Авикипедиа abwiki https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Амедиа Цастәи Ахцәажәара Алахәыла Алахәыла ахцәажәара Авикипедиа Авикипедиа ахцәажәара Афаил Афаил ахцәажәара Амедиавики Амедиавики ахцәажәара Ашаблон Ашаблон ахцәажәара Ацхыраара Ацхыраара ахцәажәара Акатегориа Акатегориа ахцәажәара TimedText TimedText talk Амодуль Амодуль ахцәажәара Event Event talk Вагнер, Рихард 0 3708 168100 168076 2026-06-17T16:32:22Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 168100 wikitext text/x-wiki {{Акарточка артист}} '''Вилӷелм Рихард Вагнер''' ({{lang-de|Wilhelm Richard Wagner}}; {{date|22|5|1813}}, [[Леипциг]], [[Саксониа аҳәынҭқарра]] — {{date|13|2|1883}}, [[Венециа]], [[Италиа]]) — [[Алмантәыла|алман]] [[акомпозитор]], [[аинструменталист|аинструменталистеи]] [[адирижор|дирижиореи]]. [[Аоператә музыка]] ареформатор ддуӡӡоуп. == Абиографиа == В [[1828]] Вагнер был учеником кантора церкви Святого Фомы Теодора Вайнлига, в [[1831]] начал музыкальную учёбу в университете Лейпциг. В 1834-42 вёл беспокойную жизнь, частично в большой нужде в [[Магдебург]]е, [[Кёнигсберг]]е, [[Рига|Риге]], [[Норвегия|Норвегии]], [[Лондон]]е, [[Париж]]е. В 1842 триумфальная премьера «Риенци» в [[Дрезден]]е положила фундамент к его славе. Годом позже он стал королевским саксонским [[Хофкапеллмейстер]]ом. В 1849 Дрезденское майское восстание на стороне восставших и бегство в Швейцарию. В 1858 короткие пребывания в [[Венеция|Венеции]], Люцерне, Вене, Париже, [[Берлин]]е. В 1864 он добился благосклонности баварского короля [[Людвиг II Баварский|Людвига II]], который оплачивал его долги и поддерживал его и дальше. В 1872 в Байройте состоялась укладка фундаментного камня для Дома фестивалей, который открылся в 1876. В 1882 Вагнер уехал по состоянию здоровья в Венецию, где он умер в 1883. == Амузыка == * ''«Свадьба» (Die Hochzeit).'' [[1832]]. Незавершённая. * ''«Феи» (Die Feen).'' [[1833]] * ''«Запрет любви, или Послушница из Палермо» (Das Liebesverbot).'' [[1836]] * ''«Риенци» (Rienzi, der Letzte der Tribunen).'' [[1837]] * ''«[[Летучий голландец (опера)|Летучий голландец]]» (Der fliegende Holländer).'' [[1843]]. На сюжет [[Летучий Голландец|европейской легенды]] * ''«[[Тангейзер (опера)|Тангейзер]]» (Tannhäuser).'' [[1845]]. На сюжет [[Тангейзер|средневековой легенды]] * ''«[[Лоэнгрин]]» (Lohengrin).'' [[1848]] * ''«[[Тристан и Изольда (опера)|Тристан и Изольда]]»'' (Tristan und Isolde). [[1859]]. На сюжет [[Тристан и Изольда|средневековой легенды]] * ''«[[Нюренбергские мейстерзингеры]]» (Die Meistersinger von Nürnberg).'' [[1867]] * ''«[[Кольцо Нибелунга]]» (Der Ring des Nibelungen).'' Цикл включает следующие оперы: ** ''«[[Золото Рейна]]» (Das Rheingold).'' [[1854]] ** ''«[[Валькирия (опера)|Валькирия]]» (Die Walküre).'' [[1856]] ** ''«[[Зигфрид (опера)|Зигфрид]]» (Siegfried).'' [[1871]] ** ''«[[Гибель богов]]» (Götterdämmerung).'' [[1874]] * ''«[[Парсифаль (опера)|Парсифаль]]» (Parsifal).'' [[1882]]. На сюжет [[Парсифаль|средневековой легенды]] == Афилософиа == Немузыкальное наследие Рихарда Вагнера составляют шестнадцать томов [[литература|литературных]] и [[публицистика|публицистических]] сочинений, и сверх того — семнадцать томов писем. В своих рассуждениях Вагнер уделял много внимания [[искусство|искусству]], а в частности — [[онтология|онтологическому]] осмыслению музыки. == Уба, бба нас == === Музыкальный мистицизм === Вагнер не создал законченной философской системы. Философия Вагнера непосредственно сосредоточена в его музыкальных произведениях{{Нет АИ|22|05|2009}}, что с полным основанием позволяет{{Нет АИ|22|05|2009}} называть её мистическим символизмом. Ключевой для понимания онтологической концепции Вагнера являются тетралогия [[Кольцо Нибелунга|«Кольцо Нибелунга»]] и опера [[Тристан и Изольда (опера)|«Тристан и Изольда»]]. Во-первых, в [[Кольцо Нибелунга|«Кольце»]] вполне воплотилась мечта Вагнера о музыкальном [[универсализм]]е. ''«В [[Кольцо Нибелунга|"Кольце"]] эта теория воплотилась с помощью использования лейтмотивов, когда каждая идея и каждый поэтический образ тут же специфически организованы при помощи музыкального мотива"'', — пишет [[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев]]. Кроме того, в [[Кольцо Нибелунга|«Кольце»]] в полной мере отразилось увлечение идеями [[Шопенгауэр, Артур|Шопенгауэра]]. Однако нужно помнить, что знакомство с ними произошло, когда текст тетралогии был готов и началась работа над музыкой. Подобно [[Шопенгауэр, Артур|Шопенгауэру]], Вагнер ощущает неблагополучие и даже бессмысленность основы мироздания. Единственный смысл существования мыслится в том, чтобы отречься от этой всемирной воли и, погрузившись в пучину чистого [[интеллект]]а и бездействия, найти подлинное эстетическое наслаждение в музыке. Однако Вагнер, в отличие от [[Шопенгауэр, Артур|Шопенгауэра]], полагает возможным и даже предопределенным мир, в котором люди уже не будут жить во имя постоянной погони за золотом, которая в вагнеровской [[мифология|мифологии]] и символизирует мировую волю. Об этом мире ничего неизвестно точно, однако в его наступлении после всемирной катастрофы сомнений нет. Тема мировой катастрофы очень важна для онтологии «Кольца» и, по всей видимости, является новым переосмыслением революции, которая понимается уже не как изменение общественного строя, а [[космология|космологическое]] действо, изменяющее самую суть мироздания. Что касается [[Тристан и Изольда|«Тристана и Изольды»]], то на заложенные в ней идеи значительно повлияли недолгое увлечение [[буддизм]]ом и одновременно драматическая история любви к Матильде Везендонк. Здесь происходит так долго искавшееся Вагнером слияние разделенной человеческой природы. Соединение это происходит с уходом Тристана и Изольды в небытие. Мыслящееся как вполне буддистское слияние с вечным и непреходящим миром, оно разрешает, по мнению [[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосева]], противоречие между [[субъект]]ом и [[объект]]ом, на котором зиждется европейская культура. Важнейшей является тема любви и смерти, которые для Вагнера неразрывно связаны. Любовь неотъемлемо свойственна человеку, полностью подчиняя его себе, так же, как и смерть является неизбежным концом его жизни. Именно в том смысле следует понимать вагнеровский любовный напиток. ''«Свобода, блаженство, наслаждение, смерть и фаталистическая предопределенность — вот что такое любовный напиток, так гениально изображенный у Вагнера»'', — пишет [[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев]]. В честь Вагнера назван [[Вагнер (кратер)|кратер]] на [[Меркурий (планета)|Меркурии]] ==Азхьарԥшқәа== * [http://richard-wagner.ru/ Жизненный и творческий путь Вагнера] * [http://www.wahnfried.de/ Дом-музей Вагнера (Вилла Ванфрид)] * [http://style-epohi.ru/lyudvig-ii-i-vagner.html Людвиг II и Вагнер] на портале [http://style-epohi.ru/ Стиль Эпохи] * [http://www.wagnerdiscography.com/ Наиболее полная дискография произведений Вагнера] * [http://www.richard-wagner-postkarten.de/index.php Открытки на тему «Рихард Вагнер»] * [http://www.sinor.ru/~raritet/ Вагнер. Полные либретто опер на русском языке]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20120701150245/http://www.sinor.ru/~raritet/ |date=2012-07-01 }} * [https://web.archive.org/web/20150330025728/http://www.wagner.su/node/261 Собрание русских исполнителей Вагнера из Российского государственного архива звукозаписи] [[Акатегориа:Германиатәи акомпозиторцәа]] [[Акатегориа:Германиатәи амузикантцәа]] [[Акатегориа:Германиатәи ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:1813 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Лаҵарамза 22 рзы ииз]] [[Акатегориа:1883 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Жәабранмза 13 рзы иԥсыз]] 8vuyzk00h72x6gicdteoq00ozqj5n1w Акатегориа:Ицәырҵит 1778 шықәсазы Италиа 14 45123 168110 151184 2026-06-17T21:31:05Z Fraxinus.cs 8381 168110 wikitext text/x-wiki {{EstcatCountry||{{Country2continent|{{Title country}}}}}} 03gzmpdxmwfen7ogjjbwtv5p98yebll Ашаблон:Establishment category in country/core 10 45128 168106 167814 2026-06-17T21:11:24Z Fraxinus.cs 8381 168106 wikitext text/x-wiki <!-- ;Diagnostics * year = {{{year|}}} <!-- allow year param for demonstration purposes --><!-- * country = {{{country|}}} * sortkey = {{{sortkey|}}} * decadeparent = {{{decadeparent|}}} * nocat={{{nocat|}}} * min={{{min|}}} * dab = {{{dab|}}} --><includeonly> {{Category explanation|'''[[{{{year|}}}]]''' шықәсазы '''[[{{#if:{{{dab|}}}|{{{dab}}}{{!}}|}}{{{country}}}]]''' иаԥҵаз аиҿкаарақәа, аҭыԥқәа, егьырҭ аусқәа рзы ауп.}}<!-- # link to main article, but only if it exists ######## End header text -->{{Navseasoncats|skip-gaps=yes|min={{{min|}}}}} {{#switch: {{lc:{{{nocat|}}}}} | y | yes = <!-- nocat=Yes, so no categories --> | #default = <!-- do categories --> {{Category see also if exists 2|Иӡыз {{{year}}} шықәсазы {{{country}}}|{{Resolve category redirect|Иӡыз {{DECADE|{{{year}}}}} шықәсазы {{{country}}}}}}} [[Акатегориа:{{{year}}} шықәсазы ицәырҵыз атәылақәа рыла аобиектқәа{{!}}{{#if: {{{sortkey|}}} |{{{sortkey}}}|{{{country}}}}}]] {{#ifeq:{{{decadeparent}}}|no<!-- -->|<!-- -->|[[Акатегориа:{{Resolve category redirect|Ицәырҵит {{DECADE|{{{year}}}}} раан {{{country}}}}}{{!}}{{{year}}}]]<!-- -->}} {{#ifexpr: {{{year}}} < 1000<!-- -->|{{category if exists|{{Resolve category redirect|{{{country}}} ицәырҵыз ашықәсқәа рыла аобиектқәа}}{{!}}0{{{year}}}}}{{category if exists|{{Resolve category redirect|{{{country}}} рҿы ицәырҵыз ашықәсқәа рыла аобиектқәа}}{{!}}0{{{year}}}}}<!-- -->|{{category if exists|{{Resolve category redirect|{{{country}}} ицәырҵыз ашықәсқәа рыла аобиектқәа}}{{!}}{{{year}}}}}{{category if exists|{{Resolve category redirect|{{{country}}} рҿы ицәырҵыз ашықәсқәа рыла аобиектқәа}}{{!}}{{{year}}}}}<!-- -->}} {{category if exists|{{{year}}} шықәсазы {{{country}}} иҟалаз ахҭысқәа|/Ицәырҵит}} {{category if exists|{{{year}}} шықәсазы {{{country}}} рҿы иҟалаз ахҭысқәа|/Ицәырҵит}}<!-- This line is for countries ending with -қәа, f.e. Еиду Америкатәи Аштатқәа --> }} {{If||{{{continent}}}|[[Акатегориа:Ицәырҵит {{{year}}} шықәсазы {{{continent}}}{{!}}{{#if: {{{sortkey|}}} |{{{sortkey}}}|{{{country}}}}}]]|}} {{If||{{{continent2}}}|[[Акатегориа:Ицәырҵит {{{year}}} шықәсазы {{{continent2}}}{{!}}{{#if: {{{sortkey|}}} |{{{sortkey}}}|{{{country}}}}}]]|}} {{If||{{{continent3}}}|[[Акатегориа:Ицәырҵит {{{year}}} шықәсазы {{{continent3}}}{{!}}{{#if: {{{sortkey|}}} |{{{sortkey}}}|{{{country}}}}}]]|}} __NOGALLERY__ </includeonly><noinclude> {{Documentation|content=Ари «[[Ашаблон:Establishment category in country]]» асуб-шаблон ауп.}} </noinclude> 2tgq8mr8l32vbueqcqkpte7poc75rg1 168107 168106 2026-06-17T21:27:49Z Fraxinus.cs 8381 168107 wikitext text/x-wiki <!-- ;Diagnostics * year = {{{year|}}} <!-- allow year param for demonstration purposes --><!-- * country = {{{country|}}} * sortkey = {{{sortkey|}}} * decadeparent = {{{decadeparent|}}} * nocat={{{nocat|}}} * min={{{min|}}} * dab = {{{dab|}}} --><includeonly> {{Category explanation|'''[[{{{year|}}}]]''' шықәсазы '''[[{{#if:{{{dab|}}}|{{{dab}}}{{!}}|}}{{{country}}}]]''' иаԥҵаз аиҿкаарақәа, аҭыԥқәа, егьырҭ аусқәа рзы ауп.}}<!-- # link to main article, but only if it exists ######## End header text -->{{Navseasoncats|skip-gaps=yes|min={{{min|}}}}} {{#switch: {{lc:{{{nocat|}}}}} | y | yes = <!-- nocat=Yes, so no categories --> | #default = <!-- do categories --> {{Category see also if exists 2|Иӡыз {{{year}}} шықәсазы {{{country}}}|{{Resolve category redirect|Иӡыз {{DECADE|{{{year}}}}} шықәсазы {{{country}}}}}}} [[Акатегориа:{{{year}}} шықәсазы ицәырҵыз атәылақәа рыла аобиектқәа{{!}}{{#if: {{{sortkey|}}} |{{{sortkey}}}|{{{country}}}}}]] {{#ifeq:{{{decadeparent}}}|no<!-- -->|<!-- -->|[[Акатегориа:{{Resolve category redirect|Ицәырҵит {{DECADE|{{{year}}}}} раан {{{country}}}}}{{!}}{{{year}}}]]<!-- -->}} {{category if exists|{{Resolve category redirect|{{{country}}} {{#if:{{Str endswith|{{{country}}}|қәа}}|рҿы}} ицәырҵыз ашықәсқәа рыла аобиектқәа}}|{{#ifexpr: {{{year}}} < 1000|0}}{{{year}}}}} {{category if exists|{{{year}}} шықәсазы {{{country}}} иҟалаз ахҭысқәа|/Ицәырҵит}} {{category if exists|{{{year}}} шықәсазы {{{country}}} рҿы иҟалаз ахҭысқәа|/Ицәырҵит}}<!-- This line is for countries ending with -қәа, f.e. Еиду Америкатәи Аштатқәа --> }} {{If||{{{continent}}}|[[Акатегориа:Ицәырҵит {{{year}}} шықәсазы {{{continent}}}{{!}}{{#if: {{{sortkey|}}} |{{{sortkey}}}|{{{country}}}}}]]|}} {{If||{{{continent2}}}|[[Акатегориа:Ицәырҵит {{{year}}} шықәсазы {{{continent2}}}{{!}}{{#if: {{{sortkey|}}} |{{{sortkey}}}|{{{country}}}}}]]|}} {{If||{{{continent3}}}|[[Акатегориа:Ицәырҵит {{{year}}} шықәсазы {{{continent3}}}{{!}}{{#if: {{{sortkey|}}} |{{{sortkey}}}|{{{country}}}}}]]|}} __NOGALLERY__ </includeonly><noinclude> {{Documentation|content=Ари «[[Ашаблон:Establishment category in country]]» асуб-шаблон ауп.}} </noinclude> 6s7oi6v1bj86i3nlarv2x305fvb2fzf 168109 168107 2026-06-17T21:30:00Z Fraxinus.cs 8381 168109 wikitext text/x-wiki <!-- ;Diagnostics * year = {{{year|}}} <!-- allow year param for demonstration purposes --><!-- * country = {{{country|}}} * sortkey = {{{sortkey|}}} * decadeparent = {{{decadeparent|}}} * nocat={{{nocat|}}} * min={{{min|}}} * dab = {{{dab|}}} --><includeonly> {{Category explanation|'''[[{{{year|}}}]]''' шықәсазы '''[[{{#if:{{{dab|}}}|{{{dab}}}{{!}}|}}{{{country}}}]]''' иаԥҵаз аиҿкаарақәа, аҭыԥқәа, егьырҭ аусқәа рзы ауп.}}<!-- # link to main article, but only if it exists ######## End header text -->{{Navseasoncats|skip-gaps=yes|min={{{min|}}}}} {{#switch: {{lc:{{{nocat|}}}}} | y | yes = <!-- nocat=Yes, so no categories --> | #default = <!-- do categories --> {{Category see also if exists 2|Иӡыз {{{year}}} шықәсазы {{{country}}}|{{Resolve category redirect|Иӡыз {{DECADE|{{{year}}}}} шықәсазы {{{country}}}}}}} [[Акатегориа:{{{year}}} шықәсазы ицәырҵыз атәылақәа рыла аобиектқәа{{!}}{{#if: {{{sortkey|}}} |{{{sortkey}}}|{{{country}}}}}]] {{#ifeq:{{{decadeparent}}}|no<!-- -->|<!-- -->|[[Акатегориа:{{Resolve category redirect|Ицәырҵит {{DECADE|{{{year}}}}} раан {{{country}}}}}{{!}}{{{year}}}]]<!-- -->}} {{category if exists|{{Resolve category redirect|{{{country}}} {{#if:{{Str endswith|{{{country}}}|қәа}}|рҿы}} ицәырҵыз ашықәсқәа рыла аобиектқәа}}|{{#ifexpr: {{{year}}} < 1000|0}}{{{year}}}}} {{category if exists|{{{year}}} шықәсазы {{{country}}} {{#if:{{Str endswith|{{{country}}}|қәа}}|рҿы}} иҟалаз ахҭысқәа|/Ицәырҵит}} }} {{If||{{{continent}}}|[[Акатегориа:Ицәырҵит {{{year}}} шықәсазы {{{continent}}}{{!}}{{#if: {{{sortkey|}}} |{{{sortkey}}}|{{{country}}}}}]]|}} {{If||{{{continent2}}}|[[Акатегориа:Ицәырҵит {{{year}}} шықәсазы {{{continent2}}}{{!}}{{#if: {{{sortkey|}}} |{{{sortkey}}}|{{{country}}}}}]]|}} {{If||{{{continent3}}}|[[Акатегориа:Ицәырҵит {{{year}}} шықәсазы {{{continent3}}}{{!}}{{#if: {{{sortkey|}}} |{{{sortkey}}}|{{{country}}}}}]]|}} __NOGALLERY__ </includeonly><noinclude> {{Documentation|content=Ари «[[Ашаблон:Establishment category in country]]» асуб-шаблон ауп.}} </noinclude> 4itocpt97w1z6fx0acvfjpa661sv2s3 Акатегориа:Ицәырҵит 1945 шықәсазы Франциа 14 48303 168108 155992 2026-06-17T21:28:32Z Fraxinus.cs 8381 168108 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title number}} establishments in France}} {{EstcatCountry||{{Country2continent|{{Title country}}}}}} 0sqhq4uheyzg28pns0x0y6pnvb3yluc Акатегориа:Ицәырҵит 1946 шықәсазы Еиду Америкатәи Аштатқәа 14 48439 168111 156271 2026-06-17T21:31:42Z Fraxinus.cs 8381 168111 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title number}} establishments in the United States}} {{EstcatCountry||{{Country2continent|{{Title country}}}}}} 1esf2aay0car73lxfsuuo2yxzi8nyb8 Алахәыла ахцәажәара:Nart17 3 49933 168101 168085 2026-06-17T19:20:12Z Nart17 17397 /* Ашаблонқәа */ Аҭак 168101 wikitext text/x-wiki {{Асалам}}— [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 06:12, 5 жәабранмза 2026 (UTC) == Шаблоны и модули == Здравствуйте. Спасибо за создание и использование шаблонов и модулей. Отличная работа! Было бы лучше создать документацию для обоих. Нажмите на /doc и создайте что-нибудь. Вы также можете вдохновиться русской Википедией. Не забудьте про категории в самом низу. С уважением, [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 18:05, 20 мшаԥымза 2026 (UTC) :Спасибо! Работы впереди ещё много. У нас небольшая команда, которая пока только растёт, поэтому сейчас главный приоритет — сделать статьи полноценными и наладить работу нужных шаблонов. Что касается фоновой документации, например в разделе /doc, — до неё доберёмся со временем. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 18:22, 20 мшаԥымза 2026 (UTC) == Наполеон == Иудысныҳәалоит! Wow, what a splendid job! Иҭабуп даараӡа. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 21:17, 31 лаҵарамза 2026 (UTC) :Иҭабуп Лукас, Гәыԥлатәи усуп. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 21:19, 31 лаҵарамза 2026 (UTC) == Абиологиатә классификациа == Hi. Could you, please, update [[Ашаблон:Абиологиатә классификациа|this template]] according to [http://apsnyteka.org/file/Kvitsiniya_Biologiya_2012_abkh.pdf this book]? This template really should be entirely in Abkhaz language. Good job so far! You can also see [[Ашаблон:Taxobox|this template]] I did some years ago. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 16:42, 5 рашәарамза 2026 (UTC) :Hi, thanks. Yeah I have it on my to-do list. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:10, 5 рашәарамза 2026 (UTC) == Sandboxes == Hello, Nart. I would like to delete the sandboxes you and others from your party made for your translations. Only the completed ones like Napoleon. Basically they are now duplicate texts and they leave some residues behind which cause problems I encountered as an admin. May I? [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 16:58, 9 рашәарамза 2026 (UTC) :Hello Lucas, :Of course, If I knew how to get rid of them, I would have! :You can delete all of them except: [[Алахәыла:Nart17/Адгьыл]] [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:36, 9 рашәарамза 2026 (UTC) ::Superb! You can't delete them yourself, but you can mark them for me by adding the template <nowiki>{{delete}} to the beginning of the page.</nowiki> [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:53, 9 рашәарамза 2026 (UTC) :::{{y}} Done. I left only theese: [[Алахәыла:Nart17/Адгьыл]]; [[Алахәыла:Nart17/Аҟазара]]; and [[Алахәыла:Nart17/Аслан-беи (clean-test)]]. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 18:01, 9 рашәарамза 2026 (UTC) :::Okay, thanks for letting me know! [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 20:19, 9 рашәарамза 2026 (UTC) == Ашаблон:Планета == Please, do not create Infobox (акарточка) templates like that, copying everything from ru wiki. The basis for such a template is: [[Ашаблон:Акарточка]], which is quite a lot different than their counterparts on other wikipedias. Instead, use f.e. this as the source inspiration: [[Ашаблон:Акарточка Аҳәынҭқарра]]. Thank you. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:04, 10 рашәарамза 2026 (UTC) :OKay [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:08, 10 рашәарамза 2026 (UTC) ::Good. I deleted the teplate. Now, just create a new template in this form: Ашаблон:Акарточка апланета . And the basic infrastructure is within the Акарточка Аҳәынҭқарра. Now, you only need to adapt it for planets, according to what is in the russian version, but this time you will use the abkhaz wikipedia codes from the start. ;-) [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:15, 10 рашәарамза 2026 (UTC) :::I gotch ya :) [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:20, 10 рашәарамза 2026 (UTC) ::::I see you are very eager to do the real job here, as well as being very active. Maybe you might want to become the next admin. My current tenure ends on August 15. This would enable you much more freedom to do your job. Would you like to become one? [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:32, 10 рашәарамза 2026 (UTC) :::::Yes, indeed that would give my team more freedom. Is there any steps I should follow? [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:55, 10 рашәарамза 2026 (UTC) ::::::For now, just work.... and "LEARN". Ask if something is not clear to you. ::::::And also help me with some small things. Like, from time to time, you may visit [[Цастәи:АрҽеираҾыцқәа|Арҽеира Ҿыцқәа]]. There you can see all the changes made by you and by the other by users. However, some of them are vandals, spammers and some people with destructive intents. If you see anything like that, just notify me. Patroling is a very important admin's job and you would need to get these habits before you become one. If anybody do the mess, you may help me with reverting their edits in the section "аҭоурых" in said page just by clicking few buttons there. If they spam new pages with nonsense and obvious spam, just add that delete template if I am not fast enough. ;-) That way you'll get some experience which is necessary. ::::::Also, you may want to get to know professor Tamila Arshba. She's a teacher at the Sukhum State University. One or two years ago she had led another group of dedicated wikipedians and she provided me a lot of help with my categorization project. But sadly, they haven't been contributing anymore as the entire group had been forced to focus on their own personal and financial issues... But I am sure she would provide you a different kind of insight I can't, she definitely is hard-working woman. Should you go and visit her, let me know, I will notify her so she would expect your visit. If you make such a friendship, perhaps you may succeed where I have no chance... to coax students to start their own work on Abkhaz Wikipedia. I can't do that myself. I was in Abkhazia just once, 9 years ago for 5 days. Now it is very difficult to enter your country. Very difficult to get to Russia, to get to Abkhazia from Georgia is utterly outta question. The communications are down, planes haven't flown to Russia from the Czech republic for years. Furthermore, I would need to keep such a trip a secret due to widespread antirussian propaganda and politics in my country and a national/international antirussian mania. And there are other risks... mainly security. Just like recently in Tuapse, those Ukrainian drone attacks on rafineries. Moreover, the Russians could view me as a sort of a spy and not let me cross the borders at all, or worse. :-( ::::::Maybe, later I will introduce you to a previous admin, Surprizi. He lives in Қарҭ and visited Аԥсны in the past as well, but he can't now (they probably wouldn't let him in, and also he has not enough money for such a trip right now). But he speaks quite well your language and has lots of experience too. ::::::Anyway, I hope you will grow up to be more than a decent admin soon. In the summer I will tell you what to do. There is a procedure for that you must follow. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 18:59, 10 рашәарамза 2026 (UTC) :::::::I appreciate your message, Lucas — it felt warm and heartfelt. :::::::Regarding the first part, I'll definitely need your guidance, and I'll help you as much as I can. I noticed the spamming in the edit history of some articles. I'm thinking of putting together a dedicated team for the Abkhazian Wikipedia and using admin privileges to fully protect certain articles — like Napoleon — the way the Russian Wikipedia does. That's one way to fight vandalism. :::::::I know Tamila; we worked together for years at one point. I was actually supposed to be on the project you mentioned, but I decided to leave because of some disagreements with her. I like and respect her, and I think she likes me too — we just couldn't work things out. I could try to bring her back into this project, though I doubt she'd agree. :::::::I'm actually Circassian, not Abkhazian. I lived in Abkhazia for several years and only recently returned to Jordan. My family is from the 1864 post-war diaspora, so I also understand the tensions along the borders — not a pleasant experience. :::::::If Surprizi can find me someone willing to volunteer to translate a small dataset into Mingrelian for Google, that would be great — there might then be a real chance of adding it to Google Translate. Either way, I'm happy with friendship :) [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 21:46, 10 рашәарамза 2026 (UTC) == Ашаблонқәа == Hello. Please, when creating new templates, you must leave behind a documentation. Simply by adding <nowiki><noinclude>{{doc}}</noinclude></nowiki> to the bottom of the template code. And of course, proceed with creating such a documentation for that template. It now seems like you started to omit "<nowiki>{{doc}}</nowiki>" and to leave the empty linking <nowiki><noinclude></noinclude></nowiki> behind. Such little overlooks might end up biting you later. I know that from my own experience. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 13:13, 11 рашәарамза 2026 (UTC) :Okay, duly noted. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 16:15, 11 рашәарамза 2026 (UTC) ::Good. Now, let's look into 3 things: ::1) [[Ашаблон:ВС]]. This template is already there, called [[Ашаблон:Авторитет змоу адыррақәа]]. ВС using the external links module seems to me like an obsolete solution. Earlier, I adapted "authority control" from cs and en wikipedia to the Abkhaz and it functions quite well ever since, needing only some updates in a relevant module from time to time. But ВС has something Авторитет змоу адыррақәа does not. Shall we try to merge these to into one? ::2) Abkhaz words mostly begin with А-. It makes life difficult when searching through categories. As a solution, we have the template <nowiki>{{DEFAULTSORT:}}</nowiki>. For example, you will want the page [[Афольклор]] to be sorted not according to А, but according to Ф. To make it so, you need to add <nowiki>{{DEFAULTSORT:фольклор}}</nowiki> to the bottom of the page. It can be placed anywhere, but the preference is placing defaultsort above the categories links. But be aware, that most words starting with Аи- (like Аиҭаира, Аибашьра, Аимадара etc...) must be sorted according to А. The only exceptions to this rule are the loanwords like аинформациа which should be sorted according to И; and words in which you do not omit А if you add some grammar forms like mine, your, our etc., for example Аруаа -> Ҳаруаа. The sorting must remain according to А and you do not need Defaultsort in these cases. ::3) Categories. As a rule, every page on wikipedia must be sorted in at least one category: <nowiki>[[Акатегориа:]]</nowiki>. If such a category does not exist yet, you must create it. This is where the sorting from point 2 applies. There are lots of kinds of categories, as you may have noticed in your pages when I added them. I usually make them according to the english wikipedia, but also sometimes according to the russian. But I prefer the english as it is more refined and comlete. You just add them by quick peek to those foreign wikipedias, clicking on these categories there and to see, whether such a category already exists there on Abkhaz wikipedia. Most of categories here have been made by me and as I am not a fluent user of the language, I know there may be mistakes, either grammatical or poor wording. Let me know if you find something odd/wrong. ;-) [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 14:13, 13 рашәарамза 2026 (UTC) :::I will study these points, and get back to you. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 12:26, 14 рашәарамза 2026 (UTC) :::Hi Lucas, Let me know what you think, if all good, I will move with implementation. :::Three forward-only workstreams: :::'''1 · Authority control — merge into the ВС engine''' :::Two parallel systems exist: our deployed {{Авторитет змоу адыррақәа}} (133 properties, Abkhaz-localized, in 500 articles) and the idle {{ВС}} (External-links engine, ~895 properties, 0 articles). :::- Keep our template name, swap its engine to invoke:External links → all 500 articles switch automatically, zero article edits. :::- Measured caveat: ВС is not a superset — it covers only 57 of our 133 properties. The other 76 must be ported into Амодуль:External links/data first, or those articles silently lose those identifiers. :::- Steps: build the named 76-property list → port them with Abkhaz labels → rewire template (keep Abkhaz box title) → check-render a sample of the 500 →  alias ВС → localize ВС's Russian labels incrementally. :::'''2 · DEFAULTSORT — root-form sorting from the dictionary, each new page gets DEFAULTSORT:<root>.''' :::'''3 · Every article properly categorized modeled on the English Wikipedia (Russian as backup) anything that looks grammatically off in existing categories gets flagged.''' [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 14:27, 15 рашәарамза 2026 (UTC) ::::Hello, Daniel. ::::1) Merging them might be tricky. As far as I remember, the External link module and its template never worked properly on ab wiki and I had to replace it with Авторитет змоу адыррақәа. External link module caused huuuuge leaks which caused failures in displaying of some bigger pages. I tested the ВС template on some pages without saving them and it still seems buggy right now. ::::2) I already thought of something like that but I dropped such an idea. There would be too many exceptions and dealing with them would be more time consuming than writing the <nowiki>{{DEFAULTSORT:something_without_А}}</nowiki> manually. ::::3) You can do that by creating a message on the discusion page of such category. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 22:20, 15 рашәарамза 2026 (UTC) :::::Regarding all the above points, thankfully we have AI agents who help in the heavy lifting, I just have to inject those tasks in the pipeline, so far with some fine tuning the AI is capable of getting things done, so we'll just have to wait and see. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 12:27, 16 рашәарамза 2026 (UTC) ::::::That explains one of my concerns. ::::::Look again on the pages you and your friends made. What that AI bot did (or whatever tool you use). There are lots of red-marked links to the pages yet to be made; click on those links and see what the language of the titles is for yourself. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 22:59, 16 рашәарамза 2026 (UTC) :::::::Yes, I'm aware of that. The red links are intentional — they mark pages that may be created in the future. The titles haven't been decided yet in Abkhazian, so we have a few options. We could decide on titles now for pages that may or may not ever be created, which is impractical and costly. We could remove the red links entirely, but then we'd lose the parallel links to the Russian articles. Or we could keep them to encourage the creation of those future pages, choosing each title at the time the page is actually made. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 19:20, 17 рашәарамза 2026 (UTC) == [[Ашаблон:Еидҳәалоу апроектқәа|Еидҳәалоу апроектқәа]] == Hello. This template is from Russian wikipedia; but it is used there to direct users to other on-topic wiki-projects like wiktionary, wikibooks, wikiquote. However, there is none of these with Abkhaz language and probably won't be in neither near future, nor in the more distant future. These Abkhaz language wiktionary, wikibooks, wikiquote existed in the past but were absolutely empty and the main admins on wikimedia decided to delete them completely. Could you remake this template in a way that it redirects the links to the Russian language version instead of non-existing Abkhaz? Or should I once I have a time? [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 10:00, 15 рашәарамза 2026 (UTC) :Hello Lucas, I was assuming the other projects will be revived in Abkhazian, but if this seems far fetched and it doesn't make sense to include this template in articles, then I'll just start omitting it out, this is the cheapest solution. We could just keep it as is for now, but not include in articles until further notice. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 11:02, 15 рашәарамза 2026 (UTC) ::Ok, ommiting the template is a good option too. ::In my opinion, to have these sister project in Abkhaz meaningfully would require hundreds of additional people participating. And now, it is just me, you and other two friends of yours, and some rare occurences who show up from time to time. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 11:13, 15 рашәарамза 2026 (UTC) 6vah3zy3qz6nm1jq40udgz6dzsqc87r 168102 168101 2026-06-17T20:37:43Z Nart17 17397 /* Ашаблонқәа */ Аҭак 168102 wikitext text/x-wiki {{Асалам}}— [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 06:12, 5 жәабранмза 2026 (UTC) == Шаблоны и модули == Здравствуйте. Спасибо за создание и использование шаблонов и модулей. Отличная работа! Было бы лучше создать документацию для обоих. Нажмите на /doc и создайте что-нибудь. Вы также можете вдохновиться русской Википедией. Не забудьте про категории в самом низу. С уважением, [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 18:05, 20 мшаԥымза 2026 (UTC) :Спасибо! Работы впереди ещё много. У нас небольшая команда, которая пока только растёт, поэтому сейчас главный приоритет — сделать статьи полноценными и наладить работу нужных шаблонов. Что касается фоновой документации, например в разделе /doc, — до неё доберёмся со временем. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 18:22, 20 мшаԥымза 2026 (UTC) == Наполеон == Иудысныҳәалоит! Wow, what a splendid job! Иҭабуп даараӡа. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 21:17, 31 лаҵарамза 2026 (UTC) :Иҭабуп Лукас, Гәыԥлатәи усуп. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 21:19, 31 лаҵарамза 2026 (UTC) == Абиологиатә классификациа == Hi. Could you, please, update [[Ашаблон:Абиологиатә классификациа|this template]] according to [http://apsnyteka.org/file/Kvitsiniya_Biologiya_2012_abkh.pdf this book]? This template really should be entirely in Abkhaz language. Good job so far! You can also see [[Ашаблон:Taxobox|this template]] I did some years ago. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 16:42, 5 рашәарамза 2026 (UTC) :Hi, thanks. Yeah I have it on my to-do list. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:10, 5 рашәарамза 2026 (UTC) == Sandboxes == Hello, Nart. I would like to delete the sandboxes you and others from your party made for your translations. Only the completed ones like Napoleon. Basically they are now duplicate texts and they leave some residues behind which cause problems I encountered as an admin. May I? [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 16:58, 9 рашәарамза 2026 (UTC) :Hello Lucas, :Of course, If I knew how to get rid of them, I would have! :You can delete all of them except: [[Алахәыла:Nart17/Адгьыл]] [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:36, 9 рашәарамза 2026 (UTC) ::Superb! You can't delete them yourself, but you can mark them for me by adding the template <nowiki>{{delete}} to the beginning of the page.</nowiki> [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:53, 9 рашәарамза 2026 (UTC) :::{{y}} Done. I left only theese: [[Алахәыла:Nart17/Адгьыл]]; [[Алахәыла:Nart17/Аҟазара]]; and [[Алахәыла:Nart17/Аслан-беи (clean-test)]]. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 18:01, 9 рашәарамза 2026 (UTC) :::Okay, thanks for letting me know! [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 20:19, 9 рашәарамза 2026 (UTC) == Ашаблон:Планета == Please, do not create Infobox (акарточка) templates like that, copying everything from ru wiki. The basis for such a template is: [[Ашаблон:Акарточка]], which is quite a lot different than their counterparts on other wikipedias. Instead, use f.e. this as the source inspiration: [[Ашаблон:Акарточка Аҳәынҭқарра]]. Thank you. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:04, 10 рашәарамза 2026 (UTC) :OKay [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:08, 10 рашәарамза 2026 (UTC) ::Good. I deleted the teplate. Now, just create a new template in this form: Ашаблон:Акарточка апланета . And the basic infrastructure is within the Акарточка Аҳәынҭқарра. Now, you only need to adapt it for planets, according to what is in the russian version, but this time you will use the abkhaz wikipedia codes from the start. ;-) [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:15, 10 рашәарамза 2026 (UTC) :::I gotch ya :) [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:20, 10 рашәарамза 2026 (UTC) ::::I see you are very eager to do the real job here, as well as being very active. Maybe you might want to become the next admin. My current tenure ends on August 15. This would enable you much more freedom to do your job. Would you like to become one? [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:32, 10 рашәарамза 2026 (UTC) :::::Yes, indeed that would give my team more freedom. Is there any steps I should follow? [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:55, 10 рашәарамза 2026 (UTC) ::::::For now, just work.... and "LEARN". Ask if something is not clear to you. ::::::And also help me with some small things. Like, from time to time, you may visit [[Цастәи:АрҽеираҾыцқәа|Арҽеира Ҿыцқәа]]. There you can see all the changes made by you and by the other by users. However, some of them are vandals, spammers and some people with destructive intents. If you see anything like that, just notify me. Patroling is a very important admin's job and you would need to get these habits before you become one. If anybody do the mess, you may help me with reverting their edits in the section "аҭоурых" in said page just by clicking few buttons there. If they spam new pages with nonsense and obvious spam, just add that delete template if I am not fast enough. ;-) That way you'll get some experience which is necessary. ::::::Also, you may want to get to know professor Tamila Arshba. She's a teacher at the Sukhum State University. One or two years ago she had led another group of dedicated wikipedians and she provided me a lot of help with my categorization project. But sadly, they haven't been contributing anymore as the entire group had been forced to focus on their own personal and financial issues... But I am sure she would provide you a different kind of insight I can't, she definitely is hard-working woman. Should you go and visit her, let me know, I will notify her so she would expect your visit. If you make such a friendship, perhaps you may succeed where I have no chance... to coax students to start their own work on Abkhaz Wikipedia. I can't do that myself. I was in Abkhazia just once, 9 years ago for 5 days. Now it is very difficult to enter your country. Very difficult to get to Russia, to get to Abkhazia from Georgia is utterly outta question. The communications are down, planes haven't flown to Russia from the Czech republic for years. Furthermore, I would need to keep such a trip a secret due to widespread antirussian propaganda and politics in my country and a national/international antirussian mania. And there are other risks... mainly security. Just like recently in Tuapse, those Ukrainian drone attacks on rafineries. Moreover, the Russians could view me as a sort of a spy and not let me cross the borders at all, or worse. :-( ::::::Maybe, later I will introduce you to a previous admin, Surprizi. He lives in Қарҭ and visited Аԥсны in the past as well, but he can't now (they probably wouldn't let him in, and also he has not enough money for such a trip right now). But he speaks quite well your language and has lots of experience too. ::::::Anyway, I hope you will grow up to be more than a decent admin soon. In the summer I will tell you what to do. There is a procedure for that you must follow. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 18:59, 10 рашәарамза 2026 (UTC) :::::::I appreciate your message, Lucas — it felt warm and heartfelt. :::::::Regarding the first part, I'll definitely need your guidance, and I'll help you as much as I can. I noticed the spamming in the edit history of some articles. I'm thinking of putting together a dedicated team for the Abkhazian Wikipedia and using admin privileges to fully protect certain articles — like Napoleon — the way the Russian Wikipedia does. That's one way to fight vandalism. :::::::I know Tamila; we worked together for years at one point. I was actually supposed to be on the project you mentioned, but I decided to leave because of some disagreements with her. I like and respect her, and I think she likes me too — we just couldn't work things out. I could try to bring her back into this project, though I doubt she'd agree. :::::::I'm actually Circassian, not Abkhazian. I lived in Abkhazia for several years and only recently returned to Jordan. My family is from the 1864 post-war diaspora, so I also understand the tensions along the borders — not a pleasant experience. :::::::If Surprizi can find me someone willing to volunteer to translate a small dataset into Mingrelian for Google, that would be great — there might then be a real chance of adding it to Google Translate. Either way, I'm happy with friendship :) [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 21:46, 10 рашәарамза 2026 (UTC) == Ашаблонқәа == Hello. Please, when creating new templates, you must leave behind a documentation. Simply by adding <nowiki><noinclude>{{doc}}</noinclude></nowiki> to the bottom of the template code. And of course, proceed with creating such a documentation for that template. It now seems like you started to omit "<nowiki>{{doc}}</nowiki>" and to leave the empty linking <nowiki><noinclude></noinclude></nowiki> behind. Such little overlooks might end up biting you later. I know that from my own experience. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 13:13, 11 рашәарамза 2026 (UTC) :Okay, duly noted. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 16:15, 11 рашәарамза 2026 (UTC) ::Good. Now, let's look into 3 things: ::1) [[Ашаблон:ВС]]. This template is already there, called [[Ашаблон:Авторитет змоу адыррақәа]]. ВС using the external links module seems to me like an obsolete solution. Earlier, I adapted "authority control" from cs and en wikipedia to the Abkhaz and it functions quite well ever since, needing only some updates in a relevant module from time to time. But ВС has something Авторитет змоу адыррақәа does not. Shall we try to merge these to into one? ::2) Abkhaz words mostly begin with А-. It makes life difficult when searching through categories. As a solution, we have the template <nowiki>{{DEFAULTSORT:}}</nowiki>. For example, you will want the page [[Афольклор]] to be sorted not according to А, but according to Ф. To make it so, you need to add <nowiki>{{DEFAULTSORT:фольклор}}</nowiki> to the bottom of the page. It can be placed anywhere, but the preference is placing defaultsort above the categories links. But be aware, that most words starting with Аи- (like Аиҭаира, Аибашьра, Аимадара etc...) must be sorted according to А. The only exceptions to this rule are the loanwords like аинформациа which should be sorted according to И; and words in which you do not omit А if you add some grammar forms like mine, your, our etc., for example Аруаа -> Ҳаруаа. The sorting must remain according to А and you do not need Defaultsort in these cases. ::3) Categories. As a rule, every page on wikipedia must be sorted in at least one category: <nowiki>[[Акатегориа:]]</nowiki>. If such a category does not exist yet, you must create it. This is where the sorting from point 2 applies. There are lots of kinds of categories, as you may have noticed in your pages when I added them. I usually make them according to the english wikipedia, but also sometimes according to the russian. But I prefer the english as it is more refined and comlete. You just add them by quick peek to those foreign wikipedias, clicking on these categories there and to see, whether such a category already exists there on Abkhaz wikipedia. Most of categories here have been made by me and as I am not a fluent user of the language, I know there may be mistakes, either grammatical or poor wording. Let me know if you find something odd/wrong. ;-) [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 14:13, 13 рашәарамза 2026 (UTC) :::I will study these points, and get back to you. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 12:26, 14 рашәарамза 2026 (UTC) :::Hi Lucas, Let me know what you think, if all good, I will move with implementation. :::Three forward-only workstreams: :::'''1 · Authority control — merge into the ВС engine''' :::Two parallel systems exist: our deployed {{Авторитет змоу адыррақәа}} (133 properties, Abkhaz-localized, in 500 articles) and the idle {{ВС}} (External-links engine, ~895 properties, 0 articles). :::- Keep our template name, swap its engine to invoke:External links → all 500 articles switch automatically, zero article edits. :::- Measured caveat: ВС is not a superset — it covers only 57 of our 133 properties. The other 76 must be ported into Амодуль:External links/data first, or those articles silently lose those identifiers. :::- Steps: build the named 76-property list → port them with Abkhaz labels → rewire template (keep Abkhaz box title) → check-render a sample of the 500 →  alias ВС → localize ВС's Russian labels incrementally. :::'''2 · DEFAULTSORT — root-form sorting from the dictionary, each new page gets DEFAULTSORT:<root>.''' :::'''3 · Every article properly categorized modeled on the English Wikipedia (Russian as backup) anything that looks grammatically off in existing categories gets flagged.''' [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 14:27, 15 рашәарамза 2026 (UTC) ::::Hello, Daniel. ::::1) Merging them might be tricky. As far as I remember, the External link module and its template never worked properly on ab wiki and I had to replace it with Авторитет змоу адыррақәа. External link module caused huuuuge leaks which caused failures in displaying of some bigger pages. I tested the ВС template on some pages without saving them and it still seems buggy right now. ::::2) I already thought of something like that but I dropped such an idea. There would be too many exceptions and dealing with them would be more time consuming than writing the <nowiki>{{DEFAULTSORT:something_without_А}}</nowiki> manually. ::::3) You can do that by creating a message on the discusion page of such category. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 22:20, 15 рашәарамза 2026 (UTC) :::::Regarding all the above points, thankfully we have AI agents who help in the heavy lifting, I just have to inject those tasks in the pipeline, so far with some fine tuning the AI is capable of getting things done, so we'll just have to wait and see. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 12:27, 16 рашәарамза 2026 (UTC) ::::::That explains one of my concerns. ::::::Look again on the pages you and your friends made. What that AI bot did (or whatever tool you use). There are lots of red-marked links to the pages yet to be made; click on those links and see what the language of the titles is for yourself. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 22:59, 16 рашәарамза 2026 (UTC) :::::::Yes, I'm aware of that. The red links are intentional — they mark pages that may be created in the future. The titles haven't been decided yet in Abkhazian, so we have a few options. We could decide on titles now for pages that may or may not ever be created, which is impractical and costly. We could remove the red links entirely, but then we'd lose the parallel links to the Russian articles. Or we could keep them to encourage the creation of those future pages, choosing each title at the time the page is actually made. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 19:20, 17 рашәарамза 2026 (UTC) :::::::I'd really appreciate it if we could keep the tone a bit more positive going forward — I think it'll help us get to a better result together. When the vibe feels off, it gets hard to make any real progress. Thanks so much! 😊 [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 20:37, 17 рашәарамза 2026 (UTC) == [[Ашаблон:Еидҳәалоу апроектқәа|Еидҳәалоу апроектқәа]] == Hello. This template is from Russian wikipedia; but it is used there to direct users to other on-topic wiki-projects like wiktionary, wikibooks, wikiquote. However, there is none of these with Abkhaz language and probably won't be in neither near future, nor in the more distant future. These Abkhaz language wiktionary, wikibooks, wikiquote existed in the past but were absolutely empty and the main admins on wikimedia decided to delete them completely. Could you remake this template in a way that it redirects the links to the Russian language version instead of non-existing Abkhaz? Or should I once I have a time? [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 10:00, 15 рашәарамза 2026 (UTC) :Hello Lucas, I was assuming the other projects will be revived in Abkhazian, but if this seems far fetched and it doesn't make sense to include this template in articles, then I'll just start omitting it out, this is the cheapest solution. We could just keep it as is for now, but not include in articles until further notice. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 11:02, 15 рашәарамза 2026 (UTC) ::Ok, ommiting the template is a good option too. ::In my opinion, to have these sister project in Abkhaz meaningfully would require hundreds of additional people participating. And now, it is just me, you and other two friends of yours, and some rare occurences who show up from time to time. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 11:13, 15 рашәарамза 2026 (UTC) s0hexujjh8sbjttn5lw2ht5x9n437p3 168103 168102 2026-06-17T20:57:32Z Fraxinus.cs 8381 /* Ашаблонқәа */ Аҭак 168103 wikitext text/x-wiki {{Асалам}}— [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 06:12, 5 жәабранмза 2026 (UTC) == Шаблоны и модули == Здравствуйте. Спасибо за создание и использование шаблонов и модулей. Отличная работа! Было бы лучше создать документацию для обоих. Нажмите на /doc и создайте что-нибудь. Вы также можете вдохновиться русской Википедией. Не забудьте про категории в самом низу. С уважением, [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 18:05, 20 мшаԥымза 2026 (UTC) :Спасибо! Работы впереди ещё много. У нас небольшая команда, которая пока только растёт, поэтому сейчас главный приоритет — сделать статьи полноценными и наладить работу нужных шаблонов. Что касается фоновой документации, например в разделе /doc, — до неё доберёмся со временем. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 18:22, 20 мшаԥымза 2026 (UTC) == Наполеон == Иудысныҳәалоит! Wow, what a splendid job! Иҭабуп даараӡа. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 21:17, 31 лаҵарамза 2026 (UTC) :Иҭабуп Лукас, Гәыԥлатәи усуп. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 21:19, 31 лаҵарамза 2026 (UTC) == Абиологиатә классификациа == Hi. Could you, please, update [[Ашаблон:Абиологиатә классификациа|this template]] according to [http://apsnyteka.org/file/Kvitsiniya_Biologiya_2012_abkh.pdf this book]? This template really should be entirely in Abkhaz language. Good job so far! You can also see [[Ашаблон:Taxobox|this template]] I did some years ago. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 16:42, 5 рашәарамза 2026 (UTC) :Hi, thanks. Yeah I have it on my to-do list. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:10, 5 рашәарамза 2026 (UTC) == Sandboxes == Hello, Nart. I would like to delete the sandboxes you and others from your party made for your translations. Only the completed ones like Napoleon. Basically they are now duplicate texts and they leave some residues behind which cause problems I encountered as an admin. May I? [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 16:58, 9 рашәарамза 2026 (UTC) :Hello Lucas, :Of course, If I knew how to get rid of them, I would have! :You can delete all of them except: [[Алахәыла:Nart17/Адгьыл]] [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:36, 9 рашәарамза 2026 (UTC) ::Superb! You can't delete them yourself, but you can mark them for me by adding the template <nowiki>{{delete}} to the beginning of the page.</nowiki> [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:53, 9 рашәарамза 2026 (UTC) :::{{y}} Done. I left only theese: [[Алахәыла:Nart17/Адгьыл]]; [[Алахәыла:Nart17/Аҟазара]]; and [[Алахәыла:Nart17/Аслан-беи (clean-test)]]. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 18:01, 9 рашәарамза 2026 (UTC) :::Okay, thanks for letting me know! [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 20:19, 9 рашәарамза 2026 (UTC) == Ашаблон:Планета == Please, do not create Infobox (акарточка) templates like that, copying everything from ru wiki. The basis for such a template is: [[Ашаблон:Акарточка]], which is quite a lot different than their counterparts on other wikipedias. Instead, use f.e. this as the source inspiration: [[Ашаблон:Акарточка Аҳәынҭқарра]]. Thank you. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:04, 10 рашәарамза 2026 (UTC) :OKay [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:08, 10 рашәарамза 2026 (UTC) ::Good. I deleted the teplate. Now, just create a new template in this form: Ашаблон:Акарточка апланета . And the basic infrastructure is within the Акарточка Аҳәынҭқарра. Now, you only need to adapt it for planets, according to what is in the russian version, but this time you will use the abkhaz wikipedia codes from the start. ;-) [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:15, 10 рашәарамза 2026 (UTC) :::I gotch ya :) [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:20, 10 рашәарамза 2026 (UTC) ::::I see you are very eager to do the real job here, as well as being very active. Maybe you might want to become the next admin. My current tenure ends on August 15. This would enable you much more freedom to do your job. Would you like to become one? [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:32, 10 рашәарамза 2026 (UTC) :::::Yes, indeed that would give my team more freedom. Is there any steps I should follow? [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:55, 10 рашәарамза 2026 (UTC) ::::::For now, just work.... and "LEARN". Ask if something is not clear to you. ::::::And also help me with some small things. Like, from time to time, you may visit [[Цастәи:АрҽеираҾыцқәа|Арҽеира Ҿыцқәа]]. There you can see all the changes made by you and by the other by users. However, some of them are vandals, spammers and some people with destructive intents. If you see anything like that, just notify me. Patroling is a very important admin's job and you would need to get these habits before you become one. If anybody do the mess, you may help me with reverting their edits in the section "аҭоурых" in said page just by clicking few buttons there. If they spam new pages with nonsense and obvious spam, just add that delete template if I am not fast enough. ;-) That way you'll get some experience which is necessary. ::::::Also, you may want to get to know professor Tamila Arshba. She's a teacher at the Sukhum State University. One or two years ago she had led another group of dedicated wikipedians and she provided me a lot of help with my categorization project. But sadly, they haven't been contributing anymore as the entire group had been forced to focus on their own personal and financial issues... But I am sure she would provide you a different kind of insight I can't, she definitely is hard-working woman. Should you go and visit her, let me know, I will notify her so she would expect your visit. If you make such a friendship, perhaps you may succeed where I have no chance... to coax students to start their own work on Abkhaz Wikipedia. I can't do that myself. I was in Abkhazia just once, 9 years ago for 5 days. Now it is very difficult to enter your country. Very difficult to get to Russia, to get to Abkhazia from Georgia is utterly outta question. The communications are down, planes haven't flown to Russia from the Czech republic for years. Furthermore, I would need to keep such a trip a secret due to widespread antirussian propaganda and politics in my country and a national/international antirussian mania. And there are other risks... mainly security. Just like recently in Tuapse, those Ukrainian drone attacks on rafineries. Moreover, the Russians could view me as a sort of a spy and not let me cross the borders at all, or worse. :-( ::::::Maybe, later I will introduce you to a previous admin, Surprizi. He lives in Қарҭ and visited Аԥсны in the past as well, but he can't now (they probably wouldn't let him in, and also he has not enough money for such a trip right now). But he speaks quite well your language and has lots of experience too. ::::::Anyway, I hope you will grow up to be more than a decent admin soon. In the summer I will tell you what to do. There is a procedure for that you must follow. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 18:59, 10 рашәарамза 2026 (UTC) :::::::I appreciate your message, Lucas — it felt warm and heartfelt. :::::::Regarding the first part, I'll definitely need your guidance, and I'll help you as much as I can. I noticed the spamming in the edit history of some articles. I'm thinking of putting together a dedicated team for the Abkhazian Wikipedia and using admin privileges to fully protect certain articles — like Napoleon — the way the Russian Wikipedia does. That's one way to fight vandalism. :::::::I know Tamila; we worked together for years at one point. I was actually supposed to be on the project you mentioned, but I decided to leave because of some disagreements with her. I like and respect her, and I think she likes me too — we just couldn't work things out. I could try to bring her back into this project, though I doubt she'd agree. :::::::I'm actually Circassian, not Abkhazian. I lived in Abkhazia for several years and only recently returned to Jordan. My family is from the 1864 post-war diaspora, so I also understand the tensions along the borders — not a pleasant experience. :::::::If Surprizi can find me someone willing to volunteer to translate a small dataset into Mingrelian for Google, that would be great — there might then be a real chance of adding it to Google Translate. Either way, I'm happy with friendship :) [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 21:46, 10 рашәарамза 2026 (UTC) == Ашаблонқәа == Hello. Please, when creating new templates, you must leave behind a documentation. Simply by adding <nowiki><noinclude>{{doc}}</noinclude></nowiki> to the bottom of the template code. And of course, proceed with creating such a documentation for that template. It now seems like you started to omit "<nowiki>{{doc}}</nowiki>" and to leave the empty linking <nowiki><noinclude></noinclude></nowiki> behind. Such little overlooks might end up biting you later. I know that from my own experience. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 13:13, 11 рашәарамза 2026 (UTC) :Okay, duly noted. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 16:15, 11 рашәарамза 2026 (UTC) ::Good. Now, let's look into 3 things: ::1) [[Ашаблон:ВС]]. This template is already there, called [[Ашаблон:Авторитет змоу адыррақәа]]. ВС using the external links module seems to me like an obsolete solution. Earlier, I adapted "authority control" from cs and en wikipedia to the Abkhaz and it functions quite well ever since, needing only some updates in a relevant module from time to time. But ВС has something Авторитет змоу адыррақәа does not. Shall we try to merge these to into one? ::2) Abkhaz words mostly begin with А-. It makes life difficult when searching through categories. As a solution, we have the template <nowiki>{{DEFAULTSORT:}}</nowiki>. For example, you will want the page [[Афольклор]] to be sorted not according to А, but according to Ф. To make it so, you need to add <nowiki>{{DEFAULTSORT:фольклор}}</nowiki> to the bottom of the page. It can be placed anywhere, but the preference is placing defaultsort above the categories links. But be aware, that most words starting with Аи- (like Аиҭаира, Аибашьра, Аимадара etc...) must be sorted according to А. The only exceptions to this rule are the loanwords like аинформациа which should be sorted according to И; and words in which you do not omit А if you add some grammar forms like mine, your, our etc., for example Аруаа -> Ҳаруаа. The sorting must remain according to А and you do not need Defaultsort in these cases. ::3) Categories. As a rule, every page on wikipedia must be sorted in at least one category: <nowiki>[[Акатегориа:]]</nowiki>. If such a category does not exist yet, you must create it. This is where the sorting from point 2 applies. There are lots of kinds of categories, as you may have noticed in your pages when I added them. I usually make them according to the english wikipedia, but also sometimes according to the russian. But I prefer the english as it is more refined and comlete. You just add them by quick peek to those foreign wikipedias, clicking on these categories there and to see, whether such a category already exists there on Abkhaz wikipedia. Most of categories here have been made by me and as I am not a fluent user of the language, I know there may be mistakes, either grammatical or poor wording. Let me know if you find something odd/wrong. ;-) [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 14:13, 13 рашәарамза 2026 (UTC) :::I will study these points, and get back to you. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 12:26, 14 рашәарамза 2026 (UTC) :::Hi Lucas, Let me know what you think, if all good, I will move with implementation. :::Three forward-only workstreams: :::'''1 · Authority control — merge into the ВС engine''' :::Two parallel systems exist: our deployed {{Авторитет змоу адыррақәа}} (133 properties, Abkhaz-localized, in 500 articles) and the idle {{ВС}} (External-links engine, ~895 properties, 0 articles). :::- Keep our template name, swap its engine to invoke:External links → all 500 articles switch automatically, zero article edits. :::- Measured caveat: ВС is not a superset — it covers only 57 of our 133 properties. The other 76 must be ported into Амодуль:External links/data first, or those articles silently lose those identifiers. :::- Steps: build the named 76-property list → port them with Abkhaz labels → rewire template (keep Abkhaz box title) → check-render a sample of the 500 →  alias ВС → localize ВС's Russian labels incrementally. :::'''2 · DEFAULTSORT — root-form sorting from the dictionary, each new page gets DEFAULTSORT:<root>.''' :::'''3 · Every article properly categorized modeled on the English Wikipedia (Russian as backup) anything that looks grammatically off in existing categories gets flagged.''' [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 14:27, 15 рашәарамза 2026 (UTC) ::::Hello, Daniel. ::::1) Merging them might be tricky. As far as I remember, the External link module and its template never worked properly on ab wiki and I had to replace it with Авторитет змоу адыррақәа. External link module caused huuuuge leaks which caused failures in displaying of some bigger pages. I tested the ВС template on some pages without saving them and it still seems buggy right now. ::::2) I already thought of something like that but I dropped such an idea. There would be too many exceptions and dealing with them would be more time consuming than writing the <nowiki>{{DEFAULTSORT:something_without_А}}</nowiki> manually. ::::3) You can do that by creating a message on the discusion page of such category. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 22:20, 15 рашәарамза 2026 (UTC) :::::Regarding all the above points, thankfully we have AI agents who help in the heavy lifting, I just have to inject those tasks in the pipeline, so far with some fine tuning the AI is capable of getting things done, so we'll just have to wait and see. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 12:27, 16 рашәарамза 2026 (UTC) ::::::That explains one of my concerns. ::::::Look again on the pages you and your friends made. What that AI bot did (or whatever tool you use). There are lots of red-marked links to the pages yet to be made; click on those links and see what the language of the titles is for yourself. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 22:59, 16 рашәарамза 2026 (UTC) :::::::Yes, I'm aware of that. The red links are intentional — they mark pages that may be created in the future. The titles haven't been decided yet in Abkhazian, so we have a few options. We could decide on titles now for pages that may or may not ever be created, which is impractical and costly. We could remove the red links entirely, but then we'd lose the parallel links to the Russian articles. Or we could keep them to encourage the creation of those future pages, choosing each title at the time the page is actually made. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 19:20, 17 рашәарамза 2026 (UTC) :::::::I'd really appreciate it if we could keep the tone a bit more positive going forward — I think it'll help us get to a better result together. When the vibe feels off, it gets hard to make any real progress. Thanks so much! 😊 [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 20:37, 17 рашәарамза 2026 (UTC) ::::::::True. I apologize for being too sharp the last time. I wrote it upon my return from my job, quite tired, nervous from my new assignment and little in pain, but that does not excuse me. :-)) Good that you have plans for making those links right at a later time. ;-) [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 20:57, 17 рашәарамза 2026 (UTC) == [[Ашаблон:Еидҳәалоу апроектқәа|Еидҳәалоу апроектқәа]] == Hello. This template is from Russian wikipedia; but it is used there to direct users to other on-topic wiki-projects like wiktionary, wikibooks, wikiquote. However, there is none of these with Abkhaz language and probably won't be in neither near future, nor in the more distant future. These Abkhaz language wiktionary, wikibooks, wikiquote existed in the past but were absolutely empty and the main admins on wikimedia decided to delete them completely. Could you remake this template in a way that it redirects the links to the Russian language version instead of non-existing Abkhaz? Or should I once I have a time? [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 10:00, 15 рашәарамза 2026 (UTC) :Hello Lucas, I was assuming the other projects will be revived in Abkhazian, but if this seems far fetched and it doesn't make sense to include this template in articles, then I'll just start omitting it out, this is the cheapest solution. We could just keep it as is for now, but not include in articles until further notice. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 11:02, 15 рашәарамза 2026 (UTC) ::Ok, ommiting the template is a good option too. ::In my opinion, to have these sister project in Abkhaz meaningfully would require hundreds of additional people participating. And now, it is just me, you and other two friends of yours, and some rare occurences who show up from time to time. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 11:13, 15 рашәарамза 2026 (UTC) smtzw0oqd7nwwfvjrg7jbop0x8405o4 168137 168103 2026-06-17T22:53:19Z Nart17 17397 /* Ашаблонқәа */ Аҭак 168137 wikitext text/x-wiki {{Асалам}}— [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 06:12, 5 жәабранмза 2026 (UTC) == Шаблоны и модули == Здравствуйте. Спасибо за создание и использование шаблонов и модулей. Отличная работа! Было бы лучше создать документацию для обоих. Нажмите на /doc и создайте что-нибудь. Вы также можете вдохновиться русской Википедией. Не забудьте про категории в самом низу. С уважением, [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 18:05, 20 мшаԥымза 2026 (UTC) :Спасибо! Работы впереди ещё много. У нас небольшая команда, которая пока только растёт, поэтому сейчас главный приоритет — сделать статьи полноценными и наладить работу нужных шаблонов. Что касается фоновой документации, например в разделе /doc, — до неё доберёмся со временем. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 18:22, 20 мшаԥымза 2026 (UTC) == Наполеон == Иудысныҳәалоит! Wow, what a splendid job! Иҭабуп даараӡа. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 21:17, 31 лаҵарамза 2026 (UTC) :Иҭабуп Лукас, Гәыԥлатәи усуп. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 21:19, 31 лаҵарамза 2026 (UTC) == Абиологиатә классификациа == Hi. Could you, please, update [[Ашаблон:Абиологиатә классификациа|this template]] according to [http://apsnyteka.org/file/Kvitsiniya_Biologiya_2012_abkh.pdf this book]? This template really should be entirely in Abkhaz language. Good job so far! You can also see [[Ашаблон:Taxobox|this template]] I did some years ago. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 16:42, 5 рашәарамза 2026 (UTC) :Hi, thanks. Yeah I have it on my to-do list. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:10, 5 рашәарамза 2026 (UTC) == Sandboxes == Hello, Nart. I would like to delete the sandboxes you and others from your party made for your translations. Only the completed ones like Napoleon. Basically they are now duplicate texts and they leave some residues behind which cause problems I encountered as an admin. May I? [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 16:58, 9 рашәарамза 2026 (UTC) :Hello Lucas, :Of course, If I knew how to get rid of them, I would have! :You can delete all of them except: [[Алахәыла:Nart17/Адгьыл]] [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:36, 9 рашәарамза 2026 (UTC) ::Superb! You can't delete them yourself, but you can mark them for me by adding the template <nowiki>{{delete}} to the beginning of the page.</nowiki> [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:53, 9 рашәарамза 2026 (UTC) :::{{y}} Done. I left only theese: [[Алахәыла:Nart17/Адгьыл]]; [[Алахәыла:Nart17/Аҟазара]]; and [[Алахәыла:Nart17/Аслан-беи (clean-test)]]. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 18:01, 9 рашәарамза 2026 (UTC) :::Okay, thanks for letting me know! [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 20:19, 9 рашәарамза 2026 (UTC) == Ашаблон:Планета == Please, do not create Infobox (акарточка) templates like that, copying everything from ru wiki. The basis for such a template is: [[Ашаблон:Акарточка]], which is quite a lot different than their counterparts on other wikipedias. Instead, use f.e. this as the source inspiration: [[Ашаблон:Акарточка Аҳәынҭқарра]]. Thank you. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:04, 10 рашәарамза 2026 (UTC) :OKay [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:08, 10 рашәарамза 2026 (UTC) ::Good. I deleted the teplate. Now, just create a new template in this form: Ашаблон:Акарточка апланета . And the basic infrastructure is within the Акарточка Аҳәынҭқарра. Now, you only need to adapt it for planets, according to what is in the russian version, but this time you will use the abkhaz wikipedia codes from the start. ;-) [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:15, 10 рашәарамза 2026 (UTC) :::I gotch ya :) [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:20, 10 рашәарамза 2026 (UTC) ::::I see you are very eager to do the real job here, as well as being very active. Maybe you might want to become the next admin. My current tenure ends on August 15. This would enable you much more freedom to do your job. Would you like to become one? [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:32, 10 рашәарамза 2026 (UTC) :::::Yes, indeed that would give my team more freedom. Is there any steps I should follow? [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:55, 10 рашәарамза 2026 (UTC) ::::::For now, just work.... and "LEARN". Ask if something is not clear to you. ::::::And also help me with some small things. Like, from time to time, you may visit [[Цастәи:АрҽеираҾыцқәа|Арҽеира Ҿыцқәа]]. There you can see all the changes made by you and by the other by users. However, some of them are vandals, spammers and some people with destructive intents. If you see anything like that, just notify me. Patroling is a very important admin's job and you would need to get these habits before you become one. If anybody do the mess, you may help me with reverting their edits in the section "аҭоурых" in said page just by clicking few buttons there. If they spam new pages with nonsense and obvious spam, just add that delete template if I am not fast enough. ;-) That way you'll get some experience which is necessary. ::::::Also, you may want to get to know professor Tamila Arshba. She's a teacher at the Sukhum State University. One or two years ago she had led another group of dedicated wikipedians and she provided me a lot of help with my categorization project. But sadly, they haven't been contributing anymore as the entire group had been forced to focus on their own personal and financial issues... But I am sure she would provide you a different kind of insight I can't, she definitely is hard-working woman. Should you go and visit her, let me know, I will notify her so she would expect your visit. If you make such a friendship, perhaps you may succeed where I have no chance... to coax students to start their own work on Abkhaz Wikipedia. I can't do that myself. I was in Abkhazia just once, 9 years ago for 5 days. Now it is very difficult to enter your country. Very difficult to get to Russia, to get to Abkhazia from Georgia is utterly outta question. The communications are down, planes haven't flown to Russia from the Czech republic for years. Furthermore, I would need to keep such a trip a secret due to widespread antirussian propaganda and politics in my country and a national/international antirussian mania. And there are other risks... mainly security. Just like recently in Tuapse, those Ukrainian drone attacks on rafineries. Moreover, the Russians could view me as a sort of a spy and not let me cross the borders at all, or worse. :-( ::::::Maybe, later I will introduce you to a previous admin, Surprizi. He lives in Қарҭ and visited Аԥсны in the past as well, but he can't now (they probably wouldn't let him in, and also he has not enough money for such a trip right now). But he speaks quite well your language and has lots of experience too. ::::::Anyway, I hope you will grow up to be more than a decent admin soon. In the summer I will tell you what to do. There is a procedure for that you must follow. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 18:59, 10 рашәарамза 2026 (UTC) :::::::I appreciate your message, Lucas — it felt warm and heartfelt. :::::::Regarding the first part, I'll definitely need your guidance, and I'll help you as much as I can. I noticed the spamming in the edit history of some articles. I'm thinking of putting together a dedicated team for the Abkhazian Wikipedia and using admin privileges to fully protect certain articles — like Napoleon — the way the Russian Wikipedia does. That's one way to fight vandalism. :::::::I know Tamila; we worked together for years at one point. I was actually supposed to be on the project you mentioned, but I decided to leave because of some disagreements with her. I like and respect her, and I think she likes me too — we just couldn't work things out. I could try to bring her back into this project, though I doubt she'd agree. :::::::I'm actually Circassian, not Abkhazian. I lived in Abkhazia for several years and only recently returned to Jordan. My family is from the 1864 post-war diaspora, so I also understand the tensions along the borders — not a pleasant experience. :::::::If Surprizi can find me someone willing to volunteer to translate a small dataset into Mingrelian for Google, that would be great — there might then be a real chance of adding it to Google Translate. Either way, I'm happy with friendship :) [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 21:46, 10 рашәарамза 2026 (UTC) == Ашаблонқәа == Hello. Please, when creating new templates, you must leave behind a documentation. Simply by adding <nowiki><noinclude>{{doc}}</noinclude></nowiki> to the bottom of the template code. And of course, proceed with creating such a documentation for that template. It now seems like you started to omit "<nowiki>{{doc}}</nowiki>" and to leave the empty linking <nowiki><noinclude></noinclude></nowiki> behind. Such little overlooks might end up biting you later. I know that from my own experience. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 13:13, 11 рашәарамза 2026 (UTC) :Okay, duly noted. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 16:15, 11 рашәарамза 2026 (UTC) ::Good. Now, let's look into 3 things: ::1) [[Ашаблон:ВС]]. This template is already there, called [[Ашаблон:Авторитет змоу адыррақәа]]. ВС using the external links module seems to me like an obsolete solution. Earlier, I adapted "authority control" from cs and en wikipedia to the Abkhaz and it functions quite well ever since, needing only some updates in a relevant module from time to time. But ВС has something Авторитет змоу адыррақәа does not. Shall we try to merge these to into one? ::2) Abkhaz words mostly begin with А-. It makes life difficult when searching through categories. As a solution, we have the template <nowiki>{{DEFAULTSORT:}}</nowiki>. For example, you will want the page [[Афольклор]] to be sorted not according to А, but according to Ф. To make it so, you need to add <nowiki>{{DEFAULTSORT:фольклор}}</nowiki> to the bottom of the page. It can be placed anywhere, but the preference is placing defaultsort above the categories links. But be aware, that most words starting with Аи- (like Аиҭаира, Аибашьра, Аимадара etc...) must be sorted according to А. The only exceptions to this rule are the loanwords like аинформациа which should be sorted according to И; and words in which you do not omit А if you add some grammar forms like mine, your, our etc., for example Аруаа -> Ҳаруаа. The sorting must remain according to А and you do not need Defaultsort in these cases. ::3) Categories. As a rule, every page on wikipedia must be sorted in at least one category: <nowiki>[[Акатегориа:]]</nowiki>. If such a category does not exist yet, you must create it. This is where the sorting from point 2 applies. There are lots of kinds of categories, as you may have noticed in your pages when I added them. I usually make them according to the english wikipedia, but also sometimes according to the russian. But I prefer the english as it is more refined and comlete. You just add them by quick peek to those foreign wikipedias, clicking on these categories there and to see, whether such a category already exists there on Abkhaz wikipedia. Most of categories here have been made by me and as I am not a fluent user of the language, I know there may be mistakes, either grammatical or poor wording. Let me know if you find something odd/wrong. ;-) [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 14:13, 13 рашәарамза 2026 (UTC) :::I will study these points, and get back to you. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 12:26, 14 рашәарамза 2026 (UTC) :::Hi Lucas, Let me know what you think, if all good, I will move with implementation. :::Three forward-only workstreams: :::'''1 · Authority control — merge into the ВС engine''' :::Two parallel systems exist: our deployed {{Авторитет змоу адыррақәа}} (133 properties, Abkhaz-localized, in 500 articles) and the idle {{ВС}} (External-links engine, ~895 properties, 0 articles). :::- Keep our template name, swap its engine to invoke:External links → all 500 articles switch automatically, zero article edits. :::- Measured caveat: ВС is not a superset — it covers only 57 of our 133 properties. The other 76 must be ported into Амодуль:External links/data first, or those articles silently lose those identifiers. :::- Steps: build the named 76-property list → port them with Abkhaz labels → rewire template (keep Abkhaz box title) → check-render a sample of the 500 →  alias ВС → localize ВС's Russian labels incrementally. :::'''2 · DEFAULTSORT — root-form sorting from the dictionary, each new page gets DEFAULTSORT:<root>.''' :::'''3 · Every article properly categorized modeled on the English Wikipedia (Russian as backup) anything that looks grammatically off in existing categories gets flagged.''' [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 14:27, 15 рашәарамза 2026 (UTC) ::::Hello, Daniel. ::::1) Merging them might be tricky. As far as I remember, the External link module and its template never worked properly on ab wiki and I had to replace it with Авторитет змоу адыррақәа. External link module caused huuuuge leaks which caused failures in displaying of some bigger pages. I tested the ВС template on some pages without saving them and it still seems buggy right now. ::::2) I already thought of something like that but I dropped such an idea. There would be too many exceptions and dealing with them would be more time consuming than writing the <nowiki>{{DEFAULTSORT:something_without_А}}</nowiki> manually. ::::3) You can do that by creating a message on the discusion page of such category. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 22:20, 15 рашәарамза 2026 (UTC) :::::Regarding all the above points, thankfully we have AI agents who help in the heavy lifting, I just have to inject those tasks in the pipeline, so far with some fine tuning the AI is capable of getting things done, so we'll just have to wait and see. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 12:27, 16 рашәарамза 2026 (UTC) ::::::That explains one of my concerns. ::::::Look again on the pages you and your friends made. What that AI bot did (or whatever tool you use). There are lots of red-marked links to the pages yet to be made; click on those links and see what the language of the titles is for yourself. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 22:59, 16 рашәарамза 2026 (UTC) :::::::Yes, I'm aware of that. The red links are intentional — they mark pages that may be created in the future. The titles haven't been decided yet in Abkhazian, so we have a few options. We could decide on titles now for pages that may or may not ever be created, which is impractical and costly. We could remove the red links entirely, but then we'd lose the parallel links to the Russian articles. Or we could keep them to encourage the creation of those future pages, choosing each title at the time the page is actually made. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 19:20, 17 рашәарамза 2026 (UTC) :::::::I'd really appreciate it if we could keep the tone a bit more positive going forward — I think it'll help us get to a better result together. When the vibe feels off, it gets hard to make any real progress. Thanks so much! 😊 [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 20:37, 17 рашәарамза 2026 (UTC) ::::::::True. I apologize for being too sharp the last time. I wrote it upon my return from my job, quite tired, nervous from my new assignment and little in pain, but that does not excuse me. :-)) Good that you have plans for making those links right at a later time. ;-) [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 20:57, 17 рашәарамза 2026 (UTC) :::::::::Thanks for sharing Lucas. I hear you, I keep my sanity one day at a time 😅 :::::::::Come to think of it, maybe we should remove all the dead links for now. We can always inject them later, once we decide to take on the work of bringing those links to life. That said, one thing worries me: the articles will look sterile with so few links. We'll see. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 22:53, 17 рашәарамза 2026 (UTC) == [[Ашаблон:Еидҳәалоу апроектқәа|Еидҳәалоу апроектқәа]] == Hello. This template is from Russian wikipedia; but it is used there to direct users to other on-topic wiki-projects like wiktionary, wikibooks, wikiquote. However, there is none of these with Abkhaz language and probably won't be in neither near future, nor in the more distant future. These Abkhaz language wiktionary, wikibooks, wikiquote existed in the past but were absolutely empty and the main admins on wikimedia decided to delete them completely. Could you remake this template in a way that it redirects the links to the Russian language version instead of non-existing Abkhaz? Or should I once I have a time? [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 10:00, 15 рашәарамза 2026 (UTC) :Hello Lucas, I was assuming the other projects will be revived in Abkhazian, but if this seems far fetched and it doesn't make sense to include this template in articles, then I'll just start omitting it out, this is the cheapest solution. We could just keep it as is for now, but not include in articles until further notice. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 11:02, 15 рашәарамза 2026 (UTC) ::Ok, ommiting the template is a good option too. ::In my opinion, to have these sister project in Abkhaz meaningfully would require hundreds of additional people participating. And now, it is just me, you and other two friends of yours, and some rare occurences who show up from time to time. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 11:13, 15 рашәарамза 2026 (UTC) bfhz0yjxmn00j9upjr7mlf15m4e0kea 168138 168137 2026-06-17T23:33:43Z Fraxinus.cs 8381 /* Ашаблонқәа */ Аҭак 168138 wikitext text/x-wiki {{Асалам}}— [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 06:12, 5 жәабранмза 2026 (UTC) == Шаблоны и модули == Здравствуйте. Спасибо за создание и использование шаблонов и модулей. Отличная работа! Было бы лучше создать документацию для обоих. Нажмите на /doc и создайте что-нибудь. Вы также можете вдохновиться русской Википедией. Не забудьте про категории в самом низу. С уважением, [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 18:05, 20 мшаԥымза 2026 (UTC) :Спасибо! Работы впереди ещё много. У нас небольшая команда, которая пока только растёт, поэтому сейчас главный приоритет — сделать статьи полноценными и наладить работу нужных шаблонов. Что касается фоновой документации, например в разделе /doc, — до неё доберёмся со временем. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 18:22, 20 мшаԥымза 2026 (UTC) == Наполеон == Иудысныҳәалоит! Wow, what a splendid job! Иҭабуп даараӡа. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 21:17, 31 лаҵарамза 2026 (UTC) :Иҭабуп Лукас, Гәыԥлатәи усуп. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 21:19, 31 лаҵарамза 2026 (UTC) == Абиологиатә классификациа == Hi. Could you, please, update [[Ашаблон:Абиологиатә классификациа|this template]] according to [http://apsnyteka.org/file/Kvitsiniya_Biologiya_2012_abkh.pdf this book]? This template really should be entirely in Abkhaz language. Good job so far! You can also see [[Ашаблон:Taxobox|this template]] I did some years ago. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 16:42, 5 рашәарамза 2026 (UTC) :Hi, thanks. Yeah I have it on my to-do list. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:10, 5 рашәарамза 2026 (UTC) == Sandboxes == Hello, Nart. I would like to delete the sandboxes you and others from your party made for your translations. Only the completed ones like Napoleon. Basically they are now duplicate texts and they leave some residues behind which cause problems I encountered as an admin. May I? [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 16:58, 9 рашәарамза 2026 (UTC) :Hello Lucas, :Of course, If I knew how to get rid of them, I would have! :You can delete all of them except: [[Алахәыла:Nart17/Адгьыл]] [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:36, 9 рашәарамза 2026 (UTC) ::Superb! You can't delete them yourself, but you can mark them for me by adding the template <nowiki>{{delete}} to the beginning of the page.</nowiki> [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:53, 9 рашәарамза 2026 (UTC) :::{{y}} Done. I left only theese: [[Алахәыла:Nart17/Адгьыл]]; [[Алахәыла:Nart17/Аҟазара]]; and [[Алахәыла:Nart17/Аслан-беи (clean-test)]]. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 18:01, 9 рашәарамза 2026 (UTC) :::Okay, thanks for letting me know! [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 20:19, 9 рашәарамза 2026 (UTC) == Ашаблон:Планета == Please, do not create Infobox (акарточка) templates like that, copying everything from ru wiki. The basis for such a template is: [[Ашаблон:Акарточка]], which is quite a lot different than their counterparts on other wikipedias. Instead, use f.e. this as the source inspiration: [[Ашаблон:Акарточка Аҳәынҭқарра]]. Thank you. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:04, 10 рашәарамза 2026 (UTC) :OKay [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:08, 10 рашәарамза 2026 (UTC) ::Good. I deleted the teplate. Now, just create a new template in this form: Ашаблон:Акарточка апланета . And the basic infrastructure is within the Акарточка Аҳәынҭқарра. Now, you only need to adapt it for planets, according to what is in the russian version, but this time you will use the abkhaz wikipedia codes from the start. ;-) [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:15, 10 рашәарамза 2026 (UTC) :::I gotch ya :) [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:20, 10 рашәарамза 2026 (UTC) ::::I see you are very eager to do the real job here, as well as being very active. Maybe you might want to become the next admin. My current tenure ends on August 15. This would enable you much more freedom to do your job. Would you like to become one? [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:32, 10 рашәарамза 2026 (UTC) :::::Yes, indeed that would give my team more freedom. Is there any steps I should follow? [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 17:55, 10 рашәарамза 2026 (UTC) ::::::For now, just work.... and "LEARN". Ask if something is not clear to you. ::::::And also help me with some small things. Like, from time to time, you may visit [[Цастәи:АрҽеираҾыцқәа|Арҽеира Ҿыцқәа]]. There you can see all the changes made by you and by the other by users. However, some of them are vandals, spammers and some people with destructive intents. If you see anything like that, just notify me. Patroling is a very important admin's job and you would need to get these habits before you become one. If anybody do the mess, you may help me with reverting their edits in the section "аҭоурых" in said page just by clicking few buttons there. If they spam new pages with nonsense and obvious spam, just add that delete template if I am not fast enough. ;-) That way you'll get some experience which is necessary. ::::::Also, you may want to get to know professor Tamila Arshba. She's a teacher at the Sukhum State University. One or two years ago she had led another group of dedicated wikipedians and she provided me a lot of help with my categorization project. But sadly, they haven't been contributing anymore as the entire group had been forced to focus on their own personal and financial issues... But I am sure she would provide you a different kind of insight I can't, she definitely is hard-working woman. Should you go and visit her, let me know, I will notify her so she would expect your visit. If you make such a friendship, perhaps you may succeed where I have no chance... to coax students to start their own work on Abkhaz Wikipedia. I can't do that myself. I was in Abkhazia just once, 9 years ago for 5 days. Now it is very difficult to enter your country. Very difficult to get to Russia, to get to Abkhazia from Georgia is utterly outta question. The communications are down, planes haven't flown to Russia from the Czech republic for years. Furthermore, I would need to keep such a trip a secret due to widespread antirussian propaganda and politics in my country and a national/international antirussian mania. And there are other risks... mainly security. Just like recently in Tuapse, those Ukrainian drone attacks on rafineries. Moreover, the Russians could view me as a sort of a spy and not let me cross the borders at all, or worse. :-( ::::::Maybe, later I will introduce you to a previous admin, Surprizi. He lives in Қарҭ and visited Аԥсны in the past as well, but he can't now (they probably wouldn't let him in, and also he has not enough money for such a trip right now). But he speaks quite well your language and has lots of experience too. ::::::Anyway, I hope you will grow up to be more than a decent admin soon. In the summer I will tell you what to do. There is a procedure for that you must follow. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 18:59, 10 рашәарамза 2026 (UTC) :::::::I appreciate your message, Lucas — it felt warm and heartfelt. :::::::Regarding the first part, I'll definitely need your guidance, and I'll help you as much as I can. I noticed the spamming in the edit history of some articles. I'm thinking of putting together a dedicated team for the Abkhazian Wikipedia and using admin privileges to fully protect certain articles — like Napoleon — the way the Russian Wikipedia does. That's one way to fight vandalism. :::::::I know Tamila; we worked together for years at one point. I was actually supposed to be on the project you mentioned, but I decided to leave because of some disagreements with her. I like and respect her, and I think she likes me too — we just couldn't work things out. I could try to bring her back into this project, though I doubt she'd agree. :::::::I'm actually Circassian, not Abkhazian. I lived in Abkhazia for several years and only recently returned to Jordan. My family is from the 1864 post-war diaspora, so I also understand the tensions along the borders — not a pleasant experience. :::::::If Surprizi can find me someone willing to volunteer to translate a small dataset into Mingrelian for Google, that would be great — there might then be a real chance of adding it to Google Translate. Either way, I'm happy with friendship :) [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 21:46, 10 рашәарамза 2026 (UTC) == Ашаблонқәа == Hello. Please, when creating new templates, you must leave behind a documentation. Simply by adding <nowiki><noinclude>{{doc}}</noinclude></nowiki> to the bottom of the template code. And of course, proceed with creating such a documentation for that template. It now seems like you started to omit "<nowiki>{{doc}}</nowiki>" and to leave the empty linking <nowiki><noinclude></noinclude></nowiki> behind. Such little overlooks might end up biting you later. I know that from my own experience. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 13:13, 11 рашәарамза 2026 (UTC) :Okay, duly noted. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 16:15, 11 рашәарамза 2026 (UTC) ::Good. Now, let's look into 3 things: ::1) [[Ашаблон:ВС]]. This template is already there, called [[Ашаблон:Авторитет змоу адыррақәа]]. ВС using the external links module seems to me like an obsolete solution. Earlier, I adapted "authority control" from cs and en wikipedia to the Abkhaz and it functions quite well ever since, needing only some updates in a relevant module from time to time. But ВС has something Авторитет змоу адыррақәа does not. Shall we try to merge these to into one? ::2) Abkhaz words mostly begin with А-. It makes life difficult when searching through categories. As a solution, we have the template <nowiki>{{DEFAULTSORT:}}</nowiki>. For example, you will want the page [[Афольклор]] to be sorted not according to А, but according to Ф. To make it so, you need to add <nowiki>{{DEFAULTSORT:фольклор}}</nowiki> to the bottom of the page. It can be placed anywhere, but the preference is placing defaultsort above the categories links. But be aware, that most words starting with Аи- (like Аиҭаира, Аибашьра, Аимадара etc...) must be sorted according to А. The only exceptions to this rule are the loanwords like аинформациа which should be sorted according to И; and words in which you do not omit А if you add some grammar forms like mine, your, our etc., for example Аруаа -> Ҳаруаа. The sorting must remain according to А and you do not need Defaultsort in these cases. ::3) Categories. As a rule, every page on wikipedia must be sorted in at least one category: <nowiki>[[Акатегориа:]]</nowiki>. If such a category does not exist yet, you must create it. This is where the sorting from point 2 applies. There are lots of kinds of categories, as you may have noticed in your pages when I added them. I usually make them according to the english wikipedia, but also sometimes according to the russian. But I prefer the english as it is more refined and comlete. You just add them by quick peek to those foreign wikipedias, clicking on these categories there and to see, whether such a category already exists there on Abkhaz wikipedia. Most of categories here have been made by me and as I am not a fluent user of the language, I know there may be mistakes, either grammatical or poor wording. Let me know if you find something odd/wrong. ;-) [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 14:13, 13 рашәарамза 2026 (UTC) :::I will study these points, and get back to you. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 12:26, 14 рашәарамза 2026 (UTC) :::Hi Lucas, Let me know what you think, if all good, I will move with implementation. :::Three forward-only workstreams: :::'''1 · Authority control — merge into the ВС engine''' :::Two parallel systems exist: our deployed {{Авторитет змоу адыррақәа}} (133 properties, Abkhaz-localized, in 500 articles) and the idle {{ВС}} (External-links engine, ~895 properties, 0 articles). :::- Keep our template name, swap its engine to invoke:External links → all 500 articles switch automatically, zero article edits. :::- Measured caveat: ВС is not a superset — it covers only 57 of our 133 properties. The other 76 must be ported into Амодуль:External links/data first, or those articles silently lose those identifiers. :::- Steps: build the named 76-property list → port them with Abkhaz labels → rewire template (keep Abkhaz box title) → check-render a sample of the 500 →  alias ВС → localize ВС's Russian labels incrementally. :::'''2 · DEFAULTSORT — root-form sorting from the dictionary, each new page gets DEFAULTSORT:<root>.''' :::'''3 · Every article properly categorized modeled on the English Wikipedia (Russian as backup) anything that looks grammatically off in existing categories gets flagged.''' [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 14:27, 15 рашәарамза 2026 (UTC) ::::Hello, Daniel. ::::1) Merging them might be tricky. As far as I remember, the External link module and its template never worked properly on ab wiki and I had to replace it with Авторитет змоу адыррақәа. External link module caused huuuuge leaks which caused failures in displaying of some bigger pages. I tested the ВС template on some pages without saving them and it still seems buggy right now. ::::2) I already thought of something like that but I dropped such an idea. There would be too many exceptions and dealing with them would be more time consuming than writing the <nowiki>{{DEFAULTSORT:something_without_А}}</nowiki> manually. ::::3) You can do that by creating a message on the discusion page of such category. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 22:20, 15 рашәарамза 2026 (UTC) :::::Regarding all the above points, thankfully we have AI agents who help in the heavy lifting, I just have to inject those tasks in the pipeline, so far with some fine tuning the AI is capable of getting things done, so we'll just have to wait and see. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 12:27, 16 рашәарамза 2026 (UTC) ::::::That explains one of my concerns. ::::::Look again on the pages you and your friends made. What that AI bot did (or whatever tool you use). There are lots of red-marked links to the pages yet to be made; click on those links and see what the language of the titles is for yourself. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 22:59, 16 рашәарамза 2026 (UTC) :::::::Yes, I'm aware of that. The red links are intentional — they mark pages that may be created in the future. The titles haven't been decided yet in Abkhazian, so we have a few options. We could decide on titles now for pages that may or may not ever be created, which is impractical and costly. We could remove the red links entirely, but then we'd lose the parallel links to the Russian articles. Or we could keep them to encourage the creation of those future pages, choosing each title at the time the page is actually made. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 19:20, 17 рашәарамза 2026 (UTC) :::::::I'd really appreciate it if we could keep the tone a bit more positive going forward — I think it'll help us get to a better result together. When the vibe feels off, it gets hard to make any real progress. Thanks so much! 😊 [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 20:37, 17 рашәарамза 2026 (UTC) ::::::::True. I apologize for being too sharp the last time. I wrote it upon my return from my job, quite tired, nervous from my new assignment and little in pain, but that does not excuse me. :-)) Good that you have plans for making those links right at a later time. ;-) [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 20:57, 17 рашәарамза 2026 (UTC) :::::::::Thanks for sharing Lucas. I hear you, I keep my sanity one day at a time 😅 :::::::::Come to think of it, maybe we should remove all the dead links for now. We can always inject them later, once we decide to take on the work of bringing those links to life. That said, one thing worries me: the articles will look sterile with so few links. We'll see. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 22:53, 17 рашәарамза 2026 (UTC) ::::::::::I think we can wait a bit until you come to a solution with the translation of those titles. The same idea as you have now was made by somebody else who was obstinately refusing to have the links red, non-existing. After he created a new page, he then proceeded with making such links in all the other pages anew. In my opinion, what he did was a waste of time, and also he did not understand the essence of Wikipedia. If someone sees a red link to a non-existing page, it may prompt him/her to write said page. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 23:33, 17 рашәарамза 2026 (UTC) == [[Ашаблон:Еидҳәалоу апроектқәа|Еидҳәалоу апроектқәа]] == Hello. This template is from Russian wikipedia; but it is used there to direct users to other on-topic wiki-projects like wiktionary, wikibooks, wikiquote. However, there is none of these with Abkhaz language and probably won't be in neither near future, nor in the more distant future. These Abkhaz language wiktionary, wikibooks, wikiquote existed in the past but were absolutely empty and the main admins on wikimedia decided to delete them completely. Could you remake this template in a way that it redirects the links to the Russian language version instead of non-existing Abkhaz? Or should I once I have a time? [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 10:00, 15 рашәарамза 2026 (UTC) :Hello Lucas, I was assuming the other projects will be revived in Abkhazian, but if this seems far fetched and it doesn't make sense to include this template in articles, then I'll just start omitting it out, this is the cheapest solution. We could just keep it as is for now, but not include in articles until further notice. [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 11:02, 15 рашәарамза 2026 (UTC) ::Ok, ommiting the template is a good option too. ::In my opinion, to have these sister project in Abkhaz meaningfully would require hundreds of additional people participating. And now, it is just me, you and other two friends of yours, and some rare occurences who show up from time to time. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 11:13, 15 рашәарамза 2026 (UTC) a6uvswsf2ajlloronnscmzxx6c99a8c Акатегориа:Ицәырҵит 1611 шықәсазы Швециа 14 51336 168112 162020 2026-06-17T21:32:19Z Fraxinus.cs 8381 168112 wikitext text/x-wiki {{EstcatCountry||{{Country2continent|{{Title country}}}}}} 03gzmpdxmwfen7ogjjbwtv5p98yebll Акатегориа:Ицәырҵит 1932 шықәсазы Саудтәи Арабсҭан 14 52450 168113 164817 2026-06-17T21:32:38Z Fraxinus.cs 8381 168113 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title number}} establishments in Saudi Arabia}} {{EstcatCountry||{{Country2continent|{{Title country}}}}}} e2jplgrxt4k1x9e6x9tnpzm6qn6rtws Аматематика 0 53880 168096 168040 2026-06-17T15:35:20Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 168096 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Аматематика|Аматематика (аҵакы)}} {{Комплексная наука}} [[Файл:Euclid.jpg|right|thumb|280px|<center>[[Евклид|Евклид]]. [[Рафаэль Санти|Рафаель]] и- "[[Афинская школа|Афинатәи ашкол]]" аҟәырҷаха</center>]] '''Аматематика''' (ажәытә бырз.: μᾰθημᾰτικά < μάθημα “аҵара; аҭҵаарадырра”) — [[Точные науки|ииашоу]] [[Формальные науки|формалтә ҭҵаарадырра]]оуп<ref>{{Cite web|url=http://www.classes.ru/all-greek/dictionary-greek-russian-old-term-39609.htm|title=μαθηματικα, μαθηματικα перевод|publisher=www.classes.ru|access-date=2017-09-20|archive-date=2018-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809211846/http://www.classes.ru/all-greek/dictionary-greek-russian-old-term-39609.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=mathematics {{!}} Definition, History, & Importance {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/science/mathematics|website=www.britannica.com|access-date=2022-01-13|lang=en|archive-date=2018-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180103013933/https://www.britannica.com/topic/mathematics|url-status=live}}</ref><ref>{{БРЭ |статья=Математика |ссылка=https://old.bigenc.ru/mathematics/text/2192138|архив=https://web.archive.org/web/20230103215648/https://bigenc.ru/mathematics/text/2192138|архив дата=2023-01-03}}</ref>, аханатә [[Арифметика|ахыԥхьаӡаратә еизыҟазаашьақәа]]еи (аԥхьаӡацқәа) [[Геометрия|аҭыԥтә формақәа]]еи (агеометриатә фигурақәа) ҭызҵаауа. Еиҳа иҿыцу аилкаараҿы, ари [[Математический объект|аобиектқәа]] рыбжьара аизыҟазаашьақәа ирызку ҭҵаарадырроуп, зыӡбахә ала акгьы дырым, ҷыдарақәак рыда – [[Аксиома|аксиомақәа]] раҳасабала еиуеиԥшым аматематикатә [[теории|теориа]] шьаҭас иамоу<ref name="burbakiDef"/>. Аматематика ҭоурыхла ишьақәгылеит аԥхьаӡаратә операциақәа— аобиектқәа рформақәа ршәареи рыхцәажәареи шьаҭас ишьҭыхны<ref>{{Cite news|title=mathematics {{!}} Definition & History|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/369194/mathematics|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2017-09-20|lang=en|archive-date=2008-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20080703212210/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/369194/mathematics}}</ref>. [[Математические объекты|Аматематикатә обиектқәа]] ҟалоит ииашоу ма даҽа математикатә обиектқәак рҟазшьақәа [[Идеализация|армариара]]ла, насгьы урҭ ацәаҩақәа [[Формальный язык|формалтә бызшәа]]ла рҭаҩра абзоурала. Аматематика [[Естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] рахь иаҵанакӡом, аха урҭ рҿы инарҭбааны ахархәара амоуп рҵакы ииашаны аарԥшра азы еиԥш, алҵшәа ҿыцқәа раиуразгьы. Уи егьырҭ аҭҵаарадыррақәа (азеиԥш) абызшәатә хархәагақәа рызҭо [[фундаментальная наука|шьаҭанкылатәи ҭҵаарадырра]]оуп; убриалагьы, урҭ рыструктуратә еиҿцаара аанарԥшуеит, аԥсабара азеиԥш закәанқәа рыԥшаарагьы иацхраауеит<ref>{{cite web |url = http://ou.tsu.ru/hischool/filmatem/42.htm |title = Глава 2. Математика как язык науки |publisher = Сибирский открытый университет |access-date = 2010-10-05 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20120124064125/http://ou.tsu.ru/hischool/filmatem/42.htm |archive-date = 2012-01-24 }}</ref>. == Адырра хадақәа == Иҭҵаахо аобиектқәа иреиӷьӡоу рҟазшьақәа ма [[аксиома|аксиомақәа]] раҳасабала ишьақәгылоит, мамзаргьы урҭ ирышьашәало ​​аматематикатә обиектқәа рыӡбахә аҿы иарбоуп<ref>{{книга|автор=Панов В. Ф. |заглавие=Математика древняя и юная |издание=Изд. 2-е, исправленное |место=М. |издательство=[[МГТУ им. Баумана]] |год=2006 |страниц=648 |страницы=581—582 |isbn=5-7038-2890-2 }}</ref>. Анаҩс, алогикатә лкаа аԥҟара џьбарақәа инарықәыршәаны, арҭ аҷыдаҟазшьақәа рҟынтәи иҵабыргу егьырҭ аҷыдаҟазшьақәа ([[теоремы|атеоремақәа]]) шьақәгылоит. Ари [[теория|атеориа]] зеиԥшла иҭҵаахо аобиект [[Математическая модель|аматематикатә модель]] шьақәнаргылоит. Абасала, аханатә аҭыԥтәи ахыԥхьаӡаратәи еизыҟазаашьақәа ҵаҵӷәыс иҟаҵаны, аматематика еиҳа уаҩы ихаҿы иааиго аизыҟазаашьақәа аиуеит, урҭ рыҭҵаарагьы ҳаамҭазтәи аматематика маҭәарс иамоуп. Традициала, аматематика еиҟәшоуп атеориатә — аматематикаҩнуҵҟатәи аилазаашьақәа иҵауланы анализ рзызуеи, насгьы [[прикладная математика|ахархәаратә]] —змодельқәа егьырҭ аҭҵаарақәеи анџьныртә маҭәарқәеи ирымаздои рыла, урҭ рҟынтәи акы-ҩба аматематика аҳәааҿы аҭыԥ ааныркылоит. Аиашазы, [[формальная логика|аформалтә логика]] [[философия|афилософиатә ҭҵаарадыррақәа]] рыхәҭак аҳасабалагьы, аматематикатә ҭҵаарадыррақәа рыхәҭак аҳасабалагьы уахәаԥшыр ауеит; [[механика|амеханика]] — [[физика|афизика]]гьы аматематикагьы; [[информатика|аинформатика]], акомпьютертә технологиақәа, [[алгоритм|алгоритмика]] [[Инженерное дело|анџьнырра]]хь еиԥш, аматематикатә ҭҵаарадыррақәа рахьгьы иаҵанакуеит, уб . иҵ. == Аетимологиа == Ажәа «аматематика» ажәытә бырз. бызшәа аҟынтәи μάθημα, иаанагоит «аҵара, адырра, аҭҵаарадырра», ажә. бырз. μαθηματικός, аханатә «игәнызкыло, еихьӡоу» аҵакы аман, ԥыҭрак ашьҭахь — «аҵара иаҵанакуа», анаҩс «аматематика иаҵанакуа» ҳәа иҟалеит<ref>{{Cite web|url=http://slovarus.info/grk.php|title=Большой древнегреческий словарь (αω)|publisher=slovarus.info|access-date=2017-09-20|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMogIDHB?url=http://slovarus.info/grk.php|archive-date=2013-02-12|url-status=dead}}</ref>. Ажәа аҟнытә, [[Алаҭын бызшәа|лаҭын бызшәа]]ла, ''ars mathematica'' иаанагоит "аматематика аҟазара" ({{polytonic|μαθηματικὴ τέχνη}}). Ажәытә бырзен бызшәа атермин μᾰθημᾰτικά ажәа «аматематика» иахьатәи аҵакала [[Аристотель|Аристотель]] иусумҭақәа рҿы иҟоуп (ҳера ҟалаанӡа 4-тәи ашәыш.). [[Фасмер, Макс|Фасмер]] игәаанагарала, ари ажәа аурыс бызшәахьма аполиак бызшәа matematyka аҟынтәи иааит, мамзаргьы алаҭ. Mathematica аҟынтәи<ref>{{Cite web|url=http://www.classes.ru/all-russian/russian-dictionary-Vasmer-term-7485.htm|publisher=classes.ru|access-date=2017-09-20|title=Математика|archive-date=2017-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915065225/http://www.classes.ru/all-russian/russian-dictionary-Vasmer-term-7485.htm|url-status=live}}</ref>. Урысшәала иҟоу атекстқәа рҿы ажәа «математика», мамзаргьы ''маѳематика'' ҳԥылоит, иаҳҳәап, 17-тәи ашәышықәса инаркны - ҿырԥштәыс иаагозар, [[Спафарий, Николай Гаврилович|Николаи Спафариа]] иҩымҭаҿы «Книга избранной вкратце о девяти мусах и о седмих свободных художествах» (1672 ш)<ref>{{книга|ответственный=Гл. ред. [[Филин, Федот Петрович|Ф. П. Филин]]|заглавие=Словарь русского языка XI—XVII вв. Выпуск 9|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1982|страницы=41}}</ref>. == Ашьақәырӷәӷәагақәа == <!-- на этот заголовок есть ссылка из текста статьи --> [[Аристотель|Аристотель]] аматематика «ахыԥхьаӡара иазку аҭҵаарадырра» ҳәа иаликаауан, уи аилкаара ԥыжәара аман 18-тәи ашәышықәсанӡа. Аматематика амаҭәар раԥхьаӡатәи ашьақәырӷәӷәагақәа руак [[Декарт, Рене|Декарт]] иҟеиҵеит<ref>''Декарт Р.'' Правила для руководства ума. М.-Л.: Соцэкгиз, 1936.</ref>: {{Ацитата алагара}} Аматематика аҳәаақәа рахь иаҵанакуеит еишьҭагылашьак ма еизшәарак ахьыҟоу аҭҵаарадыррақәа мацара, насгьы зынӡа аҵакы амаӡам урҭ ԥхьаӡацқәоума, фигурақәоума, еҵәақәоума, бжьқәоума, мамзаргьы даҽакума ари ашәагаа ахьыԥшаахо. Абасала, иҟазароуп зеиԥш ҭҵаарадыррак, аиҿкаареи ашәага-загеи ирыҵанакуа зегьы ҭзыршәшәаауа, иалкаау маҭәарк аҭҵаара аҽаламгалакәа, насгьы уи аҭҵаарадырра атәым ажәала ахьӡ аҭаны акәымкәа, ижәытәу, ахархәара иаланагалахьоу Азеиԥш матиматика ҳәа ахьӡ амазароуп. {{oq|la|…illa omnia tantum, in quibus ordo vel mensura examinatur, ad Mathesim referri, nec interesse utrum in numeris, vel figuris, vel astris, vel sonis, aliove quovis obiecto talis mensura quaerenda sit; ac proinde generalem quamdam esse debere scientiam, quae id omne explicet, quod circa ordinem et mensuram nulli speciali materiae addicta quaeri potest, eamdemque, non ascititio vocabulo, sed iam inveterato atque usu recepto, Mathesim universalim nominari<ref>{{книга|заглавие=René Descartes' Regulae ad directionem ingenii. Nach der Original-Ausgabe von 1701 herausgegeben von Artur Buchenau|место=[[Лейпциг|Leipzig]]|год=1907|ссылка=https://archive.org/details/regulaeaddirecti00desc/page/12|pages=13}}</ref>.}} {{Ацитата алгара}} Асовет аамҭазы, [[Большая советская энциклопедия|БСЕ]] аҟынтәи [[Колмогоров Андрей Николаевич|А. Н. Колмогоров]] иҟаиҵаз ашьақәырӷәӷәага ихаданы иԥхьаӡан<ref name="Kolm">{{Акьыԥхьра|книга|часть=Математика|часть ответственный=[[Колмогоров, Андрей Николаевич|А. Н. Колмогоров]]|заглавие=[[Большая Советская Энциклопедия]]|издание=2-е изд|год=1954|том=26 : Магнитка — Медуза|ответственный=гл. ред. [[Введенский, Борис Алексеевич|Б. А. Введенский]]|место=М.|издательство=Государственное научное издательство «Большая Советская Энциклопедия»|страницы=464—483|тираж=300000}}</ref>{{rp|464}}: {{Ацитата алагара}} Аматематика... иҵабыргу адунеи ахыԥхьаӡаратә шьақәгылашьақәеи аҭыԥтә формақәеи ирызку ҭҵаарадырроуп. {{Ацитата алгара}} [[Энгельс, Фридрих|Ф. Енгельс]] абасала ишьақәирӷәӷәоит<ref>«Чистая математика имеет своим объектом пространственные формы и количественные отношения действительного мира» в источнике: {{книга|автор=Маркс К., Энгельс Ф.|заглавие=Сочинения|часть=Анти-Дюринг|том=20|издание=2-е изд|год=1961|издательство=Государственное издательство политической литературы|место=М.|тираж=130000|страницы=37}}<br>Оригинал цитаты (нем.) — «Die reine Mathematik hat zum Gegenstand die Raumformen und Quantitätsverhältnisse der wirklichen Welt» — в источнике: {{книга|1=|автор=Friedrich Engels|заглавие=Herrn Eugen Dühring's Umwälzung der Wissenschaft|место=[[Лейпциг|Leipzig]]|год=1878|ссылка=http://digital.ub.uni-duesseldorf.de/ihd/content/pageview/2573294|pages=20|archive-date=2019-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20190516223944/http://digital.ub.uni-duesseldorf.de/ihd/content/pageview/2573294}}</ref>; аиашаз, Колмогоров анаҩс иҳаилиркаауеит ахархәара змоу атерминқәа зегьы еиҳа инарҭбааны, абстракттә ҵакыла еилкаалатәуп ҳәа<ref name="Kolm"/>{{rp|476,477}}. [[Николя Бурбаки|Бурбаки]] иҳәашьа<ref name="burbakiDef">''Бурбаки Н.'' Архитектура математики. Очерки по истории математики / Перевод И. Г. Башмаковой под ред. К. А. Рыбникова. М.: ИЛ, 1963. С. 32, 258.</ref>: {{Ацитата алагара}} Аматематика аҵакы... уажәы иаарԥшуп урҭ аазырԥшуа ҟазшьақәак ирҷыдахаз уаҳа џьаргьы зыӡбахә ыҟам аобиектқәа реизыҟазаашьақәа ирызку аҵарадырра аҳасабала, — аксиомақәа реиԥш атеориа ашьаҭаҿы ишьҭоу рхаҭа-ԥсаҭа... Аматематика абстракттә формақәа – аматематикатә структурақәа иреизгоуп. {{Ацитата алгара}} [[Герман Вейль|Герман Веиль]] аматематика амаҭәар зегьы еицырзеиԥшу шьақәырӷәӷәагак аҭара алшара рацәак угәы шьҭызхша ахәшьара изамҭеит: {{Ацитата алагара}} Аматематика ашьаҭа акреи уи аҵыхәтәанӡа изакәыҵәҟьои ирызку азҵаара иаартны иаанхоит. Ҳара иҳаздырӡом ари азҵаара аҵыхәтәанӡа аҭак аԥшаара алзыршо хырхарҭак, насгьы ҳазыԥшызар ҳалшоу иҳалымшоу ас еиԥш иҟоу «аҵыхәтәантәи» аҭак знымзар зны иҳауны аматематикцәа зегьы ирыдыркылап ҳәа. “Аматематизациа” ауаҩы иҟазаратә ԥсҭазаара ацәырҵрақәа иреиуаны иаанхар алшоит, амузыка арҳәара, мамзаргьы алитературатә рҿиара реиԥш, илашаны, ихьыԥшымкәа, аха уи аҭоурыхтә ԥеиԥшқәа заатәи азԥхьагәаҭара иаднакылаӡом, ииашангьы изыҟалом<ref>''Герман Вейль'' // {{книга|автор=Клайн М.|заглавие=Математика. Утрата определённости|издательство=Мир|место=М.|год=1984|ссылка=http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu|страницы=16|архив=https://web.archive.org/web/20070212044129/http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu|архив дата=2007-02-12|url-status=dead|archive-date=2007-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20070212044129/http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu}} {{Cite web |url=http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu |title=Архивированная копия |access-date=2009-01-12 |archive-date=2007-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070212044129/http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu |url-status=dead }}</ref>. {{Ацитата алгара}} == Аматематика аҟәшақәа == {{main|Аматематика аҟәшақәа}} 1. Аматематика арҵагатә дисциплина'' аҳасабала [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациа]]ҿы еиҟәшоуп абжьаратәи ашкол аҿы ирҵо [[элементарная математика|алагарҭатә математике]]и, еиҿкаау адисциплинақәа рыла: * [[Арифметика]] * [[элементарная алгебра|алагарҭатә алгебра]] * [[евклидова геометрия|алагарҭатә геометриа]]: [[планиметрия|апланиметрие]]и [[стереометрия|астереометрие]]и * алагарҭатә функциақәа ртеориеи анализ аелементқәеи [[высшая математика|иреиҳау аматематике]]и, аҵараиурҭақәа рҿы аматематика иатәым азанааҭқәа рҟны ирҵо. Иреиҳау аматематика иаҵанакуа адисциплинақәа азанааҭ зеиԥшроу еиԥш рҽырыԥсахуеит. Аматематика азанааҭ ала аҵаратә программа шьақәгылоуп анаҩстәи арҵагатә дисциплинақәа рыла<ref>Государственный образовательный стандарт высшего профессионального образования. Специальность 01.01.00. «Математика». Квалификация — Математик. Москва, 2000 (Составлено под руководством [[Лупанов, Олег Борисович|О. Б. Лупанова]])</ref>: * [[Математический анализ|Аматематикатә анализ]] * [[Алгебра]] * [[Аналитическая геометрия|Аналитикатә геометриа]] * [[Линейная алгебра|Ацәаҳәатә алгебре]]и [[геометрия|агеометрие]]и * [[Дискретная математика|Адискреттә математика]] * [[Математическая логика|Аматематикатә логика]] * [[Дифференциальные уравнения|Адифференциалтә еиҟаратәрақәа]] * [[Дифференциальная геометрия|Адифференциалтә геометриа]] * [[Топология|Атопологиа]] * [[Функциональный анализ|Афункционалтә анализ]]и [[интегральные уравнения|аинтегралтә еиҟаратәрақәа]]еи * [[Теория функций комплексного переменного|Акомплекстә ҽеиҭак афункциақәа ртеориа]] * [[Уравнения в частных производных|Хаҭалатәи алыҵқәа реиҟаратәра]] (ари акурс аҭыԥан, афизикцәа [[математическая физика|аматематикатә физика]] аметодқәа ирзаԥхьоит) * [[Теория вероятностей|Иалшар ауқәо ртеориа]] * [[Математическая статистика|Аматематикатә статистика]] * [[Теория случайных процессов|Машәырлатәи апроцессқәа ртеориа]] * [[Вариационное исчисление|Аицааирақәа рыԥхьаӡаре]]и [[методы оптимизации|аоптимизациа аметодқәа]]еи * [[численные методы|Аԥхьаӡаратә методқәа]], даҽакала иуҳәозар, ахыԥхьаӡаратә методқәа * [[Теория чисел|Ахыԥхьаӡарақәа ртеориа]] 2. Урыстәылатәи Афедерациа аҵареи аҭҵаарадырреи Рминистрра ала аматематика ''аҵарауаа рзанааҭ'' аҳасабала ахырхарҭаақәа рыла еиҟәшоуп<ref>[https://web.archive.org/web/20111127142124/http://vak.ed.gov.ru/common/img/uploaded/files/vak/norm_doc/2010/Prilozhenie_k_prikazu_N59_ot_25.02.2009.doc Номенклатура специальностей научных работников], утверждённая приказом Минобрнауки России от 25.02.2009 № 59</ref>: * [[Вещественный анализ|амаҭәартә]], [[комплексный анализ|акомплекстә]], [[функциональный анализ|афункционалтә анализ]] * [[Дифференциальные уравнения|Адифференциалтә еиҟаратәрақәа]], [[динамические системы|лассы еиҭашәо асистемақәа]]еи [[оптимальное управление|бжьаратәла амҩақәҵаре]]и * [[Математическая физика|Аматематикатә физика]] * [[Геометрия|Агеометрие]]и [[топология|атопологие]]и * [[Теория вероятностей|Иҟалаша атеорие]]и [[математическая статистика|аматематикатә статистике]]и * [[Математическая логика|Аматематикатә логика]], [[алгебра|алгебра]], [[теория чисел|ахыԥхьаӡарақәа ртеориа]] * [[Вычислительная математика|Аҳасабратә математика]] * [[Дискретная математика|Адискреттә математике]]и [[кибернетика|аматематикатә кибернетике]]и 3. «Аҭҵаарадырратә усумҭақәа асистема рыҭаразы» ахархәара аиуеит [[Универсальная десятичная классификация|иуниверсалтәу ажәабактәи аихшара]] аҟәша "Аматематика"<ref>{{Cite web |url=http://www.teacode.com/online/udc/51/51.html |title=УДК 51 Математика<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2009-09-07 |archive-date=2009-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090826035648/http://teacode.com/online/udc/51/51.html |url-status=live }}</ref>. 4. Америкатәи аматематикатә еилазаара аматематика аҟәшақәа реихшаразы ахатә ԥҟара аԥнаҵеит. Уи иахьӡуп. Ари аԥҟара лассы-лассы аҽарҿыцуеит. Уажәтәи аверсиа абри ауп. Аԥхьатәи аверсиа -. == Арбагатә дыргақәа == {{main|Аматематикатә дырга}} Аматематика даара еиуеиԥшым, насгьы даара иуадаҩу аструктурақәа аус рыднаулоит аҟнытә, уи арбагатә дыргақәа рсистемагьы кырӡа иуадаҩуп. Иахьатәи [[математическая формула|аформулақәа]] рҩыратә система шьақәгылеит европатәи алгебратә традициа ашьаҭала, иара убасгьы аматематика аҟәшақәа рнаҩс ицәырҵыз аҭахрақәа рышьаҭала - [[Математический анализ|аматематикатә анализ]], [[Математическая логика|аматематикатә логика]], [[Теория множеств|арацәақәа ртеориа]], уҳәа убас иҵегьы. Агеометриа шәышықәсала лабҿабатәи аҿырԥштәы ахы ианархәон. Ҳаамҭазтәи аматематикаҿы иара убас аларҵәара рымоуп иуадаҩу аграфикатә анҵамҭатә системақәа (иаҳҳәап, [[коммутативная диаграмма|акоммутативтә диаграммақәа]]), [[граф (математика)|аграфқәа]] шьаҭас измоу арбагатә дыргақәагьы лассы-лассы ахархәара роууеит. == Аҭоурых кьаҿ == {{main|Аматематика аҭоурых}} [[Файл:Cyr8.gif|справа|мини|[[Кирик Новгородец|Кирик Новгородец]]. «Ауаҩы ашықәсқәа рхыԥхьаӡара злеидырша амҩақәҵарақәа». Анапылаҩыра. Абӷьыц 345 (иаарҳәны). Иаҵанакуеит [[Кириллическая система счисления|ажәытә урыс хыԥхьаӡарақәа]] ]] [[Файл:Quipu MKL Bd. 13 1890 (128905524).jpg|thumb|[[Кипу|Кипу]], [[Инки|инкаа]] ахыԥхьаӡарақәа рҭаҩразы рхы иадырхәоз]] Академик [[Колмогоров, Андрей Николаевич|А. Н. Колмогоров]] аматематика аҭоурых азы абри аҩыза аструктура аԥшьигеит: # Аматематика аира апериод, уи цонаҵы имаҷымкәа афакттә материал еизган; # Ҳара ҳера ҟалаанӡа [[VI век до н. э.|6]]-[[V век до н. э.|5]]-тәи ашәышықәсақәа рзы иалагаз, [[XVI век|16-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭан ихыркәшахаз алагамҭатә математика апериод («[[XVII век|17-тәи ашәышықәса]] алагаанӡа аматематика зыҟны аус амаз аилкаарақәа рҭаҵәах, иахьатәи аамҭазгьы алагарҭатәи абжьаратәи ашколқәа рҟны изхысуа «имариоу аматематика» шьаҭас иамоуп»); # Аҽеиҭакқәа рматематика апериод, [[XVII век|17]]-[[XVIII век|18]]-тәи ашәышықәсақәа зҵазкуа, ««иреиҳау аматематика» аамҭа ҳәагьы ахьӡ аҟынтәи иазаҳҳәар ауеит»»; # Ҳаамҭазтәи аматематика апериод —[[XIX век|19]]-тәии [[XX век|20]]-тәии ашәышықәсақәа рзтәи аматематика, аматематикцәа “аматематикатә ҭҵаарақәа рзанааҭ арҭбаара апроцесс хдыррала иазнеит, зеиԥш знеишьала ахыԥхьаӡаратә еизыҟазаашьақәеи аҭыԥҭаӡаратә формақәеи систематикала рыҭҵаара адҵа рҿаԥхьа иқәдыргылар акәхеит». [[Файл:maya.svg|thumb|слева|Маиаа рхыԥхьаӡарақәа]] Ауаҩы иарбанзаалак ҩаӡара ҳаракык змоу [[Абстракция|абстракциақәа]] рхархәара даналага инаркны аматематика аҿиара иалагеит. Имариоу абстракциа — [[Число|аԥхьаӡацқәа]] роуп; ҩ-ҵәаки ҩ-патырқалки, аиԥшымзаарақәа шрымоугьы, еицырзеиԥшу акы шрымоу аилкаара, ҷыдала, урҭ рыҩбагьы уаҩык инапқәа рыҩбагьы ишырну ахаҿы аагара — ауаҩытәыҩса ихәыцразы еихьӡара нагоуп. Ажәытәуаа хазы игоу амаҭәарқәа рыԥхьаӡашьа ахьырҵаз адагьы, урҭ иара убасгьы рыхшыҩ азцеит бла иамбо ахыԥхьаӡарақәагьы реилкаашьа, иаҳҳәап: [[Аамҭа|аамҭа]], [[Амш|амшқәа]], [[Времена года|ашықәс аамҭақәа]], [[Ашықәс|ашықәсқәа]]. Имариоу аԥхьаӡара инаркны [[Арифметика|аритметика]] ԥсабарала аҿиара иалагеит: [[сложение|аицҵара]], [[вычитание|аигырхара]], [[умножение|ашьҭыхра]], [[Деление (математика)|ашара]]. Аматематика аҿиара [[письменность|аҩыре]]и ахыԥхьаӡарақәа рынҵашьа адырреи иабзоуроуп. Иҟалап ажәытәуаа аханатә анышә аҿы ацәаҳәақәа ҭыхны, мамзаргьы амҿы ианҵаны ахыԥхьаӡара аадырԥшуазҭгьы. Ажәытәтәи [[инки|инкцәа]], даҽа ҩышьатә системак рымаӡамкәа, ахыԥхаӡаратә рбагақәа гәаныла рхаҿы иааганы игәныркылон, [[кипу|кипу]] ҳәа хьӡыс измаз иуадаҩу ашаха еиқәҳәалақәа рсистема ахархәарала. Иҟан еиуеиԥшым [[Система счисления|аԥхьаӡаратә системақәа]] рацәаны. Раԥхьаӡа идыру аԥхьаӡацқәа рҭаҩрақәа рыԥшааит [[Папирус Ахмеса|Аҳмес ипапирус]] аҟны, Абжьаратәи [[Среднее царство (Древний Египет)|Аҳра]] [[Древний Египет|мысраа]] иаԥырҵаз. [[Индская цивилизация|Индтәи ацивилизациа]] иаԥнаҵеит ҳаамҭазтәи [[Десятичная система счисления|ажәабацтәи ахыԥхьаӡаратә система]], уи [[0 (число)|ноль]] аконцепциагьы аҵанакуан. Ҭоурыхла хадаразлоу математикатә дисциплинақәа цәырҵит амалырҳара ахырхарҭаҿы, адгьыл ашәараҿы, [[Астрономия|астрономиатә]] цәырҵрақәа разԥхьагәаҭараҿы, анаҩс, афизикатә дҵа ҿыцқәа рыӡбараҿы аҳасабрақәа рымҩаԥгаразы иҟалаз аҭахрақәа инарықәыршәаны. Абарҭ ахырхарҭақәа зегьы рыцыԥхьаӡа аматематика мҽхакыҭбаала аҿиараҿы аус ду нарыгӡоит, [[Математическая структура|аструктурақәеи]], [[Пространство (математика)|аҭыԥҭаӡарақәеи]] аиҭакрақәеи рыҭҵаараҿы ихымԥадатәуп. == Аматематика афилософиа == {{main|Аматематика афилософиа}} === Ахықәкқәеи аметодқәеи === Аматематика формалтә бызшәала иҭнаҵаауеит ахаҿы иаагоу, иидеалтәу аобиектқәеи урҭ дара-дара реиҿцаареи. Азеиԥш ҳәаақәа ирҭагӡаны, аматематикатә еилкаарақәеи атеоремақәеи ацәеижьтә дунеи аҟны изакәызаалакгьы акы иашьашәалалар ауп ҳәа хымԥадатәи ааԥҟара ыҟам . Аматематика ахархәаратә ҟәша ихадоу адҵа – изҵо аобиект иазыманшәалоу ​​[[Математическая модель|аматематикатә модель]] аԥҵара ауп. Аматематик-теоретик идҵа – уи ахықәкы анагӡаразы иахьынӡауала иманшәалоу ахархәагақәа реизгала аиқәыршәара ауп. Аматематика ҵакыс иамоуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит аматематикатә модельқәеи урҭ раԥҵаразы амыругақәеи рсистема. Аобиект [[Модель|амодель]] уи ацәаҩақәа зегьы хшыҩзышьҭра рынаҭаӡом, аҵара ахықәказы еиҳа ихымԥадатәу (иидеалу) мацара роуп изызхәыцуа. Иаҳҳәап, апырпыл афизикатә ҟазшьарбақәа анҭаҳҵаауа, уи аԥштәи агьамеи ҳхаршҭны ампыл еиԥш ҳазхәыцыр ҳалшоит (зынӡа ишыҟаҵәҟьоу акәымзаргьы). Апатырқалқәа ҩбеи хԥеи еицаҳҵар, шаҟа патырқал ҳаууа еилаҳкаарц ҳҭахызар — усҟан аҭеиҭыԥш азхәыцра ҳхаршҭны, амодел аҟазшьа — ахыԥхьаӡара заҵәык азныжьны ҳхаҿы иааҳгоит. Азеиԥш формала [[Абстракция|абстракциеи]] аобиектқәа рыбжьара аимадара ашьақәыргылареи —аматематикатә ҟазара ахырхарҭа хадақәа иреиуоуп. Иҟоуп абстракциа иацу даҽа хырхарҭакгьы —[[обобщение|азеиԥшеизгара]]. Иаҳҳәап, n-еизшәага змоу [[Пространство (математика)|аҭыԥ]] аҳәааҭаӡара аҟынӡа «аҳәааҭаӡара» аилкаара азеиԥшеизгара. "Аҳәааҭаӡара математикатә хыҭҳәаауп. Иазгәаҭатәуп, уи ахыҭҳәаа уамашәа иубартә иссируп, иуадаҩу ацәырҵрақәа математикала реилыргаразы алшара унаҭоит»<ref>Я. С. Бугров, С. М. Никольский. Элементы линейной алгебры и аналитической геометрии. М.: Наука, 1988. С. 44.</ref>. Аматиматикаҩнуҵҟатәи ацәеижьқәа рыҭҵаара, ԥҟарак аҳасабала, имҩаԥысуеит [[аксиоматический метод|аксиоматикатә метод]] ахархәарала: аханатә иҭырҵаауа аобиектқәа рзы шьаҭанкылатәи аилкаарақәеи [[аксиома|аксиомақәеи]] рсиа шьақәдыргылоит, анаҩс ,аксиомақәа рыҟнытә, [[Дедуктивная теория|алкаа аԥҟарақәа]] рыцхыраарала ҵакы змоу [[теорема|атеоремақәа]] роууеит, еицыланы аматематикатә модель шьақәзыргыло. === Аҵаҵӷәқәа === {{main|Аматематика ашьаҭақәа}} [[Основания математики|Аматематика аҵакыи ашьаҭақәеи]] рызҵаара [[платонизм|Платон]] ихаан аахыс алацәажәарақәа цон. [[XX век|20-тәи ашәышықәса]] инаркны, [[математическое доказательство|аматематикатә шьақәырӷәӷәара]] иашаҵәҟьа ҳәа иԥхьаӡоу иазкны еиқәшаҳаҭрак аҳасабала иԥхьаӡазар алшо зеиԥш гәаанагарак ҟалеит, аха аматематикаҿы аханатә ииашоуп ҳәа иԥхьаӡатәу аганахьала аилибакаареи аиқәшаҳаҭреи зыҟамлаӡеит. Абраантәи рҿаархеит аҳәоуеиқәымшәарақәагьы, [[аксиома|аксиоматике]]и аматематика аҟәшақәа реимадареи рызҵаарақәа рҟны еиԥш, ашьақәырӷәгӷәараан хархәара зҭатәу [[формальная логика|алогикатә системақәа]] ралхра азҵаараҿгьы. Агәҩара зҵоу адагьы, ари азҵаара аганахьала анаҩстәи азнеишьақәагьы алкаауп. ==== Арацәа-теориатә знеишьа ==== {{main|Арацәақәа ртеориа}} Аматиматикатә обиектқәа зегьы арацәақәа ртеориа аҳәаақәа ирҭагӡаны рыхәаԥшра иазкуп, еиҳа лассы-лассы [[Аксиоматика теории множеств|Цермелои — Френкели раксиоматика]] иацны (иҟоуп уи еиԥшу аксиомақәа рацәаны) Ари азнеишьа 20-тәи ашәышықәса азбжа инаркны еиҳа аԥыжәара аман ҳәа иԥхьаӡан, аха ишыҟаҵәҟьоу ала, аматематикатә усумҭақәа реиҳарак ргәаанагарақәа арацәақәа ртеориа абызшәахьы аиҭагара хыдҵас ирымаӡам, аха аматематика аҟәшақәак рҟны ишьақәыргылоу аилкаарақәеи аҵабыргқәеи рыла аус руеит. Абасала, аизгақәа ртеориаҿы еиқәымшәарак ԥшаахаӡаргьы, уи алҵшәақәа реиҳарак рхәыдатәра аанагаӡом. ==== Алогицизм ==== {{main|Алогицизм}} Ари азнеишьаҿы [[теория типов|аматематикатә обиектқәа реихшанҵа]] џьбара хадара ауеит. Апарадоксқәа жәпакы, арацәақәа ртеориаҿы иҷыдоу амаанақәа рхархәара мацарала узыцәцо, зынӡагьы ҟалашьа рымамкәа иаақәгылоит. ==== Аформализм ==== {{main|Аформализм (аматематика)}} Ари азнеишьа [[классическая логика|аклассикатә логика]] шьаҭас иҟаҵаны аформалтә системақәа рыҭҵаара иазкуп. ==== Агәынхәҵысҭара ==== {{main|Аинтуиционизм}} Аинтуиционизм агәынхәҵысҭара) аматематика ашьаҭаҿы иамоуп [[интуиционистское исчисление высказываний|аинтуиционисттә логика]], ашьақәырӷәӷәаратә хархәагақәа рыла еиҳа аԥкрақәа змоу (аха, ишыԥхьаӡоу ала, еиҳа игәрагоу ). Аинтуиционизм [[доказательство от противного|аиҿагылара аганахьала ашьақәырӷәӷәара]] мап ацәнакуеит, иӡбашьаԥшааратәым ашьақәырӷәӷәарақәа рацәаны ҟалашьа рымамкәа иҟалоит, арацәақәа ртеориа апроблемақәа рацәаны — ҵакыдахоит (аформализациа зымуа). ==== Аконструктивтә математика ==== <!-- на этот заголовок есть ссылка из текста статьи. Но зачем? --> {{main|Аконструктивтә математика}} Аконструктивтә математика – аинтуиционизм иазааигәоу, аконструктивтә ргыларақәа ҭызҵаауа аматематика иахырхарҭоуп. Аргылара аизшәара инақәыршәаны, “‘аҟазаара — аргылазаара аҵанакуеит.” Аконструктивра аизшәара еиҳа иӷәӷәоу дҵоуп, ажәаҳәаҿамԥара аизшәара аасҭа<ref>Н. И. Кондаков. Логический словарь-справочник. М.: Наука, 1975. С. 259.</ref><ref>{{Книга|автор=Г. И. Рузавин|заглавие=О природе математического знания|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=|год=1968|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>. == Ихадоу атемақәа == === Аԥхьаӡац (ахыԥхьаӡара) === {{main|Ахыԥхьаӡара}} Ахыԥхьаӡара абстракциа хшыҩзышьҭра азҭо атема хада [[алгебра|алгебра]] ауп. Аилкаара “аԥхьаӡац” аханатә [[Арифметика|арифметикатә]] дунеихәаԥшрақәа рҟынтәи иааит, насгьы [[натуральные числа|аԥсабаратә ԥхьаӡацқәа]] ирыҵанакуан. Анаҩс, алгебра ацхыраарала, уи [[целые числа|хәыҷы-хәыҷла еизаку]], [[рациональные числа|ирационалтәу]], [[действительные числа|ииашаҵәҟьоу]], [[комплексные числа|еизаку]] уҳәа егьырҭ аԥхьаӡацқәа рҟынгьы хархәара аиуит. {| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="70%" | colspan="2" | {| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="100%" | colspan="2" | {| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="100%" | colspan="2" | {| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="100%" | colspan="2" | {| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="100%" | width="50%" | <math>1,\;2,\;\ldots</math> || width="50%" | [[Иԥсабаратәу ахыԥхьаӡара|Иԥсабаратәу ахыԥхьаӡарақәа]] |} |- | width="50%" | <math>0,\;1,\;-1,\;\ldots</math> || width="50%" | [[Целое число|Еилоу ахыԥхьаӡарақәа]] |} |- | width="50%" | <math>1,\;-1,\;\frac{1}{2},\;\frac{2}{3},\;0{,}12,\;\ldots</math> || width="50%" | [[Рациональное число|Арационалтә хыԥхьаӡарақәа]] |} |- | width="50%" | <math>1,\;-1,\;\frac{1}{2},\;0{,}12,\;\pi,\;\sqrt{2},\;\ldots</math> || width="50%" | [[Вещественное число|Ахыԥхьаӡараҵәҟьақәа]] |} |- | width="50%" | <math>-1,\;\frac{1}{2},\;0{,}12,\;\pi,\;3i+2,\;e^{i\pi/3},\;\ldots</math> || width="50%" | <math>1,\;i,\;j,\;k,\;\pi j-\frac{1}{2}k,\;\dots</math> |- | width="50%" | [[Комплексное число|Акомплекстә хыԥхьаӡарақәа]] || width="50%" | [[Кватернион|Акватернионқәа]] |} [[Число|Ахыԥхьаӡарақәа]] - [[Иԥсабаратәу ахыԥхьаӡара|Аԥсабаратә хыԥхьаӡарақәа]] – [[Целое число|Еибгоу ахыԥхьаӡарақәа]] - [[Рациональное число|Арационалтә хыԥхьаӡарақәа]] - [[Иррациональное число|Аиррационалтә хыԥхьаӡарақәа]] - [[Алгебраическое число|Алгебратә хыԥхьаӡарақәа]] - [[Трансцендентное число|Атрансценденттә хыԥхьаӡарақәа]] – [[Вещественное число|Алыҵтә хыԥхьаӡарақәа]] - [[Комплексное число|Акомплекстә хыԥхьаӡарақәа]] - [[гиперкомплексное число|Агиперкомплекстә хыԥхьаӡарақәа]] - [[Кватернион|Акватернионқәа]] - [[Октонион|Аоктонионқәа]] - [[Седенион|Аседенионқәа]] - [[Гиперреальное число|Агиперреалтә хыԥхьаӡарақәа]] - [[Сюрреальные числа|Асурреалтә хыԥхьаӡарақәа]] – [[p-адическое число|Апериодикатә хыԥхьаӡарақәа]](?) — [[Математическая константа|Аматематикатә ҭышәынтәалақәа]] — [[Названия чисел|Аԥхьаӡацқәа рыхьӡқәа]] — [[Бесконечность|Нҵәаразқәым]] — [[База (математическая)|Ашьаҭақәа]] {{Числа|state=collapsed}} === Аиҭакрақәа === {{main|Аиҭакра (аматематика)}} [[Анализ (раздел математики)|Анализ]] аиҭакрақәеи аԥсахрақәеи рцәырҵра еизадоу хаҿрала иахәаԥшуеит. {| style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" | <math>36 \div 9 = 4</math> || [[Файл:Integral as region under curve.svg|96px]] || [[Файл:Vector field.svg|96px]] || <math>\int 1_S\,d\mu=\mu(S)</math> |- | [[Арифметика]] || [[Дифференциальное исчисление|Адифференциалтәи]] [[интегральное исчисление|аинтегралтәи ԥхьаӡара]] || [[Векторный анализ|Авектортә анализ]] || [[Математический анализ|Анализ]] |- | <math>\frac{d^2}{dx^2} y = \frac{d}{dx} y + c</math> || [[Файл:Limitcycle.svg|96px]] || [[Файл:LorenzAttractor.png|96px]] |- | [[Дифференциальное уравнение|Адифференциалтә еиҟаратәрақәа]] || [[Динамическая система|Адинамикатә системақәа]] || [[Теория хаоса|Ахаос атеориа]] |} [[Арифметика|Аритметика]] — [[Векторный анализ|Авектортә анализ]] — [[Математический анализ|Анализ]] — [[Теория меры|Ашәагаатә теориа]] — [[Дифференциальное уравнение|Адифференциалтә еиҟаратәрақәа]] — [[Динамическая система|Адинамикатә системақәа]] — [[Теория хаоса|Ахаос атеориа]] === Аиҿартәышьақәа === {{main|Аматематикатә еилазаашьа}} [[Теория множеств|Арацәақәа ртеориа]] — [[Линейная алгебра|Ацәаҳәатә алгебра]] — [[Общая алгебра|Азеиԥш алгебра]] (уи ахыԥхьаӡараҿы [[Теория групп|агәыԥтә теориа]], [[Универсальная алгебра|ахырхарҭазегьтәи алгебра]], [[Теория категорий|акатегориақәа ртеориа]]) — [[Алгебраическая геометрия|Алгебратә геометриа]] — [[Теория чисел|Аԥхьаӡацқәа ртеориа]] — [[Топология|Атопологиа]]. === Аҭыԥҭаӡаратә еизыҟазаашьақәа === [[геометрия|Агеометриа]] аҭыԥҭаӡаратә еизыҟазаашьақәа рышьаҭақәа ҭнаҵаауеит. [[Тригонометрия|Атригонометриа]] [[Тригонометрические функции|атригонометриатә функциақәа]] рҟазшьақәа ҭнаҵаауеит. [[Дифференциальная геометрия и топология|Адифференциалтә геометриа]] — [[Анализ (раздел математики)|аматематикатә анализ]] ахархәарала агеометриатә цәеижьқәа рыҭҵаара иазкуп. Адеформациақәа раан имеиҭашәо аҭыԥҭаӡарақәа рҟазшьақәеи аиԥымҟьара ацәырҵра ахаҭеи [[топология|атопологиа]] иҭнаҵаауеит. {| style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="15" | [[Файл:Pythagorean.svg|128px]] || [[Файл:Sinusvåg 400px.png|100px]] || [[Файл:Hyperbolic triangle.svg|128px]] || [[Файл:Torus.jpg|128px]] || [[Файл:Mandel zoom 07 satellite.jpg|128px]] || [[Файл:Measure illustration.png|80px]] |- | [[Геометрия|Агеометриа]] || [[Тригонометрия|Атригонометриа]] || [[Дифференциальная геометрия|Адифференциалтә геометриа]] || [[Топология|Атопологиа]] || [[Фрактал|Афракталқәа]] || [[Теория меры|Ашәагатә теориа]] |} [[Геометрия|Агеометриа]] — [[Тригонометрия|Атригонометриа]] — [[Алгебраическая геометрия|Алгебратә геометриа]] — [[Топология|Атопологиа]] — [[Дифференциальная геометрия|Адифференциалтә геометриа]] — [[Алгебраическая топология|Алгебратә топологиа]] — [[Линейная алгебра|Ацәаҳәатә алгебра]] — [[Фрактал|Афракталқәа]] — [[Теория меры|Ашәагатә теориа]]. === Адискреттә математика === {{main|Адискреттә математика}} Адискреттә математика иаҵанакуеит хазы игоу (адискреттә) аҵакқәа мацара (даҽакала иуҳәозар, маҷ-маҷ аҽыԥсахра злымшо ацәеижьқәа) зҵазкуа аобектқәа рыҭҵааратә хархәагақәа<ref>{{MathWorld |title=Discrete Mathematics |urlname=DiscreteMathematics|author=Renze, John; Weisstein, Eric W.}}</ref>. {| style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="15" | <math>\forall x (P(x) \Rightarrow P(x'))</math> || [[Файл:DFAexample.svg|128px]] || [[Файл:Caesar3.svg|128px]] || [[Файл:6n-graf.svg|128px]] |- | [[Математическая логика|Аматематикатә логика]] || [[Теория вычислимости|Аҳасабрахара атеориа]] || [[Криптография|Акриптографиа]] || [[Теория графов|Аграфқәа ртеориа]] |} [[Комбинаторика|Акомбинаторика]] — [[Теория множеств|Арацәақәа ртеориа]] — [[Решётка (теория множеств)|Аихацқәа ртеориа]] — [[Математическая логика|Аматематикатә логика]] — [[Теория вычислимости|Аҳасабрахара атеориа]] — [[Криптография|Акриптографиа]] — [[Теория функциональных систем (дискретная математика)|Афункционалтә системақәа ртеориа]] — [[Теория графов|Аграфқәа ртеориа]] — [[Теория алгоритмов|Алгоритмқәа ртеориа]] — [[Логическое исчисление|Алогикатә хыԥхьаӡаара]] — [[Информатика|Аинформатика]] == Аԥхьахәқәа == Аматематика ахырхарҭаҿы аихьӡарақәа рзы иранаршьо рахьынтә зегь реиҳа пату зқәу аԥхьахә, зны-зынла «Нобель ипремиа аматематикцәа рзы» ҳәа изышьҭоу, 1924 шықәсазы иаԥҵаз, ԥшьышықәса рахь знык {{Ахыԥхьаӡара|15000}} [[Канадский доллар|Канадатәи адолларқәа]] рыла аԥаратә ҳамҭа ацҵаны ирырҭо [[Филдсовская премия|Филдс ипремиа]] ауп. [[Международный конгресс математиков|Жәларбжьаратәи аматематикцәа Рконгресс]] аартра ацеремониаҿы изанашьахаз рыхьӡқәа рыларҳәоит аматематикаҿы аихьӡарақәа рзы апремиақәа ԥшьба: * Филдс ипремиа. * [[Премия Неванлинны|Неванлинна ипремиа]], 1982 шықәса инаркны. * [[Премия Гаусса|Гаусс ипремиа]], 2006 шықәса инаркны. * [[Премия Черна|Черна ипремиа]], 2010 шықәса инаркны. Уи адагьы, 2010 шықәса инаркны аконгресс ахыркәшараан аматематика аларҵәаразы [[премия Лилавати|Лилавати ихьӡ зху апремиа]] ранаршьоит. 2000 шықәсазы [[Математический институт Клэя|Клеи ихьӡ зху Аматематикатә Институт]] [[Задачи тысячелетия|аматематикатә дҵақәа быжьба рсиа]] рыланаҳәеит, доус зыӡбаразы аҳамҭа [[Америкатәи адоллар|долларла]] 1млн ақәу <ref>{{Cite web|url=http://mathworld.wolfram.com/MathematicsPrizes.html|title=Mathematics Prizes|website=Wolfram MathWorld|access-date=2019-07-07|archive-date=2019-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190602202333/http://mathworld.wolfram.com/MathematicsPrizes.html|url-status=live}}</ref>. == Адыррақәа реихшанҵа асистемақәа рҿы иҟоу ахыԥхьаӡарамаӡақәа == * [[Универсальная десятичная классификация|УДК]] 51 * [[Государственный рубрикатор научно-технической информации|Аҭҵаарадырра-техникатә жәабыжь аҳәынҭқарратә рубрикаҟаҵага]](ГРНТИ) (2001 шықәсанӡатәи аҭагылазаашьала): 27<ref>{{Cite web|url=http://www.gsnti-norms.ru/norms/common/doc.asp?0&/norms/grnti/gr27.htm|title=Электронная библиотека LibOk.Net - читать онлайн и скачать книги бесплатно|publisher=www.gsnti-norms.ru|access-date=2017-09-20|url-status=dead}}</ref> * [[Библиотечно-библиографическая классификация|ББК]] В1 мамзаргьы 22.1 * [[Математическая предметная классификация|Аматематикатә маҭәартә еихшеиҿартәара]] == Апрограмматә еиқәыршәара == Аматематикатә программтә еиқәыршәара ганрацәалатәиуп: * Аматематикатә текстқәа рылхреи анаҩс урҭ авиорстка рзыҟаҵареи ирызку апакетқәа ([[TeX|TeX]]) * Аматематикатә дҵақәа рыӡбара, ахыԥхьаӡаратә модельшьақәыргылара, агрифқәа рыргылара ирызку апакетқәа ([[GNU Octave|GNU Octave]], [[Maple|Maple]], [[Mathcad|Mathcad]], [[MATLAB|MATLAB]], [[Scilab|Scilab]]). * [[Электронные таблицы|Аелектронтә еиҵаҩрақәа]]. * Аматематикатә методқәа зхы иазырхәо хазы игоу апрограммақәа ма апрограмматә пакетқәа ([[калькулятор|аҳасабга]], архивеизгага, ашифрркра/ашифрҭыхра апротоколқәа, аҭеиԥш аилкааратә системақәа, аудио-видео хыԥхьаӡарамаӡаркра). {{Математическое ПО}} {{Системы компьютерной алгебры}} == Шәахә. иара уб. == * [[Международный конгресс математиков|Аматематикцәа жәларбжьаратәи рконгресс]] * [[Открытые математические проблемы|Иаарту аматематикатә проблемақәа]] * [[Философия математики|Аматематика афилософиа]] * [[(454) Матезида|(454) Матезида]] — аматематика иазку ахьӡ зху астероид. ; Аҭҵаарадырра аларҵәаҩцәа * [[Перельман, Яков Исидорович|Перельман, Иаков Исидор-иԥа]] * [[Гарднер, Мартин]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == {{refbegin|2}} ;Аенциклопедиақәа * {{ВТ-ЭСБЕ|Математика}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Россия/Русская наука/Математика}} * Математическая энциклопедия : в 5 т. / гл. ред. И. М. Виноградов. — {{М.}} : Советская энциклопедия, 1977—85. — (Энциклопедии. Словари. Справочники). * {{Книга|автор=Кондаков Н. И.|заглавие=Логический словарь-справочник|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Наука|год=1975|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}} * [http://dz-srv1.sub.uni-goettingen.de/sub/digbib/loader?did=D183743 Энциклопедия математических наук и их приложений]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=Октябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}{{In lang|de}} 1899—1934 гг. (крупнейший обзор литературы XIX века) ;Анапхгаратә шәҟәқәа * {{Книга|автор=А. А. Адамов, А. П. Вилижанин, Н. М. Гюнтер, А. Н. Захаров, В. М. Мелиоранский, В. Ф. Точинский, Я. В. Успенский|заглавие=Сборник задач по высшей математике преподавателей Института Инженеров Путей Сообщения|ответственный=|издание=|место=СПб.|издательство=|год=1912|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}} * {{Книга|автор=[[Шахно, Константин Устинович|Шахно К. У.]]|заглавие=Справочник по элементарной математике|ответственный=|издание=|место=Л.|издательство=|год=1955|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}} * {{Книга|автор=Г. Корн, Т. Корн|заглавие=Справочник по математике для научных работников и инженеров|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Korn1973ru.djvu|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=|год=1973|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}} ;Ашәҟәқәа * {{книга|автор=[[Клайн, Морис|Клайн М.]]|заглавие=Математика. Утрата определённости|ссылка=http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Мир|год=1984|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=|архив=https://web.archive.org/web/20070212044129/http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu|архив дата=2007-02-12|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070212044129/http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu|archive-date=2007-02-12}} * {{книга |автор=[[Клайн, Морис|Клайн М.]] |заглавие=Математика. Поиск истины |ссылка=http://www.117.mhost.ru/books/science/matem_poisk_istini.zip |издательство=Мир |место=М. |год=1988 |страниц=295 |ref=Клайн М. Математика. Поиск истины }}{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=Июль 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Книга|автор=Клейн Ф.|заглавие=Элементарная математика с точки зрения высшей|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}} * {{Книга|автор=[[Курант, Рихард|Р. Курант]], Г. Роббинс|заглавие=Что такое математика?|ссылка=http://www.mccme.ru/free-books/pdf/kurant.htm|ответственный=|издание=3-e изд., испр. и доп.|место=М.|издательство=|год=2001|страницы=|страниц=568|isbn=}} * {{книга |автор= Писаревский Б. М., Харин В. Т. |заглавие = О математике, математиках и не только |место= М. |издательство = Бином. Лаборатория знаний |год= 2012 |страниц = 302 }} * {{Книга|автор=[[Пуанкаре, Анри|Пуанкаре А.]]|заглавие=Наука и метод|оригинал=Science et methode|ссылка=http://sokolwlad.narod.ru/france/texts/philosophy/poin00.html|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}}{{In lang|ru}}{{In lang|fr}} * [https://nzdr.ru/data/media/biblio/kolxoz/M/MPop/Pokornyj%20Yu.V.%20Unizhenie%20matematikoj%20(Voronezh,%202006)(ru)(336s)_MPop_.pdf Унижение математикой?] / ''[[Покорный, Юлий Витальевич|Ю. В. Покорный]]''. — Воронеж : Центр.-Чернозем. кн. изд-во, 2006. — 335 с. ;[[Популяризация науки#Математика|Арлахҿыхга аматематика]] * {{Книга|автор=Бобров С. П.|заглавие=Волшебный двурог|ссылка=http://www.math.ru/lib/book/djvu/dvurog.djvu|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Детская литература|год=1967|страницы=|страниц=496|isbn=|isbn2=}} * {{Книга|автор=Дьюдени Г. Э.|заглавие=Кентерберийские головоломки; 200 знаменитых головоломок мира; Пятьсот двадцать головоломок|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}} * {{Книга|автор=[[Льюис Кэрролл|Кэррол Л.]]|заглавие=История с узелками; Логическая игра|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}} * {{Книга|автор=Таунсенд Чарлз Барри|заглавие=Звёздные головоломки; Самые весёлые головоломки; Самые трудные головоломки из старинных журналов |ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}} * {{Книга|автор=Перельман Я. И.|заглавие=Занимательная математика|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}} {{refend}} == Азхьарԥшқәа == * [http://www.univertv.ru/video/matematika/istoriya_matematiki/istoriya_matematiki/?mark=all История математики] * [http://www.mccme.ru/ МЦНМО] * [[Успенский, Владимир Андреевич|В. А. Успенский]]: [http://magazines.gorky.media/novyi_mi/2007/11/us10.html Апология математики] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160605133749/http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2007/11/us10.html |date=2016-06-05 }} (+[http://magazines.gorky.media/novyi_mi/2007/12/us9.html окончание] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160605133751/http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2007/12/us9.html |date=2016-06-05 }}). * [http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/matematika/MATEMATIKI_ISTORIYA.html МАТЕМАТИКИ ИСТОРИЯ] {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{Наука}} {{Разделы математики}} [[Акатегориа:Аматематика| ]] [[Акатегориа:Аформалтә ҭҵаарадыррақәа]] e3qsegdk08jo0rev2gf5g7nrjxfrrp3 Акатегориа:Ицәырҵит 2014 шықәсазы Урыстәыла 14 53896 168114 167812 2026-06-17T21:33:30Z Fraxinus.cs 8381 168114 wikitext text/x-wiki {{EstcatCountry|{{Title country}}|{{Country2continent|{{Title country}}}}|{{Country2continent|{{Title country}}|2nd=yes}}}} nxerhnasywpn530hxnmz6reknrn2vc3 Акатегориа:Ицәырҵит 21-тәи ашәышықәса Урыстәыла 14 53937 168126 167936 2026-06-17T21:49:03Z Fraxinus.cs 8381 168126 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Establishments in Russia in the {{Title century}}st century}} {{Establishment category in country by century|{{Title country}}||{{Country2continent|{{Title country}}}}|{{Country2continent|{{Title country}}|2nd=yes}}}} 6t24n6t4yoi10pvdn4xwxjlcn8nrnd1 Аҟазара 0 53973 168098 168027 2026-06-17T15:58:42Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 168098 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|тип=слово|Аҟазара|Аҟазара (аҵакырацәара)}} [[Афаил:Art-portrait-collage 2.jpg|мини|Асааҭ ахыц ала: 1887 шықәсазтәи [[Винсент Ван Гог]] [[иавтопортрет]]; [[чокве]] ажәлар рсахьаҭыхҩы иусумҭа аԥҳәыс лсахьа; [[Сандро Боттичелли]] иҭыхымҭа ахәҭа «[[Венера Лира]]»; окинавтәи алым [[Сиса]]]] [[Афаил:VanGogh-starry night.jpg|мини|[[Винсент Ван Гог]]. [[Аҵх ҵәца]], 1889 ш.]] [[Афаил:Le Rocher rouge, par Paul Cézanne, Yorck.jpg|мини|[[Поль Сезанн]]. Бибемус, ахра ҟаԥшь, 1895 ш.<ref name=":48">{{книга |автор=John Rewald, Walter Feilchenfeldt, Paul Cézanne, Jayne Warman |заглавие=The Paintings of Paul Cézanne: A Catalogue Raisonné |том=1 |язык= |ссылка=https://books.google.ru/books/about/The_Paintings_of_Paul_C%C3%A9zanne.html?id=6XAiMQAACAAJ |издательство=Thames and Hudson |год=1996 |страниц=904 |страницы= |isbn=050009263X |isbn2=9780500092637 |access-date=2022-03-15 |archive-date=2022-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315183938/https://books.google.ru/books/about/The_Paintings_of_Paul_C%C3%A9zanne.html?id=6XAiMQAACAAJ }}</ref>]] '''Аҟазара''' ({{lang-ru|искусство}}, {{lang-cu|искоусъ}} — ахыхра, аԥышәа, аԥышәара<ref name=":1">{{книга|заглавие=Этимологический словарь русского языка. — Прогресс|часть=искусство|год=1964—1973|автор=М. Р. Фасмер|место=М.|язык=ru}}, в [[Этимологический словарь русского языка (М. Фасмер)|этимологическом словаре русского языка]] [[Макс Фасмер|Макса Фасмера]].</ref><ref name=":2">[http://etymolog.ruslang.ru/vinogradov.php?id=iskusstvo&vol=3 Искусство (История слов. Часть 3)] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20131215154635/http://etymolog.ruslang.ru/vinogradov.php?id=iskusstvo&vol=3 |date=2013-12-15 }} [[Виноградов, Виктор Владимирович|В. В. Виноградова]]</ref>) - [[аестетикеи]] [[аҟазаҭҵаареи]] еиҳа еицырзеиԥшу акатегориақәа ируакуп. Абжьааԥны аҟазара ҳәа ирыԥхьаӡоит [[аҵабыргхаҭа]] исахьаркны азхәыцра, апроцесс, иара убасгьы [[аҩнуҵҟатәии]] адәахьтәии адунеихәаԥшра аихшьала аарԥшра (Арҿиаҩы иганахьала)<ref name=":3">[http://www.bellabs.ru/Books/Art/index.html Робин Коллингвуд — Принципы искусства] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200116111445/http://www.bellabs.ru/Books/Art/index.html |date=2020-01-16 }} V. § 2.</ref>. Ус анакәха, аҟазара - ари автор ихаҭа иакәымкәа, егьырҭ ауаа ринтересқәагьы аазырԥшуа [[арҿиаратә усуроуп]]. [[Николаи Чернышевски иҩуан]] «Аԥсҭазаараҿы аинтерес змоу - уи ауп аҟазара аҵакы»<ref name=":4">[http://russkay-literatura.ru/analiz-tvorchestva/55-chernyshevskij-n-g-russkaya-literatura/274-esteticheskoe-uchenie-chernyshevskogo.html Эстетическое учение Чернышевского] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200205160121/http://russkay-literatura.ru/analiz-tvorchestva/55-chernyshevskij-n-g-russkaya-literatura/274-esteticheskoe-uchenie-chernyshevskogo.html |date=2020-02-05 }}.</ref>. «Аҟазара ҳәа изышьҭоу анашана» зынӡаск даҽакала иҳәаақәиҵон [[Владимир Набоков]]: «Адунеизегьтәи ашәаагақәа рсистемаҿы иҟоуп убри аҩыза аангыларҭа, асахьаркыратә хәыцреи адырреи ахьеилало аҭыԥ. Уи аҟынӡа ҳара ҳнаӡоит амаҭәар дуқәа анҳармаҷуа, амаҷқәа ианҳардууа. Ари аангыларҭа аҟазара ахаҭа ауп»<ref name="drugie-berega-8.htm">''Владимир Набоков,'' «Другие берега», глава 8.</ref>. Аҟазаҭҵаареи уи иадҳәалоу аилкаарақәеи рҳәаақәа ирҭагӡаны, ас еиԥш иҟоу аҳәаақәҵақәа рҟны еилаӡҩоит зымҽхак ҭбаау еиуеиԥшым ахәыцрақәа рҵакқәа: аҟазара, асахьаркра, аныԥшра, исахьарку ахәыцра, арҿиара<ref name=":5">''М. Фридлендер'' Знаток искусства. — {{М.}}: Дельфин, 1923. — С. 4.</ref>. Аҟазара аҵабыргхаҭа [[цәырҵрак]] аҳасабала аҳәаақәҵареи ахәшьара аҭареи (аҟазаареи ахдырреи) – ари акраамҭатәи аиҿцәажәарақәа ирымаҭәаруп. Аҟазара аилкаара [[аҽаԥсахуан]] афилософиатә, асоциалтә, аестетикатә нормақәеи ахәшьарақәеи ирышьашәаланы. Акыраамҭа аҟазара ауаҩы [[иссиру]] ахь имоу абзиабара аазырԥшуа [[акультуратә]] усураны ирыԥхьаӡон<ref name=":49">{{ВТ-МЭСБЕ|Искусство}}</ref>. Ари аганахьала аҟазара ҳәа иашьҭоуп заалыҵ  аестетикатә гәахәара узҭо аҟазара. [[Британникатәи аенциклопедиа]] иҳәаақәнаҵоит: «Аестетикатә аобиекҭқәеи, аҭагылазаашьақәеи, мамзаргьы еиуеиԥшым аусқәеи  раԥҵаразы рхы иадырхәоит аҟазара ма [[асахьаркыратә хәыцра]], уи егьырҭ ауаа ирыцеиҩшахарц алшоит»<ref name=":50">Britannica Online</ref>. Аха асоциалтә нормақәа, аетикатәи, аестетикатә хәшьарақәеи рыҿиашьа иацны, аестетикатәи асахьаркыратә ҵаки рымацара акәымкәа, иарбанзаалак аусура еиуеиԥшым исахьарку аформақәа аԥызҵо аҟазара ҳәа ахьӡ аиуа азин ҟалеит. Aсовет аамҭазтәи амарксисттә естетика аҳәаақәҵақәа рҿы аҟазара  – аҵабыргхаҭа аилкаареи, аарԥшреи рзы иҷыдоу знеишьоуп, хаҭалатәи [[ауаажәларратә]] хдырреи аестетикеи асахьаркыратә усура аформақәа ируакуп, ауаатәыҩса зегьы [[рдоуҳатә]] культуратә иахәҭакуп<ref name=":51">{{БСЭ3|заглавие=Искусство}}</ref>. Абасала, аҟазара егьырҭ ауаа ремоциатә қәҿыҭра аарԥшра ҵакы хаданы иамоуп. Аспециалистцәа абжаҩык ари аилкаара даҽакала иазнеиуеит: аҟазара ҳәа иашьҭоуп хаҭала асахьаркыратә усуреи уи алҵшәа – [[арҿиаратә ҩымҭа|арҿиаратә ҩымҭеи]]. == Аетимологиеи асемантикеи == [[Афаил:Le Bain Turc, by Jean Auguste Dominique Ingres, from C2RMF retouched.jpg|thumb|[[Жан Огиуст Доминик Енгр]], Ҭырқәтәылатәи аҳамамқәа, 1862 ш.]] Аромантә бызшәақәа рҿы иҟоу аналогқәа реиԥш акәымкәа: {{lang-en|art}}, {{lang-fr|art}}, {{lang-it|arte}} и {{lang-de|Kunst}} - аурыс ажәа аҟазара иамоуп еиҳа иҭбаау аҵакқәа: алшара, азҟазара, асахьаркыра, артистизм, аҟазара. Хәыҷы-хәыҷла аҭоурыхтә ҿиареи, ажәақәа рҵакқәа реихшареи рыпроцесс аан аурыс бызшәаҿы ицәырҵит атермин асахьаркыратә («адырра змоу, еилҟьа-еилӷәыцәу, аԥышәа змоу» аготск. аҟынтәи handags-еилҟьа-еилӷәыцәу, иҟәыӷоу; handus-анапы). Аромантә бызшәақәеи иара убас мраҭашәараевропатәи аҟазараҭҵаареи рҿы «аҟазара» «асахьаҭыхра» ҳәа аихшара ыҟаӡам, убри аҟынтә бызшәак аҟынтәи даҽа бызшәак ахь арҭ атерминқәа реиҭагараҿы ауадаҩрақәа цәырҵуеит. Аҟазара, асахьаркыра, алшара, азҟазара, артистизм, шамахамзар еиԥшны еиҭаргоит (англ., афр. art, аиталиа. arte, анем. Kunst). Уигьы еизааигәоу аилкаарақәа рыцхыраарала аҵакқәа реиԥшымзаараҿы алшарақәа шыҟоугьы, иаҳҳәап  «алшара, азҟазара, аԥышәа, азыласра» (англ. skill, афр. compétence, аиталиа. maestria, abilità, анем. Fertigkeit), иара убас «анапҟазара, анапылаҟаҵара» (англ. handicraft, arts and crafts, фр. artisanat, maîtrise, métier). Аҟазара ([[Ажәытә бырзен бызшәа|ажә. бырз.]] techne — аҟазара, азҟазара, алшара) '''«'''ахшыҩ иаша иашьҭанеиуа рҿиаратә шьцыларак» аҳасабала иҟоу аҳәаақәҵара Аристотель итәуп. Иазааигәоу аҵакы амоуп ажәытәтәи аурыс еилкаара ''рукомесло''; уи аҩызаҵәҟьа аҵакы аанагоит [[Алаҭын бызшәа|алаҭ.]] Ars  (иахырҿиааны [[Алаҭын бызшәа|алаҭ.]] Artificium), [[Англыз бызшәа|англ.]] иазааигәоу art инарҭбааны иуҳәозар, «аиқәыршәара» ҳәа аҵакы змоу асинтез. Еиԥшу аетимологиа рымоуп ажәақәа«иԥсабаратәым», «арратә ҟазара», «артиллериа», «артефакт»<ref name="vlasov">{{книга |автор=Виктор Власов |заглавие=Теория формообразования в изобразительном искусстве |язык=ru |ссылка=https://books.google.ru/books?id=3eQ5DwAAQBAJ&pg=PT22 |издательство=Litres |год=2017 |страниц= |страницы=22—23 |isbn=5040866755 |isbn2=9785040866755 |access-date={{#time:Y-m-d}}}}</ref>. Афранцыз шәҟәыҩҩы-аессеист П. Валери«аҟазара» абри аҩыза аилкаара аиҭеит: «Ажәа „аҟазара“ аханатә иаанагоз аусушьа акәын, уаҳа акагьы. Аха ари аилкаара анаҩс аҵакы ҭшәахо иалагеит. Атермин „аҟазара“ хәыҷы-хәыҷла аҵакы ҭшәахо иалагеит, ауаҩы идырратә усурақәа рҿы иҷыдоу аметод ауп иаанарԥшуа иалагаз. Убри аан еиуеиԥшым аԥкрақәа цәырҵит: зыӡбахә ҳәоу аметод иаанагоит асубиект заанаҵы иҽазыҟаҵара, мамзаргьы еицырдыруа иҟазара. Ари аҵакала ҳара ҳалацәажәоит амашьына арныҟәцара аҟазара, мамзар ахәыҟаҵара аҟазара, аԥсыԥ лага-ҩагара аҟазареи аԥсҭазаара аҟазареи. Аха арҭ „аҟазара азнеишьақәа“ зегьы дарбанзаалак еиҟараны издырӡом, убри аҟнытә ажәа „аҟазара“ аҵакы ахаҭабзиареи ахәшьареи реилкаара хадырҭәаауеит»<ref name=":52">''Валери П.'' Об искусстве. {{М.}}: Искусство, 1993. — С. 91—92.</ref>. == Аилкаарақәа реизыҟазаашьақәа: аҟазара, аестетикатәи асахьаркыратәиусура == {{Main| Асахьаҭыхҩы}} Ҭоурыхла, хаҭалатәи ауаажәларратәи ԥсҭазаараҿы аҟаза азҟаза ({{lang-la|Homo faber}} — арҿиаҩы) - напҟазаҩс, техникаҩс, рҿиарала ихәыцуа ԥҵаҩыс дҟалар ҟалоит, аха асахьаркыратә хаҿсахьақәа аԥиҵаӡом.  [[Каган, Моисей Самойлович|М. С. Кагана]], иҳәаақәҵарала ({{lang-la|Homo artifex}}) — асахьаҭыхҩы, арҿиаҩы - уи асахьаркыратә хаҿсахьала зхатә хаҭара аазырԥшуа, нас еиуеиԥшым аҟазара хкқәа рҿы иназыгӡо иоуп. Исахьарку ахәыцра «асахьаҭыхҩы игәанарԥхоит ицәаныррақәа рҿы иаанхаз аобиеқт ҩынтәны аԥҵара, уи иусумҭақәа рҿы иара ихаҭара аныԥшларц азы»<ref name="ReferenceA">Каган М. С. Эстетика как философская наука. — СПб.: Петрополис, 1997. — С. 204</ref>. Абасала аҟазара аилкаара иҵегь аҽарҭбаауеит, уахь иаҵанакуеит асахьаркыратә рҿиара «аҟазара азнеишьақәа» ируакны. «Аестетикатәи» «асахьаркыратәи» еилкаарақәа асинонимқәоуп ҳәа иузыԥхьаӡом, мамзаргьы асахьаркыратә рҿиара «аестетикатә цәырҵра дууп» ҳәа иузҳәом. Асахьаркыратә хаҿсахьа еснагь иконкреттәуп, хаҭалатәуп (исубиективтәуп) иара убас аемоциа аҵоуп. Иматериалтәу аҟазаратә усураҿы – баша анапҟазара, исахьарку амодель ишаԥу еиԥш ицәырҵӡом. Аестетикатә усура асахьаркыратә хаҿсахьа шьақәнаргылаӡом, иҟаҵәҟьоу аобиектқәеи урҭ рхәыцратә модельқәеи еишьашәалоит ауп. Асахьаркыратә рҿиамҭа аестетикатә усхк аҿы хәҭа-хәҭала иҟазар ҟалоит, мамзар зынӡаск уи аҳәаақәа ирҭыҵыр алшоит, аха аестетикатә усура акәзар, уи асахьаркыратә рҿиара иақәымшәар ҟалоит. Ус, иаҳҳәап, амшын аҟәараҿы ԥшшәы рацәа змоу ахаҳә хәыҷкәа реизгара, мамзар ауадаҿы аҩнымаҭәа аргылара, аҭӡамцқәа рҿы асахьақәа рыкнаҳара зегьы аестетикатә усуроуп, аха асахьаркыратә усӡам. Убри аан ауаҩы аԥшӡара дахӡыӡаауа дызсахьаҭыхыҩхаӡом<ref name=":53">[[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] Теория формообразования в изобразительном искусстве. Учебник для вузов. — СПб.: Изд-во С-Петерб. ун-та, 2017. — C. 18</ref>. Аҟазара, асахьаркра, алшара, азҟазара, артистизм еиԥшны иарбоуп (англ., фр. art, итал. arte, нем. Kunst). Убри аҟнытә мраҭашәараевропатәи аестетикаҿы даҽа категориатә еизыҟазаашьақәа шьақәгылеит, уи еиҳарак иахьатәи аҟазара атеориқәа иҽеимкәа ианыԥшуеит. Иаҳҳәап, «арт-аобиект» аилкаара иаанагар алшоит изакәызаалак зегьы: аҿыханҵатә ма исахьаркым аҟазара, [[дадаизм]], ақәыргылара, [[боди-арт]], [[реди-меид]] рырҿиамҭақәа, лассы-лассы аестетикатәи асахьаркыратәи ҟазшьақәеи змам. Ишьақәгылоуп даҽа концепциак. Убас М.С. Каган аҟазара (иааркьаҿны: арҿиара-рҿиаратә усура) асинкретикатә асахаркыратә усура ихадоу ԥшьганк ируакны дахәаԥшуан<ref name=":54">''Каган М. С.'' Человеческая деятельность: Опыт системного анализа. — {{М.}}, 1974. — С. 98—111.</ref>. XX ашәышықәса аҩбатәи азбжеи XXI ашәышықәса алагамҭеи рзы аус ҟаза асоциалтә психологиа аганахь ала акәымкәа еиҳа-еиҳа иахәаԥшуа иалагеит афеноменологиа аусхк аҟны, даҽакала иуҳәозар, ауаажәларратә цәырҵра ҷыдак акәымкәа, иаалукааша арҿиаратә хәыцреи, хаҭа-хаҭалатәи ахдырреи раҳасабала<ref name=":55">'' Зедльмайр Х. '' Искусство и истина. — {{М.}}: Искусствознание, 1999. — С. 252—255</ref>. === Аилкаара аинтерпритациа аҭоурых === [[Аиҭарҿиара]] аепохаан аилкаарақәа аҟазареи (аус ҟаза) зхатә хаҿсахьақәа змоу хаҭалатәи асахьаркыратә усуреи рҽыршоит. Убри аан, актәи, иҭбаау аҵакы ахархәара иаҟәыҵит, уажәшьҭа уи иаанаго еилкааны аҽазыҟаҵара бзиа зҭаху усуп, иаҳҳәап: амашьына аԥсҟы акра аҟазара, ачысҟаҵара уҳәа реиԥш иҟоу.<ref name="vlasov" /> Аус аҟаза аҟазшьа хадақәа иреиуоуп аматериал аус адулара, атехника аус адулара адагьы, иара убас уаанӡа аԥсабараҿы иҟамыз аматериалқәа рҟазшьақәа рҽеиҭакра, абри атәы иҩуан абельгиатәи амодерн асахьаҭыхҩы [[Анри Ван де Велде]] 1910 шықәсазы истатиа «Аԥшӡара апринцип аҳасабала аматериал аԥсы ахаҵара» аҟны . Аха аилкаара «аестетикатәи» «асахьаркыратәи» синонимқәаӡам.<ref name=":6">[[Каган, Моисей Самойлович|М. С. Каган]] «Человеческая деятельность» (1974), «Эстетика как философская наука» (1997)</ref> Иаҳҳәап, заанаҵы аҩнытә интериер архиара мамзар акы арԥшӡаразы заа иалхны ирхиоу амаҭәарқәа аҟазаратәи аестетикатәи ҟазшьа рымоуп, аха исахьаркӡам. XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы архиаратә ҟазара [[адизаин]] ала иԥсаххеит. Еиуеиԥшым адизаин-проетҟаҵара ахкқәа рыҩаӡарахь иаҵанакуеит атехникатә, аестетикатә, асахьаркыра-хыҭҳәаатә хәыцра аелементқәа, аха уи аамҭазы иҷыданы иаанхоит. Асахьаркыра иазԥхьагәанаҭоит уаанӡа иҟамыз, шьаҭанкыла иҿыцу акы аԥҵара. Аестетикатә усураҿы, М.С.Каган иҳәаақәҵарала: «амаҭәар далаӡҭуеит, ихы ихашҭуеит»; асахьаркыратә аҿы - аҵабыргхаҭа иалаҵәоит ахаҿсахьатә модель аҳасабала аформа аиуеит. Асахьаркыратә хәыцра ауаҩы игәниго ацәырҵрақәа еиҭаԥиҵоит, уи арҿиамҭала иаарԥшуеит, аҩымҭаҿы иара асахьаҭыхҩы ихаҭа иҩнуҵҟатәи адунеи аныԥшыртә еиԥш.<ref name="ReferenceA" /> Убри аамҭазы асахьаркыратә хаҿсахьа еснагь аԥшӡара иашьҭаӡам, авангардтә ҟазара ахкқәа жәпакы рымч злашьақәдыргыло агармониатә закәанқәа реилагареи аԥшӡара мап ацәкреи роуп, урҭ рахь иаҵанакыр ҟалоит [[дадаизм]], [[сиурреализм]], [[поп-арт]], реди-меид (англ.: «имазеиу амаҭәар»)<ref name="vlasov" />. [[Афаил:Ma Lin Guests.jpg|thumb|Асахьаҭыхҩы Ма Линь, [[Сун]] аепоха иаҵанакуа аҿыханҵа аҿырԥшы, 1250 ш. 24,8 × 25,2 см]] [[XIX ашәышықәсанӡа]] аԥшӡаратә ҟазарақәа ҳәа ирышьҭан асахьаҭыхҩы ибаҩхатәра ма артист илшарақәа раарԥшра, ахәаԥшцәа рҿы аестетикатә цәаныррақәа рызцәыргара,  урҭ «аԥшӡаратә» амаҭәарқәа [[рыхәаԥшра]]. Аҟазара апрактитатә ҵакы аҭаны ианаарԥшыз аамҭазы, аҟазара аасҭа еиҳа напҟазароуп ҳәа ирыԥхьаӡон, убри аҟынтәи ицәырҵит атермин [["ахархәаратә ҟазара"|«ахархәаратә ҟазара»]] уи «иԥшӡоу» аасҭа илаҟәны идыргылон<ref name=":7">''Каган М. С. '' О прикладном искусстве. Некоторые вопросы теории — Л. : Художник РСФСР, 1961</ref><ref name=":8">''Салтыков А. Б. '' Самое близкое искусство. М.: Просвещение, 1968. — С. 32—35</ref>. Абас ҭоурыхла аҟазара раԥхьатәи асинкретикатә усура аҟынтәи хаз усхкны аҽалнакааит, анаҩс «еиҿкаау» «ахархәаратә»иаҿыҵуан<ref name=":9">''Власов В. Г.'' Объект, предмет, вещь: Симулякры предметного творчества и беспредметного искусства. Исследование соотношения понятий. Часть 2: Вещный мир и его проекция в дизайне // Электронный научный журнал «Архитектон: известия вузов». — УралГАХУ, 2019. — № 4 (68). — URL: http://archvuz.ru/2019_4/20/ {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210505141854/http://archvuz.ru/2019_4/20/ |date=2021-05-05 }}</ref>. === Аестетика аҭоурых аҿы аҟазара аилкаара амаҭәари аҳәаақәеи рҳәаақәҵара === Аҟазара культура ацәырҵрак аҳасабала ахәшьара аҭареи аҳәаақәҵаралеи - уи еихсыӷьра зқәым аиҿцәажәарақәа ирымаҭәаруп. Аромантизм аепоха аамҭазы ҳзышьццылахьоу аҟазара аилкаара «[[динхаҵареи|адинхаҵареи аҭҵаарадырреи]] инарываргыланы ауаҩытәыҩса [[ихшыҩ]] аҷыдарақәа» рыла аҽаԥсахит<ref name=":10">Gombrich, Ernst. «[http://www.gombrich.co.uk/showdoc.php?id=68 Press statement on The Story of Art] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20081006212330/http://www.gombrich.co.uk/showdoc.php?id=68 |date=2008-10-06 }}». The Gombrich Archive, 2005. Retrieved on January 18, 2008.</ref>. XX ашә. аестетикатә еилкаараҿы ицәырҵит ихадоу х-знеишьак: [[ареалисттә]], уи излашьақәнаргыло ала аобиект иестетикатә ҟазшьақәа имманентны иҟоуп, насгьы анаԥшыҩгьы ихьыԥшӡам, [[аобиективисттә]], уигьы иара убас аобиект иестетикатә ҟазшьақәа имманентуп, аха ганкахьала анаԥшҩы маҷк ихьԥшуп, иара убас [[арелиативисттә]], уи инақәыршәаны аобиект иестетикатә ҟазшьақәа анаԥшҩы иара аҿы иибо ауп изхьыԥшу, насгьы ауаа аобиектк зынӡаск еиуеиԥшым аестетикатә ҟазшьақәа рбар рылшоит<ref name=":11">Wollheim 1980, op. cit. Essay VI. pp. 231-39.</ref>. Ари агәаанагара аҟынтә аобиект аԥҵаҩы игәҭакы инақәыршәаны иҳәаақәҵахар алшоит<ref name=":12">Aliev, Alex. (2009). The Intentional-Attributive Definition of Art. Consciousness, Literature and the Arts 10 (2).</ref> , иарбан афункциазаалак, изызкызаалакгьы. Иахҳәап, аԥсҭазаараҿы аконтеинерк аҳасабала ахархәара зауа ахраҿа иҟазаратә рҿиамҭаны иԥхьаӡазар алшоит аџьоуҳар ақәҵаразы иаԥҵазар, асахьа аконвеиер аҿы иҭрыжьуазар напҟазаратә напкыманы иҟалар алшоит. === Атермин «аҟазара» иҿыцӡоу аҳәаақәҵарақәа === Акультурологиатә концепция ҭбаақәа инарықәыршәаны идырны иаԥҵоу зегьы аҟазара ҳәа иахьӡзар ҟалоит. Ари атермин инарҭбаау аҵакы аазырԥшуа аилкаарақәа ыҟоуп: «иԥсабаратәым», «арратә ҟазара», «артиллериа» «артефакт». Инарҭбааны ахархәара змоу егьырҭ ажәақәа жәпакы иашьашәалоу [[аетимологиа]] рымоуп. Урыстәылатәи асахьаркыратә Академиа атерминқәа ржәар аредакциа ари аус зегь реиҳа имарианы иаӡбеит: ари атермин зынӡаск иазхьамԥшӡит<ref name=":13">Аполлон. Изобразительное и декоративное искусство. Архитектура: Терминологический словарь. — М.: РАХ — Эллис Лак, 1997. — С. 223</ref>. [[Ф. Ницше]] иҳәаақәҵарала: Аҟазара - «ари аԥсҭазаараҿы аметафизикатә усуроуп»<ref name=":14">Ницше Ф. Рождение трагедии из духа музыки. Предисловие к Рихарду Вагнеру // Ницше Ф. Избранные произведения. — СПб., 2003. — С. 50</ref>. XX ашәышықәса аҩбатәи азбжеи XXI ашәышықәса алагамҭеи рзы аус ҟаза еиҳа-еиҳа  асоциалтә психологиа аганахьала акәымкәа афеноменологиа аусхк аҿы иахәаԥшуеит, даҽакала иуҳәозар,   ауаажәларратә акәымкәа, хаҭалатәи ахдырреи, даҽакы иаламҩашьо хаҭалатәи арҿиаратә хәыцреи рфеноменк аҳасабала. Аха акульторологиатә еилкаарақәа рҿы еклетикала еиуеиԥшым афилософиатә акатегориақәа еидыркылоит,  досу заанаҵтәи аҳәаақәҵара рҭахуп: «Аҟазара – ари ауаҩы аԥсҭазааратә дунеи ахь имоу аестетикатә знеишьа иадҳәалоу культуратә формоуп, уи иара ирҿиаратә хәыцра шьаҭас иҟаҵаны ахаҿсахьа-символтә ҟазшьала еиҭаԥиҵоит. Адунеи естетикала азнеира - аҟазара иарбан усхкызаалак аҿы асахьаркыратә усура ихаданы иҟоуп. Аԥшӡара ахәшьара аҭара еснагь зегьы рықәшаҳаҭра иашьҭоуп, уи мзызсгьы иамоуп иалкаау амаҭәар аестетикатә цәаныррала иаҵаҵәаху аидеал абара» (Б. Л. Губман)<ref name=":15">Культурология. XX век. Словарь. — СПб.: Университетская книга, 1997. — С. 159</ref>. Авангарди, амодернизм, апостмодернизм рҟазараҿы иара убас  актуалтә ҟазара ҳәа изышьҭоу аҿы аҟазара аматериал заҵәык ауп иԥхьаӡоуп «амаҭәарқәа рцәеижьтә ҭагылазаашьа». Ҿырԥштәыс иааҳгозар, енваиронмент (англ. «акәша-мыкәш») ма реди-меид (англ. «имазеиоу - иҟаҵоу») ҳәа изышьҭоу ахырхарҭақәа рҿы, ахәаԥшҩы ахәмарратә ҭыԥ ахь ихы алархәра «арт-обиектқәа» рыла инаӡоит, аиашазы урҭ еснагь иаҳԥыло маҭәарқәоуп. Амодернисттә контекст аҿы «аобиект аҟазара» аҳәаақәҵара, ҷыдала А.Данто, В. Хофман, Р. Краус, Б. Гроис уҳәа иҵаулоу атрактатқәа рҿы иамоу аҵакы зегьы ацәыӡуеит. Апостмодернисттә естетикаҿы артефакт, мамзар арт-аусура аобиект ҳәа иашьҭоуп иуҭаху аконтекст иашьашәалоу мамзар аҭахрақәа рыла ишьақәыргылоу иарбанзаалак аобиект, уи асахьаҭыхҩы инапы акьымсзаргьы. Ж. Бодриар излаҳәаақәиҵо ала, аҟазаратә рҿиамҭа - ари аҵаки аформеи рыстатус змоу обиектуп: «афункциақәеи аҵаки рыԥхьаӡара иамаҭәарны» иҟало зегьы, даҽакала иуҳәозар аҟазаратә рҿиамҭак аҳасабала ишуҭаху иалху аобиектуп<ref name=":16">Бодрийяр Ж. К критике политической экономии знака. — М.: Библион — Русская книга, 2003. — С. 190</ref>. Б. Латур итеориала ауааи амаҭәарқәеи амаҭәартә дунеи аԥҵараҿы еицалахәуп («Аамҭа ҿыц ыҟамызт. Асимметриатә антропологиазы аессе», 1991). М. Диушаy иқәыргыларақәа рҿырԥштәала акритик Тьерри де Диув ишьақәирӷәӷәоит, аобиектны ма аҟазаратә маҭәарны иарбанзаалак зегьы ҟалар алшоит ҳәа, избанзар «аҟазара аҟынтәи ахьӡ ада акгьы аанымхеит». Иара иажәақәа рыла, «асахьаркыратә ҳәа изышьҭоу аобиекти уи аҩызаҵәҟьа аобиекти реиԥшымзаара злашьақәгылоу ала - руакы аҟазара ҳәа иахьӡҵан, егьи - мап»<ref name=":17">Де Дюв Т. Именем искусства. К археологии современности. — М.: Высшая школа экономики, 2014</ref>. Ари аҩыза азнеишьа еиуеиԥшым аилкаарақәа ахьеиҟаранатәуа азы акритика азнауеит, уи иахҟьаны аҟазара аилибаакареи ҭҵаарадыррала аҭҵаареи залыршахом<ref name=":18">Власов В. Г. [http://archvuz.ru/2019_3/18/ Объект, предмет, вещь: Симулякры предметного творчества и беспредметного искусства. Исследование соотношения понятий. Часть 1: Оригинал и репродукция ] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190929064806/http://archvuz.ru/2019_3/18/ |date=2019-09-29 }} // Электронный научный журнал «[[Архитектон: известия вузов]]». — [[УралГАХУ]], 2019. — № 3 (67)</ref>.   Иаагоу аҳәаақәҵарақәа реиҳарак рҿы аҟазара аилкаара даараӡа иҭбаахоит, асахьаркыратә рҿиара «аҟазара азнеишьақәа» ируакны уахь иаҵанакуеит. Иҟоуп даҽа концепциакгьы. [[М. С. Каган]] 1974 шықәсазы ишәҟәы «Ауаҩытәыҩсатә усура» аҟны иҳадигалеит асахьаркыратә рҿиара азеиԥш ҷыдарақәа ҳаилзыркаауа асхема. Иара игәаанагарала, уи еиднакылоит ауаҩытәыҩсатә усхк хадақәа ԥшьба: ** адырратә ма агносеологиатә усура, ** ахәшьара-ориентациатә (аестетикатә), ** арҿиара-рҿиаратә (асинергетикатә), ** акоммуникативтә (аицәажәаратә аусура). Арҭ ахкқәа зегьы хаз-хазны ауаҩытәыҩсатә усура хкы аадырԥшуеит. Арҭ аԥшьхәҭак реимадараан ицәырҵоит иҷыдоу аилкаара - асахьаркыратә рҿиамҭа. Уи ганкахьала адунеиеилкаарагьы, аԥшӡара аԥшаарагьы, аԥҵарагьы, аимадара аусурагьы зегьы еиднакылоит. Уи хәҭак еиҳа аԥыжәара агоит аха акзаара еиқәхоит. Иаҳҳәап асахьаркыратә ҩымҭа еснагь иԥшӡамзаргьы ҟалоит, уи аамҭазы аԥшӡара асахьаркыратә хаҿсахьа алазаара уалны иадӡам<ref name=":19">Каган М. С. Человеческая деятельность: опыт системного анализа. М., 1974. С. 98-111</ref>. Ус шакәугьы авторцәа реиҳараҩык «аҟазара асахьаркыратә рҿиамҭак аҳасабала» иалыркаауеит абарҭ акритериа хадақәа: * ауаҩы ирҿиаратә усура ихадоу ԥшь-ганк ракзаара (агносеологиатә, ахәшьаратә-ориентациатә, арҿиара-рҿиаратә, акоммуникативтә); * аформеи аматериали ҟазарыла аус рыдулара; * акомпозициатә структура аҟазаара; * форма асахьаркыратә-хаҿсахьа змогу аҵакы; * асахьаркыратә форма аестетикатә ҟазшьақәа<ref name=":20">Даниэль С. М. Картина классической эпохи. Проблема композиции в западноевропейской живописи XVII века. — Л.: Искусство, 1986. — С. 22—97</ref><ref name=":21">Свешников А. В. Композиционное мышление. — М.: ВГИК, 2001. —С. 75—136</ref>. === Аҟазара аҭоурыхтә морфологиа === {{See also|Аҿыханҵатә ҟазара ахкқәа}} Аморфологиа (аформа иазку аҵара) [[аҟазараҭҵаара]] ахкқәа хадақәа ируакуп. Аха ажәа аҵакы зеиԥшразаалакгьы иара аҟазара акатегориақәеи, аклассқәеи, ахкқәеи, ажанрқәа рсистемеи аҳасабала аҭҵаара зԥхьагәанаҭоит. Атермин «аморфологиа» XVIII ашәышықәса анҵәамҭазы [[И.В. Гиоте]] аԥсабараҭҵааратә ԥшаарақәа рҿы ихы иаирхәеит, анаҩс атермин афилософиеи, алигвистикеи, афилологиеи иара убас акультуралогиеи рҿы ахархәара аиуеит.1972 шықәсазы иҭыҵит «Аҟазара аморфолиа» захьӡу [[М. С. Каган]] иусумҭатә ҭҵаара. Аҟазара хкқәа зегьы рыҿиареи рышьақәыргылареи рзеиԥш схема абас иҟоуп. Аԥхьаҵәҟьа, аестетикатә еиҳарак асахьаркыратә хдырра шьақәгылаанӡа аҟазара злаз аусура синкретла аҽаԥсахуан. Уи ажәытә дыррақәеи, акьысранырра-ҵысратә, аритуалтә, ахәмарратә, акоммуникативтә уҳәа афункциақәа еиднакылон. Аҭҵааҩцәа заатәи абаҟақәа «аҟазара ҟалаанӡа» ҩ-гәыԥ дуны иршоит: «еиҭаҵуа»: аскульптуркақәа, амаругақәа раорнамент ([[Афранцыз бызшәа|афр.]] L’art mobilier), «аҭӡытә», абахә сахьақәа ([[Афранцыз бызшәа|афр.]] L’art pariétal), мамзаргьы «апариеталтә ҟазара»<ref name=":22">Абрамова З. А. Древнейшие формы изобразительного творчества (Археологический анализ палеолитического искусства // Ранние формы искусства. Сборник статей. — М.: Искусство, 1972. — С. 9—29</ref>. Иара убасгьы иҟоуп атеориа агыгшәыг «иԥсабаратәу амакет» аԥҵара ашьаҭала аҟазара ауаҩы ижәытәӡатәиу иусура иахылҵит ҳәа<ref name=":56">Столяр А. Д. Происхождение изобразительного искусства. — М.: Искусство, 1985</ref>. Аҟазараҭҵаара аҭоурых аҿы аморфологиатә системақәа имаҷымкәа аус рыдулоуп<ref name=":23">''Власов В. Г.'' Морфология как историческое структурообразование искусства // Теория формообразования в изобразительном искусстве: Учебник для вузов. — {{СПб.}}: [[Санкт-Петербургский государственный университет|СПбГУ]], 2017. — C. 155—227.</ref>. Антикатә аамҭазы аҟазарқәа еихыршон амусикатә (уи Аполлони амузақәеи зхылаԥшуаз), амеханикатә, мамзаргьы асервильтә (араб) ҟазарақәеи ҳәа. Урҭ ажәытә бырзенцәа даара иатәарымбоз маха-шьахалатәи аусура иадҳәалан. Ихьшәоу антикатә аамҭазы ишьақәгылеи [[атривиум]] (аграмматика, адиелектика, ариторика), [[аквадривиум]] (агеометриа, арифметика, астрономиа, амузыка) рыла еихшоу «Зхы иақәиҭу аҟазарақәа быжьба» ҳәа аилкаара. Аиҭарҿиара аепоха аамҭазоуп ҳзышьцылахьаз аилкаара асахьаркыратә ҟазара «аԥшӡаратә ҟазарақәа» ҳәа ианышьақәгылаз, уахь иаҵанакуан архитектуреи иара убас амузыкеи апоезиеи; уи аамҭазы иалагеит асахьаркыратә рҿиара ахкқәеи ажанрқәеи рхаҭара ашьақәыргылара апроцесс ду. Еиуеиԥшым аморфологиатә концепциақәа рҿы аҟазара арҿиамҭақәа радкылашьала иалыркаауеит "аҳаратә", "абаратә" ҟазарақәа ҳәа (И. И. Иофе), аонтологиатә критериала ақәыԥшыларатәи, аамҭатәи, аҭыԥ-аамҭатәи ҳәа (М. С. Каган), афункционалтә еилазаашьала - «асахьаркыратә» (аҿыханҵа, аграфика, аскульптура), «исахьаркырам» мамзаргьы абифункционалтә (архитектура, ахархәаратә ҟазара, адизаин; С.Х. Раппопорт) ҳәа, иара убас аформаҿиара, атехникатә знеишьақәеи аматериалқәеи, адкыларатә аҷыдарақәа (афеноменологиатә знеишьа) рыла - «алингвистикатәи» «анелингвистикатәи» (М. Ризер) ҳәа. Иҟоуп иахьа аспециалистцәа реиҳараҩык мап зцәыркуа иажәхьоу «амаҭәартә знеишьа», уи асахьаркыратәи исахьаркырами ма абстракттәи ҳәа еихыршоит. Иҟоуп агәаанагара (А.П. Мардер) асахьаҭыхратә ҟазара адәахьтәи аҵабыргхаҭа мацара аанарԥшуашәа<ref name="автоссылка1">[http://mesotes.narod.ru/lifshiz/vme/vme-3.htm Бессистемный подход] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20121120085654/http://mesotes.narod.ru/lifshiz/vme/vme-3.htm |date=2012-11-20 }} // mesotes.narod.ru</ref>, иҿыханҵам аҟазара — ауаҩы [[иҩнуҵҟатәи идунеи]] ауп иаанарԥшуа ҳәа. Еиуеиԥшым аҟазара хкқәеи еилаԥсоу ахкқәеи ирылоуп [[ажанртә]] дифференциациа. Ҳаамҭазтәи афеноменологиатәи асемиотикатәи азнеишьақәа, аҟазара арҿиамҭа «иааиԥмырҟьаӡакәа ицо системак» аҳасабала, аҭыԥ-аамҭатә континуум шьаҭас ирымоуп<ref name=":24">[[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] [http://archvuz.ru/2019_2/17/ Мгновение и длительность: Художественное время и пространство в архитектонически-изобразительных искусствах. К проблеме «синтеза искусств» ] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220312211055/http://archvuz.ru/2019_2/17/ |date=2022-03-12 }} // Электронный научный журнал «[[Архитектон: известия вузов]]». — [[УралГАХУ]], 2019. — № 2 (66)</ref>. Аҟазара аморфологиа еиҳа еицырдыруа академиатә система - аонтологиатә критери шьаҭас иамоуп. Уи иунарбоит асахьаркыратә рҿиамҭа иара афизикатә ҭыԥи аамҭеи рҿы аматериалтә форманы ишыҟоу. Уи инақәыршәаны аҟазара иаҵанакуа ахкқәа зегьы «рматериалтә бзазара» азнеишьала х-класс дуны иршоит: ақәыԥшыларатә, аамҭатә, аҭыԥ-аамҭатә. Аҿыханҵа, аскульптура, аграфика, архитектура ақәыԥшыларатә ҟазарақәа ҳәа ирышьҭоуп, урҭ рырҿиамҭақәа адунеи аҿы иалкаау аҭыԥ ааныркылоит. Амузыкеи апоезиеи ракәзар, аамҭалатәи аҟазарақәа рахь иԥхьаӡоуп, избанзар урҭ рформа аамҭала иҿиоит. Асценатә ҟазареи (атеатр, ахореографиа, асценографиа) акиноҟазареи - аҭыԥ-аамҭатә хкқәа рахь иаҵанакуеит. Адунеи аарԥшышьала, ақәыԥшыларатә ҟазара «асахьаҭыхратә» (аҿыханҵа, аграфика, аскульптура) «асахьа аазмырԥшуа» (архитектура, аҩычага-хархәаратә ҟазара) ҳәа рҽыршоит. Ҭоурыхла, аҟазара ахкқәа зегьы архитектура ишадҳәалазгьы, ишнеи-шнеиуаз урҭ хаз хкқәаны рҽалыркаауа иалагеит. Аҟазара ахкқәа зегьы рхылҵшьҭра иадҳәаланы иҟоуп даҽа теориакгьы. Иаҳҳәап, иналукааша архитектор, аҟазара атеоретик [[Готфрид Земпер]] иԥхьаӡон, аҟазара ахкқәа зегьы атехникатә џьа ахкқәа рҟынтәи иахылҿиааит ҳәа, иагьаликаауан ԥшь-хкык: ашышра (ақәҵара), аҳаԥшьаӡратә напҟазара, атектоника (амҿы иалху аргылара), иара убас [[астереотоиа|астереотомиа]] (ахаҳә иалху аргылара)<ref name=":25">Земпер Г. Практическая эстетика. Вступительная статья «Эстетические взгляды Г. Земпера» и комментарии В. Р. Аронова. — М.: Искусство, 1970</ref>. [[Иоффе, Иеремия Исаевич|И. И. Иоффе]] игәаанагарала, архитектуреи амузыкеи азеиԥш ҟазаратә хкык ахь иадикылон, урҭ еиуеиԥшым ахкқәа рыла ишишозгьы. 1930-тәи ашықәсқәа рзы «аморфологиатә знеишьақәа» ридеиақәа ҭҵаауа, аҟазара ахкқәа зегьы ишеимадоу атәы Иоффе иҩуан: «Аҟазара аҭыԥтәи аамҭатәи ҳәа иршоит, урҭ шьаҭас ирымоуп алашаратәи, ашьҭыбжьтәи, мамзаргьы алаԥштәи аҳаратәи ҳәа реихшара.... Еиуеиԥшым ахәыцшьа змоу аҭыԥтә ҟазарақәа рыбжьара адистанциа ду ыҟоуп, хәыцшьак змоу аҭыԥтәи аамҭатәи ҟазарақәа раасҭа... Алашара аамҭеи аҭыԥи рзы еиҟараны иҟоуп. Ари аамҭалагьы ҳәаа змам, аҭыԥлагьы ҵыхәаԥҵәара змам акоуп»<ref name=":57">Иоффе, И. И. Синтетическая история искусств. Введение в историю художественного мышления. — Л.: ОГИЗ-ИЗОГИЗ, 1933. — С. 549</ref>. == Аҟазара аҭоурых == {{Main|Аҟазара аҭоурых|Европатәи аҟазара аҭоурых}}{{See also|Адунеитә ҟазара апериодизациа}} [[Аҟазараҭҵаареи]] аҟазара аҭоурыхи, аҟазара ҭҵаарадырратә феноменк аҳасабала иҭырҵаауеит. Ари аҭҵаара шьаҭас иамоуп Мраҭашәаратәи Европа антикатә культуреи ақьырсиантә традициақәеи ишьақәдыргылаз ихадоу аилкаарақәа. Ԥсыхәа змам ари аҩыза европоцентризм раԥхьа инаргыла, мрагыларатәи акультурақәа рҿы аҭоурыхтә аамҭеи ақәыԥшылареи рзы иҵегь агәаанагарақәа ахьыҟоу иабзоуроуп. Евранаукатә еилкаара хадақәа рахь иаҵанакуеит: аҭоурыхтә аамҭа хырхарҭак ала иҿио агәаанагара — адунеи Аԥҵара инаркны аусӡбара Хлымӡаах аҟынӡа (ауаҩытәыҩсатә ҭоурыхҭҵаареи, еиҳаракгьы, асахьаркыратә хәыцреи рыпринцип), ахронотоп аилкаара, (аҟазара аусумҭа аԥҵараҿы аамҭеи аҭыԥи иузеиҟәымҭхо реимадара), ииашаҵәҟьоуи ицәалашәаратәуи аметодқәа реилазаара, арҿиаратә хәыцра ахақәиҭра, агәаанагарақәа, ахәшьарақәа уҳәа ирацәаны. === Ацәырҵра === {{See also|Мустиерсктәи акультура|Ориниаксктәи акультура|Монтеспан (аҳаԥы)|Альтамира (аҳаԥы)}} [[Афаил:VenusWillendorf.jpg|thumb|left|180px|[[Венера Виллендорфскаиа]], ҳера ҟалаанӡа 27,5 нызқь шықәса инарзынаԥшуа, Европа Агәҭа]] Аҟазара ацәырҵра аестетика аҭоурыхҭҵааҩцәа [[ахәмаррақәеи]], [[аритуалқәеи]], [[ақьабзқәеи]] ирыдырҳәалоит, иара убас [[амифологиа-магиатә]] дунеихәаԥшышьақәагьы иналаҵаны<ref name=":26">Борев Ю. Б. Эстетика. В 2 тт. Т. 2. Смоленск, 1997. С. 16.</ref>. [[Аџьатә]] теориа излаҳәо ала, заатәи ауаажәларраҿы, [[раԥхьатәи асахьаҭыхратә ҟазара]] [[Homo Sapiens]] ахкы ацәырҵра иадҳәалоуп. Ари аҩыза аҟазара еиуеиԥшым апрактикатә уснагӡатәқәа рыӡбаразы ауаҩытәыҩса иусуратә знеишьак аҳасабала иҟан<ref name=":27">[http://www.vvags.ru/content/kafedry/files/Balonova_Iskusstvo.doc ''Балонова М. Г.'' Искусство и его роль в жизни общества]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=2018-06|bot=InternetArchiveBot}} {{Анеишьа амам азхьарԥш|число=22|месяц=05|год=2013}}</ref>. Заатәи аҟазара [[абжьаратәи апалеолит]] аепоха аамҭазы аҿиара иалагеит, аха анаҩс 40-нызқь шықәса раԥхьа, [[хыхьтәи апалеолит]] аҿы иаҳа еизҳазыӷьит. Ари ауаажәларра рыҿиара иалҵшәаны иҟалеит, иара убас ауаҩы адунеи аилкаараҿы ишьаҿа ҿыцны иԥхьаӡоуп<ref name=":28">''Еремеев А. Ф.'' Происхождение искусства. — {{М.}}, 1970. — С. 272.</ref>. [[Аладатәи Африкаҿы]]<ref name="автоссылка2">Radford, Tim. «[http://education.guardian.co.uk/higher/artsandhumanities/story/0,12241,1193237,00.html World’s Oldest Jewellery Found in Cave] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20040518204004/http://education.guardian.co.uk/higher/artsandhumanities/story/0,12241,1193237,00.html |date=2004-05-18 }}». ''Guardian Unlimited'', April 16, 2004. Retrieved on January 18, 2008.</ref> иԥшаау амыдаӷьцәақәа ирылху ахәдахаҵа реиԥш иҟоу ижәытәӡатәиу аҟазаратә рҿиамҭақәа [[ҳера ҟалаанӡа 75 нызқь шықәса ма инареиҳаны иаҵанакуеит]] (шәахә.: [[Бломбос Аҳаԥы]]). Ахаҳәаамҭазы аҟазара аарԥшын аԥхьаӡатәи ақьабзқәа, амузыка, акәашарақәа, ацәеижь еиуеиԥшым арԥшӡагақәа, агеоглифқәа — адгьыл аҿы ианҵоу асахьақәа, адендрографқәа — аҵлақәа рцәа иану асахьақәа, аԥстәқәа рцәа иану асахьақәа, аҳаԥытә ҿыханҵа, ахаҳәтә сахьақәа, [[апетроглифқәа]], аскульптура рыла. Шьоукы авторцәа излашьақәдырӷәӷәо ала, аҟазара ахы ыҵнахуеит ацәажәара ҟалаанӡатәи аамҭазы, информациа аиагареи, адкылареи, иара убасгьы информациа агәынкылараҿы аҵәахреи рдыррақәа ирыдҳәаланы <ref name="bre3">Breskin, Vladimir.[http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1551315 Triad: Method for Studying the Core of the Semiotic Parity of Language and Art] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20120112034122/http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1551315 |date=2012-01-12 }} ''Signs'', Vol.3, pp.1-28, 2010.</ref>. === Аԥхьаӡатәи аҟазара === {{main|Аԥхьаӡатәи аҟазара}} ''Аԥхьаӡатәи аҟазара, аҭоурых ҟалаанӡатәи аҟазара'' — аԥхьаӡатәи [[ауаажәларра]] епоха аҟазара. Уи аарԥшын аԥхьаӡатәи [[амузыка]], [[акәашарақәа]], [[ашәақәа]], [[ақьабзқәа]], иара убас агеоглифқәа - адгьыл ақәыԥшылараҿы ианҵоу асахьақәа, адендроглифқәа — аҵлақәа рцәа иану асахьақәа, аԥстәқәа рцәа иану асахьақәа, аԥштәы змоу апигментқәеи еиуеиԥшым аԥсабаратә маҭәарқәеи рыцхыраарала ацәеижь еиуеиԥшым арԥшӡагақәа, иаҳҳәап иахьагьы еицырдыруа аимхәыцқәа рыла. Аԥхьаӡатәи аҟазара иалнакаауеит анаҩстәи афункциақәа [[рсинкретизм]]: амагиатә, арҵаратә, акоммуникатив-цәажәаратә. Асахьаркыратә ҟазара ацәырҵра ихадоу амодельс иԥхьаӡоуп «агыгшәыг аԥсабаратә макет»<ref name="автоссылка3">Ранние формы искусства: Сборник статей. — {{М.}}: Искусство, 1972.</ref><ref name=":29">''Столяр А. Д.'' Происхождение изобразительного искусства. — {{М.}}: Искусство, 1985.</ref>. Аԥхьаӡатәи арҿиара акоммуникативтә утилитарра, аестетикатә аспект аҿиашьа инавыргыланы, ажәларқәа зегьы ркультура аполиграфиа ҟалаанӡатәи [[афольклорпериод]] аҿы ибзианы иубоит. === Аҟазара антикатә дунеи аҿы === [[Афаил:Pompeii-couple.jpg|thumb|right|150px|Ачаӡҩы Теренциа Неони иԥҳәыси рпатреҭ. Помпеи (Теренциа Неон Иҩны, VII, 2, 6). Inv. No. 9058. Неаполь, Амилаҭтә археологиатә музеи]] Уахә. иара убас [[Хеттаа]], [[Ажәытәӡатәи Мысра Аҟазара]], [[Егеитәи ацивилизациа]], [[Ажәытә Бырзентәыла Аҟазара]], [[Аеллинизм]], [[Етруссктәи аҟазара]], [[Аскифцәа]], [[Урарту Аҟазара]] Ҳаамҭазтәи аилкаарала аҟазара ауасхыр ажәытә цивилизациақәа азышьҭарҵеит: [[мысратәи]], [[месопотамиатәи]], [[аџьамтә]], [[индиатәи]], [[акитаитәи]], [[абырзен]], [[римтәи]], иара убас [[аравиатәи]] ([[ажәытә Иемени]] [[Оман|Омани]]) уҳәа егьырҭгьы. Зыӡбахә ааҳгаз заатәи ацивилизациақәа рцентрқәа аҟазараҿы иалукааша рхатә стиль аԥырҵеит. Уи ашәышықәсақәа ахнагеит, ихьшәоу акультурақәа анырра дугьы рнаҭон. Иара убас дара роуп асахьаҭыхыҩцәа русумҭақәа раԥхьатәи ахҳәаа аанзыжьызгьы. Иаҳҳәап, ажәытә бырзен ҟазаҩцәа ауаҩы ицәеижь аарԥшраҿы егьырҭ акыр иреиӷьхеит, дара ирдыруан ажьышәақәа, артәашьа, ииашоу аизышәарақәа, ацәаҩа аԥшӡара раарԥшра. === Аҟазара абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы === : ''Уахә. иара убас'' [[Каролингтәи Ренессанс]] [[Афаил:Tugra Mahmuds II.gif|thumb|left|Араб каллиграфиа ала иҟаҵоу [[ҭырқәтәылатәи]] асулҭан [[Маҳмуд II]] [[итугра]]. Аиҭага: Маҳмуд-хан, Абдул-Ҳамид иԥа, наӡаӡа аиааира згаз]] [[Афаил:Angel khitrovo.jpg|мини|Амаалықь [[Евангелия Хитрово]] аҟнытә. Андреи Рублиов, XIV ашәышықәса Анҵәамҭеи XV ашәышықәса алагамҭеи]] [[Авизантиатә ҟазареи]] мраҭашәаратәи [[абжьарашәышықәсазтәи]] [[аготикеи]], адоуҳатә ҵабыргқәеи абиблиатә сиужетқәеи раарԥшра шьаҭас ирыман. Аҿыханҵеи амозаикеи рыхьтәы фон ала аҟазаҩцәа рҽазыршәон иреиҳаӡоу адунеи идгьылтәым адура аарԥшра, иара убасгьы ауаҩытәыҩсатә фигурақәа иҟьаԥсу, аидеализациа зызуу аформақәа рыла иаадырԥшуан. [[Афаил:Chen hongshou selfportrait,1635.jpg|thumb|right|150px|Чен Хоншоу, автопортреҭ, 1635 ш., Аминақәа раамҭа]] Мрагыларахь, [[аԥсылман]] тәылақәа рҿы иҟан агәаанагара, ауаҩы исахьа аҭыхра ҟаломызт ҳәа, уи [[аидол]] аԥҵара иаҟарартәуан. Уи иахҟьаны, асахьаркыратә ҟазара еиҳарак архитектура, аџьоуҳар, арыԥшьшьара, [[акаллиграфиа]], ахьиратә ус уҳәа адекоративтәи ахархәаратәи ҟазара хкқәа ракәын (шәахә.[[Аԥсылман ҟазара]]) иадырҳәалон. Индиеи Тибети аҟазара адинхаҵаратә кәашареи аскульптуреи ракәын изызкыз. Аҿыханҵа урҭ ирҿыԥшуан аԥштәы лашақәеи, ииашоу ацәаарақәеи шьаҭас иҟаҵаны. Китаи еиуеиԥшы аҟазара хкқәа ҿион: ахаҳә аҭаԥҟара, аџьазтә скульптура, акерамика (аимператор Цинь еицырдыруа атерракотатә иргьы налаҵаны), апоезиа, акаллиграфиа, амузыка, аҿыханҵа, адрама, афантастика уб. егь. Китаитәи аҟазара астиль епохак инаркны епоханӡа аҽаԥсахуан, традициалагьы напхгара зуа адинастиа ахьӡ ахуп. Иаҳҳәап, Тан аепоха иаҵанакуа иҵаӷоу, амонохромтә ҟазшьа змоу аҿыханҵа, иссиру апеизаж аанарԥшуеит. Мин аепохаан, ижәпаз ашәыга ԥсылақәеи ажанртә композициақәеи модан. Аҟазараҿы аиапониатә стильқәа иара убасгьы аҭыԥантәи аимператортә династиақәа рыхьӡ ахуп, рҿыханҵеи ркаллиграфиеи рҿы аимадареи аинырреи ибзианы иубоит. XVII ашәышықәса инаркны араҟа иара убас амҿы агравиурагьы рылаҵәеит. === Аиҭарҿиара инаркны иахьатәи аамҭанӡа === Мраҭашәаратәи [[Ренессанс]] аматериалтә дунеии, агуманизми раинтерес еиҭа ицәырнагеит. Уи иахҟьаны аҟазарагьы аҽаԥсахит: аҿыханҵаҿы аперспектива (аҵаулара) цәырҵит, ауаҩытәыҩсатә фигурақәа ирцәыӡыз ацәеижь роуит. [[Аҵаралашара аепохаан]], асахьаҭыхыҩцәа рҽазыршәон адунеи цәала-жьылеи, хшыҩлеи аҳәаақәҵара арбара. Усҟан ауаа Адунеи иуадаҩыз сааҭтә механизмны ирбон. Иара убри аамҭазы арҿиаҩцәа рҽазыршәон ршәышықәса иақәшәоз ареволиуциатә идеиақәа раарԥшра. Убас [[Уилиам Блеик]], [[Ниутон]] ипортреҭ анцәахшатә геометр ахаҿсахьала иҭихит. [[Жак-Луи Давид]] иакәзар, ибаҩхатәра аполитикатә пропаганда амаҵзура иазикит. [[Аромантизм]] аепоха иаҵанакуа асахьаҭыхыҩцәа [[Гиоте]] ипоемақәа рыла ргәы шьҭыхуа, ауаҩы ихаҭареи уи ицәанырратә ганқәеи раарԥшра иашьҭан. XIX ашәышықәса анҵәамҭазы [[академизм]], [[асимволизм]], [[аимпрессионизм]], [[афовизм]] реиԥш иҟоу асахьаркыратә стильқәа жәпакы цәырҵит. Аха арҭ аҩ-хырхарҭак раамҭа кьаҿын. Ицәырҵуа иалагаз [[Еинштеин]]<ref name=":58">Turney, Jon. «[http://books.guardian.co.uk/review/story/0,,1035752,00.html Does time fly?] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20060215163657/http://books.guardian.co.uk/review/story/0,,1035752,00.html |date=2006-02-15 }}». ''The Guardian'', September 6, 2003. Retrieved on January 18, 2007.</ref> изыҟашьаратә теориа ҿыци иара убас [[Фреид]]<ref name=":59">«[http://www.fordham.edu/halsall/mod/modsbook36.html Contradictions of the Enlightenment: Darwin, Freud, Einstein and modern art] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110406114209/http://www.fordham.edu/halsall/mod/modsbook36.html |date=2011-04-06 }}». [[Fordham University]]. Retrieved on January 18, 2008.</ref> игәынхәҵысҭа еилкаарақәа рнаҩсангьы, уаанӡатәи ахырхартақәа рыпроцесс анҵәара иарццакит ҳәа иԥхьаӡоуп ҩ-дунеитәи аибашьрақәа ирылҵшәаны иҿио иалагаз атехнологиақәа. XX ашәышықәсазы аҟазара аҭоурых асахьаркыратә лшарақәеи аԥшӡара астандарт ҿыцқәеи еснагь рыԥшаара иашьҭан, дара зегьы уаанӡатәи аилкаарақәа ирҿагылон. [[Аимпрессионизм]], [[Фовизм|афовизм]], [[Експрессионизм|аекспрессионизм]], [[Кубизм|акубизм]], [[Дадаизм|ададаизм]], [[Сиурреализм|асиурреализм]] уҳәа убас егьырҭ ахырхарҭақәа рнормақәа рыԥҵаҩцәа ирхаанымхеит. Изызҳауа [[аглобализациа]] акультурақәа реилаҵәареи реинырреи рахь инанагеит. Убас [[Матиссеи]] [[Пабло Пикассои]] рырҿиара анырра ду ҟанаҵеит африкатәи аҟазара, иапониатәи агравиурақәа (мраҭашәаратәи [[Ренессанс]] аныррала ицәырҵыз) аимпрессионистцәа рзы ргәы шьҭызхуа акакәны иҟан. Иара убас мраҭашәаратәи [[акоммунизми]] [[апостмодернизми]] ридеиақәа аҟазара крызҵазкуа анырра дуӡӡа арҭеит. Амодернизм иамаз анорма џьбара акульти, идеалисттә ҵабырг аԥшаареи ирыбзоураны, XX ашә.аҩбатәи азбжазы иара ахаҭа иахьзымнаӡо атәы аилкаарахь икылсит. Ахәшьарақәа [[реизыҟашьазаара]] ԥсра-зқәым фактны ирыдыркылеит. Ари ахҭыс [[ҳаамҭазтәи аҟазара]] аепохеи [[апостмодерн акритикеи]] рпериод хацнаркит. Аха иара убас ари апериод [[аҟазара аҵыхәтәа]] ԥҵәар алшоит ҳәа аимак-аиҿак цәырнагеит. Адунеизегьтәи акультуреи аҭоурыхи реиԥш, аҟазара иара убас аиҿырԥшратәи, ииасуа категориақәаны иԥхьаӡахо иалагеит, урҭ ирониала ирызнеиуан. Убри аан арегионалтә культурақәа рҳәаақәа иӡуа иалагеит, уи азеиԥш аглобалтә культура иахәҭакны иазхәыцуа иалагеит. == Аклассификациа иазку аимак-аиҿак == [[Афаил:Duchamp Fountaine.jpg|мини|[[Марсель Диушан Иӡыршә]], 1917 шықәса]] [[Афаил:Honoré Daumier 026.jpg|thumb|[[Оноре Домье]] атеатр аазырԥшуа иҭыхымҭа]] [[Афаил:Adams The Tetons and the Snake River.jpg|thumb|[[Енсел Адамс]] ифотосахьа- Ашьхеибаркыра «Титон Ду» Гранд-Титон амилаҭтә парк аҿы иҟоу Снеик аӡиаси (Ваиоминг, Еиду Америкатәи аштатқәа)]] Иарбанзаалак акы аҟазара ҳәа ахьӡ аҭара иадҳәаланы ицәырҵуа аимакқәа - аҟазара иазку аклассификациатә еимакқәа ҳәа ирышьҭоуп. 20-тәи ашәышықәсазы аклассификациатә еимакқәа рахь иаҵанакуан [[акубистцәеи]] [[аимпрессионистцәеи]] рсахьақәа, Диушан Иӡыршә, акиноиндустриа, абанкнотақәа реиқәырҽаҽарақәа, [[аконцептуалтә ҟазара]], авидеохәмаррақәа<ref name=":32">Deborah Solomon (14 декабря 2003), ''2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art'', New York Times Magazine Section</ref>. Афилософ Девид Новиц излашьақәирӷәӷәо ала, аҟазара аҳәаақәҵара иадҳәалоу аиқәшаҳаҭымхара шамахамзар апроблема ашьаҭагьы иалаӡам. Еиҳаракгьы, ауаа руаажәларратә ԥсҭазаарахь иаларгало раинтиресқәеи, ргәазыҳәара дуқәеи роуп аҟазара иадҳәалоу аклассификациатә еимакқәа рӷьырак шьаҭас ирымоу. Новиц иажәақәа рыла, аклассификациатә еимакқәа атеориа мацара акәымкәа, еиҳарак ауаажәларра рзеиԥш хәшьарақәеи раԥхьаҟатәи рыҿиареи роуп изызку. Иаҳҳәап, британиатәи агазеҭ [[Daily Mail]] [[Дамиен Херст|Дамиен Херсти Треиси Емини]] русумҭақәа акритика азнауит, иагьышьақәнарӷәӷәеит «зқьышықәса рыҩныҵҟа аҟазара ацивилизациатә мчы дуқәа ируакын ҳәа. Иахьатәи ҳаамҭазы, аусумҭақәа ирҵәу ауасақәеи иҟьашьу аиарҭақәеи, зегьы ҳварварцәаны ҳҟарҵар алшоит" - ҳәа иақәмақаруеит. Акритикцәа аҟазара атеориа ҭҵаарадыррала аилкаара рҽазыршәаӡом, аха Хиорсти Емини русумҭақәа зыԥсоу атәы иаартны агәыҩбара арҭоит<ref name=":33">Painter, Colin (2002), ''Contemporary Art and the Home'', Berg Publishers, с.12, ISBN 1-85973-661-0</ref>. 1998 шықәса рзы [[Артур Данте]] ахшыҩзцаратә аексперимент рыдигалеит, уи иаанарԥшуеит: «артефакт ҟазаратә рҿиамҭак аҳасабала астатус акультура иаднагало аидеиақәа рҟынтәоуп ишцәырҵуа, иара иамоу ацәеижьтә ма ианыруа аҟазшьақәеи рҟынтәи акәымкәа. Абасала, акультуратә интерпретациа (аҟазара атеориа ахкы) асахьаркыратә аобиект иҳәаақәызҵо факторуп»<ref name=":34">Dutton, Denis (1998), Michael Kelly, ed., ''Tribal Art'', '''Encyclopedia of Aesthetics''', New York: Oxford University Press,</ref><ref name=":35">Danto, Arthur (1988), Susan Vogel, ed., ''Artifact and Art'', New York</ref>. [[Аҟазара аҿагылара]] атрадициатә ҟазара аоппозициа аҳасабала уи аҵакқәа ашәара иҭанаргылоит<ref name=":0">«„[https://web.archive.org/web/20090910173718/https://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=571 Glossary: Anti-art]“», [[Британская галерея Тейт|Тейт]]</ref>. Ари атермин ададаизм иадҳәалоуп. Уи авторс дыԥхьаӡоуп [[Марсель Диушан]]<ref name=":0" />, Актәи адунеизегьтәи аибашьра иалагаанӡа [[реди-меидқәа]] анаԥиҵоз<ref name=":0" />. == Аҟазареи акритикеи == {{Main|Асахьаркыратә критика}} Аҟазареи [[аҟазараҭҵаареи]] асахьаркыратә критикеи реизыҟазаашьа аҵыхәтәантәи ҩышә шықәса рыҩнуҵҟа еиҳа-еиҳа иуадаҩхон. Иҟоуп уи аҩыза агәаанагара, иаҳҳәап, акритика иҿиацыԥхьаӡа, асахьаҭыхҩы икульт [[атрансценденттә]] позициа ацәыӡуеит ҳәа - аҵабырг аиллиузиала аҽаԥсахуеит, асахьаҭыхҩы иус аиҭашьақәыргылара аҭахуп ҳәа. Аҟазара акритиказы, автор уеизгьы-уеизгьы иҩымҭала ииҳәарц ииҭахыз аилкааразы исубстратуп, убри аҟнытә лассы-лассы акритика [[апаразитизм]] азы ахара адырҵоит. Убри аамҭазы, акритикцәа [[ӡыргаратә]] агентцәақәак раҳасабала иқәгылоит, аҩымҭақәа рсахьаркыратә хаҿсахьа аԥырҵоит, епохақәак раан урҭ асахьаркыратә рҿиамҭақәа иҟоу [[аидеологиатә]] хырхарҭа иадырҳәалоит<ref name=":36">{{Cite web |url=http://xz.gif.ru/numbers/48-49/istoriya-kritika/ |title=Олеся Туркина, Виктор Мазин — История и критика |access-date=2009-02-17 |archive-date=2008-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080622115321/http://xz.gif.ru/numbers/48-49/istoriya-kritika/ |url-status=live }}</ref>. === Аҟазара атеориақәа === [[Афаил:Joseph Mallord William Turner 012.jpg|thumb|200px|right|«Амцакра апарламент ахыбраҿы» [[Тернер, Џьозеф Маллорд Уилиам]], 1834 ш.]] Антикатә аамҭа инаркны аҟазара [[афилософиа]] апрактика аҳасабала аҭҵаара иамаҭәарын. [[XIX ашәышықәсазы]] аҟазара еиҳарак [[аҵабырги]] [[аԥшӡареи]] реинырра иалҵшәаны иахәаԥшуан. Иаҳҳәап, аестетика атеоретик [[Џьон Рескин]], [[Тиорнер]] ирҿиара анализ азуа иазгәеиҭон, аҟазара ҵакыс иамоу асахьаркыратә методқәа рыла, аԥсабара иалоу аезотерикатә ҵабырг азнеира аԥҵароуп ҳәа<ref name=":37">«…идти в природу во всем одиночестве своего сердца, ничего в ней не отвергая, ничего не выбирая, и ничего не презирая, и веря, что все в ней хорошо и правильно, и радуясь всякой открывшейся истине.» [[Джон Рёскин]]. «Современные художники», том I, 1843 г.</ref>. XIX ашәышықәса анҵәамҭазы [[амодернизм]] анцәырҵ, аҟазара<ref name=":38">Griselda Pollock, ''Differencing the Canon''. Routledge, London & N.Y.,1999. ISBN 0-415-06700-6</ref> иааннакыло аҭыԥ азы агәаанагарақәа инагӡаны, иаалырҟьаны рҽырыԥсахит. Убри аҩызаҵәҟьа ҟалеит [[XX ашә.]] анҵәамҭазгьы, [[апостмодернизм]] аидеиа анцәырҵ. [[Клемент Гринберг]] 1960 ш. рзы иҭыҵыз истатиа «Амодернисттә ҿыханҵа» аҟны, ҳаамҭазтәи аҟазара «иара ахатәы методқәа рыла иалкаау адисциплина акритика азнауеит»<ref name="Frascina">Modern Art and Modernism: A Critical Anthology. ed. Francis Frascina and Charles Harrison, 1982.</ref> ҳәа иҳәаақәиҵеит. Гринберг ари азнеишьа [[абстракттә експрессионизм]] аҿы ихы иаирхәеит, иара убас имариоу (аиллиузиақәа рыда) абстракттә ҿыханҵа аилыркаареи ашьақәырӷәӷәареи рзы иааирԥшит. [[Ареалисттә]], [[анатуралисттә]] ҟазара асахьаркыратә маҭәахә афактуреи атехникатә знеишьақәеи аҵәахуазар, амодернизм убри аамҭазы асахьаркыратә метод ахы иархәаны арҭ атехникақәа иазхьанарԥшуеит. Уаанӡатәи асахьаҭыхыҩцәа аҿыханҵа аԥкрақәа (асахьа аҟьаԥсра, архиашьа, ашәыга афактура) рҿы аԥынгылақәа рбон, убри азы маӡала акәын аус шрыцыруаз. Амодернизм акәзар, ари азнеишьа даҽакала иаԥсахуеит, автор иаартны иарбоу аԥкрақәа ааирԥшуеит. Гринберг инаишьҭарххны ари атема аҿиара рнапы алакыз егьырҭ аҟазаратә ҭҵааҩцәагьы алукаар ҟалоит: [[Маикл Фрид]], [[Т.Џь. Кларк]], [[Р. Краусс]], [[Л. Ночлин]] иара убас [[Г. Поллок]]. Гринберг ихаҭа иаамҭазтәи асахьаҭыхыҩцәа иалкаау ргәыԥ мацара атәы шиҩуазгьы, иидеиақәа XX ашәышықәса аҩбатәи азбжеи [[XXI ашәышықәса]] алагамҭеи рзы аҟазара афилософиа анаҩ аҿиараҿы акыр анырра ҟанаҵеит. [[Енди Уорхол]] иеиԥш иҟоу [[апоп-арт]] асахьаҭыхыҩцәа еицырдыруа, ауаажәларраҿы апату роуа иҟалеит рметот ҷыда иабзоураны. Урҭ [[еицырдыруа акультуреи]] [[аҟазара адунеии]] рдыргақәа маӡала акритика рзуны рырҿиамҭақәа рахь ииаргон. 1980-тәи, 1990-тәи, 2000-тәи ашықәсқәа рзы арадикалтә сахьаҭыхыҩцәақәак ԥхьаҟа ицеит.  Уаанӡа  «иҳараку аҟазара » мацара ҳәа иԥхьаӡаз ахатәкритикатә метод асахьа хкқәа зегьы рҟны рхы иадырхәо иалагеит: амаҭәа адизаин, акомиксқәа, афишақәа, апорнографиагьы уахь иналаҵаны… === Аҟазара ахықәкқәа === Атеоретикцәа еснагь аҟазара цәырҵрак аҳасабала иазнеиуан, уи иалкаау аконцепциа аҟны афункциеи, аҟазшьақәеи зеиԥшроу еиԥш. Аха уи иаанагаӡом аҟазара ахықәкқәа еилкаамкәа иаанхоит ҳәа, избанзар еиуеиԥшым аҟазаратә рҿиамҭақәа раԥҵаразы еснагь амзызқәа ыҟан, иара убас  урҭ реилыркаарақәагьы рацәан. Ҵаҟа иаагоуп аҟазара афункциақәак, урҭ еихшоуп ҩ-гәыԥкны: амотивациа змоуи, амотивациа змами ҳәа. ==== Амотивациа змам аҟазара афункциақәа ==== Амотивациа змам аҟазара афункциақәа ҳәа иԥхьаӡоуп ауаҩы иԥсабара иахәҭаку функциақәоуп. Урҭ арҿиаҩы ихаҭара иадҳәалаӡам, мамзаргьы даҽа тәым хықәкык амаҵ ауӡом, иаҳҳәап, аутилитартә хықәкы. Абри аганахьала аҟазареи арҿиара ахаҭеи ауаҩытәыҩса иԥсабара иарҿиеит. [[Homo sapiens]] ада даҽа ԥсы зхоу хкык аҟазара аԥнаҵомызт. Убри аҟнытә уи еснагь имариоу апрактикатә хәарҭа аҳәаақәа ирҭыҵуеит. # ''Агармониеи, аҭышәынтәалареи, аритми рфундаменталтә уаҩытәыҩсатә [[инстинкт]].'' Ари аҩаӡараҿы аҟазара маҭәарк ма усхк акәымкәа, зыхә ҳараку аԥшӡара ҩнуҵҟала аԥшаара аҳасабала иқәгылоит, апрактикатә хәарҭа иазхьамԥшкәа. «Аиҿырԥшра (аимитациа)-  ауаҩы иԥсабара иалоу аинстинктқәа ируакуп. Анаҩс, иҟоуп агармониеи аритми ринстинкт, иара убас аишьашәалара, уи аҟны ҷыдала аритм ацәанырра аарԥшуп. Ари аԥсабаратә ҳамҭа шьаҭас иаҭаны, ауаҩы апоезиахь ихы азнархоит, убас еиҳа-еиҳа имаҷу аимпровизациақәа рҟынтәи ииашоу аҟазара ду ахь днаӡоит». - [[Аристотель]]. # ''Амаӡа ацәанырра.'' Аҟазара - ари Адунеии ҳареи ҳаимадара анырразы иҟоу цҳауп. Ари лассы-лассы узқәымгәыӷуа цәанырроуп, иара убас уи цәырҵуеит аҟазаратә рҿиамҭа анаҳбо, амузыка, ма ажәеинраалақәа ҳанырзыӡырҩуа. «Зегь реиҳа иссиру, аԥсҭазаараҿы иԥаҳшәар зылшо - амаӡоуп. Уи иарбан ҟазараҵәҟьазаалак, ма ҭҵаарадырразаалак иахыҵхырҭоуп». - [[Альберт Еинштеин.]] # ''Асахьаркыратә хәыцра''. Аҟазара иажәалатәым азнеишьала, асахьаркыратә хәыцра ҳәаада ахархәара алшара унаҭоит. Ажәақәа цәаҳәа-цәаҳәала еишьҭагылоит, урҭ зегьы иалкаау аҵакқәа рымоуп. Аҟазара акәзар, ҳәаа змам аформақәеи, асимволқәеи, аидеиақәеи унаҭоит. Урҭ рҵакқәа еиуеиԥшымкәа иҳәаақәҵахар алшоит. «Иупитер иуарбажә - аҟазаратә рҿиамҭа ҿырԥштәык аҳасабала иаагозар, уи баша алогикатә (аестетикатә) атрибут еиԥш, адунеи ашареи амҽхаки ирсимволӡам. Уи асахьаркыратә хәыцра аԥырразы амч ду унаҭоит, егьырҭ еиԥшу ахаҿсахьақәа ирҿшаҳрԥшыртә иҟанаҵоит. Уи иарбан ажәазаалак, ма ихиоу идеиазаалак еиҳа ахәыцра ҿыцқәа ахылҵуеит. Ари ахаҿсахьа аестетикатә идеиа иаабац ахшыҩ аасҭа иҳаракуп. Уи алогикатә еилкаарақәа аԥсахуеит, аха ахшыҩ аԥсы аханаҵоит, ауаҩы илаԥш иҵамшәо ахаҿсахьақәа ҵыхәаԥҵәара змам рԥеиԥш ҳзаанартуеит». - Иммануил Кант. # ''Ҳәаа змам ахаҿқәа рахь ааԥхьара.'' Аҟазара иабзоураны автор алшара имоуп ихы дақәиҭны, ма иҭахы-иҭахым адунеи адҵаалара. Авторцәақәак идырны рырҿиамҭақәа аҭыԥ уадаҩқәа рҟны иаанрыжьуеит, иаҳҳәап, ашьха ақәцәақәа рҟны. Ари азнеишьа, иалкаау ауаа мацара рахь акәымкәа, адунеи зегьы иааидкылана иазхьаԥшуеит. #''Аритуалтәи асимволтә функциақәеи.'' Акультура жәпақәа рҿы иԥшӡоу аритуалқәеи, ақәгыларақәеи, акәашарақәеи ахҭысқәак рырԥшӡара иасимволуп. Дара рхаҭақәа абжьааԥны апрактикатә хықәкқәа ирышьҭаӡам, аха антропологцәа ирдыруеит урҭ амилаҭтә традициақәа рҵакқәа зеиԥшроу. Атрадициақәа абиԥарақәа жәпакы рыҩнуҵҟа ишьақәгылон, аханатәгьы урҭ акосмостә ҵак ду рыман, аха анаҩс урҭ уаҳа аӡәгьы игәалаиршәомызт. «Аҭоурых ҟалаанӡатәи абахә сахьақәеи ажәытә обиектқәеи лассы-лассы апрактикатә хәарҭа рымаӡам. Уи иахҟьаны урҭ абжьааԥны адекоративтә, аритуалтә, ма асимволтә ҟазшьа рымоуп ҳәа ирышьҭоуп. Ас еиԥш иҟоу аобиектқәа ҭызҵаауа аҵарауаа реиҳараҩык, атермин «аҟазара» ахархәара агха дуқәа ахылҿиаар шалшо атәы ибзианы ирдыруеит» - Сильва Томаскова. Аҟазареи акультуратә беиарақәа раԥҵареи ирыдҳәаланы даҽа хәаԥшышьакгьы ыҟоуп. Ари агәаанагара излаҳәо ала, арҿиара - ари иузымдырӡакәаны ицәырҵуа [[ацәеижьтә еилыԥшаара]] [[аиҽырбара]] аҳасабала аарԥшроуп. Иарбоу атеориа ҩ-фактк марианы иҳаилнаркаауеит. Актәи, аҟазара аусзуҩцәа рыбжьара абриаҟара ахацәа зыҟоу. Аҩбатәи, ауаҩы иԥсҭазаараҿы [[иреиҳау]] [[Арҿиаратә активра апериоди|арҿиаратә периоди]] [[исексуалтә активреи]] зеиқәшәо атәы<ref name=":39">''[[Миллер, Джеффри|Miller, G. F.]]''[http://psych.unm.edu/people/directory-profiles/miller-papers/1999-sexual-selection-cultural-displays.DOC Sexual selection for cultural displays] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150224160922/http://psych.unm.edu/people/directory-profiles/miller-papers/1999-sexual-selection-cultural-displays.DOC |date=2015-02-24 }}//The evolution of culture. Ed. by R. Dunbar, C. Knight, & C. Power. — Edinburgh: Edinburgh University Press, 1999. — PP. 71-91.</ref><ref name=":40">[http://jeps.efpsa.org/article/download/jeps.bb/91 Stoyo Karamihalev. Why Creativity is Sexy: A Review of the Evidence of Sexual Selection for Creative Abilities in Humans] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200205160129/http://jeps.efpsa.org/article/download/jeps.bb/91 |date=2020-02-05 }}// Journal of European Psychology Students. — 2013. — No. 4. — pp. 78—86.</ref>. ==== Аҟазара амотивациа змоу афункциақәа ==== Автор аҩымҭа аус анадиуло иҿаԥхьа хықәкқәак ықәиргылоит. Аԥхьаҟа ас еиԥш иҟоу ахықәкқәа амотивациа змоу ҳәа ирышьҭоуп. Ари иарбанзаалак аполитикатә хықәкы, асоциалтә ҭагылазаашьа ахҳәаа аҟаҵара, агәалаҟазаареи аемоциақәеи раԥҵара, апсихологиатә нырра, акы аилиустрациа азура, аалыҵ аӡыргара мамзаргьы баша ажәахә ашьҭра уҳәа акәзар алшоит. #: 1. ''Акоммуникациа ахархәага.'' Имариаӡоу аформала аҟазара акоммуникациа ахархәагоуп. Егьырҭ акоммуникациа азнеишьақәа реиҳарак реиԥш, уигьы аинформациа ауаа рыҭара гәҭакыс иамоуп. Иаҳҳәап, аҭҵаарадырратә иллиустрациа- аинформациа аиагаразы иҟоу ҟазаратә формоуп. Ас еиԥш иҟоу даҽа ҿырԥштәык иреиуоуп агеографиатә хсаалагақәа. Ас еиԥш иҟоу даҽа ҿырԥштәык иреиуоуп агеографиатә хсаалагақәа. Аха ацҳамҭқәа рҵакы хымԥада ҭҵаарадыррала иҟамлар ҟалоит. Аҟазара иалнаршоит аобиективтә информациа адагьы аемоциақәа, агәалаҟазаара, ацәаныррақәа раарԥшра. #: «Аҟазара — ари акоммуникациазы рхы иадырхәо асимволтә ҵакы змоу артефактқәеи, ма асахьақәеи реизакроуп»<ref name=":41">Steve Mithen. The Prehistory of the Mind: The Cognitive Origins of Art, Religion and Science. 1999</ref>. — Стив Митен. #: 2. ''Аҟазара гәырҿыхгак аҳасабала.'' Аҟазара еиҳарак хықәкыс иамоу - ауаҩы игәалаҟазаареи ицәаныррақәеи раԥҵароуп. Уи ауаҩы ицхраауеит аамҭа ибзианы ахыгара, иԥсы ашьара. Лассы-лассы ари ахықәкы азы амультфильмқәеи авидеохәмаррақәеи аԥырҵоит. #: 3. ''[[Авангард]], аполитикатә еиҭакрақәа узы аҟазара.'' XX ашәышықәса алагамҭазы аҟазара ҳәаақәызҵо ахықәкқәа ируакын аполитикатә еиҭакрақәа апровокациа рзызуа аҩымҭақәа раԥҵара. Ари ахықәкы азы ицәырҵыз ахырхарҭақәа — [[дадаизм]], [[асиурреализм]], аурыс [[конструктивизм]], [[абстракттә експрессионизм]] — еидкыланы [[авангард]] ҳәа ирышьҭоуп. #: «Ареализм зырҿыхыз апозитивизм Ацқьа Фома Аквински инаиркны Анатоли Франс иҟынӡа, сгәы иаанагоит интеллектуалтә ма аморалтә прогресск иаӷоуп ҳәа. Уи сара даара исцәымӷуп, избанзар уи аҟыбаҩдареи, ацәымӷреи, аҽырԥагьареи рыла ишьақәгылоуп. Ареализм амшалоуп изцәырҵуа аҵакы змам ашәҟәқәеи ицәаԥҽыгоу апиесақәеи. Иара иааҟәымҵӡакәа агазеҭқәа рҟынтәи амч аиуеит. Уи ауаа зегь реиҳа ргьама бааԥс иаҿагәыбзыӷуеит. Уи алагьы ареализм аҭҵаарадырреи аҟазареи иахыччоит; ари аҩыза амариа - игаӡароуп, ала аԥсҭазаара иеиԥшуп»<ref name=":42">Andre Breton, Surrealist Manifesto (1924)</ref>.— [[Андре Бретон]] ([[сюрреализм|асюрреализм]]). #: 4. ''Апсихотерапиазы аҟазара.'' Апсихологцәеи апсихотерапевтцәеи аҟазара рхы иадырхәар рылшоит апрофилактикатә ма ахәшәтәратә хықәкқәа рзы. Ауаҩы иусура анализ шьаҭас измоу атехника ҷыда, апациент иԥсихикатәи иемоциатәи ҭагылазаашьа адиагностика аҟаҵаразы ахархәара аиур залшо еиԥш, еиҳа иҭышәынтәалоу иҩныҵҟатәи аҭагылазаашьа анагӡареи рзгьы рхы иадырхәоит. Араҟа хықәкы хадас иҟоу адиагноз ақәыргылара акәӡам, ауаҩы иԥсихика агәабзиара аиӷьтәроуп. [[Амедитативтә ҿыханҵа]] арт-терапиа хкы ҷыданы иԥхьаӡоуп. Уи апсихотерапиеи, ахдырреи, ахаҭаратә еизҳареи рышьаҭақәа зегьы еиднакылоит. #: 5. ''Асоциалтә ҿагылареи, ишьақәгылоу аиҿкаареи/ма анархиеи рхырбгалареи рзы аҟазара.'' Аҟазара аҿагылара аформа аҳасабала, иалкаау аполитикатә хықәкык амамзар ҟалоит. Уи хықәкыс иамоуп иҟоу арежим ма уи иадҳәалоу еиуеиԥшым аспектқәа акритика рзура. Аграффити егьырҭ стрит-арт хкқәеи аҩнқәа рыҭӡамцқәа, автобусқәа, адәыӷбақәа, ацҳақәа уҳәа алаԥшҳәааҿы иҟоу аҭыԥқәа рҿы ианырҵуа асахьақәеи аҩырақәеи роуп. Лассы-лассы уи аиҳабыра рҟынтә азин рмоукәа, зегь реиҳа иахьубарҭоу аҭыԥқәа рҿы иҟарҵоит. Убри азы аграффити азакәан еиланагоит, авандализм аформоуп ҳәа иԥхьаӡоуп. #: «Аҟазара раԥхьа инаргыланы зегьы шыбзиоу атәы акәымкәа, ауаа рыԥсҭазаараҵәҟьа аанарԥшуазароуп. Уи азы иҟоуп аӡыргара. Иара акы аҭахуп, акы ааухәартә иҟанаҵоит, аԥаҵасара, аҽыӡәӡәара, аԥсшьара ацара уҳәа убас иҵегьы»<ref name=":43">Ударим культурой по беспределу! Деловая газета «Взгляд» № 24 (160) от 25 июня 2010 года http://www.respublika-kaz.info/files/news/issue/0/92.pdf {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20120204114345/http://www.respublika-kaz.info/files/news/issue/0/92.pdf |date=2012-02-04 }}</ref>. — [[Буксиков, Серик]]. #: 6. ''Апропаганда ма акоммерциатә еизыҟазаашьақәа ралагаларазы аҟазара.'' Аҟазаратә рҿиамҭақәа лассы-лассы [[апропаганда]] ахықәкқәа рымаҵ ауеит, ауаа ргьамақәеи ргәалаҟазаарақәеи рыԥсахразы. Убас еиԥш аус ауеит иаарту [[аӡыргарагьы]]. Уи акоммерциатә аалыҵ аахәаҩ ибзианы дазнеирц азы ирылаирҵәоит. Аҩ-ҭагылазаашьак рҿы арҿиаҩцәа хықәкыс ирымоуп аидеиа, ма амаҭәар ишазыҟоу ала ауаҩы иемоциақәеи иԥсихологиеи маӡала напхгара рыҭара<ref name=":44">[[Roland Barthes]], Mythologies</ref>. Хыхь зыӡбахә аагоу аҟазара афункциақәа еиҿагылаӡом, урҭ аамҭакала ицәырҵыргьы ҟалоит. Иаҳҳәап, аҟазара агәырҿыхгаразы, лассы-лассы иҵәаху аалыҵ, афильм, ма авидеохәмаррақәа рӡыргара аҽамнадоит. [[Апостмодерн]] аепоха иаҵанакуа аҟазара аҟазшьа ҷыдақәа ируакуп (1970-тәи ашықәсқәа рышьҭахь) — аутилитарра, афункционалра, акоммерциатәра хықәкыс иамоу аизҳара. Убри аамҭазы зых иашьҭам аҟазара ма уи асимволтәи аритуалтә хықәкқәеи рҿы ахархәара еиҳа-еиҳа имаҷхоит. ==== Аҟазареи, асоциалтә еилазаашьеи, аҵакы амазаареи ==== [[Афаил:Chateau-de-versailles-cour.jpg|left|thumb|300px|Версаль: архитектор Луи ле Во акралтә хан аҩнуҵҟатәи ашҭа ааиртит [[акурдонер]] аԥҵаразы, анаҩс егьырҭ европатәи архитекторцәа аӡәырҩы акопиа ахырхит]] Лассы-лассы аҟазара егьырҭ ауааԥсыра ирыцәтәыму, иалкаау асоциалтә ҿыгҳарақәа рытрибут ҳасабала иахәаԥшуеит. Абри аганахьала аҟазара иԥшӡоу, аха хәарҭара злам амаҭәарқәа раахәареи, амали, амалрҳареи ирыдырҳәалоит. Арҭ агәаанагарақәа рыдгылаҩцәа ҿырԥштәык аҳасабала иааргар рылшоит [[Версалтәи ахан]], мамзаргьы [[Санкт-Петербург]] иҟоу [[Ермитаж]]. Уаҟа Европа ибеиаӡаз амонархцәа еизыргеит аколлекциа дуқәа. Ас еиԥш иҟоу аколлекциақәа змазарц зылшо даара ибеиоу ауаа, аиҳабырақәа, ма аиҿкаарақәа роуп. Акультурақәа жәпакы рҿы [[еиҿкаау]], зыхә ҳараку амаҭәарқәа, урҭ изтәу рсоциалтә статус иадыргоуп. Убри аамҭазы, 1793 шықәсазы афранцыз револиуциа ду аан даҽа ахырхарҭақәа ыҟан. Убас еицырдыруа [[Алувр]] ахан афранцыз аҳцәа ирхатәын. Аха нас ари ашықәс азы уи ажәлар зегьы рзы ашәқәа аадыртит, официалла иаарту музеины иҟалеит. Аҟазара иадҳәалоу ҳаамҭазтәи амузеиқәеи ахәыҷтәы ҵаратә программақәеи економикала иҿио атәылақәа реиҳарак ари аҿырԥшы иақәныҟәоит, зегьы рзы аҟазаратә рҿиамҭақәа рахь инеиртә аҭагылазаашьа ҟалоит. Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы лассы-лассы иуԥылоит амалуаа зхатәы коллекциақәа змоу амузеиқәа, аха анаҩс урҭ аҳәынҭқарра иарҭоит. Иаҳҳәап убас XIX ашәышықәсазы, арегионалтә аихамҩатә ҳа ахада Џьон Теилор Џьонстон иаԥиҵеит [[Аметрополитен амузеи (Ниу-Иорк)]]. Иара ихатә ҟазаратә рҿиамҭақәа реизга ауп ари амузеи шьаҭас иаиуз. Урыстәыла абри аҩыза ароль наигӡеит ҳаамҭазы [[Аҳәынҭқарратә Третиаковтәи агалереиа]] ҳәа изышьҭоу амузеи ашьаҭаркҩы аҭуџьар [[Павел Третиаков]]. Ус шакәугьы, ҳаамҭазы аҟазара аколлекциа ду амазаара ауаажәларраҿы амал дуи астатус ҳараки ирсимволны иаанхоит. [[Афаил:BeuysAchberg78.jpg|thumb|right|250px|[[Иозеф Боис]], [[Аперформанс]] Досу - асоциалтә организм ахақәиҭтәра амҩаҿы дсахьаҭыхҩуп, 1978 ш.]] Зны-зынла асахьаҭыхыҩцәа аҟазара ҷыда аԥҵара рҽазыршәоит. Уи имариоу маҭәарк, ма материалтә хәшьара змоу аҳасабала иузаахәом.1960-70-тәи ашықәсқәа рзы аибашьра ашьҭахьтәи анемец сахьаҭыхыҩцәа нагақәа ируаӡәкыз [[Иозеф Боис]] иҳәон «баша аобиект мацара акәымкәа, еиҳау ухаҿы иааугароуп»<ref name=":45">{{статья |заглавие=An Interview with Joseph Beuys |издание=[[Artforum|ArtForum]] |том=8 |номер=4 |страницы=45 |язык=en |автор=Sharp, Willoughby |месяц=12 |год=1969 |тип=magazine}}</ref> ҳәа. Уи иабзоураны ицәырҵит [[аперформанс]], [[авидео-арт]], [[аконцептуалтә ҟазара]] реиԥш иҟоу ахырхарҭақәа. «Аидеиа акәша-мыкәша иҟоу адемократиатә мҩақәҵарақәа аҟазаратә рҿиамҭақәа товаруп ҳәа ирыԥхьаӡон. Арҭ аиҿцәажәарақәа 1960-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭазы, аестетикатә идеиа ҿыцқәа цәырнагоит, лымкаала алҵшәа ӷәӷәа ҟанаҵеит 1970-тәи ашықәсқәа рзы. Асахьаҭыхыҩцәа хыԥхьаӡара рацәала аконцептуалтә ҟазара алырхоит. Урҭ аҿыханҵеит аскульптурақәеи раԥҵара аперформанси егьырҭ [[акционисттә]] усқәеи рыла ирыԥсахит. Авторцәа хықәкыс ирыман аҟазаратә рҿиамҭақәа аобиеқт аҳасабала иҟоу агәаанагара аԥсахра»<ref name=":46">Rorimer, Anne: New Art in the 60s and 70s Redefining Reality, page 35. Thames and Hudson, 2001.</ref>. Иҳаҩсыз ажәашықәсақәа рылҵшәа иаҳнарбит, ахырхарҭа ҿыцқәа аҟазара акоммерциализациа аҿаԥхьа ишымчыдоу. Ицәырҵо иалагеит [[акционисттә]] қәгыларақәа рвидеонҵамҭақәа зну DVD, аексклиузивтә [[перформансқәа]] рахь ааԥхьарақәа, иара убас аконцептуалистцәа рцәыргақәҵақәа рҿы иаанрыжьыз аобиектқәа. Аперформансқәа жәпакы иуадаҩу усны иҟалеит. Урҭ рҵакы ҵаула еилызкаауа аҵара змоу аинтеллектуалцәеи иреиҳаӡоу аелитеи роуп. Уаанӡа аелита ирдырган асахьақәеи аскульптурақәеи рымазаара, уажәы урҭ рсимвол ҿыцны иҟалеит аҟазара ахаҭа аилкаара. Аҟазара аҭоурыхи атеориеи рдырра даара иҳараку аҵарадырра аҩаӡара аҭахуп. Убри иахҟьаны аҟазара макьанагьы ауаажәларра иреиҳау акласс ишатәу иадырганы иаанхоит. «2000-тәи ашықәсқәа рзы инарҭбааны ирылаҵәаз DVD атехнологиа аамҭазы, асахьаҭыхыҩцәеи агалереиақәеи асахьақәа рыҭиреи ацәыргақәҵақәа рымҩаԥгареи рҟынтәи ахашәалахәы роуан. Авидео-компиутертә сахьақәа рыҭира ахылаԥшра рнапаҿы иааргеит, урҭ аколлекционерцәа рахь хыԥхьаӡарала имаҷны ирызнеиуан»<ref name=":47">Robertson, Jean and Craig McDaniel: Themes of Contemporary Art, Visual Art after 1980, page 16. Oxford University Press, 2005.</ref>. == Аҟазареи анаукеи == [[Афаил:Alchemist's Laboratory, Heinrich Khunrath, Amphitheatrum sapientiae aeternae, 1595.jpg|thumb|Ганс Заредеман де Врис-алхимик Илабараториа (1595)]] Аҟазареи уи хаз иамоу аспектқәеи [[аҭҵаарадырратә ҭҵаара]] иамаҭәаруп. Иааизакны аҟазара ҭызҵаауа аҭҵаарадырреи уи иадҳәалоу ацәырҵрақәеи [[рнаука]] [[аҟазараҭҵаара]] ахьӡуп. Аҟазара аҭҵаара знапы алаку [[афилософиа]] аусхк - аестетикоуп. Аҟазара иадҳәалоу [[афеноменқәа]] [[акультурологиа]], [[асоциологиа]], [[апсихологиа]], [[апоетика]], [[асемиотика]] реиԥш иҟоу егьырҭ [[ауаажәларратәи]] [[агуманитартәи]] [[ҭҵаарадыррақәа|аҭҵаарадыррақәа]] рнапы рылакуп . Раԥхьаӡа акәны аҟазара системала аҭҵаара дазааҭгылеит [[Аристотель]] (384-322 шш.ҳера ҟалаанӡа) иусумҭа «[[Апоетика]]» аҟны. Иазгәаҭатәуп, егьырҭ иусумҭақәа рҟны аҭҵаарадырратә дырреи [[аҭҵаарадырратә методи]] рсистемаркра хациркит. Ҳаамҭазы аҟазара аҭҵаараҿы, [[асемиотика]] иҷыдоу ароль нанагӡоит. [[XIX ашәышықәса]] анҵәамҭазы ицәырҵыз ари анаука акоммуникациеи [[адыргатә системақәеи]] рганахьала апроблемақәа жәпакы ирыхәаԥшуеит. Асовет [[культуролог]] ду, асемиотик [[Иури Лотман]] (1922-1993) иусумҭақәа рҿы акультура асемиотикатә знеишьа рыдигалеит, [[асахьаркыратә текстгьы]] аҭҵааразы акоммуникациатә модель дахцәажәеит. Ари азнеишьала аҟазара абызшәа аҳасабала иахәаԥшуеит, даҽакала иуҳәозар, ҷыдала еиҿкаау адыргақәа зхы иазырхәо акоммуникациатә системаны<ref name=":30">Лотман Ю. М. Об искусстве. СПб., 1998. С. 19.</ref>. Иҟоуп агипотеза, аҟазара аҭҵаарадырра аԥхьа ицәырҵит ҳәа, акыраамҭа уи арольгьы наныгӡон. Аҟазарагьы аҭҵаарадыррагьы адыргатә системақәоуп, урҭ рыла ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу адунеии, ихаҭареи ҭырҵаауеит. Уи азы рхы иадырхәоит [[Аексперементқәа|аекспериментқәа]], анализ насгьы [[асинтез]]. Аҟазареи аҭҵаарадырреи реиԥшымзаарақәа: * аҭҵаарадырреи [[атехникеи]] амаҭәарқәа еиҳа анырра рнаҭоит, аҟазара-[[апсихологиа]]; * аҭҵаарадырра [[абиективра]] иашьҭоуп, аҟазара арҿиамҭақәа раԥҵаҩцәа ракәзар, рылшарақәеи рцәанарыррақәеи зегьы аҟазарахь иаларгалоит; * [[аҭҵаарадырратә метод]] ӷәӷәала [[ирационалтәуп]], аҟазараҿы акәзар, еснагь иҟоуп [[гәынхәҵысҭалеи]] ԥымклареи аҭыԥ; * аҟазаратә рҿиамҭақәа зегьы [[иакуп]], инагӡоуп, анаукатә усумҭақәа зегьы ҳаԥхьа иҟази ашьҭрақәлаҩцәеи  реибаркыраҿы иҟоу ахәҭоуп; Иазгәаҭатәуп, арҭ аиԥшымзаарақәа рҵакы хыхь-хыхьлатәи ахәаԥшраан мацароуп ишиашоу. Иарбан пунктзаалак аиҿцәажәаразы хазы теманы иаанхоит. == Аҟазареи адинхаҵареи == Аҟазара аиреи [[адинхаҵара]] ацәырҵреи зынӡаск аиҟәыҭхашьа рымам<ref name=":31">[http://www.vrn-histpage.ru/prehistoric/religion.html Доисторические времена — Искусство и религия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20090221022559/http://www.vrn-histpage.ru/prehistoric/religion.html |date=2009-02-21 }} {{Анеишьа амам азхьарԥш|число=22|месяц=05|год=2013|url=http://www.vrn-histpage.ru/prehistoric/religion.html|id=20090308}}</ref>. Ишьақәгылаз адинхаҵара аганахьала, аҟазара адин иуднагало иреиҳау аҵабырг аарԥшразы асимволтә знеишьа мацароуп иамоу. Акыраамҭа, [[ақьырсианра аизҳазыӷьара]] инаркны [[Аиҭарҿиара]] аамҭа аҟынӡа, европаҿы аҟазара еиҳарак Ауахәама аҭахрақәа наныгӡон. == Адунеи атәылақәа рҟазара == * [[Великабританиа Аҟазара]] * [[Германия Аҟазара]] * [[Италия Аҟазара]] * [[Франция Аҟазара]] * [[Урыстәыла Аҟазара]] : ''Уахә. иара убас'' [[:Акатегориа:Атәылақәа рыла аҟазара]] == Уахә. иара убас == * [[Аҟазараҭҵаара]] * [[Акультура]] * [[Аестетика]] ** [[Мимесис]] * [[Арт-бизнес]] / [[Арт-џьармыкьа]] == Азгәаҭақәа == {{Азгәаҭақәа|2}} == Алитература == * Aliev, Alex. (2009). [http://sites.google.com/site/arify4/home/the-intentional-attributive-definition-of-art The Intentional-Attributive Definition of Art.] ''Consciousness, Literature and the Arts'' 10 (2). * [[Дмитриева, Нина Александровна|Нина Дмитриева]]. [http://artyx.ru/books/item/f00/s00/z0000000/st002.shtml Происхождение искусства] // Всеобщая история искусств. Том 1. Москва, 1956. * {{книга |автор = Владимирская А. О., Владимирский П. А. |заглавие = Искусство для простых смертных |ссылка = |место = М. |издательство = [[Диалектика (издательство)|«Диалектика»]] |год = 2005 |страницы = 352 |isbn = 5-8459-0902-3 }} * Т. Григорьева. [http://ec-dejavu.ru/a/Art_East.html Искусство-неискусство (Искусство в Японии)] // Григорьева Т. П. Движение красоты: Размышления о японской культуре. М.: «Восточная литература» РАН, 2005, с. 180—192 * С. Зенкин. [http://ec-dejavu.ru/a/Art_for_art.html Теофиль Готье и «искусство для искусства»] // Зенкин С. Н. Работы по французской литературе. — Екатеринбург: Изд-во Урал. ун-та, 1999, с. 170—200 * Беньямин В. «Произведение искусства в эпоху его технической воспроизводимости»//Избранные эссе, М., 1996. * {{книга |автор = [[Пелипенко, Андрей Анатольевич|Пелипенко А.А.]] |заглавие = Искусство в зеркале культурологии |ссылка = http://apelipenko.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8/%D0%98%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B8.aspx |место = М. |издательство = Государственный институт искусствознания |год = 2009 |страницы = 318 |isbn = 978-5-98187-406-2 }} * {{книга|автор=Каган М. С.|заглавие=Морфология искусства|место=Л.|издательство=Искусство|год=1972|страниц=440|isbn=|тираж=20000}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Эстетика|Е. Аничков.}} * {{ВТ-МЭСБЕ|Искусство}} * {{БРЭ|автор=С. А. Ромашко|статья=Искусство|ссылка=https://old.bigenc.ru/philosophy/text/2022615|архив=https://web.archive.org/web/20221017175959/https://bigenc.ru/philosophy/text/2022615|архив дата=2022-10-17}} * {{книга|автор=Mendes Valerie (ed.)|заглавие=A History of art|ссылка=https://archive.org/details/historyofart0000unse_j4d3/page/n7/mode/2up|место=|издательство=Borders Press|год=2002|страниц=1016|isbn=9780681889521|ref=History of art}} Столяр А. Д. Происхождение изобразительного искусства. — М.: Искусство, 1985 * Столяр А. Д. Происхождение изобразительного искусства. — М.: Искусство, 1985 * Толстой Л. Н. Что такое искусство 1899 г.. == Азхьарԥшқәа == * [https://curlie.org/ Curlie] (dmoz) аҿы аҟазара азхьарԥшқәа ркаталог * Open Encyclopedia Project аҿы аҟазара {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:ҟазара}} [[Акатегориа:Аҟазара| ]] [[Акатегориа:Аестетикаҿы аилкаарақәа]] [[Акатегориа:Аҿыханҵатә ҟазара]] cujf9rqwzfmvn0sfhj3zzxddqqwc6ju Аҭҵаарадырра 0 53975 168099 168041 2026-06-17T16:02:37Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 12 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 168099 wikitext text/x-wiki '''Аҭҵаарадырра''' ([[Праславянский язык|протослав.]] * na - + * učiti - арҵара, аҵара) — иҟоу иану иазкны [[знание|адыррақәа]] ралкаареи [[Систематизация|реихшареи]] иазырхоу [[деятельность|усуроуп]]. Ари аусмҩаԥгатә алнаршоит [[факт|аҵабыргқәа]] реизгара, урҭ лассы-лассы рырҿыцра, [[систематизация|асистема аҟаҵара]], [[Критическое мышление|акритикатә]] [[Научный анализ|анализ]] рыҭарала. Абри аҵаҵӷәала иалыршахоит адырра ҿыцқәа реихшьаалареи реимадареи, [[природа|аԥсабаратәи]] [[общество|ауаажәларратәи]] цәырҵрақәа ахҳәаа рызҭо, насгьы урҭ [[Принцип причинности|рҽыҵга-хылҿиааратә еимхәыцқәа]] ҳрызхьазырԥшуа, зыбзоурала иҟалаша ҳхаҿы [[прогноз|аагаразы]] алшарагьы ҳамоу. Игәаҭоу [[факт|аҵабыргқәа]] зегьы кылзыршәшәаауа, насгьы [[эксперимент|експериментла]] иаҿаԥҽым [[гипотеза|агипотезақәа]], [[закон природы|аԥсабара]] мамзаргьы [[Общество|аилазаара]] азакәанқәа ҳәа иԥхьаӡоуп (шәахә. [[научный метод|аҭҵаарадырратә метод]]).<ref>''[[Уайтхед, Альфред Норт|Уайтхед А. Н.]]'' Избранные работы по философии. М.: Прогресс, 1990. 716 с.</ref> Аҭҵаарадырра аҭоурыхҭҵааҩ [[Веселовский, Иван Николаевич|И. Н. Веселовски]] игәаанагарала, «ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырра гәыцәс иамоуп анаҩстәи х-шьаҭак: 1) аԥсабара аҭҵаараҿы аексперименти, азкылԥшреи аԥышәеи рхархәара; 2) ихадоу аԥхьазхьарԥшқәа рҟынтәи иаауа алкаақәа рлогикатә шьақәырӷәӷәара; 3) аԥсабаратә процессқәа математикала раарԥшра алшара».<ref>''[[Веселовский, Иван Николаевич|Веселовский И. Н.]]'' «Аристарх Самосский — Коперник античного мира». — [[Историко-астрономические исследования]], Вып. VII, 1961, — C.29. — 420 c.</ref> Аҵарадырра инарҭбааны иуҳәозар, иаҵанакуа аусура аҭагылазаашьақәеи ахәҭақәеи зегьы агәыланахалоит: * аҭҵаарадырратә усура [[Разделение труда|аихшареи]] [[Кооперация|аидкылареи]]; * аҭҵаарадырратә усбарҭақәа, аексперименталтәи алабораториатәи еиқәыршәагақәа; * [[Научный метод|Аҭҵаарадырратә усумҭа аметодқәа]]; * [[Терминология|атерминологиатәи]] [[Классификация|аклассификациатәи]] аппарат; * ажәабжь аизгареи, аҵәахреи, ахархәареи рсистема. [[Науковедение|Аҭҵаарадырратә ҭҵаарадырра]] — [[Научное исследование|ҭҵаарадырратә ҟәшоуп]], аҭҵаарадырра аҭҵаара иазку. [[Файл:The Scientific Universe.png|thumb|right|500px|Адунеи аҿы иҟоу аобъектқәа рмасштаб, аҭҵаарадырра аҟәшақәа ирҿырԥшны; аформалтә ҭҵаарадыррақәа аҭҵаарадырратә дырра ашьаҭа ҳәа иалкаауп]] == Аҭҵаарадырра ихадоу аҷыдарақәа == <ref>''[[Ракитов, Анатолий Ильич|Ракитов А. И.]]'' Анатомия научного знания. — М., Политиздат, 1969</ref><ref>''[[Копнин, Павел Васильевич|Копнин П. В.]]'' Гносеологические и логические основы науки. — М., 1974, 568 с.</ref> * Аҵарадырра – ишьақәырӷәӷәоу аԥҟарақәа рыла ишьақәгылоу, адыргақәа рсистемаҿы иарбоу адырра ауп. * Аҭҵаарадырра еснагь иахьынӡауала иалкаау (ҭоурыхтә ҩаӡарацыԥхьаӡа) абызшәала иҭаҩуп. * Аҭҵаарадырра – аобиектқәа русуреи рыҿиареи рзакәанқәа ирызку адыррақәа рсистема ауп. * Аҭҵаарадырра ҳәа ԥышәарала иузгәаҭо иагьыузышьақәырӷәӷәо адырра ауп изахьӡу. * Аҭҵаарадырра еиԥҟьарада еизҳауа, иагьхаҭәаауа адыррақәа ирсистемоуп. Уи ахаҭәаара мҩаԥысуеит еиҳарак иҿыцу аметодқәа рыцхыраарала. * Аҭҵаарадырра иамоу аилазаара шьақәгылоуп: амаҭәари, атеориеи агипотезеи, аметоди аҵабырги, аԥышәатә материал ахҳәааи рыла. Аҭҵаарадырратә ҳәаа (англ. science field) — аҭагылазаашьақәа 12 алзыршо ҭҵааратә ҳәаауп : 1) аҭҵаарадырратә ҳәаа ахәҭақәа зегьы аамҭа цацыԥхьаӡа рҽырыԥсахуеит уи аусхкы аҿы имҩаԥысуа аҭҵаарақәа ирылҵшәаны, еиҳаракгьы алогикатә/математикатә мыругақәеи егьырҭ аҳәаақәа рҟынтәи хазы игоу ашьҭа/ԥхьахьарԥшрақәеи; 2) [[научное сообщество|аҵарадырратә еилазаара]] иҷыдоу азыҟаҵара амоуп, «иӷәӷәоу ажәабжьтә еимадарақәа еиқәнархоит», «аҵарадырратә ҵас» еиҿнакаауеит ма иацнаҵоит; 3) аҵарауаа рхы иақәиҭны аус руртә аалшара рымоуп аҭҵаарақәа рымҩаԥгаразы, насгьы урҭ здызкыло ауаажәларра аҟынтәигьы адгылара роууеит; 4) аҵарауаа рдунеихәаԥшышьа иаҵанакуеит «закәанеизшәарала зҽызыԥсахуа иалкаау» обиектқәа, [[научный метод|аҭҵаарадырратә метод]] иахәҭоу аилкаара, еиҿкаау аҭҵаарадырра ахәаԥшышьа, ииашоу ахҳәаақәеи аилыркаарақәеи рҟынӡа инаӡо, аҵарадырратә етикатә принципқәа, иара убас аҵабырг хақәиҭла аԥшаара; 5) ҳаамҭазтәи алогикатә/математикатә мыругақәа ажәабжь икылкааны ишьақәдыргылоит, аусгьы адырулоит; 6) аҭҵаарақәа рҳәаа — иҟаҵәҟьоу аобектқәа/ахаҭарақәа; 7) аҵарауаҩ егьырҭ [[фоновые знания|идыррақәа]] — ҳаамҭазтәи, ишьақәырӷәӷәоу адыррақәа, агипотезақәеи атеориақәеи, ирышьашәалоу егьырҭ ахырхарҭақәа рҟынтәи иаагоу; 8) зыҭҵаара мҩаԥысуа апроблемақәа реизга иҭырҵаауа ахаҭа аҳәаақәа рыҩнуҵҟа иҟоуп; 9) еизгаз адыррақәа ирыгәҭыларкуеит адунеихәаԥшышьа иашьашәало, азҿлымҳара змоу, згәаҭара ауа атеориақәа, агипотезақәеи адыррақәеи, иара убас уаанӡа аҭҵааратә ҳәаақәа рыҩнуҵҟа еизгаз иҷыдоу адыррақәа; 10) хықәкқәас иҟоуп аҵарадырратә закәанқәеи атеориақәеи аҭҵаара ахьымҩаԥысуа аҭыԥҭаӡараҿы рыԥшаара, рхархәара, еизгаз адыррақәа рсистематәра, теориала адыррақәа реизакра, аҭҵаара азнеишьақәа реиӷьтәра; 11) ҭҵаарадырратә методқәа «ргәаҭара, рыриашара, рырҵабыргра аҭахуп»; 12) аҭҵааратә ҭыԥҭаӡара еиҳа инарҭбаау аҭҵааратә еизшәарақәа ирыдҳәалоуп, уаҟа иара убасҵәҟьа иҟоуп аҭҵааҩцәа, «аҭҵааратә лкаақәеи, аусқәеи алацәажәареи» зылшо, издызкыло аилазаара ирышьашәало, еиҳа иҭшәоу аҭҵаара аҳәаақәа аманы.<ref>Tuomela 1987, ад. 89–90.</ref> == Аҭоурых == {{Main|Аҭҵаарадырра аҭоурых}} ''Шәахә. убасгьы [[Апротоҭҵаарадырра]].'' Ажәытәӡатәи ацивилизациақәа ртәылақәа рҿы [[Письменность|аҩыра]] аҿиара абзоурала, аԥсабареи, ауаҩи ауаажәларреи ирызку [[Опытное знание|аԥышәатә дыррақәа]] еизон, иара убас аматематика, алогика, агеометриа, астрономиа, амедицина рхыҵхырҭақәа цәырҵуа иалагон. Ззын аҵабырг азхәыцреи уи аԥшаареи ус хаданы иҟалаз [[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәылатәии]] [[Древний Рим|Римтәии]] афилософцәа ҳаамҭазтәи аҵарауаа ираԥхьанеиуаз ракәын. Ажәытә Бырзентәыла ицәырҵуеит адыррақәа аклассификациа рзуразы азнеишьақәа. [[Наука Средневековья|Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзтәи аҭҵаарадырра]] [[Переводческое движение|ажәытә бырзентә текстқәа араб бызшәахьы реиҭагарала]] [[Наука в Древней Греции|ижәытәӡатәу адыррақәа]] аԥсылмантә дунеи аҿы рыдкылара аҳасабала иалагеит. Насшәа, уажәшьҭа 12-тәи ашәышықәсазы, [[Латинские переводы XII века|араб бызшәала иҟаз аусумҭақәа алаҭын бызшәахь реиҭагақәа]] [[Возрождение XII века|Европа аҭҵаарадырра Аиҭаира]] кырӡа анырра анаҭеит. Иахьа ишеилаҳкаауа еиԥш аҭҵаарадырра ашьақәгылара иалагеит [[XVI век|16]]—[[XVII век|17-тәи ашәышықәсақәа]] инадыркны. Аҭоурыхтә ҿиарамҩаҿы уи анырра атехникеи атехнологиеи рыҿиара аҳәаа анҭыҵгьы иҭыҵит. Аҭҵаарадырра ихадаӡоу социалтә-гуманитартә институтны иҟалеит, ауаажәларреи акультуреи рхырхарҭақәа зегьы анырра ду рызҭоз. 17-тәи ашәышықәса инаркны аҭҵаарадырратә усура амҽхакқәа ес-10-15-шықәса ҩынтәны ирызҳауеит (аартра ҿыцқәа, аҭҵааратә дыррақәа, атҵааратә усзуҩцәа рхыԥхьаӡарақәа ирызҳауеит).<ref>Алексеев 1974.</ref> Ажәа «аҵарауаҩ» иахьатәи аҵакы ала (scientist), афраза «аԥсабара зҭызҵаауа афилософ» (natural philosopher) аҭыԥан иҟалаз, 19-тәи ашәышықәса азбжазы ицәырҵит.<ref>[https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/435905/Sily_i_energiya_Maykl_Faradey_protiv_Dzheymsa_Dzhoulya «Силы» и энергия: Майкл Фарадей против Джеймса Джоуля] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210618105212/https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/435905/Sily_i_energiya_Maykl_Faradey_protiv_Dzheymsa_Dzhoulya |date=2021-06-18 }}, Борис Булюбаш. [[Природа (журнал)|Природа]], № 9, 2020.</ref> Аҭҵаарадырра аҿиарамҩаҿы аекстенсивтә аамҭақәеи ареволиуциатә аамҭақәеи рҽеиҭнырыԥсахлоит — аҭҵаарадырратә револиуциақәа, уи аилазаашьа, адырратә принципқәа, акатегориақәеи аметодқәеи, иара убас уи аиҿкаара аформақәеи рҿы аԥсахрақәа ҟазҵо. Аҭҵаарадырра ҷыдарас иамоуп уи адифференциациеи аинтеграциеи рыпроцессқәа [[диалектика|диалектла]] реинраалара, [[Фундаментальная наука|шьаҭанкылатәи]] [[Прикладные исследования|ахархәаратәи]] аҭҵаарақәа рырҿиарала. == Аилазаара == {{Main|Аҭҵаарадырратә еилазаара}} Аҵарадырра знапы алаку ауаа зегьы аҭҵаарадырратә еилазаара шьақәдыргылоит. Аҵарауаҩцәа реилазаара — аҳәынҭқарратә усбарҭақәеи, ауаажәларратә еиҿкаарақәеи, иформалтәым агәыԥқәеи злахәу иуадаҩу хеиҿкааратә системоуп. Ари аилазаара алызкаауа ҟазшьа ҷыдоуп аҭҵаарадырратә еихьӡарақәа ирыбзоураны амчра азхаҵара аҩаӡара ҳаракы, насгьы амчра знапаҿы иҟоу рнапхгара азхаҵара аҩаӡара алаҟәра, зны-зынла аҳәынҭқарреи аҭҵаарадырратә еилазаареи рыбжьара аимак-аиҿакгьы цәырызго. Иара убасгьы иазгәаҭатәуп, иформалтәым агәыԥқәа, еиҳаракгьы хазы игоу ахаҭарақәа, егьырҭ асоциалтә хырхарҭақәа рҟны аасҭа еиҳа ибзиоу алҵшәа шрымоу. Аҭҵаарадырратә еилазаара зегь реиҳа ихадоу дҵақәаны иамоуп аҭҵаарадырра аҿиара алзыршо аидеиа ҿыцқәеи атеориа ҿыцқәеи разхаҵара мамзаргьы мап рыцәкра, иара убас аҵарааӡаратә система аҵгәареи аҵарауаа ҿыцқәа разыҟаҵареи. Аҭҵаарадырратә еилазаара алахәылацәа рыԥсҭазаашьеи рдунеихәаԥшышьеи ауаажәларраҿы еицырдыруа агәаанагаарақәа акырӡа иреиԥшымзар ауеит. Иҟоуп агәаанагара, уажәы аҵарауаа рыбжьара атеисттәи аскептикатәи адунеихәаԥшышьақәа аҳра руеит ҳәа. 1990-тәи ашықәсқәа рзы имҩаԥгаз аҭҵаарақәа иаадырԥшит ала Америка Аҭҵаарадыррақәа Рмилаҭтә Академиа алахәылацәа рҟынтә 7% мацареи, Еиду Британиа аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәылацәа рҟынтә 3.3% мацареи шракәу анцәадхазҵо. Убри аан, амилаҭтә ҭҵаара инақәыршәаны, Британиа ауааԥсыра рҟынтә 68,5% анцәадхазҵо ҳәа рхы рыԥхьаӡоит. [[Гинзбург, Виталий Лазаревич|В. Л. Гинзбург]] Атеизм.ру аҟны иҟаиҵаз астатиаҿы иазгәеиҭеит “Изинг истатиаҿы (“Аԥшаара” No 25, 1998) уаанӡа [[Nature|Nature]] (386-тәи атом, 435 ад, 1997) аҟны икьыԥхьыз аиҵаҩра шаагоу, уи иаанарԥшуеит америкатәи аҵарауаа рыбжьара 1916 шықәсазы 42% анцәадхазҵоз шыҟаз, 1996 шықәсазы — 39%, ус анакәха урҭ рхыԥхьаӡара алаҟәра уамак ирацәам, ари уамашәа иубаратәы иҟоуп, 80 шықәса ирылагӡаны аҵарадырра иҟанаҵаз аиааира дуқәа ирҿырԥшны уахәаԥшуазар», ҳәа азгәаҭоуп, уи зыхҟьар ауаз «акоммунистцәа ратеизм ақәҿиара» аҭак азыҟаҵара ауп. Асоциолог Елаин Говард Екланд Еизгоу Америкатәи Аштатқкәа иреиӷьӡоу ауниверситетқәа рҿы аус зуа 1646 арҵаҩцәа рыбжьара аҭҵаара мҩаԥылгеит, анцәахаҵареи адоуҳатә усқәеи ирызку азҵаарақәа 36 рҭак ҟарҵарц рыдылҵеит, уи аан лара иалылкааит [[Естественные науки|иԥсабаратәу аҭҵаарадыррақәа]] (абиологиа, афизика, ахимиа) рахь иаҵанакуа аҵарауаа рыбжьара 38% атеистцәа шракәу, зегь реиҳа анцәадхазымҵо - 41% - абиологцәа ракәхеит, асоциологцәа рыбжьара - 31%, зегь раасҭа имаҷу арбагақәа аполитологцәа рыбжьара ишьақәыргылахеит — 27%. 2005 шықәсазы [[Чикагский университет|Чикаготәи Ауниверситет]] аҭҵааҩцәа иркьыԥхьыз арбагақәа рыла, Америкатәи аҳақьымцәа рҟынтә 76% анцәадхазҵо ракәны рхы рыԥхьаӡоит, 59% [[Жизнь после смерти|аԥсра ашьҭахьтәи аԥсҭазаара]] шыҟоу агәраганы иҟоуп. [[История науки|Аҭҵаарадырра аҭоурых]] шаҳаҭра азнауеит аҭҵаарадырраҿы амчра змоу ахәыцрақәеи адоктринақәеи реиҭныԥсахлара, иара убасгьы урҭ изҵанакуа аҳәынҭқарра ма аҭоурыхтә аамҭа аполитикатә ҭагылазаашьа ишахьыԥшу.<ref>[http://www.atheism.ru/library/Other_105.phtml Высокий уровень интеллекта превращает академиков в атеистов] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080919050759/http://www.atheism.ru/library/Other_105.phtml |date=2008-09-19 }} // Атеизм.ру</ref><ref>[[Гинзбург, Виталий Лазаревич|Гинзбург В. Л.]] [http://www.atheism.ru/library/Ginzburg_2.phtml Вера в Бога несовместима с научным мышлением] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100722013639/http://www.atheism.ru/library/Ginzburg_2.phtml |date=2010-07-22 }} // Атеизм.ру</ref><ref name="membrana" /><ref name="membrana">[http://www.membrana.ru/lenta/?4993 Социолог сосчитала верящих в Бога учёных] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20051103062342/http://www.membrana.ru/lenta/?4993 |date=2005-11-03 }} // [[Membrana.ru]], 12.08.2005</ref> === Аҵарауаа === {{Main|Аҵарауаҩ}} ''Шәахә. убасгьы: [[Аҭҵаарадырратә приоритет]].'' Аҵарауаҩ – [[Научная картина мира|адунеи аҭҵаарадырратә сахьа]] ашьақәыргыларазы хәыцрала аусқәа назыгӡо, зыҭҵаарадырратә усурақәеи здыррақәеи еиуеиԥшым аформақәа рыла аҭҵаарадырратә еилазаара аҟынтәи азхаҵара аиуз аҭҵаарадырра ахаҭарнак иоуп. [[Квалификация (образование)|Аквалификаци]] азхаҵара ихадоу формалтә ҷыдараны иҟоуп зыхьӡ бзиоу аҭҵаарадырратә кьыԥхь аҟны аҵарадырратә материалқәа ранҵара, насгьы зыхьӡ бзиоу аҭҵаарадырратә конференциақәа рҿы аусумҭақәа рцәыргара. Урыстәылазегьтәии адунеизегьтәии аҭҵаарадырратә конференциақәа рҿы адокладҟаҵара аҭҵаарадырратә ҭыжьымҭа иаҟароуп, аха аҭҵаарадырратә ҩаӡара иашьҭоу рзы ԥкрақәак ыҟоуп. Урыстәыла, [[Высшая аттестационная комиссия (Россия)|Иреиҳаӡоу аттестациатә комиссиа]] ала иазхаҵоу аҭыжьымҭақәа рсиа аҳасабала, агәрагара змоу аҭҵаарадырратә ҭыжьымҭақәа егьырҭ аҭыжьымҭақәа рҟынтәи ралкаара аҽазышәарақәа ыҟоуп. Аха зыгәрагоу аҭыжьымҭақәеи аконференциақәеи рыбжьарагьы иҟам раԥхьатәи аҭыԥ аанызкыларц зыхәҭо еилыкка иаазырԥшыша асистема. Ишаԥу еиԥш, жәларбжьаратәи аҭыжьымҭақәеи аконференциақәеи зегь реиҳа аԥыжәара рымоуп, жәларбжьаратәи аҩаӡараҿы азхаҵара акапан еиҳа еиҳауп, атәыла аҩнуҵҟатәи аҩаӡара аасҭа. Аҵарауаҩ ихьӡи иазхаҵареи аҩаӡара ишиашоу иадҳәалоуп азанааҭдырҩ ҟазацәа реилазаара маҷ аҟны иара дахьынӡардыруа. Иҟоуп егьырҭ аҵарауаа русумҭақәа рҟны аҵарауаҩ иусумҭақәа рахь азхьарԥшқәа рхыԥхьаӡара шьаҭас иҟаҵаны [[Индекс цитирования научных статей|ареитингқәа]] рышьақәыргылара аҽазышәарақәа. Иаҳҳәап, еиуеиԥшым адырратә хырхарҭақәа рҿы аус зуа апрофессорцәа рыбжьара, аҵарадырратә хырхарҭаҿы иреиӷьу адырҩы ҳәа дыԥхьаӡоуп ҷыдала уи ахырхарҭаҿы иҟоу аусумҭақәа раԥҵаҩы. Аха ҩыџьа авторцәа (еиԥшу академиатә хьӡы змоу) еиԥшу аҭҵаарадырратә хырхарҭаҿы аус руазар, усҟан иреиӷьу аексперт ҳәа далкаахоит зусумҭа аҟынтәи еиҳа ирацәаҩны азхьарԥшқәо ргаз, ус анакәха, егьырҭ авторцәагьы ззанааҭдырра азхарҵаз автор. Абас ауп аҭҵаарадырратә еилазаараҿы аспециалист иаҳаҭыр шышьақәгыло.<ref name=vak>[http://vak.ed.gov.ru/ru/help_desk/list/faq/ Ответы на часто задаваемые вопросы] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20121130015028/http://vak.ed.gov.ru/ru/help_desk/list/faq/ |date=2012-11-30 }} // ВАК</ref> [[учёный|Аҵарауаа]] рыбжьара, темак аҭҵаара иазку иарбанзаалак аусумҭа анҵәамҭа иашьашәало ​​[[монография|амонографиа]] [[Публикация|аҭыжьрала]] ихыркәшахоит, уи аҭҵаара аметодика атәы инарҭбааны иаҳәоит, иаагоу аусумҭа алҵшәақәа аанарԥшуеит, иара убасгьы урҭ ирыхцәажәоит. Аҭҵаарадырратә еилазаараҿы арҵаҩратә усура ахә ҳаракны иршьоит. Ҳаҭыр зқәу аҵараиурҭаҿы [[Лекция|алекциақәа]] рыԥхьара азин аҵарауаҩ иҩаӡареи идырреи разхаҵара иарбагоуп. [[Научная школа|Аҭҵаарадырратә школ]] аԥҵара, даҽакала иуҳәозар, арҵаҩы ихшыҩзцарақәа алазырҵәо аҵарауаа ԥыҭҩык разыҟаҵарагьы ахә ҳаракны иршьоит. Азанааҭтә ҭҵаарадырра дахьынӡаҵанакуа, насгьы аҵарауаҩ иҟазара аҩаӡара ахьынӡаҳараку шьақәдыргылоит аҭыԥантәии амилаҭтәии [[Учёная степень|аквалификациатә ӡбарҭақәа]] ([[совет по защите диссертаций|адиссертациа ахьчаратә хеилак]], [[аттестационная комиссия|аттестациатә комиссиа]], Иреиҳау аттестациатә комиссиа). СССР-и Урыстәылеи рҿы аҵарауаҩ идыррақәа шәҟәыбӷьыцла ишьақәдырӷәӷәоит ҭҵаарадырратә ҩаӡаралеи ([[кандидат наук|акандидат]] ма [[доктор наук|аҭҵаарадыррақәа рдоктор]]) ҭҵаарадырратә хьӡылеи ([[доцент|адоцент]], мамзаргьы [[профессор|апрофессор]]). Адипломқәеи ахьыӡқәеи рыҭара [[Высшая аттестационная комиссия|Иреиҳау Атестациатә Комиссиа]] ахылаԥшра азнауеит. Аҭҵаарадырратә ҩаӡарақәа ранаршьоит аҭҵаарадыррақәа рхырхарҭақәа рыла, иаҳҳәап, афизика-математикатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, азиндырратә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, уҳәа убас иҵегьы – иахьатәи аамҭазы Иреиҳау аттестациатә комиссиа абас еиԥш иҟоу ахырхарҭақәа 22 азхаҵаны иамоуп. Аҭҵаарадырратә ҩаӡара аиуразы, иҷыдоу ахеилак аҿы адиссертациа аҩреи ахьчареи хымԥадатәуп; аҭҵаарадырратә еихьӡара дуқәа рзы адиссертациа имҩаԥгаз аусуразы адоклад ала иԥсахзар ауеит. Аха уи аҩыза аформа лассы-лассы иуԥылом, Агенералтә конструкторцәа рзы мацара хархәара аҭазар ауеит. Аусумҭа қәҿиарала ахьчаразы аҭҵаарадырратә усумҭа алҵшәақәа ркьыԥхьреи апробациеи хымԥадатәуп. Апробациа ҳәа изышьҭоу еиҳарак аконференциақәа рҿы имҩаԥысуа ақшгыларақәа роуп, избанзар уи аформа абзоурала алшара ҟалоит алҵшәақәа рылацәажәаразы, насгьы, уи инақәыршәаны, аҵарауаа ақәшаҳаҭымзар, иаарту акритика аиуразгьы имыругоуп. Аҭҵаарадырратә хьӡы аиуразы (адоцент ма апрофессор), аҭҵаарадырратә ҩаӡара адагьы, апедагогикатә усурагьы амҩаԥгара хымԥадатәуп, ҷыдала, аҵара-методикатә ҭыжьымҭақәа ыҟазар ауп. Иҟоуп иара убасгьы еиҵоу аквалификациақәа рызхаҵара аформалтә ԥҟарақәагьы, иаҳҳәап, ауниверситет аушьҭымҭацәа рҵарадырратә усура ахылаԥшразы азин акандидат иҟынтәи адоктор иахь аиасраҿы ихымԥадатәу шьаҿоуп. Иреиҳау аҩаӡара – [[Академия наук|Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа]] алахәхара ауп. Урыстәыла, уаанӡа СССР аҟнеиԥш, алахәхара ҩ-ҩаӡарак амоуп: актәи – Академиа [[член-корреспондент|алахәыла-корреспондент]], иреиҳау – [[академик]]. Академиақәа зхы еиҿызкаауа аҭҵаарадырратә еилазаарақәа роуп, урҭ реизарақәа рҿы академикцәеи алахәылацәа-акорреспонденцәеи алырхуеит. Акандидатцәа ықәдыргылоит иреиҳау аҵараиурҭақәа ма аҭҵаарадырратә институт. Уи аангьы, алхрақәа еснагь еиуеиԥшым аальтернативақәа рыла имҩаԥысуан. Иахьазы Урыстәыла, Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа анахысгьы (еилкаарақәак еилыкка иҟамҵакәа), иҟоуп ахырхарҭатә Академиақәа, урҭ рхыԥхьаӡараҿы, иаҳҳәап, Амедицинатә ҭҵаарадыррақәа Ракадемиа, аҭоурых ду амоуп, егьырҭ цәырҵижьҭеи уамак аамҭа ҵуам. Урҭ реиҿкаашьа Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа аиҿкаашьа иеиԥшуп, аха статусла, еилкаау усуп, еиҳа еиҵоуп. === Аиҿкаарақәа === Аҭҵаарадырратә еилазаараҿы хыԥхьаӡара рацәала аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа ыҟоуп. Хатәгәаԥхаралатәи аҭҵаарадырратә еилазаарақәа аҭҵаарадырра аҿиараҿы алахәратә роль нарыгӡоит, урҭ дҵа хаданы ирымоуп аконференциақәа раан, насгьы аилазаара иҭнажьуа апериодикатә ҭыжьымҭақәа рыла аҭҵаарадырратә жәабжь аимдара. Аҭҵааратә еилазаарақәа рылалара хатәгәаԥхаралатәуп, лассы-лассы ихәыда-ԥсадоуп, насгьы аԥаратә лагалақәа аҭаххаргьы ҟалоит. Аҳәынҭқарра арҭ аиҿкаарақәа еиуеиԥшым ацхыраара рыҭара алшоит, аилазаара акәзар амчра иҟанаҵо иақәшаҳаҭхар ауеит. Зны-зынла хатәгәаԥхаралатәи аилазаарақәа русура еиҳа инарҭбаау азҵаарақәагьы амҽханакуеит, иаҳҳәап, астандартизациа. Зегь реиҳа акапани аларҵәареи змоу аилазаарақәа иреиуоуп [[IEEE]]. Жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә еидгылақәа гәыԥла рылалара еиԥш, хазҷыдала рылалара ҟалоит. Европатәи тәылақәак рҟны аҭҵаарадыррақәа рмилаҭтә академиақәа ҭоурыхла амилаҭтә ҭҵаарадырратә еилазаарақәа ирылиааит. Иаҳҳәап, Британиа Ду аҟны Академиа аҭыԥ ааннакылоит [[Королевское научное общество|Аҳратә Ҭҵаарадырратә Еилазаара]]. Раԥхьатәи аҭҵааратә еилазаарақәа Италиа ицәырҵит 1560-тәи ашықәсқәа рзы — урҭ рахь иаҵанакуан Неаполь иҟаз “[[Академия тайн природы|Аԥсабара амаӡақәа ракадемиа]]” (Academia secretorum naturae) (1560), Рим иҟоу “Академиа деи Линчеи” (Accademia dei Lincei – еиҭаганы иуҳәозар, “абнацгәабла зхоу ракадемиа”, зыбла ҵарӡоу ҳәа аанарго), Флоренциа иҟоу «Аԥышәатә дыррақәа ракадемиа» («Аԥышәақәа ракадемиа», 1657). Италиатәи арҭ академиақәа зегьы, ҳаҭыр зқәу алахәыла [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] напхгара зиҭоз акыр зҵазкуа ахәыцҩцәеи ауаажәларратә усзуҩцәеи ргәыԥ алархәны, лассы-ласстәи аиԥыларақәа, ахшыҩзцарақәа реимдара, аекспериментқәа рымҩаԥгара рыла афизика аганахьала аҵарадыррақәа рыларҵәареи рырҭбаареи хықәкыс иҟаҵаны иаԥҵан. Ҳәарада, урҭ иааизакны Европатәи аҭҵаарадырра аҿиараҿы анырра ду ҟарҵеит. Аҭҵаарадырреи атехникеи ирццакны рырҿиара аҭахра иахҟьаны, аҳәынҭқарра аҭҵаарадырра арҿиара аус еиҳа хшыҩзышьҭрала аҽагәыланахалар акәхеит. Убри аҟнытә, атәылақәа ԥыҭк рҟны, иаҳҳәап, Урыстәыла, [[Академия наук|Академиа]] хыхьынтәи иааз адҵала иаԥҵан. Аха, Аҭҵаарадыррақәа ракадемиақәа реиҳарак аҳәынҭқарра аҟынтәи рхьыԥшымра шьақәзырӷәӷәо адемократиатә ԥҟарақәа рыдыркылеит. Аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа: * [[ИУНЕСКО|UNESCO]] (адунеи аҿы аҵарауааи егьырҭ аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәеи рыбжьара аусеицура иацхраауа адунеизегьтәи аиҿкаара). * [[ИЮПАК|IUPAC]] (ахимиа ахырхарҭала ԥхьацара алзыршо жәларбжьаратәи аиҿкаара). * [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи Астрономтә Еидгыла]] (астрономтә цәеижьқәеи урҭ рыхәҭақәеи официалла ахьӡқәа рыҭара еиԥш иҟоу аусеицуреи астандартизациеи зҭаху астрономтә зҵаарақәа рҿы иреиҳау адунеизегьтәи амчра аҳасабала иазхаҵоуп). === Жәларбжьаратәи аинститутқәа === Аҭҵаарадырратә усбарҭақәа — [[Академия|академиақәеи]] [[НИИ|аҭҵааратә институтқәеи]] — жәларбжьаратәи аҩаӡараҿы аусеицура рыбжьоуп. [[Геном человека|Ауаҩы игеном]] аилкаара, мамзаргьы [[Международная космическая станция|Жәларбжьаратәи акосмостә станциа]] реиԥш иҟоу ҳаамҭазтәи амҽхак ду змоу аҭҵаарадырратә проектқәа ралыршаразы аԥаратә харџь дуӡӡақәеи аҭҵаарадырратәи ааглыхратәи еилазаарақәа рымҩақәҵареи аҭахуп. Еиҳараӡак ари аус жәларбжьаратәи аилазаараҿы алыршара еиҳа алҵшәа ацуп. Жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә институтқәа: * [[CERN]]— иҳараку амчхарақәа рфизикеи имариаӡоу ахәҭаҷқәа рфизикеи рзы адунеи аҿы иреиҳау лабораториоуп; * [[ОИЯИ|ОИЯИ]]  — СССР-и Урыстәылеи рҿы иаартыз атрансурантә хәҭаҷқәа зегьы ОИЯИ аҟны ишьҭибархын, егьырҭ атәылақәа рҿы иаартыз трансурантә хәҭаҷқәа рсинтезқәа реиҳаракгьы уи ала еиҭаҟаҵан. === Аилазаара === === Амедалқәеи аԥхьахәқәеи === Аҵарауаа аҭҵаарадырратә еихьӡарақәа рзы иранашьахоит аҭҵаарадырратә премиақәеи амедалқәеи. * [[Нобелевская премия|Нобель ипремиа]] — зегь реиҳа ҳаҭыр зқәу, зегь раасҭагьы еицырдыруа ҭҵаарадырратә ԥхьахәуп, анаҩстәи ахырхарҭақәа рыла иранаршьоит: ** [[Нобелевская премия по физике|Афизика]] ** [[Нобелевская премия по химии|Ахимиа]] ** [[Нобелевская премия по физиологии или медицине|Афизиологиа ма амедицина]] ** [[Нобелевская премия по литературе|Алитература]] ** [[Нобелевская премия по экономике|Аекономикатә ҭҵаарадыррақәа]] * Аматематикаҿы аихьӡарақәа рзы — [[Филдсовская премия|Филдс ипремиеи]] имедали. * [[Премия Неванлинны|Неванлинна ипремиа]] — акомпьютертә ҭҵаарадырра аматематикатә аспектқәа рҿы аихьӡара дуқәа рзы. * [[Премия Гаусса|Гаусс ипремиа]] — егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿы аартрақәа рыла аматематикаҿы алагала ду аҟаҵаразы. * [[Премия Крафорда|Крафорд ипремиа]]– Астрономиеи Аматематикеи, Абиологиатә ҭҵаарадыррақәеи Агеоҭҵаарадыррақәеи рхырхарҭақәа рыла иранаршьо аԥхьахә. * [[Абелевская премия|Абель ипремиа]] — математикалаҿы Нобель ипремиа иаҟароуп. * [[Премия Шао|Шао ипремиа]] — астрономиеи, аматематикеи, амедицинеи, мамзаргьы аԥсҭазааратә ҭҵаарадыррақәеи рҿы алагалазы. * [[Премия Ветлесена|Ветлесен ипремиа]] — агеоҭҵаарадыррақәа рҿы алагалазы, агеологиеи агеофизикеи рҟны Нобель ипремиа иаҟароуп ҳәа иԥхьаӡоуп. * [[Премия Тьюринга|Тиуринг ипремиа]] — акомпьютертә ҭҵаарадырраҿы иреиҳау апремиа, акомпьютертә машьынақәа рзы Ассоциациа ахьӡалаа иранаршьо. * [[Премия Декарта|Декарт ипремиа]] — аҭҵаарадырреи атехникеи рҿы иналукааша аихьӡарақәа рзы. * [[Большая золотая медаль имени М. В. Ломоносова|Ломоносов ихьӡ зху Ахьтәы медал ду]] — Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа иреиҳаӡоу аԥхьахә. * [[Золотая медаль имени Д. И. Менделеева|Д.И. Менделеев ихьӡ зху Ахьтәы медал]] — ахимиатә ҭҵаарадыррақәеи атехнологиеи рганахьала иналукааша аҭҵаарадырратә усуразы Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа аҭҵаарадырратә ԥхьахәы. === Алаф === {{Main|Аҭҵаарадырратә лаф}} Аҭҵаарадырратә [[юмор|лаф]] – аҭҵаарадырратә теориақәеи аҭҵаарадырратә усурақәеи рҟны иаабац еиԥшым, мамзаргьы апарадокстә ганқәа рыла ишьаҭарку азанааҭтә лаф иахкуп. Лассы-лассы аҭҵаарадырратә хырхарҭаҿы иахәҭоу адыррақәа змам ауаа аҭҵаарадырратә лаф ишахәҭоу еиԥш ирзыдкылом, уи ахә ашьарагьы рылшом. Аҭҵаарадырратә лаф ҳәагьы ахыуҳәар ҟалоит еицырдыруа аҵарауааи аҵарадырра аганқәаки рхыччара (иаҳҳәап, [[Шнобелевская премия|Шнобель ипремиа]] [[Нобелевская премия|Нобель ипремиа]] иапародиоуп). Аҭҵаарадырратә лаф аизгаразы аҽазышәарақәак еилкаарыла ауаа ирыдыркылаӡом. Иаҳҳәап, аизга [[Физики шутят|«Афизикцәа алаф рҳәоит»]] аиқәыршәаҩцәеи егьырҭ аҵарауааи ҭелла реицәажәараан аиқәыршәаҩцәа ирацәажәоз ус рарҳәеит: «ҳусзуҩцәа акыр зҵазкуа аусқәа рнапы рылакуп, алафҳәаразы аамҭа рымам».<ref>[http://nkozlov.ru/library/s55/s551/ Физики шутят] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080929215142/http://nkozlov.ru/library/s55/s551/ |date=2008-09-29 }} Библиотека интересного</ref> == Аҭҵаарадырратә метод == {{Main|Аҭҵаарадырратә метод}} Адунеи [[объективная реальность|обиективла]] ахәаԥшра аҭҵаарадырра егьырҭ адырратә хкқәа ирылнакаауеит, иаҳҳәап, есыҽнытәи, аҟазаратә, адинхаҵаратә, амифологиатә, аезотерикатә, афилософиатә реиԥш иҟоу. Иаҳҳәап, аҟазараҿы аҵабырг аарԥшра ҟалоит асубективи аобъективи реицҵарала, аҵабырг алыршара еиҳарак емоциалатәи ахәшьара ма аҭакҟаҵара анацу. Аҭҵаарадырратә метод ақәныҟәара аҭҵаарадырратә хәыцшьа шьақәнаргылоит. Иахьатәи [[Научный метод|аҭҵаарадырратә метод]] аилазаашьа, даҽакала иуҳәозар, адырра ҿыцқәа рыргылара аметод, иаҵанакуеит: * Аҵабыргқәа алаԥш рхыгареи ашәареи-азареи, бла иабо зегьы рхыԥхьаӡаратә ма рхаҭашьатә хҳәаа. Арҭ реиԥш иҟоу ахҳәаақәа рҿы хымԥада еиуеиԥшым [[абстракция|абстракциақәа]] рхы иадырхәоит. * Аблабара алҵшәақәа ранализ — урҭ рсистематизациа, акыр зҵазкуеи ихадами ҳәа аихшара. * [[гипотеза|Агипотезақәеи]] [[теория|атеориақәеи]] рзеиԥштәреи (асинтез) рышьақәыргылареи. * Аԥхьагәаҭара: иҟаҵоу агипотеза ма ирыдыркыло атеориа аҟынтәи алҵшәақәа рышьақәыргылара, [[дедукция|адедукциа]], [[Индуктивное умозаключение|аиндукциа]], ма даҽа [[логика|логикалатәи]] аметодқәа рыцхыраарала. * Иаԥхьагәаҭоу алҵшәақәа ргәаҭара аексперимент ахархәарала ([[Поппер, Карл Раймунд|Карл Поппер]] итерминологиа — акритикатә експеримент ала). Аетапқәа зегьы рҿы, иарбан ҩаӡаразаалак аҿы иҟоу адыррақәеи алҵшәақәеи рахь акритикатә знеишьа хыԥашьа змам аҵак ду амоуп. Зегьы рышьақәырӷәӷәара, зыгәра угартә иҟоу адыррақәа рыла рышьаҭаркра, атеориатә лкаақәа аексперименттә лҵшәақәа рыла рыраргамара аҭахра аҭҵаарадырра егьырҭ адыррақәа рҟынтәи иалнакаауеит, изеиԥшразаалак догмак еснагь шьаҭас измоу адинхаҵарагьы уахь иналаҵаны. Аамҭа цацыԥхьаӡа аҭҵаарадырреи аҭҵаарадырратә методи — [[методология науки|аҭҵаарадырратә методологиеи]] ирызку агәаанагарақәа рҽырыԥсахит. === Аҭҵаарақәа рхырхарҭақәа === Аҵарадырратә ҭҵаарақәа рҿы х-хырхарҭак алкаазар ауеит:<ref>{{книга|заглавие=Большой юридический словарь. — М.: Инфра-М|часть=Фундаментальные научные исследования|год=2003|автор=А. Я. Сухарев, В. Е. Крутских, А.Я. Сухарева|язык=ru}}</ref> * ''[[Фундаментальная наука|Ишьаҭарку аҭҵаарадыррақәа]]'' — ари шьаҭанкылатәи адырра ҿыцқәа раиуразы, иара убасгьы зылҵшәақәа мҽхакы ҭбаала зегьынџьара рхархәара аанамго, иҭҵаахо ацәырҵрақәа рцәаҩақәа реилкааразы иҵаулоу ганрацәалатәи аҭҵаара ауп. [[фундаментальность|Афундаментализм]] аилкаара (латин бызшәала fundare - “ашьаҭаркра”) абарҭ аҭҵаарадыррақәа аԥсабара шьаҭанкылатәи азакәанқәа рыҭҵаара ишазырхоу аныԥшуеит. * [[Прикладные исследования|Ахархәаратә ҭҵаарадыррақәа]] ҳәа изышьҭоу шьаҭанкылатәи аҭҵаарадыррақәа реихьӡарақәа апрактикатә проблемақәа рыӡбаразы ахархәара рызҭоу ҭҵаарақәоуп. Аҭҵаарақәа ирылҵшәахоит [[Атехнологиа|атехнологиа]] ҿыцқәа раԥҵареи урҭ анаҩс реиӷьтәреи. * «Аҭҵаарадырратәи [[НИОКР|аԥышәа-конструктортәи аиқәыршәақәа]] — араҟа аҭҵаарадырреи [[Аагалыҵ|ааглыхреи]] еиԥылоит, убас ала ари апроект аҭҵаарадырратә знеишьа анагӡара еиԥш, атехникатәи анџьныртәи азнеишьақәагьы алыршаны. Зны-зынла иҟало алҵшәақәа [[Научно-техническая революция|аҭҵаарадырра-техникатә револиуциа]] аҟынӡа ицәырҵыргьы рылшоит. === Ахаҭа аԥышәара === Аҵарауаа жәпаҩык аҭҵаарадырратә експериментқәа рхатә ԥышәала имҩаԥыргахьеит. * Амикроорганизм ''[[Helicobacter pylori]]'' аԥшааҩцәа руаӡәк – апрофессор [[Маршалл, Барри|Барри Маршалл]]и хатәгәаԥхарала иалахәыз гәыԥҩыки қәҿиарала ироуз аҽырчмазара аԥышәа, ахроникатә чымазара [[гастрит|агастрит]] аетиологиаҿы ихадоу аҭыԥқәа руак аанызкыло факторк шыҟоу азы зыгәрагоу даҽа ҭҵаарадырра шьақәырӷәӷәаракны иҟалеит. 2005 шықәсазы [[Маршалл, Барри|Барри Маршалл]]и уи ицхырааҩ [[Уоррен, Робин|Робин Уоррен]]и иҟарҵаз аартразы [[Нобелевская премия по медицине|Нобель ипремиа]] ранаршьеит. == Аҭҵаарадырра афилософиа == {{Main|Аҭҵаарадырра афилософиа}} Аҭҵаарадырра [[Философия|афилософиа]] – аҭҵаарадырра арҿиареи аилкааратә усуреи еиуеиԥшым рмодельқәа ҳадызгало ,хыԥхьаӡара рацәала зеиԥшыҟам концепциақәа рыла иаарԥшу афилософиа аҟәша ауп. Уи зызку аҭҵаарадырра инанагӡо ауси аҵак дуи ралкаара ауп, иара убас аҭҵаарадырра аҟазшьақәа, егьырҭ аилкааратә усхкқәа рыламырҩашьаразы. Аҭҵаарадырра афилософиа аҭоурыхтә социокультуратә дырра аҳаракыра амоуп, уи аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа рыҭҵаара иазырхоума, мамзаргьы асоциал-гуманитартә ҭҵаарадыррақәа ирызкума ҳәа еилых ҟамҵакәа. Аҭҵаарадырра [[Философ|афилософ]] дазҿлымҳауп анаукатә ԥшаара, «аартратә алгоритм», аҭҵаарадырратә жәабжьқәа рыҿиашьа, аҭҵааратә усура аметодқәеи апринципқәеи. (Аҭҵаарадырра афилософиа, аҭҵаарадыррақәа хдырралла рыҿиара иазҿлымҳазаргьы, уеизгьы урҭ хдыррала рыҿиара алыршара иазкӡам, хырхарҭарацәалатәи [[метанаука|аметанаука]] уи алыршара ишазку еиԥш.) Аҭҵаарадырра ахықәкы хада [[Истина|аҵабырг]] аԥшаара акәзар, аҭҵаарадырра афилософиа ауаатәыҩса ихдырра ихы иахьаирхәо зегь реиҳа ихадоу ахырхарҭақәа иреиуоуп, уи аҩнуҵҟа азҵаара “ишԥаҳалшо аҵабырг азнеира?” алацәажәара мҩаԥысуеит. === Адырра аҳәаақәа === ''Шәахә. убасгьы: [[Аҳәаақәа рыбжьаҵара апроблема]].'' Аҭҵаарадырра зегь шамчу агәрагареи, насгьы аҭҵаарадырратә дыррақәа реизгара апроцесс еиԥмырҟьаӡакәа иахьымҩаԥысуазы идырым ишдырым аамҭала мацара ишаанхо агәрагареи, еснагь зыҽзырҿыцуа аҭҵаарадырратә еилазаара феидала аусуразы ҵыхәаԥҵәара змам ҭагылазаашьоуп. Убри аамҭазы, ари азакәан аҵаратә метод аҳәаақәа ирҭагӡаны експериментла хырбгалашьа шамам еиԥш, шьақәырӷәӷәашьагьы амам, убри аҟнытә, [[критерий Поппера|Поппер икритериа]] инақәыршәаны, иҭҵаарадырратәны иԥхьаӡаӡам.<ref name="ФК">''[[Фритьоф Капра]]''. Дао физики. ОРИС. СПб. 1994. ISBN 5-88436-021-5</ref> Аха иҟоуп алшара, аҭҵаарадырра иҟаҵәҟьоу ишыҟаҵәҟьоу аилкааразы амчра ахьамоу аҟәшеи, иҟаҵәҟьоу иазку адыррақәа ҭҵаарадырратә методла зыҭҵаара амуа аҟәшеи реихшаразы. Ари аҟәша аԥсабара иаиууа азҵаарақәа еиҟәызшо аҳәааҿы иҟоуп, урҭ еихшоуп ԥышәала иҵабыргу аҭак аиуразы алшара узҭои, ус еиԥш ала зхы узырбо , аха уи аиԥш алшара змами рыла.<ref name="ААА">''Ансельм А. А.'' Теоретическая физика XX века — новая философия Природы. «Звезда» № 1 2000 г.</ref> <!-- Эксперимент предполагает обязательную возможность воспроизведения изучаемого объекта или явления и получения одного и того же ответа на заданный экспериментатором вопрос. В этом — его суть. Отсюда следует, что объектом научного исследования могут быть лишь повторяющиеся явления и события. Если же они представляют собой принципиально неповторяемые, принципиально происходящие только один раз, то они не могут быть объектом научного изучения<ref name="МЛИ">''Мандельштам Л. И.'' Лекции по оптике, теории относительности и квантовой механике. Изд-во «Наука» М.: 1972.</ref>. В этой области наука бессильна. Попытки использовать её методологию неизбежно приводят, независимо от желания исследователя, к выходу за пределы науки. — явная неправда или неточность. Большой взрыв был только один раз, но это не мешает его научно исследовать. Как минимум надо переформулировать. Melirius --> Зыӡбахә наҩхьо аҭәымра иазку [[теорема Гёделя о неполноте|Гиодель итеорема]] инақәыршәаны, иарбанзаалак аформалтә система аҳәаақәа ирҭагӡаны, аԥсабаратә [[Иԥсабаратәу ахыԥхьаӡара|хыԥхьаӡарақәа]] [[Арифметика|рарифметика]]гьы назлоу, ари асистема еишьашәалазар, уи аишьашәалара шьақәырӷәӷәазарц залшом. Убас [[Лобачевский, Николай Иванович|Лобачевски]], 1829 шықәсазы, иусумҭа «Агеометриа ахыҵхырҭақәа рзы» аҿы, аҭыԥҭаӡара евклидым агеометриа евклиду еиԥш аиҿагыларақәа рҟынтәи ахы иақәиҭны ихаҿы иааигеит.Таким образом, он показал, что пространство, может быть описано двумя различными несовместимыми, но внутренне логически непротиворечивыми геометриями [[Тьюринг, Алан|Алан Тиуринг]] 1936 шықәсазы ишьақәирӷәӷәеит [[проблема остановки|аангылара апроблема]] зеиԥш хықәкылатәи [[машина Тьюринга|акомпиутер]] аҿы ишы[[неразрешимость|ӡбам]], насгьы икылкаау алогикатә хҳәаа ыҟазаргьы апроблема зыӡбаша азеиԥш алгоритм шыҟам.<ref> <!-- On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem // Proceedings of the London Mathematical Society --> (в этой публикации Тьюринг вводит определение [[Машина Тьюринга|машины Тьюринга]], формулирует проблему зависания и показывает, что она, также как и [[проблема разрешения]], неразрешима).</ref> === Адырра анаӡара === Аҵарадырра аус ауеит ииашоу аобиектқәа рмодельқәа рыла, анс акә арс акә ииашоу адунеи иеиԥшым. Ари азҵаараҿы ицәырҵуа апроблема «[[соотношение карты и территории|ахсаалеи аҭыԥҭаӡареи реизыҟазаашьа]]» ҳәа иашьҭоуп. Аҭҵаарадырра афилософиа, агносеологиа, апроблемақәа иреиуоуп аҭҵаарадырра анаӡара азҵаара. Иааизакны иуҳәозар, ари апроблема зҵаарала иаарԥшызар ауеит абас: «Иобиективтәума аҭҵаарадырратә дыррақәа?». Еиҳарак аларҵәара змоу ҭакуп: «иахырҟьацәамкәа ирелиативисттәуп»: ирҳау аҵаратә дыррақәа рыгәра угартә иҟоуп (иобиективтәуп), уажәтәи аамҭазы еихьыԥшым хыԥхьаӡара рацәала ахыҵхырҭақәеи аблабарақәеи рыла ишьақәырӷәӷәазар.<ref>{{книга|заглавие=Физическая Антропология. Иллюстрированный толковый словарь|часть=Достоверность научного знания|год=2013|автор=|язык=ru}} Физическая Антропология. Иллюстрированный толковый словарь. EdwART. 2011</ref> === Афилософцәа аҭҵаарадырра акритика шазыруа === ''Шәахә. убасгьы: [[Антиинтеллектуализм]].'' [[антисциентизм|Антисциентистцәа]] ргәаанагарала, аҭҵаарадырра ихадаратәу аилкаарақәа рышьақәырӷәӷәара алшаӡом, ус анакәха дунеихәаԥшышьала иҟанаҵо алкаақәа логикала ииашам, убри аҟнытә ари ахырхарҭа ихадоу атезисқәа иашаны рыԥхьаӡаразы [[сциентизм|асциентизм]] иахәҭоу ашьақәырӷәӷәара амаӡам ҳәа иԥхьаӡоуп. Уамашәа иубаша, [[Эпоха Просвещения|Аҵарадырра аамҭазы]] ауп аҭҵаарадырра иаҿагыло агәҽанҵарақәа еиҳа ианырацәахаз. Иаҳҳәап, [[Руссо, Жан-Жак|Жан-Жак Руссо]] иҩуан аҭҵаамҭақәа рҿы ашәарҭарақәеи имцу амҩақәеи рацәаны иҟалеит ҳәа. Аҵабырг иаҳзаанаго афеида ҳауаанӡа, агхақәа рацәаӡаны ҟаҵатәыс иҳаууеит — уанӡа ҳнаӡаанӡа. Иара агәра ганы дыҟоуп, аҭҵаарадыррақәа рҿаԥхьа иқәдыргыло апроблемақәа рыӡбара рылымшозар, усҟан урҭ еиҳагьы ашәарҭарақәа шрыҵаҵәаху, урҭ рахьгьы лассы-лассы ушнарго. «Аҭҵаарадыррақәа аусдараҿы ииуеит, насгьы аусдара иазкуп, убри аан хаҭәаашьа змам аамҭа дуӡӡа рцәыӡуеит», — ҳәа Руссо ибон уи ауаажәларразы цәцашьа змам ааха шаанаго.<ref>''Руссо Ж-Ж.'' Рассуждение по вопросу: способствовало ли возрождение наук и искусств очищению нравов. Трактаты. / пер. А. Д. Хаютина. М., 1969. С. 20.</ref> Берлинтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа ашьаҭаркҩы [[Лейбниц|Леибниц]], 1700 ашықәсазы Академиа ашьаҭаркратә документ шьаҭас иамаз агәалашәаратә шәҟәаҿы иҩуан, уи аусура адыррақәеи хәарҭа злам аԥышәарақәеи рҭахрақәа рхарҭәаара мацара иазырхамзар шакәу: аусуреи аҭҵаарадырреи ахәарҭа алгаразы еицымҩақәҵалатәуп..<ref>{{Cite web |url=http://www.ras.ru/FStorage/download.aspx?id=09734517-7ab9-4399-b106-f388792f1aa7 |title=Архивированная копия |access-date=2014-02-16 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304105544/http://www.ras.ru/FStorage/download.aspx?id=09734517-7ab9-4399-b106-f388792f1aa7 |url-status=live }}</ref> [[Огарёв, Николай Платонович|Н.П. Огариов]] иҩуан, аҭҵаарадырра макьана урсҟак зегьынџьара ишаларҵәам, ауаажәларра уи амацаара шьаҭас иҟаҵаны ицалартә еиԥш. Аҭҵаарадырра уаҩы цыԥхьаӡа агәра игартә еиԥш акылкаареи аҵак хаҭәааи азхаӡом.<ref>Антология мировой философии: В 4 т. Т. 3. М., 1972. С. 210</ref> Урыстәылатәи адинхаҵаратә хәыцҩцәа рыхшыҩзцарақәа, иаҳҳәап [[Бердяев, Николай Александрович|Н.Бердиаев]] (1874-1948), [[Шестов, Лев Исаакович|Л.Шестов]] (1866-1938), [[Франк, Семён Людвигович|С.Франк]] (1877-1950) реиԥш иҟоу, аҭҵаарадырра акритикаҿы иҷыдоу адаҟьа ааныркылоит. «Аҭҵаарадырра Анцәа игәрагара уажәы иԥсыҽхеит, —агәра ганы дыҟоуп Н.Бердиаев, — абсолиуттә ҭҵаарадырра, ауаҩы иԥсабара иақәшәо ​​аҵарадырратә дунеихәаԥшышьа аԥҵара алшара агәрагара ҵшәаауп». Уи зыхҟьо ҳәа иара ибоит «аҵарауаа рдогматизм ԥсабарала иҟам ҳәа уажәааигәа мап зыцәнакыз ацәырҵра ҿыцқәа аҭҵаарадырра иахьалало... Даҽа ганкахьалагьы, афилософиеи агносеологиеи еилыркааит, аҭҵаарадырра ахала ахы ашьақәырӷәӷәара шалымшо, икылкаау адырра аҳәаақәа рҟны ашьапы ишзықәымгыло. Дацԥашәла аҭҵаарадырра иҵаулаӡаны ицоит, баша наукала иузҭымҵаауа, хыхьла акәзар аҭҵаарадырра ажәҩанахь ихалоит. <…> Аҭҵаарадырратә хдырра змоу ауаа рзгьы еиҳа-еиҳа еилкаахоит адин, агәҭыӷьӷьара, анаша уҳәа ирызку азҵаара аӡбараҿы аҭҵааарадырра шымчыдоу. Насгьы иарбан ҭҵаарадырроу арҭ азҵаарақәа рыӡбараҿы агәымшәара зхахьы изгарц зылшоу? Ҳәарада афизика акәым, ахимиа акәым, афизиологиа акәым, аполитикатә економика акәым, азиндыррагьы акәым. Аҭҵаарадырра ыҟаӡам, иҟоу аҭҵаарадыррақәа мацара роуп (дисциплинак аҳасабала). Еизаку зегьы зыӡбо аҭҵаарадырра ахшыҩҵак акризис ӷәӷәаӡа иҭагылоуп, ари амиф агәрагара еилабгеит. <…> Ҭҵаарадырроуп аҟазаара ахаҭаратә формақәа рыҽрынраалара ахаҭаратә форма.<ref>''Бердяев Н. Н.'' Философия свободы. Смысл творчества. — М., 1989. С. 67, 352.</ref> Бердиаев асциентизми антисциентизми рызҵаара иара ихатәала иӡбоит, иазгәаҭо: “аҭҵаарадырра ахәԥса ҳаракы аӡәгьы гәыҩбара изцәырнагом. Аҭҵаарадырра — иузамамкуа фактуп, ауаа ирҭаху Аха ахәԥса аҳаракреи аҭҵаарадыррара аҭахреи рзы агәыҩбара ыҟазар ауеит. Аҭҵаарадырреи аҭҵаарадыррареи — зынӡаск еиԥшым маҭәарқәоуп. Аҭҵаарадыррара ахьӡуп адоуҳатә ԥсҭазаареи аҭҵаарадырреи ирыцәтәыму егьырҭ ахырхарҭақәа рахь аҭҵаарадырра акритериқәа риагара. Аҭҵаарадыррара агәраганы иҟоуп, аҭҵаарадырра адоуҳазы иреиҳаӡоу акритери шакәу, уи ишьақәнаргыло аишьҭагылашьа зегьы шаҵанакуа, уи азы изинуи изиными зегьынџьара хадара злоу аҵакы шамоу. Аҭҵаарадыррара иаку аметод аҟазаара атәы аҳәоит... Аха абраҟагьы аҭҵаарадырра аплиурализм иашьашәало аҭҵаарадырратә знеишьақәа рыплиурализм алкаазар ауеит. Иҟалом, иаҳҳәап, иԥсабаратәу аҭҵаарадыррақәа рметод апсихологиахьгьы ауаажәларратә наукақәа рахьгьы аиагара. Н. Бердиаев игәаанагарала аҭҵаарадырра ахьыԥшызаара ахдырра акәзар, аҭҵаарадыррара адоуҳа иреиҵаӡоу аҟазаара асферақәа рҟны атәхароуп, зегьынџьаратәи ахымԥадатәра аҳра аилкаароуп, «адунеи ахьанҭара» ахьыԥшхароуп. Бердиаев алкаа иҟаиҵо излаҳәо ала, аҭҵаарадырра зегьы рзы ахымԥадатәра — ҩнуҵҟала еимыжәжәо, доуҳалагьы еиҟәыҭхо ауаатәыҩса рформализм ауп.<ref>Там же. С. 264—265</ref> Л. Шестов иҩуеит аҭҵаарадырра ауаатәыҩса ргәы излақәшәаз зегь ахьадыруа азы акәым, ауаатәыҩса зыргәамҵуа агәыҩбарақәа зегьы акы бжьамыжь рыӡбара шалымшо ашьақәырӷәӷәарала акәым, абырсҟатәи аамҭа арыцҳа цәа зхьыкәкәоз ауаҩы иԥсҭазаашьатә бзиарақәа рыла ауп. Иара Толстои, Деостоевски реиԥш иҟоу авторцәа дрызхьаԥшуеит, аморальи аҭҵаарадырреи аиҿаргылара зҽазызшәоз, аха уи аҟаҵара злымшаз. «Азакәан мамзаргьы анорма ҩыџьа аиҳәшьцәа ирабуп — аҭҵаарадырреи ауаҩреи. Урҭ рыҩбагьы аамҭа-аамҭала еиӷацәазар ауеит, зынгьы еибабаны иаанымхо. Аха знымзар зны урҭ реиуара аиааира аганы хымԥада иааинышәоит».<ref>''Шестов Л.'' Апофеоз беспочвенности. — Л., 1991. С. 37</ref> Шестов иара убасгьы иазгәеиҭоит еиуеиԥшым афактқәа, аҭҵаарадырра иаҭахым, имыцхәу акы акәны насҭха иканажьуа.<ref>Там же С. 170—171</ref> Аҵарадырра, иара игәаанагарала, еиԥмырҟьаӡакәа, насгьы ииашаны имҩаԥысуа ацәырҵрақәа рахь мацара ахшыҩзышьҭра архоит. Аҵарадырразы зегь реиҳа зыхә ҳараку материалуп ахҭысқәа, зыҟны аҭагылазаашьақәа ԥсабарала акәымкәа мчыла имҩаԥысуа, ажәакала аексперимент азы алшара аныҟоу. Иара ихы дазҵаауеит, ишԥарыԥсыхәо знык мацара иҟало, еиҭаҟамло, иагьузмырхынҳәуа ахҭысқәа ҳәа. Аҭҵаарадырра, иара игәаанагарала, урҭ рыӡбахәала аҿымҭра алнахуеит. Шестов ихаантәи ауаа рахь ааԥхьара ҟаиҵоит, аҭҵаарадырратә донкихотра рхаршҭны, рхы агәрагара рҽазыршәарц азы. Убри аамҭазы афеноменқәа рацәаны (ҭоурых аамҭак азы иҷыдоу ҳәа угәы иззаанаго, аҭҵаарадырра ҭоурыхла аҿиара ихадоу аҟаазшьарбақәа иреиуоу) рыҭҵаара ауеит, урҭ ирызку афактқәа реизгарала, анаҩс урҭ еизакны, системала еиқәыршәаны, [[Номотетический подход|теориак]] ахь ииаганы,<ref>''Thomae H.'' (1999). The nomothetic-idiographic issue: Some roots and recent trends. International Journal of Group Tensions, 28(1), 187—215.</ref><ref>''Cone J. D.'' (1986). Idiographic, nomothetic, and related perspectives in behavioral assessment. In R. O. Nelson & S. C. Hayes (Eds.): Conceptual foundations of behavioral assessment (pp. 111—128). New York: Guilford.</ref><ref>Номотетический метод // Философский энциклопедический словарь / гл. ред.: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов. — М.: Советская энциклопедия, 1983.</ref><ref>''Стёпин В. С., Горохов В. Г., Розов М. А.'' Философия науки и техники — М., 1996. (гл. 4. Исследовательские и коллекторские программы)</ref> иаҳҳәап, шьаҭанкыла аԥсахра ҟалеит [[комета|акометақәа]] ирызку агәаанагарақәа рҿы [[Галлей, Эдмунд|Е. Галлеи]] ибзоурала: иара иаԥхьа урҭ рыцыԥхьаӡа Амратә система знык-знык иаҭаахьеит ҳәа иԥхьаӡан, аха аҵарауаҩ, 24 комета рорбитақәа ԥхьаӡаны, акометақәа ԥыҭк акы акәны иалкааны, ԥыҭрак ашьҭахь [[Комета Галлея|иара ихьӡ зхырҵаз]], насгьы, зегьы раасҭа ихадоу, уи анаҩстәи аиҭацәырҵра аԥхьагәеиҭеит. [[Традиционализм#Интегральный традиционализм|Аинтегралтә традиционализм]] ахаҭарнакцәа ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырра а[[Редукционизм|редукционисттә]], а[[Натурализм (философия)|натуралисттә]], а[[Эволюционизм|еволиуционисттә]], а[[Секуляризм|секулиаристтә]], а[[Рационализм (философия)|рационалисттә]] ҳәа аҟазшьарба азыҟарҵоит, насгьы уи аҵабырг иазааигәам ҳәа ирыԥхьаӡоит. Урҭ ргәаанагарала, аҭҵаарадырра агәрагарақәа рдогматикатә система ауп, игәаҭам а[[Эпистемология|епистемологиа]] иақәгылоу, зынӡагьы и[[знание|дыррам]], мамзаргьы, зегьы ианреиҵаха, кырӡа иԥку аҟазааразы агәаанагара иеиуоу, ахатә методологиа иахьыԥшны ирацәаны изымпыҵышшаауа.<ref name="ShahShah2009">''Shah, M. Maroof and Shah, Manzoor A.'' [http://www.ejst.tuiasi.ro/Files/18/01-24Shah.pdf Modern science and scientism: A perennialist appraisal.] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150225132059/http://www.ejst.tuiasi.ro/Files/18/01-24Shah.pdf |date=2015-02-25 }} // European Journal of Science and Theology, June 2009, Vol.5, No.2, 1-24</ref> [[Станислав Лем|Станислав Лем]] иҩуан (иаҳҳәап, [[Сумма технологии|Summa Technologiae]] аҟны) Адунеи аҭҵаараҿы ауаатәыҩса рыҭҵаарадырратә знеишьа маҷк ишыԥсабаратәым, насгьы уи иахҟьаны ишыԥку:<ref>''Станислав Лем.'' Summa Technologiae. Глава 3.</ref> {{Ацитата алагара}} ...Аԥсабара ииашоу азҵаара аҭара ахьҳалымшо. Ауаҩы Аԥсабара азҵаарақәа рацәаны иеиҭоит, иара «агәаанагарала», ҵакы змам, насгьы игәаԥхо асхемақәа ирықәшәо ​​еилыкка иҟоу аҭакқәа иоурц иҭахуп. Ажәакала, ҳара ҳҽазаҳшәоит Аиҿкаашьа иааизакны аартра акәымкәа, еиҿкаашьак мацарак аартра, реиҳа имаҷны аџьабаа зго (“[[бритва Оккама|Оккам иԥаҵасага]]”!), еилыкка иҟоу (еиуеиԥшым знеишьала аилыркааразы алшара ҳазымҭо), еицырзеиԥшу (Акосмос зегьы аҿы амчра змоу), ҳара иаҳхьыԥшым (досу иҭызҵаауа, ишҭиҵаауа иахьыԥшым) насгьы зҽызымԥсахуа (ззын Аԥсабара азакәанқәа аамҭа цацыԥхьаӡа ԥсахрада иаанхо). Аха абарҭқәа зегьы аҭҵааҩы иалеигалаз хатәзакәанқәоуп, ҳара иаҳзаатуа аҵабыргқәа ракәӡам. Акосмос ҳара ҳзы иаԥҵамызт, ҳаргьы уи азы ҳаԥҵамызт. Ҳара аеҵәатә еволиуциа иалҵшәаны иҟалаз ҳауп, насгьы Адунеиеибаркыра ус еиԥш иҟоу аалыҵқәа ҵҩа змам хыԥхьаӡарала иахылҿиаауан, иахылҿиаауеит иахьа уажәраанӡагьы. {{Ацитата алгара}} Убри инақәыршәаны, хыхь зыӡбахә ҳәаз хадаратә принципқәак а[[классическая наука|классикатә ҭҵаарадырра]] иаҵанакуеит (адунеи а[[Механицизм|механицисттә]] [[Картина мира|хаҿсахьала]] зышьаҭа ку), урҭ рҽырыԥсахит ма ихарҭәаахеит и[[неклассическая наука|классикатәыми]] и[[постнеклассическая наука|постклассикатәыми]] адунеи асахьақәа рҿы (иаҳҳәап, аблабареи аблабаҩи акванттә процессқәа рнырра апринцип, мамзаргьы акосмогониатә теориақәак рҿы аԥсабара азакәанқәа аамҭала рыԥсахра апринцип). === Аҭҵаарадырратә усура аҿыҵгақәа === [[Еинштеин, Алберт|А. Еинштеин]] игәаанагарала:<ref>''А. Эйнштейн.'' [http://rusnauka.narod.ru/lib/einstein_a/motiv_nauki.htm «Мотивы научного исследования» Собрание научных трудов. Том 4 -М.: Наука, стр. 39—41] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20121101085842/http://rusnauka.narod.ru/lib/einstein_a/motiv_nauki.htm |date=2012-11-01 }}</ref> {{Ацитата алагара}} Аҵарадыррахь уназго зегь реиҳа иӷәӷәоу аҿыҵгақәа иреиуоу иргәаҟгоу агәымбылџьбарареи иузеиқәымкуа аҭацәреи зцу аԥсҭазаара еизада ацәцара агәаҳәара ауп. Ари аҿыҵга зыԥсы арахәыцқәа паӡоу ауаа рхатә гәҭыхақәа рҟынтәи ииашоу адунеихәаԥшреи аилкаареи рдунеиахь иргәыҵасуеит. … Ари алахьеиқәратә мзыз иацлоит агәырӷьаратә мзызгьы. Ауаҩы иҽазишәоит иахәҭоу амҩала иҩнуҵҟа иҟоу адунеи асахьа имарианы, еилыкка аԥҵара, ацәаныррақәа рдунеи дацәцаны џьара ҩаӡарак ала ари адунеи абри аҩыза азнеишьала иаԥиҵаз асахьа ала иԥсахырц азы. {{Ацитата алгара}} Иҟоуп иара убасгьы убас еиԥш гәаанагарак, аҭҵаарадырра анапы алакра иаҿыҵга хаданы (иарбанызаалак егьырҭ аусхкқәа реиԥш, акультуратә лыҵшәа аиура хықәкыс измоу) иахәаԥшуа анаҩстәи аҭагылазаашьа, идырны акәымкәа, гәынхәҵысҭала а[[Половой отбор|хӡыӡаара]] а[[Ухаживание|ԥшра]] аманы ахаҵеи аԥҳәыси ҳәа аилыхра, уи иҳаилнаркаауеит аҵарауаа рхыԥхьаӡараҿы ахацәа кырӡа иахьеиҳау аҳәса раасҭа, насгьы ауаҩытәыҩса [[Акме|хшыҩла иусура иреиҳау аҩаӡара аамҭа]] ацыԥҵәахеит иԥсабаратә ҭахра иреиҳау аамҭа ацыԥҵәахеи ахьеиқәшәо.<ref>''[[Миллер, Джеффри|Miller G. F.]]'' [http://psych.unm.edu/people/directory-profiles/miller-papers/1999-sexual-selection-cultural-displays.DOC Sexual selection for cultural displays] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224160922/http://psych.unm.edu/people/directory-profiles/miller-papers/1999-sexual-selection-cultural-displays.DOC |date=2015-02-24 }} // The evolution of culture. Ed. by R. Dunbar, C. Knight, & C. Power. — Edinburgh: Edinburgh University Press, 1999. — PP. 71-91.]</ref><ref>''[[Канадзава, Сатоши|Satoshi Kanazawa]].'' [http://personal.lse.ac.uk/kanazawa/pdfs/EHB2000b.pdf Scientific discoveries as cultural displays: a further test of Miller’s courtship model] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140906214350/http://personal.lse.ac.uk/kanazawa/pdfs/EHB2000b.pdf |date=2014-09-06 }} // Evolution and Human Behavior. — Vol. 21 (2000). — PP. 317—321.</ref> == Адунеи аҭҵаарадырратә сахьа == {{Main|Адунеи аҭҵаарадырратә сахьа}} Адунеи аҭҵаарадырратә сахьа (амодель) – аҵабырг аҟазшьақәеи азакәанеизшәарақәеи ирызку агәаанагарақәа рсистема ауп, аҭҵаарадырратә еилкаарақәеи апринципқәеи реизакреи реицҵареи иалҵшәаны иаԥҵоу.<ref name="Садохин17">Садохин, Александр Петрович. Концепции современного естествознания: учебник для студентов вузов, обучающихся по гуманитарным специальностям и специальностям экономики и управления / А. П. Садохин. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2006. стр. 17 (1.5. Научная картина мира)</ref> Аҭҵаарадырра аҿиарамҩаҿы а[[знание|дыррақәеи]], а[[идея|хшыҩҵакқәеи]], а[[Концепция|концепциақәеи]] ҵыхәаԥҵәарада рыҽдырҿыцуеит; еиҳа зхыҵуа ахәыцрақәа а[[Теория|теориа]] ҿыцқәа рзы [[частный случай|иҷыдоу ҭагылазаашьақәаны]] иҟалоит. Адунеи аҭҵаарадырратә сахьа [[Догмат|догмаӡам]], мамзаргьы [[абсолютная истина|набыцра змам ҵабыргым]]. Иааҳакәыршаны иҟоу адунеи иазку аҵарадырратә гәаанагарақәа шьаҭас ирымоуп ишьақәырӷәӷәоу а[[доказанный факт|ҵабыргқәеи]] ишьақәыргылоу а[[Принцип причинности|мзыз-лыҵшәатә еизыҟазаашьақәеи]] реицҵара, уи ҳара иҳалнаршоит ҳдунеи аҟазшьақәа ирызкны а[[прогноз|ԥхьагәаҭарақәеи]] ауаатәыҩсатә [[Цивилизация|цивилизациа]] аҿиара иацхраауа алкаақәеи рыҟаҵара. Атеориа, агипотеза, аконцепциа, аҵабырг ҿыцқәа ралкаара ргәаҭарақәа рылҵшәақәа реиқәымшәара — абарҭқәа зегьы иҟоу агәаанагарақәа ҿыц аиҭарыхәаԥшреи аҵабырг еиҳа иақәшәо агәаанагара ​​ҿыцқәа раԥҵареи ҳгәы азҭанаҵоит. Абри аҩыза аҿиара ауп а[[Научный метод|ҭҵаарадырратә метод]] ҵакыс иамоу. == Аклассификациа == Ажәытәӡатәи аамҭақәа раахысгьы еиуеиԥшым амзызшьаҭақәа рыла ауаатәыҩсатә дыррақәа рыхәҭақәа реихшара рҽазыршәон. Убас, Аристотель еиҳау-еиҵоу ҳәа аҭҵаарадыррақәа хы-хкык рыла еихишеит:<ref>Теория познания. Классификация наук https://magisteria.ru/aristotle-intro/epistemologiya-i-teologiya-aristotelya {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190228192024/https://magisteria.ru/aristotle-intro/epistemologiya-i-teologiya-aristotelya |date=2019-02-28 }}</ref> # Иреиҳау аҭҵаарадыррақәа ргәыԥ атеориатә (мамзаргьы узхәаԥшуа) ҭҵаарадыррақәа роуп, ажәытә бырз. Быз. аҟынтәи. θεωρία «атеориа, ахәаԥшра» (афилософиа, афизика, аматематика). # Урҭ ирышьҭанеиуеит апрактикатә ҭҵаарадыррақәа, ажәытә бырз. быз. аҟынтәи. πράξις «апрактика» (аполитика, аетика, аекономика). # Аҭҵаарадырратә еишьҭанеира хдыркәшоит арҿиаратә, апоезиатә ҭҵаарадыррақәа, ажәытә бырз. быз. аҟынтәи. ποιησις «аԥҵара» ([[риторика|ариторикеи]] [[поэтика|апоетикеи]]). Аристотель иаԥиҵаз аформалтә логика афилософиа иеиԥшнишьаломызт; уи иарбан дырразаалак «иацәеижьхәҭаны» (имыруганы) иԥхьаӡон.<ref name="koh" /> Римтәи аенциклопедист [[Марк Теренций Варрон|Марку Варрон]] иклассификациа иаҵанакуан абарҭ аҭҵаарадыррақәа: [[Грамматика (наука)|аграмматика]], [[диалектика|адиалектика]], [[риторика|ариторика]], [[геометрия|агеометриа]], [[Арифметика|арифметика]], [[астрология|астрологиа]], [[музыка|амузыка]], [[медицина|амедицина]], [[архитектура|архитектура]].<ref name="DoH-464"/> [[Ислам|Аԥсылман]] араб ҵарауаа аҭҵаарадыррақәа арабтәии ([[поэтика|апоетика]], [[ораторское искусство|ацәажәаратә ҟазара]]) аҳәаанырцәтәии аҭҵаарадыррақәа ([[астрономия|астрономиа]], [[медицина|амедицина]], [[Аматематика|аҳасабра]]) ҳәа еихырон.<ref name="DoH-464"/> === Абжьаратә шәышықәсақәа рзы === {{main|Аҭҵаарадыррақәа рмардуан}} Аклассификациа аҽазышәарақәа [[Средние века|абжьаратә шәышықәсақәа]] рзгьы иацҵан. [[Дидаскаликон|Дидаскаликон]] аҟны [[Гуго Сен-Викторский|Гуго Сент-Викторски]] аҭҵаарадыррақәа ԥшь-гәыԥкны еихишоит:<ref name="DoH-465">Speziali P. [http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-57 Classification of sciences] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080619205103/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-57 |date=2008-06-19 }} // Dictionary of the History of Ideas. Vol. 1. P. 465.</ref> # Атеориатә ҭҵаарадыррақәа (аматематика, афизика). # Апрактикатә ҭҵаарадыррақәа. # Амеханикатә ҭҵаарадыррақәа ([[навигация|анавигациа]], [[сельское хозяйство|ақыҭанхамҩа]], [[охота|ашәарыцара]], [[медицина|амедицина]], [[театр|атеатр]]). # [[Логика|Алогика]], [[Грамматика (наука)|аграмматикеи]] [[риторика|ариторикеи]] уахь иналаҵаны. [[Бэкон, Фрэнсис|Ф. Бекон]] аҭҵаарадыррақәа х-гәыԥкны еихишеит (агәынкылара, ахшыҩеилгара, ахаҿаагара реиԥш иҟоу адырратә лшарақәа ирҿырԥшны): # аҭоурых аҵабыргқәа рыхҳәаа аҳасабала (аԥсабаратәи аграждантәи уахь иналаҵаны); # атеориатә ҭҵаарадыррақәа, мамзаргьы «афилософиа» инарҭбаау аҵакала; # апоезиа, алитература, иааизакны аҟазара.<ref name="koh" /> [[Роджер Бэкон|Роџьер Бекон]] иара убас аҭҵаарадыррақәа рыклассқәа ԥшьба аликаауан: [[Грамматика (наука)|аграмматикеи]] алогикеи, аматематика, аԥсабаратә философиа, [[метафизика|аметафизикеи]] [[этика|аетикеи]]. Убри аан, аԥсабара иазку аҭҵаарадыррақәа ирышьаҭаны иԥхьаӡон аматематика.<ref name="DoH-465"/> === Енгельс иҭҵаарадыррақәа реихшара === 1873 шықәса инаркны, [[Энгельс|Енгельс]] напаиркит аматериа аныҟәара аформақәа реихшара (аҭҵаарадыррақәа реихшара) — аҭҵаарадыррақәа реиқәыршәара апринцип. Еиуеиԥшым аҭҵаарадыррақәа иҭырҵаауа аобиектқәа, акы ахьы егьи ииасуеит. Еиҭаҵуа аматериа аҿиара апроцесс (еиҵаӡоу аҟнытә еиҳаӡоу ахь, имариоу аҟынтәи иуадаҩу ахь) асубординациа апринцип ҳәа иахьӡҵан. Иазгәаҭан аҭҵаарадыррақәа ԥсабарала еицырзеиԥшу цәаҳәак аҿы ишыҟоу: амеханика... афизика... ахимиа... абиологиа. Ишьақәыргылан аҭҵаарадыррақәа рцәаҳәа: аматематика, амеханика, ахимиа, афизика, абиологиа. Аҭҵаарадыррақәа реиԥылараҿы зегь реиҳа аиасра иазыманшәалоу аҭҵаарадырра ҿыцқәа рхырхарҭақәа цәырҵит: [[биохимия|абиохимиа]], [[психолингвистика|апсихолингвистика]], [[информатика|акомпьютертә ҭҵаарадырра]]. === Кедров иҭҵаарадыррақәа рыклассификациа === Асовет философ, аҭоурыхҭҵааҩы, аҭҵаарадырратә методолог [[Кедров, Бонифатий Михайлович|Б.М. Кедров]] еиҳа иҭырҳәыцаау аҭҵаарадыррақәа рыклассификациа еиқәиршәеит. Кедров аҵабырг зегьы аԥсабареи ауаҩи ҳәа еихишеит. Ауаҩы иҟны иара иалкааны иааирԥшит аилазаареи ахәыцшьеи. Аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа ԥсабаратәуп, аилазаара иазку аҭҵаарадыррақәа — социалтәуп, ахәыцра иазку аҭҵаарадыррақәа —философиатәуп. Б. Кедров асовет философиаҿы аматериа аныҟәара ихадоу ф-формакны еихишон: * Асубатом-физикатә * Ахимиатә * Амолекулатә физика * Агеологиатә * Абиологиатә * асоциалтә. === Егьырҭ аклассификациақәа === [[Аматематика|Аматематика]], [[логика|алогика]], [[информатика|акомпьютертә ҭҵаарадырра]], [[кибернетика|акибернетика]] реиԥш иҟоу икылкаау аҭҵаарадыррақәа зны-зынла иҷыдоу класск аҳасабала иалыркаауеит– [[формальные науки|аформалтә ҭҵаарадыррақәа]], даҽакала абстракттә ҭҵаарадыррақәа ҳәа изышьҭоу.<ref>[[Черчмен, Чарльз Уэст|C. West Churchman]]. Elements of Logic and Formal Science. New York: J. B. Lippincott Co., 1940.</ref><ref>James Franklin. [http://www.maths.unsw.edu.au/~jim/philosophersstone.pdf The formal sciences discover the philosophers' stone] // Studies in History and Philosophy of Science. Vol. 25, No. 4, pp. 513—533, 1994.</ref><ref>Stephen Leacock. Elements of Political Science. Houghton, Mifflin Co, 1906. P. 417.</ref><ref>Bernt P. Stigum. Toward a Formal Science of Economics. MIT Press, 1990.</ref><ref>Marcus Tomalin. Linguistics and the Formal Sciences. Cambridge University Press, 2006.</ref> Аформалтә ҭҵаарадыррақәа аԥсабаратәи асоциалтәи ҭҵаарадыррақәа ирҿадыргылоит, [[эмпирический|аԥышәатә]] ҭҵаарадыррақәа ҳәа азеиԥш рбага зоууа.<ref>{{книга|заглавие=Philosophy of Science: From Problem to Theory|автор=Mario Augusto Bunge.|год=1998|издатель=Transaction Publishers|страницы=24|isbn=0-765-80413-1}}</ref> Аҵарауаа даҽа џьоукы аматематика [[точные науки|икылкаау ҭҵаарадырроуп]] ҳәа ирыԥхьаӡоит, егьырҭ зегьы — [[когнитивные науки|когнитивтә ҭҵаарадыррақәаны]].<ref>{{Cite web |url=http://virtualcoglab.cs.msu.su/CogSci_R.html |title=Что такое когнитивная наука |access-date=2008-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081207071656/http://virtualcoglab.cs.msu.su/CogSci_R.html |archive-date=2008-12-07 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.cogsci.ru/cogsci06/ |title=Вторая международная конференция по когнитивной науке |access-date=2008-10-16 |archive-date=2008-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081019065716/http://www.cogsci.ru/cogsci06/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://virtualcoglab.cs.msu.su/projects/mf_cogsci.html |title=М. В. Фаликман. Введение в когнитивную науку (программа спецкурса) |access-date=2008-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080924194454/http://virtualcoglab.cs.msu.su/projects/mf_cogsci.html |archive-date=2008-09-24 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.spbumag.nw.ru/news/news.shtml |title=Журнал Санкт-Петербургский университет ISSN 16811941 / Страница новостей |access-date=2008-10-16 |archive-date=2007-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717030949/http://www.spbumag.nw.ru/news/news.shtml |url-status=live }}</ref> [[Гуманитарные науки|Агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]] лассы-лассы (еиҳарак англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы) аҭҵааратә усхкы хазы игоу хырхарҭаны иахәаԥшуеит (адисциплинақәа ргәыԥ), аҭҵаарадырра еиԥшым — [[Humanities#Науки или дисциплины?|''Humanities'']]. === Ҳаамҭазтәи Урыстәыла === 2015 шықәсазы Урыстәыла аҭҵаарадырра аиҿкааразы [[ФАНО]] аҭҵаарадыррақәа зегьы ԥшьыҟәшак рыла еихнашеит:<ref>Информационные ресурсы Центры коллективного пользования и уникальные научные установки в организациях, подведомственных ФАНО России: [Москва. 20-21 окт. 2015 г.] М.: ФАНО России, 2015.</ref> # '''Аматематикатә, афизикатә, акомпьютертә, атехникатә ҭҵаарадыррақәа''' # '''Ахимиатә ҭҵаарадыррақәа''' # ''Аԥсҭазааратә ҭҵаарадыррақәа'' - Абиологиатәи амедицинатәи ҭҵаарадыррақәа # '''Акәша-мыкәшатәи аԥсабара аҭҵаарадыррақәа''' - Адгьылҭҵаара, аекологиа уҳәа убас иҵегьы. == Аҭҵаарадырра ҿыц аԥҵара == Аҭҵаарадырра ҿыц аԥҵара (ихьыԥшым аҭҵаарадырратә хырхарҭа) анаҩстәи ашьаҿақәа ацуп: * Иҭҵаахо аобиект ҿыц алкаара; * уи аобиект аҭҵааразы аметод ҿыцқәа раԥҵара; * аҭҵаарадырра ҿыц амаҭәари агәаҭеи рышьақәыргылара (аҭҵаарадырратә усумҭақәа, арҵаратә курсқәа, амузеиқәа, аконференциақәа, аноменклатура, уҳәа уб. иҵ.); * аҭҵаарадырратә школи адыррақәа рхырхарҭа ҿыц аибаркыреи ашьақәыргылара. {{Ацитата алагара}}Аҭҵаарадырра зхы иақәиҭу дисциплинаны иԥхьаӡоуп, аҿиара апроцесс аҿы уи амаҭәар еилкаазар, уи аҭҵаарадырратә ҵакы хадара злоу асистематә шьаҭақәа ыҟазар, иҷыдоу аметодқәа аԥҵазар.<ref>''Гунтау М., Мюльфридель В.'' Труды Абраама Готтлоба Вернера по минералогии и геологии // История геологии: Доклады. Ереван: Изд-во АН Арм. ССР, 1970. С. 327—337.</ref>{{Ацитата алгара}} [[естествознание|Аԥсабаратә ҭҵаарадырраҿы]] аҭҵаарадырра ҿыцқәа раԥҵара ҿырԥштәыс иҟалар алшоит [[Проект:Геология/Списки/Науки геологического цикла|агеологиатә цикл аҭҵаарадыррақәа]]. == Аҭҵаарадырратә дырра ахәҭаҷқәа == * [[Естествознание|Аԥсабараҭҵаара]] (аԥсабара иазку аҵара, [[естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] ) * [[Технознание|Атехнолдырра]] (атехника иазку аҵара, [[технические науки|атехникатә ҭҵаарадыррақәа]]) * [[Обществознание|Аилазаарадырра]] (аилазаарақәа ирызкуа аҵара, [[общественные науки|аилазааратә ҭҵаарадыррақәа]]) * [[Человековедение|Ауаҩытәыҩсадырра]] (ауаҩы изку аҭҵаара, [[гуманитарные науки|агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]]) == Аҭҵаарадырратә литература == {{Main|Аҭҵаарадырратә журнал}} Аҭҵаарадырратә литература - аҭҵаарадырратә усумҭақәа, амонографиақәеи ажурналқәеи. Урҭ иаабац алитературеи афилософиатә ҩымҭақәеи ирылнакаауеит, зыгәрагоу аԥышәарақәеи аҭҵаарадырратә хыҵхырҭақәа рышьаҭеи рыла иҟаҵоу ахәыцрақәа рышьақәырӷәӷәара. == Аҭҵаарадырра аларҵәара == {{Main|Аҭҵаарадырра аларҵәара}} Аҭҵаарадырра аларҵәара – ауаа рацәа рзы еилкаау ахаҿра аманы иахьатәи аамҭа иақәшәо аҭҵаарадырратә дыррақәа раларҵәара апроцесс ауп. Аҵарадырра аларҵәара, иҷыдоу аинформациа имаҷны иазыҟаҵоу азыӡырҩы ма аԥхьаҩ ибызшәахьы «аиҭагара» — [[учёный|аҵарауаа]]-аларҵәаҩцәа рҿаԥхьа иқәгылоу зегь реиҳа ихадоу адҵақәа иреиуоуп. Аҵарадырра аларҵәаҩ идҵа – “игәырҿыӷьгоу, иҩанҭхьу” ҳәа изышьҭоу аҭҵаарадырратә [[Информация|информациа]], зегьы рзы аинтерес зҵоу, еилкаау, еиҳа имариоу адыррақәа рахь аиагара ауп. Ари ажәабжь [[общество|ауаажәларра]] зегьы рахь еиԥш, уи ахәҭак, еиҵагыло аҿар — аҟыбаҩ бзиа злоу ашколхәыҷқәа рахьгьы ирхазар алшоит.<ref>{{Cite web |url=http://www.gpntb.ru/libcom7/disk/8.pdf |title=Экология чтения и роль научной популяризации |access-date=2008-10-15 |archive-date=2012-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020152219/http://www.gpntb.ru/libcom7/disk/8.pdf |url-status=live }}</ref> [[научная фантастика|Аҭҵаарадырратә фантастика]] аҭҵаарадырра аларҵәараҿы акыр зҵазкуа аус нанагӡоит. Иароуп аҭҵаарадырратә аартрақәа жәпакы заа иазԥхьагәазҭаз. Уи аус аҿы илагала дууп [[фантаст|афантаст]] [[Жюль Верн|Жиуль Верн]]. [[молодёжь|Аҿар]] аҭҵаарадырреи [[Высокие технологии|атехнологиаҳаракқәа]] рхырхарҭеи рахь рнеира, адырра змам аилазаара ахәҭа аҭҵаарадырратә проблемақәа разҿлымҳахара, аларҵәара аҩаӡара иахьыԥшуп.<ref>{{Cite web |url=http://razumru.ru/humanism/journal/44/sergeyev.htm |title=Стратегии научной популяризации в России |access-date=2013-03-22 |archive-date=2014-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140801202835/http://razumru.ru/humanism/journal/44/sergeyev.htm |url-status=live }}</ref> Аҵарауаа, аҭҵаарадырратә информациа аныҟәгаҩцәа раҳасабала, уи аиқәырхареи аихаҳареи ирызҿлымҳауп, уи иахылҿиаауеит аҿар рагәылахаларагьы. Избан акәзар, аҭҵаарадырра аларҵәара аҭҵаарадырра аинтерес зкуа ауаа рхыԥхьаӡара еизнарҳауеит, насгьы урҭ уи ралалара ҿыҵгас иазыҟалоит.<ref>{{Cite web |url=http://orange.strf.ru/client/news.aspx?ob_no=5308 |title=Игорь ЛАГОВСКИЙ: «Государству должна быть выгодна популяризация науки» |access-date=2008-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119190847/http://orange.strf.ru/client/news.aspx?ob_no=5308 |archive-date=2012-01-19 |url-status=dead }}</ref> Лассы-лассы иҟалалоит, аҭҵаарадырратә информациа аларҵәараан уи еиҳа ианырмариахо, хәыҷы-хәыҷла аҭҵаарадырратә лакәахь ианиасуа. Иара убасгьы иҟалалоит, аҭҵаарадырра аларҵәараан абасеиԥш иҟоу [[Научно-популярное клише|аҭҵаарадырратә клишеқәа]] анцәырҵуа: [[тайны мироздания|адунеи амаӡақәа]], “аҵарауаа иаадыртит”, уҳәа убас иҵегьы. [[Тихо Браге|Тихо Браге]] агәраганы дыҟан аҭҵаарадырратә дыррақәа урҭ рхархәашьа здыруа анапхгаҩцәа рымацара ирымазар шакәу. Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа академик [[Людвиг Фаддеев|Лиудвиг Фаддеев]] аҭҵаарадырра аларҵәаразы абас иҳәеит:<ref>[http://old.computerra.ru/2007/714/343917/ Показуха по науке] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20170319025847/http://old.computerra.ru/2007/714/343917/ |date=2017-03-19 }} Компьютерра</ref> {{Ацитата алагара}} Ҳара иаҳдыруеит, ашәахтә зшәо ауаа уеизгьы-уеизгьы иҟаҳҵо рзеиҭаҳҳәар шҳахәҭоу. Аха ҳара инагӡаны еилкаау аҭҵаарадырратә хырхарҭақәа раларҵәара ҳуалуп. Ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырра аларҵәара еиҳа иуадаҩуп. Еиуеиԥшым акваркқәа, ацәаҳәақәа, Ианг-Миллс иҭыԥҭаӡарақәа… ртәы аҳәара ҽеила иаҳзалҵуам — амцқәа ҳцәалалоит. {{Ацитата алгара}} [[Ефремов, Иван Антонович|Иван Ефремов]] иажәақәа рыла, [[СССР|СССР]] акомиссиақәеи аредакциақәеи реилатәарақәа рҿы аҵарауаа шьоукы [[научно-популярная литература|аҭҵаарадырра-аларҵәаратә литература]] ҵакыдоуп ҳәа ицәажәон.<ref>{{статья |автор=[[Ефремов, Иван Антонович|Иван Ефремов]] |заглавие=О широкой популяризации науки |ссылка=https://efremov-fiction.ru/publicity/80/page/1 |издание=[[Литературная газета]] |тип=газета |год=1953 |месяц= |число= |том= |выпуск=24 марта |страницы=3 |archive-date=2021-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624205304/https://efremov-fiction.ru/publicity/80/page/1 }}</ref> [[ВЦИОМ|ВЦИОМ]] имҩаԥнагаз аҭҵаара алҵшәақәа рыла, Урыстәыла ауааԥсыра рҟынтәи 81% ҳаамҭазтәи аурыс ҵарауаҩк ихьӡ рзымҳәаӡеит.<ref>Н. Подорванюк, А. Борисова. [http://www.gazeta.ru/science/2011/03/26_a_3565649.shtml Наука людям вообще по барабану…] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110608013220/http://www.gazeta.ru/science/2011/03/26_a_3565649.shtml |date=2011-06-08 }}</ref> == Аҭҵаарадырреи амцҭҵаарадырреи == {{Main|Амцҭҵаарадырра}} Амцҭҵаарадырра – ари аҭҵаарадырратә усура еиԥш зхы узырбо, аха ииашаҵәҟьаны иҭҵаарадырратәым усуп. Амцҭҵаарадырратә теориа аҷыдаҟазшьақәа иреиуоуп афактқәа хырҩа рымҭара ма реицакра, амцҳәара ([[Критерий Поппера|Поппер икритериа]] ақәымныҟәара), атеориатә ҳасабырбарақәа аблабара алҵшәақәа рҿырԥшра мап ацәкра, “аҟәыӷареи”, «аилыккареи», «пату зқәу агәаанагареи» рган аанкылара аԥыжәара аҭара, еихьыԥшым [[эксперимент|аекспериментқәа]] рылҵшәақәа рыла ишьақәырӷәӷәам атеориа шьаҭас аҟаҵара, аҭҵаара алҵшәақәа реиҭаиуразы, мамзаргьы ихьыԥшым агәаҭаразы алшара амамзаара, аҭҵаарадырратә усураҿы [[Политика|аполитикатәи]] [[Адин|адинтә]] догмақәеи рхархәара. [[Научное сообщество|Аҭҵаарадырратә еилазаара]] зықәшаҳаҭым атеориақәа раԥҵаҩцәа лассы-лассы «еихашәыз [[официальная наука|аофициалтә ҭҵаарадырра]] аҿагылаҩцәа» ҳә рхы иазырҳәоит. Убри аан, дара агәраганы излаҟоу ала “официалтә ҭҵаарадырра” ахаҭарнакцәа, иаҳҳәап, [[комиссия по борьбе с лженаукой|амцҭҵаарадырра аҿагылара азы акомиссиа]] алахәылацәа, агәыԥқәа ринтересқәа рыхьчоит(агьежь иҭаку аҭакԥхықәра), политикала аилыхра ҟарҵоит, рыгхақәа рықәшаҳаҭхара рҭахӡам, убри аҟнытә, “ажәытә” хәыцрақәа рыхьчоит, аиаша ҿыц алымкаа. Иҭҵаарадырратәым аконцепциақәа рыхәҭак [[паранаука|апаранаука]] ҳәа ахьӡ роуит. == Шәахә. иара уб. == * [[Научный метод|Аҭҵааратә (академиатә) метод]], Аҭҵаарадырратә методгьы уахь иналаҵаны * [[Список отраслей науки|Аҭҵаарадырра аҟәшақәа рсиа]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2|refs= <ref name="koh">Философия для аспирантов : учебное пособие / В. П. Кохановский [и др.]. — 2-е изд. — Ростов н/Д. : Феникс, 2003. — 448 с. — (Высшее образование). — ISBN 5-222-03544-1</ref> <ref name="DoH-464">Speziali P. Classification of sciences [http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-57 битая ссылка]{{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080619205103/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-57 |date=2008-06-19 }} // Dictionary of the History of Ideas. Vol. 1. P. 464.</ref> }} == Алитература == * {{ВТ-ЭСБЕ|Наука|[[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Соловьёв В. С.]]}} * {{БСЭ3|статья= Наука|автор=[[Алексеев, Игорь Серафимович|Алексеев И. С.]]|том=17|страницы= |ref=Алексеев}} * {{БСЭ3|статья= Наука (раздел "Классификация наук")|автор=|том=17|страницы= |ref=БСЭ}} * {{БРЭ|статья=Наука|автор=[[Стёпин, Вячеслав Семёнович|Стёпин В. С.]]|том=22|страницы=142—144|ref=Стёпин|ссылка=https://old.bigenc.ru/philosophy/text/2251677|архив=|архив дата=}} * {{книга |автор=[[Алексеев, Игорь Серафимович|Алексеев И. С.]]|часть= Наука|заглавие=[[Философский энциклопедический словарь]]|ответственный=Гл. редакция: [[Ильичёв, Леонид Фёдорович|Л. Ф. Ильичёв]], [[Федосеев, Пётр Николаевич|П. Н. Федосеев]], [[Ковалёв, Сергей Митрофанович|С. М. Ковалёв]], [[Панов, Виктор Георгиевич|В. Г. Панов]]|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия]] |год=1983|страницы=403—406|страниц=840|тираж=150000|ref=Алексеев}} * {{книга|автор=[[Берг, Лев Семёнович|Берг Л. С.]] |заглавие=Наука, её содержание, смысл и классификация|ссылка=|место=Петроград|издательство= Время|год=1922|страниц=140|ref=Берг}} * ''Бондаренко С. Б.'' Теория дескриптивных систем. — М.: ỤṞṢṢ, 2008. — 192 с. * ''Бондаренко С. Б.'' Дискуссии о науке на XXIII Мировом философском конгрессе. — Философия науки. — 2014. — № 1. — С. 136—147. * ''Бондаренко С. Б.'' Развитие идеи научного доказательства. — Философия науки. — 2020. — № 4. — С. 3—14. * {{книга |автор = [[Зализняк, Андрей Анатольевич|Зализняк А. А.]]| заглавие = Из заметок о любительской лингвистике|издательство = Альпина нон-фикшн|год = 2023 |страниц = 208| место = М. |isbn = 978-5-00139-914-8|ref=Зализняк}} * {{книга|автор=[[Любарский, Георгий Юрьевич|Любарский Г. Ю.]]|заглавие=Рождение науки. Аналитическая морфология, классификационная система, научный метод|издательство=[[Языки славянских культур]]|год=2015|страниц=192|isbn=978-5-94457-206-6|ref=Любарский}} * {{cite book |last1=Tuomela |first1=Raimo |editor-last1=Pitt |editor-first1=Joseph C. |editor-last2=Pera |editor-first2=Marcello |title=Rational Changes in Science: Essays on Scientific Reasoning |chapter=Science, Protoscience, and Pseudoscience |series=Boston Studies in the Philosophy of Science |pages=83–102 |year=1987 |volume=98 |publisher=Springer Netherlands |location=Dordrecht |doi=10.1007/978-94-009-3779-6 |isbn=978-94-009-3780-2 |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-94-009-3779-6 |ref=Tuomela}} == Азхьарԥшқәа == {{dmoz|World/Russian/Наука/|Наука}} * [http://www.scholar.ru/ Поисковая система научных публикаций]. {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{Наука}} {{DEFAULTSORT:ҭҵаарадырра}} [[Акатегориа:Аҭҵаарадырра| ]] [[Акатегориа:Ахылаԥшра]] [[Акатегориа:Азҵаара]] [[Акатегориа:Ауаҩытәыҩсатә усурақәа]] k2gobt3b05850tt1vfjme11zgtcvfi3 Астрономиа 0 53985 168097 168071 2026-06-17T15:51:04Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 168097 wikitext text/x-wiki {{Аҵакырацәара|Астрономиа|Астрономиа (аҵакы)}} {{Комплексная наука |Тема = [[Естествознание|Аԥсабараҭҵаара]] |Название = Астрономиа |Другие названия = {{lang-en|Astronomy}} |Иллюстрирование = Crab Nebula.jpg |Подпись = [[Крабовидная туманность|Акраб наҟәыра]] амозаикатә ҭыхымҭа. [[НАСА]] иаԥнаҵеит [[Хаббл (телескоп)|Хаббл]] ҳәа изышьҭоу акосмостә телескоп ахархәарала, 1999-2000 шықәсқәа рзы. |Предмет изучения = [[наблюдаемая вселенная|Иубарҭоу адунеи]] |Период зарождения = [[XVIII век|XVIII ашәышықәса]] |Основные направления = [[небесная механика|ажәҩантә механика]], [[астрофизика|астрофизика]], [[космология|акосмологиа]], [[планетология|апланетологиа]], уҳәа убас иҵегьы. }} '''Астрономиа''' (ажәытә бырз. быз. ἄστρον - “аеҵәа” , νόμος – “азакәан”) – [[Вселенная|Адунеи]] иазку [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырра]], [[небесное тело|ажәҩантә цәеижьқәеи]] ([[Планета|апланетақәа]], [[Звезда|аеҵәақәа]], [[Астероиды|астероидқәа]], уб. иҵ.) [[система|асистемақәеи]] ахьыҟоу, [[механическое движение|рныҟәара]], рышьақәгылашьа, рхылҵшьҭра, рыҿиара ҭызҵаауа.<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref> Хықәкыла, астрономиа иҭнаҵаауеит [[Амра|Амреи]] егьырҭ [[звезда|аеҵәақәеи]], [[Солнечная система|Амратә система]] [[планета|апланетақәеи]] урҭ [[спутники планет|рымҩанызақәеи]], [[экзопланета|аекзопланетақәа]], [[астероид|астероидқәа]], [[комета|акометақәа]], [[метеороид|аметеороидқәа]], [[межпланетное вещество|апланетабжьаратәи алыҵ]], [[межзвёздная среда|аеҵәабжьаратәи алыҵ]], [[пульсар|апульсарқәа]], [[чёрная дыра|акылҳара еиқәаҵәақәа]], [[Туманность|анаҟәрақәа]], [[галактика|агалактикақәеи]] урҭ [[скопление галактик|реилаҵәарақәеи]], [[квазар|акуазарқәа]] уҳәа уб. иҵ.<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref> == Ахьӡ аетимологиа == [[Термин|Атермин]] «астрономиа» (ажәытә бырз. быз. ἀστρονομία) [[Древнегреческий язык|ажәытә бырзен бызшәала]] ἀστήρ, ἄστρον (астер, астрон) - “[[звезда|аеҵәа]]”; νόμος (номос) — «аҵас, ашьақәыргылара, азакәан».<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref> == Аҭоурых == {{Main|Астрономиа аҭоурых}} Астрономиа зегь реиҳа ижәытәӡоу, иреиҳабӡоу [[Естественные науки|аҭҵаарадыррақәа]] иреиуоуп. Уи ауаатәыҩса рҭахрақәа ирхылҿиааит. Адгьыл аҿы ауаа ықәнагалеижьҭеи, урҭ еснагь ажәҩан аҿы ирбоз иазҿлымҳан. Ажәытәӡатәи аамҭақәа раангьы урҭ игәарҭеит ажәҩан аҿы иҟоу амаҭәарқәа рныҟәареи аамҭа-аамҭала аҳауа аҽыԥсахрақәеи шеидҳәалоу. Усҟан астрономиа ӷәӷәала [[астрология|астрологиа]] иалаҩашьаны иҟан. Ажәытәӡатәи адгьылқәаарыхҩцәа аеҵәақәеи еҵәаџьааи ахьыҟаз ала ашықәс аамҭақәа ралагамҭа еилыркаауан. Еиҭаҵуаз ажәларқәа [[Амра|Амреи]] аеҵәақәеи рыла амҩақәҵара рыман. Ашықәсқәа рыԥхьаӡара аҭахра иахҟьаны амзар аԥҵарагьы ҟалеит. Аҭоурых аԥхьатәи аамҭақәа рзы инхоз ауааҵәҟьагьы Амреи, [[Амза|Амзеи]], еҵәақәаки ргылареи рҭашәареи ирыдҳәалоз ахҭыс хадақәа рдыруан . Амреи Амзеи ртыҩкра аамҭа-аамҭала еиҭаҟалараны ишыҟоу еилкаауижьҭеи акрааҵуеит. Ижәытәӡоу аҩыратә хыҵхырҭақәа рҟны иуԥылоит астрономиатә цәырҵрақәа рыхҳәаақәа, иара убасгьы ажәҩантә жәеижь лашақәа ргылареи рҭахареи аамҭа аԥхьагәаҭаразы имариаӡоу аԥхьаӡаратә схемақәа, аамҭа аԥхьаӡара аметодқәа, амзар ахылаԥшра. [[Первобытное общество|Аҭоурыхԥхьатәи акультурақәеи]] ажәытәӡатәи [[цивилизация|ацивилизациақәеи]] рышьҭахь иаанрыжьит ирацәаны астрономиатә [[артефакт (археология)|артефактқәа]], урҭ ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара азакәанеизшәарақәа шырдыруа аазырԥшуа. Ҿырԥштәык аҳасабала иаагазар ауеит [[древнеегипетская астрономия|абиԥараԥхьатәи Ажәытәӡамысратәи абаҟақәеи]] [[Стоунхендж|Стоунхенџьи]]. [[Вавилонская астрономия|Вавилонаа]], [[Астрономия Древней Греции|аберзенцәа]], [[Китайская астрономия|акитаиуаа]], [[Индийская астрономия|индиауаа]], [[Астрономия майя|маиаа]], [[Астрономия инков|аинкқәа]] раԥхьатәи рцивилизациақәа уахынла [[небосвод|ажәҩан]] аметодикатә хылаԥшрақәа ирылагахьан. Астрономиа қәҿиарала аҿиара иаҿын Ажәытәтәи Вавилон, Мысра, Китаи, Индиа. Китаитәи ашықәсҩыраҿы иануп ҳера ҟалаанӡа 3-тәи азқьышықәсазы иҟалаз Амра атыҩкра. Аҿиара зауз арифметикеи агеометриеи рышьаҭала Амреи, Амзеи, апланета лашақәеи рныҟәарақәа реилзыркаауаз иагьаԥхьагәазҭоз атеориақәа Абжьарадгьылмшын атәылақәа рҿы ақьырсианра ҟалаанӡатәи аамҭа аҵыхәтәантәи ашәышықәсақәа рзы иаԥҵан. Имариоу, аха хәарҭара злоу амыругақәа ирыцны, урҭ Аҿыцҿиара аепоханӡа апрактикатә хықәкқәа рымаҵ руан. Особенно большого развития достигла астрономия в Древней Греции. [[Пифагор]] впервые пришёл к выводу, что Земля имеет шарообразную форму, а [[Аристарх Самосский]] высказал предположение, что Земля вращается вокруг Солнца. [[Гиппарх]] во II в. до н. э. составил один из первых [[Звёздный каталог Гиппарха|звёздных каталогов]]. В произведении Птолемея «[[Альмагест]]», написанном во II в. н. э., изложена [[геоцентрическая система мира]], которая была общепринятой на протяжении почти полутора тысяч лет. Абжьаратәи ашәышықәсақәа раан Мрагыларатәи атәылақәа рҿы астрономиа аҿиара ду аиуит. Астрономиеи астрологиеи раԥхьаӡакәны еиҟәиҭхеит 10-тәи ашәышықәсазы аҵарауаҩ [[аль-Фараби|ал-Фараби]], итрактат «[[Трактат об астрологии (аль-Фараби)|Еҵәақәа ражәаҳәарақәа рҿы ииашоуи ииашами]]» аҟны. 9-тәи ашәышықәсазы, [[Аль-Андалус|андалусиатәи]] аҵарауаҩ [[Аббас ибн Фирнас|ибн Фирнас]] Адунеи аҿы апланетақәеи аеҵәақәеи рныҟәара аазырԥшуа амыруга аԥиҵеит.<ref>{{Статья|ссылка=http://dx.doi.org/10.2307/3101411|автор=Lynn White|заглавие=Eilmer of Malmesbury, an Eleventh Century Aviator: A Case Study of Technological Innovation, Its Context and Tradition|год=1961|издание=Technology and Culture|том=2|выпуск=2|страницы=97|issn=0040-165X|doi=10.2307/3101411}}</ref> 994 ашықәсазы, Абжьаратәи Азиатәи астроном [[Абу Махмуд аль-Худжанди|Ал-Хуџьанди]] раԥхьаӡатәи аҭӡамцтә [[секстант]] дуӡӡа ҟаиҵеит, уи [[Наклон оси вращения|Адгьыл аҵәҩан анаара]] («аеклиптика анаара») ииашаны аилкааразы иҟаҵан, 2 минуҭк заҵәык рыла агха аманы. Аҵарауаҩ [[Али ибн Ридван|Али ибн Ридуан]] 1006 шықәсазы игәеиҭаз уажәы [[SN 1006]] ҳәа изышьҭоу [[Сверхновая звезда|супериҿыцу аеҵәа]] зегь реиҳа [[Письменная история|инарҭбааны ахҳәаа]] азиуит.<ref>{{Cite web|url=http://celestialdelights.info/pub/SN1006_2.htm|title=Celestial Delights Online {{!}} Star light, star brightest|website=web.archive.org|date=2007-03-11|access-date=2024-06-08|archive-date=2007-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070311135851/http://celestialdelights.info/pub/SN1006_2.htm|url-status=bot: unknown}}</ref> [[Астрономия исламского Средневековья|Аԥсылмантә дунеи астрономиа]] 16-тәи ашәыш. Анҵәамҭанӡа аҿиара иаҿын.<ref>{{Книга|заглавие=Encyclopaedia of the history of science, technology, and medicine in non-western cultures|ссылка=https://archive.org/details/encyclopaediaofh0000unse|ответственный=Helaine Selin|год=1997|место=Dordrecht; Boston|издательство=Kluwer Academic|страниц=1117|isbn=978-0-7923-4066-9}}</ref> Убас, [[Такиюддин аш-Шами|Такиуддин аш-Шами]] 1577–80 шықәсқәа рзы иаԥиҵеит аамҭа секундла изыԥхьаӡоз амеханикатә [[астрономические часы|астрономиатә сааҭқәа]], уи 16-тәи ашәышықәсазы апрактикатә астрономиаҿы зегь реиҳа ихадоу алагала ҿыцқәа иреиуоуп, избан акәзар уаанӡатәи асааҭқәа астрономиатә хықәкқәа рыла рхархәаразы иахьынӡарыхәҭаз ииашамызт. 16-тәи ашәышықәса инаркны Европа астрономиа аҿиара иалагоит. Ахәаахәҭреи амшынныҟәареи рыҿиареи, ааглыхра ашьаҭаркреи иадҳәаланы аҭахра ҿыцқәа цәырҵуа иалагеит, урҭ адин анырра аҟынтәи аҭҵаарадырра ахақәиҭтәра иацхрааит, насгьы аартра дуқәа жәпакы ирызнанагеит. [[Естествознание|Аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] зегьы рыҟнытә астрономиа еиҳарак [[папская курия|Римтәи акуриа]] аҿагылара ианиеит. 1822 шықәсазы ауп [[Святая инквизиция|аинквизициа]] официалла ианрылаҳәаз, уаанӡа [[Католическая церковь|акатоликтә уахәама]] иамаз агәаанагарақәа ирҿагыланы, Адгьыл аныҟәашьеи Амра амҵысреи ирызку аӡбарақәа зну ашәҟәқәа [[Рим]] ркьыԥхьра азин шрымоу. Уи ашьҭахь, 1835 шықәсазтәи [[Индекс запрещённых книг|изиным ашәҟәқәа риндекс]] анҭыҵ, [[Коперник, Николай|Коперник]], [[Кеплер, Иоганн|Кеплер]], [[Галилей, Галилео|Галилеи]] рыхьӡқәа уантәи ианыхын.<ref>Брокгаузи Ефрони рэнциклопедиатә жәар, «Индекс».</ref> Аҭҵаарадырратә астрономиа инагӡаны иалкаахеит [[Эпоха Возрождения|Аҿыцҿиара]] аамҭазы, насгьы уи азы акыр аамҭа аҭаххеит. Аха [[телескоп|ателескоп]] аӡбара мацара ауп астрономиа иахьатәи ихьыԥшым аҭҵаарадырра аҟынӡа аҿиара алзыршаз. Ҭоурыхла астрономиа иаҵанакуан [[Астрометрия|астрометриа]], [[Астрономическая навигация|аеҵәақәа рыла амҩақәҵара]], [[Наблюдательная астрономия|ахылаԥшратә астрономиа]], [[Календарь|амзарқәа]] рыҟаҵара, уимоу [[Астрология|астрологиагьы]]. Иахьа азанааҭтә астрономиа [[Астрофизика|астрофизика]] [[синоним|асиноним]] аҳасабала иԥхьаӡоуп. Иахьатәи астрономиа аира иадырҳәалоит Птолемей идунеи агеоцентртә система мап ацәкра (2-тәи ашәышықәса) насгьы уи Николаи Коперник игелиоцентртә системала аԥсахра (16-тәи ашәышықәса азбжа), ажәҩантә цәеижьқәа ателескоп ахархәарала рыҭҵаара алагара(Галилеи, 18-тәи ашәыш. алагамҭа), адунеизегьтәи агравитациа азакәан аартра ([[Исаак Ньютон|Исаак Ниутон]], 17-тәи ашәышықәса анҵәамҭа). 18-19-тәи ашәышықәсақәа астрономиазы Амратә система, ҳ-Галактика, иара убас аеҵәақәа, Амра, апланетақәа, егьырҭ акосмостә цәеижьқәа рфизикатә ҟазшьақәа ирызку адыррақәа реизгара иаамҭан. 20-тәи ашәышықәсазы иҟалаз аҭҵаарадырра-техникатә револиуциа, астрономиеи, ҷыдала астрофизикеи рыҿиараҿы анырра ду анаҭеит. Аоптикатә телескоп дуқәа рцәырҵреи, згәылҭәаара ҳараку арадиотелескопқәа раԥҵареи, системала ахылаԥшрақәеи рыбзоурала, Амра миллиардла аеҵәақәа злахәу адырган еиԥшу асистема дуӡӡа – [[Млечный Путь|агалактика]] иахәҭакны ишыҟоу аартра алнаршеит. 20-тәи ашәышықәса алагамҭазы астрономцәа игәарҭеит ари асистема миллионла иҟоу иара иеиԥшу агалактикақәа ишреиуоу. Егьырҭ агалактикақәа раартра агалактика анҭыҵтәи астрономиа аҿиара иацхрааит. Агалактикақәа рспектрқәа рыҭҵаара [[Эдвин Хаббл|Едвин Хаббл]] илнаршеит 1929 азы «[[Закон Хаббла|агалактикақәа реиԥхьыттара]]» ҳәа изышьҭоу ацәырҵра алкаара, уи анаҩс Адунеи азеиԥш ҽырҭбаара шьаҭас иҟаҵаны аҵакы гәылыршәахеит. Атмосфера анҭыҵтәи астрономтә гәаҭарақәа рзы аракетақәеи адгьылтә мҩанызақәеи рхархәара иахҟьаны акосмостә цәеижьқәа рыхк ҿыцқәа аартхеит: арадиогалактикақәа, аквазарқәа, апульсарқәа, арентгентә шәахәаркырақәа рхыҵхырҭақәа, уҳәа убас иҵегьы. Ишьақәыргылан аеҵәақәа револиуциа атеариеи Амратә система акосмогониеи рышьаҭақәа. 20-тәи ашәышықәсазтәи астрофизиказы еихьӡара дуны иҟалеит арелиативисттә космологиа — Адунеи аеволиуциа атеориа. Астрономиа — иазыҟаҵам ауаа макьанагьы зҽалархәра рылшо, зхыԥхьаӡара рацәам аҭҵаарадыррақәа иреиуоуп: [[любительская астрономия|азҿлымҳаратә астрономиа]] акыр зҵазкуа астрономиатә аартрақәа жәпакы рҿы ахатә лагала ҟанаҵеит. == Астрономиа аҭҵаарадырратә дисциплина аҳасабала аиҿартәышьа == [[Файл:Moon Dedal crater.jpg|мини|Амзатә астрономиа: Асахьаҿы иаагоу акратер ду [[Дедал (лунный кратер)|Дедал]] ауп, [[Аполлон-11|Аполлон 11]] аусзуҩцәа [[1969]] азы [[Амза]] ахыкәшара аамҭазы иҭырхыз. Акратер Амза иубарҭам аган агәҭа азааигәара иҟоуп, уи аикәшара 93 км иҟоуп.]] [[Файл:grav.lens1.arp.750pix.jpg|мини|Агалактиканҭыҵтәи астрономиа: [[гравитационная линза|агравитационтә блаҷрақәа]]. Иубарҭоуп ииаҵәоу аиқәҳәалаԥшра змоу обиектқәак, урҭ иррацәоу галактикак асахьақәа роуп, афото агәҭа иазааигәоу агалактика ҩеижьқәа реизгара иахылҿиааз [[гравитационная линза|агравитациатә линза]] аеффект абзоурала иррацәоу. Аблаҷы аизакра агравитациатә ҳәааҭаӡарала иаԥҵоуп, уи алашара ашәахәақәа ареицаҟьоит, уи иахҟьаны еиҳа ихараны иҟоу аобиект асахьа аизырҳареи аицакреи ҟалоит]] Иахьатәи астрономиа дара-дара еидҳәалоу аҟәшақәа рыла еиҟәшоуп, убри аҟнытә астрономиа аихшара ганкахьала инықәырԥшны ауп ишыҟаҵоу. Астрономиа аҟәша хадақәа иреиуоуп: * [[Астрометрия|Астрометриа]] – ажәҩантә лашарбагақәа рҭыԥқәеи рныҟәареи ҭнаҵаауеит. Уаанӡа астрометриа усыс инанагӡоз ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара ҭҵааны агеографиатә координатқәеи аамҭеи икылкааны рышьақәыргылара акәын (уажәы уи азы даҽа ӡбашьақәак рхы иадырхәоит). Иахьатәи астрометриа иаҵанакуеит: ** фундаменталтә астрометриа, дҵас измоу агәаҭарақәа рыла ажәҩантә цәеижьқәа ркоординатқәа рышьақәыргылара, аеҵәақәа рҭыԥқәа ркаталогқәа реиқәыршәара, астрономиатә параметрқәа рыԥхьаӡаратә ҵакқәа рышьақәыргылара — алашарбагақәа ркоординатқәа закәанеизшгәаралатәи рҽыԥсахрақәа ҳасабс ргара алзыршо ашәагаақәа; ** еиуеиԥшым акоординаттә системақәа рыла ажәҩантә цәеижьқәа рҭыԥқәеи рныҟәареи рзы аматематикатә методқәа аԥызҵо [[сферическая астрономия|асфератә астрономиа]], иара убасгьы аамҭа цацыԥхьаӡа алашарбагақәа ркоординатқәа иааиԥмырҟьаӡакәа рҽыԥсахра атеориа; * [[Теоретическая астрономия|Атеориатә астрономиа]] ажәҩантә цәеижьқәа рорбитақәа рҭыԥқәа рҟынтәи рыԥшааразы аметодқәеи, насгьы ажәҩантә цәеижьқәа рорбитақәа рҟны еилкаау аелементқәа рыла рефемеридқәа (иубарҭоу аҭыԥқәа) рыԥхьаӡаразы аметодқәеи ҳанаҭоит ([[обратная задача|аҭактә дҵа]]). * [[Небесная механика|Ажәҩантә механика]] адунеизегьтәи агравитациа амчқәа рнырра аҵаҟа ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара азакәанқәа ҭнаҵаауеит, ажәҩантә цәеижьқәа рмассақәеи рформақәеи, урҭ рсистемақәа рҭышәынтәалареи шьақәнаргылоит. Абарҭ ах-ҟәшак еиҳарак астрономиа актәи адҵа рыӡбоит (ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара аҭҵаара), урҭ лассы-лассы ''аклассикатә астрономиа'' ҳәа иашьҭоуп. * [[Астрофизика|Астрофизика]] ажәҩантә обиектқәа рышьақәгылашьеи, рфизикатә ҟазшьақәеи, рхимиатә еилазаареи ҭнаҵаауеит. Уи еиҟәшоуп: а) [[Наблюдательная астрофизика|апрактикатә (ахылаԥшратә) астрофизика]] ҳәа, зҟны астрофизикатә ҭҵаарақәа рыпрактикатә методқәеи урҭ ирышьашәало ​​ахархәагақәеи амыругақәеи ӡбахо, хархәарагьы ахьаҭахо; б) [[Теоретическая астрофизика|атеориатә астрофизика]] ҳәа, зҟны афизика азакәанқәа рышьаҭала, игәаҭоу афизикатә цәырҵрақәа рзы аилыркаарақәа ҟаҵоу. Астрофизика аҟәшақәа жәпакы иҷыдоу аҭҵаара аметодқәа рыла иалкаахоит * [[Звёздная астрономия|Аеҵәатә астрономиа]] аеҵәақәа, аеҵәатә системақәа, аеҵәабжьаратәи аматериа аҭыԥҭаӡараҿы раларҵәашьеи рныҟәареи азакәанеизшәарақәа ҭнаҵаауеит, урҭ рфизикатә ҷыдарақәа ҳасаб рзуны. * [[Космохимия|Акосмохимиа]] иҭнаҵаауеит акосмостә цәеижьқәа рхимиатә еилазаара, Адунеи аҿы ахимиатә элементқәа рырацәареи рыларҵәареи рзакәанқәа, акосмостә материа ашьақәгылараан [[атом|атомқәа]] реилаҵареи реиҭанеиааиреи амҩаԥысшьа. Зны-зынла иалыркаауеит арыдаркыратә космохимиа, арыдаркыратә еилаҳара апроцессқәеи акосмостә цәеижьқәа ризотоптә еилазаареи ҭызҵаауа. Ануклеогенез акосмохимиа аҳәаақәа ирҭагӡаны иахәаԥшӡом. Арҭ аҩ-ҟәшак рҿы шамахамзар астрономиа аҩбатәи адҵа азҵаарақәа аӡбара рыҭахоит(ажәҩантә цәеижьқәа реиҿкаашьа). * [[Космогония|Акосмогониа]] ажәҩантә цәеижьқәа рхылҵшьҭреи револиуциеи ирызку азҵаарақәа ҭнаҵаауеит, ҳадгьылгьы уахь иналаҵаны. * [[Космология|Акосмологиа]] Адунеи аиҿкаареи аҿиареи рзеиԥш закәанеизшәарақәа ҭнаҵаауеит. Ажәҩантә цәеижьхәҭақәа ирызкны еизгоу адыррақәа зегьы шьаҭас иҟаҵаны, астрономиа аҵыхәтәантәи аҩ-ҟәшак ахԥатәи уи адҵа (ажәҩантә цәеижьқәа рхылҵшьҭреи револиуциеи) рыӡбоит. Азеиԥш астрономиа акурс аҿы еиуеиԥшым астрономиа аҟәшақәа ироуз ихадоу аметодқәеи ихадаӡоу алҵшәақәеи ирызку адыррақәа системала раарԥшра мҩаԥысуеит. [[XX век|20-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы ишьақәгылаз ахырхарҭа ҿыцқәа иреиуоуп [[археоастрономия|археоастрономиа]], ижәытәӡатәу ауаа растрономиатә дыррақәа ҭызҵаауа, [[Адгьыл]] [[прецессия|апрецессиа]] ацәырҵра ашьаҭала ажәытә ргыларақәа ррыцхәыркраҿы ацхыраара ҟазҵо. === Аеҵәатә астрономиа === [[Файл:Ant Nebula.jpg|мини|Апланетатә наҟәра [[туманность Муравей|Ашышкамс]] - Mz3. Иԥсуа агәҭантәи аеҵәа аҟынтәи арчы аҭыҵра асимметриа амоуп, иаабац атҟәацрақәа рҟынтәи еилаҩынтуа ацҟьарақәа иреиԥшымкәа]] [[Звезда|Аеҵәақәеи]] [[Звёздная эволюция|аеҵәақәа револиуциеи]] рыҭҵаара [[Вселенная|Адунеи]] аилкаараҿы хадара злоу аҵак ду амоуп. Астрономцәа аеҵәақәа ҭырҵаауеит ахылаԥшрақәагьы, атеориатә модельқәагьы рыцхыраарала, уажәы акомпиутертә ԥхьаӡаратә шьақәыргылашьагьы рхы иархәаны. [[Формирование звезды|Аеҵәақәа рышьақәгылара]] асабарчытә [[Туманность|наҟәырақәа]] рҟны имҩаԥысуеит.<ref>{{Акьыԥхьра|1=книга|часть=Звездообразование|часть ответственный=[[Марочник, Леонид Самойлович|Марочник Л. С.]]|заглавие=Физика космоса: Маленькая энциклопедия|год=1986|ответственный=Редкол.: [[Сюняев, Рашид Алиевич|Р. А. Сюняев]] (Гл. ред.) и др|издание=2-е изд|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|тираж=70000|страницы=262—267|страниц=783|ссылка=http://www.astronet.ru/db/FK86/|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1188771|архив дата=2022-04-01|архив=https://web.archive.org/web/20220401053637/http://www.astronet.ru/db/FK86/}}</ref> Иахьынӡахәҭоу еиларӷәӷәоу анаҟәрақәа рҭыԥқәа агравитациа амчала аҽеилацалара рылшоит, абри аҭагылазаашьаҿы иоужьхо амчхара абзоурала аҽырԥхо. Аҳауаҟәандара иахьынӡаҭаху ианшлакь, [[Протозвезда|апротоеҵәа]] агәыцә аҟны [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциақәа]] ирылагоит, нас уи еҵәахоит. [[водород|Аӡрии]] [[гелий|агелии]] раҵкыс ихьанҭоу аелементқәа шамахак зегьы аеҵәақәа рҿы [[Нуклеосинтез|ишьақәгылоит]]. == Астрономиа иҭнаҵаауа амаҭәари адҵақәеи == * [[Астрометрия|Астрометриа]] ** [[Созвездие|Аеҵәаџьаақәа]] ** [[Небесная сфера|Ажәҩантә сфера]] ** [[Системы небесных координат|Ажәҩантә координаттә системақәа]] ** [[Аамҭа|Аамҭа]] * [[Небесная механика|Ажәҩантә механика]] * [[Астрофизика]] ** [[Звёздная эволюция|Аеҵәақәа револиуциа]] ** [[Нейтронная звезда|Анеитронтә еҵәақәеи]] [[Чёрная дыра|акылҳара еиқәаҵәақәеи]] ** [[Астрофизическая гидродинамика|Астрофизикатә гидродинамика]] * [[Галактика|Агалактикақәа]] ** [[Млечный Путь|Ауасарымҩа]] ** [[Строение галактик|Агалактикақәа рышьақәгылашьа]] ** [[Эволюция галактик|Агалактикақәа револиуциа]] ** [[Активные ядра галактик|Агалактикақәа аус зуа ргәыцәқәа]] * [[Космология|Акосмологиа]] ** [[Красное смещение|Аиҭасра ҟаԥшь]] ** [[Реликтовое излучение|Ареликттә радиациа]] ** [[Большой взрыв|Атҟәацра ду атеориа]] ** [[Скрытая масса|Аматериа лашьца]] ** [[Тёмная энергия|Аенергиа лашьца]] * [[Планетология|Апланетологиа]] [[Файл:20m radio telescope Ny-Ålesund.jpg|мини|[[Радиотелескоп|Арадиотелескопқәа]] [[астроном|астрономцәа]] рхы иадырхәо еиуеиԥшым [[Астрономические инструменты|аинструментқәа]] иреиуоуп.]] Астрономиа адҵа хадақәа иреиуоуп:<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref> # Иубарҭоу, насгьы [[Астрономический объект|ажәҩантә цәеижьқәа]] акосмос аҿы иахьыҟаҵәҟьоу аҭыԥқәа, урҭ рныҟәарақәа рыҭҵаара, урҭ ршәага-загақәеи рформақәеи реилкаара. # Ажәҩантә цәеижьқәа реилазаашьа аҭҵаара, урҭ рҟны иҟоу амаҭәашьарқәа [[химия|рхимиатә]] еилазаареи [[физика|рфизикатә]] ҟазшьақәеи (аилацалара, аҟәандара, уҳәа убас иҵегьы) рыҭҵаара. # Хазы игоу ажәҩантә цәеижьқәеи урҭ еиҿыркаауа асистемақәеи рхылҵшьҭреи рыҿиареи ирызку азҵаарақәа рыӡбара. # [[Вселенная|Адунеи]] реиҳа изеиԥштәу аҟазшьақәа рыҭҵаара, [[Вселенная|Адунеи]] иубарҭоу ахәҭа - [[Метагалактика|Аметагалактика]] атеориа ашьақәыргылара. Абарҭ азҵаарақәа рыӡбаразы иаҭахуп аус зуа аҭҵааратә методқәа раԥҵара — атеориатәқәа реиԥш, апрактикатәқәагьы. Актәи адҵа нагӡахоит ажәытәӡатәи аамҭақәа рзы излагахьаз кыраамҭатәи ахылаԥшрақәа рыла, насгьы 300 шықәса раахыс еицырдыруа [[механика|амеханика]] азакәанқәа рышьаҭала. Убри аҟнытә, астрономиа ари аганахьала ҳара иҳамоуп зегь реиҳа ибеиоу адыррақәа, ҷыдала [[Адгьыл]] иазааигәоу ажәҩантә цәеижьқәа рзы: [[Амза]], [[Амра]], [[планета|апланетақәа]], [[астероид|астероидқәа]], уҳәа убас иҵегьы. Аҩбатәи адҵа анагӡара алыршахеит аспектралтә анализи [[фотография|афотоҭыхреи]] рцәырҵра абзоурала. Ажәҩантә цәеижьхәҭақәа рфизикатә ҟазшьақәа рыҭҵаара иалагеит [[XIX век|19-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы, хадара злоу апроблемақәа — аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы. Ахԥатәи адҵазы иаҭахуп иубарҭоу аматериал аизгара. Уажәтәи аамҭазы, арҭ реиԥш иҟоу адыррақәа макьана иазхом ажәҩантә цәеижьқәеи урҭ рсистемақәеи рхылҵшьҭреи рыҿиареи апроцесс ииашаны ахҳәаа азыҟаҵаразы. Убри аҟнытә, ари ахырхарҭала иҟоу адыррақәа азеиԥш хшыҩзышьҭрақәеи, цәгьам-бзиам аиаша еиԥшу агипотезақәеи рыла иԥкуп. Аԥшьбатәи адҵа зегь реиҳа зымҽхак дуу, насгьы зегь реиҳа иуадаҩу ауп. Апрактика ишаҳнарбо ала иҟоу афизикатә теориақәа ари апроблема аӡбаразы иазхаӡом. Иаҭахуп еиҳа изеиԥштәхоу афизикатә теориа аԥҵара, [[вещество|аматериа]] аҭагылазаашьеи афизикатә процессқәеи рыхцәажәара зылшо, [[плотность|аиҵаӷәӷәара]], [[температура|аҳауаҟәандара]], [[давление|ақәыӷәӷәара]] иреиҳаӡоу арбагақәа раан. Ари азҵаара аӡбаразы [[Вселенная|Адунеи]] ахәҭақәа рҟынтәи ахылаԥшратә дыррақәа хымԥадатәуп, миллиардла алашара шықәсақәа зыбжьоу аҭыԥқәа рҿы иҟоу. Иахьатәи атехникатә лшарақәа арҭ аганқәа хәҭа-хәҭала рыҭҵаара алдыршом. Ус ишыҟоугьы, ари адҵа уажәы зегь реиҳа ихадоуп, насгьы, [[Урыстәыла|Урыстәылагьы]] уахь иналаҵаны, еиуеиԥшым атәылақәа рҿы астрономцәа қәҿиарала аӡбара иаҿуп. Астрономиаҿы, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿеиԥш, [[Нерешённые проблемы астрономии|иӡбам апроблемақәа]] рацәоуп. == Астрономиатә мыругақәа == {{Main|Астрономиатә мыругақәа}} * [[телескоп|Ателескопқәеи]] егьырҭ ахархәагақәеи зцу [[Астрономическая обсерватория|астрономиатә обсерваториеқәа]] * [[Спектрограф|Аспектрограф]] * [[Астрономический бинокль|Абинокль]] * [[Радиотелескоп|Арадиотелескоп]] == Ахылаԥшрақәеи астрономиа ахкқәеи == [[Файл:Observable_Universe_Russian_Annotations.png|мини|Иаабарҭоу Адунеи иазку агәаанагара, еиуеиԥшым [[телескоп|ателескопқәа]] рҟынтәи асахьақәа назлоу.]] 20-тәи ашәышықәсазы астрономиа ихадоу ҩ-ҟәшакны еиҟәшахеит: # ахылаԥшратә астрономиа — ажәҩантә цәеижьқәа ирызку ахылаԥшратә дыррақәа раиура, анаҩс анализ ззухо; # атеориатә астрономиа — астрономиатә обиектқәеи ацәырҵрақәеи ахҳәаа рзыҟазаразы амодельқәа (аналитикатәи, мамзаргьы акомпиутертәи) раԥҵара иазырхоуп. Абарҭ аҩ-махәҭак дара-дара хеибарҭәаауеит: атеориатә астрономиа ахылаԥшратә лҵшәақәа рзы аилыркаарақәа ирышьҭоуп, ахылаԥшратә астрономиа атеориатә лкаақәеи агипотезақәеи рзы аматериал алҵуеит, насгьы урҭ ргәаҭара алнаршоит. Астрономиатә хылаԥшрақәа реиҳарак — иубартә иҟоу алашареи егьырҭ афымцамҳалдызтә шәахәаркрақәеи рҭаҩреи анализ рыҭареи ауп иаҵанакуа. Астрономиатә хылаԥшрақәа еиҩшазар ҟалоит ашәара-зарақәа ахьымҩаԥысуа афымцамҳалдызтә спектр аҭыԥ ала.<ref>{{cite web|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|title=Electromagnetic Spectrum|publisher=NASA|lang=en|access-date=2006-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20060905131651/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|archive-date=2006-09-05}}</ref> Аспектр ахәҭақәак Адгьыл аҟынтәи иубар алшоит (даҽакала иуҳәозар, уи ахҟьа аҟынтәи), егьырҭ ахылаԥшрақәа мҩаԥысуеит аҳаракыра дуӡӡақәа рҿы, мамзаргьы акосмос аҿы мацара (Адгьыл иакәшо акосмостә ӷбақәа рҿы). Арҭ аҭҵааратә гәыԥқәа ирызку адыррақәа ҵаҟа иаагоуп. === Аоптикатә астрономиа === {{Main|Аоптикатә астрономиа}} Аоптикатә астрономиа (иубарҭоу алашара астрономиа ҳәагьы иашьҭоуп) — зегь реиҳа ижәытәӡоу акосмос аҭҵааратә формоуп. Актәи, ахылаԥшрақәа напыла иҭырхуан. 19-тәи ашәышықәса анҵәамҭази, 20-тәи ашәышықәса аиҳараки аҭҵаарақәа афотосахьақәа рыла имҩаԥысуан.<ref name="moore1997">{{книга|заглавие=Philip's Atlas of the Universe|год=1997|издательство=George Philis Limited|место=Great Britain|isbn=0-540-07465-9|язык=en|автор=Moore, P.}}</ref> Уажәы асахьақәа роууеит ацифратә детекторқәа рыла, ҷыдала [[прибор с зарядовой связью|аиҵаҵаратә еидҳәалара змоу амыругақәа]] (ПЗС) рышьаҭаҿы иаԥҵоу адетекторқәа рыла. Иубарҭоу алашара 4000 Ǻ инаркны 7000 Ǻ рҟынӡа (400–700 нанометр) рҟынӡа инаӡоит, аха ари адиапазон аҿы ахархәара змоу амыруга ааигәатәи ультрафиолеттәи аинфраҟаԥшьтәи адиапазонқәа рыхәаԥшра алнаршоит.<ref name="moore1997"/> === Аинфраҟаԥшьтә астрономиа === {{Main|Аинфраҟаԥшьтә астрономиа}} [[Файл:Herschel Space Observatory.jpg|мини|Аинфраҟаԥшьтә космостә телескоп «[[Гершель (космическая обсерватория)|Гершель]]»]] Аинфраҟаԥшьтә астрономиа ажәҩантә цәеижьқәа рҟынтәи аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵрақәа рҭаҩреи анализ рзуреи иазкуп. Уи ацәқәырԥа аура иубаратәы иҟоу алашара ацәқәырԥа аура иазааигәоуп, аха аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵра ӷәӷәала атмосфера илбаанадоит, насгьы Адгьыл атмосферагьы ӷәӷәала ари адиапазон аҿы ишәахәахылҵуеит.<ref>{{cite news|author=Staff|date=2003-09-11|title=Why infrared astronomy is a hot topic|publisher=ESA|url=http://www.esa.int/esaCP/SEMX9PZO4HD_FeatureWeek_0.html|access-date=2008-08-11|lang=en}}</ref> Убри аҟнытә, аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵра аҭҵааразы аобсерваториақәа иҳараку, насгьы иҩарроу аҭыԥқәа рҿы, мамзаргьы акосмос аҿы иҟазароуп. Аинфраҟаԥшьтә спектр иубарҭоу алашара ашәахәахылҵразы мыцхәы ихьшәашәоу аобиектқәа рыҭҵаараҿы ихәарҭоуп (иаҳҳәап, аеҵәақәа ирыкәшо асабарчытә дарганқәеи апланетақәеи). Аинфраҟаԥшьтә шәахәақәа иубаратәы иҟоу алашара лбааздо асаба ԥсҭҳәақәа ирылсны ацара рылшоит, уи амолекулатә ԥсҭҳәақәеи агалактика агәыцәқәеи рҿы аеҵәа қәыԥшқәа рбара алнаршоит, [[Галактический центр|ҳгалактика агәы]] азааигәара иҟоу аеҵәақәагьы уахь иналаҵаны. Молекулақәак аинфраҟаԥштә диапазон аҟны ӷәӷәала ишәахәаркуп, уи астрономиатә обиектқәа рхимиатә еилазаара аҭҵаара алнаршоит (иаҳҳәап, акометақәа рҿы аӡы аԥшаара).<ref>{{cite news|title=Infrared Spectroscopy – An Overview|publisher=NASA/IPAC|url=http://www.ipac.caltech.edu/Outreach/Edu/Spectra/irspec.html|access-date=2008-08-11|lang=en}}</ref> === Аультрафиолеттә астрономиа === {{Main|Аультрафиолеттә астрономиа}} Аультрафиолеттә астрономиа ацәқәырԥақәа рыҩаӡара 100 инаркны 3200 Å рҟынӡа (10–320 нанометр) иҟоу рҟны аус амоуп. Абарҭ ацәқәырԥақәа рыҩаӡарақәа рҿы иҟоу алашара Адгьыл атмосфера илбаанадоит, убри аҟнытә ари адиапазон аҭҵаарақәа мҩаԥысуеит атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҟынтәи ма акосмос аҟынтәи. Аультрафиолеттә астрономиа еиҳа ианаалоит аеҵәа цақәа рыҭҵааразы (О, В аклассқәа), избан акәзар ашәахәахылҵрақәа реиҳарак ари адиапазон аҿы имҩаԥысуеит. Арахь иаҵанакуеит егьырҭ агалактикақәеи апланетартә наҟәрақәеи рҿы иҟоу аеҵәа жәҩангәыԥшшәылақәеи, [[Сверхновая звезда|ихыхьҿыцу ацәынхақәеи]], зыԥсы ҭоу агалактикатә гәыцәқәеи рыҭҵаара. Аха, аультрафиолеттә шәахәахылҵра аеҵәабжьаратәи асаба мариала илбаанадоит, убри аҟнытә ашәарақәа рымҩаԥгараан уи аҟны арҽеирақәа алагалалатәуп.<ref name="cox2000"/> === Арадиоастрономиа === {{Main|Арадиоастрономиа}} [[Файл:USA.NM.VeryLargeArray.02.jpg|мини|Сирокко, Ниу-Мексико, Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны [[Very Large Array|арадиотелескопқәа реизга дуӡӡа]]]] Арадиоастрономиа – миллиметрк еиҳаны ацәқәырԥақәа рыҩаӡара змоу ашәахәахылҵрақәа рыҭҵаара ауп.<ref name="cox2000"/> Арадиоастрономиа егьырҭ астрономтә хылаԥшрақәа реиҳарак иреиԥшым, избан акәзар иҭҵаахо арадиоцәқәырԥақәа хаз-хазы афотонқәа реиԥш акәымкәа, ацәқәырԥақәа реиԥш рыхәаԥшра ауеит. Абасала, арадио цәқәырԥа амплитуда еиԥш, афазагьы шәазар ауеит, ацәқәырԥа кьаҿқәа рзы уи аҟаҵара уамак имариам.<ref name="cox2000"/> Арадио цәқәырԥақәак астрономтә обиектқәа рҟынтәи аԥхарратә шәахәахылҵра еиԥш ишҭыҵуагьы, Адгьыл аҟынтәи иаҳбо арадиошәахәахылҵрақәа реиҳарак шьҭрала синхротронтә шәахәахылҵрақәоуп, урҭ ҟалоит аелеқтронқәа амҳалдызтә ҭыԥҭаӡараҿы ианныҟәо.<ref name="cox2000"/> Уи адагьы, аспектртә цәаҳәақәак аеҵәабжьаратәи арчы иахылҿиаауеит, иаҳҳәап, 21 см аура змоу инеитралтәу аӡри аспектртә цәаҳәа.<ref name="cox2000"/> Арадиодиапазон аҿы акосмостә обиектқәа рыхкырацәара убарҭоуп, иаҳҳәап [[Сверхновая звезда|асуперҿыц еҵәақәа]], аеҵәабжьаратәи арчы, апульсарқәа, [[активные ядра галактик|зыԥсы ҭоу галактикатә гәыцәқәа]].<ref name="cox2000"/> === Арентгентә астрономиа === {{Main|Арентгентә астрономиа}} Рентгентә астрономиа арентгентә диапазон аҿы иҟоу астрономиатә обиектқәа ҭнаҵаауеит. Абжьааԥны аобиектқәа арентгентә шәахәахылҵра рхылҵуеит абарҭ рыбзоурала: * [[синхротронное излучение|синхротронтә механизм]] (амагниттә ҭыԥҭаӡарақәа рҟны еиҭаҵуа арелативисттә електронқәа) * [[тепловое излучение|Аԥхарратә шәахәахылҵра]] арчы ахҟьа ҵаӷақәа рҟынтәи иаауа, абарҭ арбагақәа иреиҳаны иршу 10<sup>7</sup> К (10 миллион Кельвин — [[тормозное излучение|аанҿасратә шәахәахылҵра]] ҳәа изышьҭоу); * 10<sup>7</sup> К еиҳаны ирԥхо арчытә цәеижь дуқәа рыԥхарратә шәахәахылҵра (ацәеижь еиқәа радиациа ҳәа изышьҭоу).<ref name="cox2000"/> Арентгентә әшахәахылҵра Адгьыл атмосфера иахьылбаанадо азы, рентгентә хылаԥшрақәа еиҳарак имҩаԥысуеит аорбиталтә станциақәа, аракетақәа, ма акосмостә ӷбақәа рҟынтәи. Акосмос аҿы иҟоу еицырдыруа арентгентә хыҵхырҭақәа рахь иаҵанакуеит: иҩбоу арентгентә еҵәақәа, апульсарқәа, ахыхьҿыцқәа рыԥрцәынхақәа, аеллиптикатә галактикақәа, агалактикақәа реилазаарақәа, иара убас [[активные ядра галактик|агалактика зыԥсы ҭоу агәыцәқәа]].<ref name="cox2000"/> === Агамма-астрономиа === {{Main|Агамма- астрономиа}} Агамма-астрономииа — астрономтә обиектқәа рҟынтәи икьаҿӡоу ацәқәырԥа змоу ашәахәахылҵрақәа рыҭҵаара ауп. Агамма-шәахәақәа ишиашоу рыцклаԥшра ҟалоит ([[Телескоп Комптон|Комптонтәи Ателескоп]] еиԥш иҟоу амҩанызақәа ирҩызоу рыла) мамзаргьы ишиашам ([[атмосферные телескопы Черенкова|Черенков татмосфератә ателескопқәа]] ҳәа изышьҭоу иҷыдоу ателескопқәа рыла). Арҭ ателескопқәа Комптон иеффект, иара убас Черенков ирадиациа реиԥш иҟоу еиуеиԥшым афизикатә процессқәа ирыхҟьаны агамма-шәахәақәа Адгьыл атмосфера ианылбаанадо иҟало иубарҭо алашара ацәырҟьарақәа рыԥшаауеит.<ref name="spectrum">{{cite web|url=http://www.pparc.ac.uk/frontiers/latest/feature.asp?article=14F1&style=feature|title=The electromagnetic spectrum|author=|first=Margaret J.|last=Penston|website=|date=2002-08-14|publisher=Particle Physics and Astronomy Research Council|lang=en|access-date=2006-08-17}}</ref> Агамма-лашарақәа рхыҵхырҭақәа реиҳарак [[гамма-всплеск|агамма-хәыҷҟьарақәа]] роуп, урҭ агамма-шәахәақәа миллисекундқәаки зықь секундки рыбжьара ирхылҵуеит. Агамма-шәахәахылҵрақәа рхыҵхырҭақәа рҟынтәи 10% мацара роуп кыраамҭа зыԥсы ҭоу. Урҭ, рахьтә, апульсарқәа, анеитронтә еҵәақәа, насгьы активтә галактикатә гәыцәқәа рҿы иҟоу акылҳара еиқәахьы зхы хоу.<ref name="cox2000"/> === Астрономиа афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра иадҳәалам === Адгьыл аҟынтәи афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра мацара акәымкәа, егьырҭ ашәахәахылҵра ахкқәагьы убаратәы иҟоуп. [[нейтринная астрономия|Анеитринтә астрономиа]]ҿы, иҷыдоу адгьылҵаҟатәи аобиектқәаа, иаҳҳәап, SAGE, GALLEX, Камиока II/III реиԥш иҟоу рхы иадырхәоит анеитрино арԥшааразы. Арҭ анеитриноқәа еиҳарак [[Амра]] аҟынтә иаауеит, аха иара убасгьы ахыхьҿыцтәи аеҵәақәа рҟынтәгьы.<ref name="cox2000"/><ref>{{книга |год=1990 |заглавие=Cosmic Rays and Particle Physics |ссылка=https://archive.org/details/cosmicrayspartic00gais |страницы=[https://archive.org/details/cosmicrayspartic00gais/page/n9 1]—2 |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |isbn=0-521-33931-6 |ref=Gaisser |язык=en |автор=Gaisser, Thomas K. }}</ref> Уи адагьы, ҳаамҭазтәи аобсерваториақәа акосмостә шәахәақәа рыԥшаара рылшоит, избанзар урҭ амчхара дуӡӡа змоу хәҭаҷқәоуп, урҭ Адгьыл атмосфера ианалало аҩбатәи хәҭаҷқәа ркаскадқәа ҟарҵоит. Уи адагьы, ԥхьаҟатәи анеитрино детекторқәак акосмостә шәахәақәа Адгьыл атмосфера ианақәшәо ​​ииз ахәҭаҷқәа ишиашоу ирнырлоит.<ref name="cox2000"/> Астрономиа аметодқәа рҿы хырхарҭа ҿыцны иҟалар алшоит [[гравитационно-волновая астрономия|агравитационтә цәқәырԥақәа растрономиа]], уи агравитациатә цәқәырԥақәа рыԥшаагақәа рхархәара иазырхоуп еизаку аобиектқәа рыцклаԥшразы. Обсерваториақәак уажәнатәгьы иргылоуп, иаҳҳәап, [[LIGO]] агравитациатә обсерваториа алазертә интерферометр. Агравитациатә цәқәырԥақәа раԥхьаӡа акәны 2015 шықәсазы [[открытие гравитационных волн|игәаҭан]].<ref>{{cite web|url=https://www.europhysicsnews.org/articles/epn/abs/2003/02/epn03208/epn03208.html|title=Opening new windows in observing the Universe|author=Tammann, G. A.; Thielemann, F. K.; Trautmann, D.|website=EDP Sciences|date=2008-10-01|publisher=Europhysics News|lang=en|access-date=2010-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180306025006/https://www.europhysicsnews.org/articles/epn/abs/2003/02/epn03208/epn03208.html|archive-date=2018-03-06|url-status=live}}</ref> Апланетартә астрономиа адгьыл аҟынтәи ажәҩантә цәеижьқәа рхылаԥшра мацара акәӡам изызку, аха урҭ ишиашоу рыҭҵаарагьы акосмостә ӷбақәа рыла, Адгьыл ахь аматериа агәаҭақәа аазгазгьы уахь иналаҵаны. Уи инаваргыланы, амыругақәа рацәаны еиуеиԥшым ажәабжь еизыргоит аорбитаҿы ма ажәҩантә ԥсыбаҩқәа рыхҟбаҿы, насгьы џьоукы уа еиуеиԥшым аԥышәарақәа мҩаԥыргоит. === Астрометриеи ажәҩантә механикеи === {{Main|Астрометриа|Ажәҩантә механика}} Астрометриа зегь реиҳа ижәытәӡоу астрономиа аҟәша хәыҷқәа иреиуоуп. Иара ажәҩантә обиектқәа рҭыԥқәа ашәоит. Амра, Амза, апланетақәа, аеҵәақәа ахьыҟоу азы икылкаау адыррақәа зны анавигациаҿы даараӡа аҵак ду рыман. Апланетақәа рҭыԥқәа гәцаракрала ршәара агравитациатә еилахәарақәа иҵауланы реилкаара иазнанагеит, уи абзоурала урҭ ԥасатәи рҭыԥқәа рыԥхьаӡара, насгьы ԥхьаҟа иныркылараны иҟоу аҭыԥқәагьы ииашаны разԥхьагәаҭара алнаршеит. Ари аҟәша ажәҩантә механика ҳәа иашьҭоуп. Уажәы Адгьыл азааигәара иҟоу аобъектқәа рышьклаԥшра урҭ рзааигәахара азԥхьагәаҭара алнаршоит, иара убасгьы еиуеиԥшым аобъектқәа Адгьыл иагәыдлар шалшо аилкаарагьы.<ref>{{cite web|url=http://www.du.edu/~jcalvert/phys/orbits.htm|title=Celestial Mechanics|author=|first=James B.|last=Calvert|website=|date=2003-03-28|publisher=University of Denver|lang=en|access-date=2006-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20060907120741/http://www.du.edu/~jcalvert/phys/orbits.htm|archive-date=2006-09-07}}</ref> Иааигәоу аеҵәақәа рпараллаксқәа ршәара — шьаҭоуп акосмос ҵаулаҿы абжьаӡара аилкаареи Адунеи амасштаб ашәареи рзы. Урҭ ашәарақәа ирхароу аеҵәақәа рҟазшьақәа рдырразы ашьаҭа рзаԥырҵеит; рҟазшьақәа ааигәа иҟоу аеҵәақәа ирыҿурԥшыр ауеит. Ажәҩантә цәеижьқәа ршәахәатә ццакырақәеи рхатә ныҟәарақәеи ршәара ҳгалактикаҿы иҟоу арҭ асистемақәа ркинематика аҭҵаара алнаршоит. Астрометриатә ҭҵаарақәа рхы иадырхәар рылшоит агалактикаҿы аматериа лашьца аларҵәара ашәаразы.<ref>{{cite web|url=http://www.astro.virginia.edu/~rjp0i/museum/engines.html|title=Hall of Precision Astrometry|author=|website=|date=|publisher=University of Virginia Department of Astronomy|lang=en|access-date=2006-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20060826104509/http://www.astro.virginia.edu/~rjp0i/museum/engines.html|archive-date=2006-08-26}}</ref> 1990-тәи ашықәсқәа рзы, аеҵәақәа реиҭаԥарақәа ршәара иазку астрометриатә методқәа рхы иадырхәеит [[Экзопланета|амра анҭыҵтәи апланета дуқәа]] рыԥшааразы (агәыларатәи аеҵәақәа рорбитаҿы иҟоу апланетақәа).<ref name="Wolszczan">{{статья |заглавие=A planetary system around the millisecond pulsar PSR1257+12 |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1992-01-09_355_6356/page/144 |издание=Nature |том=355 |номер=6356 |страницы=145—147 |doi=10.1038/355145a0 |ref=Wolszczan |bibcode=1992Natur.355..145W |язык=en |тип=journal |автор=Wolszczan, A.; Frail, D. A. |год=1992 |issn=0028-0836}}</ref> === Атмосфера анҭыҵтәи астрономиа === {{Main|Астрономиатә обсерваториа}} [[Космическая техника|Акосмостә техника]] ахархәарала аҭҵаарақәа ажәҩантә цәеижьқәеи акосмостә еилазаареи рыҭҵааратә методқәа рхыԥхьаӡараҿы иҷыдоу аҭыԥ ааныркылоит. Уи ашьаҭа кын 1957 шықәсазы, СССР, раԥхьаӡатәи иԥсабаратәым Адгьыл амҩаныза адәықәҵарала. Акосмостә ӷбақәа ирыбзоураны афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра ацәқәырԥақәа роурақәа рдиапозонқәа зегьы рҿы аҭҵаарақәа рымҩаԥгара алыршахеит. Убри аҟнытә, ҳаамҭазтәи астрономиа лассы-лассы ацәқәырԥақәа зегьы рыла иҟоу астрономиа ҳәа иашьҭоуп. Атмосфера анҭыҵтәи ахылаԥшрақәа ирыбзоураны адгьыл атмосфера илбаанадо ма акырӡа иаԥсахуа ашәахәахылҵрақәа акосмос аҿы рыдкылара алыршахоит: ацәқәырԥақәа роурақәак ррадиошәахәахылҵрақәа Адгьыл аҟынӡа изынаӡаӡом, иара убас Амреи егьырҭ ацәеижьқәеи ркорпускулиартә хәахәахылҵрақәагьы. Уаанӡа иузыҟамҵоз аеҵәақәеи анаҟәрақәеи, апланетабжьаратәи, аеҵәабжьаратәи аҵакыреи рҟынтәи иаауа ашәахәахылҵрақәа рыхкқәа рыҭҵаара Адунеи афизикатә процессқәа рзы иҳамоу адыррақәа акырӡа иарбеиеит. Убас, уаанӡа иаҳзымдыруаз арентгентә шәахәахылҵрақәа рхыҵхырҭақәа — арентгентә апульсарқәа аартын. Ҳара иаҳцәыхароу ацәеижьқәеи урҭ рсистемақәеи рҟазшьа иазку адыррақәа рацәаны иҳауит еиуеиԥшым акосмостә ӷбақәа рҿы иқәыргылоу [[спектрограф|аспектрографқәа]] рыла имҩаԥгаз аҭҵаарақәа рыла. === Аканалрацәатә астрономиа === {{Main|Аканалрацәатә астрономиа}} Аканалрацәатәи астрономиа ахархәара анаҭоит афымцамҳалдызтә шәахәахылҵрақәеи, агравитациатә цәқәырԥақәеи, имариаӡоу хәҭаҷқәеи еицырзеиԥшу космостә обиектк ма цәырҵрак аамҭакала иаднакылоит, уи аҭҵааразы. === Атеориатә астрономиа === Атеориатә астрономцәа хкы рацәала рхы иадырхәоит амыругақәа, аналитикатә модельқәа зҵазкуа (аеҵәақәа рҟазшьа азааигәатәразы аполитропқәа реиԥш) насгьы ахыԥхьаӡаратә модельҟаҵара. Арҭ аметодқәа рыцыԥхьаӡа рхатә ԥыжәарақәа рымоуп. Апроцесс аналитикатә амодель акы(изакәызаалак) зыҟало аҵакы еиҳа еиӷьны аилкаара алнаршоит, избан уи зыҟало. Ахыԥхьаӡаратә модельқәа иаадырԥшуеит даҽакала иубарҭамхар алшоз ацәырҵрақәеи аеффектқәеи рыҟазаара.<ref>{{Статья|автор = {{nobr|Roth H.}} |заглавие = A Slowly Contracting or Expanding Fluid Sphere and its Stability |издание = Physical Review |volume = 39, Is. 3 |pages = 525–529 |год = 1932 |doi = 10.1103/PhysRev.39.525 |bibcode = 1932PhRv...39..525R}}</ref><ref>{{Книга |автор = {{nobr|Eddington A.S.}} |заглавие = Internal Constitution of the Stars |издательство = Cambridge University Press |год = 1988 |allpages = 407 |ссылка = https://books.google.ru/books?id=K_cYRYZCjNAC&printsec=frontcover&dq |isbn = 978-0-521-33708-3 |серия = Cambridge Science Classics |archive-date = 2015-02-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150217152943/https://books.google.ru/books?id=K_cYRYZCjNAC&printsec=frontcover&dq#v=onepage&q&f=false }}</ref> Астрономиа атеоретикцәа рҽазыршәоит атеориатә модельқәа раԥҵара, насгьы урҭ рыҭҵаарақәа рҟны амодельҟаҵарақәа рылҵшәақәа реилкаара. Уи ахәаԥшҩцәа ирылнаршоит амодель шьақәзыргыло адыррақәа рыԥшаара, еиуеиԥшым ихеибарҭәаауа ма еиҿагыло амоделқәа рыбжьара алхраҿы ирыцхраауа. Атеоретикцәа иара убасгьы аекспериментқәа мҩаԥыргоит амодель аԥҵара ма ахаҿраԥсахраҿы, арбага ҿыцқәа ҳасаб рзуны. Аиқәымшәара аныҟоу, зеиԥш ӡбашьас иҟоуп амодель аҿы аиҭакрақәа маҷӡаны аҟаҵарала алҵшәа арҽеира аҽазышәара. Зны-зынла, аамҭа цацыԥхьаӡа, еиқәымшәо, еиҿагыло адыррақәа рацәаны иҟазар, уи амодель зынӡагьы мап ацәкызар алшоит. Атеориатә астрономцәа изҭырҵаауа атемақәа иреиуоуп: аеҵәақәа рдинамикеи агалактикақәа револиуциеи, Адунеи амасштаб ду аилазаашьа, акосмостә шәахәақәа рхылҵшьҭра, агравитациеи афизикатә космологиеи, ҷыдала арахәыцқәа ркосмологиеи имариаӡоу ахәҭаҷқәа растрофизикеи. [[общая теория относительности|Азыҟазаара атеориа]] акырӡа аҵанакуеит афизикатә цәырҵрақәа рҿы ззын агравитациа акыр зҵазкуа аус нанагӡо амасштаб дуқәа змоу аилазаашьақәа рыҭҵааразы. Уи акылҳара еиқәеи агравитациатә цәқәырԥақәеи рыҭҵаара шьаҭас иамоуп. Астрономиаҿы инарҭбааны ирыдыркылаз, иҭҵаау атеориақәеи амодельқәеи уажәы [[модель Лямбда-CDM|Лиамбда-СДМ амодель]] иаҵанакуа — Атҟәацра Ду, акосмос аиҵыҵра, [[тёмная материя|аматериа лашьца]], иара убас ишьаҭаркыгоу физикатә теориақәа. === Азҿлымҳаратә астрономиа === {{Main|Азҿлымҳаратә астрономиа}} Астрономиа — азҿлымҳаҩцәа рлагала акапан ахьамоу аҭҵаарадыррақәа иреиуоуп.<ref>{{статья |заглавие=Amateur Science—Strong Tradition, Bright Future |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1999-04-02_284_5411/page/54 |издание=Science |том=284 |номер=5411 |страницы=55—56 |doi=10.1126/science.284.5411.55 |цитата=Astronomy has traditionally been among the most fertile fields for serious amateurs [...] |bibcode=1999Sci...284...55M |язык=en |автор=Mims III, Forrest M. |год=1999 }}</ref> Азҿлымҳаратә хылаԥшрақәа зегьы рхыԥхьаӡара еиҳауп апрофессионалтә хылаԥшрақәа раасҭа, аха азҿлымҳараҩцәа ртехникатә лшарақәа акырӡа еиҵоуп. Зны-зынла дара рхала рхазы амыругаеизга дыргылоит. Насгьы, аҵарауаа реиҳараҩык абри аилазаара ауп изылҵыз. Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа рзы ихадароу ахылаԥшратә обиектқәа рахь иаҵанакуеит Амза, апланетақәа, аеҵәақәа, акометақәа, аметеортә қәаршҩы, еиуеиԥшым иҵаулоу акосмостә обиектқәа, урҭ рахь иаҵанакуеит аеҵәақәа реизгара, агалактикақәа, анаҟәрақәа.<ref>{{cite web|url=http://www.amsmeteors.org/|title=The Americal Meteor Society|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822135040/http://www.amsmeteors.org/|archive-date=2006-08-22}}</ref> Азҿлымҳаратә астрономиа аҟәшақәа иреиуоу азҿлымҳаратә астрофотоҟаҵара, уахынлатәи ажәҩан аҭыԥқәа рҭыхра ауп.<ref>{{cite web|url=http://www.astropix.com/|title=Catching the Light: Astrophotography|author=|first=Jerry|last=Lodriguss|website=|date=|publisher=|lang=en|url-status=|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060901185541/http://www.astropix.com/|archive-date=2006-09-01}}</ref> Аӡәырҩы азҿлымҳаҩцәа рхы рзыркуеит хазы игоу аобиектқәа, аобиектқәа рыхкқәа, ма ахҭысқәа рыхкқәа. Азҿлымҳаҩцәа реиҳараҩык иубаратәы иҟоу аспектр аҿы аус руеит, аха ирацәам урҭ рыхәҭак даҽа цәқәырԥақәак рҿы аԥышәарақәа мҩаԥыргоит. Уахь иаҵанакуеит иаабац ателескопқәа рҿы аинфраҟаԥшьтә рыцқьагақәа рхархәара, иара убасгьы [[радиотелескоп|арадиотелескопқәа]] рхархәара. Азҿлымҳаратә [[радиоастрономия|радиоастрономиа]] ашьаҭаркҩы [[Карл Янский|Карл Иански]] 1930-тәи ашықәсқәа рзы арадио ацәқәырԥақәа рыла ажәҩан ацклаԥшра далагеит.<ref>{{cite web|url=http://www.nrao.edu/whatisra/hist_jansky.shtml|title=Karl Jansky and the Discovery of Cosmic Radio Waves|author=Ghigo, F.|website=|date=2006-02-07|publisher=[[Национальная радиоастрономическая обсерватория|National Radio Astronomy Observatory]]|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060831105945/http://www.nrao.edu/whatisra/hist_jansky.shtml|archive-date=2006-08-31}}</ref> Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа шьоукы рхы иадырхәоит аҩнтәи телескопқәа реиԥш, аханатә астрономтә еиҿкаарақәа рзы идыргылаз, аха уажәы азҿлымҳаҩцәа рхархәаразы иаарту арадиотелескопқәагьы (аҵарадырратә институт дуқәа рзы еиԥш).<ref>{{cite web|url=http://www.users.globalnet.co.uk/~arcus/cara/|title=Cambridge Amateur Radio Astronomers|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24}}</ref> Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа уажәраанӡагьы ари аҭҵаарадырраҿы рлагала аҟаҵара иаҿуп. Ари зхыԥхьаӡара рацәам адисциплинақәа иреиуоуп, урҭ рлагала рацәазар ахьауа. Лассы-лассы урҭ астероидқәа рыла аеҵәақәа рыҵәахра рбоит, насгьы арҭ адыррақәа рхы иадырхәоит астероидқәа рорбитақәа рышьақәырӷәӷәаразы.<ref>{{cite web|url=http://www.lunar-occultations.com/iota/iotandx.htm|title=The International Occultation Timing Association|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060821180723/http://www.lunar-occultations.com/iota/iotandx.htm|archive-date=2006-08-21}}</ref> Азҿлымҳаҩцәа зны-зынла акометақәа рыԥшаауеит, насгьы аӡәырҩы урҭ рахьтә иааиԥмырҟьаӡакәа зҽызыԥсахуа аеҵәақәа ирыхәаԥшуеит.<ref>{{cite web|url=http://cbat.eps.harvard.edu/special/EdgarWilson.html|title=Edgar Wilson Award|author=|website=|date=|location=|publisher=IAU Central Bureau for Astronomical Telegrams|lang=en|access-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024202325/http://www.cbat.eps.harvard.edu/special/EdgarWilson.html|archive-date=2010-10-24}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aavso.org/|title=American Association of Variable Star Observers|author=|website=|date=|publisher=AAVSO|lang=en|access-date=2010-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100202050715/http://www.aavso.org/|archive-date=2010-02-02}}</ref> Ацифратә технологиақәа рхырхарҭаҿы иҟоу аихьӡарақәа азҿлымҳаҩцәа алшара рнаҭеит астрофотоҭыхраҿы аԥхьацара ду аиуразы. == Аҵараҿы == [[2009|2009-тәи ашықәс]] [[ООН]] [[Международный год астрономии|Жәларбжьаратәи астрономиа ашықәс]] ҳәа ирыланаҳәеит. Ихадоу ахшыҩзышьҭра аҭоуп ауаажәларра рганахьала астрономиахь азҿлымҳареи аилкаареи рырӷәӷәара. Убри ахықәкы аманы есышықәса [[день астрономии|астрономиа амшгьы]] мҩаԥыргоит. 2020 шықәса цәыббрамза 24 рзы 15-тәи аилатәараҿы, насгьы 2021 шықәса хәажәкырамза 24-25 рзы [[Консультативная группа по планированию космических миссий|Акосмостә миссиа азԥхьагәаҭаразы абжьгаратә гәыԥ]] (КГПКМ) 16-тәи аилатәараҿы, иара убас 2021 шықәса амшаԥымза 30 рзы, 7-тәи Апланетатә хьчаратә Конференциаҿы, [[Секретариат ООН|ООН Амаӡаныҟәгаратә хеилакахь]] [[2029 год|2029-тәи ашықәс]] Жәларбжьаратәи апланетатә хьчара ашықәс акәны рылаҳәаразы азыҳәара алагалара иалацәажәеит.<ref>{{cite web|title=Summary of the 15th meeting of the Space Mission Planning Advisory Group (SMPAG)|url=https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting_15_-_sep_2020|publisher=ESA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505061456/https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting_15_-_sep_2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=SUMMARY OF THE 16th MEETING OF THE SPACE MISSION PLANNING ADVISORY GROUP (SMPAG)|url=https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting-16-mar-2021-|publisher=ESA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502040702/https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting-16-mar-2021-|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=PANEL: PROPOSAL FOR AN INTERNATIONAL YEAR OF PLANETARY DEFENSE|url=https://atpi.eventsair.com/QuickEventWebsitePortal/7th-iaa-planetary-defense-conference-2021/website/Agenda/AgendaItemDetail?id=c85a586a-b709-4935-a858-7bdd1365b84b|publisher=IAA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502040702/https://atpi.eventsair.com/QuickEventWebsitePortal/7th-iaa-planetary-defense-conference-2021/website/Agenda/AgendaItemDetail?id=c85a586a-b709-4935-a858-7bdd1365b84b|url-status=live}}</ref> Астрономиа СССР ашколқәа рҿы хаз маҭәарк аҳасабала иаларгалеит 1932 шықәсазы (абыжьбатәии ажәабатәии аклассқәа рҿы), 1935 шықәсазы уи ажәабатәи аклассахь ииаргеит. 1993 шықәса инаркны астрономиа [[факультатив|ахарҭәааратә ҵарақәа]] рахь ииагахеит, насгьы аҵаратә программа аҟынтәи иӡит ҳәа ҳҳәар ҳалшоит.<ref>{{статья |автор=Черепащук А. М. |заглавие=Пришли к торжеству Средневековья: что дальше? |ссылка=http://klnran.ru/wp-content/uploads/2015/12/BVZN_16.pdf |автор издания=Комиссия РАН по борьбе с лженаукой и фальсификацией научных исследований |издание=[[В защиту науки]] |год=2015 |номер=16 |язык= |тип= |месяц= |число= |том= |страницы= |issn= |archive-date=2019-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113172538/http://klnran.ru/wp-content/uploads/2015/12/BVZN_16.pdf }}</ref><ref>{{книга|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|заглавие=Астрономия. Популярные лекции |издание=Изд. 2-е, расширенное |место=М. |издательство=МЦНМО |год=2019 |страниц=352 |isbn=978-5-4439-2823-4 |страницы=3}}</ref> [[ВЦИОМ]] аҭҵаарақәа рыла, 2007 шықәсазы Урыстәыла ауааԥсыра рҟынтәи 29% Адгьыл Амра иакәшом, аха Амра Адгьыл иакәшоит ҳәа ргәы иаанагон, 2011 шықәсазы Урыстәыла ауааԥсыра рҟынтә уажәшьҭа 33% абри агәаанагара иақәшаҳаҭын. 2017 шықәса цәыббрамза 1 инаркны Урыстәылатәи ашколқәа рҿы астрономиа арҵара ҩаԥхьа ихымԥадатәны иҟалеит (ажәабатәи, мамзаргьы жәеизатәи аклассқәа рҿы).<ref>{{cite web |url=https://meduza.io/news/2017/04/03/uroki-astronomii-vvedut-v-rossiyskih-shkolah-s-novogo-uchebnogo-goda |title=Уроки астрономии введут в российских школах с нового учебного года |date=2017-04-03 |publisher=Meduza |lang=ru |access-date=2018-10-06 |archive-date=2018-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006075502/https://meduza.io/news/2017/04/03/uroki-astronomii-vvedut-v-rossiyskih-shkolah-s-novogo-uchebnogo-goda |url-status=live }}</ref> == Адыррақәа реихшара асистемақәа рҿы ахыԥхьаӡарамаӡақәа == * [[Универсальная десятичная классификация|УДК]] 52 * [[Государственный рубрикатор научно-технической информации|Аҭҵаарадырра-техникатә информациа аҳәынҭқарратә рубрикатор]] (ГРНТИ) (2001 нӡа): [http://www.gsnti-norms.ru/norms/common/doc.asp?0&/norms/grnti/gr41.htm 41 АСТРОНОМИА]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=2019-08|bot=InternetArchiveBot }} == Шәахә. иара убас == * [[Астроном]] * [[Астрономия в России|Астрономиа Урыстәыла]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2|refs= <ref name=cox2000>{{книга |заглавие=Allen's Astrophysical Quantities |год=2000 |ссылка=https://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA124 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]] |страницы=124 |место=New York |isbn=0-387-98746-0 |язык=en |ответственный=Cox, A. N. }}</ref> }} == Алитература == * {{книга |автор=Кононович Э. В., Мороз В. И. |ссылка=http://astro-archive.prao.ru/books/showBook.php?idBook=137 |заглавие=Общий курс Астрономии |ответственный=Под ред. Иванова В. В. |издание=2-е изд |место=М. |издательство=Едиториал УРСС |год=2004 |страниц=544 |серия=Классический университетский учебник |isbn=5-354-00866-2 |ref=Кононович и Мороз |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206002332/http://astro-archive.prao.ru/books/showBook.php?idBook=137|archive-date=2012-02-06}} * {{книга |автор=Стивен Маран. |заглавие=Астрономия для «чайников» |оригинал=Astronomy For Dummies |ссылка=https://archive.org/details/astronomyfordumm0000mara|место=М. |издательство=«[[Диалектика (издательство)|Диалектика]]»|год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/astronomyfordumm0000mara/page/256 256] |isbn=0-7645-5155-8}} * {{книга|автор=Повитухин Б. Г. |заглавие=Астрометрия. Небесная механика: Учебное пособие |место=Бийск |издательство=НИЦ БиГПИ |год=1999 |страниц=90}} * {{книга|автор=[[Фламмарион, Камиль|К. Фламмарион]] |заглавие=Живописная астрономия |ссылка=https://books.google.com/books?id=RtQbHQAACAAJ |место=Санкт-Петербург |год=1900}} * {{книга|автор=[[Фламмарион, Камиль|К. Фламмарион]] |заглавие=[[s:Жители небесных миров (Фламмарион)|Жители небесных миров]] |место=С.-Пб |издательство=Типография А. Траншели |год=1876 |том=1—2}} == Азхьарԥшқәа == * [https://web.archive.org/web/20070926231451/http://www.literature.at/elib/index.php5?title=Astronomy_-_A_History_-_George_Forbes_-_1909 Astronomy — A History — G. Forbes — 1909 (eLib Project)] {{Анеишьа амам азхьарԥш|число=21|месяц=05|год=2013}} * ''К. Л. Баев'', ''В. А Шишаков''. [http://tapemark.narod.ru/miroved/index.html «Начатки мироведения» (1947)]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080803063028/http://tapemark.narod.ru/miroved/index.html |date=2008-08-03 }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Астрономия|[[Клейбер, Иосиф Андреевич|Клейбер И. А.]]}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Астрогнозия}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Астрономиа| ]] 4t58kg7uw19dgotaqdg7rfvf4mdz1kp Алитература 0 53988 168095 168083 2026-06-17T15:32:46Z InternetArchiveBot 15973 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 168095 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sinaiticus text.jpg|мини|[[Синайский кодекс|Синаитәи азакәанеидкыла]]]] [[Файл:British Museum Reading Room Panorama Feb 2006.jpg|мини|[[Читальный зал Британского музея|Британиатәи амузеи аԥхьарҭатә уада]]]] [[Файл:Bundesarchiv Bild 102-14597, Berlin, Opernplatz, Bücherverbrennung.jpg|мини|1933 шықәса, лаҵарамза 10 рзы Опернплац ҳәа изышьҭаз Берлинтәи ашҭаҿы [[Сожжение книг в нацистской Германии|астудентцәа «игермантәым» ахыҭҳәаақәеи ашәҟәқәеи рбылуеит]].]] '''Алитература''' ({{lang-la|lit(t)eratura}}, - ''иҩу'', ''lit(t)era'' - анбан) - ауаажәларратә, аилкааратә ҵакы змоу ҩымҭақәоуп.<ref>{{Книга|автор=Ожегов С. И.|заглавие=Толковый словарь русского языка|год=2000|язык=ru|место=М.|издательство=Азбуковник|страницы=940}}</ref> == Аилкаара аҳәаақәа ирызкны == Еиҳарак алитература анырҳәо, рхахьы иааиуа [[Художественная литература|асахьаркыратә литература]] ауп, даҽакала иуҳәозар, алитература сахьаркыратә хкык аҳасабала. Аха ари аилкаара, [[романтизм|аромантизм]] аепохазы иҿиаз, иахьатәи аамҭа иацәыхароу аепохақәа ркультура ишиашоу ирыдҳәалатәым. [[Гесиод]] иҩымҭа «[[Теогония|Теогониа]]», мамзаргьы [[Тит Лукреций Кар|Лукрециус]] иҩымҭа «[[О природе вещей|Амаҭәарқәа рыԥсабара иазкны]]» («О природе вещей») уҳәа реиԥш иҟоу ажәытә [[Аҭҵаарадырра|аҭҵааратә]] трактатқәеи [[Адин|адинхаҵара]]-[[Мифология|мифологиатә]] хыҭҳәаақәеи, мамзаргьы [[эпос|аепикатә]] поемақәа ([[Гомер]] иепикатә поемақәа «[[Илиада|Илиада]]», ма [[Публий Вергилий Марон|Вергили]] иҩымҭа «[[Энеида|Енеида]]») ирхааныз ауаа урҭ иршомызт асахьаркыратә литературеи исахьаркым литературеи ҳәа. Урыстәыла, [[1820-е|1820-тәи ашықәсқәа]] рзы, акритикцәа ргәаанагарақәа рыла еиқәшәон [[Карамзин, Николай Михайлович|Карамзин]] иҩымҭа «[[История Государства Российского|Урыстәылатәи аҳәынҭқарра аҭоурых]]» («История Государства Российского»), [[Тургенев, Николай Иванович|Николаи Тургенев]] «[[Опыт теории налогов|Ашәахтәқәа ртеориа аԥышәа]]» («Опыт теории налогов»), аурыс [[Проза|проза]] иреиӷьу ҿырԥштәқәоуп ҳәа. Егьырҭ аамҭақәа рзы иҩыз асахьаркыратә ҩымҭақәеи адинтә, афилософиатә, аҭҵаарадырратә, апублицистикатә литературақәеи еиҟәыҭханы ҳанрыхәаԥшуа, иҳаҩсыз аамҭа иахьатәи ҳхәыцшьала ҳахәаԥшуеит.<ref>[[Лотман, Юрий Михайлович|Лотман Ю. М.]] Анализ поэтического текста: Структура стиха. — Л.: Просвещение, 1972. — С. 26.</ref> Ус шакәугьы, алитература иамоуп [[Национальная культура|амилаҭтә культурақәеи]] ауаатәыҩса рҭоурыхи рҿы зҽызымԥсахуа еиуеиԥшым ауниверсалтә ҟазшьақәа, аха урҭ аҟазшьақәа зегьы иалкаау апроблемақәеи акәама-ҵамақәеи ирыдҳәалоуп. * Алитература иаҵанакуеит [[автор|автортә]] текстқәа ([[аноним|анонимтәқәагьы]], даҽакала иуҳәозар, еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны автор данырзымдыруа, насгьы аколлективтә, даҽакала, гәыԥҩык ирҩыз – зны-зынла даара ирацәаҩуп агәыԥ иалоу, иаҳҳәап, [[Энциклопедия|аенциклопедиа]] аҩра ҳалацәажәозар, аха уеизгьы урҭ гәыԥҩык ҳәа ҳзышьҭоу изусҭцәоу иаадыруеит). Атекст иалкаау автор ишитәу, уи зҩыз иара шиакәу, ари аҭагылазаашьаҿы азиндырреи (еиҿ. [[авторское право|автор изин]]) апсихологиеи (автор зыԥсы ҭоу ауаҩы иаҳасабала, аԥхьаҩ дзыԥхьо атекст ала иара изкны адыррақәа иоурц азы иҽазишәар илшоит) рганахьала акәӡам ишхадароу, атекст автор данамоу, уи ихаҭәаахоит: автор аҵыхәтәантәи акәаԥ ықәиргылоит, уи ашьҭахь атекст автор ихьыԥшӡам. Акультура аҭоурых иадыруеит даҽа ԥҟарақәак рыла иҟоу атекстқәа рыхкқәагьы, иаҳҳәап, [[Афольклор|афольклортә]]: атекст автор дахьамам иахҟьаны, атекст ахаҭа инагӡаны ишьақәырӷәӷәаӡам, насгьы уи еиҭазҳәо, мамзаргьы еиҭазыҩуа илшоит аԥсахрақәа, зны-зынла акрызҵазкуа, ралагалара. Ас еиԥш иҟоу атекст аҟны иуԥыло еиуеиԥшым анҵамҭақәа урҭ ҟазҵаз [[Писатель|ашәҟәыҩҩы]] ма аҵарауаҩ ихьӡ иадҳәалазар рылшоит (иаҳҳәап, [[Афанасьев, Александр Николаевич (1826—1871)|Афанасиев]] иҩымҭа «Аурыс жәлар ражәабжьқәа»), аха ас еиԥш иҟоу анҵамҭагьы иамазар ауеит еиуеиԥшым аверсиақәа, иарбоу автор иитәу иалкаау анҵамҭа ауп, алакә зегьы акәымкәа. * Хыхь иарбоу аҟазшьа иадҳәалоуп даҽа ҟазшьакгьы: алитература иаҵанакуа иҩу атекстқәа роуп, ҿырҳәалатәи атекстқәа алитература иаҵанакуам. Аҿаԥыцтә рҿиамҭа ҭоурыхла аҩратә иаԥхьанеиуеит, насгьы аҿаԥыцтә рҿиамҭа уаанӡа ҩрала иузышьақәырӷәӷәомызт. Афольклор еснагь ҿырҳәалатәын ([[XIX век|XIX-тәи ашәышықәса]] аҟынӡа, аҩратә формақәа, иаҳҳәап, аӡӷабцәа ральбомқәа ицәырҵуа ианалага аамҭанӡа). Аха иахьатәи аамҭазы иҟоуп еиҭаҵуеи ибжьаратәуи авариантқәа. Убас, [[XX век|XX-тәи ашәышықәсазы]] иаалырҟьаны иҿиаз амилаҭтә культурақәа рҿы ҿырҳәалатәи (ажәеинраалақәа, ашәақәа) рҿиамҭақәа знапы алакыз, иахьагьы знапы алаку [[Сказитель|ажәабжьҳәаҩцәа]] иҟоуп. Уаанӡа ас еиԥш иҟоу [[Песня|ашәақәа]] афольклор ахь ииасны, еиҭазҳәо ирыбзоураны рҽырыԥсахуа иҿиалон, аха иахьатәи аамҭазы аԥҵамҭақәа, иаҳҳәап, [[Джамбул Джабаев|Џьамбул]] иҩымҭақәа реиԥш иҟоу, ианаԥырҵа ашьҭахь иаразнак ианырҵеит, убри алагьы урҭ алитературатә рҿиамҭақәаны иҟоуп. Аҿаԥыцтә рҿиамҭа аҩырахь аиагаразы даҽа знеишьакгьы ыҟоуп. Уи «алитературтә нҵара» ҳәа иашьҭоуп: иаҳҳәап, изныкымкәа хаз шәҟәны иҭыҵыз [[Космодемьянская, Зоя Анатольевна|Зоиеи]] [[Космодемьянский, Александр Анатольевич|Александри]] Космодемиански ран лгәалашәарақәа, урҭ лажәақәа рыла ианҵан, аинтервиу лымызхуаз ашәҟәыҩҩы [[Вигдорова, Фрида Абрамовна|Фрида Вигдоро]] лыбзоурала алитературатә текстны иҟалеит. * Алитература иаҵанакуеит атекстқәа, зматериал ауаҩы и[[Язык (система знаков)|бызшәа]] иалоу ажәақәа рыла мацара ишьақәгылоу. Алитература иаҵанакуам а[[Синтез искусств|синтетикатәи]] а[[Синкретизм (искусство)|синкретикатәи]] текстқәа, даҽакала иуҳәозар, арҭ атекстқәа рҿы ажәақәа амузыкатә, асахьатә, ма даҽа компонентк иузаҟәымҭхуа ирыдҳәалоуп, ажәақәа хазы ахархәара рымаӡам. [[Песня|Ашәа]] ма а[[опера]] рхаҭа алитература иахәҭакӡам. Уаанӡа а[[поэт|поет]] ииҩхьаз атекст азы а[[композитор|композитор]] ашәа иҩызар, усҟан апроблема цәырҵӡом; аха [[XX век|XX-тәи ашәышықәсазы]] ажәытә традициа ҩаԥхьа ахархәара аиуит, уи инақәыршәаны, автор атекстгьы амузыкагьы иаԥиҵоит, насгьы (абжьааԥны ишыҟало) иаԥиҵаз арҿиамҭа ихала инаигӡоит. Ас еиԥш иҟоу асинтетикатә ҩымҭа аҟынтәи ажәалатәи акомпонент мацара алхны, ихьыԥшым литературатә ҩымҭак аҳасабала ахәаԥшра иахьынӡаиашоу азҵаара иахьагьы аимак-аиҿак цәырнагоит. Зны-зынла асинтетикатә рҿиамҭақәа рҿы иажәалатәым елементқәа рхыԥхьаӡара маҷзар (ус еиԥш иҟоуп иаҳҳәап, [[Стерн, Лоренс|Лоренс Стерн]] иҩымҭа “The Adventures of Tristram Shandy” аҟынтәи еицырдыруа “squiggle” мамзаргьы еицырдыруа ахәыҷтәы шәҟәы “The Magic Holk» иагәылоу асахьақәа), насгьы урҭ рроль ихадамзар (а[[Аматематика|математикатә]], а[[Химия|химиатә]], а[[Физика|физикатә]] литературақәа рҿы аформулақәа рроль еиԥш, атекст аиҳарак дара иааныркылозаргьы) усҟан арҭ рҩызцәа арҿиамҭақәа алитературатә ҩымҭақәаны ирыԥхьаӡоит, иара убас аквалификациа рзыруеит. Аха зны-зынла алитературатә текст иагәылоу алабҿабатә елементқәа иааныркыло аҭыԥ убриаҟара идууп, уи алитературатә ҩымҭоуп ҳәа ҭҵаарадыррала ахәаԥшра иуадаҩхоит: абас еиԥш иҟоу атекстқәа рҟынтәи зегь реиҳа еицырдыруа — [[Сент-Экзюпери, Антуан де|Сент-Екзиупери]] илакә «[[Маленький принц|Апринц хәыҷы]]» ауп, ара автор исахьақәа ихадоу хәҭаны иҟоуп. Абарҭ ах-критериак ирықәшәаӡом традициала алитературатә ҳәа иԥхьаӡоу ажәытә текстқәак, иаҳҳәап, — «[[Илиада|Илиада]]», «[[Одиссея|Одиссеи]]»: иҟалап аҩ-поемак равтор [[Гомер]] имацара иакәымзар, арҭ апоемақәа ртекстқәа ажәабжьҳәаҩцәа ашәаны ирҳәоз ажәытә бырзен фольклор ала ишьақәгылеит.<ref>[[Богаевский, Борис Леонидович|Б. Богаевский]]. [http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le2/le2-5991.htm Гомер] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20090916092911/http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le2/le2-5991.htm |date=2009-09-16 }} // Литературная энциклопедия: В 11 т. — [М.]: Изд-во Ком. Акад., 1929. — Т. 2. — Стб. 599—603.</ref> Аха арҭ атекстқәа аҵыхәтәантәи рвариантқәа ҩрала рышьақәырӷәӷәара мҩаԥысижьҭеи убриаҟара ҵуеит, убри аҟнытә ас еиԥш иҟоу итрадициатәу азнеишьа ииашоуп ҳәа иуԥхьаӡар ҟалоит. Иацҵатәуп даҽа критериак, уи асахьаркыратә текстқәа реилазаашьа акәымкәа, урҭ инарыгӡо афункциа иадҳәалоуп. * Алитература иаҵанакуеит асоциалтә ҵакы змоу (мамзаргьы уи иамазарц зыхәҭоу атекстқәа). Уи иаанаго, хаҭалатәии амаҵуратәии ашәҟәеимадарақәа, ахатә мшынҵақәа, ашкол аҿы ирыҩуа ахыҭҳәаақәа литератураны иузыԥхьаӡаӡом. Ари акритери мариоушәа угәы иабоит, аха уи ауадаҩрақәа рацәаны цәырнагоит. Ганкахьала, хаҭалатәи ашәҟәеимадара алитературатә фактны иҟалар алшоит (асахьаркыратә ма аҭҵаарадырратә) урҭ зыбжьоу авторцәа нагақәа ракәзар: ашәҟәыҩҩцәеи аҵарауааи русумҭақәа реизгақәа рҿы асаламшәҟәқәа ирызку аҟәша ус баша акәӡам изыҟоу, насгьы урҭ асаламшәҟәқәа рҿы зны-зынла алитературеи аҭҵаарадырреи рзы акрызҵазкуа, хәы змоу аинформациа ыҟоуп; ари иаҵанакуеит аԥхьаҟа [[Писатель|шәҟәыҩҩцәаны]], ҵарауааны, политикцәаны иҟало аҵаҩцәа ашкол аҿы ирыҩуаз рхыҭҳәаақәагьы: ҳаԥхьаҟа арҭ рҩызцәа атекстқәа алитература иахырыԥхьаӡалар алшоит, усҟан дара иҳацхраауеит автор анаҩстәи иҩымҭақәа реилкаара (убас, [[Сент-Экзюпери, Антуан де|Сент-Екзиупери]] 14 шықәса анихыҵуаз ашколтә дҵала ииҩыз алакәи «[[Маленький принц|Апринц хәыҷи]]» узыршанхо аиԥшзаарақәа рныԥшуеит). Уимоу, зны-зынла ашәҟәыҩҩцәеи, афилософцәеи, апублицистцәеи рхатә шәҟәеимадарқәа ма рымшынҵақәа литературатә фактны иҟарҵоит: тәым ԥхьаҩык даԥхьарц азы ирыҩуеит, ауаа рҿаԥхьа ацыԥҵәахақәа нарыгӡоит, насгьы иҭрыжьуеит; еицырдыруа аҿырԥштәқәа рахь иаҵанакуеит [[1820-е|1820-тәи ашықәсқәа]] рзы алитературатә еилазаара "[[Арзамас (литературное общество)|Арзамас]]" иалаз аурыс шәҟәыҩҩцәа рысаламшәҟәқәа, иҿыцӡоу аурыс литератураҿы - [[Курицын, Вячеслав Николаевич|Виачеслав Курицын]]и [[Парщиков, Алексей Максимович|Алексеи Паршьиков]]и рышәҟәеимадара, [[Есин, Сергей Николаевич|Сергеи Есенин]] имшынҵа уҳәа убас иҵегьы. Даҽа ганкахьала, иуадаҩны иаанхоит авторцәа-адилетантцәа рсахьаркыратә рҿиамҭақәа рыстатус, урҭ атекстқәа дара рхаҭақәеи рҩызцәеи рыда аӡәгьы рыхә ҳаракны ишьом: азин ыҟоума гәыԥҩык аусзуҩцәа реиҳабы имшира иазкны иаԥырҵаз жәеинраалала иҩу адныҳәалара алитературатә рҿиамҭаны ахәаԥшра? Уи аганахьала ауадаҩра ҿыцқәа цәырҵит а[[Интернет|интернет]] аныҟала, насгьы дарбанзаалак иҩымҭақәа ркьыԥхьра ахьилшо а[[Сайты со свободной публикацией|саитқәа]] рыларҵәара ианалага ашьҭахь. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа (иаҳҳәап, афранцыз социолог [[Бурдье, Пьер|Пьер Бурдие]]и уи ишьҭрақәлаҩцәеи) алитературеи, аҟазареи, аҭҵаарадырреи ҳәаақәызҵо, иара убас иарбанзаалак адилетантә усумҭеи дареи аҳәаа рыбжьазҵо асоциалтә механизмқәа ралкаара рҽазыршәоит, аха урҭ рысхемақәа зегьы иақәшаҳаҭӡам, убри аҟнытә аимак-аиҿак ӷәӷәақәа цәырыргоит. == Алитература ахкқәа хадақәа == Алитература ахкқәа рыла алкаара ҟалоит атекстқәа рҵакқәа рыла, иара убас урҭ зызку рылагьы, убри инамаданы алитература аклассификациа азураан ашьаҭа акзаара апринцип инагӡаны ақәныҟәара уадаҩуп. Уи адагьы, ас еиԥш иҟоу аклассификациа зынӡа еиԥшым аҩымҭақәа еиднакылар, уарҩашьар алшоит. Лассы-лассы, аамҭак иаҵанакуа типологиала еиԥшым атекстқәа еиҳа еизааигәоуп, еиуеиԥшым аамҭақәеи акультурақәеи ирыҵанакуа типологиала еиԥшу атекстқәа раасҭа: [[Гегель, Георг Фридрих Вильгельм|Гегель]] ма [[Рассел, Бертран|Рассел]] реиԥш иҟоу Аамҭа ҿыц афиолософцәа русумҭақәа раасҭа, Европатәи а[[философия|философиатә]] литература шьаҭас иазышьҭоу [[Платон]] иҩымҭа «Адиалогқәа» еиҳа иазааигәоуп ажәытә бырзен литература абаҟақәа (иаҳҳәап, [[Эсхил|Есхил]] и[[Драма (род литературы)|драмақәа]]). Текстқәак рԥеиԥш убас иҟоуп, урҭ раԥҵараан дара литература хкык ахь рхы дырхоит, анаҩс даҽа хкык ахь ииасуеит: иаҳҳәап, [[Дефо, Даниэль|Даниел Дефо]] иҩымҭа «[[Робинзон Крузо|Робинзон Крузо ихҭысқәа]]» («Приключения Робинзона Крузо») иахьа а[[детская литература|хәыҷтәы литература]] аҳасабала ауп ишахәаԥшуа, аха аханатә уи адуцәа рзы асахьаркыратә ҩымҭангьы акәымкәа, а[[публицистика|публицистикатә]] ҷыдарақәа зныԥшуа [[памфлет|памфлетны]] ауп ишиҩуаз. Убри аҟнытә, алитература хкы хадақәа рзеиԥш сиа инықәырԥшу аҟазшьа мацара амазар алшоит, алитература иалкаау аилазаашьа шьақәыргылазар алшоит иарбоу акультуреи иарбоу аамҭеи ирҿырԥшны уанахәаԥшуа мацара. Аха абзазаратә хықәкқәа рзы абарҭ ауадаҩрақәа усҟак хра рылам, убри аҟнытә ашәҟәҭирҭақәеи а[[библиотека|библиотекақәеи]] рхы иадырхәоит инарҭбаау, аха хыхь-хыхьлатәи знеишьа змоу а[[библиотечно-библиографическая классификация|библиотека-библоиграфиатә классификациа]] асистема. === Асахьаркыратә литература === {{Main|Асахьаркыратә литература}} Асахьаркыратә литература – иԥсабаратәу (ауаа ҩралатәи рбызшәа) а[[язык (система знаков)|бызшәа]] ажәақәеи аконструкциақәеи ихадоу материал аҳасабала зхы иазырхәо а[[Аҟазара|ҟазара]] хкуп. Асахьаркыратә литература аҷыдара аарԥшхоит аиҿырԥшрала, ганкахьала ажәа-абызшәатә материал аҭыԥан даҽа материалк (а[[музыка]], а[[изобразительное искусство|ҿыханҵа]]) мамзаргьы уи инаваргыланы (а[[театр]], а[[кинематограф|кино]], а[[песня|шәа]]) зхы иазырхәо аҟазара хкқәеи алитературеи реиҿыԥшрала, даҽа ганкахьала — егьырҭ ажәалатәи а[[текст]] хкқәа: а[[философия|философиатә]], а[[публицистика|публицистикатә]], а[[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырратә]] уҳәа реиԥш иҟоу реиҿырԥшрала. Уи адагьы, асахьаркыратә литература, егьырҭ аҟазара хкқәа реиԥш, еиднакылоит [[автор]] дызмоу (ианонимтәугьы уахь иналаҵаны) аҩымҭақәа, уи ала автор дызмам а[[Афольклор|фольклортә]] ҩымҭақәа иреиԥшым. ''Иаҵшьны ахәаԥшра:'' [[Аепос]], [[Апроза]], [[Алирика]], [[Адрама (алитература ахкы)]], [[Аессе]], [[Ахәыҷтәы литература]], [[Еиҭагоу алитература]]. === Адокументалтә проза === [[Документальная проза|Адокументалтә проза]] – алитература хкуп. Уи иазҷыдаҟазшьоуп ареалтә хҭысқәа рыла мацара асиужеттә цәаҳәа ашьақәыргылара, асахьаркыратә хыҭҳәаа уарла-шәарла ауп ишуԥыло. Адокументалтә проза иаҵанакуеит иналукааша ауаа р[[биография|биографиақәа]], хҭысқәак рҭоурыхқәа, а[[страноведение|тәылаҭҵааратә]] хҳәаақәа, ацәгьоурақәа русеилыргарақәа. === Амемуартә литература === [[Мемуары|Амемуарқәа]] — ари иҳаҩсыз ахҭысқәа ирхааныз, мамзаргьы урҭ ахҭысқәа ирылахәыз ианҵамҭақәа роуп. Амемуарқәа акырзҵазкуа ҷыдараны ирымоуп урҭ ртекст «адокументалтә» ҟазшьа аиуртә еиԥш аҟаҵара, насгьы изыхцәажәо ииасыз аамҭа арҵарбырга иахьашьҭоу. === Аҭҵаарадырратә, аҭҵаарадырра-популиартә литература === {{Main|Аҭҵаарадырратә литература|Аҭҵаарадырра-популиартә литература}} Аҭҵаарадырратә литература – ​​аҭҵаарадырратә метод аҳәаақәа ирҭагӡаны иҟаҵоу аҭҵаарақәа, атеориатә зеиԥштәрақәа рылҵшәақәа рыла иаԥҵоу аҩыратә усумҭақәа реизак ауп. Аҭҵаарадырратә литература аҵарауааи аспециалистцәеи аҭҵаарадырра иҿыцу аихьӡарақәа ирызкны адырра рыҭара, иара убас аҭҵаарадырратә аартрақәа рҿы аԥыжәара ашьақәырӷәӷәара ирызкуп.<ref name="bse-scli">{{БСЭ3|статья=Научная литература|автор=Тяпкин {{abbr|Б.Г.|Борис Георгиевич|0}}|том=17|страницы=335}}</ref> Ишаԥу еиԥш, аҭҵаарадырратә усумҭа икьыԥхьымзар, уи хыркәшоуп ҳәа иузыԥхьаӡаӡом. Раԥхьатәи аҭҵаарадырратә усумҭақәа аԥҵан еиуеиԥшым ажанрқәа рыла: атрактатқәа, адискуссиақәа, абжьгарақәа, адиалогқәа, аныҟәарақәа, аԥсҭазааранҵақәа, иара убас ажәеинраалатә формақәа рылагьы. Иахьатәи аамҭазы аҭҵаарадырратә литература аформақәа истандартыркуп, урҭ шьақәгылоуп амонографиақәа, ахҳәаақәа, астатиақәа, ажәахәқәа (урҭ ртезисқәагьы уахь иналаҵаны), авторефератқәа, арефератқәа, арецензиақәа рыла. Иахьазы атәылақәа жәпакы рҿы аҳәынҭқарра ма ауаажәларратә ҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа ацхыраара зырҭо аҭҵаарадырратә литература аттестациа амеханизм ыҟоуп. Иаҳҳәап, Урыстәыла ас еиԥш аттестациа мҩаԥнагоит [[Высшая аттестационная комиссия|Иреиҳау аттестациатә комиссиа]] (ВАК).<ref name=bse-scli/> Аҭҵаарадырратә литература хымԥада а[[Рецензирование|рецензиа]] азура — уи аҭыжьразы ихадоу аҭахрақәа иреиуоуп. Ари апроцесс аҳәаақәа ирҭагӡаны аҭҵаарадырратә журнал аҭыжьырҭа ма аредакциа аҭҵаарадырратә усумҭа ҿыц иҭрыжьаанӡа ари аусхкы аҟны специалистцәас иԥхьаӡоу ԥыҭҩык арецензентцәа (абжьааԥны ҩыџьа роуп) ирзынарышьҭуеит. Арецензиаҟаҵара апроцесс хықәкыс иамоуп аметодологиатә гхақәа, мамзаргьы афальсификациақәа злоу аматериалқәа аҭҵаарадырратә литература аҳасабала акьыԥхь рымбарц. ХХ-тәи ашәышықәса алагамҭа инаркны, иҭрыжьуа аҭҵаарадырратә литература амҽхак еиҳа-еиҳа иацлоит. Убри инамаданы, иахьатәи аамҭазы аҭҵаарадырратә литература ахыҵхырҭақәа иреиуоуп ҽҳәаралатәи аҭыжьымҭақәа, еиҳаракгьы арецензиа ззыруа аҭҵаарадырратә журналқәа. ХХ-тәи ашәышықәса анҵәамҭа инаркны, арҭ ажурналқәа ақьаадтә ныҟәгагақәа рҟынтәи аелектронтә рахь, ҷыдала Аинтернет ҳәа изышьҭоу ахь риасразы атенденциа ыҟоуп. Аҭҵаарадырра-популиартә литература — аҭҵаарадырра, аҭҵаарадырратә еихьӡарақәа, аҵарауаа ирыхҳәаау, еиуеиԥшым аԥхьаҩцәа ирызку алитературатә рҿиамҭақәа роуп.<ref name=bse-pops>{{БСЭ3|статья=Научно-популярная литература|автор=[[Лазаревич, Элеонора Анатольевна|Лазаревич Э.А.]]|том=17|страницы=339}}</ref> Аҭҵаарадырра-популиартә литература егьырҭ адырра хкқәа разҟазацәеи, цқьа иазыҟаҵам аԥхьаҩцәеи, ахәыҷқәеи ақәыԥшцәеи уахь иналаҵаны, ирызкуп. Аҭҵаарадырра-популиартә литература иаҵанакуа аҩымҭақәа арецензиеи аттестациеи рзыруам.<!-- ----------- Дословное КОПИВИО из статьи Э.А. Лазаревич в БСЭ3 ------------------------ Научно-популярная литература включает произведения об основах и отдельных проблемах фундаментальных и прикладных наук, биографии деятелей науки, описание путешествий {{nobr|и т. д.}}, написанные в различных жанрах. Лучшие популярные сочинения пропагандируют достижения передовой науки в форме, наиболее доступной читателям, которым они предназначены. В поэтической форме были написаны первое в Европе популярное произведение о науке — «О природе вещей» Лукреция Кара и «Письмо о пользе стекла» М. В. Ломоносова. Из бесед возникли «История свечи» М. Фарадея и «Жизнь растения» К. А. Тимирязева. Известны популярные сочинения, написанные в форме календаря природы, этюдов, очерков, «интеллектуальных» приключений {{nobr|и т. п.}}<ref name=bse-pops/>--> === Аилыркаагатә литература === [[Файл:Brockhaus Lexikon.jpg|мини|[[ЭСБЕ|Брокгауз ижәар]] (1910)]] Ацхыраагӡатә ҵакы змоу, еиуеиԥшым азҵааразы еиҳа изеиԥшу, гәыҩбара узымҭо аинформациа аиуразы рхы иадырхәо литературоуп. Аилыркаагатә литература ахкқәа хадақәа: * Иарбоу адыррақәа русхк азы (мамзаргьы иааизакны абызшәа зегьы азы) ихадоу ажәақәеи ажәаҳәахьақәеи рыла аинформациа еиҿызкаауа а[[Словарь|жәарқәа]], еиҳарак алфавитла еишьҭаргыланы; * Иарбоу адыррақәа русхк ахатәы еилазаашьа инақәыршәаны, аинформациа даҽа знеишьак ала иахьеиҿкаау а[[Справочник|илыркаагақәа]] (иаҳҳәап, а[[медицина|медицинатә]] еилыркаага — ачымазарақәа ахьыҟоу мамзаргьы а[[симптом|симптомқәа]] рҟазшьа инарықәыршәаны); * [[Энциклопедия|Аенциклопедиақәа]] — иарбоу адырра аусхк азы еиҳа еизаку, системала еизгоу аинформациа реизгақәа роуп. Аилыркаагатә ҭыжьымҭақәа рҿы обиективла ишьақәыргылоуп ҳәа иԥхьаӡоу афактқәа рымацара иарбазароуп, насгьы уажәазы иҟоу ауаатәыҩса рдыррақәа рыҩаӡара ишахәҭоу иаадырԥшуазароуп. Аха апрактикаҿы афактқәеи а[[Интерпретация (литературоведение)|илыркаарақәеи]], иара убас иаргамам агәаанагарақәеи зынӡа реиҟәыҭхара залшом, убри аҟнытә иарбанзаалак аилыркаагатә ҭыжьымҭаҿы атенденциозра ахәҭак ыҟоуп. Зны-зынла уи ахәҭаа даара идууп, насгьы уи аилыркаагатә ҭыжьымҭақәа рахь идырны иалагахоит: убас еиԥш иҟоуп [[Советский Союз|Асовет Еидгыла]] аепоха иаҵанакуа аилыркаагатә ҭыжьымҭақәа, еиҳарак агуманитартә дыррақәа ирызку —икьаҿу ажәартә стиатиақәагьы иалкаау а[[идеология|идеологиа]] рныԥшуеит. Убасҵәҟьа аҭагылазаашьа иҟан аматериал аналырхуазгьы: убас, СССР иҭрыжьуаз алитературатә енциклопедиақәа рҿы а[[социализм|социолизми]] а[[коммунизм|коммунизми]] ирыдгылоз иаҩцам авторцәа русумҭақәа уԥылон, аха Асовет мчра иаҿагылоз авторцәа нагақәа русумҭақәа уԥыломызт. === Арҵагатә литература === Арҵагатә литература еиҳарак а[[учебник|рҵага шәҟәқәеи]] аҳасабтәқәа (аҽаршьцыларақәа) реизгақәеи рыла ишоит. Арҵагатә литературеи аилыркаагатә литературеи излеиԥшу маҷым: аилыркаагатә литератураҿы еиԥш, арҵагатә литератураҿгьы иаарԥшуп еицазхарҵахьоу ҳәа иԥхьаӡоу адыррақәа рыхәҭак. Аха арҵагатә литература зызку даҽакуп: арҭ адыррақәа рыхәҭак системала, еишьҭаргыланы раарԥшра, аԥхьаҩ дзыԥхьаз ибзианы еиликаартә еиԥш, насгьы арҭ адыррақәа рзы иахәҭоу ашьцыларақәа, а[[уравнение|иҟарарақәа]] рҳасабразы, ма а[[знаки препинания|аҭгыларатә дыргақәа]] ииашаны рхархәаразы иоурц. Ари а[[прагматика текста|прагматикатә]] уснагӡатә арҵагатә текстқәа реиҿартәышьа аҷыдарақәа шьақәнаргылоит: аиҭахысрақәа, агәаҭаратә зҵаарақәеи адҵақәеи. === Атехникатә литература === Атехникатә литература — а[[техника|техникеи]] а[[Аагалыҵ|арыхреи]] русхкқәа ирызку литературоуп (аалыҵқәа реизакхьӡынҵақәа, ахархәареи, амаҵуреи, арҽеиреи рзы амҩақәҵагақәа, ахәҭақәа реизакхьӡынҵақәа, а[[патент|патентқәа]]). === Апсихологиеи ахалаҿиареи ирызку алитература === {{Main|Ахалаҿиара иазку алитература}} Апсихологиеи ахалаҿиареи ирызку алитература – ашьцыларақәеи абаҩхатәреи рырҿиареи, ухатә ԥсҭазаареи уусуреи рҿы ақәҿиарақәа раиуреи, иааукәыршаны иҟоу ауааи уареи шәыбжьара аизыҟазаашьақәа рыбжьаҵареи, ахәыҷқәа рааӡареи ирызку абжьгарақәа узҭо литературоуп. Иара убас иҟоуп алитература даҽа хкқәакгьы: адоуҳатә, адинтә литература, аӡыргаратә литература, хаз хкны иалкаау аӡыргаратә литература (абӷьыц, аброшиура, аӡыргаратә проспект), егьырҭ ахкқәеи, иара убасгьы аусхкытә еизакырақәа. == Алитературеи атекст аныҟәгагақәеи == Алитературтә текст ишыҟац иаанхоит уи амаҭәартә аарԥшра зеиԥшразаалакгьы: а[[рукопись|напылаҩыра]], а[[книга|шәҟәы]], а[[Акомпиутер|компиутертә]] [[файл|фаил]] амонитор аҿы. Аха аӡәы игәы иаанамгароуп атекст аныҟәгагақәа рыҿиашьа алитература ахаҭа зынӡа анырра анаҭом ҳәа. Иҳаҩсыз аамҭақәа рзы алитература аҭагылазаашьа ҳәаақәнаҵоит а[[цивилизация|цивилизациатә]] револиуциа. Уи ареволиуциа ҟаиҵеит ашәҟәкьыԥхьра зхәыцыз [[Гутенберг, Иоганн|Гутенберг]]. Уи аԥхьа, иарбанзаалак идуу атекст ахҩылааразы ахҩылааҩ иаамҭеи имчи рацәаны аҭахын, убри аҟнытә [[автор]] игәакьацәа рзы мацара акәымкәа, егьырҭ аԥхьаҩцәа рызгьы ирыҩуаз, насгьы ирыладырҵәоз атекстқәа рхыԥхьаӡареи рҟазшьеи ԥкын. [[XX век|ХХ-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭазы, ацивилизациатә револиуциа ҿыц ицәырнагеит зхаҭабзиара ҳараку атекст аныҟәгагақәа ҩба: а[[аудиокнига|удиошәҟәи]] акомпиутертә фаили. Абарҭ аныҟәгагақәа зехьынџьара рыларҵәара иабзоураны, хара имгакәа алитература аилазаашьаҿы иҿыцу, акрызҵазкуа аԥсахрақәа цәырҵыргьы ҟалап. == Шәахәаԥш иара убас == === Еиуеиԥшым ажәларқәа рлитература === * [[Австралийская литература|Австралиатәи алитература]] * [[Азербайджанская литература|Азербаиџьан литература]] * [[Армянская литература|Аерман литература]] * [[Белорусская литература|Абелорус литература]] * [[Бельгийская литература|Бельгиатәи алитература]] * [[Бенгальская литература|Абенгал литература]] * [[Болгарская литература|Аболгар литература]] * [[Бразильская литература|Бразилиатәи литература]] * [[Британская литература|Британиатәи алитература]] ** [[Английская литература|Англыз литература]] ** [[Литература Шотландии|Шотландиатәи алитература]] * [[Венгерская литература|Авенгр литература]] * [[Вепсская литература|Авепс литература]] * [[Грузинская литература|Ақырҭуа литература]] * [[Греческая литература|Абырзен литература]] ** [[Древнегреческая литература|Ажәытә бырзен литература]] * [[Датская литература|Адат литература]] * [[Еврейская литература|Ауриа литература]] * [[Литература Израиля|Израильтәи алитература]] * [[Литература Индии|Индиатәи алитература]] * [[Ирландская литература|Ирландиатәи алитература]] * [[Исландская литература|Аисланд литература]] * [[Испанская литература|Аиспан литература]] * [[Итальянская литература|Аиталиан литература]] * [[Казахская литература|Аҟазах литература]] * [[Канадская литература|Канадатәи алитература]] * [[Китайская литература|Акитаи литература]] * [[Литература США|ЕАШ рлитература]] * [[Литовская литература|Алитовтә литература]] * [[Немецкая литература|Агерман литература]] * [[Нидерландская литература|Анидерландтә литература]] * [[Норвежская литература|Анорвег литература]] * [[Персидская литература|Аџьам литература]] * [[Польская литература|Аполиак литература]] * [[Португальская литература|Апортугал литература]] * [[Римская литература|Римтәи алитература]] * [[Румынская литература|Арумын литература]] * [[Русская литература|Аурыс литература]] ** [[Древнерусская литература|Ажәытә аурыс литература]] * [[Сербская литература|Асерб литература]] * [[Татарская литература|Аҭаҭар литература]] * [[Тибетская литература|Атибет литература]] * [[Украинская литература|Аукраин литература]] * [[Литература Финляндии|Афинн литература]] * [[Чешская литература|Ачех литература]] * [[Шведская литература|Ашведтә литература]] * [[Эстонская литература|Аестон литература]] * [[Эфиопская литература|Ефиопиатәи алитература]] === Ахронологиа === * [[Античная литература|Антикатә литература]] * [[Средневековая литература|Абжьарашәышықәсатәи литература]] * [[Литература эпохи Возрождения|Аиҭарҿиара аепоха алитература]] * [[Литература модернизма|Амодернизм алитература]] * [[Литература постмодернизма|Апостмодернизм алитература]] === Егьырҭ === * [[Электронная книга|Аелектронтә шәҟәы]] * [[Электронная библиотека|Аелектронтә библиотека]] * [[Сетевая литература|Аҳатә литература]] * [[Типографика|Атипографика]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == * {{книга |автор=[[Бахтин, Михаил Михайлович|Бахтин М. М.]] |заглавие=Эстетика словесного творчества |ответственный= |ссылка=http://runivers.ru/philosophy/lib/book6226/ |место=М. |издательство=Искусство |год=1986 |том= |страниц= |страницы= |isbn= }}{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{книга|автор=[[Гадамер, Ганс Георг|Гадамер Г.-Г.]] |заглавие=Актуальность прекрасного |ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство= |год=1991 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}} * {{книга|автор=[[Корман, Борис Осипович|Корман Б. О.]] |заглавие=Избранные труды по теории и истории литературы |ответственный= |ссылка= |место=Ижевск |издательство= |год=1992 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}} * {{книга|автор=[[Рикёр, Поль|Рикёр П.]] |заглавие=Конфликт интерпретаций: Очерки о герменевтике |ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство= |год=1995 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}} * {{книга|автор=[[Хайдеггер, Мартин|Хайдеггер М.]] |заглавие=Бытие и время |ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство= |год=1997 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}} * Rezeptionästhetik. Teorie und Praxis / Hrsg. [[Варнинг, Райнер|R. Warning]]. München: 1975 * [[Изер, Вольфганг|Iser W.]] Der Akt des Lesens: Theorie ästhetischer Wirkung. München: 1976 == Азхьарԥшқәа == * {{Open-Site|International/Russian/Искусство/Литература}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:литература}} [[Акатегориа:Алитература| ]] [[Акатегориа:Агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]] e9vwvggxlgu0ugis4ub88ww4awweivu Мордовиа 0 53990 168104 168086 2026-06-17T21:00:25Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Мордовиа Ареспублика]] в [[Мордовиа]] 168086 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациа ареспублика | ахьӡ = Мордовиа Ареспублика | даҽа ахьӡ = | афото = Map of Russia (2014–2022) - Mordovia.svg | афото аилыркаа = | афото1 = | абираҟ = Flag of Mordovia.svg | абираҟ ирызку адаҟьа = Мордовиа Ареспублика абираҟ | агерб = Coat of Arms of Mordovia.svg | агерб ирызку адаҟьа = Мордовиа Ареспублика агерб | агимн = Regional_anthem_of_Mordovia_vocal.oga | агимн ирызку адаҟьа = Мордовиа Ареспублика агимн | атәыла = Урыстәыла | аҳҭнықалақь = [[Саранск]] | амаҵураҭыԥ = Ахада | амаҵурауаҩ = [[Артиом Здунов]] | ашьақәгылара = {{date|16|7|1928}} | ақәӡара = 26 128 | аофициалтә бызшәа = [[Аурыс бызшәа]]<br />[[Амоқша бызшәа]]<br />[[Аерзиа бызшәа]] | ауааԥсыра рхыԥхьаӡара = 758 895 | ауааԥсыра рыжәпара = 29,05 | асааҭтә зонақәа = | ателефон код = | аԥошьҭатә аиндекс = | автомобильтә код = | аофициалтә cаит = [https://e-mordovia.ru/ e-mordovia.ru] }} '''Мордовиа Ареспублика''' ({{lang-ru|''Респу́блика Марий Эл''}} — автономтә республика [[Урыстәыла]]ҟны. Мордовиа Ареспублика аҵакыра — 26 128 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 758 895-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 29,05-ҩык/км². Ареспублика ацентр — Саранск ақалақь ауп. 36xa0v2l4vt8bgrsalid744wp9evqst 168115 168104 2026-06-17T21:37:01Z Fraxinus.cs 8381 + 4 категориақәа [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 168115 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациа ареспублика | ахьӡ = Мордовиа Ареспублика | даҽа ахьӡ = | афото = Map of Russia (2014–2022) - Mordovia.svg | афото аилыркаа = | афото1 = | абираҟ = Flag of Mordovia.svg | абираҟ ирызку адаҟьа = Мордовиа Ареспублика абираҟ | агерб = Coat of Arms of Mordovia.svg | агерб ирызку адаҟьа = Мордовиа Ареспублика агерб | агимн = Regional_anthem_of_Mordovia_vocal.oga | агимн ирызку адаҟьа = Мордовиа Ареспублика агимн | атәыла = Урыстәыла | аҳҭнықалақь = [[Саранск]] | амаҵураҭыԥ = Ахада | амаҵурауаҩ = [[Артиом Здунов]] | ашьақәгылара = {{date|16|7|1928}} | ақәӡара = 26 128 | аофициалтә бызшәа = [[Аурыс бызшәа]]<br />[[Амоқша бызшәа]]<br />[[Аерзиа бызшәа]] | ауааԥсыра рхыԥхьаӡара = 758 895 | ауааԥсыра рыжәпара = 29,05 | асааҭтә зонақәа = | ателефон код = | аԥошьҭатә аиндекс = | автомобильтә код = | аофициалтә cаит = [https://e-mordovia.ru/ e-mordovia.ru] |zoom1=5 }} '''Мордовиа Ареспублика''' ({{lang-ru|''Республика Мордовия''}} — [[Урыстәыла]] автономтә республика. Мордовиа Ареспублика аҵакыра — 26 128 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 758 895-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 29,05-ҩык/км². Ареспублика ацентр — [[Саранск]] ақалақь ауп. {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Мордовиа| ]] [[Акатегориа:1934 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] [[Акатегориа:Ицәырҵит 1934 шықәсазы Урыстәыла]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа ареспубликақәа]] evkwtyf99ri5y8gumkeeazmoo1uuirw 168136 168115 2026-06-17T22:11:28Z Fraxinus.cs 8381 168136 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациа ареспублика | ахьӡ = Мордовиа Ареспублика | даҽа ахьӡ = | афото = Map of Russia (2014–2022) - Mordovia.svg | афото аилыркаа = | афото1 = | абираҟ = Flag of Mordovia.svg | абираҟ ирызку адаҟьа = Мордовиа Ареспублика абираҟ | агерб = Coat of Arms of Mordovia.svg | агерб ирызку адаҟьа = Мордовиа Ареспублика агерб | агимн = Regional_anthem_of_Mordovia_vocal.oga | агимн ирызку адаҟьа = Мордовиа Ареспублика агимн | атәыла = Урыстәыла | аҳҭнықалақь = [[Саранск]] | амаҵураҭыԥ = Ахада | амаҵурауаҩ = [[Артиом Здунов]] | ашьақәгылара = {{date|16|7|1928}} | ақәӡара = 26 128 | аофициалтә бызшәа = [[Аурыс бызшәа]]<br />[[Амоқша бызшәа]]<br />[[Аерзиа бызшәа]] | ауааԥсыра рхыԥхьаӡара = 758 895 | ауааԥсыра рыжәпара = 29,05 | асааҭтә зонақәа = | ателефон код = | аԥошьҭатә аиндекс = | автомобильтә код = | аофициалтә cаит = [https://e-mordovia.ru/ e-mordovia.ru] |zoom1=5 }} '''Мордовиа Ареспублика''' ({{lang-ru|''Республика Мордовия''}} — [[Урыстәыла]] автономтә республика. Мордовиа Ареспублика аҵакыра — 26 128 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 758 895-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 29,05-ҩык/км². Ареспублика ацентр — [[Саранск]] ақалақь ауп. {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Мордовиа| ]] [[Акатегориа:1934 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] [[Акатегориа:Ицәырҵит 1934 шықәсазы Урыстәыла]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа ареспубликақәа]] njeiovtktdvj6ihtmss2gfe8hkg7u16 Нхыҵ Уаԥстәыла Ареспублика 0 53992 168091 2026-06-17T12:04:00Z Abslakak 24903 Новая страница: «{{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациа ареспублика | ахьӡ = Нхыҵ Уаԥстәыла Ареспублика | даҽа ахьӡ = | афото = Map_of_Russia_(2014–2022)_-_North_Ossetia_(Alania).svg | афото аилыркаа = | афото1 = | абираҟ = Flag_of_North_Os...» 168091 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациа ареспублика | ахьӡ = Нхыҵ Уаԥстәыла Ареспублика | даҽа ахьӡ = | афото = Map_of_Russia_(2014–2022)_-_North_Ossetia_(Alania).svg | афото аилыркаа = | афото1 = | абираҟ = Flag_of_North_Ossetia.svg | абираҟ ирызку адаҟьа = Нхыҵ Уаԥстәыла Ареспублика абираҟ | агерб = Emblem_of_North_Ossetia.svg | агерб ирызку адаҟьа = Нхыҵ Уаԥстәыла Ареспублика агерб | агимн = North_Ossetia_-_Alania_anthem.ogg | агимн ирызку адаҟьа = Нхыҵ Уаԥстәыла Ареспублика агимн | атәыла = Урыстәыла | аҳҭнықалақь = [[Владикавказ]] | амаҵураҭыԥ = Ахада | амаҵурауаҩ = [[Борис Джанаев]] | ашьақәгылара = {{date|5|12|1936}} | ақәӡара = 7 987 | аофициалтә бызшәа = [[Аурыс бызшәа]]<br />[[Ауаԥс бызшәа]] | ауааԥсыра рхыԥхьаӡара = 678 826 | ауааԥсыра рыжәпара = 84,99 | асааҭтә зонақәа = | ателефон код = | аԥошьҭатә аиндекс = | автомобильтә код = | аофициалтә cаит = [http://alania.gov.ru/ alania.ru] }} '''Нхыҵ Уаԥстәыла Ареспублика''' ({{lang-ru|''Республика Северная Осетия — Алания''}} {{lang-os|''Республикӕ Цӕгат Ирыстон — Алани''}}) — автономтә республика [[Урыстәыла]]ҟны. Нхыҵ Уаԥстәыла Ареспублика аҵакыра — 7 987 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 678 826-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 84,99-ҩык/км². Ареспублика ацентр — Владикавказ ақалақь ауп. 28d3e3t4e0nj3z39f7jwxa43z19kmnv Ҟарачы-Черқьесиа Ареспублика 0 53993 168092 2026-06-17T12:04:02Z Abslakak 24903 Новая страница: «{{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациа ареспублика | ахьӡ = Ҟарачы-Черқьесиа Ареспублика | даҽа ахьӡ = | афото = Map_of_Russia_(2014–2022)_-_Karachay-Cherkessia_(Crimea_disputed).svg | афото аилыркаа = | афото1 = | абираҟ...» 168092 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациа ареспублика | ахьӡ = Ҟарачы-Черқьесиа Ареспублика | даҽа ахьӡ = | афото = Map_of_Russia_(2014–2022)_-_Karachay-Cherkessia_(Crimea_disputed).svg | афото аилыркаа = | афото1 = | абираҟ = Flag of Karachay-Cherkessia.svg | абираҟ ирызку адаҟьа = Ҟарачы-Черқьесиа Ареспублика абираҟ | агерб = Coat_of_Arms_of_Karachay-Cherkessia.svg | агерб ирызку адаҟьа = Ҟарачы-Черқьесиа Ареспублика агерб | агимн = North_Ossetia_-_Alania_anthem.ogg | агимн ирызку адаҟьа = Ҟарачы-Черқьесиа Ареспублика агимн | атәыла = Урыстәыла | аҳҭнықалақь = [[Черкесск]] | амаҵураҭыԥ = Ахада | амаҵурауаҩ = [[Темрезов Рашид Бориспиевич]] | ашьақәгылара = {{date|3|7|1991}} | ақәӡара = 14 277 | аофициалтә бызшәа = [[Аурыс бызшәа]]<br />[[Аҟарач-абалҟар бызшәа]]<br />[[Аҟабарда бызшәа]]<br />[[Анаҩеи бызшәа]]<br />[[Абаза бызшәа]] | ауааԥсыра рхыԥхьаӡара = 468 599 | ауааԥсыра рыжәпара = 32,82 | асааҭтә зонақәа = | ателефон код = | аԥошьҭатә аиндекс = | автомобильтә код = | аофициалтә cаит = [http://www.kchr.ru/ kchr.ru] }} '''Ҟарачы-Черқьесиа Ареспублика''' ({{lang-ru|''Республика Северная Осетия — Алания''}}, {{lang-krc|''Къарачай-Черкес Республика''}}, {{lang-kbd|''Къэрэшей-Шэрджэс Республикэ''}}, {{lang-nog|''Карашай-Шеркеш Республикасы''}}, {{lang-abq|''Къарча-Черкес Республика''}}) — автономтә республика [[Урыстәыла]]ҟны. Ҟарачы-Черқьесиа Ареспублика аҵакыра — 14 277 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 468 599-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 32,82-ҩык/км². Ареспублика ацентр — Черкесск ақалақь ауп. pg8kijwq7m2atbkcptp730rfiiixglp Ҟалмыҟиа Ареспублика 0 53994 168093 2026-06-17T12:04:04Z Abslakak 24903 Новая страница: «{{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациа ареспублика | ахьӡ = Ҟалмыҟиа Ареспублика | даҽа ахьӡ = | афото = Kalmykia_in_Russia.svg | афото аилыркаа = | афото1 = | абираҟ = Flag_of_Kalmykia.svg | абираҟ ирызку адаҟьа...» 168093 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациа ареспублика | ахьӡ = Ҟалмыҟиа Ареспублика | даҽа ахьӡ = | афото = Kalmykia_in_Russia.svg | афото аилыркаа = | афото1 = | абираҟ = Flag_of_Kalmykia.svg | абираҟ ирызку адаҟьа = Ҟалмыҟиа Ареспублика абираҟ | агерб = Coat of Arms of Kalmykia.svg | агерб ирызку адаҟьа = Ҟалмыҟиа Ареспублика агерб | агимн = North_Ossetia_-_Alania_anthem.ogg | агимн ирызку адаҟьа = Ҟалмыҟиа Ареспублика агимн | атәыла = Урыстәыла | аҳҭнықалақь = [[Елиста]] | амаҵураҭыԥ = Ахада | амаҵурауаҩ = [[Бату Хасиков]] | ашьақәгылара = | ақәӡара = 74 731 | аофициалтә бызшәа = [[Аурыс бызшәа]]<br />[[Аҟалмыҟ бызшәа]] | ауааԥсыра рхыԥхьаӡара = 267 588 | ауааԥсыра рыжәпара = 3,58 | асааҭтә зонақәа = | ателефон код = | аԥошьҭатә аиндекс = | автомобильтә код = | аофициалтә cаит = [http://www.kalmregion.ru/ kalmregion.ru] }} '''Ҟалмыҟиа Ареспублика''' ({{lang-ru|''Республика Коми''}}, {{lang-xal|''Хальмг Таңһч''}}) — автономтә республика [[Урыстәыла]]ҟны. Ҟалмыҟиа Ареспублика аҵакыра — 74 731 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 267 588-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 3,58-ҩык/км². Ареспублика ацентр — [[Елиста]] ақалақь ауп. npndwar8ant92ivuxfsa8aee72kxizv Коми Ареспублика 0 53995 168094 2026-06-17T12:04:06Z Abslakak 24903 Новая страница: «{{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациа ареспублика | ахьӡ = Ҟалмыҟиа Ареспублика | даҽа ахьӡ = | афото = Map of Russia (2014–2022) - Komi.svg | афото аилыркаа = | афото1 = | абираҟ = Flag of Komi (large).svg | абираҟ ир...» 168094 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациа ареспублика | ахьӡ = Ҟалмыҟиа Ареспублика | даҽа ахьӡ = | афото = Map of Russia (2014–2022) - Komi.svg | афото аилыркаа = | афото1 = | абираҟ = Flag of Komi (large).svg | абираҟ ирызку адаҟьа = Ҟарачы-Черқьесиа Ареспублика абираҟ | агерб = Coat of arms of Komi (large).svg | агерб ирызку адаҟьа = Ҟарачы-Черқьесиа Ареспублика агерб | агимн = North_Ossetia_-_Alania_anthem.ogg | агимн ирызку адаҟьа = Ҟарачы-Черқьесиа Ареспублика агимн | атәыла = Урыстәыла | аҳҭнықалақь = [[Сыктывкар]] | амаҵураҭыԥ = Ахада | амаҵурауаҩ = [[Ростислав Гольдштейн]] | ашьақәгылара = {{date|22|8|1921}} | ақәӡара = 416 774 | аофициалтә бызшәа = [[Аурыс бызшәа]]<br />[[Акоми бызшәа]] | ауааԥсыра рхыԥхьаӡара = 714 785 | ауааԥсыра рыжәпара = 1,72 | асааҭтә зонақәа = | ателефон код = | аԥошьҭатә аиндекс = | автомобильтә код = | аофициалтә cаит = [https://komionline.ru/ komionline.ru] }} '''Коми Ареспублика''' ({{lang-ru|''Республика Коми''}}, {{lang-kv|''Коми Республика''}}) — автономтә республика [[Урыстәыла]]ҟны. Коми Ареспублика аҵакыра — 416 774 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 714 785-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 1,72-ҩык/км². Ареспублика ацентр — [[Сыктывкар]] ақалақь ауп. bqpscu7qh79vt5jrnzyyrfh84szes4p Мордовиа Ареспублика 0 53996 168105 2026-06-17T21:00:25Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Мордовиа Ареспублика]] в [[Мордовиа]] 168105 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Мордовиа]] bn3wjvvu8yj8gg76syuze7n0y0uf95m Акатегориа:Ицәырҵит 1934 шықәсазы Урыстәыла 14 53997 168116 2026-06-17T21:37:27Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{EstcatCountry|{{Title country}}|{{Country2continent|{{Title country}}}}|{{Country2continent|{{Title country}}|2nd=yes}}}}» 168116 wikitext text/x-wiki {{EstcatCountry|{{Title country}}|{{Country2continent|{{Title country}}}}|{{Country2continent|{{Title country}}|2nd=yes}}}} nxerhnasywpn530hxnmz6reknrn2vc3 168130 168116 2026-06-17T21:54:29Z Fraxinus.cs 8381 168130 wikitext text/x-wiki {{EstcatCountry|{{Title country}}}} [[Акатегориа:Ицәырҵит 1934 шықәсазы Асовет Еидгыла| Урыстәыла]] j5j4t5dputf305zrgv8epwhoe9q7uz2 Акатегориа:Ицәырҵит 1934 шықәсазы Азиа 14 53998 168117 2026-06-17T21:38:12Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} establishments in Asia}} {{EstcatContinent}}» 168117 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title year}} establishments in Asia}} {{EstcatContinent}} rmo1zbylz1vnwi9xcmbcfe3vr4l9o95 Акатегориа:1934 шықәсазы ицәырҵыз аконтинентқәа рыла аобиектқәа 14 53999 168118 2026-06-17T21:39:46Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Estcatbycontinent}}» 168118 wikitext text/x-wiki {{Estcatbycontinent}} jruarmsjpn5qujts6fj5z5j5wvhokwg Акатегориа:1934 шықәсазы иҟалаз ахҭысқәа аконтинентқәа рыла 14 54000 168119 2026-06-17T21:40:21Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Year by continent category}}» 168119 wikitext text/x-wiki {{Year by continent category}} ml612n4y7wiuw47l1xgp4k2uebb3wnx Акатегориа:1934 шықәсазы Азиа иҟалаз ахҭысқәа 14 54001 168120 2026-06-17T21:41:24Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} in Asia}} {{Year in continent category}}» 168120 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title year}} in Asia}} {{Year in continent category}} irxgzbxa99gqvuq6rgh1ajlwnuvfzdw Акатегориа:Ицәырҵит 1934 шықәсазы Европа 14 54002 168121 2026-06-17T21:42:31Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} establishments in Europe}} {{EstcatContinent}}» 168121 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title year}} establishments in Europe}} {{EstcatContinent}} 3h7ws9m96gcw9jw8r59kz2iqtfyke4v Акатегориа:1934 шықәсазы Европа иҟалаз ахҭысқәа 14 54003 168122 2026-06-17T21:43:19Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} in Europe}} {{Year in continent category}}» 168122 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title year}} in Europe}} {{Year in continent category}} ghpnzgdnhks43t1juj2ohaoezc1gtm8 Акатегориа:1930-тәи ашықәсқәа раан ицәырҵыз европатәи атәылақәа рыла аобиектқәа 14 54004 168123 2026-06-17T21:44:02Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{EstcatContinentDecade|Европа}}» 168123 wikitext text/x-wiki {{EstcatContinentDecade|Европа}} 7lrm3u8l0gmcfahjuuwm4qd5otg5upm Акатегориа:Ицәырҵит 1930-тәи ашықәсқәа раан Урыстәыла 14 54005 168124 2026-06-17T21:46:30Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{EstcatCountryDecade|{{Title country}}||{{Country2continent|{{Title country}}}}|{{Country2continent|{{Title country}}|2nd=yes}}}}» 168124 wikitext text/x-wiki {{EstcatCountryDecade|{{Title country}}||{{Country2continent|{{Title country}}}}|{{Country2continent|{{Title country}}|2nd=yes}}}} njskxgabc97yu66udquq3y9k6w0q0tp Акатегориа:Ицәырҵит 20-тәи ашәышықәса Урыстәыла 14 54006 168125 2026-06-17T21:48:32Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Establishments in Russia in the 20th century}} {{Establishment category in country by century|{{Title country}}||{{Country2continent|{{Title country}}}}|{{Country2continent|{{Title country}}|2nd=yes}}}}» 168125 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Establishments in Russia in the 20th century}} {{Establishment category in country by century|{{Title country}}||{{Country2continent|{{Title country}}}}|{{Country2continent|{{Title country}}|2nd=yes}}}} it719keb700a83zdo9z27oabeaeqp4q Акатегориа:1930-тәи ашықәсқәа раан Урыстәыла иҟалаз ахҭысқәа 14 54007 168127 2026-06-17T21:50:13Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Russia in the {{Title year}}s}} {{Decade in country category|{{title country}}|Европа|Азиа}} [[Акатегориа:1930-тәи ашықәсқәа раан Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи Асоветтә Федеративтә Социалисттә Республика]]» 168127 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Russia in the {{Title year}}s}} {{Decade in country category|{{title country}}|Европа|Азиа}} [[Акатегориа:1930-тәи ашықәсқәа раан Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи Асоветтә Федеративтә Социалисттә Республика]] epol3gtxdia6fwyn408cthatrkhyugm Акатегориа:1934 шықәсазы ицәырҵыз атәылақәа рыла аобиектқәа 14 54008 168128 2026-06-17T21:51:43Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Estcatbycountry}}» 168128 wikitext text/x-wiki {{Estcatbycountry}} 1qc8xa7cr0hcugv54hggjm4ojxdyjz1 Акатегориа:1934 шықәсазы иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла 14 54009 168129 2026-06-17T21:52:18Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Year by country category}}» 168129 wikitext text/x-wiki {{Year by country category}} dbr7g9yldivw092rdzcdrzyp4x8j79g Акатегориа:1934 шықәсазы Урыстәыла иҟалаз ахҭысқәа 14 54010 168131 2026-06-17T21:55:48Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} in Russia}} {{Year in country category|Азиа|Европа}}» 168131 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title year}} in Russia}} {{Year in country category|Азиа|Европа}} imakhp3z8w774g88pdhr0x7iygjzw59 168132 168131 2026-06-17T21:57:14Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:{{title year}} шықәсазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 168132 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title year}} in Russia}} {{Year in country category|Азиа|Европа}} [[Акатегориа:{{title year}} шықәсазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа|Урыстәыла ]] coi6vstqfmog9gqkcbxw634bu3wnna5 Акатегориа:1934 шықәсазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа 14 54011 168133 2026-06-17T21:57:43Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} in the Soviet Union}} {{Category series navigation}} [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|совет Еидгыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых ашықәсқәа рыла]] [[Акатегориа:{{DECADE|{{Title year}}}} раан Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]] Акатегор...» 168133 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title year}} in the Soviet Union}} {{Category series navigation}} [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|совет Еидгыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых ашықәсқәа рыла]] [[Акатегориа:{{DECADE|{{Title year}}}} раан Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы Азиа иҟалаз ахҭысқәа]] [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы Европа иҟалаз ахҭысқәа]] nd3tyac28ksf1aqo9ixwijqnueaz82w Акатегориа:Ицәырҵит 1934 шықәсазы Асовет Еидгыла 14 54012 168134 2026-06-17T22:07:21Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} establishments in the Soviet Union}} {{see also|Иӡит {{Title year}} шықәсазы Асовет Еидгыла аԥҵара}} [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы ицәырҵыз атәылақәа рыла аобиектқәа|совет Еидгыла]] [[Акатегориа:Ицәырҵит {{DECADE|{{Title year}}}} раан Асовет Еидгыла|{{Title year}}]] Акатегориа:А...» 168134 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title year}} establishments in the Soviet Union}} {{see also|Иӡит {{Title year}} шықәсазы Асовет Еидгыла аԥҵара}} [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы ицәырҵыз атәылақәа рыла аобиектқәа|совет Еидгыла]] [[Акатегориа:Ицәырҵит {{DECADE|{{Title year}}}} раан Асовет Еидгыла|{{Title year}}]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла ицәырҵыз ашықәсқәа рыла аобиектқәа|{{Title year}}]] [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа|/]] [[Акатегориа:Ицәырҵит 1934 шықәсазы Азиа|совет Еидгыла]] [[Акатегориа:Ицәырҵит 1934 шықәсазы Европа|совет Еидгыла]] p7nc6hasppfe8f17eust5vm6gavnjkj Акатегориа:Мордовиа 14 54013 168135 2026-06-17T22:10:01Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Mordovia}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа ареспубликақәа]] [[Акатегориа:Волгатәи афедералтә округ]]» 168135 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Mordovia}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа ареспубликақәа]] [[Акатегориа:Волгатәи афедералтә округ]] agnw6et8xgt0yfyvmit1kq3ol2vf5x9 Улиановсктәи атәылаҿацә 0 54014 168139 2026-06-18T10:14:22Z Flamme-Bleue 10257 Новая страница: «{{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (аобласт) | абираҟ = Flag of Ulyanovsk Oblast.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Улиановсктәи атәылаҿацә абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat of arms of Ulyanovsk Oblast.sv...» 168139 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (аобласт) | абираҟ = Flag of Ulyanovsk Oblast.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Улиановсктәи атәылаҿацә абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Coat of arms of Ulyanovsk Oblast.svg | агерб ирызку адаҟьа = Улиановсктәи атәылаҿацә агерб | агерб аилыркаа = |zoom1=4}} '''Улиановсктәи атәылаҿацә''' ({{lang-ru|Ульяновская область}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп. Атәылаҿацә шьақәыргылан 1943 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп [[Самаратәи атәылаҿацә|Самаратәи]], [[Саратовтәи атәылаҿацә|Саратовтәи]], Пензатәи атәылаҿацәқәа, [[Мордовиа]], Чувашиа, Татарстан. Улиановсктәи атәылаҿацә аҵакыра — 37 181 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 3 931 696-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 31,34-ҩык/км². Атәылаҿацә ацентр — [[Улиановск]] ақалақь ауп. == Аҳәынҭқарратә административтә шара == '''Аиҳабыратә унашвахра еилазаара:''' * 21 районк {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (аобластқәа)]] [[Акатегориа:1943 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] mkxlk3oaj68ruupp0tlne8apmg8hbj1 168140 168139 2026-06-18T10:14:48Z Flamme-Bleue 10257 168140 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (аобласт) | абираҟ = Flag of Ulyanovsk Oblast.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Улиановсктәи атәылаҿацә абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Герб Ульяновской области (2013).svg | агерб ирызку адаҟьа = Улиановсктәи атәылаҿацә агерб | агерб аилыркаа = |zoom1=4}} '''Улиановсктәи атәылаҿацә''' ({{lang-ru|Ульяновская область}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп. Атәылаҿацә шьақәыргылан 1943 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп [[Самаратәи атәылаҿацә|Самаратәи]], [[Саратовтәи атәылаҿацә|Саратовтәи]], Пензатәи атәылаҿацәқәа, [[Мордовиа]], Чувашиа, Татарстан. Улиановсктәи атәылаҿацә аҵакыра — 37 181 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 3 931 696-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 31,34-ҩык/км². Атәылаҿацә ацентр — [[Улиановск]] ақалақь ауп. == Аҳәынҭқарратә административтә шара == '''Аиҳабыратә унашвахра еилазаара:''' * 21 районк {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (аобластқәа)]] [[Акатегориа:1943 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] ivz86vvmbx7zx8gxtabxf5aiu95g59w 168141 168140 2026-06-18T10:20:21Z Flamme-Bleue 10257 168141 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (аобласт) | абираҟ = Flag of Ulyanovsk Oblast.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Улиановсктәи атәылаҿацә абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Герб Ульяновской области (2013).svg | агерб ирызку адаҟьа = Улиановсктәи атәылаҿацә агерб | агерб аилыркаа = |zoom1=4}} '''Улиановсктәи атәылаҿацә''' ({{lang-ru|Ульяновская область}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп. Атәылаҿацә шьақәыргылан 1943 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп [[Самаратәи атәылаҿацә|Самаратәи]], [[Саратовтәи атәылаҿацә|Саратовтәи]], Пензатәи атәылаҿацәқәа, [[Мордовиа]], Чувашиа, Татарстан. Улиановсктәи атәылаҿацә аҵакыра — 37 181 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 1 165 334-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 31,34-ҩык/км². Атәылаҿацә ацентр — [[Улиановск]] ақалақь ауп. == Аҳәынҭқарратә административтә шара == '''Аиҳабыратә унашвахра еилазаара:''' * 21 районк {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (аобластқәа)]] [[Акатегориа:1943 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] 54grszdpkvv17v5nfd0jgjd83bxqzdq 168142 168141 2026-06-18T10:20:59Z Flamme-Bleue 10257 168142 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (аобласт) | абираҟ = Flag of Ulyanovsk Oblast.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Улиановсктәи атәылаҿацә абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Герб Ульяновской области (2013).svg | агерб ирызку адаҟьа = Улиановсктәи атәылаҿацә агерб | агерб аилыркаа = |zoom1=4}} '''Улиановсктәи атәылаҿацә''' ({{lang-ru|Ульяновская область}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп. Атәылаҿацә шьақәыргылан 1943 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп [[Самаратәи атәылаҿацә|Самаратәи]], [[Саратовтәи атәылаҿацә|Саратовтәи]], Пензатәи атәылаҿацәқәа, [[Мордовиа]], Чувашиа, Татарстан. Улиановсктәи атәылаҿацә аҵакыра — 37 181 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 1 165 334-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 31,34-ҩык/км². Атәылаҿацә ацентр — [[Улиановск]] ақалақь ауп. == Аҳәынҭқарратә административтә шара == '''Аиҳабыратә унашвахра еилазаара:''' * 21 районк * 3 тәылаҿацәтә зҵаскәа змоу ақалақьқәа {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (аобластқәа)]] [[Акатегориа:1943 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] oxpxr1inlu2nawcbwsfrztk2eaavgrv 168143 168142 2026-06-18T10:21:54Z Flamme-Bleue 10257 168143 wikitext text/x-wiki {{Акарточка арегион | астатус = Урыстәылатәи Афедерациаҿы атәылаҿацә (аобласт) | абираҟ = Flag of Ulyanovsk Oblast.svg | абираҟ2 = | абираҟ ирызку адаҟьа = Улиановсктәи атәылаҿацә абираҟ | абираҟ аилыркаа = | агерб = Герб Ульяновской области (2013).svg | агерб ирызку адаҟьа = Улиановсктәи атәылаҿацә агерб | агерб аилыркаа = |zoom1=4}} '''Улиановсктәи атәылаҿацә''' ({{lang-ru|Ульяновская область}}) — [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациаҿы]] иҟоу атәылаҿацә ауп. Атәылаҿацә шьақәыргылан 1943 шықәсазы. Уи аҳәаақәа иавакуп [[Самаратәи атәылаҿацә|Самаратәи]], [[Саратовтәи атәылаҿацә|Саратовтәи]], [[Пензатәи атәылаҿацә|Пензатәи]] атәылаҿацәқәа, [[Мордовиа]], [[Чувашиа Ареспублика|Чувашиа]], [[Татарстан]]. Улиановсктәи атәылаҿацә аҵакыра — 37 181 км² ауп. Ауааԥсыра рнымра — 1 165 334-ҩык, ауааԥсыра рыжәпара — 31,34-ҩык/км². Атәылаҿацә ацентр — [[Улиановск]] ақалақь ауп. == Аҳәынҭқарратә административтә шара == '''Аиҳабыратә унашвахра еилазаара:''' * 21 районк * 3 тәылаҿацәтә зҵаскәа змоу ақалақьқәа {{Урыстәылатәи Афедерациа асубиектқәа}} [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа атәылаҿацәқәа (аобластқәа)]] [[Акатегориа:1943 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] oyi9i76241qabjjphlf5vx5nnsgdck6