиотека|Аелектронтә библиотека]]
* [[Сетевая литература|Аҳатә литература]]
* [[Типографика|Атипографика]]
* {{начинается с|Алитература}}
{{конец кол}}
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
* {{книга|автор=[[Бахтин, Михаил Михайлович|Бахтин М. М.]] |заглавие=Эстетика словесного творчества |ответственный= |ссылка=http://runivers.ru/philosophy/lib/book6226/ |место=М. |издательство=Искусство |год=1986 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* {{книга|автор=[[Гадамер, Ганс Георг|Гадамер Г.-Г.]] |заглавие=Актуальность прекрасного |ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство= |год=1991 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* {{книга|автор=[[Корман, Борис Осипович|Корман Б. О.]] |заглавие=Избранные труды по теории и истории литературы |ответственный= |ссылка= |место=Ижевск |издательство= |год=1992 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* {{книга|автор=[[Рикёр, Поль|Рикёр П.]] |заглавие=Конфликт интерпретаций: Очерки о герменевтике |ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство= |год=1995 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* {{книга|автор=[[Хайдеггер, Мартин|Хайдеггер М.]] |заглавие=Бытие и время |ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство= |год=1997 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* Rezeptionästhetik. Teorie und Praxis / Hrsg. [[Варнинг, Райнер|R. Warning]]. München: 1975
* [[Изер, Вольфганг|Iser W.]] Der Akt des Lesens: Theorie ästhetischer Wirkung. München: 1976
== Азхьарԥшқәа ==
* {{Open-Site|International/Russian/Искусство/Литература}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{нет сносок|дата=2021-05-27}}
[[Категория:Литература| ]]
[[Категория:Гуманитарные науки]]
i4mdkj3v4m1qpg43wm95sdv5l031vz5
168078
168077
2026-06-16T19:20:02Z
Nart17
17397
Машинамшаны акьыԥхь (ruab pipeline) — тест
168078
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Sinaiticus text.jpg|мини|[[Синайский кодекс|Синаитәи азакәанеидкыла]]]]
[[Файл:British Museum Reading Room Panorama Feb 2006.jpg|мини|[[Читальный зал Британского музея|Британиатәи амузеи аԥхьарҭатә уада]]]]
[[Файл:Bundesarchiv Bild 102-14597, Berlin, Opernplatz, Bücherverbrennung.jpg|мини|1933 шықәса, лаҵарамза 10 рзы Опернплац ҳәа изышьҭаз Берлинтәи ашҭаҿы [[Сожжение книг в нацистской Германии|астудентцәа «игермантәым» ахыҭҳәаақәеи ашәҟәқәеи рбылуеит]].]]
'''Алитература''' ({{lang-la|lit(t)eratura}}, - ''иҩу'', ''lit(t)era'' - анбан) - ауаажәларратә, аилкааратә ҵакы змоу ҩымҭақәоуп.<ref>{{Книга|автор=Ожегов С. И.|заглавие=Толковый словарь русского языка|год=2000|язык=ru|место=М.|издательство=Азбуковник|страницы=940}}</ref>
== Аилкаара аҳәаақәа ирызкны ==
Еиҳарак алитература анырҳәо, рхахьы иааиуа [[Художественная литература|асахьаркыратә литература]] ауп, даҽакала иуҳәозар, алитература сахьаркыратә хкык аҳасабала. Аха ари аилкаара, [[романтизм|аромантизм]] аепохазы иҿиаз, иахьатәи аамҭа иацәыхароу аепохақәа ркультура ишиашоу ирыдҳәалатәым. [[Гесиод]] иҩымҭа «[[Теогония|Теогониа]]», мамзаргьы [[Тит Лукреций Кар|Лукрециус]] иҩымҭа «[[О природе вещей|Амаҭәарқәа рыԥсабара иазкны]]» («О природе вещей») уҳәа реиԥш иҟоу ажәытә [[Аҭҵаарадырра|аҭҵааратә]] трактатқәеи [[Адин|адинхаҵара]]-[[Мифология|мифологиатә]] хыҭҳәаақәеи, мамзаргьы [[эпос|аепикатә]] поемақәа ([[Гомер]] иепикатә поемақәа «[[Илиада|Илиада]]», ма [[Публий Вергилий Марон|Вергили]] иҩымҭа «[[Энеида|Енеида]]») ирхааныз ауаа урҭ иршомызт асахьаркыратә литературеи исахьаркым литературеи ҳәа. Урыстәыла, [[1820-е|1820-тәи ашықәсқәа]] рзы, акритикцәа ргәаанагарақәа рыла еиқәшәон [[Карамзин, Николай Михайлович|Карамзин]] иҩымҭа «[[История Государства Российского|Урыстәылатәи аҳәынҭқарра аҭоурых]]» («История Государства Российского»), [[Тургенев, Николай Иванович|Николаи Тургенев]] «[[Опыт теории налогов|Ашәахтәқәа ртеориа аԥышәа]]» («Опыт теории налогов»), аурыс [[Проза|проза]] иреиӷьу ҿырԥштәқәоуп ҳәа. Егьырҭ аамҭақәа рзы иҩыз асахьаркыратә ҩымҭақәеи адинтә, афилософиатә, аҭҵаарадырратә, апублицистикатә литературақәеи еиҟәыҭханы ҳанрыхәаԥшуа, иҳаҩсыз аамҭа иахьатәи ҳхәыцшьала ҳахәаԥшуеит.<ref>[[Лотман, Юрий Михайлович|Лотман Ю. М.]] Анализ поэтического текста: Структура стиха. — Л.: Просвещение, 1972. — С. 26.</ref>
Ус шакәугьы, алитература иамоуп [[Национальная культура|амилаҭтә культурақәеи]] ауаатәыҩса рҭоурыхи рҿы зҽызымԥсахуа еиуеиԥшым ауниверсалтә ҟазшьақәа, аха урҭ аҟазшьақәа зегьы иалкаау апроблемақәеи акәама-ҵамақәеи ирыдҳәалоуп.
* Алитература иаҵанакуеит [[автор|автортә]] текстқәа ([[аноним|анонимтәқәагьы]], даҽакала иуҳәозар, еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны автор данырзымдыруа, насгьы аколлективтә, даҽакала, гәыԥҩык ирҩыз – зны-зынла даара ирацәаҩуп агәыԥ иалоу, иаҳҳәап, [[Энциклопедия|аенциклопедиа]] аҩра ҳалацәажәозар, аха уеизгьы урҭ гәыԥҩык ҳәа ҳзышьҭоу изусҭцәоу иаадыруеит). Атекст иалкаау автор ишитәу, уи зҩыз иара шиакәу, ари аҭагылазаашьаҿы азиндырреи (еиҿ. [[авторское право|автор изин]]) апсихологиеи (автор зыԥсы ҭоу ауаҩы иаҳасабала, аԥхьаҩ дзыԥхьо атекст ала иара изкны адыррақәа иоурц азы иҽазишәар илшоит) рганахьала акәӡам ишхадароу, атекст автор данамоу, уи ихаҭәаахоит: автор аҵыхәтәантәи акәаԥ ықәиргылоит, уи ашьҭахь атекст автор ихьыԥшӡам. Акультура аҭоурых иадыруеит даҽа ԥҟарақәак рыла иҟоу атекстқәа рыхкқәагьы, иаҳҳәап, [[Афольклор|афольклортә]]: атекст автор дахьамам иахҟьаны, атекст ахаҭа инагӡаны ишьақәырӷәӷәаӡам, насгьы уи еиҭазҳәо, мамзаргьы еиҭазыҩуа илшоит аԥсахрақәа, зны-зынла акрызҵазкуа, ралагалара. Ас еиԥш иҟоу атекст аҟны иуԥыло еиуеиԥшым анҵамҭақәа урҭ ҟазҵаз [[Писатель|ашәҟәыҩҩы]] ма аҵарауаҩ ихьӡ иадҳәалазар рылшоит (иаҳҳәап, [[Афанасьев, Александр Николаевич (1826—1871)|Афанасиев]] иҩымҭа «Аурыс жәлар ражәабжьқәа»), аха ас еиԥш иҟоу анҵамҭагьы иамазар ауеит еиуеиԥшым аверсиақәа, иарбоу автор иитәу иалкаау анҵамҭа ауп, алакә зегьы акәымкәа.
* Хыхь иарбоу аҟазшьа иадҳәалоуп даҽа ҟазшьакгьы: алитература иаҵанакуа иҩу атекстқәа роуп, ҿырҳәалатәи атекстқәа алитература иаҵанакуам. Аҿаԥыцтә рҿиамҭа ҭоурыхла аҩратә иаԥхьанеиуеит, насгьы аҿаԥыцтә рҿиамҭа уаанӡа ҩрала иузышьақәырӷәӷәомызт. Афольклор еснагь ҿырҳәалатәын ([[XIX век|XIX-тәи ашәышықәса]] аҟынӡа, аҩратә формақәа, иаҳҳәап, аӡӷабцәа ральбомқәа ицәырҵуа ианалага аамҭанӡа). Аха иахьатәи аамҭазы иҟоуп еиҭаҵуеи ибжьаратәуи авариантқәа. Убас, [[XX век|XX-тәи ашәышықәсазы]] иаалырҟьаны иҿиаз амилаҭтә культурақәа рҿы ҿырҳәалатәи (ажәеинраалақәа, ашәақәа) рҿиамҭақәа знапы алакыз, иахьагьы знапы алаку [[Сказитель|ажәабжьҳәаҩцәа]] иҟоуп. Уаанӡа ас еиԥш иҟоу [[Песня|ашәақәа]] афольклор ахь ииасны, еиҭазҳәо ирыбзоураны рҽырыԥсахуа иҿиалон, аха иахьатәи аамҭазы аԥҵамҭақәа, иаҳҳәап, [[Джамбул Джабаев|Џьамбул]] иҩымҭақәа реиԥш иҟоу, ианаԥырҵа ашьҭахь иаразнак ианырҵеит, убри алагьы урҭ алитературатә рҿиамҭақәаны иҟоуп. Аҿаԥыцтә рҿиамҭа аҩырахь аиагаразы даҽа знеишьакгьы ыҟоуп. Уи «алитературтә нҵара» ҳәа иашьҭоуп: иаҳҳәап, изныкымкәа хаз шәҟәны иҭыҵыз [[Космодемьянская, Зоя Анатольевна|Зоиеи]] [[Космодемьянский, Александр Анатольевич|Александри]] Космодемиански ран лгәалашәарақәа, урҭ лажәақәа рыла ианҵан, аинтервиу лымызхуаз ашәҟәыҩҩы [[Вигдорова, Фрида Абрамовна|Фрида Вигдоро]] лыбзоурала алитературатә текстны иҟалеит.
* Алитература иаҵанакуеит атекстқәа, зматериал ауаҩы и[[Язык (система знаков)|бызшәа]] иалоу ажәақәа рыла мацара ишьақәгылоу. Алитература иаҵанакуам а[[Синтез искусств|синтетикатәи]] а[[Синкретизм (искусство)|синкретикатәи]] текстқәа, даҽакала иуҳәозар, арҭ атекстқәа рҿы ажәақәа амузыкатә, асахьатә, ма даҽа компонентк иузаҟәымҭхуа ирыдҳәалоуп, ажәақәа хазы ахархәара рымаӡам. [[Песня|Ашәа]] ма а[[опера]] рхаҭа алитература иахәҭакӡам. Уаанӡа а[[поэт|поет]] ииҩхьаз атекст азы а[[композитор|композитор]] ашәа иҩызар, усҟан апроблема цәырҵӡом; аха [[XX век|XX-тәи ашәышықәсазы]] ажәытә традициа ҩаԥхьа ахархәара аиуит, уи инақәыршәаны, автор атекстгьы амузыкагьы иаԥиҵоит, насгьы (абжьааԥны ишыҟало) иаԥиҵаз арҿиамҭа ихала инаигӡоит. Ас еиԥш иҟоу асинтетикатә ҩымҭа аҟынтәи ажәалатәи акомпонент мацара алхны, ихьыԥшым литературатә ҩымҭак аҳасабала ахәаԥшра иахьынӡаиашоу азҵаара иахьагьы аимак-аиҿак цәырнагоит. Зны-зынла асинтетикатә рҿиамҭақәа рҿы иажәалатәым елементқәа рхыԥхьаӡара маҷзар (ус еиԥш иҟоуп иаҳҳәап, [[Стерн, Лоренс|Лоренс Стерн]] иҩымҭа “The Adventures of Tristram Shandy” аҟынтәи еицырдыруа “squiggle” мамзаргьы еицырдыруа ахәыҷтәы шәҟәы “The Magic Holk» иагәылоу асахьақәа), насгьы урҭ рроль ихадамзар (а[[Аматематика|математикатә]], а[[Химия|химиатә]], а[[Физика|физикатә]] литературақәа рҿы аформулақәа рроль еиԥш, атекст аиҳарак дара иааныркылозаргьы) усҟан арҭ рҩызцәа арҿиамҭақәа алитературатә ҩымҭақәаны ирыԥхьаӡоит, иара убас аквалификациа рзыруеит. Аха зны-зынла алитературатә текст иагәылоу алабҿабатә елементқәа иааныркыло аҭыԥ убриаҟара идууп, уи алитературатә ҩымҭоуп ҳәа ҭҵаарадыррала ахәаԥшра иуадаҩхоит: абас еиԥш иҟоу атекстқәа рҟынтәи зегь реиҳа еицырдыруа — [[Сент-Экзюпери, Антуан де|Сент-Екзиупери]] илакә «[[Маленький принц|Апринц хәыҷы]]» ауп, ара автор исахьақәа ихадоу хәҭаны иҟоуп.
Абарҭ ах-критериак ирықәшәаӡом традициала алитературатә ҳәа иԥхьаӡоу ажәытә текстқәак, иаҳҳәап, — «[[Илиада|Илиада]]», «[[Одиссея|Одиссеи]]»: иҟалап аҩ-поемак равтор [[Гомер]] имацара иакәымзар, арҭ апоемақәа ртекстқәа ажәабжьҳәаҩцәа ашәаны ирҳәоз ажәытә бырзен фольклор ала ишьақәгылеит.<ref>[[Богаевский, Борис Леонидович|Б. Богаевский]]. [http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le2/le2-5991.htm Гомер] {{Wayback|url=http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le2/le2-5991.htm |date=20090916092911 }} // Литературная энциклопедия: В 11 т. — [М.]: Изд-во Ком. Акад., 1929. — Т. 2. — Стб. 599—603.</ref> Аха арҭ атекстқәа аҵыхәтәантәи рвариантқәа ҩрала рышьақәырӷәӷәара мҩаԥысижьҭеи убриаҟара ҵуеит, убри аҟнытә ас еиԥш иҟоу итрадициатәу азнеишьа ииашоуп ҳәа иуԥхьаӡар ҟалоит.
Иацҵатәуп даҽа критериак, уи асахьаркыратә текстқәа реилазаашьа акәымкәа, урҭ инарыгӡо афункциа иадҳәалоуп.
* Алитература иаҵанакуеит асоциалтә ҵакы змоу (мамзаргьы уи иамазарц зыхәҭоу атекстқәа). Уи иаанаго, хаҭалатәии амаҵуратәии ашәҟәеимадарақәа, ахатә мшынҵақәа, ашкол аҿы ирыҩуа ахыҭҳәаақәа литератураны иузыԥхьаӡаӡом. Ари акритери мариоушәа угәы иабоит, аха уи ауадаҩрақәа рацәаны цәырнагоит. Ганкахьала, хаҭалатәи ашәҟәеимадара алитературатә фактны иҟалар алшоит (асахьаркыратә ма аҭҵаарадырратә) урҭ зыбжьоу авторцәа нагақәа ракәзар: ашәҟәыҩҩцәеи аҵарауааи русумҭақәа реизгақәа рҿы асаламшәҟәқәа ирызку аҟәша ус баша акәӡам изыҟоу, насгьы урҭ асаламшәҟәқәа рҿы зны-зынла алитературеи аҭҵаарадырреи рзы акрызҵазкуа, хәы змоу аинформациа ыҟоуп; ари иаҵанакуеит аԥхьаҟа [[Писатель|шәҟәыҩҩцәаны]], ҵарауааны, политикцәаны иҟало аҵаҩцәа ашкол аҿы ирыҩуаз рхыҭҳәаақәагьы: ҳаԥхьаҟа арҭ рҩызцәа атекстқәа алитература иахырыԥхьаӡалар алшоит, усҟан дара иҳацхраауеит автор анаҩстәи иҩымҭақәа реилкаара (убас, [[Сент-Экзюпери, Антуан де|Сент-Екзиупери]] 14 шықәса анихыҵуаз ашколтә дҵала ииҩыз алакәи «[[Маленький принц|Апринц хәыҷи]]» узыршанхо аиԥшзаарақәа рныԥшуеит). Уимоу, зны-зынла
ашәҟәыҩҩцәеи, афилософцәеи, апублицистцәеи рхатә шәҟәеимадарқәа ма рымшынҵақәа литературатә фактны иҟарҵоит: тәым ԥхьаҩык даԥхьарц азы ирыҩуеит, ауаа рҿаԥхьа ацыԥҵәахақәа нарыгӡоит, насгьы иҭрыжьуеит; еицырдыруа аҿырԥштәқәа рахь иаҵанакуеит [[1820-е|1820-тәи ашықәсқәа]] рзы алитературатә еилазаара "[[Арзамас (литературное общество)|Арзамас]]" иалаз аурыс шәҟәыҩҩцәа рысаламшәҟәқәа, иҿыцӡоу аурыс литератураҿы - [[Курицын, Вячеслав Николаевич|Виачеслав Курицын]]и [[Парщиков, Алексей Максимович|Алексеи Паршьиков]]и рышәҟәеимадара, [[Есин, Сергей Николаевич|Сергеи Есенин]] имшынҵа уҳәа убас иҵегьы.
Даҽа ганкахьала, иуадаҩны иаанхоит авторцәа-адилетантцәа рсахьаркыратә рҿиамҭақәа рыстатус, урҭ атекстқәа дара рхаҭақәеи рҩызцәеи рыда аӡәгьы рыхә ҳаракны ишьом: азин ыҟоума гәыԥҩык аусзуҩцәа реиҳабы имшира иазкны иаԥырҵаз жәеинраалала иҩу адныҳәалара алитературатә рҿиамҭаны ахәаԥшра?
Уи аганахьала ауадаҩра ҿыцқәа цәырҵит а[[Интернет|интернет]] аныҟала, насгьы дарбанзаалак иҩымҭақәа ркьыԥхьра ахьилшо а[[Сайты со свободной публикацией|саитқәа]] рыларҵәара ианалага ашьҭахь. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа (иаҳҳәап, афранцыз социолог [[Бурдье, Пьер|Пьер Бурдие]]и уи ишьҭрақәлаҩцәеи) алитературеи, аҟазареи, аҭҵаарадырреи ҳәаақәызҵо, иара убас иарбанзаалак адилетантә усумҭеи дареи аҳәаа рыбжьазҵо асоциалтә механизмқәа ралкаара рҽазыршәоит, аха урҭ рысхемақәа зегьы иақәшаҳаҭӡам, убри аҟнытә аимак-аиҿак ӷәӷәақәа цәырыргоит.
== Алитература ахкқәа хадақәа ==
Алитература ахкқәа рыла алкаара ҟалоит атекстқәа рҵакқәа рыла, иара убас урҭ зызку рылагьы, убри инамаданы алитература аклассификациа азураан ашьаҭа акзаара апринцип инагӡаны ақәныҟәара уадаҩуп. Уи адагьы, ас еиԥш иҟоу аклассификациа зынӡа еиԥшым аҩымҭақәа еиднакылар, уарҩашьар алшоит. Лассы-лассы, аамҭак иаҵанакуа типологиала еиԥшым атекстқәа еиҳа еизааигәоуп, еиуеиԥшым аамҭақәеи акультурақәеи ирыҵанакуа типологиала еиԥшу атекстқәа раасҭа: [[Гегель, Георг Фридрих Вильгельм|Гегель]] ма [[Рассел, Бертран|Рассел]] реиԥш иҟоу Аамҭа ҿыц афиолософцәа русумҭақәа раасҭа, Европатәи а[[философия|философиатә]] литература шьаҭас иазышьҭоу [[Платон]] иҩымҭа «Адиалогқәа» еиҳа иазааигәоуп ажәытә бырзен литература абаҟақәа (иаҳҳәап, [[Эсхил|Есхил]] и[[Драма (род литературы)|драмақәа]]). Текстқәак рԥеиԥш убас иҟоуп, урҭ раԥҵараан дара литература хкык ахь рхы дырхоит, анаҩс даҽа хкык ахь ииасуеит: иаҳҳәап, [[Дефо, Даниэль|Даниел Дефо]] иҩымҭа «[[Робинзон Крузо|Робинзон Крузо ихҭысқәа]]» («Приключения Робинзона Крузо») иахьа а[[детская литература|хәыҷтәы литература]] аҳасабала ауп ишахәаԥшуа, аха аханатә уи адуцәа рзы асахьаркыратә ҩымҭангьы акәымкәа, а[[публицистика|публицистикатә]] ҷыдарақәа зныԥшуа [[памфлет|памфлетны]] ауп ишиҩуаз. Убри аҟнытә, алитература хкы хадақәа рзеиԥш сиа инықәырԥшу аҟазшьа мацара амазар алшоит, алитература иалкаау аилазаашьа шьақәыргылазар алшоит иарбоу акультуреи иарбоу аамҭеи ирҿырԥшны уанахәаԥшуа мацара. Аха абзазаратә хықәкқәа рзы абарҭ ауадаҩрақәа усҟак хра рылам, убри аҟнытә ашәҟәҭирҭақәеи а[[библиотека|библиотекақәеи]] рхы иадырхәоит инарҭбаау, аха хыхь-хыхьлатәи знеишьа змоу а[[библиотечно-библиографическая классификация|библиотека-библоиграфиатә классификациа]] асистема.
=== Асахьаркыратә литература ===
{{Main|Асахьаркыратә литература}}
Асахьаркыратә литература – иԥсабаратәу (ауаа ҩралатәи рбызшәа) а[[язык (система знаков)|бызшәа]] ажәақәеи аконструкциақәеи ихадоу материал аҳасабала зхы иазырхәо а[[Аҟазара|ҟазара]] хкуп.
Асахьаркыратә литература аҷыдара аарԥшхоит аиҿырԥшрала, ганкахьала ажәа-абызшәатә материал аҭыԥан даҽа материалк (а[[музыка]], а[[изобразительное искусство|ҿыханҵа]]) мамзаргьы уи инаваргыланы (а[[театр]], а[[кинематограф|кино]], а[[песня|шәа]]) зхы иазырхәо аҟазара хкқәеи алитературеи реиҿыԥшрала, даҽа ганкахьала — егьырҭ ажәалатәи а[[текст]] хкқәа: а[[философия|философиатә]], а[[публицистика|публицистикатә]], а[[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырратә]] уҳәа реиԥш иҟоу реиҿырԥшрала. Уи адагьы, асахьаркыратә литература, егьырҭ аҟазара хкқәа реиԥш, еиднакылоит [[автор]] дызмоу (ианонимтәугьы уахь иналаҵаны) аҩымҭақәа, уи ала автор дызмам а[[Афольклор|фольклортә]] ҩымҭақәа иреиԥшым.
''Иаҵшьны ахәаԥшра:'' [[Аепос]], [[Апроза]], [[Алирика]], [[Адрама (алитература ахкы)]], [[Аессе]], [[Ахәыҷтәы литература]], [[Еиҭагоу алитература]].
=== Адокументалтә проза ===
[[Документальная проза|Адокументалтә проза]] – алитература хкуп. Уи иазҷыдаҟазшьоуп ареалтә хҭысқәа рыла мацара асиужеттә цәаҳәа ашьақәыргылара, асахьаркыратә хыҭҳәаа уарла-шәарла ауп ишуԥыло. Адокументалтә проза иаҵанакуеит иналукааша ауаа р[[биография|биографиақәа]], хҭысқәак рҭоурыхқәа, а[[страноведение|тәылаҭҵааратә]] хҳәаақәа, ацәгьоурақәа русеилыргарақәа.
=== Амемуартә литература ===
[[Мемуары|Амемуарқәа]] — ари иҳаҩсыз ахҭысқәа ирхааныз, мамзаргьы урҭ ахҭысқәа ирылахәыз ианҵамҭақәа роуп. Амемуарқәа акырзҵазкуа ҷыдараны ирымоуп урҭ ртекст «адокументалтә» ҟазшьа аиуртә еиԥш аҟаҵара, насгьы изыхцәажәо ииасыз аамҭа арҵарбырга иахьашьҭоу.
=== Аҭҵаарадырратә, аҭҵаарадырра-популиартә литература ===
{{Main|Аҭҵаарадырратә литература|Аҭҵаарадырра-популиартә литература}}
Аҭҵаарадырратә литература – аҭҵаарадырратә метод аҳәаақәа ирҭагӡаны иҟаҵоу аҭҵаарақәа, атеориатә зеиԥштәрақәа рылҵшәақәа рыла иаԥҵоу аҩыратә усумҭақәа реизак ауп.
Аҭҵаарадырратә литература аҵарауааи аспециалистцәеи аҭҵаарадырра иҿыцу аихьӡарақәа ирызкны адырра рыҭара, иара убас аҭҵаарадырратә аартрақәа рҿы аԥыжәара ашьақәырӷәӷәара ирызкуп.<ref name="bse-scli">{{БСЭ3|статья=Научная литература|автор=Тяпкин {{abbr|Б.Г.|Борис Георгиевич|0}}|том=17|страницы=335}}</ref> Ишаԥу еиԥш, аҭҵаарадырратә усумҭа икьыԥхьымзар, уи хыркәшоуп ҳәа иузыԥхьаӡаӡом.
Раԥхьатәи аҭҵаарадырратә усумҭақәа аԥҵан еиуеиԥшым ажанрқәа рыла: атрактатқәа, адискуссиақәа, абжьгарақәа, адиалогқәа, аныҟәарақәа, аԥсҭазааранҵақәа, иара убас ажәеинраалатә формақәа рылагьы. Иахьатәи аамҭазы аҭҵаарадырратә литература аформақәа истандартыркуп, урҭ шьақәгылоуп амонографиақәа, ахҳәаақәа, астатиақәа, ажәахәқәа (урҭ ртезисқәагьы уахь иналаҵаны), авторефератқәа, арефератқәа, арецензиақәа рыла. Иахьазы атәылақәа жәпакы рҿы аҳәынҭқарра ма ауаажәларратә ҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа ацхыраара зырҭо аҭҵаарадырратә литература аттестациа амеханизм ыҟоуп. Иаҳҳәап, Урыстәыла ас еиԥш аттестациа мҩаԥнагоит [[Высшая аттестационная комиссия|Иреиҳау аттестациатә комиссиа]] (ВАК).<ref name=bse-scli/> Аҭҵаарадырратә литература хымԥада а[[Рецензирование|рецензиа]] азура — уи аҭыжьразы ихадоу аҭахрақәа иреиуоуп. Ари апроцесс аҳәаақәа ирҭагӡаны аҭҵаарадырратә журнал аҭыжьырҭа ма аредакциа аҭҵаарадырратә усумҭа ҿыц иҭрыжьаанӡа ари аусхкы аҟны специалистцәас иԥхьаӡоу ԥыҭҩык арецензентцәа (абжьааԥны ҩыџьа роуп) ирзынарышьҭуеит. Арецензиаҟаҵара апроцесс хықәкыс иамоуп аметодологиатә гхақәа, мамзаргьы афальсификациақәа злоу аматериалқәа аҭҵаарадырратә литература аҳасабала акьыԥхь рымбарц. ХХ-тәи ашәышықәса алагамҭа инаркны, иҭрыжьуа аҭҵаарадырратә литература амҽхак еиҳа-еиҳа иацлоит. Убри инамаданы, иахьатәи аамҭазы аҭҵаарадырратә литература ахыҵхырҭақәа иреиуоуп ҽҳәаралатәи аҭыжьымҭақәа, еиҳаракгьы арецензиа ззыруа аҭҵаарадырратә журналқәа. ХХ-тәи ашәышықәса анҵәамҭа инаркны, арҭ ажурналқәа ақьаадтә ныҟәгагақәа рҟынтәи аелектронтә рахь, ҷыдала Аинтернет ҳәа изышьҭоу ахь риасразы атенденциа ыҟоуп.
Аҭҵаарадырра-популиартә литература — аҭҵаарадырра, аҭҵаарадырратә еихьӡарақәа, аҵарауаа ирыхҳәаау, еиуеиԥшым аԥхьаҩцәа ирызку алитературатә рҿиамҭақәа роуп.<ref name=bse-pops>{{БСЭ3|статья=Научно-популярная литература|автор=[[Лазаревич, Элеонора Анатольевна|Лазаревич Э.А.]]|том=17|страницы=339}}</ref> Аҭҵаарадырра-популиартә литература егьырҭ адырра хкқәа разҟазацәеи, цқьа иазыҟаҵам аԥхьаҩцәеи, ахәыҷқәеи ақәыԥшцәеи уахь иналаҵаны, ирызкуп. Аҭҵаарадырра-популиартә литература иаҵанакуа аҩымҭақәа арецензиеи аттестациеи рзыруам.<!--
----------- Дословное КОПИВИО из статьи Э.А. Лазаревич в БСЭ3 ------------------------
Научно-популярная литература включает произведения об основах и отдельных проблемах фундаментальных и прикладных наук, биографии деятелей науки, описание путешествий {{nobr|и т. д.}}, написанные в различных жанрах.
Лучшие популярные сочинения пропагандируют достижения передовой науки в форме, наиболее доступной читателям, которым они предназначены. В поэтической форме были написаны первое в Европе популярное произведение о науке — «О природе вещей» Лукреция Кара и «Письмо о пользе стекла» М. В. Ломоносова. Из бесед возникли «История свечи» М. Фарадея и «Жизнь растения» К. А. Тимирязева. Известны популярные сочинения, написанные в форме календаря природы, этюдов, очерков, «интеллектуальных» приключений {{nobr|и т. п.}}<ref name=bse-pops/>-->
=== Аилыркаагатә литература ===
[[Файл:Brockhaus Lexikon.jpg|мини|[[ЭСБЕ|Брокгауз ижәар]] (1910)]]
Ацхыраагӡатә ҵакы змоу, еиуеиԥшым азҵааразы еиҳа изеиԥшу, гәыҩбара узымҭо аинформациа аиуразы рхы иадырхәо литературоуп. Аилыркаагатә литература ахкқәа хадақәа:
* Иарбоу адыррақәа русхк азы (мамзаргьы иааизакны абызшәа зегьы азы) ихадоу ажәақәеи ажәаҳәахьақәеи рыла аинформациа еиҿызкаауа а[[Словарь|жәарқәа]], еиҳарак алфавитла еишьҭаргыланы;
* Иарбоу адыррақәа русхк ахатәы еилазаашьа инақәыршәаны, аинформациа даҽа знеишьак ала иахьеиҿкаау а[[Справочник|илыркаагақәа]] (иаҳҳәап, а[[медицина|медицинатә]] еилыркаага — ачымазарақәа ахьыҟоу мамзаргьы а[[симптом|симптомқәа]] рҟазшьа инарықәыршәаны);
* [[Энциклопедия|Аенциклопедиақәа]] — иарбоу адырра аусхк азы еиҳа еизаку, системала еизгоу аинформациа реизгақәа роуп.
Аилыркаагатә ҭыжьымҭақәа рҿы обиективла ишьақәыргылоуп ҳәа иԥхьаӡоу афактқәа рымацара иарбазароуп, насгьы уажәазы иҟоу ауаатәыҩса рдыррақәа рыҩаӡара ишахәҭоу иаадырԥшуазароуп. Аха апрактикаҿы афактқәеи а[[Интерпретация (литературоведение)|илыркаарақәеи]], иара убас иаргамам агәаанагарақәеи зынӡа реиҟәыҭхара залшом, убри аҟнытә иарбанзаалак аилыркаагатә ҭыжьымҭаҿы атенденциозра ахәҭак ыҟоуп. Зны-зынла уи ахәҭаа даара идууп, насгьы уи аилыркаагатә ҭыжьымҭақәа рахь идырны иалагахоит: убас еиԥш иҟоуп [[Советский Союз|Асовет Еидгыла]] аепоха иаҵанакуа аилыркаагатә ҭыжьымҭақәа, еиҳарак агуманитартә дыррақәа ирызку —икьаҿу ажәартә стиатиақәагьы иалкаау а[[идеология|идеологиа]] рныԥшуеит. Убасҵәҟьа аҭагылазаашьа иҟан аматериал аналырхуазгьы: убас, СССР иҭрыжьуаз алитературатә енциклопедиақәа рҿы а[[социализм|социолизми]] а[[коммунизм|коммунизми]] ирыдгылоз иаҩцам авторцәа русумҭақәа уԥылон, аха Асовет мчра иаҿагылоз авторцәа нагақәа русумҭақәа уԥыломызт.
=== Арҵагатә литература ===
Арҵагатә литература еиҳарак а[[учебник|рҵага шәҟәқәеи]] аҳасабтәқәа (аҽаршьцыларақәа) реизгақәеи рыла ишоит. Арҵагатә литературеи аилыркаагатә литературеи излеиԥшу маҷым: аилыркаагатә литератураҿы еиԥш, арҵагатә литератураҿгьы иаарԥшуп еицазхарҵахьоу ҳәа иԥхьаӡоу адыррақәа рыхәҭак. Аха арҵагатә литература зызку даҽакуп: арҭ адыррақәа рыхәҭак системала, еишьҭаргыланы раарԥшра, аԥхьаҩ дзыԥхьаз ибзианы еиликаартә еиԥш, насгьы арҭ адыррақәа рзы иахәҭоу ашьцыларақәа, а[[уравнение|иҟарарақәа]] рҳасабразы, ма а[[знаки препинания|аҭгыларатә дыргақәа]] ииашаны рхархәаразы иоурц.
Ари а[[прагматика текста|прагматикатә]] уснагӡатә арҵагатә текстқәа реиҿартәышьа аҷыдарақәа шьақәнаргылоит: аиҭахысрақәа, агәаҭаратә зҵаарақәеи адҵақәеи.
=== Атехникатә литература ===
Атехникатә литература — а[[техника|техникеи]] а[[Аагалыҵ|арыхреи]] русхкқәа ирызку литературоуп (аалыҵқәа реизакхьӡынҵақәа, ахархәареи, амаҵуреи, арҽеиреи рзы амҩақәҵагақәа, ахәҭақәа реизакхьӡынҵақәа, а[[патент|патентқәа]]).
=== Апсихологиеи ахалаҿиареи ирызку алитература ===
{{Main|Ахалаҿиара иазку алитература}}
Апсихологиеи ахалаҿиареи ирызку алитература – ашьцыларақәеи абаҩхатәреи рырҿиареи, ухатә ԥсҭазаареи уусуреи рҿы ақәҿиарақәа раиуреи, иааукәыршаны иҟоу ауааи уареи шәыбжьара аизыҟазаашьақәа рыбжьаҵареи, ахәыҷқәа рааӡареи ирызку абжьгарақәа узҭо литературоуп.
Иара убас иҟоуп алитература даҽа хкқәакгьы: адоуҳатә, адинтә литература, аӡыргаратә литература, хаз хкны иалкаау аӡыргаратә литература (абӷьыц, аброшиура, аӡыргаратә проспект), егьырҭ ахкқәеи, иара убасгьы аусхкытә еизакырақәа.
== Алитературеи атекст аныҟәгагақәеи ==
Алитературтә текст ишыҟац иаанхоит уи амаҭәартә аарԥшра зеиԥшразаалакгьы: а[[рукопись|напылаҩыра]], а[[книга|шәҟәы]], а[[Акомпиутер|компиутертә]] [[файл|фаил]] амонитор аҿы. Аха аӡәы игәы иаанамгароуп атекст аныҟәгагақәа рыҿиашьа алитература ахаҭа зынӡа анырра анаҭом ҳәа. Иҳаҩсыз аамҭақәа рзы алитература аҭагылазаашьа ҳәаақәнаҵоит а[[цивилизация|цивилизациатә]] револиуциа. Уи ареволиуциа ҟаиҵеит ашәҟәкьыԥхьра зхәыцыз [[Гутенберг, Иоганн|Гутенберг]]. Уи аԥхьа, иарбанзаалак идуу атекст ахҩылааразы ахҩылааҩ иаамҭеи имчи рацәаны аҭахын, убри аҟнытә [[автор]] игәакьацәа рзы мацара акәымкәа, егьырҭ аԥхьаҩцәа рызгьы ирыҩуаз, насгьы ирыладырҵәоз атекстқәа рхыԥхьаӡареи рҟазшьеи ԥкын. [[XX век|ХХ-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭазы, ацивилизациатә револиуциа ҿыц ицәырнагеит зхаҭабзиара ҳараку атекст аныҟәгагақәа ҩба: а[[аудиокнига|удиошәҟәи]] акомпиутертә фаили. Абарҭ аныҟәгагақәа зехьынџьара рыларҵәара иабзоураны, хара имгакәа алитература аилазаашьаҿы иҿыцу, акрызҵазкуа аԥсахрақәа цәырҵыргьы ҟалап.
== Шәахәаԥш иара убас ==
=== Еиуеиԥшым ажәларқәа рлитература ===
* [[Австралийская литература|Австралиатәи алитература]]
* [[Азербайджанская литература|Азербаиџьан литература]]
* [[Армянская литература|Аерман литература]]
* [[Белорусская литература|Абелорус литература]]
* [[Бельгийская литература|Бельгиатәи алитература]]
* [[Бенгальская литература|Абенгал литература]]
* [[Болгарская литература|Аболгар литература]]
* [[Бразильская литература|Бразилиатәи литература]]
* [[Британская литература|Британиатәи алитература]]
** [[Английская литература|Англыз литература]]
** [[Литература Шотландии|Шотландиатәи алитература]]
* [[Венгерская литература|Авенгр литература]]
* [[Вепсская литература|Авепс литература]]
* [[Грузинская литература|Ақырҭуа литература]]
* [[Греческая литература|Абырзен литература]]
** [[Древнегреческая литература|Ажәытә бырзен литература]]
* [[Датская литература|Адат литература]]
* [[Еврейская литература|Ауриа литература]]
* [[Литература Израиля|Израильтәи алитература]]
* [[Литература Индии|Индиатәи алитература]]
* [[Ирландская литература|Ирландиатәи алитература]]
* [[Исландская литература|Аисланд литература]]
* [[Испанская литература|Аиспан литература]]
* [[Итальянская литература|Аиталиан литература]]
* [[Казахская литература|Аҟазах литература]]
* [[Канадская литература|Канадатәи алитература]]
* [[Китайская литература|Акитаи литература]]
* [[Литература США|ЕАШ рлитература]]
* [[Литовская литература|Алитовтә литература]]
* [[Немецкая литература|Агерман литература]]
* [[Нидерландская литература|Анидерландтә литература]]
* [[Норвежская литература|Анорвег литература]]
* [[Персидская литература|Аџьам литература]]
* [[Польская литература|Аполиак литература]]
* [[Португальская литература|Апортугал литература]]
* [[Римская литература|Римтәи алитература]]
* [[Румынская литература|Арумын литература]]
* [[Русская литература|Аурыс литература]]
** [[Древнерусская литература|Ажәытә аурыс литература]]
* [[Сербская литература|Асерб литература]]
* [[Татарская литература|Аҭаҭар литература]]
* [[Тибетская литература|Атибет литература]]
* [[Украинская литература|Аукраин литература]]
* [[Литература Финляндии|Афинн литература]]
* [[Чешская литература|Ачех литература]]
* [[Шведская литература|Ашведтә литература]]
* [[Эстонская литература|Аестон литература]]
* [[Эфиопская литература|Ефиопиатәи алитература]]
=== Ахронологиа ===
* [[Античная литература|Антикатә литература]]
* [[Средневековая литература|Абжьарашәышықәсатәи литература]]
* [[Литература эпохи Возрождения|Аиҭарҿиара аепоха алитература]]
* [[Литература модернизма|Амодернизм алитература]]
* [[Литература постмодернизма|Апостмодернизм алитература]]
=== Егьырҭ ===
* [[Электронная книга|Аелектронтә шәҟәы]]
* [[Электронная библиотека|Аелектронтә библиотека]]
* [[Сетевая литература|Аҳатә литература]]
* [[Типографика|Атипографика]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
* {{книга|автор=[[Бахтин, Михаил Михайлович|Бахтин М. М.]] |заглавие=Эстетика словесного творчества |ответственный= |ссылка=http://runivers.ru/philosophy/lib/book6226/ |место=М. |издательство=Искусство |год=1986 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* {{книга|автор=[[Гадамер, Ганс Георг|Гадамер Г.-Г.]] |заглавие=Актуальность прекрасного |ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство= |год=1991 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* {{книга|автор=[[Корман, Борис Осипович|Корман Б. О.]] |заглавие=Избранные труды по теории и истории литературы |ответственный= |ссылка= |место=Ижевск |издательство= |год=1992 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* {{книга|автор=[[Рикёр, Поль|Рикёр П.]] |заглавие=Конфликт интерпретаций: Очерки о герменевтике |ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство= |год=1995 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* {{книга|автор=[[Хайдеггер, Мартин|Хайдеггер М.]] |заглавие=Бытие и время |ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство= |год=1997 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* Rezeptionästhetik. Teorie und Praxis / Hrsg. [[Варнинг, Райнер|R. Warning]]. München: 1975
* [[Изер, Вольфганг|Iser W.]] Der Akt des Lesens: Theorie ästhetischer Wirkung. München: 1976
== Азхьарԥшқәа ==
* {{Open-Site|International/Russian/Искусство/Литература}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Алитература| ]]
[[Акатегориа:Агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]]
144g80pqbweo80s9p5cbmidopw42ktr
168080
168078
2026-06-16T19:20:52Z
Nart17
17397
+{{Delete}} — астатиа жәаба иануп
168080
wikitext
text/x-wiki
{{Delete|Астатиа жәаба иануп: [[Алитература]] — асандбокс акопиа аҭахым (article is live in the main namespace; staging copy obsolete)}}
[[Файл:Sinaiticus text.jpg|мини|[[Синайский кодекс|Синаитәи азакәанеидкыла]]]]
[[Файл:British Museum Reading Room Panorama Feb 2006.jpg|мини|[[Читальный зал Британского музея|Британиатәи амузеи аԥхьарҭатә уада]]]]
[[Файл:Bundesarchiv Bild 102-14597, Berlin, Opernplatz, Bücherverbrennung.jpg|мини|1933 шықәса, лаҵарамза 10 рзы Опернплац ҳәа изышьҭаз Берлинтәи ашҭаҿы [[Сожжение книг в нацистской Германии|астудентцәа «игермантәым» ахыҭҳәаақәеи ашәҟәқәеи рбылуеит]].]]
'''Алитература''' ({{lang-la|lit(t)eratura}}, - ''иҩу'', ''lit(t)era'' - анбан) - ауаажәларратә, аилкааратә ҵакы змоу ҩымҭақәоуп.<ref>{{Книга|автор=Ожегов С. И.|заглавие=Толковый словарь русского языка|год=2000|язык=ru|место=М.|издательство=Азбуковник|страницы=940}}</ref>
== Аилкаара аҳәаақәа ирызкны ==
Еиҳарак алитература анырҳәо, рхахьы иааиуа [[Художественная литература|асахьаркыратә литература]] ауп, даҽакала иуҳәозар, алитература сахьаркыратә хкык аҳасабала. Аха ари аилкаара, [[романтизм|аромантизм]] аепохазы иҿиаз, иахьатәи аамҭа иацәыхароу аепохақәа ркультура ишиашоу ирыдҳәалатәым. [[Гесиод]] иҩымҭа «[[Теогония|Теогониа]]», мамзаргьы [[Тит Лукреций Кар|Лукрециус]] иҩымҭа «[[О природе вещей|Амаҭәарқәа рыԥсабара иазкны]]» («О природе вещей») уҳәа реиԥш иҟоу ажәытә [[Аҭҵаарадырра|аҭҵааратә]] трактатқәеи [[Адин|адинхаҵара]]-[[Мифология|мифологиатә]] хыҭҳәаақәеи, мамзаргьы [[эпос|аепикатә]] поемақәа ([[Гомер]] иепикатә поемақәа «[[Илиада|Илиада]]», ма [[Публий Вергилий Марон|Вергили]] иҩымҭа «[[Энеида|Енеида]]») ирхааныз ауаа урҭ иршомызт асахьаркыратә литературеи исахьаркым литературеи ҳәа. Урыстәыла, [[1820-е|1820-тәи ашықәсқәа]] рзы, акритикцәа ргәаанагарақәа рыла еиқәшәон [[Карамзин, Николай Михайлович|Карамзин]] иҩымҭа «[[История Государства Российского|Урыстәылатәи аҳәынҭқарра аҭоурых]]» («История Государства Российского»), [[Тургенев, Николай Иванович|Николаи Тургенев]] «[[Опыт теории налогов|Ашәахтәқәа ртеориа аԥышәа]]» («Опыт теории налогов»), аурыс [[Проза|проза]] иреиӷьу ҿырԥштәқәоуп ҳәа. Егьырҭ аамҭақәа рзы иҩыз асахьаркыратә ҩымҭақәеи адинтә, афилософиатә, аҭҵаарадырратә, апублицистикатә литературақәеи еиҟәыҭханы ҳанрыхәаԥшуа, иҳаҩсыз аамҭа иахьатәи ҳхәыцшьала ҳахәаԥшуеит.<ref>[[Лотман, Юрий Михайлович|Лотман Ю. М.]] Анализ поэтического текста: Структура стиха. — Л.: Просвещение, 1972. — С. 26.</ref>
Ус шакәугьы, алитература иамоуп [[Национальная культура|амилаҭтә культурақәеи]] ауаатәыҩса рҭоурыхи рҿы зҽызымԥсахуа еиуеиԥшым ауниверсалтә ҟазшьақәа, аха урҭ аҟазшьақәа зегьы иалкаау апроблемақәеи акәама-ҵамақәеи ирыдҳәалоуп.
* Алитература иаҵанакуеит [[автор|автортә]] текстқәа ([[аноним|анонимтәқәагьы]], даҽакала иуҳәозар, еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны автор данырзымдыруа, насгьы аколлективтә, даҽакала, гәыԥҩык ирҩыз – зны-зынла даара ирацәаҩуп агәыԥ иалоу, иаҳҳәап, [[Энциклопедия|аенциклопедиа]] аҩра ҳалацәажәозар, аха уеизгьы урҭ гәыԥҩык ҳәа ҳзышьҭоу изусҭцәоу иаадыруеит). Атекст иалкаау автор ишитәу, уи зҩыз иара шиакәу, ари аҭагылазаашьаҿы азиндырреи (еиҿ. [[авторское право|автор изин]]) апсихологиеи (автор зыԥсы ҭоу ауаҩы иаҳасабала, аԥхьаҩ дзыԥхьо атекст ала иара изкны адыррақәа иоурц азы иҽазишәар илшоит) рганахьала акәӡам ишхадароу, атекст автор данамоу, уи ихаҭәаахоит: автор аҵыхәтәантәи акәаԥ ықәиргылоит, уи ашьҭахь атекст автор ихьыԥшӡам. Акультура аҭоурых иадыруеит даҽа ԥҟарақәак рыла иҟоу атекстқәа рыхкқәагьы, иаҳҳәап, [[Афольклор|афольклортә]]: атекст автор дахьамам иахҟьаны, атекст ахаҭа инагӡаны ишьақәырӷәӷәаӡам, насгьы уи еиҭазҳәо, мамзаргьы еиҭазыҩуа илшоит аԥсахрақәа, зны-зынла акрызҵазкуа, ралагалара. Ас еиԥш иҟоу атекст аҟны иуԥыло еиуеиԥшым анҵамҭақәа урҭ ҟазҵаз [[Писатель|ашәҟәыҩҩы]] ма аҵарауаҩ ихьӡ иадҳәалазар рылшоит (иаҳҳәап, [[Афанасьев, Александр Николаевич (1826—1871)|Афанасиев]] иҩымҭа «Аурыс жәлар ражәабжьқәа»), аха ас еиԥш иҟоу анҵамҭагьы иамазар ауеит еиуеиԥшым аверсиақәа, иарбоу автор иитәу иалкаау анҵамҭа ауп, алакә зегьы акәымкәа.
* Хыхь иарбоу аҟазшьа иадҳәалоуп даҽа ҟазшьакгьы: алитература иаҵанакуа иҩу атекстқәа роуп, ҿырҳәалатәи атекстқәа алитература иаҵанакуам. Аҿаԥыцтә рҿиамҭа ҭоурыхла аҩратә иаԥхьанеиуеит, насгьы аҿаԥыцтә рҿиамҭа уаанӡа ҩрала иузышьақәырӷәӷәомызт. Афольклор еснагь ҿырҳәалатәын ([[XIX век|XIX-тәи ашәышықәса]] аҟынӡа, аҩратә формақәа, иаҳҳәап, аӡӷабцәа ральбомқәа ицәырҵуа ианалага аамҭанӡа). Аха иахьатәи аамҭазы иҟоуп еиҭаҵуеи ибжьаратәуи авариантқәа. Убас, [[XX век|XX-тәи ашәышықәсазы]] иаалырҟьаны иҿиаз амилаҭтә культурақәа рҿы ҿырҳәалатәи (ажәеинраалақәа, ашәақәа) рҿиамҭақәа знапы алакыз, иахьагьы знапы алаку [[Сказитель|ажәабжьҳәаҩцәа]] иҟоуп. Уаанӡа ас еиԥш иҟоу [[Песня|ашәақәа]] афольклор ахь ииасны, еиҭазҳәо ирыбзоураны рҽырыԥсахуа иҿиалон, аха иахьатәи аамҭазы аԥҵамҭақәа, иаҳҳәап, [[Джамбул Джабаев|Џьамбул]] иҩымҭақәа реиԥш иҟоу, ианаԥырҵа ашьҭахь иаразнак ианырҵеит, убри алагьы урҭ алитературатә рҿиамҭақәаны иҟоуп. Аҿаԥыцтә рҿиамҭа аҩырахь аиагаразы даҽа знеишьакгьы ыҟоуп. Уи «алитературтә нҵара» ҳәа иашьҭоуп: иаҳҳәап, изныкымкәа хаз шәҟәны иҭыҵыз [[Космодемьянская, Зоя Анатольевна|Зоиеи]] [[Космодемьянский, Александр Анатольевич|Александри]] Космодемиански ран лгәалашәарақәа, урҭ лажәақәа рыла ианҵан, аинтервиу лымызхуаз ашәҟәыҩҩы [[Вигдорова, Фрида Абрамовна|Фрида Вигдоро]] лыбзоурала алитературатә текстны иҟалеит.
* Алитература иаҵанакуеит атекстқәа, зматериал ауаҩы и[[Язык (система знаков)|бызшәа]] иалоу ажәақәа рыла мацара ишьақәгылоу. Алитература иаҵанакуам а[[Синтез искусств|синтетикатәи]] а[[Синкретизм (искусство)|синкретикатәи]] текстқәа, даҽакала иуҳәозар, арҭ атекстқәа рҿы ажәақәа амузыкатә, асахьатә, ма даҽа компонентк иузаҟәымҭхуа ирыдҳәалоуп, ажәақәа хазы ахархәара рымаӡам. [[Песня|Ашәа]] ма а[[опера]] рхаҭа алитература иахәҭакӡам. Уаанӡа а[[поэт|поет]] ииҩхьаз атекст азы а[[композитор|композитор]] ашәа иҩызар, усҟан апроблема цәырҵӡом; аха [[XX век|XX-тәи ашәышықәсазы]] ажәытә традициа ҩаԥхьа ахархәара аиуит, уи инақәыршәаны, автор атекстгьы амузыкагьы иаԥиҵоит, насгьы (абжьааԥны ишыҟало) иаԥиҵаз арҿиамҭа ихала инаигӡоит. Ас еиԥш иҟоу асинтетикатә ҩымҭа аҟынтәи ажәалатәи акомпонент мацара алхны, ихьыԥшым литературатә ҩымҭак аҳасабала ахәаԥшра иахьынӡаиашоу азҵаара иахьагьы аимак-аиҿак цәырнагоит. Зны-зынла асинтетикатә рҿиамҭақәа рҿы иажәалатәым елементқәа рхыԥхьаӡара маҷзар (ус еиԥш иҟоуп иаҳҳәап, [[Стерн, Лоренс|Лоренс Стерн]] иҩымҭа “The Adventures of Tristram Shandy” аҟынтәи еицырдыруа “squiggle” мамзаргьы еицырдыруа ахәыҷтәы шәҟәы “The Magic Holk» иагәылоу асахьақәа), насгьы урҭ рроль ихадамзар (а[[Аматематика|математикатә]], а[[Химия|химиатә]], а[[Физика|физикатә]] литературақәа рҿы аформулақәа рроль еиԥш, атекст аиҳарак дара иааныркылозаргьы) усҟан арҭ рҩызцәа арҿиамҭақәа алитературатә ҩымҭақәаны ирыԥхьаӡоит, иара убас аквалификациа рзыруеит. Аха зны-зынла алитературатә текст иагәылоу алабҿабатә елементқәа иааныркыло аҭыԥ убриаҟара идууп, уи алитературатә ҩымҭоуп ҳәа ҭҵаарадыррала ахәаԥшра иуадаҩхоит: абас еиԥш иҟоу атекстқәа рҟынтәи зегь реиҳа еицырдыруа — [[Сент-Экзюпери, Антуан де|Сент-Екзиупери]] илакә «[[Маленький принц|Апринц хәыҷы]]» ауп, ара автор исахьақәа ихадоу хәҭаны иҟоуп.
Абарҭ ах-критериак ирықәшәаӡом традициала алитературатә ҳәа иԥхьаӡоу ажәытә текстқәак, иаҳҳәап, — «[[Илиада|Илиада]]», «[[Одиссея|Одиссеи]]»: иҟалап аҩ-поемак равтор [[Гомер]] имацара иакәымзар, арҭ апоемақәа ртекстқәа ажәабжьҳәаҩцәа ашәаны ирҳәоз ажәытә бырзен фольклор ала ишьақәгылеит.<ref>[[Богаевский, Борис Леонидович|Б. Богаевский]]. [http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le2/le2-5991.htm Гомер] {{Wayback|url=http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le2/le2-5991.htm |date=20090916092911 }} // Литературная энциклопедия: В 11 т. — [М.]: Изд-во Ком. Акад., 1929. — Т. 2. — Стб. 599—603.</ref> Аха арҭ атекстқәа аҵыхәтәантәи рвариантқәа ҩрала рышьақәырӷәӷәара мҩаԥысижьҭеи убриаҟара ҵуеит, убри аҟнытә ас еиԥш иҟоу итрадициатәу азнеишьа ииашоуп ҳәа иуԥхьаӡар ҟалоит.
Иацҵатәуп даҽа критериак, уи асахьаркыратә текстқәа реилазаашьа акәымкәа, урҭ инарыгӡо афункциа иадҳәалоуп.
* Алитература иаҵанакуеит асоциалтә ҵакы змоу (мамзаргьы уи иамазарц зыхәҭоу атекстқәа). Уи иаанаго, хаҭалатәии амаҵуратәии ашәҟәеимадарақәа, ахатә мшынҵақәа, ашкол аҿы ирыҩуа ахыҭҳәаақәа литератураны иузыԥхьаӡаӡом. Ари акритери мариоушәа угәы иабоит, аха уи ауадаҩрақәа рацәаны цәырнагоит. Ганкахьала, хаҭалатәи ашәҟәеимадара алитературатә фактны иҟалар алшоит (асахьаркыратә ма аҭҵаарадырратә) урҭ зыбжьоу авторцәа нагақәа ракәзар: ашәҟәыҩҩцәеи аҵарауааи русумҭақәа реизгақәа рҿы асаламшәҟәқәа ирызку аҟәша ус баша акәӡам изыҟоу, насгьы урҭ асаламшәҟәқәа рҿы зны-зынла алитературеи аҭҵаарадырреи рзы акрызҵазкуа, хәы змоу аинформациа ыҟоуп; ари иаҵанакуеит аԥхьаҟа [[Писатель|шәҟәыҩҩцәаны]], ҵарауааны, политикцәаны иҟало аҵаҩцәа ашкол аҿы ирыҩуаз рхыҭҳәаақәагьы: ҳаԥхьаҟа арҭ рҩызцәа атекстқәа алитература иахырыԥхьаӡалар алшоит, усҟан дара иҳацхраауеит автор анаҩстәи иҩымҭақәа реилкаара (убас, [[Сент-Экзюпери, Антуан де|Сент-Екзиупери]] 14 шықәса анихыҵуаз ашколтә дҵала ииҩыз алакәи «[[Маленький принц|Апринц хәыҷи]]» узыршанхо аиԥшзаарақәа рныԥшуеит). Уимоу, зны-зынла
ашәҟәыҩҩцәеи, афилософцәеи, апублицистцәеи рхатә шәҟәеимадарқәа ма рымшынҵақәа литературатә фактны иҟарҵоит: тәым ԥхьаҩык даԥхьарц азы ирыҩуеит, ауаа рҿаԥхьа ацыԥҵәахақәа нарыгӡоит, насгьы иҭрыжьуеит; еицырдыруа аҿырԥштәқәа рахь иаҵанакуеит [[1820-е|1820-тәи ашықәсқәа]] рзы алитературатә еилазаара "[[Арзамас (литературное общество)|Арзамас]]" иалаз аурыс шәҟәыҩҩцәа рысаламшәҟәқәа, иҿыцӡоу аурыс литератураҿы - [[Курицын, Вячеслав Николаевич|Виачеслав Курицын]]и [[Парщиков, Алексей Максимович|Алексеи Паршьиков]]и рышәҟәеимадара, [[Есин, Сергей Николаевич|Сергеи Есенин]] имшынҵа уҳәа убас иҵегьы.
Даҽа ганкахьала, иуадаҩны иаанхоит авторцәа-адилетантцәа рсахьаркыратә рҿиамҭақәа рыстатус, урҭ атекстқәа дара рхаҭақәеи рҩызцәеи рыда аӡәгьы рыхә ҳаракны ишьом: азин ыҟоума гәыԥҩык аусзуҩцәа реиҳабы имшира иазкны иаԥырҵаз жәеинраалала иҩу адныҳәалара алитературатә рҿиамҭаны ахәаԥшра?
Уи аганахьала ауадаҩра ҿыцқәа цәырҵит а[[Интернет|интернет]] аныҟала, насгьы дарбанзаалак иҩымҭақәа ркьыԥхьра ахьилшо а[[Сайты со свободной публикацией|саитқәа]] рыларҵәара ианалага ашьҭахь. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа (иаҳҳәап, афранцыз социолог [[Бурдье, Пьер|Пьер Бурдие]]и уи ишьҭрақәлаҩцәеи) алитературеи, аҟазареи, аҭҵаарадырреи ҳәаақәызҵо, иара убас иарбанзаалак адилетантә усумҭеи дареи аҳәаа рыбжьазҵо асоциалтә механизмқәа ралкаара рҽазыршәоит, аха урҭ рысхемақәа зегьы иақәшаҳаҭӡам, убри аҟнытә аимак-аиҿак ӷәӷәақәа цәырыргоит.
== Алитература ахкқәа хадақәа ==
Алитература ахкқәа рыла алкаара ҟалоит атекстқәа рҵакқәа рыла, иара убас урҭ зызку рылагьы, убри инамаданы алитература аклассификациа азураан ашьаҭа акзаара апринцип инагӡаны ақәныҟәара уадаҩуп. Уи адагьы, ас еиԥш иҟоу аклассификациа зынӡа еиԥшым аҩымҭақәа еиднакылар, уарҩашьар алшоит. Лассы-лассы, аамҭак иаҵанакуа типологиала еиԥшым атекстқәа еиҳа еизааигәоуп, еиуеиԥшым аамҭақәеи акультурақәеи ирыҵанакуа типологиала еиԥшу атекстқәа раасҭа: [[Гегель, Георг Фридрих Вильгельм|Гегель]] ма [[Рассел, Бертран|Рассел]] реиԥш иҟоу Аамҭа ҿыц афиолософцәа русумҭақәа раасҭа, Европатәи а[[философия|философиатә]] литература шьаҭас иазышьҭоу [[Платон]] иҩымҭа «Адиалогқәа» еиҳа иазааигәоуп ажәытә бырзен литература абаҟақәа (иаҳҳәап, [[Эсхил|Есхил]] и[[Драма (род литературы)|драмақәа]]). Текстқәак рԥеиԥш убас иҟоуп, урҭ раԥҵараан дара литература хкык ахь рхы дырхоит, анаҩс даҽа хкык ахь ииасуеит: иаҳҳәап, [[Дефо, Даниэль|Даниел Дефо]] иҩымҭа «[[Робинзон Крузо|Робинзон Крузо ихҭысқәа]]» («Приключения Робинзона Крузо») иахьа а[[детская литература|хәыҷтәы литература]] аҳасабала ауп ишахәаԥшуа, аха аханатә уи адуцәа рзы асахьаркыратә ҩымҭангьы акәымкәа, а[[публицистика|публицистикатә]] ҷыдарақәа зныԥшуа [[памфлет|памфлетны]] ауп ишиҩуаз. Убри аҟнытә, алитература хкы хадақәа рзеиԥш сиа инықәырԥшу аҟазшьа мацара амазар алшоит, алитература иалкаау аилазаашьа шьақәыргылазар алшоит иарбоу акультуреи иарбоу аамҭеи ирҿырԥшны уанахәаԥшуа мацара. Аха абзазаратә хықәкқәа рзы абарҭ ауадаҩрақәа усҟак хра рылам, убри аҟнытә ашәҟәҭирҭақәеи а[[библиотека|библиотекақәеи]] рхы иадырхәоит инарҭбаау, аха хыхь-хыхьлатәи знеишьа змоу а[[библиотечно-библиографическая классификация|библиотека-библоиграфиатә классификациа]] асистема.
=== Асахьаркыратә литература ===
{{Main|Асахьаркыратә литература}}
Асахьаркыратә литература – иԥсабаратәу (ауаа ҩралатәи рбызшәа) а[[язык (система знаков)|бызшәа]] ажәақәеи аконструкциақәеи ихадоу материал аҳасабала зхы иазырхәо а[[Аҟазара|ҟазара]] хкуп.
Асахьаркыратә литература аҷыдара аарԥшхоит аиҿырԥшрала, ганкахьала ажәа-абызшәатә материал аҭыԥан даҽа материалк (а[[музыка]], а[[изобразительное искусство|ҿыханҵа]]) мамзаргьы уи инаваргыланы (а[[театр]], а[[кинематограф|кино]], а[[песня|шәа]]) зхы иазырхәо аҟазара хкқәеи алитературеи реиҿыԥшрала, даҽа ганкахьала — егьырҭ ажәалатәи а[[текст]] хкқәа: а[[философия|философиатә]], а[[публицистика|публицистикатә]], а[[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырратә]] уҳәа реиԥш иҟоу реиҿырԥшрала. Уи адагьы, асахьаркыратә литература, егьырҭ аҟазара хкқәа реиԥш, еиднакылоит [[автор]] дызмоу (ианонимтәугьы уахь иналаҵаны) аҩымҭақәа, уи ала автор дызмам а[[Афольклор|фольклортә]] ҩымҭақәа иреиԥшым.
''Иаҵшьны ахәаԥшра:'' [[Аепос]], [[Апроза]], [[Алирика]], [[Адрама (алитература ахкы)]], [[Аессе]], [[Ахәыҷтәы литература]], [[Еиҭагоу алитература]].
=== Адокументалтә проза ===
[[Документальная проза|Адокументалтә проза]] – алитература хкуп. Уи иазҷыдаҟазшьоуп ареалтә хҭысқәа рыла мацара асиужеттә цәаҳәа ашьақәыргылара, асахьаркыратә хыҭҳәаа уарла-шәарла ауп ишуԥыло. Адокументалтә проза иаҵанакуеит иналукааша ауаа р[[биография|биографиақәа]], хҭысқәак рҭоурыхқәа, а[[страноведение|тәылаҭҵааратә]] хҳәаақәа, ацәгьоурақәа русеилыргарақәа.
=== Амемуартә литература ===
[[Мемуары|Амемуарқәа]] — ари иҳаҩсыз ахҭысқәа ирхааныз, мамзаргьы урҭ ахҭысқәа ирылахәыз ианҵамҭақәа роуп. Амемуарқәа акырзҵазкуа ҷыдараны ирымоуп урҭ ртекст «адокументалтә» ҟазшьа аиуртә еиԥш аҟаҵара, насгьы изыхцәажәо ииасыз аамҭа арҵарбырга иахьашьҭоу.
=== Аҭҵаарадырратә, аҭҵаарадырра-популиартә литература ===
{{Main|Аҭҵаарадырратә литература|Аҭҵаарадырра-популиартә литература}}
Аҭҵаарадырратә литература – аҭҵаарадырратә метод аҳәаақәа ирҭагӡаны иҟаҵоу аҭҵаарақәа, атеориатә зеиԥштәрақәа рылҵшәақәа рыла иаԥҵоу аҩыратә усумҭақәа реизак ауп.
Аҭҵаарадырратә литература аҵарауааи аспециалистцәеи аҭҵаарадырра иҿыцу аихьӡарақәа ирызкны адырра рыҭара, иара убас аҭҵаарадырратә аартрақәа рҿы аԥыжәара ашьақәырӷәӷәара ирызкуп.<ref name="bse-scli">{{БСЭ3|статья=Научная литература|автор=Тяпкин {{abbr|Б.Г.|Борис Георгиевич|0}}|том=17|страницы=335}}</ref> Ишаԥу еиԥш, аҭҵаарадырратә усумҭа икьыԥхьымзар, уи хыркәшоуп ҳәа иузыԥхьаӡаӡом.
Раԥхьатәи аҭҵаарадырратә усумҭақәа аԥҵан еиуеиԥшым ажанрқәа рыла: атрактатқәа, адискуссиақәа, абжьгарақәа, адиалогқәа, аныҟәарақәа, аԥсҭазааранҵақәа, иара убас ажәеинраалатә формақәа рылагьы. Иахьатәи аамҭазы аҭҵаарадырратә литература аформақәа истандартыркуп, урҭ шьақәгылоуп амонографиақәа, ахҳәаақәа, астатиақәа, ажәахәқәа (урҭ ртезисқәагьы уахь иналаҵаны), авторефератқәа, арефератқәа, арецензиақәа рыла. Иахьазы атәылақәа жәпакы рҿы аҳәынҭқарра ма ауаажәларратә ҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа ацхыраара зырҭо аҭҵаарадырратә литература аттестациа амеханизм ыҟоуп. Иаҳҳәап, Урыстәыла ас еиԥш аттестациа мҩаԥнагоит [[Высшая аттестационная комиссия|Иреиҳау аттестациатә комиссиа]] (ВАК).<ref name=bse-scli/> Аҭҵаарадырратә литература хымԥада а[[Рецензирование|рецензиа]] азура — уи аҭыжьразы ихадоу аҭахрақәа иреиуоуп. Ари апроцесс аҳәаақәа ирҭагӡаны аҭҵаарадырратә журнал аҭыжьырҭа ма аредакциа аҭҵаарадырратә усумҭа ҿыц иҭрыжьаанӡа ари аусхкы аҟны специалистцәас иԥхьаӡоу ԥыҭҩык арецензентцәа (абжьааԥны ҩыџьа роуп) ирзынарышьҭуеит. Арецензиаҟаҵара апроцесс хықәкыс иамоуп аметодологиатә гхақәа, мамзаргьы афальсификациақәа злоу аматериалқәа аҭҵаарадырратә литература аҳасабала акьыԥхь рымбарц. ХХ-тәи ашәышықәса алагамҭа инаркны, иҭрыжьуа аҭҵаарадырратә литература амҽхак еиҳа-еиҳа иацлоит. Убри инамаданы, иахьатәи аамҭазы аҭҵаарадырратә литература ахыҵхырҭақәа иреиуоуп ҽҳәаралатәи аҭыжьымҭақәа, еиҳаракгьы арецензиа ззыруа аҭҵаарадырратә журналқәа. ХХ-тәи ашәышықәса анҵәамҭа инаркны, арҭ ажурналқәа ақьаадтә ныҟәгагақәа рҟынтәи аелектронтә рахь, ҷыдала Аинтернет ҳәа изышьҭоу ахь риасразы атенденциа ыҟоуп.
Аҭҵаарадырра-популиартә литература — аҭҵаарадырра, аҭҵаарадырратә еихьӡарақәа, аҵарауаа ирыхҳәаау, еиуеиԥшым аԥхьаҩцәа ирызку алитературатә рҿиамҭақәа роуп.<ref name=bse-pops>{{БСЭ3|статья=Научно-популярная литература|автор=[[Лазаревич, Элеонора Анатольевна|Лазаревич Э.А.]]|том=17|страницы=339}}</ref> Аҭҵаарадырра-популиартә литература егьырҭ адырра хкқәа разҟазацәеи, цқьа иазыҟаҵам аԥхьаҩцәеи, ахәыҷқәеи ақәыԥшцәеи уахь иналаҵаны, ирызкуп. Аҭҵаарадырра-популиартә литература иаҵанакуа аҩымҭақәа арецензиеи аттестациеи рзыруам.<!--
----------- Дословное КОПИВИО из статьи Э.А. Лазаревич в БСЭ3 ------------------------
Научно-популярная литература включает произведения об основах и отдельных проблемах фундаментальных и прикладных наук, биографии деятелей науки, описание путешествий {{nobr|и т. д.}}, написанные в различных жанрах.
Лучшие популярные сочинения пропагандируют достижения передовой науки в форме, наиболее доступной читателям, которым они предназначены. В поэтической форме были написаны первое в Европе популярное произведение о науке — «О природе вещей» Лукреция Кара и «Письмо о пользе стекла» М. В. Ломоносова. Из бесед возникли «История свечи» М. Фарадея и «Жизнь растения» К. А. Тимирязева. Известны популярные сочинения, написанные в форме календаря природы, этюдов, очерков, «интеллектуальных» приключений {{nobr|и т. п.}}<ref name=bse-pops/>-->
=== Аилыркаагатә литература ===
[[Файл:Brockhaus Lexikon.jpg|мини|[[ЭСБЕ|Брокгауз ижәар]] (1910)]]
Ацхыраагӡатә ҵакы змоу, еиуеиԥшым азҵааразы еиҳа изеиԥшу, гәыҩбара узымҭо аинформациа аиуразы рхы иадырхәо литературоуп. Аилыркаагатә литература ахкқәа хадақәа:
* Иарбоу адыррақәа русхк азы (мамзаргьы иааизакны абызшәа зегьы азы) ихадоу ажәақәеи ажәаҳәахьақәеи рыла аинформациа еиҿызкаауа а[[Словарь|жәарқәа]], еиҳарак алфавитла еишьҭаргыланы;
* Иарбоу адыррақәа русхк ахатәы еилазаашьа инақәыршәаны, аинформациа даҽа знеишьак ала иахьеиҿкаау а[[Справочник|илыркаагақәа]] (иаҳҳәап, а[[медицина|медицинатә]] еилыркаага — ачымазарақәа ахьыҟоу мамзаргьы а[[симптом|симптомқәа]] рҟазшьа инарықәыршәаны);
* [[Энциклопедия|Аенциклопедиақәа]] — иарбоу адырра аусхк азы еиҳа еизаку, системала еизгоу аинформациа реизгақәа роуп.
Аилыркаагатә ҭыжьымҭақәа рҿы обиективла ишьақәыргылоуп ҳәа иԥхьаӡоу афактқәа рымацара иарбазароуп, насгьы уажәазы иҟоу ауаатәыҩса рдыррақәа рыҩаӡара ишахәҭоу иаадырԥшуазароуп. Аха апрактикаҿы афактқәеи а[[Интерпретация (литературоведение)|илыркаарақәеи]], иара убас иаргамам агәаанагарақәеи зынӡа реиҟәыҭхара залшом, убри аҟнытә иарбанзаалак аилыркаагатә ҭыжьымҭаҿы атенденциозра ахәҭак ыҟоуп. Зны-зынла уи ахәҭаа даара идууп, насгьы уи аилыркаагатә ҭыжьымҭақәа рахь идырны иалагахоит: убас еиԥш иҟоуп [[Советский Союз|Асовет Еидгыла]] аепоха иаҵанакуа аилыркаагатә ҭыжьымҭақәа, еиҳарак агуманитартә дыррақәа ирызку —икьаҿу ажәартә стиатиақәагьы иалкаау а[[идеология|идеологиа]] рныԥшуеит. Убасҵәҟьа аҭагылазаашьа иҟан аматериал аналырхуазгьы: убас, СССР иҭрыжьуаз алитературатә енциклопедиақәа рҿы а[[социализм|социолизми]] а[[коммунизм|коммунизми]] ирыдгылоз иаҩцам авторцәа русумҭақәа уԥылон, аха Асовет мчра иаҿагылоз авторцәа нагақәа русумҭақәа уԥыломызт.
=== Арҵагатә литература ===
Арҵагатә литература еиҳарак а[[учебник|рҵага шәҟәқәеи]] аҳасабтәқәа (аҽаршьцыларақәа) реизгақәеи рыла ишоит. Арҵагатә литературеи аилыркаагатә литературеи излеиԥшу маҷым: аилыркаагатә литератураҿы еиԥш, арҵагатә литератураҿгьы иаарԥшуп еицазхарҵахьоу ҳәа иԥхьаӡоу адыррақәа рыхәҭак. Аха арҵагатә литература зызку даҽакуп: арҭ адыррақәа рыхәҭак системала, еишьҭаргыланы раарԥшра, аԥхьаҩ дзыԥхьаз ибзианы еиликаартә еиԥш, насгьы арҭ адыррақәа рзы иахәҭоу ашьцыларақәа, а[[уравнение|иҟарарақәа]] рҳасабразы, ма а[[знаки препинания|аҭгыларатә дыргақәа]] ииашаны рхархәаразы иоурц.
Ари а[[прагматика текста|прагматикатә]] уснагӡатә арҵагатә текстқәа реиҿартәышьа аҷыдарақәа шьақәнаргылоит: аиҭахысрақәа, агәаҭаратә зҵаарақәеи адҵақәеи.
=== Атехникатә литература ===
Атехникатә литература — а[[техника|техникеи]] а[[Аагалыҵ|арыхреи]] русхкқәа ирызку литературоуп (аалыҵқәа реизакхьӡынҵақәа, ахархәареи, амаҵуреи, арҽеиреи рзы амҩақәҵагақәа, ахәҭақәа реизакхьӡынҵақәа, а[[патент|патентқәа]]).
=== Апсихологиеи ахалаҿиареи ирызку алитература ===
{{Main|Ахалаҿиара иазку алитература}}
Апсихологиеи ахалаҿиареи ирызку алитература – ашьцыларақәеи абаҩхатәреи рырҿиареи, ухатә ԥсҭазаареи уусуреи рҿы ақәҿиарақәа раиуреи, иааукәыршаны иҟоу ауааи уареи шәыбжьара аизыҟазаашьақәа рыбжьаҵареи, ахәыҷқәа рааӡареи ирызку абжьгарақәа узҭо литературоуп.
Иара убас иҟоуп алитература даҽа хкқәакгьы: адоуҳатә, адинтә литература, аӡыргаратә литература, хаз хкны иалкаау аӡыргаратә литература (абӷьыц, аброшиура, аӡыргаратә проспект), егьырҭ ахкқәеи, иара убасгьы аусхкытә еизакырақәа.
== Алитературеи атекст аныҟәгагақәеи ==
Алитературтә текст ишыҟац иаанхоит уи амаҭәартә аарԥшра зеиԥшразаалакгьы: а[[рукопись|напылаҩыра]], а[[книга|шәҟәы]], а[[Акомпиутер|компиутертә]] [[файл|фаил]] амонитор аҿы. Аха аӡәы игәы иаанамгароуп атекст аныҟәгагақәа рыҿиашьа алитература ахаҭа зынӡа анырра анаҭом ҳәа. Иҳаҩсыз аамҭақәа рзы алитература аҭагылазаашьа ҳәаақәнаҵоит а[[цивилизация|цивилизациатә]] револиуциа. Уи ареволиуциа ҟаиҵеит ашәҟәкьыԥхьра зхәыцыз [[Гутенберг, Иоганн|Гутенберг]]. Уи аԥхьа, иарбанзаалак идуу атекст ахҩылааразы ахҩылааҩ иаамҭеи имчи рацәаны аҭахын, убри аҟнытә [[автор]] игәакьацәа рзы мацара акәымкәа, егьырҭ аԥхьаҩцәа рызгьы ирыҩуаз, насгьы ирыладырҵәоз атекстқәа рхыԥхьаӡареи рҟазшьеи ԥкын. [[XX век|ХХ-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭазы, ацивилизациатә револиуциа ҿыц ицәырнагеит зхаҭабзиара ҳараку атекст аныҟәгагақәа ҩба: а[[аудиокнига|удиошәҟәи]] акомпиутертә фаили. Абарҭ аныҟәгагақәа зехьынџьара рыларҵәара иабзоураны, хара имгакәа алитература аилазаашьаҿы иҿыцу, акрызҵазкуа аԥсахрақәа цәырҵыргьы ҟалап.
== Шәахәаԥш иара убас ==
=== Еиуеиԥшым ажәларқәа рлитература ===
* [[Австралийская литература|Австралиатәи алитература]]
* [[Азербайджанская литература|Азербаиџьан литература]]
* [[Армянская литература|Аерман литература]]
* [[Белорусская литература|Абелорус литература]]
* [[Бельгийская литература|Бельгиатәи алитература]]
* [[Бенгальская литература|Абенгал литература]]
* [[Болгарская литература|Аболгар литература]]
* [[Бразильская литература|Бразилиатәи литература]]
* [[Британская литература|Британиатәи алитература]]
** [[Английская литература|Англыз литература]]
** [[Литература Шотландии|Шотландиатәи алитература]]
* [[Венгерская литература|Авенгр литература]]
* [[Вепсская литература|Авепс литература]]
* [[Грузинская литература|Ақырҭуа литература]]
* [[Греческая литература|Абырзен литература]]
** [[Древнегреческая литература|Ажәытә бырзен литература]]
* [[Датская литература|Адат литература]]
* [[Еврейская литература|Ауриа литература]]
* [[Литература Израиля|Израильтәи алитература]]
* [[Литература Индии|Индиатәи алитература]]
* [[Ирландская литература|Ирландиатәи алитература]]
* [[Исландская литература|Аисланд литература]]
* [[Испанская литература|Аиспан литература]]
* [[Итальянская литература|Аиталиан литература]]
* [[Казахская литература|Аҟазах литература]]
* [[Канадская литература|Канадатәи алитература]]
* [[Китайская литература|Акитаи литература]]
* [[Литература США|ЕАШ рлитература]]
* [[Литовская литература|Алитовтә литература]]
* [[Немецкая литература|Агерман литература]]
* [[Нидерландская литература|Анидерландтә литература]]
* [[Норвежская литература|Анорвег литература]]
* [[Персидская литература|Аџьам литература]]
* [[Польская литература|Аполиак литература]]
* [[Португальская литература|Апортугал литература]]
* [[Римская литература|Римтәи алитература]]
* [[Румынская литература|Арумын литература]]
* [[Русская литература|Аурыс литература]]
** [[Древнерусская литература|Ажәытә аурыс литература]]
* [[Сербская литература|Асерб литература]]
* [[Татарская литература|Аҭаҭар литература]]
* [[Тибетская литература|Атибет литература]]
* [[Украинская литература|Аукраин литература]]
* [[Литература Финляндии|Афинн литература]]
* [[Чешская литература|Ачех литература]]
* [[Шведская литература|Ашведтә литература]]
* [[Эстонская литература|Аестон литература]]
* [[Эфиопская литература|Ефиопиатәи алитература]]
=== Ахронологиа ===
* [[Античная литература|Антикатә литература]]
* [[Средневековая литература|Абжьарашәышықәсатәи литература]]
* [[Литература эпохи Возрождения|Аиҭарҿиара аепоха алитература]]
* [[Литература модернизма|Амодернизм алитература]]
* [[Литература постмодернизма|Апостмодернизм алитература]]
=== Егьырҭ ===
* [[Электронная книга|Аелектронтә шәҟәы]]
* [[Электронная библиотека|Аелектронтә библиотека]]
* [[Сетевая литература|Аҳатә литература]]
* [[Типографика|Атипографика]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
* {{книга|автор=[[Бахтин, Михаил Михайлович|Бахтин М. М.]] |заглавие=Эстетика словесного творчества |ответственный= |ссылка=http://runivers.ru/philosophy/lib/book6226/ |место=М. |издательство=Искусство |год=1986 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* {{книга|автор=[[Гадамер, Ганс Георг|Гадамер Г.-Г.]] |заглавие=Актуальность прекрасного |ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство= |год=1991 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* {{книга|автор=[[Корман, Борис Осипович|Корман Б. О.]] |заглавие=Избранные труды по теории и истории литературы |ответственный= |ссылка= |место=Ижевск |издательство= |год=1992 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* {{книга|автор=[[Рикёр, Поль|Рикёр П.]] |заглавие=Конфликт интерпретаций: Очерки о герменевтике |ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство= |год=1995 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* {{книга|автор=[[Хайдеггер, Мартин|Хайдеггер М.]] |заглавие=Бытие и время |ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство= |год=1997 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* Rezeptionästhetik. Teorie und Praxis / Hrsg. [[Варнинг, Райнер|R. Warning]]. München: 1975
* [[Изер, Вольфганг|Iser W.]] Der Akt des Lesens: Theorie ästhetischer Wirkung. München: 1976
== Азхьарԥшқәа ==
* {{Open-Site|International/Russian/Искусство/Литература}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Алитература| ]]
[[Акатегориа:Агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]]
mr3o39mcg96inv1zvyatqq9layn5d94
Алитература
0
53988
168079
2026-06-16T19:20:37Z
Nart17
17397
Аиҭагара [[:ru:Литература]] аҟынтәи (CC BY-SA 4.0; авторцәа — аҭоурых аҿы). Аиҭагаҩ: Сариа Аргәын. Nart17 translation team.
168079
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Sinaiticus text.jpg|мини|[[Синайский кодекс|Синаитәи азакәанеидкыла]]]]
[[Файл:British Museum Reading Room Panorama Feb 2006.jpg|мини|[[Читальный зал Британского музея|Британиатәи амузеи аԥхьарҭатә уада]]]]
[[Файл:Bundesarchiv Bild 102-14597, Berlin, Opernplatz, Bücherverbrennung.jpg|мини|1933 шықәса, лаҵарамза 10 рзы Опернплац ҳәа изышьҭаз Берлинтәи ашҭаҿы [[Сожжение книг в нацистской Германии|астудентцәа «игермантәым» ахыҭҳәаақәеи ашәҟәқәеи рбылуеит]].]]
'''Алитература''' ({{lang-la|lit(t)eratura}}, - ''иҩу'', ''lit(t)era'' - анбан) - ауаажәларратә, аилкааратә ҵакы змоу ҩымҭақәоуп.<ref>{{Книга|автор=Ожегов С. И.|заглавие=Толковый словарь русского языка|год=2000|язык=ru|место=М.|издательство=Азбуковник|страницы=940}}</ref>
== Аилкаара аҳәаақәа ирызкны ==
Еиҳарак алитература анырҳәо, рхахьы иааиуа [[Художественная литература|асахьаркыратә литература]] ауп, даҽакала иуҳәозар, алитература сахьаркыратә хкык аҳасабала. Аха ари аилкаара, [[романтизм|аромантизм]] аепохазы иҿиаз, иахьатәи аамҭа иацәыхароу аепохақәа ркультура ишиашоу ирыдҳәалатәым. [[Гесиод]] иҩымҭа «[[Теогония|Теогониа]]», мамзаргьы [[Тит Лукреций Кар|Лукрециус]] иҩымҭа «[[О природе вещей|Амаҭәарқәа рыԥсабара иазкны]]» («О природе вещей») уҳәа реиԥш иҟоу ажәытә [[Аҭҵаарадырра|аҭҵааратә]] трактатқәеи [[Адин|адинхаҵара]]-[[Мифология|мифологиатә]] хыҭҳәаақәеи, мамзаргьы [[эпос|аепикатә]] поемақәа ([[Гомер]] иепикатә поемақәа «[[Илиада|Илиада]]», ма [[Публий Вергилий Марон|Вергили]] иҩымҭа «[[Энеида|Енеида]]») ирхааныз ауаа урҭ иршомызт асахьаркыратә литературеи исахьаркым литературеи ҳәа. Урыстәыла, [[1820-е|1820-тәи ашықәсқәа]] рзы, акритикцәа ргәаанагарақәа рыла еиқәшәон [[Карамзин, Николай Михайлович|Карамзин]] иҩымҭа «[[История Государства Российского|Урыстәылатәи аҳәынҭқарра аҭоурых]]» («История Государства Российского»), [[Тургенев, Николай Иванович|Николаи Тургенев]] «[[Опыт теории налогов|Ашәахтәқәа ртеориа аԥышәа]]» («Опыт теории налогов»), аурыс [[Проза|проза]] иреиӷьу ҿырԥштәқәоуп ҳәа. Егьырҭ аамҭақәа рзы иҩыз асахьаркыратә ҩымҭақәеи адинтә, афилософиатә, аҭҵаарадырратә, апублицистикатә литературақәеи еиҟәыҭханы ҳанрыхәаԥшуа, иҳаҩсыз аамҭа иахьатәи ҳхәыцшьала ҳахәаԥшуеит.<ref>[[Лотман, Юрий Михайлович|Лотман Ю. М.]] Анализ поэтического текста: Структура стиха. — Л.: Просвещение, 1972. — С. 26.</ref>
Ус шакәугьы, алитература иамоуп [[Национальная культура|амилаҭтә культурақәеи]] ауаатәыҩса рҭоурыхи рҿы зҽызымԥсахуа еиуеиԥшым ауниверсалтә ҟазшьақәа, аха урҭ аҟазшьақәа зегьы иалкаау апроблемақәеи акәама-ҵамақәеи ирыдҳәалоуп.
* Алитература иаҵанакуеит [[автор|автортә]] текстқәа ([[аноним|анонимтәқәагьы]], даҽакала иуҳәозар, еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны автор данырзымдыруа, насгьы аколлективтә, даҽакала, гәыԥҩык ирҩыз – зны-зынла даара ирацәаҩуп агәыԥ иалоу, иаҳҳәап, [[Энциклопедия|аенциклопедиа]] аҩра ҳалацәажәозар, аха уеизгьы урҭ гәыԥҩык ҳәа ҳзышьҭоу изусҭцәоу иаадыруеит). Атекст иалкаау автор ишитәу, уи зҩыз иара шиакәу, ари аҭагылазаашьаҿы азиндырреи (еиҿ. [[авторское право|автор изин]]) апсихологиеи (автор зыԥсы ҭоу ауаҩы иаҳасабала, аԥхьаҩ дзыԥхьо атекст ала иара изкны адыррақәа иоурц азы иҽазишәар илшоит) рганахьала акәӡам ишхадароу, атекст автор данамоу, уи ихаҭәаахоит: автор аҵыхәтәантәи акәаԥ ықәиргылоит, уи ашьҭахь атекст автор ихьыԥшӡам. Акультура аҭоурых иадыруеит даҽа ԥҟарақәак рыла иҟоу атекстқәа рыхкқәагьы, иаҳҳәап, [[Афольклор|афольклортә]]: атекст автор дахьамам иахҟьаны, атекст ахаҭа инагӡаны ишьақәырӷәӷәаӡам, насгьы уи еиҭазҳәо, мамзаргьы еиҭазыҩуа илшоит аԥсахрақәа, зны-зынла акрызҵазкуа, ралагалара. Ас еиԥш иҟоу атекст аҟны иуԥыло еиуеиԥшым анҵамҭақәа урҭ ҟазҵаз [[Писатель|ашәҟәыҩҩы]] ма аҵарауаҩ ихьӡ иадҳәалазар рылшоит (иаҳҳәап, [[Афанасьев, Александр Николаевич (1826—1871)|Афанасиев]] иҩымҭа «Аурыс жәлар ражәабжьқәа»), аха ас еиԥш иҟоу анҵамҭагьы иамазар ауеит еиуеиԥшым аверсиақәа, иарбоу автор иитәу иалкаау анҵамҭа ауп, алакә зегьы акәымкәа.
* Хыхь иарбоу аҟазшьа иадҳәалоуп даҽа ҟазшьакгьы: алитература иаҵанакуа иҩу атекстқәа роуп, ҿырҳәалатәи атекстқәа алитература иаҵанакуам. Аҿаԥыцтә рҿиамҭа ҭоурыхла аҩратә иаԥхьанеиуеит, насгьы аҿаԥыцтә рҿиамҭа уаанӡа ҩрала иузышьақәырӷәӷәомызт. Афольклор еснагь ҿырҳәалатәын ([[XIX век|XIX-тәи ашәышықәса]] аҟынӡа, аҩратә формақәа, иаҳҳәап, аӡӷабцәа ральбомқәа ицәырҵуа ианалага аамҭанӡа). Аха иахьатәи аамҭазы иҟоуп еиҭаҵуеи ибжьаратәуи авариантқәа. Убас, [[XX век|XX-тәи ашәышықәсазы]] иаалырҟьаны иҿиаз амилаҭтә культурақәа рҿы ҿырҳәалатәи (ажәеинраалақәа, ашәақәа) рҿиамҭақәа знапы алакыз, иахьагьы знапы алаку [[Сказитель|ажәабжьҳәаҩцәа]] иҟоуп. Уаанӡа ас еиԥш иҟоу [[Песня|ашәақәа]] афольклор ахь ииасны, еиҭазҳәо ирыбзоураны рҽырыԥсахуа иҿиалон, аха иахьатәи аамҭазы аԥҵамҭақәа, иаҳҳәап, [[Джамбул Джабаев|Џьамбул]] иҩымҭақәа реиԥш иҟоу, ианаԥырҵа ашьҭахь иаразнак ианырҵеит, убри алагьы урҭ алитературатә рҿиамҭақәаны иҟоуп. Аҿаԥыцтә рҿиамҭа аҩырахь аиагаразы даҽа знеишьакгьы ыҟоуп. Уи «алитературтә нҵара» ҳәа иашьҭоуп: иаҳҳәап, изныкымкәа хаз шәҟәны иҭыҵыз [[Космодемьянская, Зоя Анатольевна|Зоиеи]] [[Космодемьянский, Александр Анатольевич|Александри]] Космодемиански ран лгәалашәарақәа, урҭ лажәақәа рыла ианҵан, аинтервиу лымызхуаз ашәҟәыҩҩы [[Вигдорова, Фрида Абрамовна|Фрида Вигдоро]] лыбзоурала алитературатә текстны иҟалеит.
* Алитература иаҵанакуеит атекстқәа, зматериал ауаҩы и[[Язык (система знаков)|бызшәа]] иалоу ажәақәа рыла мацара ишьақәгылоу. Алитература иаҵанакуам а[[Синтез искусств|синтетикатәи]] а[[Синкретизм (искусство)|синкретикатәи]] текстқәа, даҽакала иуҳәозар, арҭ атекстқәа рҿы ажәақәа амузыкатә, асахьатә, ма даҽа компонентк иузаҟәымҭхуа ирыдҳәалоуп, ажәақәа хазы ахархәара рымаӡам. [[Песня|Ашәа]] ма а[[опера]] рхаҭа алитература иахәҭакӡам. Уаанӡа а[[поэт|поет]] ииҩхьаз атекст азы а[[композитор|композитор]] ашәа иҩызар, усҟан апроблема цәырҵӡом; аха [[XX век|XX-тәи ашәышықәсазы]] ажәытә традициа ҩаԥхьа ахархәара аиуит, уи инақәыршәаны, автор атекстгьы амузыкагьы иаԥиҵоит, насгьы (абжьааԥны ишыҟало) иаԥиҵаз арҿиамҭа ихала инаигӡоит. Ас еиԥш иҟоу асинтетикатә ҩымҭа аҟынтәи ажәалатәи акомпонент мацара алхны, ихьыԥшым литературатә ҩымҭак аҳасабала ахәаԥшра иахьынӡаиашоу азҵаара иахьагьы аимак-аиҿак цәырнагоит. Зны-зынла асинтетикатә рҿиамҭақәа рҿы иажәалатәым елементқәа рхыԥхьаӡара маҷзар (ус еиԥш иҟоуп иаҳҳәап, [[Стерн, Лоренс|Лоренс Стерн]] иҩымҭа “The Adventures of Tristram Shandy” аҟынтәи еицырдыруа “squiggle” мамзаргьы еицырдыруа ахәыҷтәы шәҟәы “The Magic Holk» иагәылоу асахьақәа), насгьы урҭ рроль ихадамзар (а[[Аматематика|математикатә]], а[[Химия|химиатә]], а[[Физика|физикатә]] литературақәа рҿы аформулақәа рроль еиԥш, атекст аиҳарак дара иааныркылозаргьы) усҟан арҭ рҩызцәа арҿиамҭақәа алитературатә ҩымҭақәаны ирыԥхьаӡоит, иара убас аквалификациа рзыруеит. Аха зны-зынла алитературатә текст иагәылоу алабҿабатә елементқәа иааныркыло аҭыԥ убриаҟара идууп, уи алитературатә ҩымҭоуп ҳәа ҭҵаарадыррала ахәаԥшра иуадаҩхоит: абас еиԥш иҟоу атекстқәа рҟынтәи зегь реиҳа еицырдыруа — [[Сент-Экзюпери, Антуан де|Сент-Екзиупери]] илакә «[[Маленький принц|Апринц хәыҷы]]» ауп, ара автор исахьақәа ихадоу хәҭаны иҟоуп.
Абарҭ ах-критериак ирықәшәаӡом традициала алитературатә ҳәа иԥхьаӡоу ажәытә текстқәак, иаҳҳәап, — «[[Илиада|Илиада]]», «[[Одиссея|Одиссеи]]»: иҟалап аҩ-поемак равтор [[Гомер]] имацара иакәымзар, арҭ апоемақәа ртекстқәа ажәабжьҳәаҩцәа ашәаны ирҳәоз ажәытә бырзен фольклор ала ишьақәгылеит.<ref>[[Богаевский, Борис Леонидович|Б. Богаевский]]. [http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le2/le2-5991.htm Гомер] {{Wayback|url=http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le2/le2-5991.htm |date=20090916092911 }} // Литературная энциклопедия: В 11 т. — [М.]: Изд-во Ком. Акад., 1929. — Т. 2. — Стб. 599—603.</ref> Аха арҭ атекстқәа аҵыхәтәантәи рвариантқәа ҩрала рышьақәырӷәӷәара мҩаԥысижьҭеи убриаҟара ҵуеит, убри аҟнытә ас еиԥш иҟоу итрадициатәу азнеишьа ииашоуп ҳәа иуԥхьаӡар ҟалоит.
Иацҵатәуп даҽа критериак, уи асахьаркыратә текстқәа реилазаашьа акәымкәа, урҭ инарыгӡо афункциа иадҳәалоуп.
* Алитература иаҵанакуеит асоциалтә ҵакы змоу (мамзаргьы уи иамазарц зыхәҭоу атекстқәа). Уи иаанаго, хаҭалатәии амаҵуратәии ашәҟәеимадарақәа, ахатә мшынҵақәа, ашкол аҿы ирыҩуа ахыҭҳәаақәа литератураны иузыԥхьаӡаӡом. Ари акритери мариоушәа угәы иабоит, аха уи ауадаҩрақәа рацәаны цәырнагоит. Ганкахьала, хаҭалатәи ашәҟәеимадара алитературатә фактны иҟалар алшоит (асахьаркыратә ма аҭҵаарадырратә) урҭ зыбжьоу авторцәа нагақәа ракәзар: ашәҟәыҩҩцәеи аҵарауааи русумҭақәа реизгақәа рҿы асаламшәҟәқәа ирызку аҟәша ус баша акәӡам изыҟоу, насгьы урҭ асаламшәҟәқәа рҿы зны-зынла алитературеи аҭҵаарадырреи рзы акрызҵазкуа, хәы змоу аинформациа ыҟоуп; ари иаҵанакуеит аԥхьаҟа [[Писатель|шәҟәыҩҩцәаны]], ҵарауааны, политикцәаны иҟало аҵаҩцәа ашкол аҿы ирыҩуаз рхыҭҳәаақәагьы: ҳаԥхьаҟа арҭ рҩызцәа атекстқәа алитература иахырыԥхьаӡалар алшоит, усҟан дара иҳацхраауеит автор анаҩстәи иҩымҭақәа реилкаара (убас, [[Сент-Экзюпери, Антуан де|Сент-Екзиупери]] 14 шықәса анихыҵуаз ашколтә дҵала ииҩыз алакәи «[[Маленький принц|Апринц хәыҷи]]» узыршанхо аиԥшзаарақәа рныԥшуеит). Уимоу, зны-зынла
ашәҟәыҩҩцәеи, афилософцәеи, апублицистцәеи рхатә шәҟәеимадарқәа ма рымшынҵақәа литературатә фактны иҟарҵоит: тәым ԥхьаҩык даԥхьарц азы ирыҩуеит, ауаа рҿаԥхьа ацыԥҵәахақәа нарыгӡоит, насгьы иҭрыжьуеит; еицырдыруа аҿырԥштәқәа рахь иаҵанакуеит [[1820-е|1820-тәи ашықәсқәа]] рзы алитературатә еилазаара "[[Арзамас (литературное общество)|Арзамас]]" иалаз аурыс шәҟәыҩҩцәа рысаламшәҟәқәа, иҿыцӡоу аурыс литератураҿы - [[Курицын, Вячеслав Николаевич|Виачеслав Курицын]]и [[Парщиков, Алексей Максимович|Алексеи Паршьиков]]и рышәҟәеимадара, [[Есин, Сергей Николаевич|Сергеи Есенин]] имшынҵа уҳәа убас иҵегьы.
Даҽа ганкахьала, иуадаҩны иаанхоит авторцәа-адилетантцәа рсахьаркыратә рҿиамҭақәа рыстатус, урҭ атекстқәа дара рхаҭақәеи рҩызцәеи рыда аӡәгьы рыхә ҳаракны ишьом: азин ыҟоума гәыԥҩык аусзуҩцәа реиҳабы имшира иазкны иаԥырҵаз жәеинраалала иҩу адныҳәалара алитературатә рҿиамҭаны ахәаԥшра?
Уи аганахьала ауадаҩра ҿыцқәа цәырҵит а[[Интернет|интернет]] аныҟала, насгьы дарбанзаалак иҩымҭақәа ркьыԥхьра ахьилшо а[[Сайты со свободной публикацией|саитқәа]] рыларҵәара ианалага ашьҭахь. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа (иаҳҳәап, афранцыз социолог [[Бурдье, Пьер|Пьер Бурдие]]и уи ишьҭрақәлаҩцәеи) алитературеи, аҟазареи, аҭҵаарадырреи ҳәаақәызҵо, иара убас иарбанзаалак адилетантә усумҭеи дареи аҳәаа рыбжьазҵо асоциалтә механизмқәа ралкаара рҽазыршәоит, аха урҭ рысхемақәа зегьы иақәшаҳаҭӡам, убри аҟнытә аимак-аиҿак ӷәӷәақәа цәырыргоит.
== Алитература ахкқәа хадақәа ==
Алитература ахкқәа рыла алкаара ҟалоит атекстқәа рҵакқәа рыла, иара убас урҭ зызку рылагьы, убри инамаданы алитература аклассификациа азураан ашьаҭа акзаара апринцип инагӡаны ақәныҟәара уадаҩуп. Уи адагьы, ас еиԥш иҟоу аклассификациа зынӡа еиԥшым аҩымҭақәа еиднакылар, уарҩашьар алшоит. Лассы-лассы, аамҭак иаҵанакуа типологиала еиԥшым атекстқәа еиҳа еизааигәоуп, еиуеиԥшым аамҭақәеи акультурақәеи ирыҵанакуа типологиала еиԥшу атекстқәа раасҭа: [[Гегель, Георг Фридрих Вильгельм|Гегель]] ма [[Рассел, Бертран|Рассел]] реиԥш иҟоу Аамҭа ҿыц афиолософцәа русумҭақәа раасҭа, Европатәи а[[философия|философиатә]] литература шьаҭас иазышьҭоу [[Платон]] иҩымҭа «Адиалогқәа» еиҳа иазааигәоуп ажәытә бырзен литература абаҟақәа (иаҳҳәап, [[Эсхил|Есхил]] и[[Драма (род литературы)|драмақәа]]). Текстқәак рԥеиԥш убас иҟоуп, урҭ раԥҵараан дара литература хкык ахь рхы дырхоит, анаҩс даҽа хкык ахь ииасуеит: иаҳҳәап, [[Дефо, Даниэль|Даниел Дефо]] иҩымҭа «[[Робинзон Крузо|Робинзон Крузо ихҭысқәа]]» («Приключения Робинзона Крузо») иахьа а[[детская литература|хәыҷтәы литература]] аҳасабала ауп ишахәаԥшуа, аха аханатә уи адуцәа рзы асахьаркыратә ҩымҭангьы акәымкәа, а[[публицистика|публицистикатә]] ҷыдарақәа зныԥшуа [[памфлет|памфлетны]] ауп ишиҩуаз. Убри аҟнытә, алитература хкы хадақәа рзеиԥш сиа инықәырԥшу аҟазшьа мацара амазар алшоит, алитература иалкаау аилазаашьа шьақәыргылазар алшоит иарбоу акультуреи иарбоу аамҭеи ирҿырԥшны уанахәаԥшуа мацара. Аха абзазаратә хықәкқәа рзы абарҭ ауадаҩрақәа усҟак хра рылам, убри аҟнытә ашәҟәҭирҭақәеи а[[библиотека|библиотекақәеи]] рхы иадырхәоит инарҭбаау, аха хыхь-хыхьлатәи знеишьа змоу а[[библиотечно-библиографическая классификация|библиотека-библоиграфиатә классификациа]] асистема.
=== Асахьаркыратә литература ===
{{Main|Асахьаркыратә литература}}
Асахьаркыратә литература – иԥсабаратәу (ауаа ҩралатәи рбызшәа) а[[язык (система знаков)|бызшәа]] ажәақәеи аконструкциақәеи ихадоу материал аҳасабала зхы иазырхәо а[[Аҟазара|ҟазара]] хкуп.
Асахьаркыратә литература аҷыдара аарԥшхоит аиҿырԥшрала, ганкахьала ажәа-абызшәатә материал аҭыԥан даҽа материалк (а[[музыка]], а[[изобразительное искусство|ҿыханҵа]]) мамзаргьы уи инаваргыланы (а[[театр]], а[[кинематограф|кино]], а[[песня|шәа]]) зхы иазырхәо аҟазара хкқәеи алитературеи реиҿыԥшрала, даҽа ганкахьала — егьырҭ ажәалатәи а[[текст]] хкқәа: а[[философия|философиатә]], а[[публицистика|публицистикатә]], а[[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырратә]] уҳәа реиԥш иҟоу реиҿырԥшрала. Уи адагьы, асахьаркыратә литература, егьырҭ аҟазара хкқәа реиԥш, еиднакылоит [[автор]] дызмоу (ианонимтәугьы уахь иналаҵаны) аҩымҭақәа, уи ала автор дызмам а[[Афольклор|фольклортә]] ҩымҭақәа иреиԥшым.
''Иаҵшьны ахәаԥшра:'' [[Аепос]], [[Апроза]], [[Алирика]], [[Адрама (алитература ахкы)]], [[Аессе]], [[Ахәыҷтәы литература]], [[Еиҭагоу алитература]].
=== Адокументалтә проза ===
[[Документальная проза|Адокументалтә проза]] – алитература хкуп. Уи иазҷыдаҟазшьоуп ареалтә хҭысқәа рыла мацара асиужеттә цәаҳәа ашьақәыргылара, асахьаркыратә хыҭҳәаа уарла-шәарла ауп ишуԥыло. Адокументалтә проза иаҵанакуеит иналукааша ауаа р[[биография|биографиақәа]], хҭысқәак рҭоурыхқәа, а[[страноведение|тәылаҭҵааратә]] хҳәаақәа, ацәгьоурақәа русеилыргарақәа.
=== Амемуартә литература ===
[[Мемуары|Амемуарқәа]] — ари иҳаҩсыз ахҭысқәа ирхааныз, мамзаргьы урҭ ахҭысқәа ирылахәыз ианҵамҭақәа роуп. Амемуарқәа акырзҵазкуа ҷыдараны ирымоуп урҭ ртекст «адокументалтә» ҟазшьа аиуртә еиԥш аҟаҵара, насгьы изыхцәажәо ииасыз аамҭа арҵарбырга иахьашьҭоу.
=== Аҭҵаарадырратә, аҭҵаарадырра-популиартә литература ===
{{Main|Аҭҵаарадырратә литература|Аҭҵаарадырра-популиартә литература}}
Аҭҵаарадырратә литература – аҭҵаарадырратә метод аҳәаақәа ирҭагӡаны иҟаҵоу аҭҵаарақәа, атеориатә зеиԥштәрақәа рылҵшәақәа рыла иаԥҵоу аҩыратә усумҭақәа реизак ауп.
Аҭҵаарадырратә литература аҵарауааи аспециалистцәеи аҭҵаарадырра иҿыцу аихьӡарақәа ирызкны адырра рыҭара, иара убас аҭҵаарадырратә аартрақәа рҿы аԥыжәара ашьақәырӷәӷәара ирызкуп.<ref name="bse-scli">{{БСЭ3|статья=Научная литература|автор=Тяпкин {{abbr|Б.Г.|Борис Георгиевич|0}}|том=17|страницы=335}}</ref> Ишаԥу еиԥш, аҭҵаарадырратә усумҭа икьыԥхьымзар, уи хыркәшоуп ҳәа иузыԥхьаӡаӡом.
Раԥхьатәи аҭҵаарадырратә усумҭақәа аԥҵан еиуеиԥшым ажанрқәа рыла: атрактатқәа, адискуссиақәа, абжьгарақәа, адиалогқәа, аныҟәарақәа, аԥсҭазааранҵақәа, иара убас ажәеинраалатә формақәа рылагьы. Иахьатәи аамҭазы аҭҵаарадырратә литература аформақәа истандартыркуп, урҭ шьақәгылоуп амонографиақәа, ахҳәаақәа, астатиақәа, ажәахәқәа (урҭ ртезисқәагьы уахь иналаҵаны), авторефератқәа, арефератқәа, арецензиақәа рыла. Иахьазы атәылақәа жәпакы рҿы аҳәынҭқарра ма ауаажәларратә ҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа ацхыраара зырҭо аҭҵаарадырратә литература аттестациа амеханизм ыҟоуп. Иаҳҳәап, Урыстәыла ас еиԥш аттестациа мҩаԥнагоит [[Высшая аттестационная комиссия|Иреиҳау аттестациатә комиссиа]] (ВАК).<ref name=bse-scli/> Аҭҵаарадырратә литература хымԥада а[[Рецензирование|рецензиа]] азура — уи аҭыжьразы ихадоу аҭахрақәа иреиуоуп. Ари апроцесс аҳәаақәа ирҭагӡаны аҭҵаарадырратә журнал аҭыжьырҭа ма аредакциа аҭҵаарадырратә усумҭа ҿыц иҭрыжьаанӡа ари аусхкы аҟны специалистцәас иԥхьаӡоу ԥыҭҩык арецензентцәа (абжьааԥны ҩыџьа роуп) ирзынарышьҭуеит. Арецензиаҟаҵара апроцесс хықәкыс иамоуп аметодологиатә гхақәа, мамзаргьы афальсификациақәа злоу аматериалқәа аҭҵаарадырратә литература аҳасабала акьыԥхь рымбарц. ХХ-тәи ашәышықәса алагамҭа инаркны, иҭрыжьуа аҭҵаарадырратә литература амҽхак еиҳа-еиҳа иацлоит. Убри инамаданы, иахьатәи аамҭазы аҭҵаарадырратә литература ахыҵхырҭақәа иреиуоуп ҽҳәаралатәи аҭыжьымҭақәа, еиҳаракгьы арецензиа ззыруа аҭҵаарадырратә журналқәа. ХХ-тәи ашәышықәса анҵәамҭа инаркны, арҭ ажурналқәа ақьаадтә ныҟәгагақәа рҟынтәи аелектронтә рахь, ҷыдала Аинтернет ҳәа изышьҭоу ахь риасразы атенденциа ыҟоуп.
Аҭҵаарадырра-популиартә литература — аҭҵаарадырра, аҭҵаарадырратә еихьӡарақәа, аҵарауаа ирыхҳәаау, еиуеиԥшым аԥхьаҩцәа ирызку алитературатә рҿиамҭақәа роуп.<ref name=bse-pops>{{БСЭ3|статья=Научно-популярная литература|автор=[[Лазаревич, Элеонора Анатольевна|Лазаревич Э.А.]]|том=17|страницы=339}}</ref> Аҭҵаарадырра-популиартә литература егьырҭ адырра хкқәа разҟазацәеи, цқьа иазыҟаҵам аԥхьаҩцәеи, ахәыҷқәеи ақәыԥшцәеи уахь иналаҵаны, ирызкуп. Аҭҵаарадырра-популиартә литература иаҵанакуа аҩымҭақәа арецензиеи аттестациеи рзыруам.<!--
----------- Дословное КОПИВИО из статьи Э.А. Лазаревич в БСЭ3 ------------------------
Научно-популярная литература включает произведения об основах и отдельных проблемах фундаментальных и прикладных наук, биографии деятелей науки, описание путешествий {{nobr|и т. д.}}, написанные в различных жанрах.
Лучшие популярные сочинения пропагандируют достижения передовой науки в форме, наиболее доступной читателям, которым они предназначены. В поэтической форме были написаны первое в Европе популярное произведение о науке — «О природе вещей» Лукреция Кара и «Письмо о пользе стекла» М. В. Ломоносова. Из бесед возникли «История свечи» М. Фарадея и «Жизнь растения» К. А. Тимирязева. Известны популярные сочинения, написанные в форме календаря природы, этюдов, очерков, «интеллектуальных» приключений {{nobr|и т. п.}}<ref name=bse-pops/>-->
=== Аилыркаагатә литература ===
[[Файл:Brockhaus Lexikon.jpg|мини|[[ЭСБЕ|Брокгауз ижәар]] (1910)]]
Ацхыраагӡатә ҵакы змоу, еиуеиԥшым азҵааразы еиҳа изеиԥшу, гәыҩбара узымҭо аинформациа аиуразы рхы иадырхәо литературоуп. Аилыркаагатә литература ахкқәа хадақәа:
* Иарбоу адыррақәа русхк азы (мамзаргьы иааизакны абызшәа зегьы азы) ихадоу ажәақәеи ажәаҳәахьақәеи рыла аинформациа еиҿызкаауа а[[Словарь|жәарқәа]], еиҳарак алфавитла еишьҭаргыланы;
* Иарбоу адыррақәа русхк ахатәы еилазаашьа инақәыршәаны, аинформациа даҽа знеишьак ала иахьеиҿкаау а[[Справочник|илыркаагақәа]] (иаҳҳәап, а[[медицина|медицинатә]] еилыркаага — ачымазарақәа ахьыҟоу мамзаргьы а[[симптом|симптомқәа]] рҟазшьа инарықәыршәаны);
* [[Энциклопедия|Аенциклопедиақәа]] — иарбоу адырра аусхк азы еиҳа еизаку, системала еизгоу аинформациа реизгақәа роуп.
Аилыркаагатә ҭыжьымҭақәа рҿы обиективла ишьақәыргылоуп ҳәа иԥхьаӡоу афактқәа рымацара иарбазароуп, насгьы уажәазы иҟоу ауаатәыҩса рдыррақәа рыҩаӡара ишахәҭоу иаадырԥшуазароуп. Аха апрактикаҿы афактқәеи а[[Интерпретация (литературоведение)|илыркаарақәеи]], иара убас иаргамам агәаанагарақәеи зынӡа реиҟәыҭхара залшом, убри аҟнытә иарбанзаалак аилыркаагатә ҭыжьымҭаҿы атенденциозра ахәҭак ыҟоуп. Зны-зынла уи ахәҭаа даара идууп, насгьы уи аилыркаагатә ҭыжьымҭақәа рахь идырны иалагахоит: убас еиԥш иҟоуп [[Советский Союз|Асовет Еидгыла]] аепоха иаҵанакуа аилыркаагатә ҭыжьымҭақәа, еиҳарак агуманитартә дыррақәа ирызку —икьаҿу ажәартә стиатиақәагьы иалкаау а[[идеология|идеологиа]] рныԥшуеит. Убасҵәҟьа аҭагылазаашьа иҟан аматериал аналырхуазгьы: убас, СССР иҭрыжьуаз алитературатә енциклопедиақәа рҿы а[[социализм|социолизми]] а[[коммунизм|коммунизми]] ирыдгылоз иаҩцам авторцәа русумҭақәа уԥылон, аха Асовет мчра иаҿагылоз авторцәа нагақәа русумҭақәа уԥыломызт.
=== Арҵагатә литература ===
Арҵагатә литература еиҳарак а[[учебник|рҵага шәҟәқәеи]] аҳасабтәқәа (аҽаршьцыларақәа) реизгақәеи рыла ишоит. Арҵагатә литературеи аилыркаагатә литературеи излеиԥшу маҷым: аилыркаагатә литератураҿы еиԥш, арҵагатә литератураҿгьы иаарԥшуп еицазхарҵахьоу ҳәа иԥхьаӡоу адыррақәа рыхәҭак. Аха арҵагатә литература зызку даҽакуп: арҭ адыррақәа рыхәҭак системала, еишьҭаргыланы раарԥшра, аԥхьаҩ дзыԥхьаз ибзианы еиликаартә еиԥш, насгьы арҭ адыррақәа рзы иахәҭоу ашьцыларақәа, а[[уравнение|иҟарарақәа]] рҳасабразы, ма а[[знаки препинания|аҭгыларатә дыргақәа]] ииашаны рхархәаразы иоурц.
Ари а[[прагматика текста|прагматикатә]] уснагӡатә арҵагатә текстқәа реиҿартәышьа аҷыдарақәа шьақәнаргылоит: аиҭахысрақәа, агәаҭаратә зҵаарақәеи адҵақәеи.
=== Атехникатә литература ===
Атехникатә литература — а[[техника|техникеи]] а[[Аагалыҵ|арыхреи]] русхкқәа ирызку литературоуп (аалыҵқәа реизакхьӡынҵақәа, ахархәареи, амаҵуреи, арҽеиреи рзы амҩақәҵагақәа, ахәҭақәа реизакхьӡынҵақәа, а[[патент|патентқәа]]).
=== Апсихологиеи ахалаҿиареи ирызку алитература ===
{{Main|Ахалаҿиара иазку алитература}}
Апсихологиеи ахалаҿиареи ирызку алитература – ашьцыларақәеи абаҩхатәреи рырҿиареи, ухатә ԥсҭазаареи уусуреи рҿы ақәҿиарақәа раиуреи, иааукәыршаны иҟоу ауааи уареи шәыбжьара аизыҟазаашьақәа рыбжьаҵареи, ахәыҷқәа рааӡареи ирызку абжьгарақәа узҭо литературоуп.
Иара убас иҟоуп алитература даҽа хкқәакгьы: адоуҳатә, адинтә литература, аӡыргаратә литература, хаз хкны иалкаау аӡыргаратә литература (абӷьыц, аброшиура, аӡыргаратә проспект), егьырҭ ахкқәеи, иара убасгьы аусхкытә еизакырақәа.
== Алитературеи атекст аныҟәгагақәеи ==
Алитературтә текст ишыҟац иаанхоит уи амаҭәартә аарԥшра зеиԥшразаалакгьы: а[[рукопись|напылаҩыра]], а[[книга|шәҟәы]], а[[Акомпиутер|компиутертә]] [[файл|фаил]] амонитор аҿы. Аха аӡәы игәы иаанамгароуп атекст аныҟәгагақәа рыҿиашьа алитература ахаҭа зынӡа анырра анаҭом ҳәа. Иҳаҩсыз аамҭақәа рзы алитература аҭагылазаашьа ҳәаақәнаҵоит а[[цивилизация|цивилизациатә]] револиуциа. Уи ареволиуциа ҟаиҵеит ашәҟәкьыԥхьра зхәыцыз [[Гутенберг, Иоганн|Гутенберг]]. Уи аԥхьа, иарбанзаалак идуу атекст ахҩылааразы ахҩылааҩ иаамҭеи имчи рацәаны аҭахын, убри аҟнытә [[автор]] игәакьацәа рзы мацара акәымкәа, егьырҭ аԥхьаҩцәа рызгьы ирыҩуаз, насгьы ирыладырҵәоз атекстқәа рхыԥхьаӡареи рҟазшьеи ԥкын. [[XX век|ХХ-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭазы, ацивилизациатә револиуциа ҿыц ицәырнагеит зхаҭабзиара ҳараку атекст аныҟәгагақәа ҩба: а[[аудиокнига|удиошәҟәи]] акомпиутертә фаили. Абарҭ аныҟәгагақәа зехьынџьара рыларҵәара иабзоураны, хара имгакәа алитература аилазаашьаҿы иҿыцу, акрызҵазкуа аԥсахрақәа цәырҵыргьы ҟалап.
== Шәахәаԥш иара убас ==
=== Еиуеиԥшым ажәларқәа рлитература ===
* [[Австралийская литература|Австралиатәи алитература]]
* [[Азербайджанская литература|Азербаиџьан литература]]
* [[Армянская литература|Аерман литература]]
* [[Белорусская литература|Абелорус литература]]
* [[Бельгийская литература|Бельгиатәи алитература]]
* [[Бенгальская литература|Абенгал литература]]
* [[Болгарская литература|Аболгар литература]]
* [[Бразильская литература|Бразилиатәи литература]]
* [[Британская литература|Британиатәи алитература]]
** [[Английская литература|Англыз литература]]
** [[Литература Шотландии|Шотландиатәи алитература]]
* [[Венгерская литература|Авенгр литература]]
* [[Вепсская литература|Авепс литература]]
* [[Грузинская литература|Ақырҭуа литература]]
* [[Греческая литература|Абырзен литература]]
** [[Древнегреческая литература|Ажәытә бырзен литература]]
* [[Датская литература|Адат литература]]
* [[Еврейская литература|Ауриа литература]]
* [[Литература Израиля|Израильтәи алитература]]
* [[Литература Индии|Индиатәи алитература]]
* [[Ирландская литература|Ирландиатәи алитература]]
* [[Исландская литература|Аисланд литература]]
* [[Испанская литература|Аиспан литература]]
* [[Итальянская литература|Аиталиан литература]]
* [[Казахская литература|Аҟазах литература]]
* [[Канадская литература|Канадатәи алитература]]
* [[Китайская литература|Акитаи литература]]
* [[Литература США|ЕАШ рлитература]]
* [[Литовская литература|Алитовтә литература]]
* [[Немецкая литература|Агерман литература]]
* [[Нидерландская литература|Анидерландтә литература]]
* [[Норвежская литература|Анорвег литература]]
* [[Персидская литература|Аџьам литература]]
* [[Польская литература|Аполиак литература]]
* [[Португальская литература|Апортугал литература]]
* [[Римская литература|Римтәи алитература]]
* [[Румынская литература|Арумын литература]]
* [[Русская литература|Аурыс литература]]
** [[Древнерусская литература|Ажәытә аурыс литература]]
* [[Сербская литература|Асерб литература]]
* [[Татарская литература|Аҭаҭар литература]]
* [[Тибетская литература|Атибет литература]]
* [[Украинская литература|Аукраин литература]]
* [[Литература Финляндии|Афинн литература]]
* [[Чешская литература|Ачех литература]]
* [[Шведская литература|Ашведтә литература]]
* [[Эстонская литература|Аестон литература]]
* [[Эфиопская литература|Ефиопиатәи алитература]]
=== Ахронологиа ===
* [[Античная литература|Антикатә литература]]
* [[Средневековая литература|Абжьарашәышықәсатәи литература]]
* [[Литература эпохи Возрождения|Аиҭарҿиара аепоха алитература]]
* [[Литература модернизма|Амодернизм алитература]]
* [[Литература постмодернизма|Апостмодернизм алитература]]
=== Егьырҭ ===
* [[Электронная книга|Аелектронтә шәҟәы]]
* [[Электронная библиотека|Аелектронтә библиотека]]
* [[Сетевая литература|Аҳатә литература]]
* [[Типографика|Атипографика]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
* {{книга|автор=[[Бахтин, Михаил Михайлович|Бахтин М. М.]] |заглавие=Эстетика словесного творчества |ответственный= |ссылка=http://runivers.ru/philosophy/lib/book6226/ |место=М. |издательство=Искусство |год=1986 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* {{книга|автор=[[Гадамер, Ганс Георг|Гадамер Г.-Г.]] |заглавие=Актуальность прекрасного |ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство= |год=1991 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* {{книга|автор=[[Корман, Борис Осипович|Корман Б. О.]] |заглавие=Избранные труды по теории и истории литературы |ответственный= |ссылка= |место=Ижевск |издательство= |год=1992 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* {{книга|автор=[[Рикёр, Поль|Рикёр П.]] |заглавие=Конфликт интерпретаций: Очерки о герменевтике |ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство= |год=1995 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* {{книга|автор=[[Хайдеггер, Мартин|Хайдеггер М.]] |заглавие=Бытие и время |ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство= |год=1997 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* Rezeptionästhetik. Teorie und Praxis / Hrsg. [[Варнинг, Райнер|R. Warning]]. München: 1975
* [[Изер, Вольфганг|Iser W.]] Der Akt des Lesens: Theorie ästhetischer Wirkung. München: 1976
== Азхьарԥшқәа ==
* {{Open-Site|International/Russian/Искусство/Литература}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Алитература| ]]
[[Акатегориа:Агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]]
144g80pqbweo80s9p5cbmidopw42ktr
168082
168079
2026-06-16T19:25:33Z
Nart17
17397
/* Шәахәаԥш иара убас */
168082
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Sinaiticus text.jpg|мини|[[Синайский кодекс|Синаитәи азакәанеидкыла]]]]
[[Файл:British Museum Reading Room Panorama Feb 2006.jpg|мини|[[Читальный зал Британского музея|Британиатәи амузеи аԥхьарҭатә уада]]]]
[[Файл:Bundesarchiv Bild 102-14597, Berlin, Opernplatz, Bücherverbrennung.jpg|мини|1933 шықәса, лаҵарамза 10 рзы Опернплац ҳәа изышьҭаз Берлинтәи ашҭаҿы [[Сожжение книг в нацистской Германии|астудентцәа «игермантәым» ахыҭҳәаақәеи ашәҟәқәеи рбылуеит]].]]
'''Алитература''' ({{lang-la|lit(t)eratura}}, - ''иҩу'', ''lit(t)era'' - анбан) - ауаажәларратә, аилкааратә ҵакы змоу ҩымҭақәоуп.<ref>{{Книга|автор=Ожегов С. И.|заглавие=Толковый словарь русского языка|год=2000|язык=ru|место=М.|издательство=Азбуковник|страницы=940}}</ref>
== Аилкаара аҳәаақәа ирызкны ==
Еиҳарак алитература анырҳәо, рхахьы иааиуа [[Художественная литература|асахьаркыратә литература]] ауп, даҽакала иуҳәозар, алитература сахьаркыратә хкык аҳасабала. Аха ари аилкаара, [[романтизм|аромантизм]] аепохазы иҿиаз, иахьатәи аамҭа иацәыхароу аепохақәа ркультура ишиашоу ирыдҳәалатәым. [[Гесиод]] иҩымҭа «[[Теогония|Теогониа]]», мамзаргьы [[Тит Лукреций Кар|Лукрециус]] иҩымҭа «[[О природе вещей|Амаҭәарқәа рыԥсабара иазкны]]» («О природе вещей») уҳәа реиԥш иҟоу ажәытә [[Аҭҵаарадырра|аҭҵааратә]] трактатқәеи [[Адин|адинхаҵара]]-[[Мифология|мифологиатә]] хыҭҳәаақәеи, мамзаргьы [[эпос|аепикатә]] поемақәа ([[Гомер]] иепикатә поемақәа «[[Илиада|Илиада]]», ма [[Публий Вергилий Марон|Вергили]] иҩымҭа «[[Энеида|Енеида]]») ирхааныз ауаа урҭ иршомызт асахьаркыратә литературеи исахьаркым литературеи ҳәа. Урыстәыла, [[1820-е|1820-тәи ашықәсқәа]] рзы, акритикцәа ргәаанагарақәа рыла еиқәшәон [[Карамзин, Николай Михайлович|Карамзин]] иҩымҭа «[[История Государства Российского|Урыстәылатәи аҳәынҭқарра аҭоурых]]» («История Государства Российского»), [[Тургенев, Николай Иванович|Николаи Тургенев]] «[[Опыт теории налогов|Ашәахтәқәа ртеориа аԥышәа]]» («Опыт теории налогов»), аурыс [[Проза|проза]] иреиӷьу ҿырԥштәқәоуп ҳәа. Егьырҭ аамҭақәа рзы иҩыз асахьаркыратә ҩымҭақәеи адинтә, афилософиатә, аҭҵаарадырратә, апублицистикатә литературақәеи еиҟәыҭханы ҳанрыхәаԥшуа, иҳаҩсыз аамҭа иахьатәи ҳхәыцшьала ҳахәаԥшуеит.<ref>[[Лотман, Юрий Михайлович|Лотман Ю. М.]] Анализ поэтического текста: Структура стиха. — Л.: Просвещение, 1972. — С. 26.</ref>
Ус шакәугьы, алитература иамоуп [[Национальная культура|амилаҭтә культурақәеи]] ауаатәыҩса рҭоурыхи рҿы зҽызымԥсахуа еиуеиԥшым ауниверсалтә ҟазшьақәа, аха урҭ аҟазшьақәа зегьы иалкаау апроблемақәеи акәама-ҵамақәеи ирыдҳәалоуп.
* Алитература иаҵанакуеит [[автор|автортә]] текстқәа ([[аноним|анонимтәқәагьы]], даҽакала иуҳәозар, еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны автор данырзымдыруа, насгьы аколлективтә, даҽакала, гәыԥҩык ирҩыз – зны-зынла даара ирацәаҩуп агәыԥ иалоу, иаҳҳәап, [[Энциклопедия|аенциклопедиа]] аҩра ҳалацәажәозар, аха уеизгьы урҭ гәыԥҩык ҳәа ҳзышьҭоу изусҭцәоу иаадыруеит). Атекст иалкаау автор ишитәу, уи зҩыз иара шиакәу, ари аҭагылазаашьаҿы азиндырреи (еиҿ. [[авторское право|автор изин]]) апсихологиеи (автор зыԥсы ҭоу ауаҩы иаҳасабала, аԥхьаҩ дзыԥхьо атекст ала иара изкны адыррақәа иоурц азы иҽазишәар илшоит) рганахьала акәӡам ишхадароу, атекст автор данамоу, уи ихаҭәаахоит: автор аҵыхәтәантәи акәаԥ ықәиргылоит, уи ашьҭахь атекст автор ихьыԥшӡам. Акультура аҭоурых иадыруеит даҽа ԥҟарақәак рыла иҟоу атекстқәа рыхкқәагьы, иаҳҳәап, [[Афольклор|афольклортә]]: атекст автор дахьамам иахҟьаны, атекст ахаҭа инагӡаны ишьақәырӷәӷәаӡам, насгьы уи еиҭазҳәо, мамзаргьы еиҭазыҩуа илшоит аԥсахрақәа, зны-зынла акрызҵазкуа, ралагалара. Ас еиԥш иҟоу атекст аҟны иуԥыло еиуеиԥшым анҵамҭақәа урҭ ҟазҵаз [[Писатель|ашәҟәыҩҩы]] ма аҵарауаҩ ихьӡ иадҳәалазар рылшоит (иаҳҳәап, [[Афанасьев, Александр Николаевич (1826—1871)|Афанасиев]] иҩымҭа «Аурыс жәлар ражәабжьқәа»), аха ас еиԥш иҟоу анҵамҭагьы иамазар ауеит еиуеиԥшым аверсиақәа, иарбоу автор иитәу иалкаау анҵамҭа ауп, алакә зегьы акәымкәа.
* Хыхь иарбоу аҟазшьа иадҳәалоуп даҽа ҟазшьакгьы: алитература иаҵанакуа иҩу атекстқәа роуп, ҿырҳәалатәи атекстқәа алитература иаҵанакуам. Аҿаԥыцтә рҿиамҭа ҭоурыхла аҩратә иаԥхьанеиуеит, насгьы аҿаԥыцтә рҿиамҭа уаанӡа ҩрала иузышьақәырӷәӷәомызт. Афольклор еснагь ҿырҳәалатәын ([[XIX век|XIX-тәи ашәышықәса]] аҟынӡа, аҩратә формақәа, иаҳҳәап, аӡӷабцәа ральбомқәа ицәырҵуа ианалага аамҭанӡа). Аха иахьатәи аамҭазы иҟоуп еиҭаҵуеи ибжьаратәуи авариантқәа. Убас, [[XX век|XX-тәи ашәышықәсазы]] иаалырҟьаны иҿиаз амилаҭтә культурақәа рҿы ҿырҳәалатәи (ажәеинраалақәа, ашәақәа) рҿиамҭақәа знапы алакыз, иахьагьы знапы алаку [[Сказитель|ажәабжьҳәаҩцәа]] иҟоуп. Уаанӡа ас еиԥш иҟоу [[Песня|ашәақәа]] афольклор ахь ииасны, еиҭазҳәо ирыбзоураны рҽырыԥсахуа иҿиалон, аха иахьатәи аамҭазы аԥҵамҭақәа, иаҳҳәап, [[Джамбул Джабаев|Џьамбул]] иҩымҭақәа реиԥш иҟоу, ианаԥырҵа ашьҭахь иаразнак ианырҵеит, убри алагьы урҭ алитературатә рҿиамҭақәаны иҟоуп. Аҿаԥыцтә рҿиамҭа аҩырахь аиагаразы даҽа знеишьакгьы ыҟоуп. Уи «алитературтә нҵара» ҳәа иашьҭоуп: иаҳҳәап, изныкымкәа хаз шәҟәны иҭыҵыз [[Космодемьянская, Зоя Анатольевна|Зоиеи]] [[Космодемьянский, Александр Анатольевич|Александри]] Космодемиански ран лгәалашәарақәа, урҭ лажәақәа рыла ианҵан, аинтервиу лымызхуаз ашәҟәыҩҩы [[Вигдорова, Фрида Абрамовна|Фрида Вигдоро]] лыбзоурала алитературатә текстны иҟалеит.
* Алитература иаҵанакуеит атекстқәа, зматериал ауаҩы и[[Язык (система знаков)|бызшәа]] иалоу ажәақәа рыла мацара ишьақәгылоу. Алитература иаҵанакуам а[[Синтез искусств|синтетикатәи]] а[[Синкретизм (искусство)|синкретикатәи]] текстқәа, даҽакала иуҳәозар, арҭ атекстқәа рҿы ажәақәа амузыкатә, асахьатә, ма даҽа компонентк иузаҟәымҭхуа ирыдҳәалоуп, ажәақәа хазы ахархәара рымаӡам. [[Песня|Ашәа]] ма а[[опера]] рхаҭа алитература иахәҭакӡам. Уаанӡа а[[поэт|поет]] ииҩхьаз атекст азы а[[композитор|композитор]] ашәа иҩызар, усҟан апроблема цәырҵӡом; аха [[XX век|XX-тәи ашәышықәсазы]] ажәытә традициа ҩаԥхьа ахархәара аиуит, уи инақәыршәаны, автор атекстгьы амузыкагьы иаԥиҵоит, насгьы (абжьааԥны ишыҟало) иаԥиҵаз арҿиамҭа ихала инаигӡоит. Ас еиԥш иҟоу асинтетикатә ҩымҭа аҟынтәи ажәалатәи акомпонент мацара алхны, ихьыԥшым литературатә ҩымҭак аҳасабала ахәаԥшра иахьынӡаиашоу азҵаара иахьагьы аимак-аиҿак цәырнагоит. Зны-зынла асинтетикатә рҿиамҭақәа рҿы иажәалатәым елементқәа рхыԥхьаӡара маҷзар (ус еиԥш иҟоуп иаҳҳәап, [[Стерн, Лоренс|Лоренс Стерн]] иҩымҭа “The Adventures of Tristram Shandy” аҟынтәи еицырдыруа “squiggle” мамзаргьы еицырдыруа ахәыҷтәы шәҟәы “The Magic Holk» иагәылоу асахьақәа), насгьы урҭ рроль ихадамзар (а[[Аматематика|математикатә]], а[[Химия|химиатә]], а[[Физика|физикатә]] литературақәа рҿы аформулақәа рроль еиԥш, атекст аиҳарак дара иааныркылозаргьы) усҟан арҭ рҩызцәа арҿиамҭақәа алитературатә ҩымҭақәаны ирыԥхьаӡоит, иара убас аквалификациа рзыруеит. Аха зны-зынла алитературатә текст иагәылоу алабҿабатә елементқәа иааныркыло аҭыԥ убриаҟара идууп, уи алитературатә ҩымҭоуп ҳәа ҭҵаарадыррала ахәаԥшра иуадаҩхоит: абас еиԥш иҟоу атекстқәа рҟынтәи зегь реиҳа еицырдыруа — [[Сент-Экзюпери, Антуан де|Сент-Екзиупери]] илакә «[[Маленький принц|Апринц хәыҷы]]» ауп, ара автор исахьақәа ихадоу хәҭаны иҟоуп.
Абарҭ ах-критериак ирықәшәаӡом традициала алитературатә ҳәа иԥхьаӡоу ажәытә текстқәак, иаҳҳәап, — «[[Илиада|Илиада]]», «[[Одиссея|Одиссеи]]»: иҟалап аҩ-поемак равтор [[Гомер]] имацара иакәымзар, арҭ апоемақәа ртекстқәа ажәабжьҳәаҩцәа ашәаны ирҳәоз ажәытә бырзен фольклор ала ишьақәгылеит.<ref>[[Богаевский, Борис Леонидович|Б. Богаевский]]. [http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le2/le2-5991.htm Гомер] {{Wayback|url=http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le2/le2-5991.htm |date=20090916092911 }} // Литературная энциклопедия: В 11 т. — [М.]: Изд-во Ком. Акад., 1929. — Т. 2. — Стб. 599—603.</ref> Аха арҭ атекстқәа аҵыхәтәантәи рвариантқәа ҩрала рышьақәырӷәӷәара мҩаԥысижьҭеи убриаҟара ҵуеит, убри аҟнытә ас еиԥш иҟоу итрадициатәу азнеишьа ииашоуп ҳәа иуԥхьаӡар ҟалоит.
Иацҵатәуп даҽа критериак, уи асахьаркыратә текстқәа реилазаашьа акәымкәа, урҭ инарыгӡо афункциа иадҳәалоуп.
* Алитература иаҵанакуеит асоциалтә ҵакы змоу (мамзаргьы уи иамазарц зыхәҭоу атекстқәа). Уи иаанаго, хаҭалатәии амаҵуратәии ашәҟәеимадарақәа, ахатә мшынҵақәа, ашкол аҿы ирыҩуа ахыҭҳәаақәа литератураны иузыԥхьаӡаӡом. Ари акритери мариоушәа угәы иабоит, аха уи ауадаҩрақәа рацәаны цәырнагоит. Ганкахьала, хаҭалатәи ашәҟәеимадара алитературатә фактны иҟалар алшоит (асахьаркыратә ма аҭҵаарадырратә) урҭ зыбжьоу авторцәа нагақәа ракәзар: ашәҟәыҩҩцәеи аҵарауааи русумҭақәа реизгақәа рҿы асаламшәҟәқәа ирызку аҟәша ус баша акәӡам изыҟоу, насгьы урҭ асаламшәҟәқәа рҿы зны-зынла алитературеи аҭҵаарадырреи рзы акрызҵазкуа, хәы змоу аинформациа ыҟоуп; ари иаҵанакуеит аԥхьаҟа [[Писатель|шәҟәыҩҩцәаны]], ҵарауааны, политикцәаны иҟало аҵаҩцәа ашкол аҿы ирыҩуаз рхыҭҳәаақәагьы: ҳаԥхьаҟа арҭ рҩызцәа атекстқәа алитература иахырыԥхьаӡалар алшоит, усҟан дара иҳацхраауеит автор анаҩстәи иҩымҭақәа реилкаара (убас, [[Сент-Экзюпери, Антуан де|Сент-Екзиупери]] 14 шықәса анихыҵуаз ашколтә дҵала ииҩыз алакәи «[[Маленький принц|Апринц хәыҷи]]» узыршанхо аиԥшзаарақәа рныԥшуеит). Уимоу, зны-зынла
ашәҟәыҩҩцәеи, афилософцәеи, апублицистцәеи рхатә шәҟәеимадарқәа ма рымшынҵақәа литературатә фактны иҟарҵоит: тәым ԥхьаҩык даԥхьарц азы ирыҩуеит, ауаа рҿаԥхьа ацыԥҵәахақәа нарыгӡоит, насгьы иҭрыжьуеит; еицырдыруа аҿырԥштәқәа рахь иаҵанакуеит [[1820-е|1820-тәи ашықәсқәа]] рзы алитературатә еилазаара "[[Арзамас (литературное общество)|Арзамас]]" иалаз аурыс шәҟәыҩҩцәа рысаламшәҟәқәа, иҿыцӡоу аурыс литератураҿы - [[Курицын, Вячеслав Николаевич|Виачеслав Курицын]]и [[Парщиков, Алексей Максимович|Алексеи Паршьиков]]и рышәҟәеимадара, [[Есин, Сергей Николаевич|Сергеи Есенин]] имшынҵа уҳәа убас иҵегьы.
Даҽа ганкахьала, иуадаҩны иаанхоит авторцәа-адилетантцәа рсахьаркыратә рҿиамҭақәа рыстатус, урҭ атекстқәа дара рхаҭақәеи рҩызцәеи рыда аӡәгьы рыхә ҳаракны ишьом: азин ыҟоума гәыԥҩык аусзуҩцәа реиҳабы имшира иазкны иаԥырҵаз жәеинраалала иҩу адныҳәалара алитературатә рҿиамҭаны ахәаԥшра?
Уи аганахьала ауадаҩра ҿыцқәа цәырҵит а[[Интернет|интернет]] аныҟала, насгьы дарбанзаалак иҩымҭақәа ркьыԥхьра ахьилшо а[[Сайты со свободной публикацией|саитқәа]] рыларҵәара ианалага ашьҭахь. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа (иаҳҳәап, афранцыз социолог [[Бурдье, Пьер|Пьер Бурдие]]и уи ишьҭрақәлаҩцәеи) алитературеи, аҟазареи, аҭҵаарадырреи ҳәаақәызҵо, иара убас иарбанзаалак адилетантә усумҭеи дареи аҳәаа рыбжьазҵо асоциалтә механизмқәа ралкаара рҽазыршәоит, аха урҭ рысхемақәа зегьы иақәшаҳаҭӡам, убри аҟнытә аимак-аиҿак ӷәӷәақәа цәырыргоит.
== Алитература ахкқәа хадақәа ==
Алитература ахкқәа рыла алкаара ҟалоит атекстқәа рҵакқәа рыла, иара убас урҭ зызку рылагьы, убри инамаданы алитература аклассификациа азураан ашьаҭа акзаара апринцип инагӡаны ақәныҟәара уадаҩуп. Уи адагьы, ас еиԥш иҟоу аклассификациа зынӡа еиԥшым аҩымҭақәа еиднакылар, уарҩашьар алшоит. Лассы-лассы, аамҭак иаҵанакуа типологиала еиԥшым атекстқәа еиҳа еизааигәоуп, еиуеиԥшым аамҭақәеи акультурақәеи ирыҵанакуа типологиала еиԥшу атекстқәа раасҭа: [[Гегель, Георг Фридрих Вильгельм|Гегель]] ма [[Рассел, Бертран|Рассел]] реиԥш иҟоу Аамҭа ҿыц афиолософцәа русумҭақәа раасҭа, Европатәи а[[философия|философиатә]] литература шьаҭас иазышьҭоу [[Платон]] иҩымҭа «Адиалогқәа» еиҳа иазааигәоуп ажәытә бырзен литература абаҟақәа (иаҳҳәап, [[Эсхил|Есхил]] и[[Драма (род литературы)|драмақәа]]). Текстқәак рԥеиԥш убас иҟоуп, урҭ раԥҵараан дара литература хкык ахь рхы дырхоит, анаҩс даҽа хкык ахь ииасуеит: иаҳҳәап, [[Дефо, Даниэль|Даниел Дефо]] иҩымҭа «[[Робинзон Крузо|Робинзон Крузо ихҭысқәа]]» («Приключения Робинзона Крузо») иахьа а[[детская литература|хәыҷтәы литература]] аҳасабала ауп ишахәаԥшуа, аха аханатә уи адуцәа рзы асахьаркыратә ҩымҭангьы акәымкәа, а[[публицистика|публицистикатә]] ҷыдарақәа зныԥшуа [[памфлет|памфлетны]] ауп ишиҩуаз. Убри аҟнытә, алитература хкы хадақәа рзеиԥш сиа инықәырԥшу аҟазшьа мацара амазар алшоит, алитература иалкаау аилазаашьа шьақәыргылазар алшоит иарбоу акультуреи иарбоу аамҭеи ирҿырԥшны уанахәаԥшуа мацара. Аха абзазаратә хықәкқәа рзы абарҭ ауадаҩрақәа усҟак хра рылам, убри аҟнытә ашәҟәҭирҭақәеи а[[библиотека|библиотекақәеи]] рхы иадырхәоит инарҭбаау, аха хыхь-хыхьлатәи знеишьа змоу а[[библиотечно-библиографическая классификация|библиотека-библоиграфиатә классификациа]] асистема.
=== Асахьаркыратә литература ===
{{Main|Асахьаркыратә литература}}
Асахьаркыратә литература – иԥсабаратәу (ауаа ҩралатәи рбызшәа) а[[язык (система знаков)|бызшәа]] ажәақәеи аконструкциақәеи ихадоу материал аҳасабала зхы иазырхәо а[[Аҟазара|ҟазара]] хкуп.
Асахьаркыратә литература аҷыдара аарԥшхоит аиҿырԥшрала, ганкахьала ажәа-абызшәатә материал аҭыԥан даҽа материалк (а[[музыка]], а[[изобразительное искусство|ҿыханҵа]]) мамзаргьы уи инаваргыланы (а[[театр]], а[[кинематограф|кино]], а[[песня|шәа]]) зхы иазырхәо аҟазара хкқәеи алитературеи реиҿыԥшрала, даҽа ганкахьала — егьырҭ ажәалатәи а[[текст]] хкқәа: а[[философия|философиатә]], а[[публицистика|публицистикатә]], а[[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырратә]] уҳәа реиԥш иҟоу реиҿырԥшрала. Уи адагьы, асахьаркыратә литература, егьырҭ аҟазара хкқәа реиԥш, еиднакылоит [[автор]] дызмоу (ианонимтәугьы уахь иналаҵаны) аҩымҭақәа, уи ала автор дызмам а[[Афольклор|фольклортә]] ҩымҭақәа иреиԥшым.
''Иаҵшьны ахәаԥшра:'' [[Аепос]], [[Апроза]], [[Алирика]], [[Адрама (алитература ахкы)]], [[Аессе]], [[Ахәыҷтәы литература]], [[Еиҭагоу алитература]].
=== Адокументалтә проза ===
[[Документальная проза|Адокументалтә проза]] – алитература хкуп. Уи иазҷыдаҟазшьоуп ареалтә хҭысқәа рыла мацара асиужеттә цәаҳәа ашьақәыргылара, асахьаркыратә хыҭҳәаа уарла-шәарла ауп ишуԥыло. Адокументалтә проза иаҵанакуеит иналукааша ауаа р[[биография|биографиақәа]], хҭысқәак рҭоурыхқәа, а[[страноведение|тәылаҭҵааратә]] хҳәаақәа, ацәгьоурақәа русеилыргарақәа.
=== Амемуартә литература ===
[[Мемуары|Амемуарқәа]] — ари иҳаҩсыз ахҭысқәа ирхааныз, мамзаргьы урҭ ахҭысқәа ирылахәыз ианҵамҭақәа роуп. Амемуарқәа акырзҵазкуа ҷыдараны ирымоуп урҭ ртекст «адокументалтә» ҟазшьа аиуртә еиԥш аҟаҵара, насгьы изыхцәажәо ииасыз аамҭа арҵарбырга иахьашьҭоу.
=== Аҭҵаарадырратә, аҭҵаарадырра-популиартә литература ===
{{Main|Аҭҵаарадырратә литература|Аҭҵаарадырра-популиартә литература}}
Аҭҵаарадырратә литература – аҭҵаарадырратә метод аҳәаақәа ирҭагӡаны иҟаҵоу аҭҵаарақәа, атеориатә зеиԥштәрақәа рылҵшәақәа рыла иаԥҵоу аҩыратә усумҭақәа реизак ауп.
Аҭҵаарадырратә литература аҵарауааи аспециалистцәеи аҭҵаарадырра иҿыцу аихьӡарақәа ирызкны адырра рыҭара, иара убас аҭҵаарадырратә аартрақәа рҿы аԥыжәара ашьақәырӷәӷәара ирызкуп.<ref name="bse-scli">{{БСЭ3|статья=Научная литература|автор=Тяпкин {{abbr|Б.Г.|Борис Георгиевич|0}}|том=17|страницы=335}}</ref> Ишаԥу еиԥш, аҭҵаарадырратә усумҭа икьыԥхьымзар, уи хыркәшоуп ҳәа иузыԥхьаӡаӡом.
Раԥхьатәи аҭҵаарадырратә усумҭақәа аԥҵан еиуеиԥшым ажанрқәа рыла: атрактатқәа, адискуссиақәа, абжьгарақәа, адиалогқәа, аныҟәарақәа, аԥсҭазааранҵақәа, иара убас ажәеинраалатә формақәа рылагьы. Иахьатәи аамҭазы аҭҵаарадырратә литература аформақәа истандартыркуп, урҭ шьақәгылоуп амонографиақәа, ахҳәаақәа, астатиақәа, ажәахәқәа (урҭ ртезисқәагьы уахь иналаҵаны), авторефератқәа, арефератқәа, арецензиақәа рыла. Иахьазы атәылақәа жәпакы рҿы аҳәынҭқарра ма ауаажәларратә ҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа ацхыраара зырҭо аҭҵаарадырратә литература аттестациа амеханизм ыҟоуп. Иаҳҳәап, Урыстәыла ас еиԥш аттестациа мҩаԥнагоит [[Высшая аттестационная комиссия|Иреиҳау аттестациатә комиссиа]] (ВАК).<ref name=bse-scli/> Аҭҵаарадырратә литература хымԥада а[[Рецензирование|рецензиа]] азура — уи аҭыжьразы ихадоу аҭахрақәа иреиуоуп. Ари апроцесс аҳәаақәа ирҭагӡаны аҭҵаарадырратә журнал аҭыжьырҭа ма аредакциа аҭҵаарадырратә усумҭа ҿыц иҭрыжьаанӡа ари аусхкы аҟны специалистцәас иԥхьаӡоу ԥыҭҩык арецензентцәа (абжьааԥны ҩыџьа роуп) ирзынарышьҭуеит. Арецензиаҟаҵара апроцесс хықәкыс иамоуп аметодологиатә гхақәа, мамзаргьы афальсификациақәа злоу аматериалқәа аҭҵаарадырратә литература аҳасабала акьыԥхь рымбарц. ХХ-тәи ашәышықәса алагамҭа инаркны, иҭрыжьуа аҭҵаарадырратә литература амҽхак еиҳа-еиҳа иацлоит. Убри инамаданы, иахьатәи аамҭазы аҭҵаарадырратә литература ахыҵхырҭақәа иреиуоуп ҽҳәаралатәи аҭыжьымҭақәа, еиҳаракгьы арецензиа ззыруа аҭҵаарадырратә журналқәа. ХХ-тәи ашәышықәса анҵәамҭа инаркны, арҭ ажурналқәа ақьаадтә ныҟәгагақәа рҟынтәи аелектронтә рахь, ҷыдала Аинтернет ҳәа изышьҭоу ахь риасразы атенденциа ыҟоуп.
Аҭҵаарадырра-популиартә литература — аҭҵаарадырра, аҭҵаарадырратә еихьӡарақәа, аҵарауаа ирыхҳәаау, еиуеиԥшым аԥхьаҩцәа ирызку алитературатә рҿиамҭақәа роуп.<ref name=bse-pops>{{БСЭ3|статья=Научно-популярная литература|автор=[[Лазаревич, Элеонора Анатольевна|Лазаревич Э.А.]]|том=17|страницы=339}}</ref> Аҭҵаарадырра-популиартә литература егьырҭ адырра хкқәа разҟазацәеи, цқьа иазыҟаҵам аԥхьаҩцәеи, ахәыҷқәеи ақәыԥшцәеи уахь иналаҵаны, ирызкуп. Аҭҵаарадырра-популиартә литература иаҵанакуа аҩымҭақәа арецензиеи аттестациеи рзыруам.<!--
----------- Дословное КОПИВИО из статьи Э.А. Лазаревич в БСЭ3 ------------------------
Научно-популярная литература включает произведения об основах и отдельных проблемах фундаментальных и прикладных наук, биографии деятелей науки, описание путешествий {{nobr|и т. д.}}, написанные в различных жанрах.
Лучшие популярные сочинения пропагандируют достижения передовой науки в форме, наиболее доступной читателям, которым они предназначены. В поэтической форме были написаны первое в Европе популярное произведение о науке — «О природе вещей» Лукреция Кара и «Письмо о пользе стекла» М. В. Ломоносова. Из бесед возникли «История свечи» М. Фарадея и «Жизнь растения» К. А. Тимирязева. Известны популярные сочинения, написанные в форме календаря природы, этюдов, очерков, «интеллектуальных» приключений {{nobr|и т. п.}}<ref name=bse-pops/>-->
=== Аилыркаагатә литература ===
[[Файл:Brockhaus Lexikon.jpg|мини|[[ЭСБЕ|Брокгауз ижәар]] (1910)]]
Ацхыраагӡатә ҵакы змоу, еиуеиԥшым азҵааразы еиҳа изеиԥшу, гәыҩбара узымҭо аинформациа аиуразы рхы иадырхәо литературоуп. Аилыркаагатә литература ахкқәа хадақәа:
* Иарбоу адыррақәа русхк азы (мамзаргьы иааизакны абызшәа зегьы азы) ихадоу ажәақәеи ажәаҳәахьақәеи рыла аинформациа еиҿызкаауа а[[Словарь|жәарқәа]], еиҳарак алфавитла еишьҭаргыланы;
* Иарбоу адыррақәа русхк ахатәы еилазаашьа инақәыршәаны, аинформациа даҽа знеишьак ала иахьеиҿкаау а[[Справочник|илыркаагақәа]] (иаҳҳәап, а[[медицина|медицинатә]] еилыркаага — ачымазарақәа ахьыҟоу мамзаргьы а[[симптом|симптомқәа]] рҟазшьа инарықәыршәаны);
* [[Энциклопедия|Аенциклопедиақәа]] — иарбоу адырра аусхк азы еиҳа еизаку, системала еизгоу аинформациа реизгақәа роуп.
Аилыркаагатә ҭыжьымҭақәа рҿы обиективла ишьақәыргылоуп ҳәа иԥхьаӡоу афактқәа рымацара иарбазароуп, насгьы уажәазы иҟоу ауаатәыҩса рдыррақәа рыҩаӡара ишахәҭоу иаадырԥшуазароуп. Аха апрактикаҿы афактқәеи а[[Интерпретация (литературоведение)|илыркаарақәеи]], иара убас иаргамам агәаанагарақәеи зынӡа реиҟәыҭхара залшом, убри аҟнытә иарбанзаалак аилыркаагатә ҭыжьымҭаҿы атенденциозра ахәҭак ыҟоуп. Зны-зынла уи ахәҭаа даара идууп, насгьы уи аилыркаагатә ҭыжьымҭақәа рахь идырны иалагахоит: убас еиԥш иҟоуп [[Советский Союз|Асовет Еидгыла]] аепоха иаҵанакуа аилыркаагатә ҭыжьымҭақәа, еиҳарак агуманитартә дыррақәа ирызку —икьаҿу ажәартә стиатиақәагьы иалкаау а[[идеология|идеологиа]] рныԥшуеит. Убасҵәҟьа аҭагылазаашьа иҟан аматериал аналырхуазгьы: убас, СССР иҭрыжьуаз алитературатә енциклопедиақәа рҿы а[[социализм|социолизми]] а[[коммунизм|коммунизми]] ирыдгылоз иаҩцам авторцәа русумҭақәа уԥылон, аха Асовет мчра иаҿагылоз авторцәа нагақәа русумҭақәа уԥыломызт.
=== Арҵагатә литература ===
Арҵагатә литература еиҳарак а[[учебник|рҵага шәҟәқәеи]] аҳасабтәқәа (аҽаршьцыларақәа) реизгақәеи рыла ишоит. Арҵагатә литературеи аилыркаагатә литературеи излеиԥшу маҷым: аилыркаагатә литератураҿы еиԥш, арҵагатә литератураҿгьы иаарԥшуп еицазхарҵахьоу ҳәа иԥхьаӡоу адыррақәа рыхәҭак. Аха арҵагатә литература зызку даҽакуп: арҭ адыррақәа рыхәҭак системала, еишьҭаргыланы раарԥшра, аԥхьаҩ дзыԥхьаз ибзианы еиликаартә еиԥш, насгьы арҭ адыррақәа рзы иахәҭоу ашьцыларақәа, а[[уравнение|иҟарарақәа]] рҳасабразы, ма а[[знаки препинания|аҭгыларатә дыргақәа]] ииашаны рхархәаразы иоурц.
Ари а[[прагматика текста|прагматикатә]] уснагӡатә арҵагатә текстқәа реиҿартәышьа аҷыдарақәа шьақәнаргылоит: аиҭахысрақәа, агәаҭаратә зҵаарақәеи адҵақәеи.
=== Атехникатә литература ===
Атехникатә литература — а[[техника|техникеи]] а[[Аагалыҵ|арыхреи]] русхкқәа ирызку литературоуп (аалыҵқәа реизакхьӡынҵақәа, ахархәареи, амаҵуреи, арҽеиреи рзы амҩақәҵагақәа, ахәҭақәа реизакхьӡынҵақәа, а[[патент|патентқәа]]).
=== Апсихологиеи ахалаҿиареи ирызку алитература ===
{{Main|Ахалаҿиара иазку алитература}}
Апсихологиеи ахалаҿиареи ирызку алитература – ашьцыларақәеи абаҩхатәреи рырҿиареи, ухатә ԥсҭазаареи уусуреи рҿы ақәҿиарақәа раиуреи, иааукәыршаны иҟоу ауааи уареи шәыбжьара аизыҟазаашьақәа рыбжьаҵареи, ахәыҷқәа рааӡареи ирызку абжьгарақәа узҭо литературоуп.
Иара убас иҟоуп алитература даҽа хкқәакгьы: адоуҳатә, адинтә литература, аӡыргаратә литература, хаз хкны иалкаау аӡыргаратә литература (абӷьыц, аброшиура, аӡыргаратә проспект), егьырҭ ахкқәеи, иара убасгьы аусхкытә еизакырақәа.
== Алитературеи атекст аныҟәгагақәеи ==
Алитературтә текст ишыҟац иаанхоит уи амаҭәартә аарԥшра зеиԥшразаалакгьы: а[[рукопись|напылаҩыра]], а[[книга|шәҟәы]], а[[Акомпиутер|компиутертә]] [[файл|фаил]] амонитор аҿы. Аха аӡәы игәы иаанамгароуп атекст аныҟәгагақәа рыҿиашьа алитература ахаҭа зынӡа анырра анаҭом ҳәа. Иҳаҩсыз аамҭақәа рзы алитература аҭагылазаашьа ҳәаақәнаҵоит а[[цивилизация|цивилизациатә]] револиуциа. Уи ареволиуциа ҟаиҵеит ашәҟәкьыԥхьра зхәыцыз [[Гутенберг, Иоганн|Гутенберг]]. Уи аԥхьа, иарбанзаалак идуу атекст ахҩылааразы ахҩылааҩ иаамҭеи имчи рацәаны аҭахын, убри аҟнытә [[автор]] игәакьацәа рзы мацара акәымкәа, егьырҭ аԥхьаҩцәа рызгьы ирыҩуаз, насгьы ирыладырҵәоз атекстқәа рхыԥхьаӡареи рҟазшьеи ԥкын. [[XX век|ХХ-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭазы, ацивилизациатә револиуциа ҿыц ицәырнагеит зхаҭабзиара ҳараку атекст аныҟәгагақәа ҩба: а[[аудиокнига|удиошәҟәи]] акомпиутертә фаили. Абарҭ аныҟәгагақәа зехьынџьара рыларҵәара иабзоураны, хара имгакәа алитература аилазаашьаҿы иҿыцу, акрызҵазкуа аԥсахрақәа цәырҵыргьы ҟалап.
== Шәахә. иара убас ==
=== Еиуеиԥшым ажәларқәа рлитература ===
* [[Австралийская литература|Австралиатәи алитература]]
* [[Азербайджанская литература|Азербаиџьан литература]]
* [[Армянская литература|Аерман литература]]
* [[Белорусская литература|Абелорус литература]]
* [[Бельгийская литература|Бельгиатәи алитература]]
* [[Бенгальская литература|Абенгал литература]]
* [[Болгарская литература|Аболгар литература]]
* [[Бразильская литература|Бразилиатәи литература]]
* [[Британская литература|Британиатәи алитература]]
** [[Английская литература|Англыз литература]]
** [[Литература Шотландии|Шотландиатәи алитература]]
* [[Венгерская литература|Авенгр литература]]
* [[Вепсская литература|Авепс литература]]
* [[Грузинская литература|Ақырҭуа литература]]
* [[Греческая литература|Абырзен литература]]
** [[Древнегреческая литература|Ажәытә бырзен литература]]
* [[Датская литература|Адат литература]]
* [[Еврейская литература|Ауриа литература]]
* [[Литература Израиля|Израильтәи алитература]]
* [[Литература Индии|Индиатәи алитература]]
* [[Ирландская литература|Ирландиатәи алитература]]
* [[Исландская литература|Аисланд литература]]
* [[Испанская литература|Аиспан литература]]
* [[Итальянская литература|Аиталиан литература]]
* [[Казахская литература|Аҟазах литература]]
* [[Канадская литература|Канадатәи алитература]]
* [[Китайская литература|Акитаи литература]]
* [[Литература США|ЕАШ рлитература]]
* [[Литовская литература|Алитовтә литература]]
* [[Немецкая литература|Агерман литература]]
* [[Нидерландская литература|Анидерландтә литература]]
* [[Норвежская литература|Анорвег литература]]
* [[Персидская литература|Аџьам литература]]
* [[Польская литература|Аполиак литература]]
* [[Португальская литература|Апортугал литература]]
* [[Римская литература|Римтәи алитература]]
* [[Румынская литература|Арумын литература]]
* [[Русская литература|Аурыс литература]]
** [[Древнерусская литература|Ажәытә аурыс литература]]
* [[Сербская литература|Асерб литература]]
* [[Татарская литература|Аҭаҭар литература]]
* [[Тибетская литература|Атибет литература]]
* [[Украинская литература|Аукраин литература]]
* [[Литература Финляндии|Афинн литература]]
* [[Чешская литература|Ачех литература]]
* [[Шведская литература|Ашведтә литература]]
* [[Эстонская литература|Аестон литература]]
* [[Эфиопская литература|Ефиопиатәи алитература]]
=== Ахронологиа ===
* [[Античная литература|Антикатә литература]]
* [[Средневековая литература|Абжьарашәышықәсатәи литература]]
* [[Литература эпохи Возрождения|Аиҭарҿиара аепоха алитература]]
* [[Литература модернизма|Амодернизм алитература]]
* [[Литература постмодернизма|Апостмодернизм алитература]]
=== Егьырҭ ===
* [[Электронная книга|Аелектронтә шәҟәы]]
* [[Электронная библиотека|Аелектронтә библиотека]]
* [[Сетевая литература|Аҳатә литература]]
* [[Типографика|Атипографика]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
* {{книга|автор=[[Бахтин, Михаил Михайлович|Бахтин М. М.]] |заглавие=Эстетика словесного творчества |ответственный= |ссылка=http://runivers.ru/philosophy/lib/book6226/ |место=М. |издательство=Искусство |год=1986 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* {{книга|автор=[[Гадамер, Ганс Георг|Гадамер Г.-Г.]] |заглавие=Актуальность прекрасного |ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство= |год=1991 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* {{книга|автор=[[Корман, Борис Осипович|Корман Б. О.]] |заглавие=Избранные труды по теории и истории литературы |ответственный= |ссылка= |место=Ижевск |издательство= |год=1992 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* {{книга|автор=[[Рикёр, Поль|Рикёр П.]] |заглавие=Конфликт интерпретаций: Очерки о герменевтике |ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство= |год=1995 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* {{книга|автор=[[Хайдеггер, Мартин|Хайдеггер М.]] |заглавие=Бытие и время |ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство= |год=1997 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* Rezeptionästhetik. Teorie und Praxis / Hrsg. [[Варнинг, Райнер|R. Warning]]. München: 1975
* [[Изер, Вольфганг|Iser W.]] Der Akt des Lesens: Theorie ästhetischer Wirkung. München: 1976
== Азхьарԥшқәа ==
* {{Open-Site|International/Russian/Искусство/Литература}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Алитература| ]]
[[Акатегориа:Агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]]
qig5l5gtbs0hs5xg2f04amfsvhu4qxp
168083
168082
2026-06-16T19:31:25Z
Nart17
17397
{{DEFAULTSORT:литература}} ацҵара — акатегориа аҿы ашьаҭала аилыргара
168083
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Sinaiticus text.jpg|мини|[[Синайский кодекс|Синаитәи азакәанеидкыла]]]]
[[Файл:British Museum Reading Room Panorama Feb 2006.jpg|мини|[[Читальный зал Британского музея|Британиатәи амузеи аԥхьарҭатә уада]]]]
[[Файл:Bundesarchiv Bild 102-14597, Berlin, Opernplatz, Bücherverbrennung.jpg|мини|1933 шықәса, лаҵарамза 10 рзы Опернплац ҳәа изышьҭаз Берлинтәи ашҭаҿы [[Сожжение книг в нацистской Германии|астудентцәа «игермантәым» ахыҭҳәаақәеи ашәҟәқәеи рбылуеит]].]]
'''Алитература''' ({{lang-la|lit(t)eratura}}, - ''иҩу'', ''lit(t)era'' - анбан) - ауаажәларратә, аилкааратә ҵакы змоу ҩымҭақәоуп.<ref>{{Книга|автор=Ожегов С. И.|заглавие=Толковый словарь русского языка|год=2000|язык=ru|место=М.|издательство=Азбуковник|страницы=940}}</ref>
== Аилкаара аҳәаақәа ирызкны ==
Еиҳарак алитература анырҳәо, рхахьы иааиуа [[Художественная литература|асахьаркыратә литература]] ауп, даҽакала иуҳәозар, алитература сахьаркыратә хкык аҳасабала. Аха ари аилкаара, [[романтизм|аромантизм]] аепохазы иҿиаз, иахьатәи аамҭа иацәыхароу аепохақәа ркультура ишиашоу ирыдҳәалатәым. [[Гесиод]] иҩымҭа «[[Теогония|Теогониа]]», мамзаргьы [[Тит Лукреций Кар|Лукрециус]] иҩымҭа «[[О природе вещей|Амаҭәарқәа рыԥсабара иазкны]]» («О природе вещей») уҳәа реиԥш иҟоу ажәытә [[Аҭҵаарадырра|аҭҵааратә]] трактатқәеи [[Адин|адинхаҵара]]-[[Мифология|мифологиатә]] хыҭҳәаақәеи, мамзаргьы [[эпос|аепикатә]] поемақәа ([[Гомер]] иепикатә поемақәа «[[Илиада|Илиада]]», ма [[Публий Вергилий Марон|Вергили]] иҩымҭа «[[Энеида|Енеида]]») ирхааныз ауаа урҭ иршомызт асахьаркыратә литературеи исахьаркым литературеи ҳәа. Урыстәыла, [[1820-е|1820-тәи ашықәсқәа]] рзы, акритикцәа ргәаанагарақәа рыла еиқәшәон [[Карамзин, Николай Михайлович|Карамзин]] иҩымҭа «[[История Государства Российского|Урыстәылатәи аҳәынҭқарра аҭоурых]]» («История Государства Российского»), [[Тургенев, Николай Иванович|Николаи Тургенев]] «[[Опыт теории налогов|Ашәахтәқәа ртеориа аԥышәа]]» («Опыт теории налогов»), аурыс [[Проза|проза]] иреиӷьу ҿырԥштәқәоуп ҳәа. Егьырҭ аамҭақәа рзы иҩыз асахьаркыратә ҩымҭақәеи адинтә, афилософиатә, аҭҵаарадырратә, апублицистикатә литературақәеи еиҟәыҭханы ҳанрыхәаԥшуа, иҳаҩсыз аамҭа иахьатәи ҳхәыцшьала ҳахәаԥшуеит.<ref>[[Лотман, Юрий Михайлович|Лотман Ю. М.]] Анализ поэтического текста: Структура стиха. — Л.: Просвещение, 1972. — С. 26.</ref>
Ус шакәугьы, алитература иамоуп [[Национальная культура|амилаҭтә культурақәеи]] ауаатәыҩса рҭоурыхи рҿы зҽызымԥсахуа еиуеиԥшым ауниверсалтә ҟазшьақәа, аха урҭ аҟазшьақәа зегьы иалкаау апроблемақәеи акәама-ҵамақәеи ирыдҳәалоуп.
* Алитература иаҵанакуеит [[автор|автортә]] текстқәа ([[аноним|анонимтәқәагьы]], даҽакала иуҳәозар, еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны автор данырзымдыруа, насгьы аколлективтә, даҽакала, гәыԥҩык ирҩыз – зны-зынла даара ирацәаҩуп агәыԥ иалоу, иаҳҳәап, [[Энциклопедия|аенциклопедиа]] аҩра ҳалацәажәозар, аха уеизгьы урҭ гәыԥҩык ҳәа ҳзышьҭоу изусҭцәоу иаадыруеит). Атекст иалкаау автор ишитәу, уи зҩыз иара шиакәу, ари аҭагылазаашьаҿы азиндырреи (еиҿ. [[авторское право|автор изин]]) апсихологиеи (автор зыԥсы ҭоу ауаҩы иаҳасабала, аԥхьаҩ дзыԥхьо атекст ала иара изкны адыррақәа иоурц азы иҽазишәар илшоит) рганахьала акәӡам ишхадароу, атекст автор данамоу, уи ихаҭәаахоит: автор аҵыхәтәантәи акәаԥ ықәиргылоит, уи ашьҭахь атекст автор ихьыԥшӡам. Акультура аҭоурых иадыруеит даҽа ԥҟарақәак рыла иҟоу атекстқәа рыхкқәагьы, иаҳҳәап, [[Афольклор|афольклортә]]: атекст автор дахьамам иахҟьаны, атекст ахаҭа инагӡаны ишьақәырӷәӷәаӡам, насгьы уи еиҭазҳәо, мамзаргьы еиҭазыҩуа илшоит аԥсахрақәа, зны-зынла акрызҵазкуа, ралагалара. Ас еиԥш иҟоу атекст аҟны иуԥыло еиуеиԥшым анҵамҭақәа урҭ ҟазҵаз [[Писатель|ашәҟәыҩҩы]] ма аҵарауаҩ ихьӡ иадҳәалазар рылшоит (иаҳҳәап, [[Афанасьев, Александр Николаевич (1826—1871)|Афанасиев]] иҩымҭа «Аурыс жәлар ражәабжьқәа»), аха ас еиԥш иҟоу анҵамҭагьы иамазар ауеит еиуеиԥшым аверсиақәа, иарбоу автор иитәу иалкаау анҵамҭа ауп, алакә зегьы акәымкәа.
* Хыхь иарбоу аҟазшьа иадҳәалоуп даҽа ҟазшьакгьы: алитература иаҵанакуа иҩу атекстқәа роуп, ҿырҳәалатәи атекстқәа алитература иаҵанакуам. Аҿаԥыцтә рҿиамҭа ҭоурыхла аҩратә иаԥхьанеиуеит, насгьы аҿаԥыцтә рҿиамҭа уаанӡа ҩрала иузышьақәырӷәӷәомызт. Афольклор еснагь ҿырҳәалатәын ([[XIX век|XIX-тәи ашәышықәса]] аҟынӡа, аҩратә формақәа, иаҳҳәап, аӡӷабцәа ральбомқәа ицәырҵуа ианалага аамҭанӡа). Аха иахьатәи аамҭазы иҟоуп еиҭаҵуеи ибжьаратәуи авариантқәа. Убас, [[XX век|XX-тәи ашәышықәсазы]] иаалырҟьаны иҿиаз амилаҭтә культурақәа рҿы ҿырҳәалатәи (ажәеинраалақәа, ашәақәа) рҿиамҭақәа знапы алакыз, иахьагьы знапы алаку [[Сказитель|ажәабжьҳәаҩцәа]] иҟоуп. Уаанӡа ас еиԥш иҟоу [[Песня|ашәақәа]] афольклор ахь ииасны, еиҭазҳәо ирыбзоураны рҽырыԥсахуа иҿиалон, аха иахьатәи аамҭазы аԥҵамҭақәа, иаҳҳәап, [[Джамбул Джабаев|Џьамбул]] иҩымҭақәа реиԥш иҟоу, ианаԥырҵа ашьҭахь иаразнак ианырҵеит, убри алагьы урҭ алитературатә рҿиамҭақәаны иҟоуп. Аҿаԥыцтә рҿиамҭа аҩырахь аиагаразы даҽа знеишьакгьы ыҟоуп. Уи «алитературтә нҵара» ҳәа иашьҭоуп: иаҳҳәап, изныкымкәа хаз шәҟәны иҭыҵыз [[Космодемьянская, Зоя Анатольевна|Зоиеи]] [[Космодемьянский, Александр Анатольевич|Александри]] Космодемиански ран лгәалашәарақәа, урҭ лажәақәа рыла ианҵан, аинтервиу лымызхуаз ашәҟәыҩҩы [[Вигдорова, Фрида Абрамовна|Фрида Вигдоро]] лыбзоурала алитературатә текстны иҟалеит.
* Алитература иаҵанакуеит атекстқәа, зматериал ауаҩы и[[Язык (система знаков)|бызшәа]] иалоу ажәақәа рыла мацара ишьақәгылоу. Алитература иаҵанакуам а[[Синтез искусств|синтетикатәи]] а[[Синкретизм (искусство)|синкретикатәи]] текстқәа, даҽакала иуҳәозар, арҭ атекстқәа рҿы ажәақәа амузыкатә, асахьатә, ма даҽа компонентк иузаҟәымҭхуа ирыдҳәалоуп, ажәақәа хазы ахархәара рымаӡам. [[Песня|Ашәа]] ма а[[опера]] рхаҭа алитература иахәҭакӡам. Уаанӡа а[[поэт|поет]] ииҩхьаз атекст азы а[[композитор|композитор]] ашәа иҩызар, усҟан апроблема цәырҵӡом; аха [[XX век|XX-тәи ашәышықәсазы]] ажәытә традициа ҩаԥхьа ахархәара аиуит, уи инақәыршәаны, автор атекстгьы амузыкагьы иаԥиҵоит, насгьы (абжьааԥны ишыҟало) иаԥиҵаз арҿиамҭа ихала инаигӡоит. Ас еиԥш иҟоу асинтетикатә ҩымҭа аҟынтәи ажәалатәи акомпонент мацара алхны, ихьыԥшым литературатә ҩымҭак аҳасабала ахәаԥшра иахьынӡаиашоу азҵаара иахьагьы аимак-аиҿак цәырнагоит. Зны-зынла асинтетикатә рҿиамҭақәа рҿы иажәалатәым елементқәа рхыԥхьаӡара маҷзар (ус еиԥш иҟоуп иаҳҳәап, [[Стерн, Лоренс|Лоренс Стерн]] иҩымҭа “The Adventures of Tristram Shandy” аҟынтәи еицырдыруа “squiggle” мамзаргьы еицырдыруа ахәыҷтәы шәҟәы “The Magic Holk» иагәылоу асахьақәа), насгьы урҭ рроль ихадамзар (а[[Аматематика|математикатә]], а[[Химия|химиатә]], а[[Физика|физикатә]] литературақәа рҿы аформулақәа рроль еиԥш, атекст аиҳарак дара иааныркылозаргьы) усҟан арҭ рҩызцәа арҿиамҭақәа алитературатә ҩымҭақәаны ирыԥхьаӡоит, иара убас аквалификациа рзыруеит. Аха зны-зынла алитературатә текст иагәылоу алабҿабатә елементқәа иааныркыло аҭыԥ убриаҟара идууп, уи алитературатә ҩымҭоуп ҳәа ҭҵаарадыррала ахәаԥшра иуадаҩхоит: абас еиԥш иҟоу атекстқәа рҟынтәи зегь реиҳа еицырдыруа — [[Сент-Экзюпери, Антуан де|Сент-Екзиупери]] илакә «[[Маленький принц|Апринц хәыҷы]]» ауп, ара автор исахьақәа ихадоу хәҭаны иҟоуп.
Абарҭ ах-критериак ирықәшәаӡом традициала алитературатә ҳәа иԥхьаӡоу ажәытә текстқәак, иаҳҳәап, — «[[Илиада|Илиада]]», «[[Одиссея|Одиссеи]]»: иҟалап аҩ-поемак равтор [[Гомер]] имацара иакәымзар, арҭ апоемақәа ртекстқәа ажәабжьҳәаҩцәа ашәаны ирҳәоз ажәытә бырзен фольклор ала ишьақәгылеит.<ref>[[Богаевский, Борис Леонидович|Б. Богаевский]]. [http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le2/le2-5991.htm Гомер] {{Wayback|url=http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le2/le2-5991.htm |date=20090916092911 }} // Литературная энциклопедия: В 11 т. — [М.]: Изд-во Ком. Акад., 1929. — Т. 2. — Стб. 599—603.</ref> Аха арҭ атекстқәа аҵыхәтәантәи рвариантқәа ҩрала рышьақәырӷәӷәара мҩаԥысижьҭеи убриаҟара ҵуеит, убри аҟнытә ас еиԥш иҟоу итрадициатәу азнеишьа ииашоуп ҳәа иуԥхьаӡар ҟалоит.
Иацҵатәуп даҽа критериак, уи асахьаркыратә текстқәа реилазаашьа акәымкәа, урҭ инарыгӡо афункциа иадҳәалоуп.
* Алитература иаҵанакуеит асоциалтә ҵакы змоу (мамзаргьы уи иамазарц зыхәҭоу атекстқәа). Уи иаанаго, хаҭалатәии амаҵуратәии ашәҟәеимадарақәа, ахатә мшынҵақәа, ашкол аҿы ирыҩуа ахыҭҳәаақәа литератураны иузыԥхьаӡаӡом. Ари акритери мариоушәа угәы иабоит, аха уи ауадаҩрақәа рацәаны цәырнагоит. Ганкахьала, хаҭалатәи ашәҟәеимадара алитературатә фактны иҟалар алшоит (асахьаркыратә ма аҭҵаарадырратә) урҭ зыбжьоу авторцәа нагақәа ракәзар: ашәҟәыҩҩцәеи аҵарауааи русумҭақәа реизгақәа рҿы асаламшәҟәқәа ирызку аҟәша ус баша акәӡам изыҟоу, насгьы урҭ асаламшәҟәқәа рҿы зны-зынла алитературеи аҭҵаарадырреи рзы акрызҵазкуа, хәы змоу аинформациа ыҟоуп; ари иаҵанакуеит аԥхьаҟа [[Писатель|шәҟәыҩҩцәаны]], ҵарауааны, политикцәаны иҟало аҵаҩцәа ашкол аҿы ирыҩуаз рхыҭҳәаақәагьы: ҳаԥхьаҟа арҭ рҩызцәа атекстқәа алитература иахырыԥхьаӡалар алшоит, усҟан дара иҳацхраауеит автор анаҩстәи иҩымҭақәа реилкаара (убас, [[Сент-Экзюпери, Антуан де|Сент-Екзиупери]] 14 шықәса анихыҵуаз ашколтә дҵала ииҩыз алакәи «[[Маленький принц|Апринц хәыҷи]]» узыршанхо аиԥшзаарақәа рныԥшуеит). Уимоу, зны-зынла
ашәҟәыҩҩцәеи, афилософцәеи, апублицистцәеи рхатә шәҟәеимадарқәа ма рымшынҵақәа литературатә фактны иҟарҵоит: тәым ԥхьаҩык даԥхьарц азы ирыҩуеит, ауаа рҿаԥхьа ацыԥҵәахақәа нарыгӡоит, насгьы иҭрыжьуеит; еицырдыруа аҿырԥштәқәа рахь иаҵанакуеит [[1820-е|1820-тәи ашықәсқәа]] рзы алитературатә еилазаара "[[Арзамас (литературное общество)|Арзамас]]" иалаз аурыс шәҟәыҩҩцәа рысаламшәҟәқәа, иҿыцӡоу аурыс литератураҿы - [[Курицын, Вячеслав Николаевич|Виачеслав Курицын]]и [[Парщиков, Алексей Максимович|Алексеи Паршьиков]]и рышәҟәеимадара, [[Есин, Сергей Николаевич|Сергеи Есенин]] имшынҵа уҳәа убас иҵегьы.
Даҽа ганкахьала, иуадаҩны иаанхоит авторцәа-адилетантцәа рсахьаркыратә рҿиамҭақәа рыстатус, урҭ атекстқәа дара рхаҭақәеи рҩызцәеи рыда аӡәгьы рыхә ҳаракны ишьом: азин ыҟоума гәыԥҩык аусзуҩцәа реиҳабы имшира иазкны иаԥырҵаз жәеинраалала иҩу адныҳәалара алитературатә рҿиамҭаны ахәаԥшра?
Уи аганахьала ауадаҩра ҿыцқәа цәырҵит а[[Интернет|интернет]] аныҟала, насгьы дарбанзаалак иҩымҭақәа ркьыԥхьра ахьилшо а[[Сайты со свободной публикацией|саитқәа]] рыларҵәара ианалага ашьҭахь. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа (иаҳҳәап, афранцыз социолог [[Бурдье, Пьер|Пьер Бурдие]]и уи ишьҭрақәлаҩцәеи) алитературеи, аҟазареи, аҭҵаарадырреи ҳәаақәызҵо, иара убас иарбанзаалак адилетантә усумҭеи дареи аҳәаа рыбжьазҵо асоциалтә механизмқәа ралкаара рҽазыршәоит, аха урҭ рысхемақәа зегьы иақәшаҳаҭӡам, убри аҟнытә аимак-аиҿак ӷәӷәақәа цәырыргоит.
== Алитература ахкқәа хадақәа ==
Алитература ахкқәа рыла алкаара ҟалоит атекстқәа рҵакқәа рыла, иара убас урҭ зызку рылагьы, убри инамаданы алитература аклассификациа азураан ашьаҭа акзаара апринцип инагӡаны ақәныҟәара уадаҩуп. Уи адагьы, ас еиԥш иҟоу аклассификациа зынӡа еиԥшым аҩымҭақәа еиднакылар, уарҩашьар алшоит. Лассы-лассы, аамҭак иаҵанакуа типологиала еиԥшым атекстқәа еиҳа еизааигәоуп, еиуеиԥшым аамҭақәеи акультурақәеи ирыҵанакуа типологиала еиԥшу атекстқәа раасҭа: [[Гегель, Георг Фридрих Вильгельм|Гегель]] ма [[Рассел, Бертран|Рассел]] реиԥш иҟоу Аамҭа ҿыц афиолософцәа русумҭақәа раасҭа, Европатәи а[[философия|философиатә]] литература шьаҭас иазышьҭоу [[Платон]] иҩымҭа «Адиалогқәа» еиҳа иазааигәоуп ажәытә бырзен литература абаҟақәа (иаҳҳәап, [[Эсхил|Есхил]] и[[Драма (род литературы)|драмақәа]]). Текстқәак рԥеиԥш убас иҟоуп, урҭ раԥҵараан дара литература хкык ахь рхы дырхоит, анаҩс даҽа хкык ахь ииасуеит: иаҳҳәап, [[Дефо, Даниэль|Даниел Дефо]] иҩымҭа «[[Робинзон Крузо|Робинзон Крузо ихҭысқәа]]» («Приключения Робинзона Крузо») иахьа а[[детская литература|хәыҷтәы литература]] аҳасабала ауп ишахәаԥшуа, аха аханатә уи адуцәа рзы асахьаркыратә ҩымҭангьы акәымкәа, а[[публицистика|публицистикатә]] ҷыдарақәа зныԥшуа [[памфлет|памфлетны]] ауп ишиҩуаз. Убри аҟнытә, алитература хкы хадақәа рзеиԥш сиа инықәырԥшу аҟазшьа мацара амазар алшоит, алитература иалкаау аилазаашьа шьақәыргылазар алшоит иарбоу акультуреи иарбоу аамҭеи ирҿырԥшны уанахәаԥшуа мацара. Аха абзазаратә хықәкқәа рзы абарҭ ауадаҩрақәа усҟак хра рылам, убри аҟнытә ашәҟәҭирҭақәеи а[[библиотека|библиотекақәеи]] рхы иадырхәоит инарҭбаау, аха хыхь-хыхьлатәи знеишьа змоу а[[библиотечно-библиографическая классификация|библиотека-библоиграфиатә классификациа]] асистема.
=== Асахьаркыратә литература ===
{{Main|Асахьаркыратә литература}}
Асахьаркыратә литература – иԥсабаратәу (ауаа ҩралатәи рбызшәа) а[[язык (система знаков)|бызшәа]] ажәақәеи аконструкциақәеи ихадоу материал аҳасабала зхы иазырхәо а[[Аҟазара|ҟазара]] хкуп.
Асахьаркыратә литература аҷыдара аарԥшхоит аиҿырԥшрала, ганкахьала ажәа-абызшәатә материал аҭыԥан даҽа материалк (а[[музыка]], а[[изобразительное искусство|ҿыханҵа]]) мамзаргьы уи инаваргыланы (а[[театр]], а[[кинематограф|кино]], а[[песня|шәа]]) зхы иазырхәо аҟазара хкқәеи алитературеи реиҿыԥшрала, даҽа ганкахьала — егьырҭ ажәалатәи а[[текст]] хкқәа: а[[философия|философиатә]], а[[публицистика|публицистикатә]], а[[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырратә]] уҳәа реиԥш иҟоу реиҿырԥшрала. Уи адагьы, асахьаркыратә литература, егьырҭ аҟазара хкқәа реиԥш, еиднакылоит [[автор]] дызмоу (ианонимтәугьы уахь иналаҵаны) аҩымҭақәа, уи ала автор дызмам а[[Афольклор|фольклортә]] ҩымҭақәа иреиԥшым.
''Иаҵшьны ахәаԥшра:'' [[Аепос]], [[Апроза]], [[Алирика]], [[Адрама (алитература ахкы)]], [[Аессе]], [[Ахәыҷтәы литература]], [[Еиҭагоу алитература]].
=== Адокументалтә проза ===
[[Документальная проза|Адокументалтә проза]] – алитература хкуп. Уи иазҷыдаҟазшьоуп ареалтә хҭысқәа рыла мацара асиужеттә цәаҳәа ашьақәыргылара, асахьаркыратә хыҭҳәаа уарла-шәарла ауп ишуԥыло. Адокументалтә проза иаҵанакуеит иналукааша ауаа р[[биография|биографиақәа]], хҭысқәак рҭоурыхқәа, а[[страноведение|тәылаҭҵааратә]] хҳәаақәа, ацәгьоурақәа русеилыргарақәа.
=== Амемуартә литература ===
[[Мемуары|Амемуарқәа]] — ари иҳаҩсыз ахҭысқәа ирхааныз, мамзаргьы урҭ ахҭысқәа ирылахәыз ианҵамҭақәа роуп. Амемуарқәа акырзҵазкуа ҷыдараны ирымоуп урҭ ртекст «адокументалтә» ҟазшьа аиуртә еиԥш аҟаҵара, насгьы изыхцәажәо ииасыз аамҭа арҵарбырга иахьашьҭоу.
=== Аҭҵаарадырратә, аҭҵаарадырра-популиартә литература ===
{{Main|Аҭҵаарадырратә литература|Аҭҵаарадырра-популиартә литература}}
Аҭҵаарадырратә литература – аҭҵаарадырратә метод аҳәаақәа ирҭагӡаны иҟаҵоу аҭҵаарақәа, атеориатә зеиԥштәрақәа рылҵшәақәа рыла иаԥҵоу аҩыратә усумҭақәа реизак ауп.
Аҭҵаарадырратә литература аҵарауааи аспециалистцәеи аҭҵаарадырра иҿыцу аихьӡарақәа ирызкны адырра рыҭара, иара убас аҭҵаарадырратә аартрақәа рҿы аԥыжәара ашьақәырӷәӷәара ирызкуп.<ref name="bse-scli">{{БСЭ3|статья=Научная литература|автор=Тяпкин {{abbr|Б.Г.|Борис Георгиевич|0}}|том=17|страницы=335}}</ref> Ишаԥу еиԥш, аҭҵаарадырратә усумҭа икьыԥхьымзар, уи хыркәшоуп ҳәа иузыԥхьаӡаӡом.
Раԥхьатәи аҭҵаарадырратә усумҭақәа аԥҵан еиуеиԥшым ажанрқәа рыла: атрактатқәа, адискуссиақәа, абжьгарақәа, адиалогқәа, аныҟәарақәа, аԥсҭазааранҵақәа, иара убас ажәеинраалатә формақәа рылагьы. Иахьатәи аамҭазы аҭҵаарадырратә литература аформақәа истандартыркуп, урҭ шьақәгылоуп амонографиақәа, ахҳәаақәа, астатиақәа, ажәахәқәа (урҭ ртезисқәагьы уахь иналаҵаны), авторефератқәа, арефератқәа, арецензиақәа рыла. Иахьазы атәылақәа жәпакы рҿы аҳәынҭқарра ма ауаажәларратә ҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа ацхыраара зырҭо аҭҵаарадырратә литература аттестациа амеханизм ыҟоуп. Иаҳҳәап, Урыстәыла ас еиԥш аттестациа мҩаԥнагоит [[Высшая аттестационная комиссия|Иреиҳау аттестациатә комиссиа]] (ВАК).<ref name=bse-scli/> Аҭҵаарадырратә литература хымԥада а[[Рецензирование|рецензиа]] азура — уи аҭыжьразы ихадоу аҭахрақәа иреиуоуп. Ари апроцесс аҳәаақәа ирҭагӡаны аҭҵаарадырратә журнал аҭыжьырҭа ма аредакциа аҭҵаарадырратә усумҭа ҿыц иҭрыжьаанӡа ари аусхкы аҟны специалистцәас иԥхьаӡоу ԥыҭҩык арецензентцәа (абжьааԥны ҩыџьа роуп) ирзынарышьҭуеит. Арецензиаҟаҵара апроцесс хықәкыс иамоуп аметодологиатә гхақәа, мамзаргьы афальсификациақәа злоу аматериалқәа аҭҵаарадырратә литература аҳасабала акьыԥхь рымбарц. ХХ-тәи ашәышықәса алагамҭа инаркны, иҭрыжьуа аҭҵаарадырратә литература амҽхак еиҳа-еиҳа иацлоит. Убри инамаданы, иахьатәи аамҭазы аҭҵаарадырратә литература ахыҵхырҭақәа иреиуоуп ҽҳәаралатәи аҭыжьымҭақәа, еиҳаракгьы арецензиа ззыруа аҭҵаарадырратә журналқәа. ХХ-тәи ашәышықәса анҵәамҭа инаркны, арҭ ажурналқәа ақьаадтә ныҟәгагақәа рҟынтәи аелектронтә рахь, ҷыдала Аинтернет ҳәа изышьҭоу ахь риасразы атенденциа ыҟоуп.
Аҭҵаарадырра-популиартә литература — аҭҵаарадырра, аҭҵаарадырратә еихьӡарақәа, аҵарауаа ирыхҳәаау, еиуеиԥшым аԥхьаҩцәа ирызку алитературатә рҿиамҭақәа роуп.<ref name=bse-pops>{{БСЭ3|статья=Научно-популярная литература|автор=[[Лазаревич, Элеонора Анатольевна|Лазаревич Э.А.]]|том=17|страницы=339}}</ref> Аҭҵаарадырра-популиартә литература егьырҭ адырра хкқәа разҟазацәеи, цқьа иазыҟаҵам аԥхьаҩцәеи, ахәыҷқәеи ақәыԥшцәеи уахь иналаҵаны, ирызкуп. Аҭҵаарадырра-популиартә литература иаҵанакуа аҩымҭақәа арецензиеи аттестациеи рзыруам.<!--
----------- Дословное КОПИВИО из статьи Э.А. Лазаревич в БСЭ3 ------------------------
Научно-популярная литература включает произведения об основах и отдельных проблемах фундаментальных и прикладных наук, биографии деятелей науки, описание путешествий {{nobr|и т. д.}}, написанные в различных жанрах.
Лучшие популярные сочинения пропагандируют достижения передовой науки в форме, наиболее доступной читателям, которым они предназначены. В поэтической форме были написаны первое в Европе популярное произведение о науке — «О природе вещей» Лукреция Кара и «Письмо о пользе стекла» М. В. Ломоносова. Из бесед возникли «История свечи» М. Фарадея и «Жизнь растения» К. А. Тимирязева. Известны популярные сочинения, написанные в форме календаря природы, этюдов, очерков, «интеллектуальных» приключений {{nobr|и т. п.}}<ref name=bse-pops/>-->
=== Аилыркаагатә литература ===
[[Файл:Brockhaus Lexikon.jpg|мини|[[ЭСБЕ|Брокгауз ижәар]] (1910)]]
Ацхыраагӡатә ҵакы змоу, еиуеиԥшым азҵааразы еиҳа изеиԥшу, гәыҩбара узымҭо аинформациа аиуразы рхы иадырхәо литературоуп. Аилыркаагатә литература ахкқәа хадақәа:
* Иарбоу адыррақәа русхк азы (мамзаргьы иааизакны абызшәа зегьы азы) ихадоу ажәақәеи ажәаҳәахьақәеи рыла аинформациа еиҿызкаауа а[[Словарь|жәарқәа]], еиҳарак алфавитла еишьҭаргыланы;
* Иарбоу адыррақәа русхк ахатәы еилазаашьа инақәыршәаны, аинформациа даҽа знеишьак ала иахьеиҿкаау а[[Справочник|илыркаагақәа]] (иаҳҳәап, а[[медицина|медицинатә]] еилыркаага — ачымазарақәа ахьыҟоу мамзаргьы а[[симптом|симптомқәа]] рҟазшьа инарықәыршәаны);
* [[Энциклопедия|Аенциклопедиақәа]] — иарбоу адырра аусхк азы еиҳа еизаку, системала еизгоу аинформациа реизгақәа роуп.
Аилыркаагатә ҭыжьымҭақәа рҿы обиективла ишьақәыргылоуп ҳәа иԥхьаӡоу афактқәа рымацара иарбазароуп, насгьы уажәазы иҟоу ауаатәыҩса рдыррақәа рыҩаӡара ишахәҭоу иаадырԥшуазароуп. Аха апрактикаҿы афактқәеи а[[Интерпретация (литературоведение)|илыркаарақәеи]], иара убас иаргамам агәаанагарақәеи зынӡа реиҟәыҭхара залшом, убри аҟнытә иарбанзаалак аилыркаагатә ҭыжьымҭаҿы атенденциозра ахәҭак ыҟоуп. Зны-зынла уи ахәҭаа даара идууп, насгьы уи аилыркаагатә ҭыжьымҭақәа рахь идырны иалагахоит: убас еиԥш иҟоуп [[Советский Союз|Асовет Еидгыла]] аепоха иаҵанакуа аилыркаагатә ҭыжьымҭақәа, еиҳарак агуманитартә дыррақәа ирызку —икьаҿу ажәартә стиатиақәагьы иалкаау а[[идеология|идеологиа]] рныԥшуеит. Убасҵәҟьа аҭагылазаашьа иҟан аматериал аналырхуазгьы: убас, СССР иҭрыжьуаз алитературатә енциклопедиақәа рҿы а[[социализм|социолизми]] а[[коммунизм|коммунизми]] ирыдгылоз иаҩцам авторцәа русумҭақәа уԥылон, аха Асовет мчра иаҿагылоз авторцәа нагақәа русумҭақәа уԥыломызт.
=== Арҵагатә литература ===
Арҵагатә литература еиҳарак а[[учебник|рҵага шәҟәқәеи]] аҳасабтәқәа (аҽаршьцыларақәа) реизгақәеи рыла ишоит. Арҵагатә литературеи аилыркаагатә литературеи излеиԥшу маҷым: аилыркаагатә литератураҿы еиԥш, арҵагатә литератураҿгьы иаарԥшуп еицазхарҵахьоу ҳәа иԥхьаӡоу адыррақәа рыхәҭак. Аха арҵагатә литература зызку даҽакуп: арҭ адыррақәа рыхәҭак системала, еишьҭаргыланы раарԥшра, аԥхьаҩ дзыԥхьаз ибзианы еиликаартә еиԥш, насгьы арҭ адыррақәа рзы иахәҭоу ашьцыларақәа, а[[уравнение|иҟарарақәа]] рҳасабразы, ма а[[знаки препинания|аҭгыларатә дыргақәа]] ииашаны рхархәаразы иоурц.
Ари а[[прагматика текста|прагматикатә]] уснагӡатә арҵагатә текстқәа реиҿартәышьа аҷыдарақәа шьақәнаргылоит: аиҭахысрақәа, агәаҭаратә зҵаарақәеи адҵақәеи.
=== Атехникатә литература ===
Атехникатә литература — а[[техника|техникеи]] а[[Аагалыҵ|арыхреи]] русхкқәа ирызку литературоуп (аалыҵқәа реизакхьӡынҵақәа, ахархәареи, амаҵуреи, арҽеиреи рзы амҩақәҵагақәа, ахәҭақәа реизакхьӡынҵақәа, а[[патент|патентқәа]]).
=== Апсихологиеи ахалаҿиареи ирызку алитература ===
{{Main|Ахалаҿиара иазку алитература}}
Апсихологиеи ахалаҿиареи ирызку алитература – ашьцыларақәеи абаҩхатәреи рырҿиареи, ухатә ԥсҭазаареи уусуреи рҿы ақәҿиарақәа раиуреи, иааукәыршаны иҟоу ауааи уареи шәыбжьара аизыҟазаашьақәа рыбжьаҵареи, ахәыҷқәа рааӡареи ирызку абжьгарақәа узҭо литературоуп.
Иара убас иҟоуп алитература даҽа хкқәакгьы: адоуҳатә, адинтә литература, аӡыргаратә литература, хаз хкны иалкаау аӡыргаратә литература (абӷьыц, аброшиура, аӡыргаратә проспект), егьырҭ ахкқәеи, иара убасгьы аусхкытә еизакырақәа.
== Алитературеи атекст аныҟәгагақәеи ==
Алитературтә текст ишыҟац иаанхоит уи амаҭәартә аарԥшра зеиԥшразаалакгьы: а[[рукопись|напылаҩыра]], а[[книга|шәҟәы]], а[[Акомпиутер|компиутертә]] [[файл|фаил]] амонитор аҿы. Аха аӡәы игәы иаанамгароуп атекст аныҟәгагақәа рыҿиашьа алитература ахаҭа зынӡа анырра анаҭом ҳәа. Иҳаҩсыз аамҭақәа рзы алитература аҭагылазаашьа ҳәаақәнаҵоит а[[цивилизация|цивилизациатә]] револиуциа. Уи ареволиуциа ҟаиҵеит ашәҟәкьыԥхьра зхәыцыз [[Гутенберг, Иоганн|Гутенберг]]. Уи аԥхьа, иарбанзаалак идуу атекст ахҩылааразы ахҩылааҩ иаамҭеи имчи рацәаны аҭахын, убри аҟнытә [[автор]] игәакьацәа рзы мацара акәымкәа, егьырҭ аԥхьаҩцәа рызгьы ирыҩуаз, насгьы ирыладырҵәоз атекстқәа рхыԥхьаӡареи рҟазшьеи ԥкын. [[XX век|ХХ-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭазы, ацивилизациатә револиуциа ҿыц ицәырнагеит зхаҭабзиара ҳараку атекст аныҟәгагақәа ҩба: а[[аудиокнига|удиошәҟәи]] акомпиутертә фаили. Абарҭ аныҟәгагақәа зехьынџьара рыларҵәара иабзоураны, хара имгакәа алитература аилазаашьаҿы иҿыцу, акрызҵазкуа аԥсахрақәа цәырҵыргьы ҟалап.
== Шәахәаԥш иара убас ==
=== Еиуеиԥшым ажәларқәа рлитература ===
* [[Австралийская литература|Австралиатәи алитература]]
* [[Азербайджанская литература|Азербаиџьан литература]]
* [[Армянская литература|Аерман литература]]
* [[Белорусская литература|Абелорус литература]]
* [[Бельгийская литература|Бельгиатәи алитература]]
* [[Бенгальская литература|Абенгал литература]]
* [[Болгарская литература|Аболгар литература]]
* [[Бразильская литература|Бразилиатәи литература]]
* [[Британская литература|Британиатәи алитература]]
** [[Английская литература|Англыз литература]]
** [[Литература Шотландии|Шотландиатәи алитература]]
* [[Венгерская литература|Авенгр литература]]
* [[Вепсская литература|Авепс литература]]
* [[Грузинская литература|Ақырҭуа литература]]
* [[Греческая литература|Абырзен литература]]
** [[Древнегреческая литература|Ажәытә бырзен литература]]
* [[Датская литература|Адат литература]]
* [[Еврейская литература|Ауриа литература]]
* [[Литература Израиля|Израильтәи алитература]]
* [[Литература Индии|Индиатәи алитература]]
* [[Ирландская литература|Ирландиатәи алитература]]
* [[Исландская литература|Аисланд литература]]
* [[Испанская литература|Аиспан литература]]
* [[Итальянская литература|Аиталиан литература]]
* [[Казахская литература|Аҟазах литература]]
* [[Канадская литература|Канадатәи алитература]]
* [[Китайская литература|Акитаи литература]]
* [[Литература США|ЕАШ рлитература]]
* [[Литовская литература|Алитовтә литература]]
* [[Немецкая литература|Агерман литература]]
* [[Нидерландская литература|Анидерландтә литература]]
* [[Норвежская литература|Анорвег литература]]
* [[Персидская литература|Аџьам литература]]
* [[Польская литература|Аполиак литература]]
* [[Португальская литература|Апортугал литература]]
* [[Римская литература|Римтәи алитература]]
* [[Румынская литература|Арумын литература]]
* [[Русская литература|Аурыс литература]]
** [[Древнерусская литература|Ажәытә аурыс литература]]
* [[Сербская литература|Асерб литература]]
* [[Татарская литература|Аҭаҭар литература]]
* [[Тибетская литература|Атибет литература]]
* [[Украинская литература|Аукраин литература]]
* [[Литература Финляндии|Афинн литература]]
* [[Чешская литература|Ачех литература]]
* [[Шведская литература|Ашведтә литература]]
* [[Эстонская литература|Аестон литература]]
* [[Эфиопская литература|Ефиопиатәи алитература]]
=== Ахронологиа ===
* [[Античная литература|Антикатә литература]]
* [[Средневековая литература|Абжьарашәышықәсатәи литература]]
* [[Литература эпохи Возрождения|Аиҭарҿиара аепоха алитература]]
* [[Литература модернизма|Амодернизм алитература]]
* [[Литература постмодернизма|Апостмодернизм алитература]]
=== Егьырҭ ===
* [[Электронная книга|Аелектронтә шәҟәы]]
* [[Электронная библиотека|Аелектронтә библиотека]]
* [[Сетевая литература|Аҳатә литература]]
* [[Типографика|Атипографика]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
* {{книга|автор=[[Бахтин, Михаил Михайлович|Бахтин М. М.]] |заглавие=Эстетика словесного творчества |ответственный= |ссылка=http://runivers.ru/philosophy/lib/book6226/ |место=М. |издательство=Искусство |год=1986 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* {{книга|автор=[[Гадамер, Ганс Георг|Гадамер Г.-Г.]] |заглавие=Актуальность прекрасного |ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство= |год=1991 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* {{книга|автор=[[Корман, Борис Осипович|Корман Б. О.]] |заглавие=Избранные труды по теории и истории литературы |ответственный= |ссылка= |место=Ижевск |издательство= |год=1992 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* {{книга|автор=[[Рикёр, Поль|Рикёр П.]] |заглавие=Конфликт интерпретаций: Очерки о герменевтике |ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство= |год=1995 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* {{книга|автор=[[Хайдеггер, Мартин|Хайдеггер М.]] |заглавие=Бытие и время |ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство= |год=1997 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* Rezeptionästhetik. Teorie und Praxis / Hrsg. [[Варнинг, Райнер|R. Warning]]. München: 1975
* [[Изер, Вольфганг|Iser W.]] Der Akt des Lesens: Theorie ästhetischer Wirkung. München: 1976
== Азхьарԥшқәа ==
* {{Open-Site|International/Russian/Искусство/Литература}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:литература}}
[[Акатегориа:Алитература| ]]
[[Акатегориа:Агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]]
f58ax257ey27nipgjy3h13fqnmi707p
Ахцәажәара:Алитература
1
53989
168081
2026-06-16T19:21:30Z
Nart17
17397
Аиҭагаҩ азгәаҭара (Nart17 translation team)
168081
wikitext
text/x-wiki
== Аиҭагара ==
Ари астатиа [[:ru:Литература|аурыс Авикипедиа астатиа «Литература»]] аҟынтәи еиҭагоуп (алицензиа [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.ru CC BY-SA 4.0]; авторцәа рсиа — жьаратәи астатиа аҭоурых аҿы).
* '''Аиҭагаҩ:''' Сариа Аргәын (Сария Аргун)
* '''Апроект:''' Nart17 translation team
[[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 19:21, 16 рашәарамза 2026 (UTC)
d64u806sit3pu98wbfuu1ude1n73pom
Мордовиа Ареспублика
0
53990
168086
2026-06-17T00:08:05Z
Abslakak
24903
Новая страница: «{{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациа ареспублика | ахьӡ = Мордовиа Ареспублика | даҽа ахьӡ = | афото = Map of Russia (2014–2022) - Mordovia.svg | афото аилыркаа = | афото1 = | абираҟ = Flag of Mordovia.svg | абираҟ ир...»
168086
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка арегион
| астатус = Урыстәылатәи Афедерациа ареспублика
| ахьӡ = Мордовиа Ареспублика
| даҽа ахьӡ =
| афото = Map of Russia (2014–2022) - Mordovia.svg
| афото аилыркаа =
| афото1 =
| абираҟ = Flag of Mordovia.svg
| абираҟ ирызку адаҟьа = Мордовиа Ареспублика абираҟ
| агерб = Coat of Arms of Mordovia.svg
| агерб ирызку адаҟьа = Мордовиа Ареспублика агерб
| агимн = Regional_anthem_of_Mordovia_vocal.oga
| агимн ирызку адаҟьа = Мордовиа Ареспублика агимн
| атәыла = Урыстәыла
| аҳҭнықалақь = [[Саранск]]
| амаҵураҭыԥ = Ахада
| амаҵурауаҩ = [[Артиом Здунов]]
| ашьақәгылара = {{date|16|7|1928}}
| ақәӡара = 26 128
| аофициалтә бызшәа = [[Аурыс бызшәа]]<br />[[Амоқша бызшәа]]<br />[[Аерзиа бызшәа]]
| ауааԥсыра рхыԥхьаӡара = 758 895
| ауааԥсыра рыжәпара = 29,05
| асааҭтә зонақәа =
| ателефон код =
| аԥошьҭатә аиндекс =
| автомобильтә код =
| аофициалтә cаит = [https://e-mordovia.ru/ e-mordovia.ru]
}}
'''Мордовиа Ареспублика''' ({{lang-ru|''Респу́блика Марий Эл''}} — автономтә республика [[Урыстәыла]]ҟны.
Мордовиа Ареспублика аҵакыра — 26 128 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 758 895-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 29,05-ҩык/км².
Ареспублика ацентр — Саранск ақалақь ауп.
36xa0v2l4vt8bgrsalid744wp9evqst
Мари Ел Ареспублика
0
53991
168087
2026-06-17T00:08:08Z
Abslakak
24903
Новая страница: «{{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациа ареспублика | ахьӡ = Мари Ел Ареспублика | даҽа ахьӡ = | афото = Map of Russia (2014–2022) - Mari El.svg | афото аилыркаа = | афото1 = | абираҟ = Flag of Mari El.svg | абираҟ ирызк...»
168087
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка арегион
| астатус = Урыстәылатәи Афедерациа ареспублика
| ахьӡ = Мари Ел Ареспублика
| даҽа ахьӡ =
| афото = Map of Russia (2014–2022) - Mari El.svg
| афото аилыркаа =
| афото1 =
| абираҟ = Flag of Mari El.svg
| абираҟ ирызку адаҟьа = Мари Ел Ареспублика абираҟ
| агерб = Coat of Arms of Mari El.svg
| агерб ирызку адаҟьа = Мари Ел Ареспублика агерб
| агимн = Regional anthem of Mari El Mari and Russian.oga
| агимн ирызку адаҟьа = Мари Ел Ареспублика агимн
| атәыла = Урыстәыла
| аҳҭнықалақь = [[Иошкар-Ола]]
| амаҵураҭыԥ = Ахада
| амаҵурауаҩ = [[Анатолий Смирнов]]
| ашьақәгылара = {{date|4|11|1920}}
| ақәӡара = 23 375
| аофициалтә бызшәа = [[Аурыс бызшәа]]<br />[[Амари бызшәа]]
| ауааԥсыра рхыԥхьаӡара = 666 202
| ауааԥсыра рыжәпара = 28,5
| асааҭтә зонақәа =
| ателефон код =
| аԥошьҭатә аиндекс =
| автомобильтә код =
| аофициалтә cаит = [http://mari-el.gov.ru/ mari-el.ru]
}}
'''Мари Ел Ареспублика''' ({{lang-ru|''Респу́блика Марий Эл''}} {{lang-chm|''Марий Эл Республик'', ''Мары Эл Республик''}}) — автономтә республика [[Урыстәыла]]ҟны.
Мари Ел Ареспублика аҵакыра — 23 375 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 666 202-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 28,5-ҩык/км².
Ареспублика ацентр — Иошкар-Ола ақалақь ауп.
ibrunkcmqx87e00qovs0sklxu25x6q5