Авикипедиа
abwiki
https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0
MediaWiki 1.47.0-wmf.15
first-letter
Амедиа
Цастәи
Ахцәажәара
Алахәыла
Алахәыла ахцәажәара
Авикипедиа
Авикипедиа ахцәажәара
Афаил
Афаил ахцәажәара
Амедиавики
Амедиавики ахцәажәара
Ашаблон
Ашаблон ахцәажәара
Ацхыраара
Ацхыраара ахцәажәара
Акатегориа
Акатегориа ахцәажәара
TimedText
TimedText talk
Амодуль
Амодуль ахцәажәара
Event
Event talk
Венера
0
3881
171880
169695
2026-08-17T20:20:05Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171880
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Венера|Венера (мифологиа)}}
{{Акарточка Апланета
| название = Венера
| символ = Venus symbol (bold).svg
| bg = #CCbb99
| тип = апланета
| изображение = Venus_from_Mariner_10.jpg
| размер изображения = 280
| подпись = Венера иубарҭоуи аультрафиолеттәи лашараҿы, [[Автоматическая межпланетная станция|АПС]] «[[Маринер-10]]», жәабранмза 7, 1974 шықәсазы иҭнахыз
| эпоха = J2000.0
| перигелий = 107 476 259 км<br>0,71843270 [[Астрономическая единица|а.ц.]]
| афелий = 108 942 109 км<br>0,72823128 [[Астрономическая единица|а.ц.]]
| большая полуось = 108 208 930 км<br>0,723332 [[Астрономическая единица|а.ц.]]
| эксцентриситет = 0,0068
| сидерический период = 224,701 [[Сутки#Международная система единиц (СИ)|мшыҵх]]<ref>{{Cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html|title=Venus Fact Sheet|author=David R. Williams|date=2018-09-27|publisher=NASA|lang=en|access-date=2020-07-16|archive-date=2018-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180511140851/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html|url-status=live}}</ref>
| синодический период = 583,92 мшыҵх
| орбитальная скорость = 35,02 км/с
| наклонение = 3,86° (амратә екватор иаҿырԥшны); 3,39458° (аеклиптика иаҿырԥшны); 2,5° (аинварианттә ҟьаҟьара иаҿырԥшны)
| долгота восходящего узла = 76,67069°
| аргумент перицентра = 54,85229°
| спутники = [[Спутники Венеры|нет]]
| средний радиус = 6051,8 ± 1,0 км<ref name="Archinal_2011"/>
0,9499 дгьылтә
| площадь поверхности = 4,60{{e|8}} км²<br>0,902 дгьылтә
| объём = 9,38{{e|11}} км³<br>0,857 дгьылтә
| масса = 4,8675{{e|24}} кг<ref name="nssdc"/><br>0,815 дгьылтә
| плотность = 5,24 г/см³<ref name="nssdc"/>
| ускорение свободного падения = 8,87 м/с²<br>0,904 [[Ускорение свободного падения|g]]
| первая космическая скорость = 7,328 км/с
| вторая космическая скорость = 10,363 км/с
| скорость вращения = 6,52 км/сааҭ
| период вращения = 243,023±0,002 мшы<ref>{{статья|заглавие=Rotation period of Venus estimated from Venus Express VIRTIS images and Magellan altimetry|том=217|номер=2|страницы=474—483|bibcode=2012Icar..217..474M|doi=10.1016/j.icarus.2011.09.026|язык=en|тип=journal|автор=Mueller, N. T.; Helbert, J.; Erard, S.; Piccioni, G.; Drossart, P.|год=2012|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|issn = 0019-1035}}</ref>
| наклон оси = 177,36°<ref name="nssdc"/>
| прямое восхождение = 18ш 11м 2с<br>272,76°<ref name="Archinal_2011"/>
| склонение = 67,16°<ref name="Archinal_2011"/>
| альбедо = 0,67 (агеометриатә), 0,77 (Бонда)<ref name="nssdc" />
| видимая звёздная величина = −4,6<ref name="nssdc" />
| угловой диаметр = {{nowrap|9,7"–66,0"}}<ref name="nssdc" />
| температура на поверхности = 737К<ref name="nssdc"/><ref name="compare">{{cite web|title=Space Topics: Compare the Planets: Mercury, Venus, Earth, The Moon, and Mars|publisher=Planetary Society|url=https://www.planetary.org/topics/compare_the_planets/terrestrial.html|url-status=dead|access-date=2007-04-12|archive-url=https://www.webcitation.org/616VoDl1i?url=https://www.planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html|archive-date=2011-08-21}}</ref>(464°C)
| атмосферное давление = 9,3 МПа (93 бар)
| состав атмосферы = ~96,5% а[[Оксид углерода(IV)|рацәари адиоксид]] (CO<sub>2</sub>)~3,5% [[азот]] (N<sub>2</sub>)0,018% а[[Оксид серы(IV)|тыҩша адиоксид]] (SO<sub>2</sub>)0,007% [[аргон]] (Ar)0,003% а[[Аӡы|ӡы афақь]] (H<sub>2</sub>O)0,0017% а[[Оксид углерода(II)|рацәари амонооксид]] (CO)0,0012% а[[гелий|гели]] (He)0,0007% а[[неон]] (Ne) а[[хлороводород|хлорӡри]] ашьҭақәа (HCl), а[[фтороводород|фторӡри]] (HF), а[[криптон]] (Kr), а[[ксенон]] (Xe), уҳәа убас иҵегьы.
| атмосфера-ref = <ref name="ESS_2014_Venus_atm"/>
| ширина = 270px
| приплюснутость = 0
}}
'''Венера''' — [[Солнечная система|Амратә система]]ҿы [[Амра|Амра]] ацәыхарарала аҩбатәи, насгьы шәагаала афбатәи аҭыԥ ааннакылоит, [[Меркури|Меркури]]и, [[Адгьыл|Адгьыл]]и, [[Марс]]и ирыцны, [[планеты земной группы|адгьылтә планетақәа ргәыԥ]] аҭаацәара иаҵанакуеит. [[Древний Рим|Ажәытәӡатәи римтәи]] абзиабара анцәахәы [[Венера|Венера]] лыхьӡ ахҵоуп<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Venus-planet|title=Venus|website=Encyclopædia Britannica|access-date=2019-07-26}}</ref>. Аҟазшьақәа жәпакы ирыхҟьаны — иаҳҳәап, акапан, ашәагаа — Венера Адгьыл «аеҳәшьа» ҳәа иԥхьаӡоуп<ref>{{книга|автор=Галкин И. Н.|заглавие=Внеземная сейсмология|год=1988|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|место=М.|серия=[[Планета Земля и Вселенная]]|isbn=502005951X|страниц=195|тираж=15000|страницы=165}}</ref>. Венера ашықәс 224,7 дгьылтә мшы иаҟароуп. Иара Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа зегьы рҟынтәи иреиҳау [[период вращения|аҵәира аамҭа]] амоуп (бжьаратәла 243 дгьылтә [[Сутки|мши-ҵхи]] раҟара, 243,0212 ± 0,00006 мшыҵх<ref>{{cite web|url=https://ftimes.ru/285422-astronomy-utochnili-znachenie-dliny-dnya-na-venere.html|title=Астрономы уточнили значение длины дня на Венере|author=Сергей Кузнецов|website=Ftimes.ru|date=2019-10-21}}</ref>) насгьы апланетақәа реиҳарак рыҵәира ахырхарҭа иаҿагыло ахырхарҭала иҵәиуеит.
Венера ԥсабаратә [[Спутник (космос)|мҩанызақәа]] амам. Адгьыл ажәҩан аҿы лашарала Венера Амреи [[Амза|Амзеи]] рышьҭахь ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит. Иара арлашара [[Видимая звёздная величина|иубаратәы иҟоу аеҵәатә ҩаӡара]]нӡа инаӡоит −4,6<sup>м</sup>, насгьы уахынла иубарҭоу [[Тень|агагақәа]] рыҟаҵаразы иазхартә иҟоуп. Венера уарла-шәарла ҽынлагьы блала ианубарҭахо ҟалалоит{{Аиасра|Астрономиатә ҟазшьарбақәа}}.
Венера 96% инареиҳаны [[Углекислый газ|аҵәыҵәри адиоксид]] ала ишьақәгылоу [[Атмосфера Венеры|атмосфера]] жәпа амоуп. Апланета ахҟьаҿы иҟоу [[Атмосферное давление|атмосфератә қәыӷәӷәара]] Адгьыл аҿы иҟоу аасҭа 92-нтә еиҳауп, насгьы инықәырԥшшәа 900 метра аҵаулараҿы иҟоу аӡы ақәыӷәӷәара иаҟароуп. Ақәыӷәӷәара ҳаракы иахҟьаны, атмосфера аҿықә азааигәара иҟоу арацәари адиоксид уажәшьҭа ирчӡам, аха агрегациатә ҭагылазаашьала [[Сверхкритический флюид|суперкритикатә ӡ]]уп, убри аҟнытә атмосфера ари ахәҭа асуперкритикатә ҵәыҵәри акарбон ала иҟоу «ӡыбжа-газбжатә» океануп. Венера аҿықә абжьаратәи аԥхарра 735 K (+462°C) ауп, убри аҟнытә Амратә системаҿы иара зегь реиҳа ицоу планетоуп, Меркури Амра еиҳа ишазааигәоугьы. Венера ӷәӷәала аныԥшратә цәаҩақәа змоу аԥҭақәа рыла ихҟьоуп, уи абзоурала апланета ахҟьа ишиашоу иубарҭаӡам. Ахҟьаҿы аҳауа аԥхарра ҳаракы [[Парниковый эффект|аԥхарратә еффект]] иахҟьоит{{Аиасра|Атмосфера}}.
Ажәҩан аҿы зегь реиҳа илашо аобиектқәа иреиуаны, Венера ауаатәыҩсатә культураҿы акыр зҵазкуа элементны иҟалеит{{Аиасра|Акультураҿы}}. Ари раԥхьатәи апланета ауп, аҩбатәи азқьышықәса алагамҭазы ажәҩан аҿы зныҟәара гәаҭахаз. Адгьыл зегь реиҳа иазааигәоу апланета аҳасабала, Венера зааӡатәи [[Освоение космоса|апланетабжьаратәи аҭҵаарақәа]] рзы хықәкы хадас иҟан. Иара убасгьы ари раԥхьатәи планетоуп, зааигәа-сигәа Адгьыл аҿы иҟоу акосмостә ӷба («[[Маринер-2]]», 1962 шықәсазы) неиз, насгьы уи ахҟьа иқәтәаз («[[Венера-7]]», 1970 шықәсазы). Венера аԥсҭҳәа жәпақәа ирыхҟьаны иубарҭоу алашарала уи аҿықә абара залшом, убри аҟнытә ас еиԥш иҟоу уи аҿықә ахсаалақәа 1991 шықәсазы [[Магеллан (космический аппарат)|акосмостә ӷба «Магеллан»]] Венера азааигәара аорбита ианҭала ашьҭахь ауп ианыҟалаз, уи Венера аҿықә хаҭабзиара ҳаракыла арадиолокациатә ҭҵаарақәа мҩаԥнагеит. Венера аҿықәан еиҳа иуадаҩу аусқәа рынагӡара иазку апроектқәа ыҟоуп, [[планетоход|апланетаныҟәагақәа]] рхархәаралагьы уахь иналаҵаны, аха урҭ Венера ахҟьаҿы иҟоу аҭагылазаашьа уадаҩқәа рԥырхагоуп{{Аиасра|Аҭоурых аҭоурыхҭҵаара}}.
== Азеиԥш дырраҭара ==
[[Файл:Venus_Rotation_Movie.gif|мини|Игьежьуа Венера амодель]]
Венера Амреи абжьаратәи рыбжьаӡара 108 миллион [[Километр|км]] (0,723 [[Астрономическая единица|AU]]) ыҟоуп. Венера инаркны Адгьыл аҟынӡа абжьаӡара 38 инаркны 261 миллион км рҟынӡа аҽаԥсахуеит. Уи [[орбита|аорбита]] агьежь иазааигәоуп — [[эксцентриситет|аексцентриситет]] 0,0067 мацара ауп. Амра аакәырша аҵәира аамҭа 224,7 дгьылтә мшқәа ираҟароуп; абжьаратәи аорбитатә ццакыра — {{s|35 км/с}}. Аорбита [[эклиптика|аеклиптикатә]] ҟьаҟьарахь анаара 3,4° ауп. Венера шәагаала Адгьыл даара иазааигәоуп. Апланета арадиус 6051,8 км ыҟоуп (Адгьыл аҟынтәи 95%), акапан 4,87{{e|24}} кг (Адгьыл аҟынтәи 81,5%), абжьаратәи аилаӷәӷәара — 5,24 г/см³. [[Ускорение свободного падения|Зых иақәиҭу акаҳара аццакра]] {{s|8,87 м/с²}} ыҟоуп, [[вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] — {{s|10,36 км/с}}<ref name="nssdc"/>.
Венера [[Планеты земной группы|Адгьыл еиԥшу]] апланета ҳәа иахәаԥшуеит, зны-зынлагьы «Адгьыл аиаҳәшьа» ҳәа азырҳәоит, избан акәзар урҭ аҩ-планетак шәагаалеи еилазааралеи еиԥшуп<ref name=":0">{{Cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/venus/overview|title=Venus|website=NASA Solar System Exploration|access-date=2021-12-26|archive-date=2021-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019035311/https://solarsystem.nasa.gov/planets/venus/overview/|url-status=live}}</ref>. Аха аҩ-планетак рҿы иҟоу аҭагылазаашьақәа даараӡа еиԥшым<ref name=":0" />. Адгьыл еиԥшу апланетақәа рҟынтә зегь реиҳа ижәпоу Венера [[Атмосфера|атмосфера]] еиҳарак [[Диоксид углерода|аҵәыҵәри адиоксид]] ала ишьақәгылоуп. Апланета аҿықә зегьы [[Серная кислота|атыҩшатә ҵәыҵәра]] [[облака|аԥҭақәа]] ирҵәахуеит, урҭ [[Видимое излучение|иубаратәы иҟоу алашара]]ҿы иалԥшӡом. Венера аԥсҭҳәа жәпақәа рыҵаҟа иҟоу азы аимак-аиҿакқәа XX-тәи ашәышықәсазы иҟан. Убри аамҭазы [[атмосфера Венеры|Венера атмосфера]] [[Дециметровые волны|дециметрк иҟоу арадио цәқәырԥақәа]] рзы иҵәцоуп, урҭ рыцхыраарала апланета [[рельеф|арелиеф]] ҭҵаахеит<ref>{{статья|автор=Ржига О. Н.|часть=Радиолокационная астрономия|заглавие=Физика космоса: Маленькая энциклопедия|год=1986|ответственный=Редкол.: [[Сюняев, Рашид Алиевич|Р. А. Сюняев]] (Гл. ред.) и др|издание=2-е изд|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|тираж=70000|страницы=552—559|страниц=783|ссылка=http://www.astronet.ru/db/FK86/|archive-date=2022-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401053637/http://www.astronet.ru/db/FK86/}}</ref>{{rp|554}}.
[[Файл:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb|left|Аиҿырԥшратә шәагаақәа (армарахьтә арӷьарахь) [[Меркури|Меркури]], Венера, [[Адгьыл|Адгьыл]], [[Марс]] ртәы]]
Венера аҿы иҟоу [[Атмосферное давление|атмосфератә қәыӷәӷәара]] Адгьыл аҿы иҟоу атмосфератә қәыӷәӷәара аасҭа 92-нтә еиҳауп. Иҳаҩсыз 22 шықәса ирылагӡаны Венера аҿықә инҭырҳәыцааны ахсаалаҟаҵарақәа мҩаԥган — ҷыдала [[Магеллан (космический аппарат)|«Магеллан» апроект]] ала. Венера ахҟьаҿы еилыкка иубаратәы иҟоуп [[вулканизм на Венере|авулкантә усура]] адыргақәа, насгьы атмосфера [[Сера|атыҩша]] алоуп. Венераҿы авулкантә усура иахьагьы ишымҩаԥысуа ала адыргақәа ыҟоуп<ref>{{статья|автор=Filiberto J., Trang D., Treiman A. H., Gilmore M. S.|заглавие=Present-day volcanism on Venus as evidenced from weathering rates of olivine|ссылка=https://advances.sciencemag.org/content/6/1/eaax7445|издание=Science Advances|год=2020|месяц=1|число=03|том=6|номер=1|doi=10.1126/sciadv.aax7445|язык=en|archive-date=2020-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200525221621/https://advances.sciencemag.org/content/6/1/eaax7445/}}</ref>. Уамашәа иубаратәы [[Ударный кратер|акратерқәа]] рхыԥхьаӡара амаҷра Венера ахҟьа шқәыԥшу атәы аҳәоит: уи 500 миллион шықәса раҟара ахыҵуеит<ref name="ESS_2014_Venus_sur" />. Венера аҟны [[Тектоника плит|аплитатә тектоника]] ыҟаӡам (иҟалап, уи [[литосфера|алитосфера]], аӡы ахьыҟам иахҟьаны мыцхәы [[Вязкость|иҷабуазар]], убри аҟнытә иахьынӡахәҭоу еиҭамҵуазар), аха еиҵоу [[Тектоника|атектоникатә]] ҵысрақәа рышьҭақәа рацәоуп<ref name="Basilevsky_2003" />.
Венера аҵәҩан иакәшаны игьежьуеит, 177,36° рыла аорбиталтә ҟьаҟьарахь инааны, уи иахҟьаны, аеклиптика [[Полюс эклиптики|аҩадатәи аполиус]] аҟынтәи уанахәаԥшуа, апланета мрагыларахьтә мраҭашәарахь иҵәиуеит, даҽакала иуҳәозар, апланетақәа реиҳарак ахьыҵәиуа ахырхарҭа иаҿагыло ахырхарҭа ала. Зныктәи аҵәҩан акәшара аамҭала 243 дгьылтә мши-ҵхи ираҟароуп<ref name="nssdc" />. Абарҭ аныҟәарақәа реилаҵара апланетаҿы амратә мшы аҵакы 116,8 дгьылтә мшқәа ираҟаранатәуеит<ref name="Venus">{{cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/625665/Venus|title=Venus|first=Steven W.|last=Squyres|author-link=Steven W. Squyres|website=Encyclopædia Britannica Online|date=2016|access-date=2016-01-07|archive-date=2015-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150430000949/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/625665/Venus|url-status=live}}</ref>. Венера адгьыл иаҿырԥшны 146 мшы рыла аҵәҩан иаакәыршаны зныктәи ареволиуциа ҟанаҵоит, насгьы [[синодический период|асинодтә аамҭа]] 584 мши-ҵхи ираҟаароуп, даҽакала иуҳәозар, ԥшьынтә еиҳауп<ref group="комм.">Адгьыл аҵәира акәакьтә ццакыра 0,986 градус/ҽны, Венера аҵәира 1,481 градус/ҽны. Аҵыхәтәантәи акәакьтә ццакыра 2,467 градус/ҽны. Мамзаргьы аикәагьежьра — 145,92 мшыҵх.</ref><ref name="nssdc" />. Убри аҟнытә, ҵаҟатәи еилалара цыԥхьаӡа (даҽакала иуҳәозар, Адгьыл иахьынӡауа ианазааигәахо аамҭазы) Венера Адгьыл ахь еснагь ганкахьала иԥшуеит. Макьаназы идырым, ари машәыршақәа иҟалоу, мамзаргьы Адгьыли Венереи рыбжьара [[Приливные силы|аӡхаларатә еинырра]] аус ауа.
== Венера Амратә системаҿы ==
=== Астрономиатә ҟазшьарбақәа ===
Венера — лашарала Амреи [[Амза|Амзеи]] рышьҭахь [[Адгьыл|Адгьыл]] ажәҩан аҿы ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит; уи амҽхак −4,6<sup>м</sup> инаӡоит<ref name="nssdc" />. Венера Адгьыл аасҭа [[Амра|Амра]] еиҳа иахьазааигәоу азы, Амра 47,8° еиҳаны ахаангьы иацәыхарахом (Адгьыл аҿы иҟоу анаԥшҩы изы)<ref group="комм.">Адәахьтәи агьежь аҟны иҟоу ҭыԥк аҟынтәи аҩныҵҟатәи агьежь ахь ахькьысра ҭаҳхуазар, усҟан r/R=sin(a), уаҟа а — агьежь маҷ ахь ицо ахькьысреи ари акәаԥи аҩгьежьыки рыгәҭақәеи ирылсны ицо ацәаҳәеи рыбжьара акәакь ауп. Адгьыл аперигели 147 098 нызқь км ыҟоуп, Венера афели — 108 942 нызқь км. Абри аҟынтәи иаҳбоит Амреи Венереи рыбжьара иреиҳау акәакь arsin (108 942/147 098)=47,8° шакәу</ref>. Убри азоуп Венера амра агылара аламҭалазы, мамзаргьы амра анҭашәалак ԥыҭрак ашьҭахь изубарҭоу, ишаԥу еиԥш уи «шарԥыеҵәа» ҳәа, иара убас «хәылԥыеҵәа» ҳәа иашьҭоуп<ref name="ephemeris">{{cite web|last=Espenak|first=Fred|date=1996|url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/venus2.html#ve2006|title=Venus: Twelve year planetary ephemeris, 1995–2006|website=NASA Reference Publication 1349|publisher=NASA/Goddard Space Flight Center|access-date=2006-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20000817181616/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/venus2.html|archive-date=2000-08-17}}</ref>.
[[Файл:Venus-pacific-levelled.jpg|thumb|left|Венера еснагь еиҳа илашоуп зегь раасҭа илашоу аеҵәақәа раасҭа (Амра ада). Ари афотоҿы Венера [[Аокеан ҭынч|Аокеан ҭынч]] аӡқәа рҿы ианыԥшуеит.]]
Венера аилкаара мариоуп, избанзар уи еиҳа икәеицеиуа аеҵәақәа раасҭа еиҳа кырӡа илашоуп. Апланета алызкаауа даҽа ҷыдарас иамоу аԥштәы шкәакәа еизада ауп. Венера, [[Меркурий (планета)|Меркури]] еиԥш, ажәҩан аҿы Амра иацәыхараны иадҵуам. [[Элонгация (астрономия)|Аиҵыхраан]], Венера ҳаеҵәа 47° еиҳаны ацәыхарахара алшаӡом<ref name="ephemeris"/>. Меркури еиԥш, Венерагьы шьыжьымҭани хәылбыҽхеи ианубарҭоу аамҭақәа амоуп; ажәытәан [[Фосфор (мифология)|шьыжьтәии]] [[Геспер|хәылбыҽхатәи]] «Венерақәа» еҵәак акәымкәа, еиуеиԥшым еҵәақәоуп ҳәа ирыԥхьаӡон<ref>{{книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&pg=PA307|заглавие=Lore and Science in Ancient Pythagoreanism|издательство=[[Издательство Гарвардского университета|Harvard University Press]]|страницы=307|isbn=978-0-674-53918-1|язык=en|автор=Burkert, Walter|год=1972|access-date=2017-10-05|archive-date=2024-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240301160556/https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&pg=PA307#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref>.
[[телескоп|Ателескоп]] ала, уи хәыҷызаргьы, иубарҭоуп [[Фазы Венеры|апланета адиск афаза аԥсахрақәа]]. Раԥхьаӡа акәны уи гәеиҭеит 1610 шықәсазы [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]]<ref name="sch1262"/>.
[[Файл:2012_Venus_Transit.gif|мини|Венера Амра иахагьежьуеит]]
=== Амра адиск иқәланы аныҟәара ===
[[Файл:2004 Venus transit UV.ogv|thumb|left|Венера Амра адиск аҟны. Авидео]]
[[Файл:Transit of Venus animation.ogg|thumb|left|Анимациа. Венера аҿықә амодель ҟаҵоуп. Анаҩс — Венера инаркны Адгьыл аҟынӡа иубарҭоу абжьаӡара. Анҵәамҭа — Венера Амра адиск иаҩсны ацара]]
{{main|Венера Амра адиск иахысны аиасра}}
Венера Адгьыл аасҭа Амра еиҳа иахьазааигәоу азы, Венера Амра адиск [[прохождение (астрономия)|ианхыҵуа]] Адгьыл аҟынтәи иубарҭоуп. Ари аҭагылазаашьаҿы, апланета лашарбага дуӡӡак аҵаҟа диск еиқәаҵәа хәыҷык аҳасабала иааԥшуеит. Аха ари ахҭыс лассы-лассы иҟало акәым: ҩ-шәышықәсаки бжаки рыҩныҵҟа ԥшьынтә иҟалоит — ҩба ԥхынҷкәынмзазы, ҩба рашәарамзазы. Аҵыхәтәантәи ҟалеит рашәарамза 6, 2012 шықәсазы<ref>{{cite web|url=http://cosmiclog.nbcnews.com/_news/2012/06/05/12056397-venus-transit-a-last-minute-guide|last1=Boyle|first1=Alan|title=Venus transit: A last-minute guide|website=NBC News|date=2012-06-05|access-date=2016-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618160933/http://cosmiclog.nbcnews.com/_news/2012/06/05/12056397-venus-transit-a-last-minute-guide|archive-date=2013-06-18}}</ref>. Анаҩстәи ахысра ҟалоит ԥхынҷкәынмза 11, 2117 шықәсазы<ref>{{cite web|last=Espenak|first=Fred|date=2004|url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalog/VenusCatalog.html|title=Transits of Venus, Six Millennium Catalog: 2000 BCE to 4000 CE|website=Transits of the Sun|publisher=NASA|access-date=2009-05-14|archive-date=2019-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502194403/https://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalog/VenusCatalog.html|url-status=live}}</ref>.
Венера Амра адиск ала аиасра раԥхьаӡакәны ԥхынҷкәынмза 4, 1639 шықәсазы игәарҭеит англыз астроном [[Хоррокс, Джереми|Иеремиа Хоррокс]]и (иаргьы афеномен аныҟалаша амш заа иҳәахьан) уи иҩыза [[Уильям Крабтри|Уилиам Крабтри]]и. Ахылаԥшрақәа рыбзоурала урҭ ирылшеит Венера ашәагаақәа рыхәшьара аиӷьтәра, насгьы Адгьыл аҟынтәи Амра аҟынӡа иҟоу абжьаӡара раамҭа иақәшәо ииашаны аәьақәыргылара<ref name="UCL-book2">{{книга|автор=Paul Marston|заглавие=Jeremiah Horrocks - young genius and first Venus transit observer|год=2004|язык=en|издательство=University of Central Lancashire|страницы=14—37}}</ref>.
Анаҩстәи аиасра рашәарамза 6, 1761 шықәсазы иҟалоит ҳәа иԥхьаӡан, насгьы адунеи астрономцәа зегьы ргәы хыҭхыҭуа иазыԥшын. Адунеи аҿы еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҟынтәи уи ахылаԥшра аҭахын [[параллакс|апараллакс]] аилкааразы, уи абзоурала англыз астроном [[Галлей, Эдмунд|Едмунд Галле]] иаԥиҵаз аметод ахархәарала Адгьыли Амреи рыбжьара иҟоу абжьаӡара еилкаахар ауан<ref name="lom-769">''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 769 (Примечания к работе 9).</ref>.
[[Файл:Lomonosov's drawings for his opening of Venus atmosphere 1761.jpg|thumb|right|[[М. В. Ломоносов|М. В. Ломоносов]] иҭыжьымҭа «Венера Амраҿы ацәырҵра...» аҟынтә. 1761]]
Ари аиасра ахылаԥшрақәа мҩаԥган 40 ҭыԥ рҟны 112-ҩык алархәны. Урыстәыла адгьылҵакыраҿы урҭ реиҿкаара инапы алакын [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Уасил-иԥа Ломоносов]]. Уи иџьабаа иалҵшәаны иҟалеит [[Попов, Никита Иванович|Никита Иуан-иԥа Попов]] [[Иркутск|Иркутск]]ҟа, [[Румовский, Степан Яковлевич|Сҭеԥан Иаков-иԥа Румовски]] [[Новоселенгинск|Селенгинск]]ҟа аекспедициақәа рахь рдәықәҵара. Иара убасгьы уи илшеит Санкт-Петербургтәи Академиатә обсерваториаҿы [[Красильников, Андрей Дмитриевич|Андреи Дмитри-иԥа Красильников]]и [[Курганов, Николай Гаврилович|Николаи Гаврил-иԥа Курганов]]и ралахәхарала ахылаԥшрақәа реиҿкаара, уи адиректор [[Эпинус, Франц Ульрих Теодор|Франц Епинус]] аурыс ҵарауаа ахылаԥшрақәа рахь рынашьҭра шиҭахымызгьы. Ахылаԥшыҩцәа дҵас ирымаз Венереи Амреи реиқәшәара аамҭа икылкааны азгәаҭара акәын — рдискқәа рыҵкарқәа лабҿаба реихькьысра<ref name="lom-769" />.
Ломоносов ихаҭа, афеномен афизикатә ган зегь реиҳа аинтерес змаз, иҩнатә обсерваториаҿы ихьыԥшым ахылаԥшрақәа мҩаԥигон. Иара ҷыдала ахшыҩзышьҭра риҭеит аконтактқәа ирыцыз аоптикатә еффектқәа, урҭ рыӡбахә иҳәеит аусумҭа «Венера Амраҿы ацәырҵра, Санкт-Петербургтәи Аҭҵаарадыррақәа римператортә Академиаҿы лаҵарамза 26, 1761 шықәсазы игәаҭаз» аҟны, урысшәала икьыԥхьыз ԥхынгәымза 4, 1761 шықәсазы, иара уи ашықәсан нанҳәамзазы анемец бызшәахьы еиҭагаз<ref>''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 767—768 (Примечания к работе 9).</ref>.
Еффектк ҟалеит Венера адиск раԥхьаӡакәны Амра адиск иалакьысаанӡа: «... ҳаззыԥшыз аҭалара амратә ҵкар еилкаамхеит, насгьы ԥыҭрак еиқәтәеит»<ref name="lom-367">''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 367.</ref>. Аеффект еиҭаҟалеит Венера амратә диск ианацрыҵуазгьы: «... Венера ашьҭахьтәи аҵыхәа Амра аҵыхәтәантәи акьысра аҭыҵырҭаҿыҵәҟьагьы иара убас маҷк еиҟәыҭханы амратә ҵкар еилкааӡамкәа иҟан». Ломоносов ихаҭа ари аеффект «Венера атмосфера амратә регион ахь аҭалара» иадҳәалоуп ҳәа иԥхьаӡеит<ref name="lom-368">''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 368.</ref>, аха [[Лазарев, Александр Иванович (физик)|Александр Иван-иԥа Лазарев]] 1978 шықәсазы иҳәеит уи зыхҟьо Венера атмосфера аҟынтәи Амра асаркьатә ныԥшылара шакәу, ачараазратә кәакь анмаҷу иҟало<ref name=":2">{{Статья|автор=[[Лазарев, Александр Иванович (физик)|Лазарев А. И.]]|заглавие=Второе «явление Ломоносова»|год=1978|язык=ru|издание=Земля и Вселенная|тип=журнал|номер=4|страницы=33—35}}</ref>. Раԥхьа даҽа еффекткгьы убаратәы иҟан, Венера Амра адиск инагӡаны ианҭалоз аамҭазы ицәырҵыз «ахцәхәыц еиԥш ипоу аццеира» еиԥш. Ломоносов ишинарбаз ала, аццеира Амра иҭамлацыз Венера адиск ахәҭак аҟәнаҭхеит<ref name="lom-367" />, аха уи агәаанагара ииашамызт (иҵегьы анаԥшҩцәа жәпаҩык 1874, 1882 шықәсқәа рзы Венера анаҩстәи Амра ахысрақәа раангьы убасҵәҟьа агха ҟарҵеит). Абри аеффект еиҳа ииашаны ахылаԥшра ҟаҵан Венера амратә диск аҟынтәи амҩахыҵра алагамҭазы<ref>''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 770 (Примечания к работе 9).</ref>. Ломоносов иазгәеиҭеит Венера аҩныҵҟантәи амратә диск аҵкарахь ианнеиуаз иалҵыз «Амра аҵкараҿ акылчаара, уи Венера еиҳа-еиҳа иазааигәахацыԥхьаӡа еиҳа еиӷьны иааԥшуан»<ref name="lom-368" />. Ари еффект Ломоносов ииашаны еиликааит, Венера атмосфераҿы амра ашәахәа аԥҽра иалҵшәоуп ҳәа, шәагаала Адгьыл атмосфера иаҵамхоз<ref>''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 368—370.</ref><ref name=":2" />. Ашьҭахь уи «[[Явление Ломоносова|Ломоносов ицәырҵра]]» ҳәа ахьӡ аҭан<ref name=":2" /><ref>{{Книга|автор=Зверева С. В.|заглавие=В мире солнечного света|год=1988|часть=Явление Ломоносова|место=Л.|издательство=Гидрометеоиздат|страницы=115—116|страниц=160|isbn=5-286-00078-9}}</ref>.
Венереи Амреи реиқәшәара аамҭақәа ирыцыз оптикатә еффектқәа 1761 шықәсазы ахысра аамҭазы егьырҭ ахылаԥшыҩцәагьы иазгәарҭон, ҷыдала Степан Румовски, [[Шапп д’Отерош|Шапп д'Отерош]], [[Бергман, Торберн Улаф|Тоберн Бергман]]. Аха Ломоносов иоуп раԥхьаӡа урҭ рыҟазаара Венера атмосфера еилаӷәӷәа ала аилыркаара ҟазҵаз<ref>''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 771—772 (Примечания к работе 9).</ref>.
=== Амҩанызақәа ===
{{main|Венера амҩанызақәа}}
[[Файл:ClementineObservesTheMoonSolarCoronaAndVenus.jpg|thumb|справа|Венера Амра азааигәара, Амза иаҵәахыз. «[[Клементина (космический аппарат)|Клементина]]» аппарат аҭыхымҭа]]
Венера [[Меркури|Меркури]] еиԥш [[естественный спутник|аԥсабаратә мҩанызақәа]] змам планетоуп<ref name="icarus202">{{статья|заглавие=A Survey for Satellites of Venus|том=202|номер=1|страницы=12—16|doi=10.1016/j.icarus.2009.02.008|bibcode=2009Icar..202...12S|arxiv=0906.2781|автор=Sheppard, Scott S.; Trujillo, Chadwick A.|месяц=7|год=2009|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref>.
XIX-тәи ашәышықәсазы иҟан агипотеза, ажәытәан Венера амҩаныза Меркури акәын, анаҩс уи Венера «иацәыӡит» ҳәа<ref name="Язев">''С. А. Язев''. «Лекции о Солнечной системе: Учебное пособие», — СПб: Лань, 2011, С. 57-75. ISBN 978-5-8114-1253-2</ref><ref>{{Cite web|url=http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=1&num=593|title=Бывший спутник Венеры?|access-date=2019-12-02|archive-date=2017-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620154653/http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=1&num=593|url-status=live}}</ref>. [[1976|1976]] шықәсазы [[Том ван Фландерн]]и Р. С. Харрингтони ахыԥхьаӡаратә симуляциақәа рхы рхы иархәаны ари агипотеза Меркури аорбита ацәхьаҵра дуқәа ([[эксцентриситет|аексцентриситет]]) ибзианы ишҳаилнаркаауа аадырԥшит, иара убас иаадырԥшит Амра акәшара арезонанстә ҟазшьа, иара убас Меркурии Венереи [[Момент силы|рыгьежьратә импульс]] ацәыӡра. Иара убас реилыркаара ҟаҵоуп Аамратә системаҿы ихадоу агьежьра иаҿагылоу агьежьра Венера аиура, апланета ахҟьа арԥхара, насгьы атмосфера жәпа ацәырҵра<ref>{{статья|автор=T. C. van Flandern, R. S. Harrington|заглавие=A Dynamical Investigation of the Conjecture that Mercury is an Escaped Satellite of Venus|том=28|год=1976|страницы=435—440|doi=10.1016/0019-1035(76)90116-0|bibcode=1976Icar...28..435V|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref>.
[[Спутники Венеры|Венера амҩанызақәа]] рыԥшаара иазкны анкьа ирацәаны аҳәамҭақәа ҟаҵан, аха урҭ еснагь имцу ашьаҭа роууан. Раԥхьаӡатәи арҭ реиԥш аҳәамҭақәа [[XVII век|XVII-тәи ашәышықәса]] иаҵанакуеит. [[1770|1770]] шықәсанӡа 120 шықәсатәи аамҭа ацыԥҵәаха иалагӡаны, зегьы ианреиҵаха 20-ҩык астрономцәа 30-нтә инареиҳаны амҩаныза шырбаз ала адырра ҟарҵеит. 1770 шықәсазы Венера амҩанызақәа рыԥшаара зегьы шамахамзар иаанкылан — еиҳарак уаанӡатәи ахылаԥшрақәа рылҵшәақәа дырҩеигь раиура ахьрылымшоз, насгьы [[1761]], [[1769|1769]] шықәсқәа рзы [[прохождение Венеры по диску Солнца|Венера Амра адиск иаҩсны ацараан]] амҩанызақәа рыҟазааразы шьақәырӷәӷәарак ахьыԥшаамыз азы.
Венера (Марси Адгьыли реиԥш) иамоуп [[квазиспутник|аквази-мҩаныза]], [[астероид]] [[(524522) Зоозве]], убасала Амра иакәшо, иареи Венереи рыбжьара [[орбитальный резонанс|аорбиталтә резонанс]] ҟаларатәы, уи иахҟьаны агьежьра аамҭа ацыԥҵәахақәа жәпакы раангьы апланета иазааигәаны иаанхоит<ref>[http://www.astro.utu.fi/tuorla/new/venusqs.shtml Discovery of the first quasi-satellite of Venus] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160303235035/http://www.astro.utu.fi/tuorla/new/venusqs.shtml |date=2016-03-03 }} {{In lang|en}}</ref>.
== [[Планетология|Апланетологиа]] ==
=== Ахҟьеи аҩнуҵҟатәи ашьақәгылашьеи ===
{{main|Венера агеологиа}}
[[Файл:Venus structure.jpg|thumb|left|180px|Венера аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа]]
Венера аҿықә аҭҵааразы алшара ҟалеит [[радиолокация|арадиолокациатә методқәа]] рыҿиара абзоурала. Еиҳа инарҭбаау ахсаала ҟанаҵеит америкатәи акосмостә ӷба «[[Магеллан (космический аппарат)|Магеллан]]», апланета ахҟьа 98% зымҽхазкыз. Ахсаалаҟаҵарала Венера аҟны аҳаракыра дуқәа аарԥшуп. Урҭ рҟынтә зегь реиҳа идуу [[Земля Иштар|Иштар Лыдгьыл]]и [[Земля Афродиты|Афродита Лыдгьыл]]и роуп, шәагаала адгьыл аматерикқәа ирыҿурԥшыртә иҟоу. Венераҿы [[Ударный кратер|акратерқәа]] маҷуп. Апланета аҿықә аиҳарак геологиала иқәыԥшуп (500 миллион шықәса раҟара). Апланета аҿықә 90% ихьшәашәаз [[базальт|абазальттә]] [[лава]] ала ихҩоуп.
2009 шықәсазы иҭыҵит Венера аладатәи агьежьбжа ахсаала, аппарат «[[Венера-экспресс|Венера-експресс]]» ахархәарала еиқәыршәаз. Ари ахсаала аҟынтәи адыррақәа рышьаҭала ажәытәан Венера аӡытә океанқәеи атектоникатә усура ӷәӷәеи ыҟан ҳәа агипотезақәа цәырҵит<ref>{{cite web|url=http://www.rian.ru/science/20090714/177403770.html|title=На Венере в прошлом были океаны и вулканы — учёные|date=2009-07-14|publisher=[[РИА Новости]]|archive-url=https://www.webcitation.org/616VpANeW?url=https://ria.ru/science/20090714/177403770.html|archive-date=2011-08-21}}</ref>.
Венера аҩныҵҟатәи аилазаашьа амодельқәа акымкәа иҟаҵоуп. Урҭ рҟынтә зегь реиҳа аиаша иазааигәоу инақәыршәаны, Венера хы-хҩак амоуп. Актәи — ацәа ауп, уи 16 км рҟынӡа ажәпара амоуп. Анаҩс иҟоуп амантиа, 3300 км рҟынӡа зыҵаулара наӡоу асиликаттә хҩа, аихатә гәыцә змоу аҳәаа аҟынӡа инеиуеит, уи акапан апланета зегьы акапан аԥшьбатәи ахәҭа шьақәнаргылоит. Апланета ахатә мҳалдызтә ҭыԥ ахьыҟам азы, аихатә гәыцә аҿы еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа рныҟәара ыҟам ҳәа ԥхьаӡатәуп — амҳалдызтә ҭыԥ зырҿио афымцатә ток, убри аҟнытә, агәыцә аҿы аматериа аныҟәара ыҟам, даҽакала иуҳәозар, уи икьакьаӡа иҟоуп. Апланета агәҭаны аилаӷәӷәара 14 г/см³ инаӡоит.
Венера арелиефтә хәҭаҷқәа реиҳарак аҳәса рыхьӡқәа рыхҵоуп, апланетаҿы [[горы Максвелла|иреиҳау ашьхеибаркыра]] алаҳамҵозар, [[Земля Иштар|Иштар Лыдгьыл]] аҿы [[плато Лакшми|Лакшмитәи ашьхеибаркыра]] азааигәара иҟоу, [[Максвелл, Джеймс Клерк|Джеимс Максвелл]] ихьӡ зыхҵоу.
==== Арелиеф ====
[[Файл:PIA00083-cropped.jpg|thumb|180px|Венера аҟны а[[Ударный кратер|ҿасратә кратер]]]]
[[Файл:Mgn f45n019 1.gif|thumb|200px|left|Акосмостә ӷба «[[Магеллан (космический аппарат)|Магеллан]]» иҟанаҵаз алаватә цәқәырԥақәа ррадартә ҭыхымҭа Венера аҟны]]
1970-тәи ашықәсқәа рзы Автоматикатә планетабжьаратә станциа «[[Пионер-Венера-1]]» арадар Венера аҿықә 150–200 км рыла ахаҭабзиара змаз асахьа ҭнахит. Асоветтә зондқәа «[[Венера-15]]», «[[Венера-16]]», 1983–1984 шықәсқәа рзы арадар ахархәарала 1–2 км рыла аҩадатәи агьежьбжа аиҳарак [[картография Венеры|ахсаала ҟарҵеит]], раԥхьаӡакәны [[список тессер на Венере|атессерақәеи]] [[список венцов на Венере|агәыргьынқәеи]] анҵаны. 1989 шықәса инаркны 1994 шықәсанӡа америкатәи «Магеллан» еиҳа инарҭбааны (300 м рыла) апланета аҿықә ахсаала ҟанаҵеит. Уаҟа иаарԥшын зқьыла ажәытәтәи авулканқәа, алава зҭыҵуаз, шәкыла акратерқәа, [[арахноид|арахноидқәа]], [[горы|ашьхақәа]]. Хыхьтәи ахҟьа (ацәа) даара иҵаӷоуп; аҳауа аԥхарра ӷәӷәа иахҟьаны иԥсыҽу, уи алава адәахьы ацәцара уамак изаԥырхагахом. Венератәи аконтинентқәа ҩба — [[Земля Иштар|Иштар Лыдгьыл]]и [[Земля Афродиты|Афродита Лыдгьыл]]и —ҭбаарала Европа аасҭа имаҷым, аха урҭ раасҭа оурала [[каньоны Парнгэ|Парнге аҩхаақәа]] еиҳауп, [[Ненцы|аненеццәа]] рҟны абна аҳкәажә лыхьӡ зху, Венера арелиеф аҟны иреиҳау хәҭаҷны иҟоу. Аокеантә ҭаҳарақәа иреиԥшу алаҟәырақәа Венера аҿы адгьыл афбатәи ахәҭа мацара ауп иааныркыло. Иштар Лыдгьыл аҿы иҟоу [[Горы Максвелла|Максвелл ишьхақәа]] абжьаратәи аҩаӡара аасҭа 11 км рыла иҳаракуп. Максвелл ишьхақәеи, [[Область Альфа|Альфа]], [[Область Бета|Бета]] ррегионқәеи роуп Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла ахьӡҵаратә ԥҟарақәа ирыҵанамкуа. Венера егьырҭ аҭыԥқәа зегьы аҳәса рыхьӡқәа рыҭоуп, аурыс хьӡқәагьы уахь иналаҵаны: ахсаалаҿы иуԥылоит [[Земля Лады|Лада Лыдгьыл]], [[Равнина Снегурочки|Асҭыԥҳа лыдәкаршәра]], [[каньон Бабы-Яги|Баба-Иага леиҩхаа]]<ref>{{cite web|lang=en|url=https://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/miscellaneous/planetary/magellan/venus_gazetteer.txt|title=Venus gazetteer|archive-url=https://web.archive.org/web/20070829160637/http://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/miscellaneous/planetary/magellan/venus_gazetteer.txt|archive-date=2007-08-29|url-status=dead}}</ref>.
Аҿасратә кратерқәа — Венератәи аландшафт аҿы уарла-шәарлатәи елементуп: урҭ 1000 цыра раҟара роуп апланета зегьы аҿы иҟоу. Арӷьарахьтәи асахьаҿы Адывар акратер, здиаметр {{s|30 км}} раҟара. Аҩныҵҟатәи ахәҭа ишәыз ахрақәа рыла иҭәуп. Акратер иаакәыршаны иҟоу «ахәҵәқәа» шьақәгылоуп уи ашьақәгылараан иҟалаз атҟәацра иҭнацаз ахра ахәашақәа рыла.
==== Аноменклатура аҷыдарақәа ====
Аԥсҭҳәақәа Венера аҿықә блала ахәаԥшра аҟнытә иахьырҵәахуа азы, уи [[Радиолокация|радиолокациатә]] знеишьала мацара ауп аҭҵаара шыҟало. Раԥхьатәи Венера ахсаалақәа еиқәыршәан 1960-тәи ашықәсқәа рзы, Адгьыл аҟынтәи [[Радиолокация|арадиолокациа]] амҩаԥгара шьаҭас иҟаҵаны. Арадио адиапазон аҿы илашо, зышәага шәкылеи зқьылеи километрла иҟаз ахәҭақәа инықәырԥшәа ахьӡқәа роуит, уи аамҭазы ас еиԥш иҟаз адыргаҟаҵаратә системақәа акымкәа-ҩбамкәа иҟан, ас еиԥш инарҭбааны ахархәара рыманы акәымкәа, ҭыԥ-ҭыԥла аҵарауаа ргәыԥқәа ахархәара зырҭоз. Џьоукы рхы иадырхәон абырзен алфавит аҟнытә анбанқәа, даҽа џьоукы — алаҭын нбанқәеи аԥхьаӡацқәеи, џьоукых — [[римские цифры|римтәи аԥхьаӡацқәа]], егьырҭ — афымцатехникеи арадионџьнырреи рҿы аус зуаз еицырдыруа аҵарауаа рыхьӡқәа ([[Гаусс, Карл Фридрих|Гаус]], [[Герц, Генрих Рудольф|Герц]], [[Попов, Александр Степанович|Попов]]). Арҭ адыргақәа (акы-ҩба рыда) уажәы аҭҵаарадырратә хархәара рцәыӡит, аха урҭ уажәгьы астрономиа иазку алитератураҿы иуԥылоит. Аҷыдаҟазшьақәа рахь иаҵанакуеит Альфа арегион, Бета арегион, [[Максвелл, Джеймс Клерк|Максвелл]] ишьхақәа, урҭ қәҿиарала еиҿырԥшны еилкаан акосмостә радиолокациала ироуз ишьақәырӷәӷәоу адыррақәа рыла<ref name="Имя">{{cite web|url=http://www.galatreya.ru/astrology/archives/IMENABOGIN/|title=Имена на карте Венеры (galatreya.ru)|archive-url=https://web.archive.org/web/20111012070454/http://www.galatreya.ru/astrology/archives/IMENABOGIN/|archive-date=2011-10-12|url-status=dead}}</ref><ref name="Род">{{Cite web|url=http://selena.sai.msu.ru/Rod/Publications/Map_ven/Map_ven.htm|title=''Ж. Ф. Родионова'' «Карты Венеры»|access-date=2011-11-13|archive-date=2011-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20110908224405/http://selena.sai.msu.ru/Rod/Publications/Map_ven/Map_ven.htm|url-status=live}}</ref>.
[[Файл:Venus quadrangle layout.gif|thumb|right|Венера ахсаала абӷьыцқәа рыла аихшара асхема (доусы рзы алфавит-цифратә хьӡи алаҭын хьӡи рыла арбагақәа ҟаҵоуп иалкаау арелиефтә хәҭаҷқәа рыла)]]
Венера ахҟьа арадиолокациа адыррақәа рыла раԥхьатәи ахсаала еиқәнаршәеит [[Геологическая служба США|ЕАА Агеологиатә усбарҭа]] [[1980|1980]] шықәсазы. Ахсаалаҟаҵаразы арадиозонд «[[Пионер-Венера-1]]» еизнагаз адыррақәа хархәара рыҭан, Венера аорбитаҿы 1978 шықәса инаркны 1992 шықәсанӡа аус зуаз.
Апланета аҩадатәи агьежьбжа ахсаалақәа (ахҟьа ахԥатәи ахәҭа) еиқәдыршәеит [[1989|1989]] шықәсазы ({{s|1:5 000 000}}) [[Геологическая служба США|Америкатәи Агеологиатә усбарҭеи]] [[Институт геохимии и аналитической химии им. В. И. Вернадского РАН|В. И. Вернадски ихьӡ зху Асоветтә геохимиеи аналитикатә химиеи Ринститути]] еицхырааны. Асовет радиозондқәа «[[Венера-15]]», «[[Венера-16]]» рҟынтәи адыррақәа рхы иадырхәеит. Венера аҿықәантәи ахсаала инагӡаны (аладатәи аполиартә регионқәа аламҵакәа) еиҳа инарҭбааны еиқәнаршәеит [[1997|1997]] шықәсазы ({{s|1:10 000 000}}, {{s|1:50 000 000}}) [[Геологическая служба США|Америкатәи агеологиатә усбарҭа]]. Уи аан арадиозонд «[[Магеллан (КА)|Магеллан]]» аҟынтәи адыррақәа хархәара рыҭан<ref name="Имя" /><ref name="Род" />.
Венера арелиеф ахәҭаҷқәа ахьӡқәа рыҭара аԥҟарақәа рыдыркылеит [[1985|1985]] шықәсазы [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] XIX ассамблеиа Хадаҿы, [[Автоматическая межпланетная станция|автоматикатә планетабжьаратә станциақәа]] рыла Венера арадиолокациатә ҭҵаарақәа рылҵшәақәа ахҳәаа аныҟаҵаха ашьҭахь. Аноменклатураҿы аҳәса рыхьӡқәа мацара рхархәара азы аӡбамҭа рыдыркылеит (хыхь зыӡбахә ҳәаз х-ҭоурыхтә ҷыдарақәак аламҵаӡакәа)<ref name="Имя" />:
* Венера аҟны иҟоу [[Ударный кратер|акратер]] дуқәа ԥсра зқәым еицырдыруа аҳәсақәа рыжәлақәа хьӡыс ирхырҵоит, акратер хәыҷқәа ракәзар — аҳәса рыхьӡқәа рхырҵоит. Адуқәа рҿырԥштәқәа: [[Ахматова, Анна Андреевна|Ахматова]], [[Барсова, Валерия Владимировна|Барсова]], [[Барто, Агния Львовна|Барто]], [[Волкова, Анна Фёдоровна|Волкова]], [[Голубкина, Анна Семёновна|Голубкина]], [[Данилова, Мария Ивановна|Данилова]], [[Дашкова, Екатерина Романовна|Дашкова]], [[Ермолова, Мария Николаевна|Ермолова]], [[Ефимова, Нина Яковлевна|Ефимова]], [[Клёнова, Мария Васильевна|Клионова]], [[Мухина, Вера Игнатьевна|Мухина]], [[Обухова, Надежда Андреевна|Обухова]], [[Орлова, Любовь Петровна|Орлова]], [[Осипенко, Полина Денисовна|Осипенко]], [[Потанина, Александра Викторовна|Потанина]], [[Кашеварова-Руднева, Варвара Александровна|Рудниова]], [[Русланова, Лидия Андреевна|Русланова]], [[Федорец, Валентина Александровна|Федорец]], [[Яблочкина, Александра Александровна|Иаблочкина]]. Ахәыҷқәа рҿырԥштәқәа: Аниа, Гульнара, Џьина, Џьоди, Исако, Катиа, Олиа, Света, Таниа, Хадича, Есмеральда, уҳәа убас иҵегьы<ref>{{cite web|url=http://planetarium-kharkov.org/?q=imena-kharkovchan-vo-vselennoy|title=Имена харьковчан во Вселенной. Астероиды, кратеры на планетах | Харьковский планетарий|publisher=planetarium-kharkov.org|access-date=2019-09-19|archive-date=2020-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925122120/http://planetarium-kharkov.org/?q=imena-kharkovchan-vo-vselennoy|url-status=live}}</ref>.<ref name="Имя" /><ref name="Род" />
Венера икратертәым арелиефтә формақәа амифтә, ажәабжьтә, алегендатә ҳәсақәа рыхьӡқәа рхырҵоит: аҳаракырақәа еиуеиԥшым ажәларқәа рынцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа рыҭоуп, арелиефтә лбаарақәа — еиуеиԥшым амифологиақәа рҟынтәи егьырҭ аперсонажцәа рыхьӡқәа рыхҵоуп:
* адгьылқәеи ашьхеибаркырақәеи абзиабареи аԥшӡареи рынцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа роууеит; [[Список тессер на Венере|атессерқәа]] — алахьынҵа, анасыԥ, аманшәалара рынцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа; ашьхақәа, [[купол (планетная номенклатура)|акуполқәа]], аҭыԥқәа еиуеиԥшым анцәахәыҳәсақәа, адауҳәсақәа, атитанидқәа рыхьӡқәа рхырҵоит; ақәцәқәа — амшын нцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа; албаарҭақәа — аҩнтәи ахәышҭаара анцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа; агәыргьынқәа — амарымажареи адгьылқәаарыхреи рынцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа; акыҷырақәа — аҳәса рперсонажцәеи ажәҩан анцәахәыҳәсақәеи рыхьӡқәа, амифқәа рҟны ажәҩани алаашареи ирыдҳәалоу;
* [[Борозда (планетная номенклатура)|Аҭаԥҟарсҭақәеи]] ацәаҳәақәеи аҳәса еибашьцәа рыхьӡқәа рыхҵоуп, аҩхаақәа — Амза, ашәарыцара, абна ирыдҳәалоу амифологиатә персонажқәа рыхьӡқәа рыхҵоуп<ref name="Имя" /><ref name="Род" />.
==== Аиндукциатә мҳалдызасфера ====
Венера аиндукциатә [[магнитосфера|мҳалдызасфера]] иамоуп аҿасратә цәқәырԥа, амҳалдызхҟьа, [[Магнитопауза|амҳалдызаанҿас]], насгьы амҳалдызҵыхәа, афымцатә хҟьа змоу<ref name="Russell993">{{статья|автор=Russell, C.T.|заглавие=Planetary Magnetospheres|год=1993|издание=Rep. Prog. Phys.|том=56|номер=6|страницы=687—732|doi=10.1088/0034-4885/56/6/001|bibcode=1993RPPh...56..687R}}</ref><ref name="Zhang2007">{{статья|заглавие=Little or no solar wind enters Venus’ atmosphere at solar minimum|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-29_450_7170/page/654|издание=Nature|том=450|страницы=654—656|doi=10.1038/nature06026|bibcode=2007Natur.450..654Z|pmid=18046399|номер=7170|язык=en|тип=journal|автор=Zhang, T.L.; Delva, M.; Baumjohann, W.; et al.|год=2007}}</ref>.
Амраҵаҟатәи акәаԥаҿ аҿассратә цәқәырԥа 1900 км аҩадараҿы иҟоуп (0,3R<sub>v</sub>, уа R<sub>v</sub> —Венера арадиус). Ари абжьаӡара ршәеит 2007 шықәсазы [[Солнечная активность|амра аусура]] еиҵаӡа азааигәара<ref name="Zhang2007" />. Уи амаксимум азааигәара ари агылара акырынтә еиҵахар алшоит<ref name="Russell993" />. [[Магнитопауза|Амҳалдызаанҿас]] 300 км ааҳаракыраҿы иҟоуп<ref name="Zhang2007" />. Аионосфера аҩадатәи аҳәаа ([[ионопауза|аионаанҿас]]) 250 км азааигәара иҟоуп. Амҳалдызаанҿаси аионаанҿаси рыбжьара амҳалдызтә ԥынгыла ыҟоуп — [[Плазма|амратә плазма]] Венера атмосфера ҵауланӡа анеира иаԥырхагоу амҳалдызтә ҭыԥ аҭыԥантәи арӷәӷәара, иаҳҳәап, амратә усура аминимум азааигәара ианадамхагьы. Аԥынгылаҿы амҳалдызтә ҭыԥ арбага 40 [[Тесла (единица измерения)|нТл]] инаӡоит<ref name="Zhang2007" />. Амҳалдызасфера аҵыхәа апланета жәа-радиуск рҟынӡа еиҵыхуп. Ари Венера амҳалдызасфераҿы зегь реиҳа аус зуа хәҭоуп — араҟа [[магнитное пересоединение|амчтә цәаҳәақәа реиҭеидҳәалареи]] ахәҭаҷқәа рырццакреи мҩаԥысуеит. Амҳалдызасфераҿы иҟоу а[[электрон|електрон]]қәеи а[[ион|ион]]қәеи рымчхарақәа 100 [[Электронвольт|еВ]], насгьы 1000 еВ раҟара шьақәнаргылоит<ref name="Barabash2007" />.
[[Файл:МагнитосфераВенеры.svg|thumb|center|Венереи амратә ԥшеи реидҳәалара. Иаарԥшуп аиндукциатә мҳалдызасфера ахәҭақәа]]
Венера ахатә мҳалдызтә ҭыԥ аԥсыҽра иахҟьаны, [[солнечный ветер|амратә ԥша]] уи [[Экзосфера|аекзосфера]] аҵауларанӡа инаӡоит, уи [[Диссипация атмосфер планет|атмосфера ацәыӡ маҷқәа]] ахылҿиаауеит<ref>{{cite web|title=2004 Venus Transit information page|url=https://sunearth.gsfc.nasa.gov/sunearthday/2004/vt_venus_planetary_2004.htm|url-status=dead|access-date=2026-07-14|archive-date=2013-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510125726/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/sunearthday/2004/vt_venus_planetary_2004.htm}}, Venus, Earth, and Mars, NASA</ref>. Ацәыӡқәа еиҳарак иҟалоит амҳалдызҵыхәа ала. Уажәтәи аамҭазы атмосфера иалҵуа аионқәа рыхкы хадақәа рахь иаҵанакуеит O<sup>+</sup>, H<sup>+</sup> иара убас He<sup>+</sup>. Аӡри аионқәеи аҵәыҵәрии реизыҟазаашьа 2 раҟара ыҟоуп (даҽакала иуҳәозар, и[[Стехиометрия|стеехиометриатә]]уп), уи еиԥмырҟьаӡакәа аӡы ацәыӡра атәы аҳәоит<ref name="Barabash2007">{{статья|заглавие=The loss of ions from Venus through the plasma wake|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-29_450_7170/page/650|издание=Nature|том=450|страницы=650—653|doi=10.1038/nature06434|bibcode=2007Natur.450..650B|pmid=18046398|номер=7170|язык=en|тип=journal|автор=Barabash, S.; Fedorov, A.; Sauvaud, J.J.; et al.|год=2007}}</ref>.
=== Атмосфера ===
{{main|Венера атмосфера}}
[[Файл:Venus_-_August_24_2016.png|thumb|[[Акацуки (космический аппарат)|Акацуки]] 2016 азы иҭнахыз Венера [[Условный цвет|инықәырԥшу аԥшшәа]]ҿы, а[[Инфракрасное излучение|инфраҟаԥшьтә спектр]]и а[[Ультрафиолетовое излучение|ультрафиолеттә спектр]]и (ацәқәырԥа аура 365, 283 нм).]]
Венера атмосфера еиҳарак [[углекислый газ|аҵәыҵәри адиоксид]] (96,5%), [[азот]] (3,5%) рыла ишьақәгылоуп. Егьырҭ арчқәа рыхәҭаа даара имаҷуп: [[Оксид серы(IV)|атыҩша адиоксид]] — 0,018%, [[аргон]] — 0,007%, аӡы афақь — 0,003%, егьырҭ ахәҭақәа зегьы еилаҵаны рхыԥхьаӡара иҵегьы еиҵоуп<ref name="ESS_2014_Venus_atm" />. 2011 шықәсазы, аппарат «[[Венера-экспресс|''Venus Express'']]» аус адызулоз аҵарауаа Венера азааигәара [[озоновый слой|аозонтә хҟьа]] рыԥшааит, уи 100 километрак аҳаракыраҿы иҟоуп<ref name="lenta.ru">{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/10/07/ozone/|title=У Венеры нашли озоновый слой: Наука и техника: Lenta.ru|access-date=2017-03-08|archive-date=2014-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140421214330/http://lenta.ru/news/2011/10/07/ozone/|url-status=live}}</ref>. Аиҿырԥшразы, Адгьыл аозонтә хҟьа 15-20 километра аҳаракыраҿы иҟоуп, насгьы уа иҟоу аозонтә концентрациа магнитудала кырынтә еиҳауп<ref name="lenta.ru" />.
==== Аиҿкаашьа ====
Венера атмосфера аилазаашьаҿы анаҩстәи ахҩақәа алкаауп<ref name="Patzold2007">{{статья|заглавие=The structure of Venus’ middle atmosphere and ionosphere|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-29_450_7170/page/656|издание=Nature|том=450|страницы=657—660|doi=10.1038/nature06239|bibcode=2007Natur.450..657P|pmid=18046400|номер=7170|язык=en|тип=journal|автор=Patzold, M.; Hausler, B.; Bird, M.K.; et al.|год=2007}}</ref>:
* ''аекзосфера'' — атмосфера хыхьтәи аҳәаа, апланета адәахьтәи ахҩа 220-350 км аҳаракыраҿы;
* ''атермосфера'' — 120-220 км рыбжьара иҟоу аҳәааҿы иҟоуп;
* ''амезоаанҿасра'' — 95-120 км рыбжьара иҟоуп;
* ''хыхьтәи амезосфера'' — 73-95 км рыбжьара аҳәааҿы;
* ''ҵаҟатәи амезосфера'' — 62-73 км рыбжьара аҳәааҿы;
* ''атропоаанҿасра'' —50 км маҷк еиҳау, 65 км маҷк еиҵоу аҳәааҿы иҟоуп; Адгьыл аҿықәан иҟоу аҭагылазаашьақәа реиҳа иахьырзааигәоу аҭыԥ
* ''атропосфера'' — Венера атмосфера зегь реиҳа ижәпоу ахәҭа, зегь реиҳа илаҟәу аҵыхәтәантәи ахәҭа, [[CO2|CO<sub>2</sub>]] ала ишьақәгылоу, ақәыӷәӷәара дуи аҳауа аԥхарреи ирыхҟьаны иҟоу «аокеан» ауп.
[[Термосфера|Атермосфера]] иҵаӷоу, ӷәӷәала аионизациа зызу атмосфера ахҩа ауп. Адгьыл атермосферазы еиԥш, Венера атермосферазгьы еиуеиԥшым аҳауаԥхарра аиҭашәарақәа ҷыдаҟазшьоуп. Атермосфера уахынлатәи аган аԥхарра 100 К (−173 °C) рҟынӡа инаӡоит. Ҽынлатәи аганаҿ аԥхарра 300–400 К (27 инаркны 127 °C) рҟынӡа еизҳауеит<ref name="Bertaux2007" />.
Венера [[Мезосфера|амезосфера]] 65-120 км рыбжьара аҳаракыраҿы иҟоуп. Венера амезосфераҿы ҩ-ҩаӡарак алкаазар ауеит<ref name="Patzold2007" />:
* хыхьтәи ({{s|73—95 км}});
* ҵаҟатәи (62-73 км)<ref name="Patzold2007" />.
Амезосфера хыхьтәи аҩаӡараҿы 95 км аҳаракыраҿы аҳауа аԥхарра 165 К (−108 °C) раҟара ыҟоуп.
Амезосфера ҵаҟатәи аҩаӡараҿы аҳауа аԥхарра еснагь 230 К (−43 °C) шьақәнаргылоит. Ари аҩаӡара аԥсҭҳәақәа хыхьтәи рҳәаа иашьашәалоит<ref name="Bertaux2007">{{статья|заглавие=A warm layer in Venus’ cryosphere and high-altitude measurements of HF, HCl, H<sub>2</sub>O and HDO|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-29_450_7170/page/646|издание=Nature|том=450|страницы=646—649|doi=10.1038/nature05974|bibcode=2007Natur.450..646B|pmid=18046397|номер=7170|язык=en|тип=journal|автор=Bertaux, Jean-Loup; Vandaele, Ann-Carine; Korablev, Oleg; et al.|год=2007}}</ref>.
[[Файл:Venusatmosphere-ru.svg|thumb|center|Аҳауа аԥхарра аҳаракыра ахьыԥшра]]
[[Тропопауза|Атропоаанҿасра]] — атропосфереи амезосфереи рыбжьара иҟоу аҳәаа — {{s|50}} маҷк еиҳауи 65 км маҷк еиҵои аҭыԥ аҿы иҟоуп<ref name="Patzold2007" />. Асоветтә зондқәа («[[Венера-4]]» инаркны «[[Венера-14]]» аҟынӡа), иара убас америкатәи «[[Пионер-Венера-2]]» рҟынтәи адыррақәа рыла, 52,5 км инаркны 54 км рҟынӡа иҟоу атмосфератә хҟьа аҭыԥ аҿы аҳауа аԥхарра 293 К (+20 °C) инаркны 310 К (+37 °C) рҟынӡа иҟоуп, насгьы 49,5 км аҳаракыраҿы ақәыӷәӷәара Адгьыл аҟны [[Уровень моря|амшын аҩаӡараҟны]] иҟоу ақәыӷәӷәара иаҟарахоит<ref name="Patzold2007" /><ref name="Profiles">{{cite web|url=http://www.datasync.com/~rsf1/vel/1918vpt.htm|title=Venus Atmosphere Temperature and Pressure Profiles|publisher=Shade Tree Physics|archive-url=https://www.webcitation.org/655sQyHm7?url=http://www.datasync.com/~rsf1/vel/1918vpt.htm|archive-date=2012-01-31}}</ref>.
[[Тропосфера|Атропосфера]] апланета аҿықәан иалагоит, насгьы 65 км аҟынӡа инаӡоит<ref name="Basilevsky2003">{{статья|заглавие=The surface of Venus|издание=Rep. Prog. Phys.|том=66|номер=10|страницы=1699—1734|doi=10.1088/0034-4885/66/10/R04|ссылка=http://www.iop.org/EJ/abstract/0034-4885/66/10/R04|bibcode=2003RPPh...66.1699B|автор=Basilevsky, Alexandr T.; Head, James W.|год=2003|url-status=dead}}</ref><ref name="Patzold2007" />. Ицоу ахҟьа азааигәара аԥшақәа ԥсыҽуп, аха атропосфера хыхьтәи ахәҭаҿгьы аҳауа аԥхарреи ақәыӷәӷәареи адгьылтә рбагақәа рҟынӡа илаҟәуеит, аԥша аццакра 100 м/с рҟынӡа иацлоит<ref name="Svedhem2007">{{статья|заглавие=Venus as a more Earth-like planet|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-29_450_7170/page/656|издание=Nature|том=450|страницы=629—632|doi=10.1038/nature06432|bibcode=2007Natur.450..629S|pmid=18046393|номер=7170|автор=Svedhem, Hakan; Titov, Dmitry V.; Taylor, Fredric V.; Witasse, Oliver|год=2007|язык=en}}</ref>.
Ахҟьаҿы иҟоу атмосфера аилаӷәӷәара {{s|67 кг/м<sup>3</sup>}}, даҽакала иуҳәозар Адгьыл аҿы иҟоу аӡы аилаӷәӷәара аҟынтәи 6,5%<ref name="Basilevsky2003" />. Венера аҿықәан иҟоу атмосфератә қәыӷәӷәара 92 бар раҟара ҟалоит, уи Адгьыл аҿы 910 метра аӡы аҵаҟа аҵаулараҿы иҟоу ақәыӷәӷәара иаҟароуп. Абас еиԥш иҟоу ақәыӷәӷәара ҳарак аҟны аҵәыҵәри адиоксид (уи акритикатә ҭыԥ — 31 °C, 73,8 бар) агрегациатә ҭагылазаашьала уаҳа ирчӡам, аха [[Сверхкритический флюид|суперкритикатә ӡ]]уп. Абасала, атропосфера ҵаҟатәи 5 км зыбжак ӡу зыбжак рчу аокеан ца [[Оксид углерода(IV)|CO<sub>2</sub>]] ауп. Абраҟа аԥхарра 740 К (467 °C) ыҟоуп<ref name="Basilevsky_2003" />. Уи Амра ҩынтә еиҳа иазааигәоу [[Меркурий (планета)|Меркури]] аҿықәантәи аԥхарра аасҭа еиҳауп. Венераҿы ас еиԥш аҳауа аԥхарра аҳаракра мзызс иамоу аҵәыҵәри адиоксиди аԥсҭҳәа жәпақәеи ирхылҿиаауа [[парниковый эффект|аԥхарратә еффект]] ауп. Апланета ԥшьаала ишыгьежьуагьы, апланета ҽынлатәи уахынлатәи аганқәа рыбжьара аԥхарра аиԥшымзаара (иара убас аекватори аполиусқәеи рыбжьара) {{s|1—2 K}} раҟара ыҟоуп — атропосфера аԥхарратә инерциа убриаҟынӡа идууп<ref name="Basilevsky_2003" />.
==== [[Атмосферные явления|Атмосфератә цәырҵрақәа]] ====
===== Аԥшақәа =====
[[Общество Макса Планка|Макс Планк ихьӡ зху Аилазаара]] Амратә система аҭҵааратә Институт аусзуҩы Дмитри Титов (Германиа) апланета атмосфера иадҳәалоу иӡбам апроблемақәа ртәы иҳәеит<ref name="титов">{{Cite web|url=http://sch1262.ru/planets/venera.html|title=Венера — сведения|access-date=2011-08-08|archive-date=2011-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20111111163043/http://sch1262.ru/planets/venera.html|url-status=live}}</ref>:
{{Ацитата алагара}}Шамахамзар уи атмосфера зегьы ԥшацәгьа дуӡӡак аҿы иҟоуп: уи аԥсҭҳәақәа хыхьтәи рҳәааҿы секундкахь 120-140 метра (432-504 км/сааҭ) аццакра аманы апланета иаакәшоит. Ҳара макьана зынӡаск иаҳзеилкаауам уи шыҟало, насгьы ари амч ду змоу аныҟәара иаҵгәо закәу. Даҽа ҿырԥштәык: Венера аҟны еиҳарак атыҩша злоу арчы атыҩша адиоксид шакәу еилкаауп. Аха акомпиутер аҿы атмосфератә химиа амодель аҟаҵара ҳаналагалак, усҟан еилаҳкаауеит геологиатә аамҭа кьаҿк иалагӡаны атыҩша адиоксид ахҟьа «иафар» шахәҭоу. Ари арчы ыӡыр ахәҭоуп, еиԥмырҟьаӡакәа изырҭәуа ыҟамзар. Еиҳарак уи авулкантә усура иадырҳәалоит.{{Ацитата алгара}}
Асуперротациатә ԥшақәа ирыхҟьаны Венера атмосфера адгьылтә мшқәа 4 рыла инагӡаны еикәагьежьуеит<ref>{{Cite web|url=https://www.universetoday.com/17606/understanding-the-superotation-winds-of-venus/|title=Understanding the «Superotation» Winds of Venus|access-date=2017-09-16|archive-date=2017-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917032326/https://www.universetoday.com/17606/understanding-the-superotation-winds-of-venus/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.popmech.ru/science/8075-priroda-vetra-superrotatsiya/|title=Природа ветра: Суперротация|access-date=2017-09-16|archive-date=2017-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917032231/https://www.popmech.ru/science/8075-priroda-vetra-superrotatsiya/|url-status=live}}</ref>. Венера атмосфера хыхьтәи ахәҭақәа рҿы уахынлатәи аганаҿ азонд [[Venus Express|''Venus Express'']] [[стоячие волны|игылоу ацәқәырԥақәа]] гәанаҭеит<ref>[https://earthsky.org/space/venus-mysterious-night-side-revealed Venus’ mysterious night side revealed] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200811164501/https://earthsky.org/space/venus-mysterious-night-side-revealed |date=2020-08-11 }}, September 16, 2017</ref><ref>{{cite web|url=https://www.astronews.ru/cgi-bin/mngold.cgi?page=news&news=10253|title=Наблюдения ночной стороны Венеры позволяют глубже понять атмосферу планеты|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917032155/http://www.astronews.ru/cgi-bin/mngold.cgi?page=news&news=10253|archive-date=2017-09-17}}</ref>.
===== Аԥсҭҳәақәеи аԥхарратә еффекти =====
{{See also|Аԥхарратә еффект}}
<div class="tright" style="clear:right;">
<div style="border:1px solid #c8ccd1; background:#f8f9fa; padding:3px; width:226px;">
[[Файл:Venus_-_December_23_2016.png|220px|center]]
<div style="font-size:88%; text-align:center; padding:2px 0;">{{date|23|12|2016}}</div>
[[Файл:Venus_-_October_24_2018.png|220px|center]]
<div style="font-size:88%; text-align:center; padding:2px 0;">Жьҭаарамза 24, 2018 шықәса</div>
[[Файл:Venus - February 27 2021 (52458187897).png|220px|center]]
<div style="font-size:88%; text-align:center; padding:2px 0;">Жәабранмза 27, 2021 шықәса</div>
<div style="font-size:88%; text-align:center; padding:3px 2px 0;"><small> Венера афотосахьақәа [[Условный цвет|иазааигәоу аԥшшәала]], а[[Ультрафиолетовое излучение|ультрафиалеттә спектр]] ( ацәқәырԥақәа роура 365, 283 нм), [[Акацуки (космический аппарат)|Акацуки]] иҟанаҵаз</small></div>
</div>
</div>
Аԥсҭҳәақәа рыхҟьа ыҟоуп {{s|48—65 км}} аҳаракыраҿы. Венера аԥсҭҳәақәа даара ижәпоуп, насгьы урҭ [[Оксид серы(IV)|атыҩшатә рч]]и [[Серная кислота|атыҩшатә ҵәыҵәра]] ацәыкәбарқәеи рыла ишьақәгылоуп<ref name="Krasnopolsky">{{статья|заглавие=Chemical composition of the atmosphere of Venus|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1981-08-13_292_5824/page/610|издание=Nature|том=292|номер=5824|страницы=610—613|bibcode=1981Natur.292..610K|doi=10.1038/292610a0|автор=Krasnopolsky, V.A.; Parshev V.A.|год=1981|язык=en}}</ref>. Иҟоуп егьырҭ ахәҭақәагьы рыҟазаара ашьҭақәагьы<ref name="ESS_2014_Venus_atm" />. Убас, иаҳҳәап, идыруп аԥсҭҳәа ахәҭаҷқәа ахлор шрылоу. Урҭ рыԥштәы хҩежьааа зыхҟьо атыҩша мамзаргьы [[Хлорид железа(III)|ахлортә еиха]] ахьрылоу акәзар ауеит<ref name="Basilevsky_2003" />.
Аԥсҭҳәатә хҟьа ажәпара зеиԥшроу ала амра алашара имаҷу ахәҭак мацара ауп ахҟьаҿы изынаӡо, насгьы Амра азенит аҿы ианыҟоу, алашара аҩаӡара 1000-3000 [[люкс|лиукс]] мацара ауп ишьақәнаргыло<ref name="Venera-8">{{cite web|url=http://www.laspace.ru/rus/venera8.php|url-status=dead|title=Венера-8|publisher=Научно-производственное объединение им. С.А. Лавочкина|access-date=2011-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111133011/http://www.laspace.ru/rus/venera8.php|archive-date=2012-01-11}}</ref>. Аиҿырԥшразы, Адгьыл аҿы ашәшьы аныҟоу амш азы алашара 1000 лиукс шьақәнаргылоит, амш анеилгоу, амра аныԥхо аамҭазы агагаҿы 10-25 нызқь лиукс ҟалоит<ref name="radfaq">Paul Schlyter. [http://stjarnhimlen.se/comp/radfaq.html#10 Radiometry and photometry in astronomy FAQ] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20131207065000/http://stjarnhimlen.se/comp/radfaq.html#10 |date=2013-12-07 }} (2006)</ref>. Ахҟьаҿы ацәаакыра 0,1% еиҵоуп<ref name="Koehler">{{статья|bibcode=1982S&W....21..282K|заглавие=Results of the Venus sondes Venera 13 and 14|издание=Sterne und Weltraum|том=21|страницы=282|автор=Koehler, H. W.|год=1982}}</ref>. Аԥсҭҳәақәа рыжәпареи [[Альбедо|рырлашара ӷәӷәеи]] ирыхҟьаны, апланета иаиууа [[Солнечная энергия|амратә мчхара]] зегьы Адгьыл иаиууа амчхара аҵкыс еиҵоуп.
Аԥсҭҳәа жәпақәа ирыхҟьаны [[видимое излучение|иубарҭоу алашарала]] аҟны ахылаԥшра залымшо иҟалоит. Урҭ ҵәцоуп а[[радиоволны|радио]]тәи а[[Микроволновое излучение|микроцәқәырԥа]]тәи диапазонқәа рҿы мацара, иара убасгьы а[[Инфракрасное излучение|инфраҟаԥшь]] иазааигәоу аҭыԥқәа рҿы<ref name="Shalygin_2013">{{книга|автор=Shalygin E.|заглавие=Study of the Venus surface and lower atmosphere using VMC images|ссылка=https://www.mps.mpg.de/3183913/Dissertation_2013_Shalygin__Eugene1.pdf|место=Berlin|год=2013|страницы=9|страниц=127|isbn=978-3-942171-71-7|archive-date=2016-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307131052/https://www.mps.mpg.de/3183913/Dissertation_2013_Shalygin__Eugene1.pdf}}</ref>.
«[[Галилео (КА)|''Galileo'']]» Венера ианавсуаз аамҭазы NIMS а[[инфракрасное излучение|инфраҟаԥшь]]тә [[спектрометр]] ала афотоҭыхра мҩаԥгахеит, аӡәгьы дшақәымгәыӷуаз ала еилкаахеит 1,02, 1,1, 1,18 микрон [[длина волны|аура змоу ацәқәырԥақәа]] рыҩаӡараҿы асигнал аҿықәтәи а[[топография|топографиа]] иадҳәалоуп, даҽакала иуҳәозар, уи иақәшәо аиҭаҟаларақәа рзы иҟоуп «аԥенџьырқәа», услыԥшны Венера ахҟьа убарҭоу.
А[[ультрафиолетовое излучение|ультрафиолеттә лашара]]ҿы аԥсҭҳәақәа рыхҩара ацәаҳәа лашақәеи ацәаҳәа лашьцақәеи ирылху амозаика еиԥш иааԥшуеит, урҭ аекваторахь имаҷу акәакь ала еиҵыхуп. Урҭ рхылаԥшрақәа иаадырԥшуеит аԥсҭҳәақәа рыхҩа ԥшьымш рыҩныҵҟа мрагыларахьтәи мраҭашәарахь ишыгьежьуа (аԥсҭҳәақәа рыхҩа аҩаӡараҿы аԥшақәа иасуа аццакра {{s|100 м/с}} ирымоу шьақәнаргылоит).
Аҵәыҵәри адиоксидтә арчытә океани атыҩшатә ҵәыҵәра иалху аԥсҭҳәа жәпақәеи апланета аҿықәан [[парниковый эффект|аԥхарратә еффект]] ӷәӷәа ҟарҵоит. Урҭ Венера ақәыԥшылара Амратә системаҿы зегь реиҳа ицаны иҟарҵоит, Венера [[Амра|Амра]] ҩынтә еиҳа ихараны ишыҟоугьы, насгьы [[Меркурий (планета)|Меркури]] аасҭа ԥшьынтә еиҵаны амчхара шаиууагьы<ref name="ESS_2014_Venus_atm" />. Иара ахҟьа абжьаратәи аԥхарра 740 К (467°C) инаӡоит. Уи а[[Свинец|тса]] аҭәара аԥхарра аасҭа еиҳауп ({{s|600 К}}, 327°C), иара убас а[[Олово|олово]] ({{s|505 К}}, 232°C) а[[цинк]] ({{s|693 K}}, 420°C) рырҭәара аԥхарра аасҭагьы. Атропосфера жәпа иахҟьаны уахынлтәи ҽынлатәи аганқәа рыԥхарра аивгарақәа маҷуп, Венера аҟны [[солнечные сутки|амра амшқәа]] кырӡа ишаугьы: Адгьыл аҿы иҟоу амшқәа раасҭа 116,8-нтә еиҳа иауп<ref name="Basilevsky2003" />.
===== Адыдқәеи амацәысқәеи =====
Автоматикатә космостә станциақәа рҟынтәи ахылаԥшрақәа рыла Венера атмосфераҿы афымцатә усура гәаҭан, уи а[[гроза|дыдқәеи]] а[[молнии|мацәысқәеи]] ҳәа аҟазшьарба рыҭазар ҟалоит. Арҭ афеноменқәа раԥхьаӡакәны аппарат «[[Венера-2]]» ала игәаҭан арадиоеимадараҿы аԥырхагақәа раҳасабала. А[[видимое излучение|оптикатә диапазон]] аҿы ацәывҵҷҷаарақәа, амацәыс еиԥшыз, «[[Венера-9 и Венера-10|Венера-9]]», {{s|-10}} астанциақәеи, «[[Вега (АМС)|Вега-1]]», {{s|-2}} аеростаттә зондқәеи иҭарҩит. Афымцамҳалдызтә ҭыԥи арадиоимпульсқәеи рҿы аномалиатә еизҳарақәа, иҟалап урҭгьы амацәыс иахҟьазаргьы, «Пионер-Венера», иара убас албааратә аппарат «Венера-11», {{s|-12}} рыла иԥшаан<ref>''Кондратьев К. Я., Крупенио Н. Н., Селиванов А. С.'' Планета Венера. Л.: Гидрометеоиздат, 1987. С. 176, 219.</ref>, 2006 шықәсазы аӷба «[[Венера-Экспресс|Венера-експресс]]» Венера атмосфераҿы а[[Геликон (физика)|геликонқәа]] аԥшааит, урҭ амацәыс иалҵшәахаз ауп ҳәа аилыркаара ҟаҵахеит. Урҭ лассы-лассы иахьымлашо амш аусура аҟазшьа угәаланаршәоит. Амацәысқәа реиҭаҟалара зегьы ианреиҵаха Адгьыл аҿы иҟоу аиҭаҟалара абжак шьақәнаргылоит<ref name="Russell2007">{{статья|заглавие=Lightning on Venus inferred from whistler-mode waves in the ionosphere|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-29_450_7170/page/660|издание=Nature|том=450|страницы=661—662|doi=10.1038/nature05930|bibcode=2007Natur.450..661R|pmid=18046401|номер=7170|язык=en|тип=journal|автор=Russell, C.T.; Zhang, T.L.; Delva, M.; et al.|год=2007}}</ref>.
Аҵарауаа ргәаанагарала Венера аԥсҭҳәақәа Адгьыл аҿы иҟоу аԥсҭҳәақәа рыпринцип ала амацәысқәа раԥҵара рылшоит. Аха Венера амацәысқәа убри ала иџьашьахәуп, [[Иупитер|Иупитер]], [[Сатурн]], насгьы (еиҳарак) Адгьыл амацәысқәа реиԥш аӡытә ԥсҭҳәақәа иахьрыдҳәалам ала<ref name="Russell2007" />. Урҭ цәырҵуеит атыҩшатә ҵәыҵәра иалху аԥсҭҳәақәа рҿы<ref>{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/venus-20071128.html|title=NASA Scientist Confirms Light Show on Venus|access-date=2019-12-02|archive-date=2021-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210504071618/https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/venus-20071128.html|url-status=live}}</ref>.
===== Ақәақәа =====
Венера атропосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҿы, аамҭа-аамҭала атыҩшатә ҵәыҵәра иалху ақәоурақәа ҟалалоит, урҭ атмосфера ҵаҟатәи ахәҭақәа рҿы аҳауа аԥхарра ахьыҳараку иахҟьаны, ахҟьаҿы инаӡаанӡа ифақьхоит (ари афеномен [[вирга]] ҳәа иашьҭоуп)<ref name="BBC">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4335628.stm|title=Planet Venus: Earth's 'evil twin'|publisher=BBC News|date=2005-11-07|access-date=2017-03-01|archive-date=2009-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090718082154/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4335628.stm|url-status=live}}</ref>.
==== Аҳауа ====
[[Файл:Venus2 mag big.png|thumb|left|200px|Венера атопографиатә хсаала]]
{{main|Венера аклимат}}
Аҳасабрақәа иаадырԥшуеит аԥхарратә еффект ыҟамызҭгьы, Венера аҿықәан иреиҳау аԥхарра 80°C еиҳамхар шалшоз. Аиашазы, Венера аҿықәан аҳауа аԥхарра (апланета абжьаратәи арадиус аҩаӡараҿы) 750 К (477 °C) ыҟоуп, насгьы уи есыҽнытәи аҽеиҭакрақәа зынӡа имаҷуп. [[Давление|Ақәыӷәӷәара]] 92 атм ҟалоит, а[[газ|рчы]] аилаӷәӷәара ҩ-еишьҭагылак рыла еиҳауп [[Атмосфера Земли|Адгьыл атмосфера]] аҟны аасҭа. Абарҭ афактқәа рышьақәыргылара аҵарауаа аӡәырҩы ргәы канажьит, урҭ ргәы иаанагон ҳара ҳапланета кырӡа иеиԥшу апланетаҿы аҭагылазаашьақәа [[каменноугольный период|ахаҳәрацәатә аамҭазы]] Адгьыл аҿы иҟаз аҭагылазаашьақәа ирзааигәоуп, убри аҟнытә, абри аҩыза а[[Абиосфера]] ыҟазар ауеит ҳәа. Аԥхарра раԥхьатәи агәаҭарақәа, азныказы, арҭ агәыӷрақәа нарыгӡарашәа иҟан, аха ашьақәырӷәӷәарақәа (албааратә аппаратқәа рхархәаралагьы уахь иналаҵаны) иаадырԥшит, Венера ахҟьа азааигәара иҟоу аԥхарратә еффект аҵыхәала аӡы аҟазаара ҟалашьа шамам.
Апланета атмосфераҿы абри аеффект, ахҟьа ӷәӷәала аԥхарахьы иназго, ара[[углекислый газ|цәаҵәыҵәтә рч]]и а[[водяной пар|ӡы афақь]]и ирыбзоураны иҟалоит, урҭ ишыз Венера ахҟьа иоунажьуа а[[Инфракрасные лучи|инфраҟаԥшьтә (аԥхарратә) шәахәақәа]] ӷәӷәала илбаардоит. Аԥхарреи ақәыӷәӷәареи раԥхьаӡа иргыланы еилеиуеит аҳаракыра еизҳацыԥхьаӡа. Иреиҵаӡоу аҳауа аԥхарра — 150-170 К (-125... -105°C) — еилкаауп {{s|60—80 км}} аҩадараҿы<ref>{{cite web|url=http://www.college.ru/astronomy/course/content/chapter4/section3/paragraph2/theory.html|url-status=dead|title=Колледж.ру|access-date=2008-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225101114/http://www.college.ru/astronomy/course/content/chapter4/section3/paragraph2/theory.html|archive-date=2008-12-25}}</ref>, анаҩс еиҳа иҳаракхацыԥхьаӡа аҳауа аԥхаррагьы еизҳауеит, {{s|90—120 км}} аҳаракыраҿы 310-345 К (35-70°C) рҟынӡа инаӡаны<ref>{{Cite web|url=http://www.rian.ru/science/20071129/90077395.html|title=Агентство РИА|access-date=2008-06-16|archive-date=2008-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080601042019/http://www.rian.ru/science/20071129/90077395.html|url-status=live}}</ref>.
Аԥша, даара иԥсыҽу апланета аҿықә азааигәара ({{s|1 м/с}} еиҳамкәа), аекватор арегион аҿы 50 км инареиҳаны аҳаракыраҿы {{s|150—300 м/с}} нӡа еизҳауеит.
Ажәытәӡа зны Венера убриаҟара ишит ҳәа иԥхьаӡоуп, Адгьыл аҟны иҟоу иреиԥшу уи иамаз аокеанқәа зегьы ҭабаратәы, аплита асахьақәа змоу абахәқәа змоу ацәҳәыратә пеизаж ааныжьны. Агипотезақәа руак излаҳәо ала амҳалдызтә ҭыԥ аԥсыҽра иахҟьаны аӡы афақь (амратә шәахәаркрақәа рыла елементқәа рыла еиҟәшахаз) амратә ԥша апланетабжьаратәи акосмос ахь иаманы ицеит. Ишьақәырӷәӷәоуп апланета атмосфера уажәгьы 2:1 еизыҟазаашьала аӡрии аҵәыҵәрии шацәыӡуа<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Caught_in_the_wind_from_the_Sun|title=Caught in the wind from the Sun|website=www.esa.int|access-date=2021-12-26|archive-date=2021-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226093224/https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Caught_in_the_wind_from_the_Sun|url-status=live}}</ref>.
=== Амҳалдызтә ҭыԥ ===
Венера ахатәы [[магнитное поле|мҳалдызтә ҭыԥ]] даара иԥсыҽуп<ref name="Russell993" /><ref name="Zhang2007"/>. Уи зыхҟьо шьақәыргылам, аха иҟалап уи апланета иццакым аҵәира мамзаргьы а[[Планетарная мантия|мантиа]]ҿы а[[Конвекция|конвекциа]] ахьыҟам иадҳәалазар. Убри аҟнытә, Венера иамоуп аиндукциатә [[Магнитосфера|мҳалдызасфера]] мацара, [[Солнечный ветер|амратә ԥша]] аионтә хәҭаҷқәа рыла ишьақәгылоу<ref name="Russell993"/>. Ари апроцесс аԥынгыла иаакәыршаны ицо амчқәа рцәаҳәақәа реиԥш ҳхаҿы иааҳгар ҳалшоит — абри аҭагылазаашьаҿы Венера.
== Аҭоурых аҭоурыхҭҵаара ==
=== Аоптикатә телескопқәа рыцхыраарала аҭҵаара ===
Раԥхьаӡакәны аоптикатә телескоп ала Венера дахәаԥшит [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] 1610 шықәсазы. Галилеи ишьақәиргылеит Венера афазақәа шаԥсахуа. Ганкахьала, уи ишьақәнарӷәӷәеит Амра аҟынтәи ианыҷҷало алашара ала ишылашо (иаԥхьанеиуаз аамҭазы астрономиаҿы уи еилкаамызт). Даҽа ганкахьалагьы, афазақәа рыԥсахрақәа реишьҭагылашьа агелиоцентртә система иашьашәалон: [[Птолемей|Птолеми]] итеориаҿы, Венера «ҵаҟатәи» апланета аҳасабала еснагь Адгьыл еиҳа иазааигәан, Амра аасҭа, насгьы «Венера ҭәы» ҟалашьа амамызт<ref name="sch1262">{{Cite web|url=http://sch1262.ru/planets/venera.html|title=Венера {{!}} Планеты Земной Группы|access-date=2011-08-08|archive-date=2011-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20111111163043/http://sch1262.ru/planets/venera.html|url-status=live}}</ref>.
1639 шықәсазы англыз астроном [[Джереми Хоррокс|Џьереми Хоррокс]] раԥхьаӡакәны Венера Амра адиск иқәланы ишцоз ибеит<ref name="UCL-book">{{книга|заглавие=Jeremiah Horrocks - young genius and first Venus transit observer|издательство=University of Central Lancashire|страницы=14—37|язык=en|автор=Paul Marston|год=2004}}</ref>.
Венера атмосфера ааиртит [[Ломоносов, Михаил Васильевич|М.В. Ломоносов]] Венера [[Прохождение Венеры по диску Солнца|Амра адиск иқәланы ианцоз]] [[Рашәарамза 6|рашәарамза 6]], [[1761|1761]] шықәсазы (ҿыцла)<ref>{{статья|ссылка=https://pubs.aip.org/physicstoday/article-abstract/66/2/64/414321/Replicating-the-discovery-of-Venus-s-atmosphereThe|автор=Shiltsev V., Nesterenko I., Rosenfeld R.|заглавие=Replicating the discovery of Venus’s atmosphere|год=2013|язык=en|издание=Physics Today|месяц=2|том=66|выпуск=2|страницы=64—65|issn=0031-9228|doi=10.1063/PT.3.1894|access-date=2013-05-15}}</ref>.
=== Акосмостә ӷбақәа рыла аҭҵаарақәа ===
{{Main|Венера аҭҵаара}}
[[Файл:Venera 13 Venus surface images.gif|мини|справа|220px|Албааратә аппарат «[[Венера-13]]» ала иҭыху Венера ақәыԥшылара афотосахьа]]
Венера рҽазҵәылхны иҭырҵаауан асоветтәии америкатәии акосмостә ӷбақәа 1960-1980-тәи ашықәсқәа рзы. Раԥхьаӡатәи Венера аҭҵаара иазкыз аппарат, 1961 шықәса жәабранмза 12 рзы идәықәҵаз асоветтә «[[Венера-1]]» акәын; ари аҽазышәара лҵшәадахеит. Уи ашьҭахь, апланетахь идәықәҵан асоветтә аппаратқәа рсериақәа «[[Венера (космическая программа)|Венера]]», «[[Вега (КА)|Вега]]», иара убас америкатәи «[[Маринер (КА)|Маринер]]», «[[Пионер-Венера-1]]», «[[Пионер-Венера-2]]». 1975 шықәсазы акосмостә ӷбақәа [[Венера-9 и Венера-10|«Венера-9», «Венера-10»]] Венера ахҟьа раԥхьатәи афотосахьақәа Адгьыл ахь иаарышьҭит; 1982 шықәсазы «[[Венера-13]]», насгьы «[[Венера-14]]» Венера ахҟьаҟынтәи аԥштәы змоу асахьақәа аарышьҭит<ref group="комм.">Асоветтә ландерқәа рыла ироуз, насгьы Дон Митчел ҳаамҭазтәи иметодқәа рыла аус задулаз Венера аҿықә апанорамақәа [http://mentallandscape.com/V_DigitalImages.htm абраҟа] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100927194255/http://mentallandscape.com/V_DigitalImages.htm |date=2010-09-27 }}.</ref>. Аха Венера ақәыԥшылараҿы аҭагылазаашьа убас иҟоуп, акосмостә ныҟәагақәа зегьы ҩ-сааҭк еиҳаны апланетаҿы аус рзымуӡеит.
1990-тәи ашықәсқәа инадыркны Венера аҭҵаарахьы иҟаз азҿлымҳара маҷк иеихсыӷьит, еиҳаракгьы Марс иаҿҳарԥшуазар. Аҵыхәтәантәи 30 шықәса ирылагӡаны Венера аус зуаз х-космостә аппарат заҵәык ракәын: америкатәи «[[Магеллан (космический аппарат)|Магеллан]]» (1989-1994), европатәи «[[Венера-экспресс|Венера-експресс]]» (2006-2014), иара убас иапониатәи «[[PLANET-C|Акацуки]]». Уи адагьы, Венера лассы-лассы ахархәара амоуп Амратә система аҩныҵҟатәии адәахьтәии егьырҭ апланетақәа рахь амҩаҿы а[[Гравитационный манёвр|гравитациатә маневрқәа]] рзы. Убас Венера иавсны ицахьан, ирымҩатәны уи ҭырҵаахьан америкатәи аппаратқәа «[[Галилео (космический аппарат)|Галилео]]» (1989 шықәсазы Иупитерҟа амҩа иқәыз), «[[Кассини (космический аппарат)|Кассини]]» (1997 шықәсазы Сатурнахь амҩа иқәыз), «[[Мессенджер (космический аппарат)|Мессенџьер]]» (2006, 2007 шықәсқәа рзы Меркури ашҟа амҩа иқәыз), иара убас амратә зонд «[[Паркер (солнечный зонд)|Паркер]]» (2018, 2019 шықәсқәа рзы). Аҵыхәтәантәи ари аҩыза аԥыррақәа иҵегьы шықәсқәак имҩаԥнагалоит. Уи адагьы дук хара имгакәа Венера азааигәара инамҩатәны аҭҵааразы агравитациатә маневрқәа ҟанаҵалоит европа-иапониатәи Меркури амҩаныза [[BepiColombo]] (уажәнатә Венера ҩынтә иахыԥраахьеит 2020 шықәса жьҭаарамзази 2021 шықәса нанҳәамзази), иара убасгьы европатәи амратә [[Solar Orbiter]] (идәықәҵоуп 2020 шықәса жәабранмза 10 рзы, Венера лассы-лассы ахыԥраара азԥхьатәаҭоуп аеклиптика иаҿырԥшны аорбита анаара ацҵаразы)<ref>{{cite web|url=https://www.space.com/solar-orbiter-atlas-v-rocket-launch-success.html|title=Solar Orbiter launches on historic mission to study the sun's poles|lang=en|website=www.space.com|access-date=2020-02-11|archive-date=2020-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200210100625/https://www.space.com/solar-orbiter-atlas-v-rocket-launch-success.html|url-status=live}}</ref>.
Уажәтәи аамҭазгьы Венерахь азҿлымҳара ыҟоуп, акосмостә агентрақәакгьы венератәи акосмостә ӷбақәа рыпроектқәа рнапы рылакуп. Иаҳҳәап, [[Роскосмос]] артәагатә аппарат змоу «[[Венера-Д]]» апрограмма иаҿуп<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/science/20120407/620510655.html|title=РФ запустит зонд к Венере не раньше 2024 г, к Меркурию — после 2031 г|access-date=2019-12-02|archive-date=2018-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20181120095438/https://ria.ru/science/20120407/620510655.html|url-status=live}}</ref>, [[Индийская организация космических исследований|Индиа]] — аорбитатә ӷба «[[Шукраян-1|Шукраиан-1]]»<ref>{{cite web|url=http://www.isro.gov.in/announcement-of-opportunity-ao-space-based-experiments-to-study-venus|title=Announcement of Opportunity (AO) for Space Based Experiments to Study Venus|date=2017-04-19|website=ISRO.gov.in|access-date=2017-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913183153/http://www.isro.gov.in/announcement-of-opportunity-ao-space-based-experiments-to-study-venus|archive-date=2017-09-13|url-status=live}}</ref>, НАСА — апроектқәа [[DAVINCI+]] и [[VERITAS (космический аппарат)|VERITAS]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7597|title=NASA Selects Four Possible Missions to Study the Secrets of the Solar System|date=2020-02-13|publisher=NASA/JPL|access-date=2020-03-23|archive-date=2020-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316085626/https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7597|url-status=live}}</ref>, ЕКА — аппарат [[EnVision]]<ref>{{cite web|url=https://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/ESA_selects_three_new_mission_concepts_for_study|title=ESA selects three new mission concepts for study|access-date=2018-05-10|archive-date=2019-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191013052421/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/ESA_selects_three_new_mission_concepts_for_study|url-status=live}}</ref>. Абарҭ апроектқәа зегьы («Шукраиан-1» аламҵаӡакәа, здәықәҵара 2028 шықәсазы иазԥхьагәаҭоу) реиҿкаара зааӡатәи астадиаҿы иҟоуп, урҭ рынагӡара аҿҳәара — 2020-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа.
==== Аишьҭагылашьа ====
Венера иазку адыррақәа зырҳаз акосмостә ӷбақәа қәҿиаралатәи рдәықәҵарақәа рсиа<ref>{{Cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/chronology_venus.html|title=Chronology of Venus Exploration (NASA)|access-date=2019-12-02|archive-date=2020-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200224035803/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/chronology_venus.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kocmoc.info/dss.htm|url-status=dead|title=Космические пуски и события СССР и России (kocmoc.info)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103162105/http://www.kocmoc.info/dss.htm|archive-date=2012-01-03}}</ref>:
{| class="wikitable sortable"
! Атәыла мамзаргьы акосмостә агентра
! Ахьӡ
! Адәықәҵара
! Азгәаҭа
|-
| {{Флагификация|ЕАА}} || [[Маринер-2]] || data-sort-value="1962-08-27" | Нанҳәамза 27, 1962 || Аԥырраан аҭҵаарақәа
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-4]] || data-sort-value="1967-06-12" | Рашәарамза 12, 1967 || Албааратә аппааратла атмосфера аҭҵаара
|-
| {{Флагификация|ЕАА}} || [[Маринер-5]] || data-sort-value="1967-06-14" | Рашәарамза 14, 1967 || Аԥырраан аҭҵаарақәа
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-5]] || data-sort-value="1969-01-05" | Ажьырныҳәамза 5, 1969 || Албааратә аппааратла атмосфера аҭҵаара
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-6]] || data-sort-value="1969-01-10" | Ажьырныҳәамза 10, 1969 || Албааратә аппааратла атмосфера аҭҵаара
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-7]] || data-sort-value="1970-08-17" | Нанҳәамза 17, 1970 || Раԥхьатәи қәҿиаралатәи апланета ахҟьаҿы атәара тата
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-8]] || data-sort-value="1972-03-27" | Хәажәкырамза 27, 1972 || Итатоу атәара
|-
| {{Флагификация|ЕАА}} || [[Маринер-10]] || data-sort-value="1973-11-04" | Абҵарамза 4, 1973 || Меркуриҟа амҩан ахыԥраара, иамҩатәны аҭҵаара
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-9]] || data-sort-value="1975-06-08" | Рашәарамза 8, 1975 || Атәара татеи Венера иԥсабаратәым амҩанызеи. Аиқәаҵәа-шкәакәала иҭыху раԥхьатәи ахҟьа афотосахьақәа.
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-10]] || data-sort-value="1975-06-14" | Рашәарамза 14, 1975 || Атәара татеи Венера иԥсабаратәым амҩанызеи. Аиқәаҵәа-шкәакәала иҭыху ахҟьа афотосахьақәа.
|-
| {{Флагификация|ЕАА}} || [[Пионер-Венера-1|Апионер-Венера-1]] || data-sort-value="1978-05-20" | Лаҵарамза 20, 1978 || Венера иԥсабаратәым амҩаныза, арадиолокациатә альтиметриа
|-
| {{Флагификация|ЕАА}} || [[Пионер-Венера-2|Апионер-Венера-2]] || data-sort-value="1978-08-08" | Нанҳәамза 8, 1978 || Албааратә аппаратқәа ԥшьба рыла атмосфератә ҭҵаара
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-11]] || {{nobr|Цәыббрамза 9, 1978}} ||rowspan="2"| Венера ахаԥраара, албааратә аппарат атәара тата
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-12]] || {{nobr|Цәыббрамза 14, 1978}}
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-13]] || data-sort-value="1981-10-30" | Жьҭаарамза 30, 1981 || Венера ахаԥырра, албааратә аппарат атәара тата. Ахҟьаҿы абжьы раԥхьатәи аҭаҩра, агрунт акылҵәара, уи ахимиатә еилазаара харантәи аҭҵаара, раԥхьаӡатәи аԥштәы змоу апанораматә сахьа аашьҭра
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-14]] || data-sort-value="1981-11-04" | Абҵарамза 4, 1981 || Венера ахаԥырра, албааратә аппарат итатоу атәара. Агрунт акылҵәара, насгьы уи ахимиатә еилазаара харантәи аҭҵаара, аԥшшәы змоу апанораматә сахьа аашьҭра
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-15]] || data-sort-value="1983-06-02" | Рашәарамза 2, 1983 ||rowspan="2"| Венера иԥсабаратәым амҩаныза, 30% ақәыԥшылара арадиолокациатә хсаала аԥҵара
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-16]] || data-sort-value="1983-06-07" | Рашәарамза 7, 1983
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Вега-1]] || data-sort-value="1984-12-15" | Ԥхынҷкәынмза 15, 1984 ||rowspan="2"| Атмосфера аҭҵаара азонд-аеростат ала, агрунт акылҵәареи уи ахимиатә еилазаара харантәи аҭҵаареи (Вега-2 мацара), аппарат Галлеи икометахь аԥырра
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Вега-2]] || data-sort-value="1984-12-21" | Ԥхынҷкәынмза 21, 1984
|-
| {{Флагификация|ЕАА}} || [[Магеллан (космический аппарат)|Магеллан]] || data-sort-value="1989-05-04" | Лаҵарамза 4, 1989 || Венера иԥсабаратәым амҩаныза, ахҟьа арадолокациатә хсаала ҭбаа аԥҵара
|-
| {{Флагификация|ЕАА}} || [[Галилео (КА)|Галилео]] || data-sort-value="1989-10-18" | Жьҭаарамза 18, 1989 || Иупитерҟа амҩан ахаԥраара, иамҩатәны аҭҵаарақәа
|-
| {{Флагификация|ЕАА}} || [[Кассини-Гюйгенс|Кассини-Гиугенс]] || data-sort-value="1997-10-15" | Жьҭаарамза 15, 1997 || Сатурнҟа амҩан ахаԥраара, иамҩатәны аҭҵаарақәа
|-
| {{Флагификация|ЕАА}} || [[MESSENGER|Мессенџьер]] || data-sort-value="2004-08-03" | Нанҳәамза 3, 2004 || Меркуриҟа амҩан ахыԥраара, иамҩатәны аҭҵаара
|-
| [[Европейское космическое агентство|ЕКА]] || [[Венера-экспресс|Венера-експресс]] || data-sort-value="2005-11-09" | Абҵарамза 9, 2005 || Венера иԥсабаратәым амҩаныза
|-
| {{Флагификация|Иапониа}} || [[PLANET-C|Акацуки]] || data-sort-value="2010-05-21" | Лаҵарамза 21, 2010 || Венера иԥсабаратәым амҩаныза
|-
| {{Флагификация|ЕАА}} || [[Паркер (солнечный зонд)|Паркер]] || data-sort-value="2018-08-12" | Нанҳәамза 12, 2018 || Аперигели аиҵагаларазы агравитациатә маниоврқәак, амҳалдызасфера аҿасратә цәқәырԥа инамҩатәны аҭҵаара
|}
== Акультураҿы ==
{{Main|Венера акультураҿы}}
Апланета Венера ажәларқәа жәпакы еиԥшым ҩ-жәҩантә цәеижьк реиԥш ирыдыркылон: акы — Венера шьыжьымҭан, аҩбатәи — ахәылбыҽха. Ари зыхҟьо апланета ашьыжьи ахәылбыҽхеи мацара иахьубарҭоу ауп, еснагь Амра иазааигәаны иахьыҟоу, ҽынла «илашацәоит», уахынла [[Горизонт|адгьылтә блабара]] анҭыҵ иҟоуп<ref>''М.Э. Рут'' Русская народная астронимия, Свердловск, 1987, стр.5</ref>. Еиуеиԥшым аорбитатә динамика иахҟьаны адгьыл аҟны иҟоу анаԥшҩы изы Венера еиҳа кыраамҭа «ишарԥыеҵәаны» иаанхоит (мраҭашәаратәи а[[Элонгация (астрономия)|иҵыхра]] ашьҭахь), «ихәылԥыеҵәаны» аасҭа (мрагыларатәи ашьҭахь). Мрагыларатәи аиҵыхра аҟынтәи мраҭашәаратәи ашҟа амҩан апланетеи Амреи «ҵаҟатәи реиԥшьра» ҳәа хьӡыс измоу адубалар ауеит (Венера Амра аасҭа иааигәоуп), иара убас Амра ажәҩан аҟны иубарҭоу шықәсыктәи аныҟәара иаҿырԥшны уи [[ретроградное движение|шьҭахьлатәи аныҟәара]].
Ажәытә бырзен астрономиаҿы ихадоу аартрақәа иреиуоуп апланета Венера иадҳәалоу — «[[Геспер]] ауп [[Фосфор (мифология)|Афосфор]]». Ари «[[Нижние планеты|ҵаҟатәи]]» апланета Амра азааигәара еснагь иахьыҟоу абзоурала, амра агылара аламҭалазы уи зегь раасҭа илашоу еҵәаны иҟалоит («Шьыжьтәи аеҵәа» ҳәа — «Фосфор» / «Еосфор» ҳәа), мамзаргьы амра анҭашәалак ашьҭахь аамҭа кьаҿк («Ахәылбыҽхатәи аеҵәа» — «Геспер» ҳәа)<ref>в разгар дня Венера «засвечивается» Солнцем, ночами скрывается за горизонтом вместе с ним</ref>. [[Плиний Старший|Плинии]] [[Аристоксен|Аристоксен]]и изларҳәо ала, «Хәылбыҽхатәи» еиԥш «Ашьыжьтәи» ҳәа изышьҭоу «аеҵәақәа» раартра [[Пифагор]] идҳәалоуп, егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала — [[Парменид]]<ref>{{Книга|автор=[[Жмудь, Леонид Яковлевич|Жмудь Л. Я.]]|заглавие=Наука, философия и религия в раннем пифагореизме|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5860500661|место=СПб.|издательство=ВГК-Алетейя|год=1994|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5860500661/page/n125 250]—252|isbn=5-86050-066-1|ссылка часть=http://www.sno.pro1.ru/lib/zhmud/15.htm|часть=Греческая астрономия и Восток}}</ref>.
{{Main|Ажәытәтәи Бырзентәыла астрономиа}}
Венера [[Марс]] ашьҭахь [[Солнечная система|Амратә система]] апланетақәа рыбжьара аҩбатәи аҭыԥ ааннакылоит, алитературеи егьырҭ аҟазаратә жанрқәеи рҿы инанагӡо ароль ала<ref name="Gremlev">{{статья|автор=Павел Гремлёв|заглавие=Сестра Земли и планета бурь. Венера в представлении фантастов|ссылка=https://www.mirf.ru/Articles/art4134.htm|издание=[[Мир фантастики]]|год=2010, июнь|номер=82|archive-date=2014-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706030120/http://mirf.ru/Articles/art4134.htm}}</ref><ref>{{книга|автор=[[Brian Stableford]]|часть=Venus|заглавие=Science Fact and Science Fiction. An Encyclopedia|ссылка=https://archive.org/details/sciencefactscien00stab_405|издательство=Routledge, Taylor & Francis Group|год=2006|страницы=[https://archive.org/details/sciencefactscien00stab_405/page/n407 381]—382|страниц=758|isbn=0-415-97460-7}}</ref><ref>[https://sf-encyclopedia.com/entry/venus Venus] // The Encyclopedia of Science Fiction</ref>.
XX-тәи ашәышықәса актәи азбжазы/агәҭаны Венера аҿықә аҭагылазаашьа макьана инықәырԥшшәагьы еилкаамызт. Еснагь аԥсҭҳәақәа рыла ихҩоу апланета ахҟьа оптикатә телескопла ахәаԥшразы алшара ахьыҟамыз ашәҟәыҩҩцәеи арежиссиорцәеи аусуразы аҭагылазаашьа бзиа рзаԥнаҵеит. Уи аамҭазтәи аҵарауаа жәпаҩыкгьы Венереи Адгьыли рпараметрқәа реиԥшра шьаҭас иҟаҵаны, апланета ахҟьаҿы иҟоу аҭагылазаашьақәа Адгьыл аҿы иҟоу аҭагылазаашьақәа ирзааигәазар ауп ҳәа агәра ргон. Амра аҟынӡа абжьаӡара еиҳа иахьмаҷыз ҳасаб азуны, Венера еиҳа кырӡа иԥхарроуп ҳәа агәаанагара ыҟан, аха агәра ганы иҟан уаҟа аӡы ыҟазарц шалшо, убри аҟнытә а[[Абиосфера]] — иҟалап еиҳа иҳараку аԥстәқәагьы ацны — иҟазар ауеит ҳәа. Уи аганахьала апопулиарттә культура иаԥнаҵеит агәаанагара Венера адунеи Адгьыл «[[мезозойская эра|мезозоитәи аамҭа]]» еиԥшуп ҳәа — ицәааку атропикатә дунеи, а[[Динозавры|гәылшьаԥ дуӡӡақәа]] зқәынхо<ref name="Gremlev"/>.
XX-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазыраԥхьатәи АПС Венера ианынаӡа, еилкаахеит урҭ агәаанагарақәа иҟаҵәҟьоу аҭагылазаашьа зынӡагьы ишеиԥшым. Ишышьақәыргылахаз ала Венера ахҟьаҿы иҟоу аҭагылазаашьа адгьылтә ԥсҭазаара еиԥшу аԥсҭазаара аҟазаара алыршара моу, атитани аџыри ирылху автоматикатә роботқәагьы кырӡа ԥынгыла рызнауеит<ref name="Gremlev"/>.
=== Венера амифологиаҿы ===
==== Ажәытәӡатәи асемиттә мифологиаҿы ====
Ажәытәтәи асемитцәарҟны атермин ''ˈa''с̱''тар'' апланета Венера ҩ-аспектк рахьтә акала иаанарԥшуан, ''ˈA''с̱''тар'' (шьыжьтәи аеҵәа, ахаҵатә персонаж) ҳәа ииаганы, насгьы ''ˈA''с̱''тарт'' (хәылбыҽхатәи аеҵәа, аԥҳәыстә персонаж)<ref>''Шифман И. Ш., Лундин А. Г.'' Астар // Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах / Гл. ред. С. А. Токарев. Т. 1 (А—К). М.: Советская Энциклопедия, 1991. С. 115.</ref><ref>''Шифман И. Ш.'' Астарта // Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах / Гл. ред. С. А. Токарев. Т. 1 (А—К). М.: Советская Энциклопедия, 1991. С. 115—116.</ref><ref>''Leick G.'' A dictionary of Ancient Near Eastern mythology. New York: Taylor & Francis, 2003. P. 96.</ref>. Абри ахьӡ аҟынтәи иаауеит аккадцәа рынцәахәԥҳәыс [[Иштар|Ишҭар]] лыхьӡгьы<ref>''Афанасьева В. К., Дьяконов И. М.'' Иштар // Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах / Гл. ред. С. А. Токарев. Т. 1 (А—К). М.: Советская Энциклопедия, 1991. С. 595.</ref>.
==== Вавилон аҟны ====
{{Аҵакырацәара|Дилбат|Дилбат (аҵакы)}}
[[Вавилон|Вавилонтәи]] астрономцәа апланета Венера даара азҿлымҳара арҭон.
Астрономиатә текст ҭаԥыҟҟақәа рҿы уи ''Дилбат'' ахьӡын, насгьы анцәахәԥҳәыс [[Иштар]] илыдкылан<ref name="pannekoek-35">''Паннекук А.'' История астрономии. Ч. 1: Астрономия в Древнем Мире. М.: Наука, 1966. С. 35 (Глава 3. Знания о небе в Древнем Вавилоне).</ref><ref>Альберт Олмстед. История персидской империи. Глава: Религия и календарь. [https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22+%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&source=bl&ots=noq16Ri0Ky&sig=ACfU3U1LZ0YbPV3CCazewu1XJHrKewLVfA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjppMfsop7kAhUoxosKHQ3xBCgQ6AEwD3oECAgQAQ#v=onepage&q=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22%20%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&f=false ссылка на текст] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20211006064518/https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22+%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&source=bl&ots=noq16Ri0Ky&sig=ACfU3U1LZ0YbPV3CCazewu1XJHrKewLVfA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjppMfsop7kAhUoxosKHQ3xBCgQ6AEwD3oECAgQAQ#v=onepage&q=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22%20%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&f=false |date=2021-10-06 }}</ref>. <!-- <ref name="Саггс" />.-->
Анаҩстәи апериод иаҵанакуа атекстқәа рҿы уи Амзеи [[Амра|Амреи]] ирыцны [[Триада (философия)|триадак]] шьақәдыргылоит. Џьоукы ргәаанагарала вавилонтәи астрономцәа ирдыруан, иреиҳау алашара аамҭазы ҵаҟатәи аиԥшьра ашьҭахь мамзаргьы аԥхьа Венера амагана аԥшра шамоу<ref name="pannekoek-35" />. Ари агәаанагара инақәыршәаны вавилонтәи астрономцәа Венера абриаҟара азҿлымҳара ахьарҭоз уи аҷыдара ауп изыдҳәалоу, избанзар уи аҷыдара Амза иаҳәшьаны иҟанаҵон. Убри аҟнытә, ажәытәтәи акультқәа рзы, вавилонтәи астрономцәа Венера лымкаала иацклаԥшуан, насгьы еиҳа ихьшәоу аамҭазы (ҳера ҟалаанӡа 1500-1000 шықәсқәа рзы) астрологиатә зԥхьагәаҭарақәа рыҟаҵаразы уи абжьаӡреи ацәырҵреи раамҭақәа рымҽхак ахархәара рҽазыршәон<ref>''Паннекук А.'' История астрономии. Ч. 1: Астрономия в Древнем Мире. М.: Наука, 1966. С. 36 (Глава 3. Знания о небе в Древнем Вавилоне).</ref>.
==== Ажәытәтәи Бырзентәыла ====
Афилософиатә школ зеиԥшроу еиԥш ажәытә бырзентә культураҿы апланетақәа ирызкны ҩ-гәаанагара хадак алкаазар ауеит — аԥсабара аматериалтә обиект аҳасабала (ажәҩантә сфераҿы ирӷәӷәоу ажәҩантә лашарбага), мамзаргьы анцәахәы ихаҭара аҳасабала. Убас ала, ажәытә бырзенцәа ркультураҿы апланета Венера лашарбагак еиԥш, мамзаргьы нцәахәык еиԥш иаарԥшын<ref>''Grant E.'' A History of Natural Philosophy From the Ancient World to the XIX century. New York: Cambridge University Press, 2007. P. 7—8.</ref><ref>''Панченко Д. В.'' Фалес, солнечные затмения и возникновение науки в Ионии в начале VI в. до н. э. // Hyperboreus. 1996. Т. 2, № 1. С. 78—80.</ref><ref>''Ван дер Варден.'' Пробуждающаяся наука. Математика древнего Египта, Вавилона и Греции / Пер. с голл. И. Н. Веселовского. М., 1959. С. 178.</ref><ref>''Ван дер Варден.'' Пробуждающаяся наука. Математика древнего Египта, Вавилона и Греции / Пер. с голл. И. Н. Веселовского. М., 1959. С. 179.</ref><ref>''Van der Waerden B. L.'' The Earliest Form of the Epicycle Theory // Journal of the History of Astronomy. 1974. Vol. 5. P. 177—178.</ref><ref>''Ван дер Варден.'' Пробуждающаяся наука II. Рождение астрономии. М.: Наука, 1991. С. 312.</ref>.
[[Цицерон]] излаиҳәо ала, ажәытә бырзенцәа ашьыжьтәи аеҵәа «[[Фосфор (мифология)|Фосфор]]» ҳәа иашьҭан (ажәытә бырз. бызшәала Φωσφόρος — «алашара аазго») Амра аԥхьа ианцәырҵуаз, насгьы «Еосфор» ҳәа (ажәытә бырз. бызшәала ἑωσφόρος — «ашәаԥшьаагаҩ»), уи ашьҭахь ианцәырҵуаз<ref name="ciceron">''[[Цицерон]].'' [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#053 О природе богов II 53] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190807143750/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#053 |date=2019-08-07 }}: <blockquote>звезда Венеры, что называется по-гречески Φωσφόρος; (а по-латыни Lucifer), когда она восходит перед Солнцем, и Ἕσπερος, когда выходит после него.</blockquote></ref>.
Ажәытәан урҭ еиуеиԥшым апланетақәа ҳәа иԥхьаӡан.
Ахәылбыҽхатәи аеҵәеи Ашьыжьтәи аеҵәеи лашарбагак шакәу анышьақәыргылаха ([[Плиний Старший|Плинии]] излаиҳәо ала, ари аартра [[Пифагор]] итәын, даҽа хыҵхырҭақәак рыла — [[Парменид]])<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://mary-hr5.livejournal.com/1472819.html|title=Веспер - вечерняя звезда (Венера)|author=Пишет mary_hr5mary_hr5 mary_hr5|website=mary-hr5.livejournal.com|access-date=2021-12-26|archive-date=2021-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226195554/https://mary-hr5.livejournal.com/1472819.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://chrdk.ru/other/naming_planets|title=Владимир Куликов. Астрономический нейминг: планеты|access-date=2019-08-03|archive-date=2019-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190803175024/https://chrdk.ru/other/naming_planets|url-status=live}}</ref>, Фосфор [[Геспер|Гесперус]] диеиԥшыншьалан (ажәытә бырзен бызшәала Ἓσπερος; Ахәылԥа) — Венера, Хәылԥыеҵәа еиԥш иааԥшуа<ref name=":1" />;
==== Ажәытәӡатәи Рим аҟны ====
Иули Гигин иҩит ҳәа зыӡбахә ҳәоу антикатәи атрактат «Астрономиа» аҿы{{Ref+|Автор изкны иаадыруа ихьӡ заҵәык ауп, уи ихьӡҵәҟьа акәымзаргьы ҟалоит. «Астрономиа» автор [[Гай Юлий Гигин|Гаи Иули Гигин]], [[Гигин Громатик|Гигин Громатик (адгьылшәаҩы)]] рыдкылара, мамзаргьы ажәытәтәи аизга «Fables» ({{Lang-la|Fabulae}}) адкылара — уамак агәра угартә иҟам (''Гигин Юлий.'' Астрономия / Пер. с латин. и коммент. А. И. Рубана. М.: Алетейя, 1997. С. 5—6).|комм.}} Венера [[Юнона|Иунона]] лыеҵәа ахьӡуп, иара убас [[Люцифер|Луцифер]], насгьы [[Геспер|Гесперус]] ҳәагьы, лымкаала иазгәаҭоуп арҭ ахьӡқәа рыҩбагьы планетак ишатәу<ref>''Гигин Юлий.'' Астрономия / Пер. с латин. и коммент. А. И. Рубана. М.: Алетейя, 1997. С. 84—85 (книга 1, 42.4).</ref>.
==== Маиаа рҟны ====
Венера [[майя (цивилизация)|Маиа]] ацивилизациа астрономцәа рзы зегь реиҳа ихадоу астрономиатә обиектын. Уи амзар [[Дрезденский кодекс|Дрездентәи акодекс]] 24-29-тәи адаҟьақәа рҿы иԥшаазар ауеит<ref>''Кинжалов Р. В.'' Культура древних майя. Л.: Наука, 1971 (Научные знания. Часть 1).</ref>. Урҭ апланета ''Ноҳ Ек'' — «Аеҵәа Дуӡӡа», мамзаргьы «Шуш Ек» — «Ашхырцәаӷь Аеҵәа» ҳәа иашьҭан<ref>{{книга|автор=Morley, Sylvanus G.|заглавие=Древние майя|оригинал=The Ancient Maya|издание=5-е изд|издательство=Stanford Univ. Press|год=1994|isbn=9780804723107}}</ref>. Урҭ агәра ргон Венера анцәахәы [[Кукулькан]] (ажәытәтәи Абжьаратәи Америка егьырҭ ахәҭақәа рҿы Гукумац ма [[Кетцалькоатль|Кетцалькоатл]] ҳәагьы изышьҭаз) ихаҿра аанарԥшуеит ҳәа. Маиаа [[Рукописи майя|рнапылаҩырақәа]] рҿы Венера аныҟәарақәа рцикл нагӡаны еиҭаҳәоуп<ref name="Dresden">{{cite web|url=https://www.volny.cz/paib/dresden_codex.htm|title=Дрезденский кодекс — книга астрономии майя|author=Böhm, Bohumil; Böhm, Vladimir|access-date=2009-01-10|archive-url=https://www.webcitation.org/669rr0wA4?url=https://www.volny.cz/paib/dresden_codex.htm|archive-date=2012-03-14}}</ref>.
=== Аоккультизм ===
А[[оккультизм|оккультизм]] аҿы Венера а[[Сфирот|сфра]] Нецах иадҳәалоуп. (шәахә.[[Халдейский ряд (астрология)|Халдеитәи ацәаҳәа]])<ref>{{книга|заглавие=Гранатовый сад|часть=Глава третья. Сефирот|автор=Регарди И.|isbn=5-94698-044-0|год=2005|место=М.|издательство=Энигма|страниц=304}}</ref>.<!--
===== В мифологии народов доколумбовой Америки =====
=== Обозримое будущее ===
==== Терраформирование Венеры ====
{{main|Терраформирование Венеры}}
[[Файл:TerraformedVenus.jpg|thumb|right|240px|Терраформированная Венера]]
Венера — кандидат на [[терраформирование]]. По одному из планов предполагалось распылить в атмосфере Венеры [[Генетически модифицированный организм|генетически модифицированные]] [[цианобактерии]], которые, перерабатывая [[углекислый газ]] (составляющий 96 % атмосферы Венеры) в [[кислород]], значительно уменьшили бы [[парниковый эффект]] и понизили бы температуру на планете.
Однако для [[фотосинтез]]а необходима вода, которой на Венере практически нет (даже в виде паров в атмосфере). Поэтому для реализации такого проекта необходимо в первую очередь доставить на Венеру воду — например, посредством бомбардировки её водно-аммиачными астероидами или иным путём.
-->
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Жизнь на Венере|Венераҿы аԥсҭазаара]]
* [[Венера (космическая программа)|Венера (акосмостә программа)]]
* [[Терраформирование Венеры|Венера атерраформашьақәгылара]]
* [[Люцифер|Лиуцифер]]
* [[Денница|Шарԥыеҵәа]]
* [[Вечерница (мифология)|Хәылԥыеҵәа]]
* [[Фосфор (мифология)|Афосфор]]
* [[Геспер]]
* [[Правило Тициуса — Боде|Тициус-Боде иԥҟара]]
== Азгәаҭақәа ==
'''Акомментариқәа'''
{{Reflist|33em|group=комм.}}
'''Ахыҵхырҭақәа'''
{{Reflist|27em|refs=
<ref name="Archinal_2011">{{статья
|заглавие=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2009
|том=109
|номер=2
|страницы=101—135
|bibcode=2011CeMDA.109..101A
|doi=10.1007/s10569-010-9320-4
|ссылка=http://aa.usno.navy.mil/publications/reports/Archinaletal2011a.pdf
|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907030802/http://aa.usno.navy.mil/publications/reports/Archinaletal2011a.pdf
|archive-date=2015-09-07
|язык=en
|тип=journal
|автор=Archinal, B. A.; A'Hearn, M. F.; Bowell, E. et al.
|год=2011
|издательство=[[Springer Nature]]
|издание=[[Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy]]
}} ({{cite web |title = Erratum |url = http://aa.usno.navy.mil/publications/reports/Archinaletal2011b.pdf |archive-url = https://web.archive.org/web/20150907074216/http://aa.usno.navy.mil/publications/reports/Archinaletal2011b.pdf |archive-date = 2015-09-07 |url-status = dead }}, {{bibcode|2011CeMDA.110..401A}})</ref>
<ref name="nssdc">{{cite web
|url = https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html
|title = Venus Fact Sheet
|publisher = NASA
|last = Williams
|first = David R.
|date = 2016-02-29
|access-date = 2016-03-10
|archive-url = https://www.webcitation.org/6ftO4K7lC?url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html
|archive-date = 2016-03-10
}}</ref>
<ref name="ESS_2014_Venus_atm">{{книга
|часть =Venus: atmosphere
|автор =Taylor F. W., Hunten D. M.
|заглавие =Encyclopedia of the Solar System
|ответственный=T. Spohn, D. Breuer, T. Johnson
|издательство =Elsevier
|издание =3
|год =2014
|pages =305–322
|allpages =1336
|isbn =9780124160347
|ссылка часть =https://books.google.com/books?id=0bEMAwAAQBAJ&pg=PA305
}}</ref>
<ref name="ESS_2014_Venus_sur">{{книга
|часть =Venus: Surface and Interior
|автор =Smrekar S. E., Stofan E. R., Mueller N.
|заглавие =Encyclopedia of the Solar System
|ответственный=T. Spohn, D. Breuer, T. Johnson
|издательство =Elsevier
|издание =3
|год =2014
|pages =323–342
|allpages =1336
|isbn =9780124160347
|ссылка часть =https://books.google.com/books?id=0bEMAwAAQBAJ&pg=PA323
}}</ref>
<ref name="Basilevsky_2003">{{статья
|заглавие=The surface of Venus
|издание=Reports on Progress in Physics
|том=66
|номер=10
|страницы=1699—1734
|doi=10.1088/0034-4885/66/10/R04
|bibcode=2003RPPh...66.1699B
|автор=Basilevsky, Alexandr T.; Head, James W.
|год=2003
}}</ref>
}}
== Алитература ==
* {{статья |автор= [[Афанасьева, Вероника Константиновна|Афанасьева В. К.]], [[Дьяконов, Игорь Михайлович|Дьяконов И. М.]] |заглавие= Иштар |ответственный= [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]] |издание= Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах |место= М. |издательство=Советская Энциклопедия |год= 1991 |том= 1 (А—К) |страницы= 595 |isbn=5-85270-016-9 |ref=Афанасьева, Дьяконов}}
* {{статья |автор= [[Шифман, Илья Шолеймович|Шифман И. Ш.]], [[Лундин, Авраам Григорьевич|Лундин А. Г.]] |заглавие= Астар |ответственный= [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]] |издание= Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах |место= М. |издательство=Советская Энциклопедия |год= 1991 |том= 1 (А—К) |страницы= 115 |isbn=5-85270-016-9 |ref=Шифман, Лундин}}
* {{статья |автор= [[Шифман, Илья Шолеймович|Шифман И. Ш.]] |заглавие= Астарта |ответственный= [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]] |издание= Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах |место= М. |издательство=Советская Энциклопедия |год= 1991 |том= 1 (А—К) |страницы= 115—116 |isbn=5-85270-016-9 |ref=Шифман}}
* {{Книга|автор=Гигин Юлий|заглавие=Астрономия|ответственный=Пер. с латин. и коммент. {{s|А. И. Рубана}}. Вступ. ст. {{s|А. В. Петрова}}.|место=М.|издательство=Алетейя|год=1997|страниц=220|isbn=5-89329-017-8|серия=Античная библиотека. Античная история|ref=Гигин}}
* {{книга|автор=[[Кондратьев, Кирилл Яковлевич|Кондратьев К.Я.]], Крупенио Н.Н., Селиванов А.С.|заглавие=Планета Венера|издательство=[[Гидрометеоиздат]]|место=Л.|год=1987|страниц=276|ref=Кондратьев, Крупенио, Селиванов}}
* {{статья
|автор = Короновский Н. Н.
|заглавие = Морфология поверхности Венеры
|ссылка = http://window.edu.ru/resource/214/21214/files/0401_057.pdf
|издание = Соросовский образовательный журнал
|год = 2004
}}
* {{статья|автор=[[Бурба, Георгий Александрович|Бурба Г. А.]]|заглавие=Венера: русская транскрипция названий|ссылка=http://www.planetology.ru/burbanomen.php|издание=Лаборатория сравнительной планетологии ГЕОХИ, май 2005 г|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091217195219/http://www.planetology.ru/burbanomen.php|archive-date=2009-12-17}}
* {{книга |автор=Ван дер Варден |заглавие=Пробуждающаяся наука. Математика древнего Египта, Вавилона и Греции |место=М. |год=1959 |страниц=456 |ответственный=Пер. с голл. И. Н. Веселовского |ref=Ван дер Варден}}
* {{книга |автор=Ван дер Варден |заглавие=Пробуждающаяся наука II. Рождение астрономии |место=М. |год=1991 |издательство=Наука |ref=Ван дер Варден}}
* {{книга|автор=[[Кинжалов, Ростислав Васильевич|Кинжалов, Р. В.]]|заглавие=Культура древних майя|ссылка=https://www.indiansworld.org/maya_culture_kinzhalov.html#.VRHDfuEY3rI|место=Л.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1971|ref=Кинжалов}}
* {{Книга|ref=Ломоносов|ссылка=https://runivers.ru/lib/book6882/192833/|автор=[[Ломоносов, Михаил Васильевич|Ломоносов М. В.]]|заглавие=Полное собрание сочинений|ответственный=ред. [[Кравец, Торичан Павлович|Т. П. Кравец]], [[Ченакал, Валентин Лукич|В. Л. Ченакал]]|год=1955|место=М.; Л.|издательство=Издательство Академии наук СССР|том=4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744-1765 гг.|страниц=834|archive-date=2025-11-11|access-date=2026-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20251111074606/https://runivers.ru/lib/book6882/192833/|url-status=dead}}
* {{книга|автор=[[Паннекук, Антон]]|часть=Часть 1. Астрономия в Древнем Мире|заглавие=История астрономии|ответственный=Перевод с английского Невской Н. И., под редакцией [[Кукаркин, Борис Васильевич|Кукаркина Бориса Васильевича]] и [[Куликовский, Пётр Григорьевич|Куликовского Петра Григорьевича]]|место=М.|издательство=Наука|год=1966|ref=Паннекук}}
* {{статья|автор = Панченко Д. В. |заглавие =Фалес, солнечные затмения и возникновение науки в Ионии в начале VI в. до н. э |издание = Hyperboreus |ссылка = http://bibliotheca-classica.org/sites/default/files/panchenko_1.pdf |том = 2 |номер = 1 |год = 1996 |страницы = 47—124 |ref = Панченко |archive-url = https://web.archive.org/web/20150218022358/http://bibliotheca-classica.org/sites/default/files/panchenko_1.pdf |archive-date = 2015-02-18}}
* {{книга |автор = Grant E.|заглавие = A History of Natural Philosophy From the Ancient World to the XIX century|место = New York|издательство = Cambridge University Press|ref = Grant|год = 2007}}
* {{статья|автор = Van der Waerden B. L.|заглавие = The Earliest Form of the Epicycle Theory|издание = Journal of the History of Astronomy|язык = en|ссылка = http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1974JHA.....5..175V&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=45e26860ef28046|год = 1974|том= 5|ref = Van der Waerden|страницы= 175—185}}
* {{книга|автор = Leick G. |заглавие = A dictionary of Ancient Near Eastern mythology |ссылка = |место = New York |издательство = Taylor & Francis |год = 2003 |allpages = 241 |isbn= 0-203-02852-X |ref=Leick}}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{cite web |title = Информация о Венере |url = http://xtronomy.altnet.ru/solarsyst/venus.htm |archive-url = https://web.archive.org/web/20080604090454/http://xtronomy.altnet.ru/solarsyst/venus.htm |archive-date = 2008-06-04 |url-status = dead }} // на [[Архив Интернета|web.archive.org]]
* [https://astrogalaxy.ru/050.html Солнечная система. Планеты Солнечной системы. Венера]
* ''Бурба Г. А.'' [http://www.meteorites.ru/menu/press/burba-ven.html Кривое зеркало Земли] // «[[Вокруг света (журнал)|Вокруг света]]», 2003, № 6
* {{cite web |title = Известия Науки — новая карта Рельефа Венеры |url = http://www.inauka.ru/space/article91603.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20090423054129/http://www.inauka.ru/space/article91603.html |archive-date = 2009-04-23 |url-status = dead }}
* [http://www.iki.rssi.ru/press/vex.doc «Венера-Экспресс»: итоги основной миссии]
* ''Родионова Ж. Ф.'' [http://www.delphis.ru/journal/article/venera-blizhaishaya-k-nam-planeta «Венера — ближайшая к нам планета»] // «Дельфис» № 39, 2004
* ''Алексей Левин, Дмитрий Мамонтов'' [https://elementy.ru/lib/430681 «Планета оранжевых сумерек»] // «[[Популярная механика]]» № 11, 2008
* [https://www.youtube.com/watch?v=wZyCky5W8Z8 Видео. Венера манит] // Телестудия Роскосмоса
* [http://www.mentallandscape.com/C_CatalogVenus.htm Снимки, сделанные советскими космическими аппаратами]{{In lang|en}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{Астатиа бзиа}}
{{DEFAULTSORT:венера}}
[[Акатегориа:Венера| ]]
[[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа илбааз аппаратқәа зҭааз]]
[[Акатегориа:Амратә система апланетақәа]]
[[Акатегориа:Адгьылтә гәыԥтә планетақәа]]
g7128ig7t2o2xuf6okgh80xh5fnordt
Вергили
0
3944
171826
171794
2026-08-17T17:44:07Z
Nart17
17397
аԥсуа бызшәа ахәаԥшра инақәыршәаны: акатегориа ахьӡ, Скрибониа иазку ажәаҳәа, аҭыԥ ахьӡ (Айнар Читанава ихәаԥшра)
171826
wikitext
text/x-wiki
{{Hatnote|Ари адаҟьа римтәи апоет Вергили изкуп. Ари ахьӡ егьырҭ аҵакқәа еилышәкаарц азы шәазааҭгыл астатиа [[Вергилий (имя)|Вергили (ахьӡ)]].}}
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
| ахьӡ = Публи Вергили Марон
| даҽа ахьӡ = {{lang-la|Publius Vergilius Maro}}
| афото = Parco della Grotta di Posillipo5 (crop).jpg
| афото ахҵара = Вергили ибиуст Неаполь иҟоу иҵәахырҭа аҭаларҭаҿы (Тито Анџелини иусумҭа, 1930)
| ахатәы хьӡы = Публи Вергили Марон
| аира аҭыԥ = Андқәа, [[Мантуиа]] азааигәара, [[Цизальптәи Галлиа]]
| аԥсра аҭыԥ = [[Брундизи]], Италиа
| аусура = апоет
| ажанр = апасторалтә, адидактикатә, аҭоурых-мифологиатә епос
| magnum_opus = «Буколикқәа», «Георгикқәа», «Енеида»
}}
'''Публи Вергили Марон''' ({{lang-la|Publius Vergilius Maro}}; {{date|15|10|ҳ. ҟ. 70}} Андқәа, [[Мантуа]] азааигәара – {{date|21|9|ҳ. ҟ. 19}} [[Брундизи]], Италиа) — [[Древний Рим|римтәи]] апоет.
Ажәла ҳаракы иалымҵыз, аха ибзианы инхоз аҭаацәараҿы диит; иқәыԥшраан [[Медиолан|Медиоланҟа]] нхара диасит, анаҩс Италиаҟа. Вергили иԥсҭазаара аиҳарак [[Неаполь|Неапольи]] уи акәша-мыкәшеи ихигеит, зны-зынла Римгьы дцәырҵуан. Ажәеинраалақәа рыҩра далагеит ҳ.ҟ. 50-тәи ашықәсқәа рзы. Анаҩс еицырдыруа иҟалаз аизга ''[[Appendix Vergiliana]]'' иануп раԥхьатәи иусумҭа хәыҷқәа жәпакы, урҭ Вергили итәу-итәыму ҳәа аҵарауаа аӡәырҩы еимакуеит. Ҳ.ҟ. 39 шықәсазы иҭыҵит [[Буколики (жанр)|ахьчацәа ражәеинраалақәа]] рцикл «[[Буколики|Абуколикцәа]]», уи ақәҿиара дуқәа аиуит, насгьы автор иаамҭазы зегьы еицырдыруаз поетны дҟанаҵеит. Уи аамҭазы Вергили иҩыза [[Квинт Гораций Флакк|Квинт Гораци Флакки]] иареи [[Гай Цильний Меценат|Гаи Цильни Меценат]] иааикәыршаны еиҿкааз алитературтә кружок иалахәхеит; ари агәыԥ еиднакылон [[Октавиан Август|Октавиан]] иахь ирымаз азнеишьа, анаҩс ''Август'' ҳәа ахьӡ зоуз, Рим аграждантә еибашьра ахлымӡаахрақәа рҟынтәи еиқәзырхаз. Ҳ.ҟ. 29 шықәса рзы Публи [[Дидактическая литература|адидактикатә]] қыҭанхамҩатә епос «[[Георгики|Георгикқәа]]» далгеит, насгьы лаҭын бызшәала «[[Гомер]] изы аҭак» ҳәа иԥхьаӡаз Римтәи аҭоурых ахылҵшьҭрақәа ирызку ажәеинраала «[[Энеида|Енеида]]» аус адулара далагеит. Ари аусумҭа анагӡара дахьымӡеит, убри аҟынтә дыԥсаанӡа анапылаҩыра иблырц иҭахын, аха уеизгьы «Енеида» акьыԥхь абеит, Рим азы шьаҭанкылатәи милаҭтә епосны иагьыҟалеит.
Анаҩстәи аамҭақәа зегьы рзы Вергили Рим иреиӷьыз апоет иакәны дҟалеит. Х-поема дуӡӡак раԥҵаҩы иаҳасабала, иара абырзенцәа [[Феокрит]] («[[Буколики|Буколикқәа]]» ҩны), [[Гесиод]] («[[Георгики|Георгикқәа]]» аԥҵаны), [[Гомер]] («[[Энеида|Енеида]]» аԥҵаны) драԥысит. Иажәеинраалақәа Зааӡатәи Аимпериа аан ашколтә программа иалагалахеит, насгьы иара инырра алаҭын поезиа зегьы аҿиараҿы ихадаратәны иҟалеит. [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәеи]] [[Раннее Новое время|Зааӡатәи Аҿыц аамҭеи]] раан, «Енеида» ахархәараҿы иаанхаз ажәытәтәи атекстқәа иреиуан: уи иаԥхьон, еиҭадырҿыцуан, зны-зынлагьы [[Энеида (Котляревский)|апародиа алырхуан]]. Вергили аҟәыдырԥаҩ, [[психопомп|апсихопомп]] ҳәа ахьӡ ихылеит (ҷыдала, [[Данте Алигьери|Данте]] «[[Божественная комедия|Анцәатә комедиа]]» аҿы ԥсра ашьҭахьтәи аԥсҭазаарахь амҩақәҵаҩыс иааирԥшыз иара иоуп). Аԥшьбатәи [[эклога (стихотворение)|аеклог]] «Буколикқәа» рҟынтәи, абжьарашәышықәсазтәи ахҳәааҟаҵаҩцәа Вергили [[Спасение (христианство)|Аиқәырхаҩ]] иира заа иазԥхьагәазҭаз [[Ақьырсианра|ақьырсианра]] аԥхьагылаҩ иеиԥш ихәаԥшразы азы амзыз рнаҭеит. [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиареи]] [[барокко|абароккои]] раан [[Пасторальный роман|апасторалтә литература]] «Буколикқәа» ашьаҭала аҿиара аиуит, Европа амилаҭтә литературақәа рҿы аепикатә традициа аҿиараҿы «Енеида» анырра ду ҟанаҵеит. Вергили ирҿиамҭақәа рсиужетқәа активла ахархәара рыман аҿыханҵаҿгьы, аоператә жанр аҿгьы.
== Анысымҩа ==
[[Файл:Statue of Virgil.jpg|мини|Вергили ибаҟа [[Мантуя|Мантуиа]]]]
=== Ахылҵшьҭреи зааӡатәи ашықәсқәеи ===
Публи Вергили Марон диит [[Цизальпийская Галлия|Цизальптәи [[Галлы|Галлиа]]]] ақалақь [[Мантуя|Мантуиа]] азааигәара. Ҳ.ҟ. 220 шықәса инаркны ари ақалақь римтәи аколонизациа ацентрқәа иреиуан, уаҟа х-жәларык еилалеит — римаа, галлцәа, [[Этруски|етрускцәа]]<ref name="buch1955_1037">Büchner, 1955, s. 1037.</ref>. Вергили ихаҭа уи атәы «[[Энеида|Енеида]]» аҿы иҩит: «Мантуиа, шәабдуцәа еиуеиԥшым ажәларқәа рҟынтәи иааит: // Абраҟа х-жәларык нхоит, доусы ԥшь-ҭаацәарак рымоуп; // Етрусстәи шьала иӷәӷәоуп, раҳҭнықалақьс Мантуиа ҟалеит»<ref name="verg2001_201_203">Вергилий, 2001, Энеида, X, 201—203.</ref>. [[Римские имена|Аномен]] ''Вергили'' (''Vergilius'') [[когномен|акогномен]] ''Марон'' (''Maro'') етрусктәи ахылҵшьҭра рымоуп ҳәа иԥхьаӡоуп — ҷыдала, акогномен ажәа ''maru'' иадҳәалазар ҟалоит, аетрускцәа ус изырҳәон аныхаԥааҩ иусқәа назыгӡоз ақалақьтә чынуаҩ<ref name="bond2018_9">Бондаренко, 2018, с. 9.</ref>. Аха уи иаанагаӡом Вергили шьала детрускын ҳәа<ref name="buch1955_1037_1038">Büchner, 1955, s. 1037—1038.</ref>. Галлиа ари ахәҭаҿы инхоз ауаа римтәи атәылауаҩра инагӡаны ианроуз ҳ.ҟ. 49 шықәса рзы ауп, усҟан Публи деизҳахьан. Азеиԥш дыррақәа рмаҷзаара инамаданы, еилкаам иани иаби, иара ихаҭагьы абри аамҭанӡа [[Квириты|иквиритцәазу]], мамзаргьы мап<ref name="buch1955_1039_1040">Büchner, 1955, s. 1039—1040.</ref>.
Публи иан илыхьӡын ''Магиа Полла'' (альтернативақәа рыла баша ''Магиа'' мамзаргьы ''Маиа''). Еиқәхаз ахыҵхырҭақәа рҟны иаб [[Преномен|ипреномен]] арбаӡам. Џьоукы изларҳәо ала, Вергили аиҳабы нышәаԥшьҟаҵаҩын, даҽа шьоукы изларҳәо ала, ҽнактәи усуҩын, насгьы иус здызкылаз димаҳәхеит, «ибзиаз абнақәа аахәо, ашьхымза ааӡо» амал ирҳаит<ref name="gil2001_183">Гиленсон, 2001, с. 183.</ref><ref name="bond2018_10">Бондаренко, 2018, с. 10.</ref><ref name="albr2004_735">Альбрехт, 2004, с. 735.</ref><ref name="suet1999_1">Светоний, 1999, Вергилий, 1.</ref>. Ҭагалан ҽнак, Магиа/Маиа уажәымзар уажәы ахшара длоураны даныҟаз, хаҵеи-ԥҳәыси Мантуиантәи ааигәа иҟаз ақыҭақәа руак ахь уск азы ицеит; амҩан Вергили иԥҳәыс лгәы ҽеимхо далаган, Андқәа (''Andes'') ақыҭа азааигәара амҩаҿы иҟаз аӡҭачы ажраҿы арԥыс дылхылҵит. Ҿыц ииз аӡҟы дҵәыуомызт, «ихы-иҿы ҭынчын, иҟәымшәышәын», убри аҟынтә насыԥ змоу аԥсҭазаара шиоуаз заа изырҳәеит<ref name="suet1999_1_4">Светоний, 1999, Вергилий, 1—4.</ref>. Андқәа ахьыҟаҵәҟьаз еилкааӡам, аха абжьаратәи ашәышықәсақәа раан урҭ Пиетоле ақыҭа иадыркылон (XI-тәи ашәышықәсанӡа уа иаадырԥшуан уи аӡҭачыжра, уимоу иааигәаны амхурсҭа змаз ҩынхәыҷыкгьы, Вергили иаб иитәыз ҳәа иԥхьаӡаны)<ref name="suet1999_4">Светоний, 1999, Вергилий, прим. 4.</ref><ref name="bond2018_9">Бондаренко, 2018, с. 9.</ref>. Арыцхә ииашаҵәҟьаны еилкаауп: уи [[Гней Помпей Великий|Гнеи Помпеи]] Дуи [[Марк Лициний Красс|Марк Лицини Красси]] раԥхьатәи [[Консул (Древний Рим)|рконсулра]] аантәи жьҭаарамзатәи [[иды|аидқәа]] роуп, даҽакала иуҳәозар ҳ.ҟ. жьҭаарамза 15, 70 шықәса<ref name="mart1994_67_5">Марциал, 1994, XII, 67, 5.</ref><ref name="suet1999_2">Светоний, 1999, Вергилий, 2.</ref><ref name="buch1955_1038">Büchner, 1955, s. 1038.</ref><ref name="gasp1979_6">Гаспаров, 1979, с. 6.</ref><ref name="suet1999_14">Светоний, 1999, Вергилий, 14.</ref><ref name="buch1955_1040">Büchner, 1955, s. 1040.</ref><ref name="bond2018_11">Бондаренко, 2018, с. 11.</ref>. Анаҩс, Вергили аиҵбы аишьцәа гәакьақәа Силони (иара дшыхәыҷыз дыԥсит) Флакки (иара деизҳаит, аха Публи иԥсы шҭаз иԥсҭазаара далҵит) иоуит<ref name="suet1999_37">Светоний, 1999, Вергилий, 37.</ref>. Аҵыхәтәаны, Вергили даҽа иашьак (анык илхылҵыз ракәзар ҟаларын) Валери Прокул захьӡыз, Публи дихаанхеит.
Публи ихәыҷрашықәсқәа ирызкны иаҳдыруа маҷуп<ref name="buch1955_1038">Büchner, 1955, s. 1038.</ref>. Урҭ Мантуиа азааигәара ииасит, Вергили аиҳабы инхара хәыҷы ахьыҟаз; иҟалап, уи аамҭа иазкыз агәалашәарақәа Вергили иԥсы ҭанаҵы иааирԥшуаз аԥсабарахь имаз абзиабара иадҳәалазар<ref name="albr2004_735">Альбрехт, 2004, с. 735.</ref>. Агәаанагара шыҟоу ала, абри аҭыԥ актәи [[Эклога (стихотворение)|аеклог]] «[[Буколики|Буколикқәа]]» рҟны, насгьы «Ашәиԥхьыӡқәа» рҟны иарбоуп. Ахҳәаа шыҟоу ала уахәаԥшуазар, уи аӡиас аԥшаҳәаҿы, аӡиас [[Минчо|Минци]] аԥшаҳәа ӡмахрақәеи, аҵлақәа рыла ихҩаз иҳаракымыз абахәрақәеи рыбжьара ишьҭан. Вергилиаа рыдгьылқәа ирыҵанакуан адәқәа, адәкаршәрақәа, ахьшьырҭақәа, аӡахәа баҳчақәа, ашәырбаҳчақәа<ref name="bond2018_10_11">Бондаренко, 2018, с. 10—11.</ref>.
ҳ. ҟ. 58 шықәса инаркны Публи [[Кремона|Кремонатәи]] аграмматикатә школ аҿы аҵара иҵон<ref name="bond2018_15">Бондаренко, 2018, с. 15.</ref>. Иара 15 шықәса даналгаз амш аҽны, ҳ. ҟ. жьҭаарамза 15, 55 шықәсазы, адухара аазырԥшуаз [[Тога|зықәра наӡахьоу атога]] ишәҵеит. [[Светоний|Светони]] иазгәеиҭоит, усҟантәи аамҭазы аконсулцәа, Вергили данизгьы иҟаз ҩыџьа [[Нобилитет|анобильцәа]] шракәыз, насгьы аҵарауаа иазгәарҭоит, Вергили идуратә ԥсҭазаара уамашәа заа ишалагаз: римаа рзы ''[[Тога|toga virilis]]'' ашәҵара анорма 16—17 шықәса рзы акәын<ref name="buch1955_1039">Büchner, 1955, s. 1039.</ref>.
=== Аҿара ===
[[Файл:Mikhail Vrubel - The artist in the role of Virgil.jpg|thumb|265px|Вергили ироль аҟны иҟоу актиор. [[Врубель, Михаил Александрович|Михаил Врубель]] иҭыхымҭа, 1893 шықәса]]
Публи Кремонынтәи [[Медиолан|Медиоланҟа]] диасит, уаантәи — Римҟа<ref name="suet1999_7">Светоний, 1999, Вергилий, 7.</ref>. Иаб иԥа иреиӷьу аҵара иҭара иҽазишәеит, араҟа аҵарауаа уи аамҭазтәи иналукааша даҽа поетк— [[Гораций|Гораци]] — диҿдырԥшуеит<ref name="dur2000_121">Дуров, 2000, с. 121.</ref>. Иҟалап Вергили аиҳабы иԥа иқалақь гәакьаҿы аполитикатә кариера ҟаиҵоит ҳәа дгәыӷуазҭгьы, насгьы амуниципалтә аристократиа агәыԥ далалоит ҳәа<ref name="buch1955_1039_1040">Büchner, 1955, s. 1039—1040.</ref>. Медиолан, Рим, анаҩс [[Неаполь]] Публи иҵон ариторика, аграмматика, афилософиа, насгьы зегь реиҳа изааигәаз ахырхарҭа [[эпикуреизм|аепикуреизм]] акәхеит<ref name="gil2001_183">Гиленсон, 2001, с. 183.</ref>. Вергили ахәышәтәреи аматематикеи даара дрызҿлымҳан, аха ацәажәаратә ҟазараҿы уамак иқәымҿиеит (аполитика зҽалазырхәырц зҭахыз римтәи арԥыс изы ихадоу адисциплинақәа иреиуан). Еилкааны ишьақәыргылоуп иара знызаҵәык аӡбарҭаҿы ацәажәара ишҽазишәаз, аха зынӡаск ишиқәымҿиаз: «цәажаәарала мыцхәы дҿагәаҿасуан, насгьы акгьы ззымдыруа еиԥш дубон»<ref name="bond2018_79">Бондаренко, 2018, с. 79.</ref><ref name="suet1999_15_16">Светоний, 1999, Вергилий, 15—16.</ref>. Анаҩс, Публи ацәажәараҿы имаз ауадаҩрақәа зегьы ирдыруа иҟалеит<ref name="buch1955_1040">Büchner, 1955, s. 1040.</ref>. [[Амвросий Феодосий Макробий|Макроби]] иперсонажцәа руаӡәк Вергили «иоратортә баҩхатәра» «даара иӷәӷәан» ҳәа аниҳәа, иажәақәа ччархәс иркит<ref name="macr2013_24_8_9">Макробий, 2013, I, 24, 8—9.</ref>.
Вергили иԥсҭазаара ари апериод азы еилыкка иҟоу ахронологиа ыҟаӡам. Идырым шаҟаамҭа Медиолана дынхоз, насгьы Рим, Неаполь иҵара ианациҵоз анбыкәыз ([[Гаспаров, Михаил Леонович|Михаил Гаспаров]] Римҟа уи инеира аамҭа ҳ.ҟ. 54/53 шықәса аирбоит<ref name="gasp1979_12">Гаспаров, 1979, с. 12.</ref>, Михаил Бондаренко игәаанагарала, апоет Неапольҟа дцеит ҳ.ҟ. 45 шықәсазы<ref name="bond2018_79">Бондаренко, 2018, с. 79.</ref>). Аҳҭнықалақь аҿы, Вергили еицырдыруа аритор [[Марк Эпидий|Марк Епиди]] иҟны аҵара иҵон, уи иусуразы аԥара ду имихуан<ref name="bond2018_15">Бондаренко, 2018, с. 15.</ref>, хыҵхырҭак иаҳәоит иара аҵара ициҵон ҳәа [[Октавиан Август|Гаи Октави]] қәыԥш, анаҩс уи Рим анапхгаҩы заҵә иакәны дҟалеит ''Гаи Иули Цезар Октавиан'' насгьы ''Август'' ҳәа ахьӡқәа иманы<ref name="bond2018_63">Бондаренко, 2018, с. 63.</ref>. Аха Октави Вергили быжьшықәса рыла диеиҵбын, насгьы анаҩстәи ахҭысқәа рыла урҭ ҩыџьа ҳ. ҟ. 40-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭанӡа еибадыруан ҳәа аҳәара ауам. Неаполь ақалақь аҟны Публи еицырдыруаз епикуреиатәи [[Филодем из Гадары|афилософ]] [[Сирон]] иҟны аҵара иҵон, иҟалап ааигәа иҟаз [[Геркуланум|Геркуланумтәи]] Гадаратәи Филодем ишколахьгьы дныҟәозҭгьы, насгьы Никеиатәи [[Парфений Никейский|Парфени]] ишкол аҟны ибырзен бызшәа еиӷьитәуазҭгьы. Убри аамҭазы ауп акритик [[Марк Плотий Тукка|Марк Плоти Туккеи]] апоет [[Луций Варий Руф|Луци Вари Руфи]] иареи реиҩызара ианалагаз, уи аиҩызара Вергили иԥсҭазаара далҵаанӡа ицын<ref name="bond2018_80_81">Бондаренко, 2018, с. 80—81.</ref>.
Аҵара данҭаз аамҭазы Вергили ажәеинраалақәа рыҩра далагеит. Светони излаиҳәо ала, Публи раԥхьатәи иусумҭа «ашкол арҵаҩы Баллиста изку акуплет ауп, хаҳәла иҟәыбаз, аӷьыч ҳәа дахьыԥхьаӡаз азы»:<ref name="suet1999_17">Светоний, 1999, Вергилий, 17.</ref><ref name="bond2018_12_13">Бондаренко, 2018, с. 12—13.</ref>
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Абра, ахаҳәқәа рыҵаҟа, анышә дамадоуп Баллиста,
Амҩасҩы, уахгьы-ҽынгьы умҩа шәарҭадахеит.
</poem>
{{Ацитата алгара|источник=Гаи Светони Транквилл. Вергили, 17.<ref name="suet1999_17">Светоний, 1999, Вергилий, 17.</ref>}}
Насшәа, абри ахыҵхырҭа ишаҳәо ала, Вергили иҩит «[[Смесь (стихи)|Аилаԥса]]» ҳәа хьӡыс измоу ажәеинраала хәыҷқәа рцикл, аепиграммақәа рцикл, ҩ-хәҭакны иҟоу [[Ламентация|алирикатә ҵәыуара]] «Лидиа», «[[Проклятия (стихотворение)|Ашәиԥхьыӡқәа]]», апоема кьаҿқәа «[[Скопа (поэма)|Оспреи]]», «[[Комар (поэма)|Акәыбры]]» уҳәа убас егьырҭ аусумҭақәагьы<ref name="suet1999_17">Светоний, 1999, Вергилий, 17.</ref>. Анаҩс урҭ атекстқәа зегьы еицырзеиԥшу ахьӡ рырҭеит «[[Appendix Vergiliana]]» («Appendix Vergiliana») ҳәа. Аҵарадырраҿы еицҿакны иҟам гәаанагарак Публи ииашаҵәҟьаны абарҭ атекстқәа зҩыз ҳәа дыԥхьаӡатәу-дыԥхьаӡатәыму иазкны; иҟалап урҭ зегьы ма урҭ рыхәҭак усҟантәи аамҭазы ма анаҩстәи аамҭазы еицырдыруаз, мамзаргьы уамак идырмыз апоетцәа ирҩымҭақәазаргьы<ref name="bond2018_62_63">Бондаренко, 2018, с. 62—63.</ref><ref name="gasp1979_11_12">Гаспаров, 1979, с. 11—12.</ref>.
Зырҿиарамҩа хацзыркуаз апоет иаҳасабала, Вергили «анеотерикцәа» («ановаторцәа») ҳәа изышьҭоу алитературатә кружок далалеит. Ари агәыԥ ахаҭарнакцәа алаҭын бызшәеи астильи [[Александрийская поэзия|Александриатәи апоезиа]] аҿырԥштәала арҿыцра иадгылеит, еиҳарак [[Каллимах из Кирены|Каллимахи]], [[Феокрит|Феокрити]], Родостәи [[Аполлоний Родосский|Аполлонии]] ирҿыԥшны. Урҭ рырҿиамҭақәа рҿы еиҳарак ахшыҩзышьҭра рырҭеит афырхацәа рхатә ԥышәеи есыҽнытәи аԥсҭазаара аарԥшреи, иаԥырҵон абзиабаратә лирикеи «аҭҵаарадырратә темақәа» ирызку аҩымҭақәеи<ref name="bond2018_59_60">Бондаренко, 2018, с. 59—60.</ref>. Урҭ рыбжьара дныҟәо, Вергили алитературатә ҟазара ирҳауан<ref name="gasp1979_11_12">Гаспаров, 1979, с. 11—12.</ref><ref name="bond2018_62">Бондаренко, 2018, с. 62.</ref>.
Публи уи аамҭазы иреиҳау апоет [[Тит Лукреций Кар|Тит Лукреци Кар]] диабадырыртә алшара имоуӡеит: уи иԥсҭазаара далҵит Вергили зықәра наӡахьоу атога анишәиҵаз аҽны<ref name="gasp1979_21">Гаспаров, 1979, с. 21.</ref><ref name="bond2018_180">Бондаренко, 2018, с. 180.</ref>. [[Гай Валерий Катулл|Гаи Валери Катуллгьы]] Публи Римҟа дцәырҵаанӡа иԥсҭазаара далҵзар ҟаларын, аха уеизгьы иара зааӡатәи ирҿиара анырра ду аҭара илшеит<ref name="buch1955_1043">Büchner, 1955, s. 1043.</ref>. Зырҿиара мҩа ианылоз апоет иҩызцәа, иқәлацәа рхыԥхьаӡараҿы хымԥада иҟан [[Гай Лициний Кальв|Гаи Лицини Кальв]] (12 шықәсала Вергили диеиҳабын), [[Гай Гельвий Цинна|Гаи Гельви Цинна]] (уигьы 10—15 шықәса рыла диеиҳабын), иқәлацәа [[Гай Азиний Поллион|Гаи Азини Поллион]], [[Гай Корнелий Галл|Гаи Корнели Галл]], Луци Вари Руф<ref name="gasp1979_12">Гаспаров, 1979, с. 12.</ref>, иара убас [[Публий Валерий Катон|Публи Валери Катон]], Квинт Корнифици, [[Марк Фурий Бибакул|Марк Фури Бибакул]], [[Тицида]], Квинтили Вар<ref name="bond2018_59">Бондаренко, 2018, с. 59.</ref>. Ишаабо ала, абри аамҭазы Вергили иԥсҭазаара ззикшаз макьана имыӡбацызт: иаҳҳәап, ахәбатәи (V) ажәеинраала «Аилаԥса» аҿы апоет раԥхьа ариторика абзиараз ҳәа аиҳәоит, нас иҩызцәа, анаҩс [[Камены|акаменцәа]], даҽакала иуҳәозар, апоезиа<ref name="buch1955_1043">Büchner, 1955, s. 1043.</ref>: «анышь аԥрақәа // насыԥ змоу абаӷәазахь уажәы исырхеит, // Сирон ду иажәа ҟәыӷақәа срышьҭоуп»<ref name="verg1979">Вергилий, 1979, Смесь, V.</ref>. Иԥсҭазаара афилософиа иазикырц шиҭахыз ашьҭахьгьы далацәажәеит<ref name="gasp1979_6">Гаспаров, 1979, с. 6.</ref><ref name="aver1996_34">Аверинцев, 1996, с. 34.</ref>.
Уи аамҭазшәа (ҳ. ҟ. 55 инаркны 45 рҟынӡа) уаанӡа илашәхахьаз Публи иаб иԥсҭазаара далҵит, насгьы иан даҽазнык аҭаацәара далалеит<ref name="buch1955_1041_1042">Büchner, 1955, s. 1041—1042.</ref>.
=== Ахьӡ-аԥшахьы амҩа ===
[[Файл:Mantova-Virgilio in cattedra.jpg|thumb|265px|Мантуиатәи Вергили ирелиефтә портрет]]
Вергили данқәыԥшыз Римтәи аҳәынҭқарраҿы даараӡа иуадаҩыз ахҭысқәа мҩаԥысуан. Ҳ.ҟ. 50-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы аполитикатә система акризис инагӡаны иааԥшит, уи 49 шықәсазы [[Гаи Иулии Цезар|Гаи Иули Цезари]] [[Гней Помпей Великий|Гнеи Помпеи]] Дуи рыбжьара [[Гражданская война в Древнем Риме (49—45 до н. э.)|аграждантә еибашьрахьы]] ииасит. Аидыслара ӷәӷәақәа Адгьылбжьаратәи амшын зегьы аҿы ԥшьышықәса (ҳ.ҟ. 49—45 шықәсқәа) ицон. Амчра заҵә аанызкылаз Цезар дҭахеит ҳ.ҟ. 44 шықәсазы, уи ашьҭахь цезарианцәеи ареспубликанцәеи рыбжьара [[Гражданская война в Древнем Риме (44—42 до н. э.)|аграждантә еибашьра ҿыц]] ҟалеит, [[Проскрипции|апроскрипциатә шьрақәа]] (ҳ. ҟ. 43 шықәса анҵәамҭа), [[битва при Филиппах|Филиппы ааигәара имҩаԥысыз аибашьра]] ду (ҳ. ҟ. 42 шықәса, ҭагалан). Ари аибашьраҿы аиааира згаз [[Марк Антоний|Марк Антонии]] [[Октавиан Август|Октавиани]] (Цезар иԥаԥса) Рим амчра дара рыбжьара еиҟәыршеит, насгьы еибаргәааит; Марк иашьа [[Луций Антоний|Луци Антони]] Октавиан диҿагыланы [[Перузийская война|Перузиатәи аибашьра]] далагеит, уи Италиа агәҭеи аҩадатәи ахәҭеи рҟны, Вергили иԥсадгьыл азааигәара (ҳ. ҟ. 41—40 шықәсқәа) имҩаԥысуан. Иаанхаз ахыҵхырҭақәа рҿы Публи абарҭ ахҭысқәа зегьы дрылахәын ҳәа акгьы рҳәом. Идырым апоет дзыдгылаз, насгьы аибашьрақәа ихы рылархәтәыс иқәшәоу, иқәымшәоу. Иара иқәрахь инеихьаз ауаа аррахь иаарыԥхьон аҩ-«партиакгьы» (Цезар илегионқәа Цизальптәи Галлиа еизигон, Помпеи аибашьра алагамҭазы [[Кампания (Италия)|Кампаниа]]), аха Вергили игәабзиара ахьыуашәшәыраз иахҟьаны дрымгазаргьы ҟалоит<ref name="buch1955_1043_1046">Büchner, 1955, s. 1043—1046.</ref>.
Публи иԥсҭазаараҿы аамҭа рацәа анҵы ашьҭахь раԥхьаӡакәны ирыцхәырку ахҭысқәа ҳ. ҟ. 41 шықәса иаҵанакуеит. Усҟан Октавиан цезариантәи ар рветеранцәа адгьыл рыҭара далагеит, Италиеи Цизальптәи Галлиеи рҿы ауаажәларратә еилазаарақәеи ахатәы ԥшәмацәеи ирымихуаз<ref name="brough1952_376">Broughton, 1952, p. 376.</ref>. Мантуа азааигәара иҟаз Вергили инхарҭагьы [[центурион|ацентурион]] Арриа изы имххеит, насгьы апоет имазара архынҳәрагьы иҽазишәеит. Ахыҵхырҭақәа уи иазкны еиуеиԥшым ажәабжьқәа рҳәоит. Версиак инақәыршәаны, Вергили идгьыл дырхынҳәит иҩызцәа ашәҟәыҩҩцәа Гаи Азини Поллион (усҟан Транспадантәи Галлиа анапхгаҩы), Гаи Корнели Галл (аграртә комиссиа алахәыла), иара убас итәылауаҩ [[Публий Альфен Вар (консул-суффект)|Публи Алфен Вар]] ([[Легат (Древний Рим)|легатс]] иҟаз). Даҽа версиак инақәыршәаны, Вергили [[Гай Цильний Меценат|Гаи Цильни Меценат]] ицхыраарала Октавиан ихаҭа иԥылара илшеит, насгьы уи иара ицхраара дақәшаҳаҭхеит. Аҵыхәтәан, [[Мавр Сервий Гонорат|Серви]] иҩуеит Публи идгьылқәа «Поллиони Меценати рыцхыраара абзоурала» ишиоуыз<ref name="servii2001">Сервий, 2001.</ref>. Насшәа Вергили имазара аҩынтәраан имырхит<ref name="buch1955_1048_1049">Büchner, 1955, s. 1048—1049.</ref>. Ахыҵхырҭақәа еиуеиԥшым адраматә детальқәа ааргоит: амазара 60-ҩык аветеранцәа рыбжьара еиҩшан; Арри ҽнак апоет дишьырц егьигымхеит, аха иара аӡиас иҽҭажьны ихы еиқәирхеит; зны [[примипил|апримипил]] Милиен Торон напхгара ззиуаз аветеранцәа ргәыԥ Вергили иҩны иҩналт, Клоди зыхьӡыз аруаҩгьы аҳәа аҿынаирхеит, аха Публи дыбналаны арацәаусзуҩы идәқьан аҟны иҽиҵәахит<ref name="mashki1949_220_221">Машкин, 1949, с. 220—221.</ref>. Иҟалап, абарҭ зегьы анаҩстәи аамҭақәа рахь иаҵанакуа хыҭҳәаазар<ref name="bond2018_94_97">Бондаренко, 2018, с. 94—97.</ref>. Еилкаам апоет иаб иҭынха аиқәырхара илшоу-илымшоу, аха ишыҟазаалакгьы иԥсадгьыл хәыҷы ашҟа уаҳа уи дзыхнымҳәит. Абри аамҭа инаркны Вергили илахьынҵа Абжьаратәии Аладатәии Италиа иадиҳәалеит<ref name="dur2000_121">Дуров, 2000, с. 121.</ref><ref name="gasp1979_7">Гаспаров, 1979, с. 7.</ref>.
Мантуантәи анхарҭа иадҳәалоу аепизод ала уахәаԥшуазар, ҳ. ҟ. 41 шықәсазы Публи поетк иаҳасабала апату ирҳаит, уи абзоуралагьы ахылаԥшыҩцәа дуқәа иоуит. Алитературтә гәыԥқәа рҿы иҭыԥ ӷәӷәахеит хышықәсатәи иусура алҵшәа — «Ахьча иажәеинраалақәа» мамзаргьы «Буколикқәа» ҳәа хьӡыс измоу аеклогқәа реизга анҭыҵ ашьҭахь (аҭҵааҩцәа ари ахҭыс ҳ. ҟ. 39 шықәса иадырҳәалоит)<ref name="buch1955_1051_1052">Büchner, 1955, s. 1051—1052.</ref><ref name="gasp1979_11">Гаспаров, 1979, с. 11.</ref><ref name="bond2018_97">Бондаренко, 2018, с. 97.</ref>. [[Аркадия (область Древней Греции)|Аркадиа]] имҩаԥысыз «Буколикқәа» шьаҭас ирыман, автобиографиатә материал, Светони уимоу иҳәоит, Вергили урҭ шииҩыз абзиара изызуз — Альфен Вар, Поллион, Галл — «рыхьӡ аҭгаразы» (Поллион иакәзаргьы ҟалап аизга аидеиагьы зтәу)<ref name="suet1999_19">Светоний, 1999, Вергилий, 19.</ref><ref name="bond2018_97">Бондаренко, 2018, с. 97.</ref>. Ҵабыргны арҭ ахьӡқәа аеклогқәа рҿы иуԥылоит. Апоет иҩуеит:
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Ахьӡ, Вар, уара иутәу — Мантуа ҳара иаҳтәны иаанханда,
Мантуиа, мыцхәы, Кремона рыцҳа иазааигәоуп, -
Амшынпҟақәа рашәақәа рыла еҵәаџьаа рахь ушьҭырхуеит!
</poem>
{{Ацитата алгара|источник=Публи Вергили Марон. Буколикқәа, IX, 27—29.<ref name="verg1979_27_29">Вергилий, 1979, Буколики, IX, 27—29.</ref>}}
Афбатәи аеклога зегьы Вар изкуп. Аха аҵарауаа џьоукы ргәы иаанагоит, ари анобиль иаҳаҭыр азы аепикатә поема ду дақәгәыӷуан ҳәа, насгьы Вергили уи дыззыԥшыз ахьимоуз азы аҭамзаара шьҭеиҵар акәхеит ҳәа (абас ауп афбатәи аеклога алагамҭа аилкаара шалшо)<ref name="bond2018_108_109">Бондаренко, 2018, с. 108—109.</ref>. Ажәабатәи аеклогаҿы Вергили насыԥ змам абзиабара иахҟьаны Галл игәаҟрақәа дрыхьҵәуоит, аԥшьбатәи аҿы Поллион иӡбахә иҳәоит, иконсулатра ашықәс азы «ахьтәы аамҭа» алагара дақәыргәыӷуа; иара убас, актәи аеклогаҿы егьырҭ ахьчацәа ахҵәара ианцоз, ахьча Титир иԥсадгьыл аҿы даанхартә азин изҭаз «анцәа» иӡбахә иҳәоит<ref name="verg1979_11_12">Вергилий, 1979, Буколики, XI, 11—12.</ref><ref name="verg1979_6_10">Вергилий, 1979, Буколики, I, 6—10.</ref>. Антикатәи ахҳәааҟааҵаҩцәа Вергили Титир ихаҭа иҟны дырбон, Октавиан — «анцәа» иҟны<ref name="gasp1979_16">Гаспаров, 1979, с. 16.</ref><ref name="mezher1994_329">Межерицкий, 1994, с. 329.</ref><ref name="gil2001_186">Гиленсон, 2001, с. 186.</ref><ref name="albr2004_735">Альбрехт, 2004, с. 735.</ref><ref name="bond2018_100">Бондаренко, 2018, с. 100.</ref>.
«Буколикқәа» рҿы иаагоу аҭоурыхтә усзуҩцәа ртәы (иашаҵәҟьаны, иҵәахны) ргәалашәара аҟынтәи антикаҭҵааҩцәа алкаа ҟарҵоит Вергили Октавиан иааикәыршаны иҟаз ауаа ҳ.ҟ. 30-тәи ашықәсқәа рылагамҭа инаркны дырзааигәаны дышрыдҳәалаз ала. Поллионгьы, Галлгьы, Варгьы уи аамҭазы Октавиан изааигәан. Публи урҭи реизыҟазаашьақәа еилыкка иерархиатәын: апоет хымԥада Вар иара иеиҳаны дышьҭихуан, Галл иара диаҟараны диԥхьаӡон, насгьы Поллион изкны даараӡа храӡарала дцәажәон, реизыҟазаашьа бзиақәа рыхьчара иҽазышәо<ref name="buch1955_1055">Büchner, 1955, s. 1055.</ref>. «Буколикқәа» равтор ахьӡ ду изааргеит (идыруп, урҭ ашәаҳәаҩцәагьы асценаҿы ишынарыгӡоз)<ref name="bond2018_113">Бондаренко, 2018, с. 113.</ref>. Урҭ ашықәсқәа рзы Гораци алитератураҿы ҿыц имҩа дықәлон, Поллиони Галли уажәшьҭа апоезиа аанрыжьуан, убри аҟнытә Вергили иаамҭазы иреиӷьыз поетс дазхаҵахеит. Иԥсы ҭанаҵы ус дыԥхьаӡан<ref name="gasp1979_18">Гаспаров, 1979, с. 18.</ref>.
=== Аизҳазыӷьара аамҭа ===
[[Файл:Bakalovich at Maecenas' reception.jpg|thumb|220px|слева|[[Аудитория Мецената|Меценат идкыларҭаҿы]]. [[Степан Бакалович|Сҭеԥан Бакалович]] иҭыхымҭа, 1890 шықәса.]]
Ҳ.ҟ. 40 шықәса анҵәамҭазшәа — 39 шықәса алагамҭазшәа<ref name="bond2018_115">Бондаренко, 2018, с. 115.</ref>, мамзаргьы 38 шықәсазы<ref name="dur2000_121">Дуров, 2000, с. 121.</ref> Октавиан изааигәаз даҽаӡәы — [[Гай Цильний Меценат|Гаи Цильни Меценат]] — Вергили диҩызахеит, дихылаԥшҩхеит. Ари анобиль икәша-мыкәша алитературтә кружок еиҿкаахеит, уи алахәылацәа Октавиан гәык-ԥсык ала ддырҽхәон, ашьаарҵәыратә граждантә еибашьрақәа рышьҭахь Рим аҭынчреи аизҳазыӷьареи азаазгаз политикк иаҳасабала<ref name="bond2016_168_169">Бондаренко, 2016, с. 168—169.</ref>. Вергилигьы уи агәыԥ далалеит, иҩыза Квинт Гораци Флаккгьы дицраԥишьит; ҳамҭас Меценат иҟынтәи иоуит Кампаниа иҟоу авилла, анаҩс Римтәи [[Эсквилин|Есквилинтәи абахә]] аҟны аҩны<ref name="bond2018_115_116">Бондаренко, 2018, с. 115—116.</ref>. Настәи иԥсҭазаара иара убас адәахьтәи ахҭысқәа рзы имаџьанан. Идыруп Публи еиҳарак Неаполь, Кампантәи ивилла аҟны, иара убас [[Сицилия (римская провинция)|Сицилиа]] (иҟалап уа даҽа ҭыԥк имазҭгьы<ref name="bond2018_150">Бондаренко, 2018, с. 150.</ref>) дшынхоз, зны-зынла аҳҭнықалақь аҿы дышцәырҵуаз<ref name="buch1955_1057">Büchner, 1955, s. 1057.</ref>, иаамҭа зегьы шамахамзар алитература ишазикуаз. ҳ.ҟ. 37 шықәсазы Гаи Цильни Грециаҟа дицны [[Брундизий|Брундизинӡа]] днаӡеит, насгьы уи аныҟәара иазку адыррақәа рхыҵхырҭа заҵәык Гораци исатирақәа руак ауп<ref name="goraci1993_5">Гораций, 1993, Сатиры, I, 5.</ref><ref name="bond2016_70">Бондаренко, 2016, с. 70.</ref><ref name="bond2018_122_124">Бондаренко, 2018, с. 122—124.</ref>.
Аԥсҭазаара абри ацыԥҵәахазы Вергили Октавиан диацәажәо далагеит, уи Публи иҟны иаҳра зырбеиоз аҟыбаҩ бзиа ибон, убри аҟнытә игәы шизҭоу ааирԥшуан, насгьы апоет ирҿиара иара ихатә интересқәа рзы анырра аҭара иҽазишәон<ref name="mezher1994_332">Межерицкий, 1994, с. 332.</ref>. Аха иара храӡарала ихы мҩаԥигон, Меценат ила<ref name="gil2001_183">Гиленсон, 2001, с. 183.</ref>. Аамҭак азы Меценат Вергили ақыҭанхамҩа иазку адидактикатә поема аԥҵара идигалеит («Уара, Меценат, иуадаҩыз аус анагӡара сыдуҵеит»<ref name="verg1979_41">Вергилий, 1979, Георгики, III, 41.</ref>, — ҳәа иҩит апоет ԥыҭрак ашьҭахь)<ref name="bond2018_177_178">Бондаренко, 2018, с. 177—178.</ref>. Италиа аграртә зҵаара ахьыхьанҭаз иахҟьаны, ари атема аҭахра ду аманы иҟан. Уи адагьы, адидактикатә жанр автор еиҳа арҿиаратә хақәиҭра инаҭон, амифологиатә сиужет змоу аклассикатә поема аасҭа, убри аҟнытә Публи уи дақәшаҳаҭхеит<ref name="gasp1979_19_20">Гаспаров, 1979, с. 19—20.</ref>. Ҵабыргны ишьақәыргылам, иара «[[Георгики|Георгикқәа]]» рыҩра даналагаз, аха Светони быжьышықәсатәи аусумҭа атәы иҩуеит<ref name="suet1999_25">Светоний, 1999, Вергилий, 25.</ref>, уи ҳ.ҟ. 29 шықәсазтәи аԥхын аасҭа ихьшәамкәа ихыркәшахар акәыз<ref name="buch1955_1057">Büchner, 1955, s. 1057.</ref>. Аҵарауаа шьоукы апоема атекст аҿы ирбоит ҳ.ҟ. 32—30 шықәсқәа рзы имҩаԥысыз Октавиани Марк Антонии рыбжьара иҟаз аиҿагылара ҵәахны аарԥшра (урҭ ацәқәа реибашьреи ацхақәа рыԥсҳаи ирызку ажәабжьқәоуп)<ref name="verg1979_219_241">Вергилий, 1979, Георгики, III, 219—241.</ref><ref name="verg1979_93_94">Вергилий, 1979, Георгики, IV, 93—94.</ref><ref name="bond2018_188_189">Бондаренко, 2018, с. 188—189.</ref>. 29 шықәсазы ԥшьымш рыҩныҵҟа Вергили апоема Октавиан дизаԥхьон, уи [[Битва при Акции|Акци аҟны аиааира]] ганы Италиаҟа дхынҳәит<ref name="suet1999_27">Светоний, 1999, Вергилий, 27.</ref><ref name="bond2018_178">Бондаренко, 2018, с. 178.</ref>. Иара апоема даараӡа ахәшьара ҳаракы аиҭеит, аха ԥыҭрак ашьҭахь автор идиҵеит Корнели Галл иӡбахә анихырц, агәрагара зцәыӡны аҽышьра аҟынӡа инеиз. Вергили уи иҳәатәы дазыӡырҩит<ref name="gasp1979_26">Гаспаров, 1979, с. 26.</ref>.
«Буколикқәа» реиԥш акәымкәа, «Георгикқәа» поема дууп, ԥшьы-шәҟәык рыла ишьақәгылоуп, ҩ-нызқь цәаҳәа инарзынаԥшуа аҵанакуеит<ref name="bond2016_181">Бондаренко, 2016, с. 181.</ref>. Аҭҵааҩцәа аӡәырҩы уи Вергили иреиҳаӡоу иусумҭа ауп ҳәа ирыԥхьаӡоит, насгьы раԥхьаӡа иаԥхьаз рыбжьара ақәҿиара дуӡӡа аиуит<ref name="gasp1979_22_23">Гаспаров, 1979, с. 22—23.</ref><ref name="bond2018_191">Бондаренко, 2018, с. 191.</ref>. «Георгикқәа» анҭыҵ ашьҭахь, Публи ихьӡ-иԥша еиҳа иӷәӷәахеит; [[Тацит]] уимоу иҩуеит ҽнак зны «римтәи ажәлар рхаҭақәа, атеатр аҿы Вергили иажәеинраалақәа ианырзыӡырҩ, еидгыланы, ауаа рыбжьара иҟаз Вергили, Август ихаҭа иакәызшәа, аҳаҭыр шиқәырҵаз»<ref name="tacit1993_13">Тацит, 1993, Диалог об ораторах, 13.</ref><ref name="buch1955_1058">Büchner, 1955, s. 1058.</ref><ref name="aver1996_19">Аверинцев, 1996, с. 19.</ref>. Аҵыхәтәантәи (ахьӡ ''Август'' Октавиан ҳ.ҟ. 27 шықәса инаркны иман) [[Битва при Акции|Акци аҟны аибашьра]] ашьҭахь Римтәи аҳәынҭқарра зегьы данапхгаҩы заҵәны дҟалеит. Вергили «Георгикқәа» рҿы изныкымкәа уи иӡбахә иҳәоит, Цезар ҿыц нцәак иеиԥш имҵахырхәаразы аныҳәарҭа аргылара шиҭахыз далацәажәо<ref name="bond2016_181_182">Бондаренко, 2016, с. 181—182.</ref><ref name="verg1979_13_18">Вергилий, 1979, Георгики, III, 13—18.</ref>. Ахԥатәи ашәҟәаҿы Публи ажәа ҟаиҵоит Октавиан иҟаиҵаз афырхаҵарақәа рыҽхәаԥхьыӡ ахьҳәахо апоема шииҩуа:<ref name="gasp1979_25">Гаспаров, 1979, с. 25.</ref><ref name="bond2016_182">Бондаренко, 2016, с. 182.</ref><ref name="mashki1949_304">Машкин, 1949, с. 304.</ref>
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Амала, иаарласны аибашьра мцақәа рыхьӡ-рыԥша аҳәара салагоит
Цезар, абриаҟара шықәса ирылганы ихьӡ назгалоит,
Иара Цезар ихаҭа [[Тифон|Тифонов]] иира шаҟантә еиҟәыҭхахьаз.
</poem>
{{Ацитата алгара|источник=Публи Вергили Марон. «Георгикқәа», III, 46—48.<ref name="verg1979_46_48">Вергилий, 1979, Георгики, III, 46—48.</ref>}}
«Георгикқәа» рышьҭахьҵәҟьа, Вергили ииашаҵәҟьаны апоема ҿыц аҩра далагеит (Светони излеиҳәо ала, 11 шықәса аус адиулон, ус анакәха ҳ.ҟ. 30 шықәсазы далагеит)<ref name="suet1999_25">Светоний, 1999, Вергилий, 25.</ref>. Уи иазкыз аинформациа автор ирмаӡаны иман, ихааныз ауаа акыраамҭагьы агәра ганы иҟан, уи Октавиан/Август изку апанегирикатә епосны ишыҟало. [[Секст Проперций|Секст Проперци]] урҭ ашықәсқәа рзы ииҩыз иелегиақәа руак аҿы иҳәоит Вергили бзиа ишибо «Акциум аԥшаҳәақәа // [[Феб]] иихьчо, насгьы Цезар имшынуаа гәымшәақәа ртәы аҳәара»<ref name="proper2004_34_61_62">Проперций, 2004, II, 34, 61—62.</ref><ref name="aver1996_19">Аверинцев, 1996, с. 19.</ref>. Аха хәыҷы-хәыҷла апоет иҩызцәа рыла, ауаажәларраҿы ирылаҵәеит апоема ҿыц аҿы Август баша иӡбахә ҳәоуп аҟара шакәу: Рим ашьаҭаркра иаԥхьанеиуаз аамҭа харақәа ртәы ауп зыӡбахә ыҟоу. Ахаҿсахьа хада «Цезар» иакәымкәа, имифтә хылҵшьҭра, римаа зегьы рабду, зны [[Ахейцы|ахеиаа]] ирбылыз [[Троя|Троиантәи]] Италиаҟа ӷбала иааз [[Эней|Енеи]] иакәын. Ари атема алхрала, Вергили уажәтәи аамҭа аамҭа хара аҟынтәи ахәшьара аҭаразы алшара иоуит, раԥхьаӡакәны аепос аҳәаақәа ирҭагӡаны Рим азы акыр зҵазкуа амифологиатә персонажқәа еидкыланы. [[Актийская война|Ааигәа иҟалаз аграждантә еибашьра]] аҵабырг иара ипоемаҿгьы ианыԥшит: Енеии [[Карфаген (город)|Карфагентәи]] аҳкәажә [[Дидона|Дидонеи]] рыбзиабаратә ҭоурых аҿы раԥхьатәи аԥхьаҩцәа ирбар акәын [[Марк Антоний|Марк Антонии]] [[Клеопатра|Клеопатреи]] рыбзиабара ҵәахны ишаарԥшу<ref name="gasp1979_26_27">Гаспаров, 1979, с. 26—27.</ref>.
[[Файл:Lille Wicar Virgile.JPG|thumb|265px|Вергили Августи Октавиеи “Енеида” дырзаԥхьоит. [[Викар, Жан-Батист Жозеф|Жан-Батист Жозеф Викар]] иҭыхымҭа (1800 шықәсазшәа)]]
Апоема ҿыц атема зеиԥшразаалакгьы, ауаажәларра агәраганы иҟан даҽа шедеврк шииуа. Проперци ихаҭа иҩуан: «Римтәи ашәҟәыҩҩцәа, шәара абырзенцәагьы, амҩа ҭашәырцәы, // Абра [[Илиада]] аасҭа еиҳау акы аира иаҿуп»<ref name="proper2004_34_65_66">Проперций, 2004, II, 34, 65—66.</ref><ref name="suet1999_30">Светоний, 1999, Вергилий, 30.</ref>. Вергили зны-зынла «[[Энеида|Енеида]]» захьӡыз аҩымҭа ҿыц аҟынтәи цыԥҵәахақәак иҩызцәа дырзаԥхьон. Август иҭахын иаарласны апоема атекст аиура, ҿырԥштәыс иаагозар, [[Римская Испания|Испаниа]] иҟаз [[Кантабры|акантабрцәа]] [[Кантабрийские войны|данрабашьуаз]], «аҳәарақәа зныз ашәҟәқәа иҩуан, насгьы ахәмарратә гәҽанҵарақәа рыла, иара иажәақәа рыла, „раԥхьатәи аҭаҩрақәа ирыдамзаргьы, «Аенеида» аҟынтәи аәаҳәабжак иадамзаргьы изаарышьҭырц“»<ref name="suet1999_31">Светоний, 1999, Вергилий, 31.</ref>. Вергили еснагь мап ицәикуан<ref name="bond2018_199">Бондаренко, 2018, с. 199.</ref>. Август иахь ииҩыз асаламшәҟәқәа руак аҟынтәи [[Амвросий Феодосий Макробий|Макроби]] иааигоит:
{{Ацитата алагара}}
Аиашазы, шәара шәҟынтәи ирацәаны анҵамҭақәа соууеит... [[Геракл|Геркулес]] ихьӡала ҭоуба ҟасҵоит, уажәы шәара шәазыӡырҩырц иаԥсоу акы сымазар, хатәгәаԥхарала сара с-“Енеи” аҟынтә акы шәзысышьҭуан. Аха, [ари] убриаҟара ихыркәшам усуп, зны-зынла ас еиԥш иҟоу аусумҭа напы ахьасыркыз сҟәышра ахьмаҷыз азы ауп ҳәа сгәы иаанаго аҟынӡа...
{{Ацитата алгара|источник=Флави Феодоси Макроби. Сатурналиа, I, 24, 11.<ref name="macr2013_24_11">Макробий, 2013, I, 24, 11.</ref>}}
Анаҩс, ҳ.ҟ. 23 шықәсазы, Вергили дақәшаҳаҭхеит Август «Аенеида» ахәҭак изаԥхьара. Ажәеинраала аҩбатәи, аԥшьбатәи, афбатәи ашәҟәқәа апринцепс иҭаацәеи иареи дырзаԥхьеит. Антикатәи авторцәа еиҭарҳәоит, Август иаҳәшьа [[Октавия Младшая|Октавиа]] Аиҵбы, апоет ааигәа иԥсыз лԥа [[Марк Клавдий Марцелл (эдил 23 года до н. э.)|Марк Клавди Марцелл]] иӡбахә ахьҳәоу аҭыԥ данаԥхьоз далаԥсит ҳәа<ref name="verg2001_860_885">Вергилий, 2001, Энеида, VI, 860—885.</ref>. Насшәа лара Вергили иҭабуп ҳәа иалҳәеит: Марцелл изку ажәеинраалақәа 18 зегьы рыцыԥхьаӡа рзы жәаба-жәаба нызқь [[Сестерций|сестерциа]] ианалшьеит<ref name="suet1999_32">Светоний, 1999, Вергилий, 32.</ref><ref name="bond2018_200_201">Бондаренко, 2018, с. 200—201.</ref>.
;Вергилии Батилли
[[Файл:Jean-Auguste-Dominique INGRES - Tu Marcellus Eris - Musée des Augustins - RO 124.jpg|thumb|265px|Вергили Августи Октавиеи “Енеида” дырзаԥхьоит. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Жан Огиуст Доминик]] Ингре иҭыхымҭа (1811 шықәса)]]
Даҽа епизодкгьы Вергили иԥсҭазаара ари аамҭахь иаҵанакуеит. Зны Август еиҿикааз ауаажәларратә хәмаррақәа ақәаршҩы ӷәӷәеи амацәыси ирыхҟьаны еиԥҟьеит. Ауха зегьы амш цәгьан, аха адырҩаҽны шьыжьымҭан Рим ажәҩан цқьан, убри аҟынтә ахәмаррақәа хацыркхеит. Уи ашьҭахь дук хара имгакәа, Август иаҳҭынра агәашәқәа рҿы ажәеинраала зныз апапирус цәырҵит:<ref name="bor1977_149">Борухович, 1977, с. 149.</ref>
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Аҵх зегьы ҵыхәаԥҵәарада ақәа леиуан, аха амш еилгеит:
Уи аамҭазы [[Октавиан Август|Цезари]] [[Юпитер (мифология)|Иупитери]] амш абас еихыршеит.
</poem>
{{Ацитата алгара|источник=Борухович В. Аплагиат аҭоурых аҟынтә (Август иаамҭазтәи Римтәи алитературатә ҵасқәа) // «Антикатә дунеии археологиеи». Аҭыжьымҭа 3. Саратов, 1977. С. 149.<ref name="bor1977_149">Борухович, 1977, с. 149.</ref>}}
Ари ажәеинраала Август даараӡа игәы иахәеит, избанзар уи анцәахәы диҿнарԥшуан, уимоу Иупитер иаасҭагьы дҳаранакуан. Апринцепс иҭаххеит автор дыԥшааны аҳамҭа иҭара, аха егьи акыраамҭа ихы цәыригомызт; аҵыхәтәаны Батилл зыхьӡыз поетк ажәабжь ааицҳаит ажәеинраала зҩыз иара шиакәыз, уи азы аҳамҭагьы иоуит. Аха ииашаҵәҟьаны авторс иҟаз Вергили иакәын. Изинқәа ихьчарц азы, маӡала ацәаҳәақәа раԥхьатәи рыбжак мацара зныз ԥшь-цәаҳәак змаз апапирус убри аҭыԥ аҿы иҟаиҵеит. Аԥшь-ҭагылазаашьак рҿы абарҭ ажәақәа ракәын «Ус анакәха шәаргьы, шәхазы акәымкәа…» (''sic vos non vobis''), насгьы ажәеинраала абас иҟан:
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Ус анакәха шәаргьы, шәхазы акәымкәа…
Ус анакәха шәаргьы, шәхазы акәымкәа…
Ус анакәха шәаргьы, шәхазы акәымкәа…
Ус анакәха шәаргьы, шәхазы акәымкәа…
</poem>
{{Ацитата алгара|источник=Борухович В. Аплагиат аҭоурых аҟынтә (Август иаамҭазтәи Римтәи алитературатә ҵасқәа) // «Антикатә дунеии археологиеи». Аҭыжьымҭа 3. Саратов, 1977. С. 149.<ref name="bor1977_149">Борухович, 1977, с. 149.</ref>}}
Батиллгьы уахь дналаҵаны, аӡәгьы илымшеит ари ацуфара аӡбара, Август кырӡа зҿлымҳарас ишьҭихыз. Усҟан Вергили атекст зегьы аниҵеит, убас ала иара иавторрагьы шьақәирӷәӷәеит:
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Арҭ ажәеинраалақәа равтор сара соуп, аха ахьӡ-аԥша даҽаӡәы итәхеит.
Ус анакәха шәаргьы, шәхазы акәымкәа, ацәаӷәагақәа шәырҳәазоит, ацәқәа;
Убри аҟнытә шәаргьы, шәхазы акәымкәа, ашьхыцқәа, ацха аажәгоит;
Убри аҟнытә шәаргьы, ауасақәа, шәхазы акәымкәа, аласа аажәгоит;
Ус анакәха шәаргьы, шәхазы акәымкәа, аҵарақәа, аҩны шәыргылоит.
</poem>
{{Ацитата алгара|источник=Борухович В. Аплагиат аҭоурых аҟынтә (Август иаамҭазтәи Римтәи алитературатә ҵасқәа) // «Антикатә дунеии археологиеи». Аҭыжьымҭа 3. Саратов, 1977. С. 149.<ref name="bor1977_149">Борухович, 1977, с. 149.</ref>}}
=== Аԥсра ===
Ҳ.ҟ. 19 шықәсазы «Енеида» шамахамзар аҵыхәанӡа иҩын. Вергили иӡбеит хышықәса Бырзентәылеи [[Азия (римская провинция)|Азиеи]] дцарц, уаҟа «Енеида» аҵыхәтәантәи аԥшра аиҭарц»; абри ашьҭахь аҩра ааныжьны, иԥсҭазаара аҵыхәтәа афилософиа иазикырц иҭахын. Ари аҩыза аныҟәара апоет игәы иҭеикхьан ҳ.ҟ. 23 шықәсазгьы (ари еилкаауп Гораци Вергили иӷба иазку алафтә ода абзоурала<ref name="goraci1993_3">Гораций, 1993, Оды, I, 3.</ref>), аха нас уи ахшыҩҵак ԥыҭраамҭак иаанижьит. Публи [[Афины]] ақалақь аҟынӡа днаӡеит, аха уа Август диқәшәан, иара дицны Римҟа дхынҳәырц иӡбеит. [[Мегара]] дышныҟәоз амра ихы иасит аҟнытә, Вергили дычмазаҩхеит. Аӷбаҿы ичымазара еиҳагьы иӷәӷәахеит, Брундизи дышьҭалеит, даннеи ашьҭахь мышқәак анҵы иԥсҭазаара далҵит. Уи [[Календы|ҟалеит]] «жьҭаарамзатәи акалендқәа ҟалаанӡа 11 мшы шагыз, [[Гай Сентий Сатурнин (консул 19 года до н. э.)|Гаи Сенти]], [[Квинт Лукреций Веспиллон|Квинт Лукреции]] рконсулра аамҭазы»<ref name="suet1999_35">Светоний, 1999, Вергилий, 35.</ref>, даҽакала иуҳәозар, ҳ.ҟ. цәыббрамза 21, 19 шықәсазы. Публи анышә дамардеит Неаполь, [[Путеолы|Путеолтәи]] амҩаҿы аҩбатәи ахаҳә аҿы, насгьы иԥсыжырҭаҿы ииҩыз аепитафиа анырҵеит<ref name="suet1999_36">Светоний, 1999, Вергилий, 36.</ref><ref name="bond2018_249_251">Бондаренко, 2018, с. 249—251.</ref>:
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Мантуа сиит, [[Калабрия|калабраа]] рҟны сыԥсҭазаара салҵит, анышә самадоуп
[[Неаполь|Парфенопеиа]]; аҳәырҭақәа, ақыҭақәа, аԥызацәа рзы ашәа сҳәон.
</poem>
{{Ацитата алгара|источник=Гаи Светони Транквилл. Апоетцәа ирызкны. Вергили, 36.<ref name="suet1999_36">Светоний, 1999, Вергилий, 36.</ref>}}
Идырны еилкаауп, Вергили Бырзентәылаҟа дцаанӡагьы, иҩыза Луци Вари Руф иара акы ихьыр «Енеида» анапылаҩыра иблырц дышиҳәоз. [[Плиний Старший|Плини]] Аиҳабы игәаанагарала, апоет ахӡырымгара ииааиуан, Макроби ифырхацәа руаӡәк иажәақәа рыла, иҩыз алитературатә ҟазшьа ҳаракқәа рзы агәра ганы дыҟамызт<ref name="plinii114">Плиний Старший, VII, 114.</ref><ref name="macr2013_24_6_7">Макробий, 2013, I, 24, 6—7.</ref>. Аҭоурыхҭҵаараҿы иҟоуп агәаанагара, Вергили ахаангьы игәы иҭаӡамызт «Енеида» акьыԥхьра ҳәа, уи иқәымҿиараны иԥхьаӡаны<ref name="osher1972_328_329">Ошеров, 1972, с. 328—329.</ref>. Публи аԥсра данхықәгылаз, инапылаҩырақәа иара ихаҭа иблырц азы дрыҳәеит; уи аниадымраӡа, Варии Плоти Туккеи ауасиаҭ рниҵеит, «иара ихаҭақәа иҭимыжьыз акгьы рымкьыԥхьырц» азы. Анаҩс урҭ ҩыџьа Август идҵала ари ажәа еиларгеит<ref name="suet1999_39_41">Светоний, 1999, Вергилий, 39—41.</ref><ref name="gil2001_184">Гиленсон, 2001, с. 184.</ref><ref name="bond2018_251_252">Бондаренко, 2018, с. 251—252.</ref><ref name="dur2000v7">Дуров, 2000, Вергилий.</ref>. Ари атема иазкны Карфагентәи [[Сульпиций Карфагенянин|Сульпици]] иажәеинраалақәа еиқәхеит:
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Амцабз ццакы апоема абылраны иҟан —
Убас адҵа ҟаиҵеит Вергили, [[Фригия|Фригиатәи]] аԥхьагылаҩ иашәа ҳәаны.
Туккеи Варии аҿагылоуп; уара, аҵыхәтәан, зегьы уреиҳауп
Цезар [[Лаций|Лаци]] иҭоурых еиқәирхеит иара иԥкрала.
Аҩбатәи амцабз иахҟьаны, анасыԥдара змаз [[Троя|Пергам]] дҭахарц егьигымхеит,
[[Илион]] ҩ-ԥсыжратә мцак дрықәшәарц егьигымхеит
</poem>
{{Ацитата алгара|источник=Гаи Светони Транквилл. Апоетцәа ирызкны. Вергили, 38.<ref name="suet1999_38">Светоний, 1999, Вергилий, 38.</ref>}}
=== Ахатә ԥсҭазаара ===
[[Файл:Vergilio mosaico de Monno Landesmuseum Trier3000.jpg|thumb|265px|Вергили [[Трир]] иҟоу Монн имозаикаҿы (III-тәи ашәышықәса)]]
Антикатәи авторцәа изларҳәо ала, Вергили урала дҳаракын, ицәеижь дуун, ицәа цәиқәаҵәаан, убри аҟынтә анхаҩы диеиԥшын. Уи егьырҭ ауаа дрылнакаауан ихыраӡара, иԥхашьара: аҩны дтәан, асасцәа рыдкылара дазгагамызт (иҩызцәагьы лассы-лассы ибомызт), насгьы машәырла амҩан дыздыруаз рҟынтәи, иаразнак раԥхьаӡа дзықәшәаз аҩнаҿы иҽиҵәахуан. Публи аҳәса дрыцныҟәомызт<ref name="gasp1979_6">Гаспаров, 1979, с. 6.</ref><ref name="bond2018_192_193">Бондаренко, 2018, с. 192—193.</ref>. Иҟан ауҳәансҳәанқәа, ибзиабаҩ Плотиа Гиериа (Буколикқәа рҿы Амариллида лыпрототип) лакәын ҳәа, аха [[Асконий Педиан|Аскони Педиан]] иажәақәа рыла, уи аԥҳәыс лхаҭа илҳәеит Луци Вари Руф лара длыцынхаларц Вергили идигалеит ҳәа, аха иара мап икит. Светони ишииҩуа ала, Публи «[[Гомосексуальность в Древнем Риме|аҷкәынцәа бзиа ибон]]» — ҷыдала Цебети Александри, Буколикқәа рҿы ''Алексид'' ҳәа хьӡыс змоу<ref name="suet1999_8_11">Светоний, 1999, Вергилий, 8—11.</ref>. Аха Серви иҳәоит Вергили «ацәеижьтә бзиабара зынӡаск ишизымычҳауаз»<ref name="servii2001">Сервий, 2001.</ref>. Убри аҟнытә, неапольаа апоет «Парфени» ҳәа хьӡыс ирҭеит — «аӡӷаб» мамзаргьы «акьымс»<ref name="suet1999_7v2">Светоний, 1999, Вергилий, прим. 7.</ref><ref name="bor1977_148">Борухович, 1977, с. 148.</ref><ref name="gasp1979_6">Гаспаров, 1979, с. 6.</ref>.
Иҟоуп агәаанагара, Гораци исатирақәа руак аҿы Вергили иаабац, иҟәымшәышәу, аха уи аамҭазгьы даара абаҩхатәра змоу, аҟазшьа бзиақәа змоу уаҩуп ҳәа дышихцәажәаз<ref name="bond2018_193">Бондаренко, 2018, с. 193.</ref>. Апоет иҩуеит:
{{Ацитата алагара}}
<poem>
«Ари агәымбылџьбара, ирҳәоит, алаф маҷгьы ичҳауам ҳәа».
Ааи! ашьапы анацәкьарақәа рҟынӡа икнаҳау атога ҟьашь ахыхьгьы; Икьаҿӡаны
Ахахәы аԥҟара; Ашьапымаҭәа ҭбаақәа урхыччар улшоит:
Аха уи диашоуп, дразуп, иара иеиӷьу уаҩгьы дыҟаӡам!
Аха иара зҽызымԥсахуа ҩызоуп; аха уи адәахьтәи аџьбара аҵаҟа
Иҳараку аҵәахратә ҟәышреи адоуҳатә ҟазшьа џьашьахәқәеи!
</poem>
{{Ацитата алгара|источник=Квинт Гораци Флакк. Асатирақәа, I, 3, 29—34.<ref name="goraci1993_3_29_34">Гораций, 1993, Сатиры, I, 3, 29—34.</ref>}}
Вергили ибзианы дызцәажәомызт, аха убри аамҭазгьы иажәеинраалақәа ибзианы дрыԥхьон (апрофессионалтә ажәахәҟаҵаҩцәагьы иҵашьыцуан). Иҟалап уи агәкаҳара ицәаҩазҭгьы, насгьы аԥсра акыр дазхәыцуазҭгьы<ref name="albr2004_736">Альбрехт, 2004, с. 736.</ref>. Публи иԥсы ҭанаҵы игәабзиара еснагь иуашәшәыран: Светони иажәақәа рыла, «еиҳарак имгәа, ихәда, ихы ддыргәамҵуан, лассы-лассы ишьа ишьҭуан»<ref name="suet1999_8">Светоний, 1999, Вергилий, 8.</ref>. Иҟалап апоет атуберкулиозгьы имазҭгьы<ref name="bond2018_193">Бондаренко, 2018, с. 193.</ref>. Алитературтә усура Публи жәа-миллион [[Сестерций|сестерциак]] рҟынӡа амал ду изаанагеит, иара убасгьы Есквилин аҩни Кампаниа авиллеи; Абарҭ ахәарҭақәеи ахьӡ-аԥша дуи шимазгьы, Вергили апоет иԥсҭазаарахь ихон, афилософиа азы зегьы мап ацәикырц иҭахын, аха заа иԥсҭазаара иалҵра иахҟьаны уи аамҭа имаӡеит<ref name="suet1999_13">Светоний, 1999, Вергилий, 13.</ref><ref name="gasp1979_6">Гаспаров, 1979, с. 6.</ref>.
== Арҿиара ==
=== Абызшәа, астиль, акомпозициа ===
Ахыҵхырҭақәа рҿы Вергили иусумҭақәа дшырзыҟаз иазкны еиуеиԥшым адыррақәа ыҟоуп.
{{Ацитата алагара}}
Ирҳәоит, «Георгикқәа» аниҩуаз, есышьыжь ажәеинраалақәа рацәаны иаԥиҵон, диктантла иҩуан, нас ҽынла урҭ ԥсахрақәак рыла ирмаҷуан, хшыҩҵаррала иазгәаҭо, ипоема, амшә еиԥш, ацәаҳәақәа иахәҭоу аформа роуаанӡа иширбзо.
{{Ацитата алгара|источник=Гаи Светони Транквилл. Апоетцәа ирызкны. Вергили, 22.<ref name="suet1999_22">Светоний, 1999, Вергилий, 22.</ref>}}
Светони иажәабжь шьақәирӷәӷәоит [[Авл Геллий|Авл Гелли]], иара иҳәоит: «Ари аԥстәы аԥшра змам ахәыҷы шахылҵуа, анаҩс ирбзо уи ацәеижь аформа шанаҭо еиԥш, убасҵәгьа (Вергили) агени иаԥиҵоз аханатә улахь иааиуамызт, аха насшәа, аус адулареи аиӷьтәреи рынахыс ахаҿи аформеи аанахәон<ref name="avlgel2008_9_2">Авл Геллий, 2008, XVII, 9, 2.</ref>. Вергили раԥхьаӡа «Енеида» прозала иҩит, нас апоезиатә бызшәахьы ииаигон, насгьы еиҿкаамкәа ихы мҩаԥигон, «ианиҭахыз ииҭахыз» ҩуа<ref name="bond2018_198">Бондаренко, 2018, с. 198.</ref><ref name="osher1972_328">Ошеров, 1972, с. 328.</ref>. «Агәаҳәара даԥырхагамхарц азы, руакы инагӡамкәа иаанижьуан, егьырҭ мариала иҩыз ажәеинраалақәа рыла мацара азгәаҭақәа ҟеиҵон, лафла иазгәаҭо, иӷәӷәоу аколоннақәа ргылахаанӡа, иус ацхрааразы ашьаҟақәа рҭыԥан урҭ шышьақәиргыло»<ref name="suet1999_23_24">Светоний, 1999, Вергилий, 23—24.</ref>.
Публи лассы аус иуамызт, ажәацыԥхьаӡа даара икылыршәшәаны иалихуан. Зны-зынла иҩызцәа иҩымҭа дырзаԥхьон, егьырҭ ауаа ргәаанагара иаҳарц азы, зегь рыла инаӡаны агәра ганы дыҟамыз аҭыԥқәа алихуан. Вергили ихы иақәиҭитәыз Ерот игәалаиршәон, ус еиԥш иҟоу аԥхьарақәа руак аан, апоет «Енеида» ҩ-цәаҳәак рҵыхәтәақәа шиԥшааз, насгьы иаразнак урҭ атекст ианырҵарц адҵа шыҟаиҵаз<ref name="suet1999_33">Светоний, 1999, Вергилий, 33.</ref>. Публи иажәеинраалақәа рҿы иреиҳау акьаҿра, амариара, аҽынкылара бзиа ааирԥшуан, насгьы иара иаамҭазтәи ацәажәашьа еиҳа еиӷьишьон, зны-зынла мацара архаизмқәа ихы иархәо — уи хымԥада иаҭахуп ҳәа аниԥхьаӡоз. [[Марк Випсаний Агриппа|Марк Випсани Агриппа]] апоет есыҽнытәи ажәаҳәа мыцхәы ахархәаразы диқәыӡбон<ref name="suet1999_44">Светоний, 1999, Вергилий, 44.</ref>, аха уи иашамызт: Вергили истиль еснагь аԥшӡареи аҳаракреи рыла иалкаауп<ref name="albr2004_756">Альбрехт, 2004, с. 756.</ref>. Уи адагьы, Публи ипоезиа аҟазшьатә еиԥшымрақәа рахь иаҵанакуеит атекст асимволикатә беиареи абжьытә сахьақәа реилыккареи<ref name="slovar1989">Словарь античности, 1989.</ref>, ажәа ҿыцқәа рхархәара, узқәымгәыӷуа аиҿырԥшрақәеи аметафорақәеи, урҭ зны-зынла еицырдыруа аклассикатә модельқәа ишиашоу ирҿагылоу акы аадырԥшуеит. Убас, Гомер иҩымҭа “Илиадаҿы” ажәлар реизара еилашуа амшын иаҿырԥшхозар<ref name="gomer2008_144_149">Гомер, 2008, Илиада, II, 144—149.</ref>, «Енеида» актәи ашәҟәаҿы<ref name="verg2001_148_153">Вергилий, 2001, Энеида, I, 148—153.</ref> еилашуа амшын ажәлар реизара иаҿырԥшуп<ref name="gasp1979_29_30">Гаспаров, 1979, с. 29—30.</ref>.
Вергили лассы-лассы [[Аллитерация|аллитерациа]] ихы иаирхәон, аха мыцхәгьы ахархәара иҽацәихьчон. Иаҳҳәап, [[Квинт Энний|Квинт Енни]] еицырдыруа ицәаҳәа «At tuba terribili sonitu taratantara dixit» («Гәҭынчымратә шьҭыбжьыла тарантар абыкь абжьы ҭганы иаҳәеит») иара даҽакала еиҭеиҳәеит: «At tuba terribilem sonitum procul aere canoro // increpuit» («Ашәара ахылҵуа, абыкь џьаз бжьыла иаҳәон»)<ref name="verg2001_503">Вергилий, 2001, Энеида, IX, 503.</ref>. Досу аҭагылазаашьақәа зегьы рҟны Публи иҽазишәон ажәеинраалақәа рыбжьы рҵакы иашьашәало аҟаҵара. Иара иџьабаа абзоурала алаҭын поезиа иреиҳау аилыккара аиуит<ref name="dur2000v8">Дуров, 2000, Вергилий. Стиль и язык.</ref>.
Вергили даара аҵара змаз поетын, убри азоуп ажәытәан римтәи адинхаҵареи иԥшьоу азакәани рзы иналукааша специалистс дзырыԥхьаӡоз. «Вергили зегьы ҵарала дҭәуп», — ҳәа Серви уи иазкны иҩит<ref name="bond2018_199">Бондаренко, 2018, с. 199.</ref>. Публи абырзентәи римтәи апоезиеи, адраматургиеи, иҷыдоу алитературеи рзы адырра бзиақәа иман, насгьы еиуеиԥшым авторцәа русумҭақәа хыҵхырҭас ихы иаирхәон<ref name="bor1976_196">Борухович, 1976, с. 196.</ref>. Иара итекстқәа рҿы егьырҭ ауаа ражәеинраалақәа рцәаҳәақәа зегьы, мамзаргьы еиҳа идуу ацыԥҵәахақәа рылаҵара илшон, урҭ иузымдыруа аҟынӡа аус рыдулара илшон, иусумҭақәа агәалашәарақәеи иҵәаху аллиузиақәеи рыла игәылирҭәаауан. Вергили ипоемақәеи иара иаԥхьа иҟаз рҩымҭақәеи рыбжьара иҟоу атексттә еизааигәара зынӡа иубарҭамхартә аҟаҵара иҽазишәомызт. Ахыҵхырҭақәа аус рыдулара еиҳарак аицлабра еиԥшуп, уи аан апоет иигаз аматериал иҿыцу аконтекст аҟны иҭаиртәон, аԥштәы ҿыцқәа рыла ирхәмаруан. Ахыҵхырҭақәа Публи идырҳәалоит, иара «Еннитәи ауац аҟны ахьы иԥшаауеит» ҳәа аҳәамҭа, даҽакала иуҳәозар, иусумҭаҿы ихы иаирхәоит архаикатә лаҭын бызшәала иҩыз Квинт Енни иҩымҭа «Анналқәа» рҟынтәи иреиӷьу, реиҳа ианаалоу ажәақәа (иаҳҳәап, [[Квинт Фабий Максим Кунктатор|Квинт Фаби Максим Кунктатор]] изку ажәақәа — «уара ара уҟоуп, мыццакрала аҳәынҭқарра ҳзеиқәзырхаз»)<ref name="verg2001_846">Вергилий, 2001, Энеида, VI, 846.</ref><ref name="albr2004_756">Альбрехт, 2004, с. 756.</ref>. Вергили итекстқәа рҿы Гомер иахь ахьаԥшрақәа рацәоуп, насгьы апоет аплагиат азы ахарадҵарақәа абри аҩыза аҭак рзыҟеиҵон: «Дара рхаҭақәа абас еиԥш иҟоу аӷьычра аҟаҵара рыҽзазырымшәозеи? Усҟан дара еилыркаауеит [[Геракл|Геркулес]] иҟынтәи апалица аӷьычра Гомер иҟынтәи ажәеинраала аӷьычра аасҭа еиҳа ишымариоу»<ref name="suet1999_46">Светоний, 1999, Вергилий, 46.</ref>.
Вергили ипоемақәа [[Эпиллий|аепиллиа]] иеиԥшу, хазы-хазтәи аепизодқәа реизга акәны иҟалоит, урҭгьы ахала аҟазааразы алшара рымоуп, аха убри аамҭазгьы акы еиднакылоит<ref name="gil2001_191">Гиленсон, 2001, с. 191.</ref>. Апоемақәа еиуеиԥшым рыхәҭақәа еидҳәалоуп ҵакылатәи асимволикатәи апараллельқәа рыла, урҭ рхыԥхьаӡара кырӡа ирацәазаргьы ҟалоит<ref name="albr2004_745_747">Альбрехт, 2004, с. 745—747.</ref>. Иара убас еиуеиԥшым апоемақәа аимадара рымоуп: еиԥшу асахьақәеи асиужеттә мотивқәеи ҩымҭак аҟынтәи даҽа ҩымҭакахь ииасуеит, рҽырыԥсахуеит. Убас, “Буколикқәа” рҿы ашьхымзақәа рыбжьы аидиллиатә ҵабырг азы ихымԥадатәу хәҭоуп, «Георгикқәа» рҿы урҭ ахәаҷа-маҷақәа аԥстәқәа рдунеи иреиӷьу ахәҭак аҳасабала иаарԥшуп, “Енеидаҿы” урҭ раԥхьаӡа карфагенаа, нас римаа ирҿырԥшуп. Вергили лассы-лассы автоцитатақәа ихы иаирхәоит, насгьы, иааизакны иуҳәозар, аԥхьаҩцәа еиуеиԥшым иусумҭақәа акны ирыдыркылоит ҳәа агәыӷра имоуп<ref name="albr2004_751_755">Альбрехт, 2004, с. 751—755.</ref>.
Публи ипоемақәа рҟны асиужет хада аҭоурыхи амифологиеи, апеисажтә нҵамҭақәеи, алирикатә хьаҵрақәеи рыла ихаирҭәаауеит. Убри иабзоураны, иусумҭақәа еиҳа илахҿыхны рыҟаҵара илшоит<ref name="slovar1989">Словарь античности, 1989.</ref><ref name="antich1999">Античные писатели, 1999.</ref>.
=== Appendix Vergiliana ===
Апоезиатә текстқәа ркомплекс ''[[Appendix Vergiliana]]'' («Вергили иацҵамҭа») иаҵанакуеит Серви еиқәиԥхьаӡаз аа-усумҭак: «Кирис» («[[Скопа (поэма)|Скопа]]»), «[[Этна (поэма)|Етна]]», «[[Комар (поэма)|Акәыбры]]», «Приапеиа», «Каталептон» («[[Смесь (стихи)|Аилаԥса]]»), «[[Эпиграммы (Вергилий)|Аепиграммақәа]]», «[[Трактирщица (стихотворение)|Асасааирҭа аԥшәма]]», «[[Проклятия (стихотворение)|Ашәиԥхьыӡқәа]]»<ref name="servii2001">Сервий, 2001.</ref>. Светони урҭ рахьтә фба рыӡбахә иҳәоит, хаз-хазы аҩымҭақәа рыӡбахә рҳәоит егьырҭ антикатә авторцәагьы. Ари асиа аҟынтәи Вергили иитәу атекстқәа рзы аҭҵаарадырраҿы еицҿакны гәаанагарак ыҟам<ref name="gasp1979_11_12">Гаспаров, 1979, с. 11—12.</ref><ref name="dur2000">Дуров, 2000, «Appendix Vergiliana».</ref>. Агиперкритика аамҭазы, Публи «Аилаԥса» (V, VI) аҟынтәи ҩ-ажәеинраала заҵәык ракәын ииҩыз, егьырҭ еилкаам апоетцәа, ихаантәиқәа, мамзаргьы анаҩстәи аамҭа ахаҭарнакцәа русумҭақәа ракәын ҳәа агәра ганы иҟан. XX-тәи ашәышықәса азбжа инаркны аҭагылазаашьа еиҳа иуадаҩхеит: иҟоуп ҩ-хәаԥшышьак (Карл Биухнер напхгара зиҭоз анемец ҭҵааҩцәа аӡәырҩы агиперкритика иадгылан; италиаа реиҳараҩык агәра ргоит ''Appendix'' зегьы ииашаҵәҟьаны Вергили ишиҩыз) насгьы акы акомпромисс, уи инақәыршәаны Вергили иусумҭақәа ииашоу рсиа ҩ-пунктк раасҭа еиҳаны иаҵанакыр ауеит, егьырҭ зегьы убри алитературтә кружок алахәылацәа ирҩыр рылшон, уи инақәыршәаны, уигьы апоет инысымҩазы акраҵанакуеит<ref name="gasp1979_529_530">Гаспаров, 1979, с. 529—530.</ref>.
Апоема кьаҿ «Акәыбры», Светони излаиҳәо ала, Публи иҩит жәаф шықәса анихыҵуаз (ҭҵааҩцәак изларҳәо ала, аҵыхәтәантәи иалшо арыцхә — ҳ.ҟ. 44 шықәса азбжа)<ref name="bond2018_63">Бондаренко, 2018, с. 63.</ref>. Уи афырхаҵа амра аҵаҟа иамхацәаз ахьча иоуп, амаҭ иара иахь иҳәазаны ишааиуа имбаӡакәа. Акәыбры ахьча ицҳауеит, иара дҿыхоит, акәыбры ишьуеит, амаҭгьы гәеиҭоит. Уигьы шьны, ауаҩы иеиқәырхаҩ анышә иамаданы, аҳаҭгәын аҟны ажәеинраалатә епитафиа аниҵоит<ref name="dur2000">Дуров, 2000, «Appendix Vergiliana».</ref>. Аҭҵаааҩцәа реиҳараҩык ари апоемаҿы ирбоит Вергили ацәажәаратә ҟазара изырҵоз аритор Епиди истиль апародиа; [[Зелинский, Фаддей Францевич|Фаддеи Зелински]] иҳәеит ари абырзен бызшәа аҟынтәи еиҭагоуп ҳәа<ref name="gasp1979_530_531">Гаспаров, 1979, с. 530—531.</ref>. Апоема Гаи Октави/Октавиан изкызҭгьы ауан: иҟалап Вергили изныкымкәа «аҷкәын ԥшьа» ҳәа ххиҳәоз иара иакәызҭгьы («Аҷкәын ԥшьа, ари ашәа уара узы ауп…»)<ref name="bond2018_63_64">Бондаренко, 2018, с. 63—64.</ref><ref name="bond2018_63">Бондаренко, 2018, с. 63.</ref><ref name="verg1979_26">Вергилий, 1979, Комар, 26.</ref>. Аха ари агипотеза иаҿагыло абжьқәа ыҟоуп<ref name="mezher1994_330">Межерицкий, 1994, с. 330.</ref>. Аҭҵааҩцәа реиҳараҩык ргәы иаанагоит ари апоема «[[Тиберий|Тибери]]—[[Клавдий|Клавди]] рхаан» инхоз еилкаам апоет иҩит ҳәа<ref name="albr2004_777">Альбрехт, 2004, с. 777.</ref>.
Апоема «Кирис» ма «Скопа» аҿы зыӡбахә ҳәо [[Скилла (дочь Ниса)|Скилла]] лоуп, лара [[Крит|Криттәи]] аҳ [[Минос]] иахь илымаз абзиабара иахҟьаны лаб дылшьит, уи ашьҭахь дҵысхеит. Хазы игоу цәаҳәақәак рҿы «Енеида» еилыкка ианыԥшуеит, уи апоема Вергили иԥсра ашьҭахь ишҩыз азы иаргументуп<ref name="gasp1979_535">Гаспаров, 1979, с. 535.</ref>. Версиак инақәыршәаны, Вергили уи аҩра далагеит, нас даҽа поетк инаигӡеит, уи ихьӡ ҳәамкәа иаанхеит<ref name="bond2018_64">Бондаренко, 2018, с. 64.</ref>. Иҳараку аҟазаратә ҩаӡараҿы иҩыз ажәеинраала «Ашәиԥхьыӡ» Публи аамҭала Мантуантәи имазара ацәыӡра иадҳәалазар ауеит: алирикатә фырхаҵа иаанижьыр акәхаз «еимыжәжәаз идгьылқәа» ишәиуеит, насгьы иԥсадгьыл аҿы иаанхаз бзиа иибоз Лидиа дигәалаиршәоит<ref name="gasp1979_542">Гаспаров, 1979, с. 542.</ref><ref name="verg1979_2">Вергилий, 1979, Проклятие, 2.</ref><ref name="bond2018_67">Бондаренко, 2018, с. 67.</ref>. Ари аҭагылазаашьаҿы автор «неотерик» Публи Валери Като иакәзар ҟалоит<ref name="mashki1949_248">Машкин, 1949, с. 248.</ref>. Ҳера I-тәи ашәышықәса ашьҭахь иҩызҭгьы ҟаларын адидактикатә поема «Етна», иара убас ажәеинраала «Асасааирҭа аԥшәмаԥҳәыс»; «Етна» Вергили итәуп ҳәа зырҳәаз, «Енеида» аҟны [[Этна|ари авулкан]] ԥштәы рацәала иахьаарԥшу азоуп<ref name="bond2018_68">Бондаренко, 2018, с. 68.</ref><ref>{{Cite web |url=http://my-dict.ru/dic/enciklopediya-antichnyh-pisateley/1410836-appendix-vergiliana |title=Appendix Vergiliana |access-date=2019-03-10 |archive-date=2019-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190314002546/http://my-dict.ru/dic/enciklopediya-antichnyh-pisateley/1410836-appendix-vergiliana |url-status=live }}</ref>.
«Аилаԥса» еиҿкаам ажәеинраала кьаҿқәа реизга ауп, урҭ реиҳарак Вергили иқәыԥшраан иҩызар ҟаларын (акы заҵәык апоет «Енеида» анииҩуаз аамҭахь иаҵанакуеит). ''Appendix Vergiliana'' аҟынтәи даҽа усумҭак ауп апоема «[[Завтрак (поэма)|Шьыжьхьа]]» (''Moretum'')<ref name="bond2018_66_68">Бондаренко, 2018, с. 66—68.</ref>. Ари аидеализациа ҟамҵакәа анхаҩы есыҽнытәи иԥсҭазаара аазырԥшуа нхашьаарԥшратә епосуп. Хазы игоу ацәаҳәақәа рыла уахәаԥшуазар, «Шьыжьхьа» аԥҵан «Георгикқәа» рышьҭахь, насгьы аҭҵааҩцәа шьоукы ргәы иаанагоит, аҩ-поемак раԥҵаҩцәа ақыҭанхацәа рџьабаа аҵакы аганахьала еиԥшу агәаанагарақәа рыман ҳәа, даҽа шьоукы ргәы иаанагоит «Шьыжьхьа» зҩыз Вергили дихыччоит ҳәа<ref name="osher1988_124">Ошеров, 1988, с. 124.</ref>.
=== «Буколикқәа» ===
Вергили раԥхьаӡатәи иҩымҭа ду иҩит усҟантәи римтәи алитератураҿы иҿыцыз ажанр ала. Абарҭ «ахьчацәа ражәеинраалақәа» роуп: урҭ ахҭысқәа мҩаԥысуеит ихыҭҳәаау аидиллиатә дунеи аҿы, аԥсабара агәаҿы, ахьчацәа абзиабаратә ҭагылазаашьақәа иахьрылацәажәо, ашәаҳәараҿы иахьеицлабуа, «ахьтәы шәышықәса» иазку ажәабжьқәа иахьырзыӡырҩуа. Публи хыҵхырҭас ихы иаирхәеит ҳ.ҟ. III-тәи ашәышықәсазы инхоз, аха ҩышә шықәса рышьҭахь ауаа зегьы еицырдырыз абырзен [[Феокрит]] иажәеинраалақәа<ref name="albr2004_742">Альбрехт, 2004, с. 742.</ref><ref name="gil2001_185">Гиленсон, 2001, с. 185.</ref><ref name="mashki1949_235">Машкин, 1949, с. 235.</ref>. Аханатә иара иаԥхьа иҟаз деиҭеигон (иаҳҳәап, «Буколикқәа» III-тәи аеклог аҿы Феокрит иҟынтәи 40 жәеинраала инареиҳаны иҟоуп), анаҩс еиуеиԥшым еиҭеигаз ахәҭақәеи аоригиналтә текстқәеи еициҵо далагеит, аҵыхәтәан, «ахьчаҩ» итемақәа рзы ихатә вариациақәа раԥҵарахьы диасит<ref name="grabar1958_225_226">Грабарь-Пассек, 1958, с. 225—226.</ref>. Иара Феокрит иҟынтәи аперсонажқәа ԥыҭҩык ааигеит ([[Дафнис]], Титир, Тирсис, Амариллис, Коридон уҳәа убас иҵегьы) насгьы ихадоу асиужеттә еиҿагыларақәа, аха ахҭыс [[Сицилия|Сицилиеи]] адгьылбжьаха [[Кос|Коси]] рҟынтәи Аркадиаҟа ииаигеит, уи иара иаарԥшраҿы лакә тәылак еиԥш, мамзаргьы «аԥсы апеизаж» еиԥш иааԥшуеит. Агеографиа зеиԥшразаалак, уахьынтәи шьапыла Римнӡа унаӡар улшоит, уаҟа амшын аԥшаҳәа ыҟоуп, ихарацәамкәа аӡиас [[Минчо|Минци]] цоит (абри аӡиас аҿы ишьҭоуп апоет иԥсадгьыл Мантуиа), амхурсҭақәа рҟны аамҭаказы ицәаӷәоит, иагьҭаргалоит<ref name="gasp1979_14_15">Гаспаров, 1979, с. 14—15.</ref>. «Буколикқәа» рҿы иҟоу Аркадиатәи апеизажқәа Галлиатәи абаҳча дуқәеи ацәаӷәаратә мхурсҭақәеи Сицилиатәи ахрақәеи ашьхатә бнарақәеи еиднакылоит<ref name="grabar1958_226">Грабарь-Пассек, 1958, с. 226.</ref>.
Вергили ихьчацәа Феокрит ифырхацәа раасҭа еиҳа иидеалтәу, еиҳа иаабац персонажқәоуп. Публи урҭ рыԥсҭазаашьа ааирԥшӡом, аччархә мотивқәа мап рцәикуеит, еиуеиԥшым еиԥшым Феокриттәи аперсонажқәа акны еидикылоит (иаҳҳәап, ауаа гәымбылџьбарақәа Коматеи Лакони, аҟазшьа бзиа змоу алахҿыхқәа Коридони Батти), убри аҟнытә аперсонажқәа еилыкка раарԥшра залшом. Асахьақәа еиҳа иуадаҩхоит, астиль еиҳа имаҷны имариахоит, еиҳа иныҳәаратәны иҟалоит, аха уи атекст иааизакны аҩныҵҟатәи агармониа ԥырхага анаҭом<ref name="grabar1958_226">Грабарь-Пассек, 1958, с. 226.</ref><ref name="gasp1979_14_15">Гаспаров, 1979, с. 14—15.</ref>. Вергили Феокрит ипоетика еиуеиԥшым аелементқәа ҿыцла еиҿикаауеит, урҭ ихатә хықәкқәа рынагӡара рылнаршоит: иара инагӡараҿы ажәеинраалақәа реизга раԥхьаӡакәны иуадаҩу акзаара аҳасабала еиқәыршәоуп, ҵакылатәи аформалтәи апаралельқәа рыла еидкыланы<ref name="albr2004_745">Альбрехт, 2004, с. 745.</ref>.
[[Файл:An English Version of the Eclogues of Virgil MET DP114126.jpg|thumb|265px|[[Палмер, Сэмюэл|Самуел Палмер]], асахьа "Буколикқәа" азы]]
Аханатә аеклогқәа хазы-хазы иҭыҵуан, ишииҩуаз еиԥш, урҭ зегьы рхатәыхьӡқәа рыман, ахаҿсахьа хада ихьӡ ала («Титир», «Алексис», «Палемон», «Поллион», «Дафнис», «Вар»/«Силен», «Коридон»/«Мелибеи», «Алаԥшхырԥаҩ», «Морис», «Галл»)<ref name="bond2018_101_112">Бондаренко, 2018, с. 101—112.</ref>. ҳ. ҟ. 39 шықәсазы Вергили урҭ еидикылеит инагӡоу аҭыжьымҭа азы еиҿкаара ҿыцла: диалогтә формала иҩу аеклогқәа I, III, V, VII, IX аномерқәа роуит, ажәабжьеиҭаҳәаратә формала иҩу — II, IV, VI, VIII, X аномерқәа<ref name="bond2018_99_100">Бондаренко, 2018, с. 99—100.</ref>. Ахԥатәи, ахәбатәи, абжьбатәи ашәаҳәаратә еицлабрақәа роуп; актәи аеклог аҿы ҩыџьа ахьчацәа абзиараз ҳәа еибырҳәоит, руаӡәк ахҵәара дцоит, ажәбатәи аеклог аҿгьы ари атема цәырҵуеит<ref name="mezher2001_79">Межерицкий, 2001, с. 79.</ref>; афбатәи аеклогеи ажәабатәии еиднакылоит Гаи Корнели Галл ихаҿсахьа, аԥшьбатәи аеклог иаднакылоит автор иҟнытә Гаи Азини Поллиони Публи Алфен Вари иҭабуп ҳәа раҳәара<ref name="albr2004_745">Альбрехт, 2004, с. 745.</ref>. Аҩбатәии аабатәии рҿы афырхацәа ҭак змам абзиабара иазгәаҟуеит, аԥшьбатәи аҿы ԥхьаҟатәи аамҭа, афбатәи аҿы — иҳаҩсыз аамҭа ирылацәажәоит, агәҭантәи, ахәбатәи аеклогақәа рҿы «адгьылтәии анцәатәии» еидҵоуп: уи иаҳәоит Дафнис қәыԥш дыԥсны дшыбзахо, дынцәаны дшыҟало. Дафнис ихаҿсахьаҿы, «Буколикқәа» рыхҳәааҟаҵаҩцәа, антикатә аамҭа инаркны ирбеит Гаи Иули Цезар ихаҿсахьа, ҳ. ҟ. 42 шықәсазы анцәахәқәа ирхыԥхьаӡалаз<ref name="mashki1949_235_236">Машкин, 1949, с. 235—236.</ref><ref name="bond2018_108">Бондаренко, 2018, с. 108.</ref><ref name="dur2000v2">Дуров, 2000, «Буколики».</ref>. Вергили иаарԥшраҿы Дафнис/Цезар ауаҩытәыҩса зегьы рзы дынцәахәны дҟалоит, избанзар аҭынчра ашьақәыргылара иҽазишәоит, иара иԥа Октавиан (актәи аеклогаҿы) — апоети ахьчацәеи рзы дынцәоуп, избан акәзар рыдгьылқәа атәым қәымчрақәа ирцәихьчоит. «Буколикқәа» зегьы рзы леитмотивс иҟоуп абзиабара, аха Дафнис уи даиааиуеит, автор иреиҳау абзиара аҭынчра («аҭынчра») шакәу еиликаарц азы, насгьы ари атезис арӷәӷәоит ааигәа иҟоу афбатәи аеклога, уа [[Пан (мифология)|Пан]] ахьчацәа ириҭоит амифологиа аҟынтәи иаагоу агәаҟратә гәазыҳәарақәа рҿырԥштәқәа рацәаны<ref name="gasp1979_13_16">Гаспаров, 1979, с. 13—16.</ref>.
Аԥшьбатәи аеклога «Буколикқәа» рҿы иҷыдоу аҭыԥ ааннакылоит (антикаҭҵааҩы [[Альбрехт, Михаэль фон|Михаил фон Альбрехт]] иажәақәа рыла, «адунеи алитератураҿы зегь раасҭа абзиара иазшоу, зегь раасҭа ихәыцраҵаулатәу аԥҵамҭақәа иреиуоуп»)<ref name="albr2004_738">Альбрехт, 2004, с. 738.</ref>. Уа еиҭаҳәоуп иаарласны ажәытәтәи азԥхьагәаҭарақәа шынаӡахо, насгьы зеиԥшыҟам асаби иира иадҳәалоу «ахьтәы шәышықәса» шалаго<ref name="dur2000v2">Дуров, 2000, «Буколики».</ref>.
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Аҵыхәтәантәи аикәшара ааит [[Сивилла|Кумскаиа аԥааимбарԥҳәыс]] лдырраҭара ала,
Уажәшьҭантәи аишьҭагылашьа дуӡӡа ҿыц иалагоит,
Аҭыԥҳа ҩаԥхьа ҳара ҳахь даауеит, [[Сатурн (мифология)|Сатурн]] иаҳра ааиуеит.
Даҽазныкгьы ажәҩан ҳаракқәа рҟынтәи абшьҭра ҿыц аашьҭхоит.
Асаби иахь бгәы ҳалалыз, уи ицны
Аихатә жәла аҭыԥан, ахьтәы жәла адгьыл иахыҵәоит,
Аҭыԥҳа [[Люцина (мифология)|Лусина]]!
</poem>
{{Ацитата алгара|источник=Публи Вергили Марон. Буколикқәа, IV, 4—10.<ref name="verg1979_4_10">Вергилий, 1979, Буколики, IV, 4—10.</ref>}}
Ари ахәыҷы, Вергили излеиҳәо ала, анцәахәқәа дырԥоуп, аха уи аамҭазгьы идгьылтәу аҭаацәагьы имоуп<ref name="bond2018_104">Бондаренко, 2018, с. 104.</ref>. Иара адунеи напхгара азиулоит, насгьы инапхгара аҵаҟа адгьыл ахала имарымажахалоит, ауаҩы ицхыраарада; алымқәа аԥстәқәа ирԥырхагахом, насгьы афырхацәа ҩаԥхьа [[Колхида|Колхидаҟа]] Ахьтәы уасцәа [[Аргонавты|иашьҭаланы ицоит]], [[Троянская война|Троиа ргоит]], уи ашьҭахь азеиԥш еизҳазыӷьара аамҭа иалагоит. Ари ажәеинраала аҵакы раԥхьатәи аԥхьаҩцәа рзгьы илашьцан, насгьы дарбан хәыҷу зыӡбахә ҳәоу аганахьала еиуеиԥшым агипотезақәа цәырҵит. Иҟан агәаанагара, ари Гаи Азини Поллио иԥацәа дыруаӡәкын ҳәа (аҵыхәтәантәи IV аеклога изкуп), [[Скрибония|Скрибониа]] дыззыԥшыз, аха уаҳагьы илхылымҵыз [[Октавиан Август|Октавиан]] иԥа, [[Октавия Младшая|Октавиа Еиҵбы]] лҟынтә Марк Антони иԥа, Октавиан ихаҭа ма иашьа иԥа [[Марк Клавдий Марцелл (эдил 23 года до н. э.)|Марк Клавди Марцелл]]. Абжьаратәи ашәышықәсақәа раан, Вергили [[Иаса Қьырса]] иира заа ибахьан ҳәа аамҭаказы агәра ргон<ref name="gil2001_186_187">Гиленсон, 2001, с. 186—187.</ref><ref name="dur2000v2">Дуров, 2000, «Буколики».</ref>. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа ргәы ишаанаго ала уи еиҳарак метафоран: асаби ихаҿала апоет иааирԥшыр илшон «ахьтәы шәышықәса», [[Брундизийский мир|Брундизиатәи адунеи]], нцәахәык (абырзентә, мамзаргьы Мрагыларатәи)<ref name="mezher2001_79">Межерицкий, 2001, с. 79.</ref><ref name="gasp1979_17_18">Гаспаров, 1979, с. 17—18.</ref><ref name="bond2018_104_105">Бондаренко, 2018, с. 104—105.</ref><ref name="mashki1949_239_246">Машкин, 1949, с. 239—246.</ref>.
Азеиԥш ҳәаақәа ирҭагӡаны, «Буколикқәа» абырзен «хьча» поезиа аԥышәа зынӡаск еиҭазхәыцыз оригиналтә усумҭаны иҟалеит. Ҳаамҭеи алакәтә Аркадиеи, абырзентәи римтәии акультурақәа релементқәа, иидеалтәу аперсонажқәеи ареалисттә пеизажқәеи, аидиллиатә сиужетқәеи азеиԥш меланхолиатә гәалаҟазаареи еилаҵо, Вергили илшеит зынӡа иҿыцу акы аԥҵара, акомпозициа аргылараҿы имаз аҟазареи астиль ацәанырреи аарԥшны<ref name="bond2018_99">Бондаренко, 2018, с. 99.</ref><ref name="bond2018_113">Бондаренко, 2018, с. 113.</ref><ref name="antich1999">Античные писатели, 1999.</ref><ref name="gil2001_187">Гиленсон, 2001, с. 187.</ref><ref name="bond2018_114">Бондаренко, 2018, с. 114.</ref><ref name="dur2000v2">Дуров, 2000, «Буколики».</ref>.
=== «Георгикқәа» ===
[[Файл:Meister des Vergilius Romanus 001.jpg|thumb|right|250px|«Георгикқәа», ашәҟәы III. ''[[Vergilius Romanus]]'' анапылаҩыра аҟынтәи аминиатиура. Ҳера V-тәи ашәышықәса.]]
Вергили аҩбатәи иусумҭа ду — адидактикатә поема «Георгикқәа» («Ақыҭанхамҩатә жәеинраалақәа») ауп. Публи иӡбеит ақыҭанхамҩа иазку аепос иҩырц, Меценат иҳәарақәа данырзыӡырҩ, насгьы уи аамҭазы иҟаз аҭахра хадақәа анидыр ашьҭахь. ҳ. ҟ. 30-тәи ашықәсқәа рзы Рим иҵаулоу асоциал-политикатә кризис алҵра иашьҭан, насгьы аӡәырҩы (Октавиани иҩызцәеи уахь иналаҵаны) ауаажәларра адгьыл маҷқәа рытәрахьы рырхынҳәра мҩас ирбон, уи иаҷыдаҟазшьоу аԥсҭазаашьа ацны — иаабац, агәабзиара зцу, амыцхәреи ахымҩаԥгашьа бааԥсреи рыда<ref name="gasp1979_19_20">Гаспаров, 1979, с. 19—20.</ref>. Ақалақьтә плебсқәеи аветеранцәеи адгьыл хәыҷқәа рзалхны, Октавиан уи аганахьала ашьаҿа ҟаиҵон, алитератураҿы акәзар ицәырҵит анхацәа рџьабаа аԥыжәарақәа ртәы зҳәо, аԥхьаҩцәа рҿы адгьыли аԥсабареи рахь абзиабара зырҿыхо аҩымҭақәа<ref name="antich1999">Античные писатели, 1999.</ref>. Абри аамҭазы ауп [[Марк Теренций Варрон|Марк Теренци Варрон]] итрактат «[[О сельском хозяйстве (Варрон)|Ақыҭанхамҩа иазкны]]» аниҩыз, Вергилигьы — иҩымҭа «Георгикқәа» аниҩыз. Формалла, Публи апоема ааигәа адгьыл зоуз, уажәы уи иалырхыша ззымдыруа ауаа рахь ирхоит; ииашаҵәҟьаны иззикыз алитературатә гьама бзиа змаз амал зымпыҵакыз ақалақьуаа ракәын, урҭ апоет ақыҭанхамҩатә ԥсҭазаара иамоу аԥыжәарақәа рзеиҭеиҳәарц иҭахын<ref name="bond2018_180_181">Бондаренко, 2018, с. 180—181.</ref><ref name="mashki1949_266">Машкин, 1949, с. 266.</ref>.
«Георгикқәа» ԥшьы-шәҟәык рыла ишьақәгылоуп. Актәи амхурсҭатә усурақәеи аҳауа зеиԥшрахо азԥхьагәаҭарақәеи ирызкуп, аҩбатәи — аҵлақәеи аҵиаақәеи рааӡара, ахԥатәи — арахә рааӡара, аԥшьбатәи — ашьхымзааӡара<ref name="albr2004_738_739">Альбрехт, 2004, с. 738—739.</ref><ref name="gil2001_187">Гиленсон, 2001, с. 187.</ref><ref name="bond2018_179">Бондаренко, 2018, с. 179.</ref><ref name="dur2000v3">Дуров, 2000, «Георгики».</ref>. Убасала, апоема актәи ахәҭа ԥсы зхам аԥсабара аӡбахә аҳәоит, аҩбатәи ахәҭа — ԥсы зхоу аԥсабара. Аҩ-хәҭакгьы ақыҭанцәахәқәеи Октавиани рахь ааԥхьара неиҵыхқәа рыла иалагоит, насгьы еиҟәшахоит еиҳа илашьцаз актәи ашәҟәы, еиҳа илашо аҩбатәи ашәҟәы ҳәа. Аԥхьатәи ашәҟәы аҵыхәтәаны Гаи Иули Цезар даныршь ашьҭахь иубаратәы иҟаз адырга бааԥсқәа рыӡбахә ҳәоуп, III ашәҟәы аҵыхәтәаны аԥстәқәа рыбжьара аепидемиеи аԥсра аиааиреи рыӡбахә ҳәоуп, аҩбатәи ашәҟәаҿы анхацәа рыԥсҭазаара «хынтә иныҳәаны» иаарԥшуп, насгьы апоема хыркәшахои ашьхымзаҭра ахала ашьақәгыларала, даҽакала иуҳәозар, аԥсҭазаара аиааира ала<ref name="verg1979_458_459">Вергилий, 1979, Георгики, II, 458—459.</ref>. Ақыҭанхамҩатә аамҭақәа реиҭныԥсахлара апоет изы аԥсабара акзаареи ацикли, иара убасгьы аԥсра ашьҭахь ҿыц аира шхымԥадатәиу рзы ишьақәырӷәӷәараны иҟалоит; абри ауп аҭҵааҩцәа апоема афилософиатә шьаҭас ирыԥхьаӡогьы. Уи адагьы, иааҳакәыршаны иҟоу зегьы зыԥсахуа аусура аморалтә ҵакы атәы зҳәоз агәаанагара Вергили изы акырӡа аҵанакуан<ref name="gil2001_188">Гиленсон, 2001, с. 188.</ref>. Иара иааирԥшуа анхаҩы аԥсабареи инагӡаҵәҟьаны далаҵәоуп, иҭынчу, ақьиара злоу, насыԥ зцу аԥсҭазаара ихигоит<ref name="dur2000v3">Дуров, 2000, «Георгики».</ref>.
Адидактикатә епос даналага, Вергили Бырзентәыла реиҳа ижәытәӡоу, зыхьӡ-зыԥша ҳараку апоетцәа иреиуоу — «[[Труды и дни|Аусумҭақәеи амшқәеи]]» зҩыз [[Гесиод]] — диҿагылаҩхеит<ref name="gasp1979_20">Гаспаров, 1979, с. 20.</ref>. Убри аамҭазы, афакттә дыррақәеи аҿырԥштәқәеи ирхыҵхырҭақәахеит анаҩстәи ашәҟәыҩҩцәа русумҭақәа — ҷыдала, Солтәи [[Арат из Сол|Арат]] иҩымҭа «Аҳауа адыргақәа»<ref name="albr2004_742_743">Альбрехт, 2004, с. 742—743.</ref>, [[Эмпедокл|Емпедокл]] иҩымҭа «Аԥсабара иазкны», [[Эратосфен|Ератосфен]] иҩымҭа «Гермес», Колофонтәи [[Никандр Колофонский|Никандр]] иҩымҭақәа «Мелиссургика» насгьы «Георгика» (ари ашәҟәыҩҩы иҟынтәи Публи ихатә поема ахьӡ ааигеит), [[Ксенофонт]] иҩымҭа «Домострои», [[Аристотель]] иаԥҵамҭақәа, [[Теофраст]] иҩымҭа «Аҵиаақәа рҭоурых», [[Гай Юлий Гигин|Гаи Иули Гигин]] иҩымҭақәа «Ақыҭанхамҩа иазкны», «Ашьхыцқәа рзы», [[Марк Порций Катон Цензор|Марк Порци Катон Цензор]], Варрон, Карфагентәи [[Магон (писатель)|Магон]] рқыҭанхамҩатә трактатқәа<ref name="antich1999">Античные писатели, 1999.</ref>. Апоема «[[О природе вещей|Амаҭәарқәа рыԥсабара иазкны]]» зҩыз Тит Лукреци Кар иҟаиҵаз анырра убаратәы иҟоуп: аҵарауаа ирыԥхьаӡеит «Георгикқәа» рҿы бжьаратәла ес 12 цәаҳәа цыԥхьаӡа Лукреци иҟынтәи реминисценциак ыҟоуп ҳәа<ref name="gasp1979_21">Гаспаров, 1979, с. 21.</ref>. [[Авл Геллий|Авл Гелли]] уи аганахьала иазгәеиҭеит «Вергили ажәақәа рымацара ракәымкәа, ажәеинраалақәа зегьы, иара убас Лукреци иажәақәа рацәаны дырзыӡырҩуан» ҳәа<ref name="avlgel2007_21_7">Авл Геллий, 2007, I, 21, 7.</ref>. «Георгикқәа» ртекст аҿы иара убас иаагоуп Гомер, Каллимах, Феокрит, Родостәи Аполлони, Парфени, Квинт Енни рҟынтәи ареминисценциақәа<ref name="bond2018_179_180">Бондаренко, 2018, с. 179—180.</ref>.
«Георгикқәа» агипотетикатә практикатә рҵагак аҳасабала аҵакы, ишаабо ала, уамак издухомызт: урҭ равтор ақыҭанхаҩы шиакәызгьы, ҭагылазаашьақәак рҿы ииашам аинформациа ааигоит (иаҳҳәап, ҵлак амахә иарбанызаалак даҽа ҵлак иахауҳар ауеит ҳәа ииҳәо), насгьы иааизакны иуҳәозар, иара иажәабжьеиҭаҳәара уамак исистематәӡам. Иаҳҳәап, Вергили амаслина ааӡара аасҭа ҩажәантә еиҳаны атекст азикуеит аӡахәааӡара, насгьы римаа рыбжьара еицырдыруаз акәтааӡара, аҳәақәа ранҵара, аԥсыӡқәа рааӡара, абаҳчақәа рыҟаҵара рыӡбахә зынӡагьы иҳәаӡом<ref name="bond2018_180">Бондаренко, 2018, с. 180.</ref>. Ус шакәугьы, антикатәи авторцәа аӡәырҩы ари апоема ахә ҳаракны иршьон, агрономиа аганахьалагьы, аҭҵаарадырраҿы иҟоуп агәаанагарақәа «Георгикқәа» Вергили ирҿиараҿы иреиҳаӡоу ҩаӡараны иҟоуп ҳәа<ref name="gasp1979_22_23">Гаспаров, 1979, с. 22—23.</ref><ref name="antich1999">Античные писатели, 1999.</ref><ref name="slovar1989">Словарь античности, 1989.</ref>. Апоет илшеит аԥсабарахь имаз абзиабара аазырԥшуа ақыҭанхацәа рџьабаа азы инаӡоу ахьыӡрашәа аԥҵара; адидактикатә епос арлахҿыхреи агәацԥыҳәареи аиуит, ақәаарыхратә усура иазку ажәабжь аԥсабара ахҳәаақәеи егьырҭ атемақәа ирызку абжьаргылақәеи (ажәҩантә дыргақәа, арахә рыԥсра, аҭоурыхтә хҭысқәа рахь азгәаҭақәа, [[Протей (мифология)|Протеи]] [[Орфей|Орфеи]] рҭоурых, уҳәа убас иҵегьы) реиҭныԥсахлара абзоурала, иара убас азеиԥш меланхолиатә гәалаҟазаара абзоурала<ref name="bond2018_179_191">Бондаренко, 2018, с. 179; 191.</ref>.
=== "Енеида" ===
Вергили иԥсҭазааратә усумҭа 12 шәҟәы рыла ишьақәгылоу аҭоурыхтә-мифологиатә сиужет ала апоема аԥҵара акәхеит. Ари аԥҵамҭа хыркәшамкәа иаанхеит: иамаӡам еилыкка иалкаау анҵәамҭа, 58 цәаҳәа хыркәшам, уи адагьы Публи апоема зегьы аредакциа азура игәы иҭан, аха уи дахьымӡеит. Иара иуасиаҭнагӡаҩцәа, Август идҵала, ԥсахрада «Енеида» ҭрыжьит, ҩ-ҭагылазаашьак рыда: ҩ-шәҟәык рҭыԥқәа рыԥсахит (еилкааӡам иарбанқәоу) насгьы раԥхьатәи аԥшь-цәаҳәак зынӡа ианырхит, уи ашьҭахь ажәеинраала уажәы еицырдыруа ажәақәа рыла иалагеит: «Аибашьрақәеи ахаҵеи ашәа рзысҳәоит…» («Arma virumque cano…»)<ref name="dur2000v7">Дуров, 2000, Вергилий.</ref><ref name="bond2018_254">Бондаренко, 2018, с. 254.</ref>.
[[Файл:Aeneae exsilia.svg|thumb|right|Вергили иҩымҭа “Енеида” инақәыршәаны Енеи иҟьаларақәа рыхсаала]]
Апоема афырхаҵа хада [[Эней|Енеи]], абырзенцәа рмифологиаҿы ахаҿсахьа хәыҷы, Троиатәи аҳцәа рыҩнаҭа иаҵанакуа, [[Ахейцы|ахеиаа]] Троиа аныргоз ахеиқәырхара зылшаз, нас мраҭашәарахь ицаз иеилазаара алахәылацәа ирԥызахаз. Реиҳа ианыхьшәаха ҳ. ҟ. III-тәи ашәышықәса инаркны иԥхьаӡан Енеи Лациа дынхеит ҳәа, насгьы иара ихылҵшьҭрақәа роуп Рим ашьаҭа зкыз ҳәа. [[Патриции (Древний Рим)|Апатрициқәа]] [[Юлии|Иулиаа]] рышьҭра иара иахь идырхон, аофициалтә пропагандала «Рим аҩбатәи ашьаҭаркҩы» Августгьы дызҵанакуаз; [[Нобилитет|анобилцәа]] аӡәырҩы Енеи иҩызцәа ирхылҵшьҭрақәаны рхы рыԥхьаӡон<ref name="gil2001_190">Гиленсон, 2001, с. 190.</ref><ref name="bond2018_201_202">Бондаренко, 2018, с. 201—202.</ref><ref name="mashki1949_569_570">Машкин, 1949, с. 569—570.</ref>. Абарҭқәа зегьы апоема абри аҩыза атема алхра ҷыдала иарманшәалон. Уи адагьы, Вергили иоуит алшара раԥхьаӡакәны аклассикатә лаҭын бызшәала Рим аԥхьатәи аҭоурых иазку асахьаркыратә еиҭаҳәа аԥҵаразы, ахыҵхырҭақәа рҟынтәи иаауаз адырра маҷқәа еидҳәаланы (иара иаԥхьа иҟаз [[Гней Невий|Гнеи Невии]] иҩымҭа «Пуниктәи аибашьра» насгьы [[Квинт Энний|Квинт Енни]] иҩымҭа «Анналқәа» ракәын, уаҟа ахҭысқәа Енеи ила иалагон)<ref name="gol1985_307">Голубцова, 1985, с. 307.</ref>. Рим макьана иҟаӡам «Енеида» аҟны, аха уи аԥеиԥш, заанаҵы иӡбаз, хәыҷы-хәыҷла атекст аҿы игәылыршәахоит, уаҟа Август мацара иакәымкәа, иара иҭынхазгьы рыӡбахә ҳәоуп; Рим аҭоурых шьҭахьла акәымкәа, еиҳа иҵаулоу ииасхьоу аамҭа аҟынтәи иахәаԥшуп, уи аҭҵааҩцәа амзыз рнаҭоит «Енеида» «ԥхьаҟатәи аамҭа иазку апоема» ҳәа ахьӡҵаразы, мҽхакыла Римтәи аҳәынҭқарра ахьӡ-аԥша иашьашәалоз<ref name="dur2000v4">Дуров, 2000, «Энеида».</ref><ref name="gasp1979_25_27">Гаспаров, 1979, с. 25—27.</ref><ref name="gil2001_189">Гиленсон, 2001, с. 189.</ref>.
[[Файл:Guérin Énée racontant à Didon les malheurs de la ville de Troie Louvre 5184.jpg|thumb|[[Герен, Пьер-Нарсис|Пиер-Нарцисс Герен]]. ''Енеии Дидонеи'', 1815 шықәса]]
Апоема алагамҭаҿы ԥшацәгьак Енеи иӷбақәа [[Древняя Ливия|Ливиа]] аԥшаҳәахьы инанагоит. [[Карфаген (город)|Карфагентәи]] аҳкәажә [[Дидона]] лҟынтәи адкылара бзиа аниоу, аныҟәаҩ илеиҳәоит Троиа аилабгара атәы, насгьы акыр аамҭа иныҟәарақәа ртәы — [[Крит]] анхара ишҽазишәаз, уантәи дшықәырцаз, насгьы [[пенаты|апенатцәа]] ԥхыӡла Италиаҟа дцарц шидырҵаз, уаҟа аҳәынҭқарра ҿыц ашьақәыргыларазы. Дидона асас бзиа дылбоит. Енеи лцәаныррақәа рҭак ҟаиҵоит, аха дук хара имгакәа [[Юпитер (мифология)|Иупитер]] имҩа иациҵарц адҵа ииҭоит, иаанрыжьыз аҳкәажә лакәзар лҽылшьуеит. Енеи Кампаниа аԥшаҳәа дазааигәахоит, насгьы адгьылҵаҟатәи адунеиахь дылбаауеит. Уаҟа иаб игага иԥылоит, Август иаамҭанӡа Рим аԥхьаҟатәи аԥеиԥш ду шаиууа иазҳәо. Анаҩс Енеи [[Тибр|Тибер]] аҟны дылбаауеит, насгьы еиликаауеит дзышьҭаз абри адгьыл шакәыз. Аҭыԥантәи аҳ [[Латин|Латини]] иареи аиҩызара рыбжьарҵоит, насгьы аҳ иԥҳа [[Лавиния|Лавиниа]] ԥҳәысс дигарц иҭахуп, аха ԥыхьатәи лҳәаҩы [[Турн]] аибашьра далагоит, уи ахҳәаа ажәеинраала аҩбатәи азбжа зегьы амҽханакуеит. Аҵыхәтәаны Енеи иаӷа аиқәԥараҿы дишьуеит, абри аҟны апоемагьы ҿахҵәоит<ref name="albr2004_741_742">Альбрехт, 2004, с. 741—742.</ref><ref name="gasp1979_28">Гаспаров, 1979, с. 28.</ref><ref name="dur2000v4">Дуров, 2000, «Энеида».</ref><ref name="gil2001_191_205">Гиленсон, 2001, с. 191—205.</ref><ref name="bond2018_206_249">Бондаренко, 2018, с. 206—249.</ref>.
Вергили “Енеида” аус анадиулоз ҿырԥшыс Гомер диман. “Илиадеи” “[[Одиссей|Одиссеиеи]]” рҿырԥшрала ауп апоема асиужетгьы зларгылоу. Аперсонаж хада, Одиссеи иеиԥш, атәым тәылаҿы дҟалоит, уаҟа аҭыԥантәи аҳ Троиа аилабгареи дзыниаз ахҭыс бааԥсқәеи ртәы изеиҭеиҳәоит; аамҭала џьанаҭҟа дылбаауеит; ихықәкы ахьы инеираан ԥҳәыск даанылкыларц лҽазылшәоит. Вергили иааирԥшуеит аӷа иҭыԥ ахь уахынлатәи ақәылара, аинышәара абжьаҵареи уи аилагареи, аԥсыжратә хәмаррақәа, анцәахәқәа рхеилак, [[Вулкан (мифология)|Вулкан]] ([[Гефест]]) ила афырхаҵа изы абџьарқәа рыҟаҵара, апоемаҿы аԥхьагылаҩцәа рсиа ааигоит, насгьы абарҭ аепизодқәа зегьы рыцыԥхьаӡа Гомер итекст аҟны апрототип рымоуп. Убри аан, Гомер иҿырԥшны иаҳҳәозар, ахҭысқәа уаҳәла-хыла имҩаԥысуеит: раԥхьа аныҟәарақәа, нас аибашьра. Убри инақәыршәаны, “Енеида” раԥхьатәи аф-шәҟәык «Римтәи Одиссеи» ҳәа иашьҭоуп, аҩбатәиқәа — «Римтәи Илиада» ҳәа<ref name="gasp1979_28">Гаспаров, 1979, с. 28.</ref><ref name="dur2000v6">Дуров, 2000, «Энеида». Главные темы.</ref><ref name="gil2001_191">Гиленсон, 2001, с. 191.</ref><ref name="bond2018_205">Бондаренко, 2018, с. 205.</ref>.
Аха иҟоуп шьаҭанкылатәи аиԥшымрақәагьы. Гомер ипоемақәа рҿы афырхацәа русқәа зегьы рхықәкы еилкаауп: ахеиаа Троиа агара рҽазыршәоит, аибашьрагьы урҭ рзы зегьы еицырзеиԥшу усуп, Одиссеи иакәзар иҭаацәа рахь ахынҳәра иҽазишәоит. Вергили иҟны акәзар ас еиԥш еилыкка иҟоу адҵа убарҭаӡам. [[Адгьылбжьаратәи амшын|Аҩныҵҟатәи Амшын]] ала иӡсо ишнеиуа, ианыӡхыҵуа, Енеи иҩызцәеи иареи абаӷәаза ҿыцқәа зегьы рҿы аныҟәара анҵәамҭа рбоит, насгьы Турн ианиабашьуа, еилыркаауеит аибашьра хырԥашьа амамкәа ишыҟамыз. Рлахьынҵа аилкаара рҽазыршәоит, уи иаразнак иҟалом. Аперсонаж хада, иԥеиԥш нагӡо, игәазыҳәарақәа мап рцәикыр акәхоит, урҭ абзиа иазкызаргьы: аӷацәа рҿагылара агәазыҳәара, иԥсадгьыли аԥҳәыси рахь имаз абзиабара; Карфаген, нас Сицилиа даанхарц иҭахуп, аха анцәахәқәа мчыла ԥхьаҟа дрышьҭуеит. Абасала, “Енеида” актәи ахԥатәи ахәҭа ацәхьаҵра иазку ажәабжьуп, аҵыхәтәантәи ахԥатәи ахәҭа — агәҭаны иарбоу ахықәкы анагӡараҿы иҟоу аԥынгылақәа риааира иазку ажәабжьуп<ref name="gasp1979_28_32">Гаспаров, 1979, с. 28—32.</ref>.
Гомер ипоемақәа рыдагьы, Вергили «Енеида» аус анадиулозтәи ахыҵхырҭақәа рахь иаҵанакуан [[Киклики|ациклтә поемақәа]], [[Софокл|Софокли]] [[Еврипид|Еврипиди]] рытрагедиақәа, Родостәи [[Аполлоний Родосский|Аполлони]] иҩымҭа «[[Аргонавтика (Аполлоний Родосский)|Аргонавтика]]» (иара иҩымҭаҿы Дидона ари апоема аҟынтәи [[Медея|Медеиа]] дызлалеиԥшу рацәоуп), [[Квинт Энний|Квинт Енни]] иҩымҭа «Анналқәа», Гнеи Невии иҩымҭа «Пуниктәи аибашьра», Марк Порци Катон Цензор иҩымҭа «Алагамҭақәа», Марк Теренци Варрон иҩымҭа «Ауаҩытәыҩсатәи анцәахәытәи ажәытәрақәа», [[Тит Ливий|Тит Ливи]] иҩымҭа «[[История Рима от основания города|Рим аҭоурых ақалақь ашьаҭаркра инаркны]]», Катул иажәеинраалақәа<ref name="albr2004_742_744">Альбрехт, 2004, с. 742—744.</ref><ref name="bond2018_198_199">Бондаренко, 2018, с. 198—199.</ref>.
«Енеида» афырхаҵа хада — литературатә персонаж хкы ҿыцуп. Енеи ажәытәтәи аепикатә фырхаҵа иҟазшьақәа имоуп (агәыԥжәара ирласны зҽазҭо, згәымшәарала егьырҭ ирылукаауа аибашьҩы); уи аамҭазгьы, иара имоуп иҷыдоу римтәи аҟазшьақәа — ''fides'' (ауалԥшьақәа рынагӡаразы аҭакԥхықәра, ҷыдала иҩызцәа рахь) еиҳаракгьы''[[pietas]]'' — анцәахәқәеи агәакьацәеи рахь ацқьара<ref name="gil2001_203">Гиленсон, 2001, с. 203.</ref>. Енеи еснагь анцәахәқәа рыдҵақәа дрықәныҟәоит, иаб, зықәрахь инеихьоу [[Анхиз]], амца зкыз Троиа иҟәаҟәа дықәҵаны далигоит, аҩнтәи анцәахәқәа ицны дыхҵәоит, ихылҵшьҭрақәа дырхылаԥшуеит<ref name="mashki1949_570">Машкин, 1949, с. 570.</ref>. Апоема афырхаҵа иааирԥшуеит агәыцқьара, ацәаныррақәа рыҵаӷара, аӷа иахь агәрыцҳашьара, аибашьраангьы. Даҽа ганкахьалагьы, Турни Дидонеи рахь иааирԥшуаз агәымбылџьбарара иахьатәи аԥхьаҩ изы иҵаҵӷәыдоуп<ref name="albr2004_748">Альбрехт, 2004, с. 748.</ref>. Енеи инагӡаны идҵа еиликаауеит — аҳәынҭқарра дуӡӡа ашьаҭа акра — убри азы игәазыҳәарақәа мап рцәикуеит, алахьынҵа анапы иану зынӡа ипассивтәу мыруганы дҟалоит<ref name="gil2001_207_208">Гиленсон, 2001, с. 207—208.</ref><ref name="dur2000v5">Дуров, 2000, «Энеида». Герои.</ref>. Абри аҟны ахцәажәаҩцәа Енеи ихаҿсахьа атрагедиа рбоит<ref name="bond2018_227">Бондаренко, 2018, с. 227.</ref>.
Аҩбатәи ацәаҳәаҿы иҟоу аперсонажқәа еиҳа еизгоуп, аха уи аамҭазгьы еиҳа исхематәуп. Турн, аханатә афырхаҵа бзиа, агәымшәара аҿырԥштәы, аԥсра ззыԥшу (Вергили уи Гомер иҩымҭа [[Гектор]] диҿырԥшны дааирԥшит); гәцаракра злоу Енеи иԥҳәыс [[Креуса (дочь Приама)|Креуса]] (Михаел фон Альбрехт лара «адунеитә литератураҿы зегь раасҭа иҟәымшәышәу асахьақәа ируаӡәку» ҳәа лзиҳәоит), Енеи иҩыза гәакьа [[Ахат]], ахацәа реиҩызара иаҿырԥштәны иҟалаз [[Евриал (сын Офельта)|Евриали]] [[Нис (сын Гиртака)|Ниси]], Анхиз — ԥхьаҟа аԥшра зылшоз абырг ҟәыӷа, агәымшәа ԥшӡа [[Асканий (мифология)|Аскани]] (Енеи иԥа), адинхаҵара злоу аҳ Латин<ref name="dur2000v5">Дуров, 2000, «Энеида». Герои.</ref><ref name="albr2004_749">Альбрехт, 2004, с. 749.</ref><ref name="gil2001_208">Гиленсон, 2001, с. 208.</ref>. Апоет зегь реиҳа иқәҿиеит Дидона лытрагедиатә хаҿсахьа. Аҳкәажә, афырхаҵа хада иеиԥш акәымкәа, ԥхьаҟатәи аԥеиԥш азы лгәазыҳәарақәа мап рыцәкра лылшом, насыԥ шылмоууа агәра анылгалак, лара лҽылшьуеит<ref name="dur2000v5">Дуров, 2000, «Энеида». Герои.</ref>. [[Ариадна|Ариаднеи]] [[Гипсипила|Гипсипилеи]] рлахьынҵа иеиԥшу лҭоурыхгьы Вергили ихәыцрақәа рыла иҟаҵоу ак акәны иҟоуп<ref name="grabar1966_73">Грабарь-Пассек, 1966, с. 73.</ref>.
== Вергили игәаанагарақәа ==
=== Аҭоурых ===
Рим аҭоурых аҭыԥ ду ааннакылон зыԥсадгьыл иапатриот дуӡӡаз Вергили ирҿиараҿы<ref name="sergee1998_294">Сергеев, 1998, с. 294.</ref>. Рим иара Италиа зегьы иаҿирԥшит, 49 шықәса ҳ. ҟ. инаркны апоет иԥсадгьыл хәыҷгьы уахь иналаҵаны. «Сатурн идгьыл, аҽаҩра ан ду», — ҳәа апоет Италиа иахьӡиҵоит, адунеи аҿы зегь раасҭа ибеиоу тәыланы, «ауаа ӷәӷәақәа» — [[Сабины|асабинцәа]], [[Вольски|авольсианцәа]], [[Лигуры|алигурцәа]], [[Марсы|амарсцәа]] рыԥсадгьыл ҳәа аӡбахә иҳәоит<ref name="verg1979_173">Вергилий, 1979, Георгики, II, 173.</ref><ref name="mashki1949_265">Машкин, 1949, с. 265.</ref>. Публи Рим ҵакы ҭшәала зеиԥшыҟам қалақьны иԥхьаӡон. Аҭоурых амҩа шьақәзыргыло, ауаа мыругақәаны иҟазҵо анцәахәқәа, рыдгьылтә ҩныс, адунеи анапхгара азы Тибер аҿы анхарҭа ҭыԥ алырхит, егьырҭ ақалақь ӷәӷәақәа наџьнатә аахыс ишыҟазгьы (иаҳҳәап, Карфаген, [[Юнона|Иунона]] лгәыбылра здыз)<ref name="mezher1994_334">Межерицкий, 1994, с. 334.</ref>. Урҭ ақалақь ду ашьаҭаркҩцәа руаӡәк ироль идҵаны, амҩа дықәырҵеит, иааиԥмырҟьаӡакәа ихатә ԥеиԥш, насгьы иаԥиҵо ауаажәларра рԥеиԥш ду иазку аԥааимбаражәақәа иҭо<ref name="sergee1998_294_295">Сергеев, 1998, с. 294—295.</ref>.
Абарҭ азԥхьагәаҭарақәа зегьы «Енеида» афырхацәа рзы ихароу ԥхьаҟатәи аамҭеи, уи аԥхьаҩцәа рзы ииасыз ахҭысқәа ртәи рҳәоит. Автортә хьаҵрақәеи аҭоурыхтә зхьарԥшрақәеи ирыцны урҭ апоема аҿы убриаҟара идуу аҭыԥ ааныркылоит, антикатә аамҭазы уи «Gesta populi Romani» («Римтәи ажәлар русқәа») ҳәа азырҳәо аҟынӡа<ref name="mashki1949_571">Машкин, 1949, с. 571.</ref>. Ҽнак Енеи абырзен [[Эвандр (мифология)|Евандер]] дахьынхоз [[Тибр|Тибер]] ахыхьтәи абахәқәа дырҭаауеит; Вулкан Енеи изы иҟаиҵаз аԥырак аҿы анаҩстәи аамҭақәа рзы иҟалаз ахҭысқәа рацәаны иаарԥшуп, Акцитәи аибашьра аҟынӡа<ref name="gil2001_202">Гиленсон, 2001, с. 202.</ref><ref name="bond2018_203_204">Бондаренко, 2018, с. 203—204.</ref><ref name="aver1996_39">Аверинцев, 1996, с. 39.</ref>; адгьылҵаҟатәи адунеи аҿы афырхаҵа хада иаб диԥылоит, уи Рим ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ду аӡбахә изеиҭеиҳәоит. Анхиз излаиҳәо ала, егьырҭ ажәларқәа аҟазара, ма аҭҵаарадыррақәа ирыбзоураны еицырдыруа иҟалозар, Енеи ихылҵшьҭра адунеи зегьы аҳра азнаулоит<ref name="mashki1949_571">Машкин, 1949, с. 571.</ref>.
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Егьырҭ ирылшоит аџьаз ала зыԥсы ҭоу абаҟақәа раԥҵара,
Мамзаргьы еиӷьума амармалташь аҿы ахацәа рцәырҵра еиҭаҳҳәар,
Аусӡбара еиҳа еиӷьны имҩаԥысуеит, ажәҩан аҵысрақәагьы еиҳа ҟазарыла иҟоуп
Урҭ еилыркаазаргьы, мамзаргьы еҵәақәак ҳәа иашьҭазаргьы, — сара иамаскуам:
Уара, аримуаҩ! Иҵа ажәларқәа рнапхгара ҳәынҭқарратә мҩала —
Ари уара уҟазара ауп! — аҭынчратә ԥҟарақәа рышьақәыргылара,
Ахӡырымгацәа ррыцҳашьара, аҽхарззалацәа еибашьрала рырҭынчра!
</poem>
{{Ацитата алгара|источник=Публи Вергили Марон. Енеида, VI, 847—853.<ref name="verg2001_847_853">Вергилий, 2001, Энеида, VI, 847—853.</ref>}}
Аха аполитикатә мчра ҳамҭак аҳасабала иақәыргәыӷӡам. Анцәахәқәа римаа рымацара ирыцхраауеит, урҭ рхаҭақәа рхықәкы анагӡаразы аџьабаа ду рбар акәхоит<ref name="sergee1998_295">Сергеев, 1998, с. 295.</ref>. «Георгикқәа» аҟны иуаҳауеит иналукааша ауаа рыхьӡқәа, зыбзоурала Рим амчра еизҳауаз — «[[Деции|Дециаа]] зегьы, [[Гай Марий|Мариаа]], иӷәӷәоу [[Марк Фурий Камилл|Камиллаа]], [[[[Публий Деций Мус (консул 340 года до н. э.)|Публи]]й Корнелий Сципион Африканский|Сципионаа]], аибашьра ашьаҟақәа»<ref name="verg1979_167_169">Вергилий, 1979, Георгики, II, 167—169.</ref>. Анхиз рыхьӡқәа иҳәоит [[Тарквиний Древний|Тарквини]] Ажәытә, [[Луций Юний Брут|Луци Иуни Брут]], [[Тит Манлий Империоз Торкват|Тит Манли Империоз Торкват]], хҩык Публи Деци [[Публий Деций Мус (консул 279 года до н. э.)|Мусцәа]], [[Ливии Друзы|Ливи Друзаа]], Сципионаа, [[Марк Порций Катон Цензор|Марк Порци Катон Цензор]], [[Луций Эмилий Павел Македонский|Луци Емили]] Павел Македонтәи, [[Луций Муммий Ахаик|Луци Мумми Ахаик]], [[братья Гракхи|аишьцәа Гракхаа]]. Ари ахьӡынҵа Август ирԥшӡоит, иара инапхгара Римтәи аҭоурых зегьы логикала аиааирагара иалҵшәаны иаарԥшуп<ref name="gil2001_200">Гиленсон, 2001, с. 200.</ref><ref name="bond2018_204">Бондаренко, 2018, с. 204.</ref>.
[[Файл:Aeneas'_Flight_from_Troy_by_Federico_Barocci.jpg|thumb|250пкс|Енеи Троиантәи ибналара. [[Бароччи, Федерико|Федерико Бароччи]] исахьа, 1598 шықәса]]
Римаа зеиԥшыҟам аҟазшьақәа рымоуп, урҭ рыбзоурала, Вергили игәаанагарала, рԥеиԥш нарыгӡар, анцәахәқәа рыбзиабара еиқәдырхар рылшоит. Урҭ рахь иаҵанакуеит адинхаҵара (''pietas''), агәымшәара (''virtus''), аџьабаа ду, ахӡырымгара, агәаԥхарақәа рымариара<ref name="bond2018_204_205">Бондаренко, 2018, с. 204—205.</ref>. Аиашазы, аамҭа цацыԥхьаӡа, арҭ аҟазшьақәа зегьы реиҳарак ыӡит, уи иахҟьаны аҩныҵҟатәи аиҿагылара ҟалеит, аграждантә еибашьрақәа рахь ииасыз; аха ажәытә мораль ашҟа ахынҳәра зегьы ариашар алшоит<ref name="sergee1998_295_296">Сергеев, 1998, с. 295—296.</ref>.
Апоет изы аҭоурых хықәкылатәи процессуп: Троиа аилабгара, Енеи иныҟәара, [[Лавиний|Лавини]] ашьаҭаркра — Римтәи аимпериа аҿиаразы ихымԥадатәииз шьаҿақәан, Римгьы адунеи еидкыланы аҭынчра анаҭар ауп. Убри инақәыршәаны, ахҭысқәа мҩақәызҵо заанаҵтәи аԥеиԥш, алахьынҵа, [[фатум|афатум]] аилкаара Вергили изы акырӡа аҵанакуеит. Аха, иара игәаанагарала, зегьы заа иӡбаӡам. Публи иконцепциаҿы ауаа рԥеиԥш рзымдырра, иара убасгьы анцәахәқәа ргәаҳәара аҟазаара, зны-зынла рԥеиԥш иаҿагылоу амашәырқәа рзы аҭыԥгьы ыҟоуп. Убас, “Енеидаҿы” Иунона аԥеиԥш даԥырхагаханы римаа рыла Карфаген ақәхра аԥхьырҟәҟәаара лҽазылшәоит, аха илықәҿиом: лара «Иупитер иԥеиԥш» («fatum Jovis») лиааиуеит, уи еиҳа иӷәӷәоуп, избан акәзар уи ахықәкы бзиа иашьҭоуп. Вергили антикатәи акультураҿы инарҭбааны иаларҵәаз ациклтә аамҭа мап ацәикуеит. Иара аҭоурых цәаҳәатә процессны иԥхьаӡоит; уи [[Ветхий Завет|Ажәытәтәи Аиқәшаҳаҭреи]] анаҩстәи ақьырсиантә ҵасқәеи еиҳа дрызааигәанатәуеит<ref name="osher1972_317_321">Ошеров, 1972, с. 317—321.</ref>.
=== Аполитика ===
Ҳ.ҟ. 40-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭеи 30-тәи ашықәсқәеи рзтәи аграждантә еибашьрақәа раан иаԥҵаз иахьанӡа иаанхаз алитературатә баҟақәа иреиуоуп Вергили и«Буколикқәеи» и«Георгикқәеи» Урҭ апропагандатә усгьы нарыгӡар рылшон, аха формала зынӡа даҽакы иазкын. Аҭҵааҩцәа арҭ атекстқәа рҿы ҩ-мотив хадак алыркаауеит: аҩныҵҟатәи аимак-аиҿак адымкылара, насгьы Цезари Августи рырҳаракра. Аграждантә еибашьра ацәырҵра бааԥсқәа хаҭала дрықәшәаны, Публи ақәымчреи аконфискациеи дырҿагылоит, еибашьуаз арқәа рыруаа ақәхҩцәа, «аварварцәа», «анцәа дызмам аибашьцәа» ҳәа рыхьӡиҵоит, зҵыхәала аҭынч уааԥсыра рыԥсадгьыл ааныжьны аҩн ҿыц аԥшаара рықәшәо<ref name="mezher1994_330">Межерицкий, 1994, с. 330.</ref><ref name="verg1979_71_72">Вергилий, 1979, Буколики, I, 71—72.</ref>. Урҭ арыцҳарақәа шьаҭас ирымаз, апоет игәаанагарала, атәылауаа рыбжьара аҳәоуеиқәымшәара, амораль алаҟәра акәын<ref name="mashki1949_237_238">Машкин, 1949, с. 237—238.</ref><ref name="sergee1998_295_296">Сергеев, 1998, с. 295—296.</ref>.
[[Файл:Augustus Prima Porta Louvre Ma1247 n2.jpg|thumb|265px|[[Октавиан Август]] ибиуст, ҳера I-тәи ашәышықәса]]
Апоет иҟалаз азы цезариантәи «апартиа» ахара адиҵаӡом. Уи аҭыԥан: иара раԥхьаӡатәи алитераторцәа дыруаӡәкхеит, Цезари Августи рынцәахәтәра аполитика иадгылаз. «Буколикқәа» ахәбатәи аеклогаҿы «гәымбылџьбарала иԥсыз», аха уи ашьҭахь анцәахәқәа ирхыԥхьаӡалахаз Дафнис иӡбахә ҳәо, иҟалап Вергили дызҿыз Цезар иакәызҭгьы<ref name="verg1979_20">Вергилий, 1979, Буколики, V, 20.</ref>. Ажәбатәи аеклогаҿы иара аӡбахә иҳәоит «Цезар илашарбага», уи алашараҿы ажьқәа ҟаԥшьхоит; ара ҳазлацәажәо Гаи Иули иԥсра ашьҭахь дук хара имгакәа иҟалаз астралтә культ ауп<ref name="verg1979_47_49">Вергилий, 1979, Буколики, IX, 47—49.</ref>. Аҵыхәтәаны, актәи аеклогаҿы Публи Октавиан «аҭынчра аазгаз», насгьы иааиԥмырҟьаӡакәа изымҵахырхәоз анцәа ҳәа изиҳәоит<ref name="verg1979_6">Вергилий, 1979, Буколики, I, 6.</ref><ref name="verg1979_42_43">Вергилий, 1979, Буколики, I, 42—43.</ref>. Аиашазы, апоет еилыкка иҳәоит, ара ахаангьы зыхьӡ ҳәам Октавиан иара изы мацара дшынцәоу<ref name="mashki1949_236_238">Машкин, 1949, с. 236—238.</ref>. Анаҩс, «Георгикқәа» аҟны, Вергили еиҳагьы иалкааны Октавиан икульт далацәажәоит, иҟалап, иқәыԥшу Цезари Марк Антонии рыбжьара иҟаз аиҿагылара атәы иҵәахны далацәажәозаргьы, еилыкка актәи иган аанкыланы<ref name="mashki1949_265">Машкин, 1949, с. 265.</ref>. Публи Октавиан дизиашаны дшыҟаз шьақәирӷәӷәеит, Корнели Галл иӡбахә «Георгикқәа» рҟынтәи ианыхны<ref name="dur2000v3">Дуров, 2000, «Георгики».</ref>. Анаҩс иара [[Актийская война|Актиатәи аибашьра]] иԥшьоу еибашьраны иааирԥшит, уа Цезар идгыланы еибашьуан италиитәи анцәахәқәа.<ref name="mashki1949_572">Машкин, 1949, с. 572.</ref>
Вергили Октавиан изку апанегириатә поема аҩра ахшыҩзцара мап ацәикит; уи зыхҟьаз, егьырҭ ахҭысқәа рыдагьы, апринцепс игәамԥхо акы иҩыр ҳәа ашәара акәзар ауеит. Аха «Енеида» аҿгьы даара акрызҵазкуа аҭыԥ ааникылоит Рим анапхгаҩы. Иҟалап, Октавиан иакәызҭгьы апоема аидеиа зтәыз (Овиди «[[Скорбные элегии|Агәаҟратә елегиақәа]]» аҟны, иара иахь дхьаԥшны, ихы иаирхәоит «уара у-„Енеида“» ҳәа ажәеицааира)<ref name="mashki1949_569">Машкин, 1949, с. 569.</ref><ref name="ovidii533">Овидий, Скорбные элегии, II, 533.</ref>. Апоема алеитмотивқәа иреиуоуп Иулианцәа рынцәахәытә хылҵшьҭра, насгьы Август имиссиа ҳаракы, аханатәгьы иара изы иӡбаз, иаӷацәа аԥшьара иаӷрагыло ҳәа рыԥхьаӡара алзыршо<ref name="bond2018_202">Бондаренко, 2018, с. 202.</ref><ref name="stahl1993_177_178">Stahl, 1993, p. 177—178.</ref>.
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Абри ауаҩы иоуп лассы-лассы зыӡбахә уарҳәоз:
Август Цезар, анцәа иаб ила ирчоу, дырҩеигь
Аамҭа ахьтәы шәышықәса ирхынҳәуеит алаҭын цәаӷәарҭақәа рахь, ажәытәӡатәи аамҭақәа ахьыҟаз
[[Сатурн (мифология)|Сатурн]] ихаҭа аҳас дахьыҟаз, амчра аҳәаақәа еиҭеигоит.
</poem>
{{Ацитата алгара|источник=Публи Вергили Марон. Енеида, VI, 791—794.<ref name="verg2001_791_794">Вергилий, 2001, Энеида, VI, 791—794.</ref>}}
Вергили игәаанагарала Рим ахеиқәырхаразы мҩак ауп иамоу. Ҳаҭыр зқәу, амчра змоу, анцәахәқәа ирхылҵыз, иҟазшьа бзиақәа рыла еицырдыруа атәылауаҩ, имчреи ихатә ҿырԥши рыла римаа ииашоу аҟазшьа бзиақәа рахь ихынҳәырц, аҭынчра ашьақәыргылареи, убри ала Рим наӡаӡатәи аизҳазыӷьареи рзы мчыла ирыдиҵароуп<ref name="sergee1998_296">Сергеев, 1998, с. 296.</ref>. Ари аҭоурых аҵыхәтәеи “ахьтәы шәышықәса” алагамҭеи ракәхоит, аихьӡара ҿыцқәа ҳҽырзымшәакәа, иҟаҵоу аиқәырхара мацара аҭаххоит<ref name="dur2000v6">Дуров, 2000, «Энеида». Главные темы.</ref>. Публи дазхиан абас еиԥш иҟоу атәылауаҩ Цезар аиҳабы иҿы ибара (уи анобиль апоет ҳәарада дигәаԥхон), насгьы игәыӷрақәа иԥаԥса иахь ииаигеит. Излаабо ала, апоет еиликаауан зыӡбахә ыҟоу ареспубликатә система автократиахь аеволиуциа шакәыз, насгьы уи апроцесс гәахәарыла адкылара дазхиан. Уи шьақәнарӷәӷәоит ««Георгикқәа»» аҟны ашьхымзаҭра атәы ахьҳәоу: уаҟа аҳәоуеиқәшәареи аицхырааратә усуреи аҳра руеит, ашьхыцқәа зегьы аҳ изы рыԥсы аҭира иазхиоуп, апоет изы уи ҳәарада аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа иаидеалуп<ref name="sergee1998_296_297">Сергеев, 1998, с. 296—297.</ref><ref name="dur2000v3">Дуров, 2000, «Георгики».</ref>. Иара ашьхыцқәа «аквирит хәыҷқәа» ҳәа рыхьӡиҵоит, убас ала Рим иаҿырԥшуа<ref name="verg1979_201">Вергилий, 1979, Георгики, IV, 201.</ref><ref name="sergee1998_296">Сергеев, 1998, с. 296.</ref>.
Убасала, Вергили, ихаантәи Гораци [[Овидий|Овидии]] реиԥш, Ареспублика аҟынтәи [[Принципат]] ахь аиасра дазыразын. Уи зыхҟьо аганахьала аҵарауаа еицҿакны гәаанагарак рымаӡам. Аҵарауаа џьоукы Публи ари аҩыза игәаанагара ихатәы интересқәа ирыдырҳәалоит, иара убас Август иаамҭазтәи алитературатә патронат аӷәӷәара, апоет анапхгаҩы ицәымӷра иацәшәара, Вергили згәы аартым мыцҳәаҩны дыԥхьаӡо<ref name="bond2018_205">Бондаренко, 2018, с. 205.</ref><ref name="mezher1994_327">Межерицкий, 1994, с. 327.</ref>. Егьырҭ ргәы ишаанаго ала, аус злоу апоет аҭынчра иазықәԥара ауп: Италиа ауааԥсыра реиҳараҩык реиԥш, иара иарбан напхгара ӷәӷәазаалакгьы адгылара дазыхиан, аграждантә еибашьрақәа рҵыхәа аԥҵәара зылшоз. Ҳ.ҟ. 30-тәи ашықәсқәа рзы уи Октавиан инапхгара акәын<ref name="mashki1949_305">Машкин, 1949, с. 305.</ref>. Вергили аҭынч ԥсҭазаара алагәырӷьара дахьӡеит, иԥсҭазаара дагьалҵит Аимпериахь аиасра иадҳәалаз аҩнуҵҟатәи аполитикатә еибарххарақәа алагаанӡа<ref name="albr2004_737">Альбрехт, 2004, с. 737.</ref>.
=== Адинхаҵареи афилософиеи ===
Данҿаз Вергили [[эпикуреизм|аепикуреи]] Сирон иҟны аҵара иҵон, аепикуреирагьы дазааигәан — афилософиатә ҵара, иреиҳаӡоу бзиараны аԥсҭазаара алагәырӷьара азхазҵоз; аха иаарласны Рим змода ыҟаз [[стоицизм|астоицизми]] [[Пифагор]] иҵарақәеи рахь дхьаԥшуа далагеит. «Георгикқәа» аҟны аҭҵааҩцәа ирбоит астоикцәа рҟазшьа змоу апоет апантеизм ахь имаз агәазыҳәара ацәырҵрақәа. Анаҩс “Енеида” аҟны Анхиз апантеисттә дунеи аилазаашьа далацәажәоит:<ref name="albr2004_759">Альбрехт, 2004, с. 759.</ref>
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Адгьыл, ажәҩан, аӡы зҭоу адәкаршәра,
Амза икаҷҷо ампыл, Титан имцабз, аеҵәақәа, —
Зегьы аԥсы иарчоит, аԥсы, ацәеижьхәҭақәа ирылоу,
Уи адунеи зегьы арҵысуеит, ицәеижь дуӡӡа иагәылсны.
</poem>
{{Ацитата алгара|источник=Публи Вергили Марон. Енеида, VI, 724—727.<ref name="verg2001_724_727">Вергилий, 2001, Энеида, VI, 724—727.</ref>}}
Абырзен-римтәи апантеон анцәахәқәа “Енеидаҟны” ихаҿсахьақәаны иҟалеит. Гомер иҟны еиԥш, урҭгьы еснагь адгьыл аҿы имҩаԥысуа ахҭысқәа рыҽрыладырхәуеит, аизарақәа рылҵшәақәа инарықәыршәаны аӡбарақәа рыдыркылоит<ref name="gil2001_190_191">Гиленсон, 2001, с. 190—191.</ref>. Аха Публи иҟны урҭ ргәазыҳәарақәа рацәак ирзыӡырҩӡом, насгьы ахаҿы рымамкәа иҟоуп. Аҭҵааҩцәа шьоукы ргәы иаанагоит апоет урҭ ажәабжьҳәара иалеигалеит ҳәа аҵас ҳаҭыр ақәҵаразы мацара, аха уи аамҭазы иара ихаҭа урҭ рыгәра игомызт, уи аамҭазы аҵара змаз римаа реиҳараҩык реиԥш<ref name="dur2000v5">Дуров, 2000, «Энеида». Герои.</ref>. Егьырҭ аҵарауаа иазгәарҭоит Вергили анцәахәқәа Гомер иаасҭа еиҳа ҭакԥхықәрала дышрылацәажәо, иаахжәаны акәымкәа. Апоет Венера ҷыдала ҳаҭырла дылзыҟазар илшон, уи иара изы раԥхьаӡа иргыланы ''Venus Gentrix'', «Венера Ашаҩы», Иулиаа рхылҵшьҭра лоуп<ref name="mashki1949_571">Машкин, 1949, с. 571.</ref>. Антикатәи ахҳәааҟаҵаҩцәа аӡәырҩы апоет ҽыԥныҳәас ирҭон “Енеида” аҟны анцәахәқәа рцәырҵра, аха апоет изы уи хымԥадатәзар ҟаларын, ауаа напхгара рзызуа алахьынҵа амч ду аарԥшразы<ref name="gasp1979_30">Гаспаров, 1979, с. 30.</ref>. Уи моу, иара иажәақәа рҿы анцәахәқәа еиҳарак аԥсабаратә феноменқәа ирхаҿырбагақәаны иҟалоит, уи астоицизм иаҷыдароуп. Убас, Иунона аҳауа дахаҿырбагоуп, Вулкан — амца<ref name="albr2004_759_760">Альбрехт, 2004, с. 759—760.</ref>.
Зеиԥшла «Енеида» аҟны I-тәи ашәышықәсазы ҳ. ҟ. инхоз римаа рдинхаҵара аныԥшит, уи римтәии абырзентәии ажәларқәа рдинхаҵарақәа, Мрагыларатәи адинқәа рыхәҭақәа, абырзен философиа хазтәи ахырхарҭақәа реилаԥсара акәын<ref name="albr2004_761">Альбрехт, 2004, с. 761.</ref>. Еиуеиԥшым аҵарауаа «Буколикқәа» IV-тәи ашәҟәы аҿы иаагоу асаби џьашьахәы изку ажәабжь Мысратәи адинхаҵара (ҷыдала [[Гор (мифология)|Гор]] изку амиф), [[зороастризм|азороастризм]], Ажәытәтәи Аиқәшаҳаҭра амессианизм иадҳәалоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. «Иупитер илахьынҵа» «алахьынҵа бзиа» иахьеиԥшу аҵарауаа шьоукы рзы Вергили амонотеизм дшадгылаҩыз шьақәнарӷәӷәоит<ref name="osher1972_320_322">Ошеров, 1972, с. 320—322.</ref>.
== Агәалашәареи анырреи ==
=== Антикара ===
[[Файл:Affresco romano - Enea e di.jpg|thumb|right|Римтәи [[фреска|афреска]] "Енеи Дидонеи"]]
Ахыҵхырҭақәа рҿы еиқәхеит Публи ихаантәи ауаа рҟынтәи иара иганахь акритика. Уи аганахьала Светони иҩит еицырдыруа иҟалаз ажәа: «Вергили ицәгьаҳәацәа рыг маҷын, уи џьашьатәӡам: избанзар Гомергьы урҭ иман»<ref name="suet1999_43">Светоний, 1999, Вергилий, 43.</ref>. Убас, апоет [[Юлий Монтан (поэт)|Иули Монтан]] иҳәеит Публи иажәеинраалақәа рҟынтәи ирацәаны, автор данырмыԥхьо, «иҭацәны, еиҵаҟәаҟәаны» иаанхоит ҳәа<ref name="suet1999_29">Светоний, 1999, Вергилий, 29.</ref>. [[Нумиторий|Нумиторик]] икьыԥхьит «Антибуколикқәа», Вергили иеклогақәа ҩба рпародиақәа реизга; [[Карвилий Пиктор|Карвили Пиктор]] ашәҟәы «Енеи игәаҟра» иҩит, насгьы Еренни Публи иажәеинраалақәа рҿы иҟаз «агракәа» рсиа икьыԥхьит<ref name="suet1999_43_44">Светоний, 1999, Вергилий, 43—44.</ref>. Апоет акритика дадыргон амифологиатә сиужетқәа хақәиҭрала дахьрызнеиуаз азы, насгьы егьырҭ ауаа рҟынтәи ирацәаны ажәақәа ахьигоз азы, насгьы аиагара аконцепциа ахаҭа кырӡа инарҭбааны еилкаан. Иаҳҳәап, Дидона Енеи иахь илымаз абзиабара атәы раԥхьатәи аԥхьаҩцәа иргәаланаршәеит Родостәи Аполлони ииҩыз «Аргонавтика» аҟны Медеиа лыбзиабара иазку ажәабжь, убри аҟнытә «Енеида» IV ашәҟәы зегьы иоригиналтәым ҳәа иԥхьаӡан<ref name="suet1999_33v2">Светоний, 1999, Вергилий, прим. 33.</ref>. [[Квинт Октавий Авит|Квинт Октави Авит]] аа-шәҟәык рыла иҭижьит «Аиԥшрақәа» зыхьӡыз аусумҭа, уа ианын «Вергили иҟынтә иаагаз ажәеинраалақәа, урҭ рхылҵшьҭра азгәаҭаны». Еиҳарак лассы-лассы Публи иаҽԥнырҳәон «Илиадеи» «Одиссеии» ртекст ихы иахьаирхәоз азы; апоет ус еиԥш иҟоу ахарадҵарақәа рҿаԥхьа ихы ихьчон, аха иԥсра аԥхьатәи амҩа дықәлеит «ацәгьа зҭахыз ргәы иақәшәо зегь ҟаиҵарц азы»<ref name="suet1999_45_46">Светоний, 1999, Вергилий, 45—46.</ref><ref name="aver1996_19_20">Аверинцев, 1996, с. 19—20.</ref>.
Аха, акритика, аԥҟара иалкааны иҟазҭгьы ҟаларын. Вергили иусумҭақәа зегьы ауаажәларреи адырҩцәеи гәацԥыҳәарала ирыдыркылон, убри аҟнытә иԥсы анҭазгьы Рим аҭоурых аҿы иреиӷьу поетс дрыԥхьаӡахьан. Публи Гомери иареи еиҟараны изыргылоз Секст Проперци иҩуан иажәеинраалақәа дарбанызаалак аԥхьаҩ игәаԥхоит ҳәа<ref name="bond2018_113">Бондаренко, 2018, с. 113.</ref><ref name="proper2004_34_81_82">Проперций, 2004, II, 34, 81—82.</ref>. Овиди Публи ҳаҭыр дула иӡбахә иҳәон, насгьы уи дахьибахьаз, аха дахьизымдыруаз игәы иалан<ref name="bond2018_255">Бондаренко, 2018, с. 255.</ref><ref name="ovidii10_51">Овидий, Скорбные элегии, IV, 10, 51.</ref>. «Абзиабаратә елегиақәа» рҿы Овиди агәрагара ааирԥшит: «Титир, адгьыл ашәырқәеи Енеи ацәҳарақәеи, аԥхьаҩ // урҭ игәалашәалоит Рим адунеи аҿы амчра аманаҵы»<ref name="ovidii15_25_26">Овидий, Любовные элегии, I, 15, 25—26.</ref>. Иҩымҭа «[[Героиды|Героид]]» аҟны Дидона лҟынтәи Енеи иахь илҩыз асаламшәҟәы алеигалоит, уи еилыкка Вергили иныррала иҩыз ауп; иҩымҭа «Метаморфозы» аҿы иара еилыкка Публи диацлабуеит<ref name="grabar1966_73">Грабарь-Пассек, 1966, с. 73.</ref><ref name="albr2004_765_766">Альбрехт, 2004, с. 765—766.</ref>.
Вергили ҳәаа змам амчра иман Луци Аннеи Сенекцәа рҩыџьагьы — аби аԥеи — рзы<ref name="holter2013_1022">Hölter, 2013, s. 1022.</ref>. Ҳера I-тәи ашәышықәса азбжазы Публи илитературтә нырра убриаҟара идуун, [[Марк Анней Лукан|Марк Аннеи Лукан]], «[[Фарсалия|Фарсалиа]]» аҿы ихатә епикатә традициа аԥҵара зҽазызшәаз, еиҳарак «анти-Вергилиантәи апафос» напхгара азиуан: иара иҽазишәеит «Енеида» формалеи ҵакылеи ишиашоу иаҿагылоу акы аԥҵара<ref name="aver1996_21">Аверинцев, 1996, с. 21.</ref>. Аха Лукан иқәымҿиеит. [[Валерий Флакк|Валери Флакк]] иҩымҭа «[[Аргонавтика (Валерий Флакк)|Аргонавтика]]», [[Публий Папиний Стаций|Публи Папини Стаци]] иҩымҭа «[[Фиваида (Стаций)|Фиваида]]», [[Силий Италик|Сили Италик]] иҩымҭа «Пуниктәи аибашьрақәа» (I-тәи ашәышықәса анҵәамҭа) «Енеида» ишиашоу иаҿыԥшуаз аҩымҭақәа реиԥш иҩын, ахԥатәи аҭагылазаашьаҿы (иахьатәи аԥхьаҩ игәаанагарала) ииашаҵәҟьаны аплагиат атәы ҳҳәар ҳалшоит<ref name="shicha1991_230_231">Шичалин, 1991, с. 230—231.</ref><ref name="bond2018_255">Бондаренко, 2018, с. 255.</ref><ref name="albr2004_766">Альбрехт, 2004, с. 766.</ref><ref name="grabar1966_73_74">Грабарь-Пассек, 1966, с. 73—74.</ref>. «Фиваида» афинал аҿы Стаци ихатә поемахь дхьаԥшуеит, аҳәара ҟаҵаны: «Анцәатә Енеида ацлабра уҽазыумшәан, // харантәи уашьҭаланы уцала, аҿырԥштәы ҳаҭыр ақәҵала»<ref name="stacii1991_816_817">Стаций, 1991, XII, 816—817.</ref>. Абуколиктә жанр аҿы Вергили ишьҭанеицәа рахь иаҵанакуан [[Кальпурний (поэт)|Кальпурни Сикул]] (I-тәи ашәышықәса) иара убас [[Немезиан (поэт)|Марк Аврели Олимпи Немезиан]] (III-тәи ашәышықәса)<ref name="bond2018_114">Бондаренко, 2018, с. 114.</ref><ref name="grabar1958_226_227">Грабарь-Пассек, 1958, с. 226—227.</ref><ref name="albr2004_769_770">Альбрехт, 2004, с. 769—770.</ref>.
[[Файл:Joseph Wright of Derby. Virgil's Tomb, with the Figure of Silius Italicus. 1779.jpg|thumb|[[Райт, Джозеф (художник)|Џьозеф Раит]]. [[Силий Италик|Сили Италика]] ихаҿсахьа зну [[Могила Вергилия|Вергили иҳаҭгәын]]. Џьозеф Раит исахьа, 1779]]
Сили Италик Вергили диҿыԥсаауа бзиа дибон. Иара аклассик иҳаҭгәын зҭаз адгьыл ааихәеит, ауахәама еиԥш уи даҭаауан, ҳаҭыр дула иҩны Публи иитәыз ашәҟәқәеи, асахьақәеи, астатуиақәеи рацәаны иҵәахны иман, иара иира амш иара ихатәы аасҭа иныҳәатәны иазгәеиҭон<ref name="plinii1982_7_8">Плиний Младший, 1982, III, 7, 8.</ref>. [[Марк Валерий Марциал|Марк Валери Марциал]] абри атәы ҩ-[[Эпиграммы (Марциал)|епиграммак]] рҿы иҩит:
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Ари аҳаҭгәын Марон игәалашәара ду ала ихьчоуп -
Сили [[Цицерон]] иитәыз адгьыл аԥшәма иоуп,
Егьырҭ аҭынхацәеи аԥшәмацәеи еиӷьишьом
Цицеронгьы Марогьы рыццышәқәеи рҭыԥқәеи рымаӡам.
[…]
Шамахамзар уажәшьҭа зегьы икарыжьыз Марон иццышәгьы
Изаҵәыз аӷар заҵәык иакәын иԥшьоу ахьӡ ҳаҭыр ақәызҵоз.
Сили иӡбеит бзиа иибоз агага дацхраарц,
насгьы еицәоу ашәаҳәаҩ уажәы ашәаҳәаҩ ҳаҭыр иқәиҵом.
</poem>
{{Ацитата алгара|источник=Марк Валери Марциал. Аепиграммақәа, XI, 48; 49.<ref name="mart1994_48_49">Марциал, 1994, XI, 48; 49.</ref>}}
Аҭҵааҩцәа иазгәарҭоит Италик ихымҩаԥгашьа абжьааԥнытәи еиԥшымкәа ишырыԥхьаӡоз, аха иааизакны иуҳәозар, Вергили иахь имаз абзиабара уи аамҭазы аҟазшьа бзиа иадырган<ref name="shicha1991_230_231">Шичалин, 1991, с. 230—231.</ref>. Апоет искульптурақәа ашколқәеи ашәҟәыҵәахырҭақәеи рҟны игылан, исахьақәа жәпакы апоемақәа реиҭаҭыжьымҭақәа рҿы ианырҵон (Марциал ус еиԥш иҟоу апортреҭқәа руак иазкны иҩуеит: «Абас еиԥш иҟоу апергамент хәыҷы Марон дуӡӡа дакыр алшоит! // Иара ипортреҭгьы актәи абӷьыц аҿы иубарҭоуп»)<ref name="mart1994_186">Марциал, 1994, XIV, 186.</ref>. Вергили ирҿиамҭақәа рфырхацәа лассы-лассы авазақәа, ахьымаҭәақәа, афрескақәа, асахьақәа, арелиефқәа рҿы иаадырԥшуан. Апоемақәа рҟынтәи ацитатақәа амаҭәахәқәа рҿы, адыргақәа рҿы, аҳаҭгәынқәа рҿы, насгьы аҩнқәа рыҭӡамцқәа рҿгьы ианырҵон. Иазгәаҭатәуп [[Помпеи]] ақалақь аҿы иҟаз афуллон (ашәҵатәы ҟаҵаҩ) иҩны аҭӡамц аҿы иаанхаз аҩыра, уи «Енеида» алагамҭа иаҿыԥшуеит: «Афуллонцәеи ати ашәа рзысҳәоит, аибашьрақәеи ахаҵеи ракәымкәа». «Енеида» атекст аԥшразы ахархәара аиуит (еилкаауп аимператорцәа [[Адриан]], [[Александр Север]], [[Клавдий II|Клавди II]] аԥшра рхы ишадырхәоз)<ref name="vlaste1999_8">Властелины Рима, 1999, Адриан, II, 8.</ref><ref name="vlaste1999_5">Властелины Рима, 1999, Александр Север, XIV, 5.</ref><ref name="vlaste1999_4_6">Властелины Рима, 1999, Клавдий II, X, 4—6.</ref>. Вергили ирҿиамҭақәа лассы-лассы атеатр аҿы ирыԥхьон, мамзаргьы акәашаратә қәгыларақәа рзы шьаҭас иҟарҵон; Светони иажәақәа рыла, аимператор [[Нерон]] «аҵыхәтәантәи имшқәа раан иаартны дқәит, имчра аанхар, аиааира згаз рыхәмаррақәа рҿы … Вергили и-„Турн“ дшыкәашо»<ref name="bond2018_256_257">Бондаренко, 2018, с. 256—257.</ref><ref name="suet1999_54">Светоний, 1999, Нерон, 54.</ref>. Публи даниз Андқәа рҿы еиҭаҳаз аԥсаҵла аҭыԥантәи ауааԥсыра «Вергили иҵла» ҳәа ахьӡ арҭеит, насгьы зцәа зтәымыз аҳәсеи ахшара дзоураны иҟаз аҳәсеи иԥшьоу ҵлак еиԥш ҳаҭыр ақәырҵон<ref name="suet1999_5">Светоний, 1999, Вергилий, 5.</ref><ref name="bond2018_10">Бондаренко, 2018, с. 10.</ref>.
Публи ирҿиамҭақәа иаарласны ашколтә программа иалалеит<ref name="gol1985_302">Голубцова, 1985, с. 302.</ref>: раԥхьаӡакәны алаҭын грамматика урҭ рыла ишырҵоз ҳ. ҟ 26 шықәсазы иазгәаҭоуп, насгьы уи [[[[Квинтилиан|Квинт]] Цецилий Эпирота|Квинт Цецили Епирот]] ишкол иадҳәалоуп<ref name="aver1996_21_22">Аверинцев, 1996, с. 21—22.</ref><ref name="holter2013_1021">Hölter, 2013, s. 1021.</ref>. Ҳера I-тәи ашәышықәсазы уи, ҳәарада, алитературатә канон ахәҭа хадақәа иреиуан, Невиеи Еннии рпоемақәа рҭыԥ аанкыланы<ref name="aver1996_20_21">Аверинцев, 1996, с. 20—21.</ref>. [[Веллей Патеркул|Веллеи Патеркул]] Публи «апоетцәа [[принцепс|рыпринцепс]]» ҳәа изиҳәоит<ref name="vellei1996_36_3">Веллей Патеркул, 1996, II, 36, 3.</ref>, Квинтилиан иҩуеит аԥхьара Гомери Вергилии рҟынтәи иалагатәуп ҳәа<ref name="kvinti4_5">Квинтилиан, I, 4, 5.</ref>. Макроби (V-тәи ашәышықәса) изы Публи «Мантуатәи Гомер» иоуп<ref name="macr2013_16_43">Макробий, 2013, I, 16, 43.</ref>, мамзаргьы баша «Апоет» иоуп<ref name="macr2013_2_7">Макробий, 2013, III, 2, 7.</ref>. [[Гай (юрист)|Гаи]] и-«Институциақәа» (II-тәи ашәышықәса) иануп ҩыџьа «Апоетцәа» шыҟоу агәрагара: абырзен, (Гомер) иара убас алаҭын (Вергили)<ref name="bond2018_256">Бондаренко, 2018, с. 256.</ref>. Публи ипоемақәа зегьы абырзен бызшәахьы еиҭаргеит ҳ. ҟ. I-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы. Уи аамҭазы, римаа Гомер еиҳа-еиҳа имаҷны иԥхьон: еиҳа иԥшӡоу астиль змоу, еиҳа иааигәаз асиужет змоу «Енеида» хәыҷы-хәыҷла «Илиадагьы» «Одиссеигьы» рҭыԥ ааннакылеит. Убри иахҟьаны аҵара змаз ауаа лассы-лассы ахеиаа раасҭа троиаа ракәны рхы рыԥхьаӡон<ref name="grabar1966_73">Грабарь-Пассек, 1966, с. 73.</ref><ref name="albr2002_102">Альбрехт, 2002, с. 102.</ref>. Антикатә аамҭазы, анаҩс Европатәи акультура зегьы азы иканонтәыз Троиатәи аибашьра ахҳәаа уажәшьҭа иаҵанакуан [[Синон]] ицәгьаршра иазку аҭоурыхқәагьы (ахеиауаҩ, троиааи агәра дзыргаз иҩызцәа ӷбала ицеит ҳәа, [[Троянский конь|амҿтәы ҽы]] ҳамҭас ирзаанрыжьит ҳәа), иара убас [[Лаокоонт]], троиаа ргәырҽанҵара зҽазызшәоз, иҭахара ҿаасҭа атәы<ref name="grabar1966_72">Грабарь-Пассек, 1966, с. 72.</ref>. «Енеида» аҟынтәи еицырдыруа цәаҳәаны иҟалеит — «Аԥхьахәқәа аазго [[Данайцы|данаиаа]] шәрыцәшәа» («Timeo Danaos et dona ferentes»)<ref name="verg2001_49">Вергилий, 2001, II, 49.</ref>.
Антика ахыркәшаратә аамҭазы алитературтә хәмаррақәа моданы иҟалеит: апоетцәа [[центон|ацентонқәа]] аԥырҵон — ацитатақәа рыла ишьақәгылаз ажәеинраалақәа. Еиҳарак лассы-лассы ацентонқәа Вергили ицәаҳәақәа рыла еиқәыршәан. Абас еиԥш иҟоу аусумҭақәа рахьтә зегь реиҳа еицырдыруа [[Авсоний|Дециме Магн]] Аусони иҩымҭа «[[Свадебный центон|Ачаратә центон]]» (368 шықәса) ауп, уаҟа «Буколикқәа», «Георгикқәа», «Енеида» рҿы иԥшаау ацәаҳәабжақәа аҭаацәара алалара иазку ажәабжь шьақәдыргылоит, анҵәамҭа рԥхашьаганы (аҵыхәтәантәи ахы «Адефлорациа» ахьӡуп). Автор иҷыдоу аҟазареи аҟәышреи ааирԥшит ари аиԥш атемазы аматериал алаҭын поетцәа рҟнытә зегь реиҳа иԥхашьоз итекстқәа рҿы иԥшааны<ref name="gasp1993_262">Гаспаров, 1993, с. 262.</ref>. «Ҳәарада, ԥхашьароуп, абас еиԥш иҟоу алафҳәаратә маҭәарла Вергили иашәақәа раҳаҭыр аларҟәра», — ҳәа иҩуеит Авсони аԥхьажәаҿы. — «Аха иҟаҵатәыз? Ус иҟан адҵа»<ref name="avsoni1993">Авсоний, 1993, Свадебный центон. Предисловие.</ref>. Гозиди Гета иаԥиҵеит атрагедиа «Медеиа», «Енеида» ацәаҳәақәа рыла<ref name="bond2018_257">Бондаренко, 2018, с. 257.</ref>.
ҳ. ҟ. I-тәи ашәышықәса анҵәамҭа инаркны апоет инысымҩақәа рацәаны иҩын. Иааидкыланы аҭҵааҩцәа ирыԥхьаӡеит акьыԥхьра аԥхьатәи аамҭазы (1440 шықәсанӡа) 39 нысымҩа, насгьы даҽа 382 усумҭа, Вергили изку абиографиатә дыррақәа зныз (авторцәа реиҳараҩык еилкааӡам). Абарҭ атекстқәа зегьы шамахамзар II-тәи ашәышықәса алагамҭазы Гаи Светони Транквилл ииҩыз, насгьы «Апоетцәа ирызкны» захьӡу аизга иаҵанакуа Публи ибиографиа иахыҵхырҭоуп. Светонигьы ихы иаирхәеит Вергили иҩызцәа Луци Вари Руфи Марк Плоти Туккеи рышәҟәы, «иԥсабареи иҟазшьеи ирызкны»<ref name="bond2018_193">Бондаренко, 2018, с. 193.</ref><ref name="avlgel2008_10_2">Авл Геллий, 2008, XVII, 10, 2.</ref>. Иҟоуп агәаанагара, Светони итекст шамахамзар зегьы IV-тәи ашәышықәсазы еиқәыршәаз, иахьа уажәраанӡагьы еиқәхаз [[Элий Донат|Ели Донат]] иҩымҭа ''Vita Vergilii'' иаҵанакит ҳәа<ref name="holter2013_1021">Hölter, 2013, s. 1021.</ref>. Уи адагьы, антикатәи авторцәа аӡәырҩы Вергили ипоемақәа ирызкны ахҳәаақәа аԥырҵеит. Урҭ рахь иаҵанакуеит Квинт Цецили Епирот, Гаи Азини Поллион, Гаи Иули Гигин, [[Асконий Педиан|Аскони Педиан]], [[Луций Анней Корнут|Луци Аннеи Корнут]], [[Марк Валерий Проб|Марк Валери Проб]], [[Велий Лонг|Вели Лонг]], [[Эмилий Аспер|Емили Аспер]] уҳәа убас иҵегьы. IV-тәи ашәышықәсазы урҭ ртекстқәа рыла ахҳәаақәа рҩит Ели Донат, [[Псевдо-Проб]], [[Мавр Сервий Гонорат|Мавр Серви Гонорат]]<ref name="bond2018_257_258">Бондаренко, 2018, с. 257—258.</ref>.
;Асахьақәа
[[Файл:Virgil mosaic in the Bardo National Museum (Tunis) (12241228546).jpg|мини|Вергили (иҟалап) [[Клио|Клиои]] [[Мельпомена|Мельпоменеи]] дрыцны. Ахԥатәи ашәышықәса амозаика]]
[[Файл:Virgile et les muses 01.jpg|мини|Вергили дахьыҟоу ацыԥҵәаха]]
Антикатә аамҭазы Вергили лассы-лассы исахьа ҭырхуан. Еилкаауп, аимператор [[Калигула]] урҭ асахьақәа аилазааратә ҭыԥқәа рҟынтәи иқәихырц шиҭахыз, насгьы Публи «апоетцәа ры-[[Платон]]» ҳәа изызҳәоз [[Александр Север]] урҭ руак иларқәа ирылаҵаны иҵәахит<ref name="vlaste1999_31_4">Властелины Рима, 1999, Александр Север, 31, 4.</ref>. Ҳамшқәа рҟынӡа еиқәханы иааит биустқәак, Вергили иҭеиҭыԥш аазырԥшуа<ref name="holter2013_1026">Hölter, 2013, s. 1026.</ref>. Урҭ рахьтә акы заҵәык ауп ҩашьарада апоет иҭеиҭыԥш аазырԥшуа авизуалтә хыҵхырҭа; аха ихаҿсахьа иаагәоуҭартә еиӷьтәны иҟаҵоуп<ref name="bond2018_193_194">Бондаренко, 2018, с. 193—194.</ref>.
1896 шықәсазы [[Сус]] (ажәытәтәи [[Гадрумет]]) III-тәи ашәышықәса алагамҭазтәи амозаика рыԥшааит. Уа дтәоуп зыуаҩыбжара иҭагылоу, зхы-зҿы џьбароу ахаҵа, «Енеида» I-тәи ашәҟәы аҟынтәи ацәаҳәа зну абӷьыцеикәарҳә инапы ианҵаны; иааигәара игылоуп амузақәа [[Каллиопа|Каллиопеи]] [[Мельпомена|Мельпоменеи]]. Аҭҵааҩцәа аӡәырҩы уи ахаҵа Вергили иоуп ҳәа ргәы иаанагоит<ref name="bond2018_194">Бондаренко, 2018, с. 194.</ref>. «Монна имозаика» ҳәа изышьҭоу III-тәи ашәышықәса азбжахь иаҵанакуеит, Августа Треверов (иахьатәи [[Трир]]) иҟоу аҩнқәа руак адашьмаҿы еизгоу, уа Публи ипортреҭгьы ануп<ref name="holter2013_1026">Hölter, 2013, s. 1026.</ref><ref name="hafner1984_87">Хафнер, 1984, с. 87.</ref>.
=== Абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
[[Файл:RomanVirgilFolio100vAeneasDidoConviviumDetail.jpg|thumb|left|250px|[[Эней|Енеи]] Дидонеи рныҳәа. [[Vergilius Romanus]] анапылаҩыра аҟынтәи аминиатиура. Ҳера V-тәи ашәышықәса]]
[[Файл:Servius teaching - Georgiques - BM Dijon Ms493 f56.jpg|thumb|left|upright=1|«Георгикқәа» рзы асахьа (Франциа, XV-тәи ашәышықәса)]]
Ажәытәра аҟынтәи абжьаратәи ашәышықәсақәа рахь аиасра ашьҭахь, аԥхьаҩ ихы иаирхәо аклассикатә литературатә рҿиамҭақәа маҷӡаны иаанхеит. Абырзен авторцәа рыԥхьара шамахамзар иаҟәыҵит, насгьы римаа рыбжьара еиҭаркьыԥхьуан, ирыладырҵәон, рыӡбахә рҳәон еиҳарак [[Теренций|Теренци]], Овиди, Вергили рымацара<ref name="grabar1966_184">Грабарь-Пассек, 1966, с. 184.</ref>. Аҵыхәтәантәи антикатә шәҟәыҩҩцәа рахьтә зегь реиҳа деицырдыруа дҟалеит. Уи зыхҟьаз амзыз хадақәа иреиуан ажәытәтәи аҵаратә система аиқәырхара: абжьаратәи ашәышықәсақәа зегьы рзы Вергили ипоемақәа рыла алаҭын бызшәа аҵара иаҿын, раԥхьа аграмматикатә школқәа рҿы, анаҩс амонастырқәа рҿы<ref name="aver1996_22">Аверинцев, 1996, с. 22.</ref>. [[Блаженный Августин|Аԥшьа Августин]] игәалаиршәоит ихәыҷраан, аграмматикаҭҵааҩцәа рҟны аҵара аниҵоз аамҭазы, «Дидона дышлыхьҵәуоз»<ref name="avgust2013_20_21">Августин, 2013, Исповедь, I, 20—21.</ref>, насгьы иқәлацәа раасҭа еиӷьны, Иунона лыхьӡала ажәақәа шиҳәоз, «[[Тевкры|Тевкриантәи]] аҳ Италиа аҟынтәи дахьлызхьамырԥшуаз азы згәы ԥжәоз, игәырҩоз»<ref name="avgust2013_27">Августин, 2013, Исповедь, I, 27.</ref> (IV-тәи ашәышықәса). Абарҭ игәалашәарақәа ашьҭахьшәа дрыхьхәуан. VII-тәи ашәышықәсазы иҟаз [[Жития святых|аԥсҭазаарақәа]] руак автор иҿаԥхьа ариторикатә зҵаара ықәиргылоит: «Ирҭозеи апоетцәа цәгьақәа — Гомер, Вергили, [[Менандр]] — рышәақәа урҭ ирыԥхьо?»<ref name="goleni1972_136">Голенищев-Кутузов, 1972, с. 136.</ref><ref name="ukolov1989_183">Уколова, 1989, с. 183.</ref> Аха, абас еиԥш иҟоу ажәақәа шрымазгьы, Публи иԥхьон, насгьы изкны ахцәажәарақәагьы ҟарҵон. Убас, V-тәи ашәышықәсазы [[Юний Филаргирий|Иуни Филаргири]] икомментари цәырҵит<ref name="bond2018_258">Бондаренко, 2018, с. 258.</ref>, анаҩс Вергили дҭырҵааит, насгьы рҩымҭақәа рҿы ицитатақәа ааргеит [[Боэций|Боеци]]<ref name="ukolov1989_57">Уколова, 1989, с. 57.</ref>, [[Кассиодор]]<ref name="ukolov1989_132">Уколова, 1989, с. 132.</ref>, [[Исидор Севильский|Исидор Севильиатәи]]<ref name="ukolov1989_218">Уколова, 1989, с. 218.</ref>, [[Алкуин]], [[Оттон Фрейзингенский|Оттон Фреизингентәи]]<ref name="holter2013_1022">Hölter, 2013, s. 1022.</ref>. «Енеида» иаҿыԥшит абиблиатә епосқәа: [[Гай Веттий Аквилин Ювенк|Гаи Ветти Аквилин Иувенк]], уи Аевангелиеқәа рпоетикатә транскрипциа ҟаиҵеит (IV-тәи ашәышықәса), насгьы [[Целий Седулий|Цели Седули]]<ref name="albr2004_766">Альбрехт, 2004, с. 766.</ref>, уи V-тәи ашәышықәсазы «Амшаԥтәи ашәа» иҩит, ҭыԥқәак рҿы аклассик иҟынтәи ацәаҳәақәа шеибгоу иааганы<ref name="albr2005_1482">Альбрехт, 2005, с. 1482.</ref>; «Георгикқәа» ирҿыԥшит [[Валафрид Страбон|Валафрид Страбони]] Прумтәи [[Вандальберт Прюмский|Вандалберти]] (IX-тәи ашәышықәса)<ref name="albr2004_767">Альбрехт, 2004, с. 767.</ref>, «Буколикқәа» — [[Энделехий|Енделехи]] (400 шықәса раҟара) насгьы Аутунтәи [[Модоин Отенский|Модоин]] (IX-тәи ашәышықәса)<ref name="albr2004_770">Альбрехт, 2004, с. 770.</ref>.
XII-тәи ашәышықәсазы «Енеида» [[Рыцарский роман|арыцартә [[Роман об Энее|романқәа]]]] рзы асиужетқәа ирхыҵхырҭаны иҟалеит: хьыӡ змам «Енеи иазку ароман» францыз бызшәала иҩын, уи ашьҭахь иаразнак — [[Генрих фон Фельдеке]] иҩымҭа апоема «Енеида» немец бызшәала. Арҭ аҩымҭақәа аоригинал еиԥшымкәа иҟоуп афырхаҵа хадеи Лавиниеи рыбзиабаратә ҭоурых ацәаҳәашьақәгыла ала, иара убасгьы аперсонажцәа рҟазшьақәеи рҭоурыхтә ҵаҵӷәқәеи раарԥшраҿы иҟоу [[Анахронизм|анахронизм]] ала<ref name="grabar1966_207_208">Грабарь-Пассек, 1966, с. 207—208.</ref>.
Публи аамҭа ҿыц аҿы иактуалра аҩбатәи мзызс иамаз ақьырсиантә хәыцҩцәа иара иҩымҭа «Буколикқәа» рҟынтәи IV-тәи аеклога ҿыц аилкаара ауп. Зиира «ахьтәы шәышықәса» алагара аанагоз аџьашьахәытә саби иҿы урҭ [[Иаса Қьырса|Иаса Қьырса]] дырбеит, аеклога зҩыз иҿы — аԥааимбари ауаҩ иашеи<ref name="holter2013_1022">Hölter, 2013, s. 1022.</ref><ref name="aver1996_40">Аверинцев, 1996, с. 40.</ref>. Ари ахәҭа «Анцәа Иԥа иаара» иазку ажәабжьны раԥхьаӡа еилызкааз дыруаӡәкын [[Лактанций|Лактанци]] (IV-тәи ашәышықәса алагамҭа)<ref name="laktan2007_24_11_12">Лактанций, 2007, Божественные установления, VII, 24, 11—12.</ref>. Аимператор [[Константин Великий|Константин]] Дуӡӡа «Аԥшьацәа реидгылахь ииҩыз ажәа» аҟны Вергили «Италиа зегь раасҭа еицырдыруаз апоет» ҳәа изиҳәоит, уи «Аиқәырхаҩ изку иԥшьоу, ихьӡ-иԥша змоу амаӡа идыруан», аха амурҭаҭцәа гәымбылџьбарақәа рыргәаҟрақәа дрықәымшәарц азы уи еилкаам ажәақәа рыла аҳәара иқәшәеит<ref name="evsevi19">Евсевий, Слово, написанное к обществу святых, 19.</ref><ref name="bond2018_260_261">Бондаренко, 2018, с. 260—261.</ref>. Ақьырсиантә хҳәааҟаҵаҩцәа Вергили иԥааимбаражәа [[Абиблиа|абиблиатә]] «[[Книга Исаии|Исаиа Ишәҟәы]]» аиԥшзаара рбеит, уа иануп: «Абар, Аҭыԥҳа лцәа лтәымкәа дҟалоит, насгьы Аԥа длоуеит, хьӡысгьы Еммануил ирҭоит. Иара ахши ацхеи рыла дчалоит, ибааԥсу мап ацәкреи ибзиоу алхреи еиликаауа дҟалаанӡа»<ref name="biblii7_14_15">Библия, Книга Исаии, 7, 14—15.</ref>. Аԥшьбатәи аеклогаҟны (21—25) ажәеинраалақәак рҿы «Исаиа Ишәҟәы» 11-тәи ахы иақәшәо атекст ааԥшит: «Усҟан абгеи аӡыси еицынхалоит, абарси аџьмеи еицышьҭазаауеит; ацәҵыси, алым қәыԥши, ацәи еицны иҟалоит, ахәыҷгьы урҭ ныҟәигалоит<ref name="bond2018_105">Бондаренко, 2018, с. 105.</ref>. Ажәгьы амышәҳәыс иацыҳәлоит, рхәыҷқәагьы еицны ишьҭалоит, алымгьы ацә еиԥш аҭәа афалоит. Асабигьы амаҭ аҭра ахаҿы дыхәмарлоит, ахәыҷы инапы амаҭ аҭрахьы инеигалоит»<ref name="biblii11_6_8">Библия, Книга Исаии, 11, 6—8.</ref>.
Ақьырсианра ҟалаанӡатәи апоет, аԥааимбар иаҳасабала Вергили иӡбахә лассы-лассы иҳәоуп [[Отцы церкви|ауахәама абацәа]] русумҭақәа рҿы, еиҳаракгьы лассы-лассы [[Иероним Стридонский|Иероним Стридонтәи]] иҩымҭақәа рҟны<ref name="holter2013_1022">Hölter, 2013, s. 1022.</ref>. Августин агәра ганы дыҟан Публи, Платони Цицерони реиԥш, Қьырсеи [[Ветхий завет|Ажәытәтәи Аиқәшаҳаҭра]] аԥааимбарцәеи дрыцны ажәҩан ахь дхалар шилшоз, избан акәзар Аиқәырхаҩ иааразы ацәанырра иман<ref name="ukolov1989_159">Уколова, 1989, с. 159.</ref>. VII-тәи ашәышықәсазы, Есихтәи [[Фульгенций Эсихский|Фулгенци]] итрактат ''«Interpretatio Christiana»'' аҟны, «Енеида» ақьырсиантә ҵарадырра иазку аллегориатә поемаҵас иааирԥшит; ари аусумҭа абжьаратәи ашәышықәсақәа зегьы рзы аҵакы аманы иаанхеит. Ақьырсианра иаԥхьанеиуаз иеиԥш, Вергили Ажәытәтәи Аиқәшаҳаҭра аперсонажцәа дрыцны ауахәамақәа рҿы дҭырхуан (иаҳҳәап, XII-тәи ашәышықәсазы Испаниа иҟаз [[Самора (Испания)|Самора]] аныхабаа аҿы, XV-тәи ашәышықәсазы [[Москва|Москватәи]] [[Благовещенский собор (Московский Кремль)|Благовещение аныхабаа]] аҿы)<ref name="bond2018_261">Бондаренко, 2018, с. 261.</ref><ref name="holter2013_1022">Hölter, 2013, s. 1022.</ref>. Иҟан агәрагарақәа, [[апостол Павел|Апостол Павел]], 60 шықәсазы Римҟа дышцоз, апоет ихаҭгәын даҭааны гәык-ԥсык ала дҵәыуон, избан акәзар Вергили иԥсы ҭаны дихаанымхеит, ақьырсианрахь дизыиамгеит азы ҳәа<ref name="bond2018_254">Бондаренко, 2018, с. 254.</ref>.
[[Высокое Средневековье|Иреиҳау абжьаратәи ашәышықәсақәа]] раан Вергили ихаҿсахьа аиҭакрақәа аиуит: апоет иҟынтәи аԥхьаҩцәа рзы еиуеиԥшым аџьашьахәқәа зхәыцуаз аҟәыӷа, аҟәыдырԥаҩ, анекромант иакәны дҟалеит. Уи зыхҟьоз амцқьацәа раамҭазы иҟаз Публи «ҵарала иҭәыз» уаҩык иаҳасабала ахьӡ ахьимаз, ишәҟәқәа рҟынтә аԥшрақәа ҟазҵоз, насгьы иан лыхьӡ («Магиа») ииашамкәа иахьеилыркаауаз ауп<ref name="holter2013_1024_1025">Hölter, 2013, s. 1024—1025.</ref>. Уи адагьы, Вергилии [[Апулей|Апулеи]] рцәеилаҩашьозар ауан, ихаантәи ауаа лаԥшхырԥаҩыс ирыԥхьаӡоз<ref name="gorelo2004_6">Горелов, 2004, с. 6.</ref>. [[Иоанн Солсберийский|Иоанн Солсберитәи]] иҩымҭа «Поликратик» (1159) аҟны Публи «Мантуатәи алаԥшхырԥаҩ» ҳәа изиҳәоит, насгьы Неапольнтәи егьырҭ амҵқәа зегьы ықәызцаз, убри ала ақалақь азҩа иацәызыхьчо амҵ шишаз атәы иҩуеит. [[Александр Неккам]] излеиҳәо ала, Вергили Неаполь ашьажәцәа рҟынтәи еиқәирхеит, уи адагьы, ақалақьтә џьармыкьаҿы акәац мбаауа иҟеиҵеит. Иара аҳауатә цҳа иргылан, ибаҳча иаакәыршаны имҵысуа аҳауа иалху аанда ҟаиҵеит. Рим Публи аџьаз ҽыуаҩ дызхагылаз ахан иргылеит; уи аҽыуаҩ Рим аибашьра ахьынтәиазаауааз аганахь дхьаԥшуан (XIV-тәи ашәышықәсазы уи асиужет «[[Деяния римлян|Римаа русқәа]]» ашҟа ииасит)<ref name="bond2018_264_265">Бондаренко, 2018, с. 264—265.</ref><ref name="gorelo2004_5_8">Горелов, 2004, с. 5—8.</ref><ref name="grabar1966_237_238">Грабарь-Пассек, 1966, с. 237—238.</ref><ref name="holter2013_1025">Hölter, 2013, s. 1025.</ref>.
[[Файл:Luca signorelli, cappella di san brizio, poets, virgilio.jpg|thumb|265px|Вергили. [[Лука Синьорелли]] иҟаиҵаз афреска [[Орвьето|Орвието]] аныхабаа аҟны, 1499-1502 шықәсқәа]]
[[Конрад Кверфуртский|Конрад Кверфурттәи]] (XII-тәи ашәышықәса анҵәамҭа) агәра ганы дыҟан Вергили Неаполь аҭӡамцқәа иргылеит ҳәа, уи аҭыԥ аҿы иҟаз амаҭқәа зегьы аихатә гәашәқәа ирҭакны, насгьы ахысҩы иџьаз статуиа ацхыраарала акыр аамҭа [[Везувий|Везуви]] ахыҵра ааникылон ҳәа. Тилберитәи [[Гервасий Тильберийский|Герваси]] (XIII-тәи ашәышықәса алагамҭа) иҩит Неапольҟа егьырҭ амҵқәа аазмышьҭуаз аџьаз мҵы аӡбахә, акәац ахьымбаауа аџьармыкьа нашана аӡбахә, апоет Нолаҟа ицо амҩа аҵаҟа ииҵәахыз амаҭқәа ртәы, иара убас «аматематикатә ҟазара» атәы, уи ацхыраарала Вергили иҟаиҵеит ашьха заҵәык агага аҿы ауаҩы ишьра амуа<ref name="bond2018_261_264">Бондаренко, 2018, с. 261—264.</ref>. [[Винсент из Бове|Винсент Боветәи]] иҩымҭа «[[Великое зерцало|Асаркьа ду]]» аҿы (XIII-тәи ашәышықәса азбжа) абас еиԥш иҟоу аҵасқәа рацәаны иҩит, насгьы раԥхьаӡакәны Публи алхимик иаҳасабала, насгьы «аҵабырг аҿаԥшыра» аԥҵаҩы иаҳасабала дааирԥшит — аԥҳәыс лхаҵа дизиашоу-дизиашаму аилкаара зылшоз амыруга. Ари ашәҟәыҩҩы ибзоурала Вергили алаԥшхырԥаҩк иаҳасабала изку агәаанагарақәа зегьы еицырдыруа иҟалеит. XV-тәи ашәышықәса алагамҭазы урҭ нарративк еиқәдыршәеит, уи Франциеи Англиеи Нидерландқәеи рҿы «Вергили иԥсҭазаареи иԥсреи ртәы зҳәо ашәҟәы» ҳәа ахьӡ аманы акырынтә еиҭакьыԥхьын<ref name="gorelo2004_5_8_21">Горелов, 2004, с. 5; 8—21.</ref>. Абри аганахьала, Публи [[Фауст, Иоганн Георг|доктор Фауст]] иаԥхьанеиҩыс дҟалеит<ref name="holter2013_1025">Hölter, 2013, s. 1025.</ref>.
Иаларҵәоу даҽа сиужетуп Вергилии бзиа иибози реизыҟазаашьақәа (хыҵхырҭак аҿы Нерон иԥҳа). Ари аԥҳәыс есыуаха Публи акалаҭ дҭартәаны луадахь дхалгалон. Ҽнак лара лыбзиабаҩ аԥенџьыр адәахьы дыкнаҳаны даанлыжьит, зегьы дырбарц азы, аха хара имгакәа Вергили ишьа иуит. Иара Рим зегь аҟны амца ирцәеит, насгьы «Нерон иԥҳа лхатә ҭыԥқәа рҟынтәи мацара амца агара алшара» ҟеиҵеит. Аимператор, игәы иақәымшәозаргьы, адҵа ҟаиҵар акәхеит «аҭыԥҳа лыцқьара ацәаԥҽразы» — ажәлар реизгара амца аиуразы. «Икнаҳау Вергили» лассы-лассы абжьарашәышықәсазтәи асахьаҭыхҩцәа даадырԥшуан, Игәҩану Абжьарашәышықәсазтәи ашәҟәыҩҩцәа ари асиужет рхы иадырхәон аҳәса ргәымбылџьбара иазку аморалтә жәабжьқәа рзы — [[Самсон|Самсони]] [[Далила|Далилеи]], [[Геракл|Геракли]] [[Омфала|Омфалеи]], [[Аристотель|Аристотели]] [[Кампаспа|Кампаспеи]] рҭоурыхқәа ирыцны<ref name="gorelo2004_19_20">Горелов, 2004, с. 19—20.</ref><ref name="holter2013_1025">Hölter, 2013, s. 1025.</ref><ref name="holl1996_126_127">Холл, 1996, с. 126—127.</ref>.
=== Данте иҩымҭа "Анцәатә Комедиа" ===
[[Файл:Delacroix barque of dante 1822 louvre 189cmx246cm 950px.jpg|мини|326x326пкс|[[Ладья Данте|Данте иладиа]], [[Делакруа, Эжен|Ежен Делакруа]], 1822]]
[[Файл:William Bouguereau - Dante and Virgile - Google Art Project 2.jpg|мини|326x326пкс|[[Данте и Вергилий в аду|Дантеи Вергилии џьаҳаным]], Уилиам Бугеро]]
Вергили [[Данте Алигьери|Данте Алигьери]] иҩымҭа «[[Божественная комедия|Анцәатә комедиа]]» аҿы (XIV-тәи ашәышықәса алагамҭа) ахаҿсахьа хадақәа дыруаӡәкхеит. Данте мап ацәикит Вергили-алаԥшхырԥаҩ изку атрадициа: иара изы Публи ақьырсианра ажәабжьҳәаҩ, антикатә ҟәыӷара асимвол, иара убасгьы ажәеинраалақәа рыҩраҿы абжьгаҩ иакәын, «ҵа змам аӡыхь, // ашәақәа адунеи ахь иахьынтәилеиуаз»<ref name="grabar1966_247">Грабарь-Пассек, 1966, с. 247.</ref><ref name="holter2013_1023">Hölter, 2013, s. 1023.</ref><ref name="dante1967_79_80">Данте, 1967, Ад, I, 79—80.</ref>. Данте Вергили иахь ихы нарханы иҩуеит: «Уара уоуп сырҵаҩы, бзиа избо сҿырԥшы; // Уара умацара уоуп исаназшьаз // ажәаҳәа ԥшӡа, зегьынџьара иҳараркуа»<ref name="dante1967_85_87">Данте, 1967, Ад, I, 85—87.</ref>. «Анцәатә комедиа» ишаҳәо ала, Публи данԥсы ашьҭахь [[Лимб (религия)|Лимб]] дақәшәеит, џьаҳаным актәи агьежь, иӡаахым ахәыҷқәеи ақьырсианра змам, аха ақьиара злоу ауааи ирызку. Уаҟа иара антикатәи апоетцәа дуқәа ԥшьҩык дрыцны дыҟоуп: Гомер, Лукан, Гораци, Овиди<ref name="goleni1967_470">Голенищев-Кутузов, 1967, с. 470.</ref>. Иара џьаҳанымтәи агәаҟрақәа ихигаӡом, аха иара дахьзымнеиуа жәҩантәи џьанаҭ иазку ахәыцрақәа ирыхҟьаны наӡаӡатәи агәырҩа ихигоит. [[Беатриче]] лыҳәарала Вергили Данте дицхраарц дыццакит, уи абгалаџ ӷәӷәа ақәылара ашәарҭара дҭагылан, насгьы бзиа иибоз дылԥыларц џьаҳаным ала дигеит, уи ахцәажәараҿы «Енеида» VI-тәи ашәҟәы анырра аныԥшуеит<ref name="goleni18">Голенищев-Кутузов, глава 18.</ref><ref name="grabar1966_253">Грабарь-Пассек, 1966, с. 253.</ref><ref name="goleni1967_475">Голенищев-Кутузов, 1967, с. 475.</ref>.
Ҩыџьа апоетцәа еицылбаауеит адгьыл аҵахь. “Акомедиа” автор, аҵаҩы арҵаҩы дышишьҭанеиуа еиԥш, гәрагарала Вергили дишьҭоуп, иаргьы имҩаныза дихылаԥшуеит: [[Цербер]] анышә асаса иҭажьны ирҭынчуеит, Данте [[Эринии|агәыԥжәарақәеи]] [[Медуза Горгона|Медузеи]] рҟынтәи дихьчоит, насгьы инапқәа дрынҵаны аӡҭачы дахигоит. Публи иоуп [[Одиссей|Улисс]] иацәажәо, Данте ииталиан бызшәа ззеилымкаар, мамзаргьы изҵаарақәа рҭак аҟаҵара мап ацәызкыр зылшоз<ref name="goleni18">Голенищев-Кутузов, глава 18.</ref>. Анаҩс аимҩалацәа [[Чистилище|Арыцқьаратә шьха]] ихалоит, уи аамҭазы урҭ дрыцлоит Стаци, ҳаҭыр дула Вергили иҿаԥхьа ихырхәо<ref name="shicha1991_227_228">Шичалин, 1991, с. 227—228.</ref>. Анаҩс еилкаахеит «Буколикқәа» IV-тәи аеклога Стаци ақьырсианра адкыларазы дшазыҟанаҵаз<ref name="holter2013_1023">Hölter, 2013, s. 1023.</ref><ref name="grabar1966_254_257">Грабарь-Пассек, 1966, с. 254—257.</ref>. Вергили изы џьанаҭҟа амҩа аркуп, убри аҟынтә “Анцәатә комедиа” аҩбатәи ахәҭа анҵәамҭазы Публи Данте даанижьуеит, амҩақәҵаҩ ироль Стаци иҭаны<ref name="shicha1991_228">Шичалин, 1991, с. 228.</ref>.
Данте иажәабжь асимволикатә гангьы амоуп. Вергили ихаҿсахьа еилкаатәуп автор агәнаҳа аҟынтәи (абгалаџ), [[Гвельфы|агвельф еиқәаҵәақәа]] (аҵарҭышагаҩцәа рыжраҿы иҟоу аџьнышцәа), амцтә хараҵарақәа рҟынтә, амцқәа, ақәымчра, ашәарҭара (Медузаи Фуриеи) рҟынтә дзыхьчо ақьиара зҵоу хдыррак аҳасабала. Аимҩалацәа ирԥылаз мамыршәагақәак Данте ихаан [[Флоренция|Флоренциеи]] Италиа зегьы рҿы иҟаз анархиа асимволра аадырԥшуазар ауеит. Апоет игәаанагарала, ари иҽеим ацәырҵра аиааира зылшоз Вергили дызхаҿсахьаз Римтәи аимпериа заҵәык ауп<ref name="goleni18">Голенищев-Кутузов, глава 18.</ref>.
=== Аиҭарҿиареи абароккои раамҭа ===
XIV-тәи ашәышықәсазы Италиа антикатәи акультура агәалашәара еиҭаҿио иалагеит. Данте ибзиабаҩцәа [[Франческо Петрарка|Франческо Петраркеи]] [[Джованни Боккаччо|Џьованни Боккаччои]], Вергили иреиҳаӡоу поетны дрыԥхьаӡон. Урҭ абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы ирхашҭыз Публи иҳаҭгәын акыр аамҭа иашьҭан, насгьы аҵыхәтәаны Неаполь аҵкараҿ иҟаз аԥсыжратә урнақәа рзы 11 ҭыԥ ҭацә змаз [[колумбарий|аколумбари]] уи ауп ҳәа ирыԥхьаӡеит. Ари аҭыԥ ныҟәаратә обиектны иҟалеит. Боккаччо, иара излеиҳәоз ала, Вергили иԥсыжырҭаҿы ауп раԥхьаӡа апоетикатә гәацԥыҳәара ахьинырыз; Петрарка уа аҵла еиҭеиҳаит<ref name="bond2018_253_254">Бондаренко, 2018, с. 253—254.</ref>. Петрарка Вергили одақәак изикит, апоема «[[Триумфы|Атриумфқәа]]» дахаҿсахьаны дҟеиҵеит, антикатә культура егьырҭ ауаа реиԥш, асаламшәҟәгьы изиҩит<ref name="holter2013_1023">Hölter, 2013, s. 1023.</ref>. Ашәҟәыҩҩцәа аҩыџьагьы рҩымҭақәа рҿы рхы иадырхәеит «Буколикқәа» рсиужеттә мотивқәа<ref name="albr2004_770">Альбрехт, 2004, с. 770.</ref>.
;Алитература
[[Файл:Raffael 075.jpg|thumb|265px|Гомер, Данте, Вергили ([[Рафаэль|Рафаель]] иҭыхымҭа "Парнас" аҟынтәи ацыԥҵәаха, 1510—1511 шықәсқәа)]]
XV-тәи ашәышықәса инаркны Мраҭашәаратәи Европа зегьы аҿы антикатә литература, ҷыдала Вергили ипоемақәа рахь аинтерес дырҩеигь аԥсы ҭало иалагеит. Арҭ апоемақәа ашколтә программа иахәҭакны иаанхеит; «Буколикқәа» актәи аеклога аҟынтәи аҵара змаз ауаажәларра апоезиа аилкаара иалагон. Уи аганахьала, анемец антикаҭҵааҩы [[Курциус, Эрнст|Ернст Курциус]] актәи аеклога Мраҭашәаратәи Европа апоезиатә традициа зегьы ацаԥха ҳәагьы ахьӡиҵоит<ref name="aver1996_22">Аверинцев, 1996, с. 22.</ref>. «Енеида» активла еиҭаргеит амилаҭтә бызшәақәа рахь: 1400 шықәсазы [[Гэльский язык|агаел бызшәахьы]], XV-тәи ашәышықәсазы — францыз бызшәалеи испан бызшәалеи (раԥхьа урҭ прозала еиҭаргоз ракәын). 1500 шықәсазы раԥхьаӡатәи апоетикатә еиҭага францыз бызшәала ицәырҵит, 1552 шықәсазы [[Дю Белле, Жоашен|Жоашен диу Белле]] IV-тәи ашәҟәы еиҭеигеит. «Енеида» еиҭаргеит англыз бызшәахьы (1513 шықәса), анемец бызшәахьы (прозала 1515 шықәсазы, жәеинраалала 1610 шықәсазы), аиталиа бызшәахьы (1581 шықәса). 1646 шықәсазы нидерландтәи адраматург [[Вондел, Йост ван ден|Иост ван ден Вондел]] апоема [[Нижненемецкий язык|ҵаҟатәи анемец бызшәахьы]] еиҭеигеит, 1770 шықәсазы аурыс бызшәахьы раԥхьаӡатәи аиҭага цәырҵит<ref name="albr2004_767_768">Альбрехт, 2004, с. 767—768.</ref><ref name="petrov1966_293">Петровский, 1966, с. 293.</ref>.
Вергили апоетцәеи адраматургцәеи аӡәырҩы анырра риҭеит. Иара иԥышәа ароль ду нанагӡеит Аамҭа Ҿыц аепикатә традициа ашьақәгылараҿы — амилаҭтә еиԥш, ауниверсал-қьырсиантәигьы. [[Лудовико Ариосто]] Публи иҟынтәи иҵеит ажәытәӡатәи афырхаҵаратә аамҭа абзоурала уажәтәи аамҭа арҳаракра («Игәаҟу Роланд», 1532 шықәса)<ref name="andree1993_502_503_522">Андреев, 1993, с. 502—503; 522.</ref>; [[Камоэнс, Луиш де|Луиш де Камоенс]] Португалиа аҭоурых зегьы Одиссеии Енеии рфырхаҵарақәа рыцҵара еиԥш иааирԥшит («Лузиадқәа», 1572 шықәса); [[Торквато Тассо]] «Енеида» астильи акомпозициеи абжьарашәышықәсазтәи асиужеттә материали еидикылеит («Зыхиақәиҭтәу Иерусалим», 1575 шықәса). [[Мильтон, Джон|Џьон Милтон]] иҩымҭа «[[Потерянный рай (поэма)|Ирӡыз аџьанаҭ]]» (1667шықәса) аҿы х-традициак еилаҵаны иаԥиҵеит — Вергилиантәи, Гомертәи, аԥшьаҩыратәи. Аклассикатә шьаҭала амилаҭтә епос аԥҵара анаҩстәи аҽазышәарақәа ([[Вольтер]] иҩымҭа «[[Генриада]]», 1728 шықәса, [[Херасков, Михаил Матвеевич|Михаил Херасков]] иҩымҭа «[[Россиада]]», 1779 шықәса) еиҳарак еихьӡара змам ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name="albr2004_767_768">Альбрехт, 2004, с. 767—768.</ref>.
Енеии Дидонеи рҭоурых еицырдыруа иҟалеит XVI-тәи ашәышықәсазтәи адраматургиаҿы: ашәҟәыҩҩцәа зшьа еилашуаз Карфагентәи аҳкәажә, динхаҵарала згәы ҭәыз Енеи диҿадыргылон. Ари атема иазку апиесақәа аԥырҵеит [[Жодель, Этьен|Етиен Жодель]] (1555 шықәса), [[Кристофер Марло]] (1583 шықәса), [[Фришлин, Филипп-Никодим|Никодемус Фришлин]] (1581 шықәса), [[Кнауст, [[Генри Пёрселл|Генрих]]|Генрих Кнауст]] (1566 шықәса)<ref name="theiso2008_4_1">Theisohn, 2008, B.4.1.</ref>. Вергили и-Дидона [[Шеқспир, Уильиам|Уилиам Шекспир]] иҟны [[Клеопатра|Клеопатра]] лхаҿсахьа анырра анаҭеит (атрагедиа «[[Антоний и Клеопатра (пьеса)|Антонии Клеопатреи]]», 1600-тәи ашықәсқәа)<ref name="aver1996_32">Аверинцев, 1996, с. 32.</ref>. XVII—XVIII-тәи ашәышықәсақәа рзы ари атема иазку аоперақәа рацәаны ицәырҵит, урҭ рҟынтәи еиҳа иалкаауп [[Франческо Кавалли]] (1641 шықәса) иара убас Генри Пиорселл (1689 шықәса) ирҩыз. [[Пьетро Метастазио|Пиетро Метастазио]] 1724 шықәсазы иаԥиҵеит алибретто «Иаанрыжьыз Дидона», акомпозиторцәа аӡәырҩы рхы иадырхәоз<ref name="theiso2008_4_1">Theisohn, 2008, B.4.1.</ref>.
[[Файл:Eneida coin.jpg|thumb|right|140px|Украинатәи ахьтәы ԥараҿырп "[[Энеида (Котляревский)|Енеида]]" (2000 шықәса)]]
«Енеида» [[бурлеск|абурлесктә]] жанр ала иҩыз аусумҭақәа рзы аматериал иахыҵхырҭаны иҟалеит. Урҭ апоема ччархәқәа ракәын, урҭ рҿы Вергили ифырхацәа зеиԥшыҟам аҭагылазаашьақәа ирҭагылон. Афранцыз [[Скаррон, Поль|Поль Скаррон]] 1648—1653 шықәсқәа рзы иҩит Европа зегьы аҿы даараӡа еицырдыруа иҟалаз «[[Вергилий наизнанку|Вергили ҩныҵҟала]]»; уи иҿыԥшит Даниатәи [[Хольберг, Людвиг|Лудвиг Холберг]] (1754 шықәса), анемец [[Блумауэр, Алоиз|Алоиз Блумауер]] (1784—1788 шықәсқәа), аурыс [[Осипов, Николай Петрович (писатель)|Николаи Осипов]] (1791 шықәса), украинауаҩ [[Котляревский, Иван Петрович|Иван Котлиаревски]] (1798 шықәса), уҳәа убас егьырҭ ашәҟәыҩҩцәагьы ирацәаҩны<ref>[http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/leb/leb-3521.htm Травести] // Литературная энциклопедия.</ref>.
Абуколикатә традициа хра злоу аҿиара аиуит. Вергили иеклогақәа рсиужетқәеи рперсонажқәеи рхы иадырхәеит Петрарка, Боккаччо, [[Якопо Саннадзаро|Иакопо Саннаӡаро]] (ароман «Аркадиа», 1504 шықәса), [[Гарсиласо де ла Вега]], [[Клеман Маро]], Торквато Тассо (адрама «Аминта», 1573 шықәса), [[Сидни, Филип|Филип Сидни]], [[Сервантес, Мигель де|Мигель де Сервантес]] (ароман «[[Галатея (роман)|Галатеа]]», 1585 шықәса), [[Гуарини, Баттиста|Баттиста Гуарини]] («ахьча итрагикомедиа» «Ахьча иаша», 1601 шықәса). XVII-тәи ашәышықәсазы афранцыз [[пасторальный роман|пасторалтә роман]] абри аматериал ала ишәҭит: [[Юрфе, Оноре|Оноре д'Иурфе]] (ироман «Астреа» ақәҿиара дуқәа аиуит) насгьы [[Скюдери, Мадлен де|Мадлен де Скиудери]] ари ажанр аҿы аус руан. «Ахьчатә» поемақәа рыҩуан [[Мильтон, Джон|Џьон Милтони]] [[Поуп, Александр|Александр Поупи]], ахьчаратә проза — [[Гесснер, Соломон|Соломон Гесснер]]<ref name="grabar1958_227">Грабарь-Пассек, 1958, с. 227.</ref>. XVIII-тәи ашәышықәса анҵәамҭаӡаз [[Андре Шенье|Андре Шение]] иаԥиҵеит иҩымҭа «Буколикқәа»<ref name="albr2004_770_771">Альбрехт, 2004, с. 770—771.</ref>.
«Георгикқәа» рныррала [[Полициано, Анджело|Анџьело Полициано]], [[Фракасторо, Джироламо|Џьироламо Фракасторо]] («Сифилис, мамзаргьы Галлтәи ачымазара иазкны»), [[Вида, Марк Иероним|Марк Иероним Вида]], [[Ручеллаи, Джованни|Џьованни Ручеллаи]], [[Аламанни, Луиджи|Луиџьи Аламанни]] рдидактикатә поемақәа аԥырҵон. «Георгикқәа» џьашьахәыс ирбон [[Ронсар, Пьер де|Пиер де Ронсари]] [[Монтень, Мишель де|Мишель де Монтении]]; [[Драйден, Джон|Џьон Драиден]] ари аусумҭа «иреиӷьу апоет иреиӷьу ипоема» ҳәа ахьӡиҵеит<ref name="albr2004_760">Альбрехт, 2004, с. 760.</ref>. Вергили иныррала, [[Томсон, Джеймс (поэт, 1700)|Џьеимс Томсон]] 1726—1730 шықәсқәа рзы иҩит апоемақәа рцикл «Ашықәс аамҭақәа», уи шьаҭас иазыҟалеит [[Гайдн, Йозеф|Иозеф Гаидн]] иораториа<ref name="albr2004_771_772">Альбрехт, 2004, с. 771—772.</ref>.
Романтәи атәылақәеи Англиеи рҿы, Вергили Аамҭа Ҿыц зегьы иалагӡаны даараӡа деицырдыруан, аха Германиа XVIII-тәи ашәышықәсазы уи иҭыԥ Гомер иааникылеит<ref name="holter2013_1023">Hölter, 2013, s. 1023.</ref>. [[Винкельман, Иоганн Иоахим|Иоганн Иоахим Винкельман]], Германиа антикатәи акультура аилкаараҿы анырра ду ҟазҵаз иҩымҭа «Ажәытәра аҟазара аҭоурых» аҿы (1764 шықәса), иҩит: «Гомер имҩақәҵареи Лукрециеи Катулли ржәытәтәи аамсҭашәареи, аҵара змам ахшыҩқәа рзы Вергили илашареи Овиди иҟазареи иаҿурԥшуазар, игәцаракраданы, иџьбараны иԥхьаӡоуп»<ref name="vinkel2000_166">Винкельман, 2000, с. 166.</ref>. Ишьақәыргылоуп [[Гете, Иоӷанн Вольфганг фон|Иоганн Вольфганг]] Гиоте Публи «инаимҩатәны, насгьы иқьышә дықәҵаны» дышихцәажәоз<ref name="albr2004_769">Альбрехт, 2004, с. 769.</ref>. Ус шакәызгьы, Публи [[Шиллер, Фридрих|Фридрих Шиллер]] бзиа иибоз апоетцәа дыруаӡәкын, уи «Енеида» II, IV ашәҟәқәа анемец бызшәахьы еиҭеигеит<ref name="aver1996_25">Аверинцев, 1996, с. 25.</ref>.
Иусумҭақәа зегьы еицырдыруа дшыҟазгьы, Вергили ихаҭа ашәҟәыҩҩцәа рылаԥш аниқәшәоз маҷын. Уи персонаж хәыҷык иаҳасабала дцәырҵуеит [[Джонсон, Бен|Бен Џьонсон]] ипьесақәа руак аҿы, Овиди ароль хада ахьынеигӡо (1601 шықәса), иара убас [[Филдинг, Генри|Генри Филдинг]] исатиратә роман “Анарцәыҟа аныҟәара” (1749 шықәса) аҟны; Филдинг иҟны Публи [[Аддисон, Джозеф|Джозеф Аддисон]] инапы кны [[Элизий|Елизи]] дҭалоит<ref name="holter2013_1023">Hölter, 2013, s. 1023.</ref>.
;Асахьаҭыхра
Вергили лассы-лассы иажәеинраалақәа рсахьаҭыхҩцәа ихаҿсахьа ҭырхуан. Абжьарашәышықәса ахыркәшамҭазы аамҭазы ҵасс ишышьақәгылаз еиԥш, Публи дҭырхуан, еиҳарак, ихы агәыргьын ахаргыланы, ишәҟәқәа руак инапы ианкны (уи азы ҿырԥштәыс иҟоуп 1508 шықәсазтәи [[Уанаҿа|Венециатәи]] аҭыжьымҭа). 1640 шықәсазтәи Парижтәи аҭыжьымҭа нага атитултә даҟьаҿы апоет агәыргьын ихеиҵоит [[Аполлон]]. 1502 шықәсазтәи [[страсбург|Страсбургтәи]] «Енеида» аҭыжьымҭа инаркны, еиуеиԥшым асахьақәа рциклқәа цәырҵуа иалагоит, урҭ еснагь анцәахәқәа зыкәшаны итәоу Вергили ипортреҭ ала иаатуан<ref name="holter2013_1026_1027">Hölter, 2013, s. 1026—1027.</ref>.
[[Файл:Simone Martini - Frontispice du Virgile.jpg|thumb|left|Симоне Мартини. [[Петрарка]] иитәыз Вергили инапылаҩыразы [[Фронтиспис|афронтиспис]]. [[Амброзианская библиотека|Амброзиантәи ашәҟәыҵәахырҭа]]. [[Милан]]]]
Иара убас асахьаҭыхҩцәа Вергили инысымҩа аҟынтәи хазы игоу ацыԥҵәахақәагьы рылаԥш рхын — аханатә ихыҭҳәааз. Апоет даадырԥшуан акалаҭ дҭакнаҳаны ([[Лука Лейденский|Лука Леидентәи]] 1514 шықәсазшәа, ахшараиура иаҿу аҳәса рзы Флоренциатәи [[Поднос для роженицы|асаанқәа]] раԥҵаҩцәа<ref name="holl1996_126_127">Холл, 1996, с. 126—127.</ref>), бзиа иибоз лшьа лызуа ([[Альбрехт Альтдорфер]], 1500 шықәсазшәа), егьырҭ апоетцәа дуқәа дрыцны — ҷыдала Гомер. [[Сандро Боттичелли]] раԥхьаӡакәны Публи «Анцәатә комедиа» (1492—1498 шықәсқәа) азы асахьаҭыхрақәа рҿы ҩыџьа аперсонаж хадақәа дыруаӡәкны дҟаиҵеит: иара иаарԥшраҿы аҩ-поетк еиԥмырҟьаӡакәа аԥсра ашьҭахьтәи адунеи иалаланы инеиуеит. Зны-зынла Вергили Петрарка дицны рсахьа ҭырхуан. Еицырдыруа апортреҭ [[Симоне Мартини]] 1338 шықәсазы иҭихит, Петрарка иитәыз Вергили ипоемақәа реизга — анапылаҩыратә ''Codex Ambrosianus'' — афронтисписазы. Уа даарԥшуп апоет, зықәрахь инеихьоу, агәыргьын зхагылоу, ашәҟәы кны аҵла амҵан дтәаны, иаԥхьа игылоуп аибашьҩы, анхаҩы, ахьча — ифырхацәа рсимволқәа<ref name="holter2013_1027_1029">Hölter, 2013, s. 1027—1029.</ref>.
Дарбанзаалак асахьаҭыхҩы еиҳа иналукааша апоетцәа рсахьа ҭихырц иӡбазар, Вергили хымԥада урҭ рсиа далахәхон. Иара ипортрети, Гомер ипортрети, [[Урбино]] ақалақь аҿы иҟоу аҳәынҭқар [[Федерико да Монтефельтро]] иаҳҭынраҟны аҵаратә уадаҿы икнаҳан (1470 шықәсазшәа); [[Рафаель Санти|Рафаель]] уи Дантеи Гомери рывараҿы [[Парнас (фреска)|афреска «Парнас]]» (1511 шықәса) аҟны дҭихит. Публи егьырҭ Парнас классикатә сахьақәа жәпакы рҿгьы дцәырҵуеит. Александр Поуп, иажәеинраалақәа руак аҿы (1715) имцырку астатуиақәа реизга далацәажәо, зегь раԥхьаӡа иргыланы Вергили ихаҭара далацәажәоит<ref name="holter2013_1029_1030">Hölter, 2013, s. 1029—1030.</ref>.
«Енеида» Аиҭарҿиареи [[барокко|абароккои]] рсахьаҭыхҩцәа ирнаҭеит аҭахра дуӡӡа змаз асиужетқәа. Уи Енеи амца зкыз Троиантәи иаб зықәрахь инеихьаз иҟәаҟәа дықәҵаны ибналара, Енеи илшаз аԥшақәа рырҭынчра, Енеии [[Венера (мифологиа)|Венереи]] реиԥылара, Дидона лныҳәа, Енеии Дидонеи аҳаԥахьы рыбналара, Енеи ицара, Дидона лыԥсра, Сицилиа аԥсыжратә хәмаррақәа, Енеи нарцәтәи адунеи ахь илбаара, Паллантеиҟа инеира (ԥхьаҟатәи Рим аҭыԥ). Абарҭ атемақәа рыла асахьа ҭырхуан иналукааша аҟазацәа рацәаҩны, урҭ иреиуоуп [[Рафаель Санти|Рафаель]], [[Аннибале Карраччи]], [[Бароччи, Федерико|Федерико Бароччи]], [[Николя Пуссен|Николиа Пуссен]] уҳәа убас иҵегьы<ref name="theiso2008_4_2">Theisohn, 2008, B.4.2.</ref>.
=== XIX-XXI ашәышықәсақәа ===
;Алитературеи аҭҵаарадырреи
Аромантизм ааира инаркны Вергили зегьы еицазхарҵаз апоезиатә гени истатус ицәыӡит. Аромантикцәа, аԥсабаратәи аспонтантәи агәазыҳәарақәа рыла, Публи «иԥсабаратәым», иҿыԥшратәу апоемақәа зыҩуаз классикны дырбон, убри аҟнытә иара иаасҭа Гомер еиҳа деиӷьыршьон<ref name="aver1996_30">Аверинцев, 1996, с. 30.</ref><ref name="gasp1979_5">Гаспаров, 1979, с. 5.</ref>. Ус шакәызгьы, Публи [[Гюго, Виктор|Виктор Гиугои]] [[Гёльдерлин, Фридрих|Фридрих]] Гиольдерлини бзиа ирбоз апоетцәа дыруаӡәкын: Гиуго Вергили амза даҿирԥшуан, Гомер амра диҿирԥшуан, Гиольдерини иакәзар Евриали Ниси злаз аепизод анемец бызшәахьы еиҭеигеит<ref name="albr2004_769">Альбрехт, 2004, с. 769.</ref><ref name="aver1996_25_27">Аверинцев, 1996, с. 25—27.</ref>. [[Пушкин, Александр Сергеи-иԥа|Александр Пушкин]] ироман «[[Евгений Онегин|Евгени Онегин]]» аҿы, афырхаҵа хадеи [[Татьяна Ларина|Татианеи]] аҵыхәтәантәи реиқәшәара асценаҿы, еилыкка убарҭоуп Енеии Дидонеи нарцәтәи адунеи аҿы реиԥылара асцена аиԥшзаара. Вергили [[Бодлер, Шарль|Шарль Бодлер]], [[Валери, Поль|Поль Валери]], [[Теннисон, Альфред|Альфред Теннисон]], [[Тургенев, Иван Сергеевич|Иван Тургенев]] рырҿиарақәа ӷәӷәала анырра риҭеит<ref name="albr2004_769">Альбрехт, 2004, с. 769.</ref>. Вергилиантәи аԥсы зхоу апасторалтә елегиақәа аԥырҵон [[Шелли, Перси Биши|Перси Бише Шелли]], [[Арнольд, Мэтью|Метиу Арнольд]], [[Малларме, Стефан|Стефан Малларме]]<ref name="albr2004_771">Альбрехт, 2004, с. 771.</ref>.
[[Файл:Classical writers windows, Hill Bark.jpg|thumb|265px|Гомер, Есхил, Вергили, Гораци: аклассикатә поетцәа рсахьақәа авитражқәа рҿы Хилл Барк, Британиа Ду (XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭа)]]
XIX ашәышықәса анҵәамҭа инаркны Публи иусумҭақәа еиҳа инарҭбааны рыԥхьара иалагеит, Данте еицдырра еизҳацыԥхьаӡа, насгьы ҭҵаарақәак ркьыԥхьра абзоурала. [[Гаспаров, Михаил Леонович|Михаил Гаспаров]] иажәақәа рыла “XX-тәи ашәышықәса, аромантизм иаҟәыҵны, апоезиаҿы иҟоу аԥсабаратә ҟазшьа шмифу еилнакааит, насгьы Римтәи ацивилизациа ауадаҩрақәеи аиқәымшәарақәеи ҳаамҭазы еиҳа ишеилкаау, — ҩаԥхьа Вергили иеилкаара, ихә ашьара алшеит”<ref name="gasp1979_5">Гаспаров, 1979, с. 5.</ref>. Публи ҩаԥхьа ус баша Апоет» ҳәа дҟалоит, насгьы аҟәыӷа иҟазшьақәа иманы<ref name="albr2004_769">Альбрехт, 2004, с. 769.</ref>. Еилкаауп уи ирҿиамҭақәа афранцыз поет [[Пеги, Шарль|Шарль Пеги]] ирҿиара анырра шарҭаз<ref name="aver1996_25_27">Аверинцев, 1996, с. 25—27.</ref>. [[Брох, Герман|Герман Брох]] иара изикит ароман “Вергили иԥсра” (1945 шықәса), [[Унгаретти, Джузеппе|Џьузеппе Унгаретти]] — ажәеинраалақәа рцикл (1950 шықәса)<ref name="aver1996_35_37">Аверинцев, 1996, с. 35—37.</ref><ref name="theiso2008_5">Theisohn, 2008, B.5.</ref>, [[Бродски, Иосиф Александр-иԥа|Иосиф Бродски]] иҩит ажәеинраала “Енеи Дидонеи”.
Алитературтә ҭоурыхҭҵааҩцәеи апублицистцәеи Вергили зегь раԥхьаӡа иргыланы Август изааигәаз «аимпериа азышәаҳәаҩ» иакәны дырбон, уи ихаҭареи иҟазареи рыхәшьарақәа анырра анаҭон. XIX-тәи ашәышықәсазы алибералцәа ацезаризм гәаӷшақә иахәаԥшуан, насгьы Август ипринципат автократиа ареспубликатә институтқәа рышьҭахь иаҵәахуаз ҩ-ганкахьалатәи политикатә системаны ирыԥхьаӡон; уи инақәыршәаны, урҭ Публи аҳҭынратә мҵақьақьаҩны иԥхьаӡара иазхиан. Ари азнеишьа XX-тәи ашәышықәсазы аҭҵаарадырраҿы иаанханы иҟан. Аҭҵааҩцәа аӡәырҩы ргәы иаанагон Вергили иҟазарала Август иполитикатә интересқәа рымаҵ иуан ҳәа, џьоукы уи иаԥсам акы акәны ирыԥхьаӡон, даҽа џьоукы уи аҭоурыхтә ҭахрақәеи аҿиареи рзы маҵурак аҳасабала ирыдыркылон. Италиатәи афашистцәеи Германиатәи анацистцәеи Публи амчра ӷәӷәа адгылаҩ иаҳасабала ҳаҭыр иқәырҵон; алитератураҿы ироль хәҭак ала ҿыц азхәыцра иацхрааит 1930 шықәсазы Вергили диижьҭеи 2000 шықәса аҵра азгәаҭара иадҳәалаз аилаҩынтра<ref name="vorms2003">Вормс, 2003.</ref>. 1945 шықәса ашьҭахь, антикаҭҵааҩы Карл Бухнер иҳәеит Вергилии афашизми еснагь еиҿагылаз алагерқәа рҿы ишыҟаз: иара [[нацистская Германия|анацисттә Германиа]] Анцәа ихшыҩ иаҿагылаз, уи азы ашьауӷа зықәҵаз Турн диҿирԥшит<ref name="aver1996_30_31">Аверинцев, 1996, с. 30—31.</ref>.
Иҟоуп иара убасгьы даҽа бжьаратә хәаԥшышьак, уи адгылаҩцәа алибералтәи аанти-либералтәи аргыларақәа мыцхәы ирмариоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. Иҟалап Вергили ихатә политикатә программа имамызҭгьы, мамзаргьы ирҿиаразы уи ахадаратә ҵакы амамызҭгьы. Публи ипоемақәа рҿы ахаангьы иаахҵәаны дцәажәомызт, ифырхацәагьы рхатә иашара агәра ганы иҟам, аԥхьаҩ урҭ рлахьынҵа иаҳәо инақәыршәаны рхы мҩаԥыргоит ҳәа игәы иаанагаргьы. Убас, Енеи иара икаижьыз Дидона нарцәтәи аԥсҭазаараҿы данлықәшәо ахьааи аԥхашьареи изцәырҵуеит. Иара идыруеит анцәахәқәа иалырхыз аҳәынҭқарра аԥҵаразы Карфагенынтәи ӷбала дцар шакәыз, аха уеизгьы ихы изанажьуам. «Буколикқә» актәи аеклогаҟны ахьча Титир «анцәа» илыԥха иабзоураны аҩны дахьынхаз деигәырӷьоит, аха убри аамҭазы аиҳабыра рҟынтәи ацхыраара змоуз иҩыза дрыцҳаишьоит. Вергили абасеиԥш ала ихәаԥшра иадгыло еснагь ипоезиаҿы агәыҩбареи агәаҟреи рбоит<ref name="aver1996_31_35">Аверинцев, 1996, с. 31—35.</ref>.
Ҳаамҭазтәи аҭҵааҩцәа изларҳәо ала, Вергили ирҿиараҿы уи аамҭа иаҷыдаҟазшьамыз ахырхарҭала дцон — Александриатәи акомплексра аҟынтәи аклассикатә мариара ашҟа<ref name="albr2004_737_742_743">Альбрехт, 2004, с. 737; 742—743.</ref>. Урҭ “Енеида” европатәи акультура зегьы азы шьаҭанкылатәи текстны, адунеизегьтәи алитература иреиҳау аусумҭақәа иреиуаны ирыԥхьаӡоит, Публигьы Август иаамҭазы иреиҳау поетны ихәаԥшуеит, зыжәлар рыхдырра аепос аҳәаақәа ирҭагӡаны аарԥшра зылшаз<ref name="albr2004_737">Альбрехт, 2004, с. 737.</ref><ref name="kovalv2002_593_594">Ковалёв, 2002, с. 593—594.</ref><ref name="kum1990_273">Куманецкий, 1990, с. 273.</ref>. Аха уи Принципат официалла изышәаҳәаҩ ҳәа дыԥхьаӡатәым, Ареспублика аҵыхәтәантәи апоетцәа дыруаӡәкуп<ref name="gasp1979_10">Гаспаров, 1979, с. 10.</ref>.
;Аҿыханҵеи акинои
[[Файл:VirgilAeneidVI.jpg|thumb|250px|Вергили Августи Октавиеи Енеида дырзаԥхьоит. Жан-Жозеф Таилассон иусумҭа, 1787 шықәса.]]
Аромантизм аԥхьатәи аамҭазы, асахьаҭыхҩцәа Вергили инысымҩа ҵабырг аҟынтәи аепизодқәа раарԥшра иалагеит. [[Кауфман, Ангелика|Ангелика Кауфман]] асахьа «[[Вергилий, читающий «Энеиду» Октавии и Августу|Октавиеи Августи „Енеида“ ирзаԥхьо Вергили]]» аҟны раԥхьаӡакәны иҭылхит Светони зыӡбахә иҳәаз «Енеида» аԥхьара аепизод: Октавиа далаԥсуеит атекст аҿы иԥсыз лԥа ихьӡ анлаҳалак, Август апоет уаҳа ҿиимҭырц блала иирбоит (1790/1793 шықәса). Абри атема аус адырулон [[Тайлассон, Жан Жозеф|Жан Жозеф Таилассон]] (1787 шықәса), [[Викар, Жан-Батист Жозеф|Жан-Батист Жозеф Викар]] (1800 шықәсазшәа), [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Жан Огиуст Доминик Енгр]] (''[[Tu Marcellus eris]]'', 1812—1819 шықәсқәа). Кауфманн Вергили дызлаз даҽа ҩ-сахьак ҭихит. Акаҿы, апоет Августи [[Ливия Друзилла|Ливиеи]] «Енеида» дырзаԥхьоит, егьи аҟны — иԥсра ахықәаҿ дышгылоу иҳаҭгәын азы аепитафиа иҩуеит (1785 шықәса)<ref name="holter2013_1030_1032">Hölter, 2013, s. 1030—1032.</ref>.
Вергили дызлоу зегьы еицырдыруаз аҭыхымҭақәа иреиуан [[Делакруа, Эжен|Ежен Делакруа]] иусумҭа “[[Ладья Данте|Данте иладиа]]” (1822 шықәса), ҩыџьа апоетцәа [[Стикс]] иахьыруа. [[Бугро, Вильям|Адольф]] Уилиам Бугро иҭихит “[[Данте и Вергилий в аду|Дантеи Вергилии џьаҳаным аҟны]]” захьӡыз асазьа, “Анцәатә Комедиа” аҟнытә џьаҳаным аабатәи агьежь аҭоурых шьаҭас иҟаҵаны (1850 шықәса). “Анцәатә Комедиа” азы асахьаҭыхратә циклқәа ҟарҵеит [[Блейк, Уильям|Уилиам Блеик]] (1825—1827 шықәсқәа), [[Доре, Гюстав|Гиустав Доре]] (1860-тәи ашықәсқәа), [[Данте Габриэль Россетти|Данте Габриел Россетти]], [[Байрос, Франц фон|Франц фон Баирос]] (1921 шықәса), [[Дали, Салвадор|Сальвадор Дали]] (1950-тәи ашықәсқәа)<ref>{{Cite web |url=http://mir-dali.ru/dante/dante.html |title=«Божественная комедия» в иллюстрациях Сальвадора Дали |access-date=2019-04-07 |archive-date=2019-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407072717/http://mir-dali.ru/dante/dante.html |url-status=live }}</ref>.
Мантуиа 1801 шықәсазы Вергили ибаҟа цәырҵит (Пиацца Вирџилиана аҟны). 1884 шықәсазы Публи дахьиз ажәытәтәи Андқәа ҳәа иԥхьаӡоу Пиетоле ақыҭаҿы апоет ибаҟа шьақәдыргылеит. Апоет ихаҿсахьа 500 [[Лира (денежная единица)|лира]] зҵазкуа италиатәи аԥарақәа рҿы, иара убас [[Ватикан|Ватикан]], [[Монако|Монако]], [[Тунис|Тунис]] рԥошьтатә маркақәа рҿы ицәырҵуан<ref name="holter2013_1030_1031">Hölter, 2013, s. 1030—1031.</ref>.
Акинематографиаҿы Вергили «Анцәатә комедиа» акиноадаптациақәа рҟны афырхаҵа иаҳасабала мацара ауп дышцәырҵуа<ref name="holter2013_1031">Hölter, 2013, s. 1031.</ref>. Урҭ рахьтә актәи, «Џьаҳаным», Италиа иҭыҵит 1911 шықәсазы<ref>{{книга |автор=Welle John P. |заглавие=Dante, Cinema, and Television |издательство=[[University of Toronto Press]] |язык=en |ответственный=Iannucci Amilcare A. |год=2004 |страницы=36, 38—40 |ссылка=https://books.google.com/books?id=7oYFJXwbi9sC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |isbn=0-8020-8827-9}}</ref>. [[Гринуэй, Питер|Питер Гринуеи]] ифильм «Данте. Џьаҳаным. Ашәақәа I—VIII» аҟны Публи ироль наигӡоит [[Гилгуд, Джон|Џьон Гилгуд]]<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0098428/ «Данте. Ад. Песни I—VIII»] (IMDb)</ref>. [[Фон Триер, Ларс|Ларс фон Триер]] ифильм «[[Дом, который построил Джек (фильм, 2018)|Џьек иргылаз аҩны]]» (2018) аҟны [[Ганц, Бруно|Бруно Ганц]] инаигӡоз аперсонаж ''Виорџьил'' дцәырҵуеит, афырхаҵа хада џьаҳанымла дназго<ref>[https://www.imdb.com/title/tt4003440/ «Дом, который построил Джек»] (IMDb)</ref>.
'''Авидеохәмаррақәа'''
Авидеохәмаррақәа рсериа [[Devil May Cry (серия игр)|Devil May Cry]] ахаҿсахьа хадақәа Вергилии Дантеи рыхьӡқәа рыхҵоуп<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.1up.com/o.www.1up.com/news/postmortem-dmc3se|title=Postmortem on DMC3:SE|author=Mielke, James|website=1Up.com|date=2013-06-23}}{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
== Анапылаҩырақәеи аҭыжьымҭақәеи ==
Вергили иҩымҭақәа еиқәырхоуп анапылаҩырақәа жәпакы рҿы ([[маюскул|анбан дуқәа]] мацара рыла), урҭ рҟынтә еиҳа ижәытәӡоу IV-тәи ашәышықәса аасҭа ихьшәамкәа иаԥҵан. Урҭ рахь иаҵанакуеит ''Codex Fulvii Ursini schedae bibliothekae Vaticanae'' (F; IV-тәи ашәышықәса, «Георгикқәа» раԥхьатәи аҩ-шәак рыда, «Енеида» X, XII ашәақәа рыда), ''Codex Augusteus'' (A; V-тәи ашәышықәса, «Георгикқәеи» «Енеидеи» рцыԥҵәахақәа), ''Codex Sangalensis'' (G; V-тәи ашәышықәса, иара убас «Георгикқәеи» «Енеидеи» рцыԥҵәахақәа), ''Codex Veronensis'' (V; V-тәи ашәышықәса, х-поемак зегьы рцыԥҵәахақәа асхолиақәа рыцны), ''Codex Mediceus'' (M; V-тәи ашәышықәса, аусумҭақәа зегьы, «Буколикқәа» рҿы алакуна заҵәык ада), ''Codex Ambrosianus'' (B; V—VI-тәи ашәышықәсақәа, «Енеида» ахәҭак алаҭын бызшәалеи бырзен бызшәалеи), ''Codex Romanus'' (R; V—VI-тәи ашәышықәсақәа, «Буколикқәеи» «Георгикқәеи» инагӡаны, «Енеида» алакунақәа рыла), ''Codex Vaticanus Palatinus'' (P; V—VI-тәи ашәышықәсақәа, апоемақәа зегьы алакунақәа рыла). Ахҭыжьҩцәа еиҳарак анапылаҩырақәа M, P, R ирызхьаԥшуеит. Зны-зынла абжьарашәышықәсатәи анапылаҩырақәагьы рхы иадырхәоит — иаҳҳәап, P иазааигәоу ''Codex Guelferbytanus Gudianus'', IX—X-тәи ашәышықәсақәа ирыҵаркуа<ref name="albr2004_764_765">Альбрехт, 2004, с. 764—765.</ref>.
Вергили раԥхьатәи икьыԥхьу иҭыжьымҭа 1470 шықәсазы Париж иҭыҵит. Акомментариқәа зну1612—1619 шықәсқәа рзтәи Лионтәи аҭыжьымҭа иахьагьы ахә ҳаракуп<ref name="albr2004_772">Альбрехт, 2004, с. 772.</ref>. Публи иусумҭақәа зегьы ҭыҵит ашәҟәқәа рсериақәа ''[[Collection Budé]]'' (Франциа, хә-томк) насгьы ''[[Loeb Classical Library]]'' (ЕАА, ҩ-томк) рҟны. Вергили ирҿиамҭа раԥхьаӡакәны урысшәала инагӡаны 1979 шықәсазы иҭыҵит, «[[Библиотека античной литературы|Антикатә литература абиблиотека]]» ҳәа ахьӡ змоу асериаҿы.
=== Аурыс бызшәахьы аиҭагақәа ===
Вергили иҟынтәи аурысшәахь еиҭагоу рацәоуп. Урҭ рахьтә раԥхьатәиқәа XVIII-тәи ашәышықәса иаҵанакуеит.
'''«Буколикқәеи» «Георгикқәеи» реиҭагақәа''':
* «Георгика», мамзаргьы Ақыҭанхамҩа иазкны ԥшьы-шәҟәык. / Аиҭага В. Г. Рубан иредакциала. Санкт-Петербург, 1777. 104 даҟьа.
* П. Вергили Марон иеклогақәа. / Аиҭага А. Мерзлиаков. М., 1807. XXXII, 86 даҟьа.
* Вергили и-«Георгикқәа». / Аиҭага А. Р[аич]. М., 1821. XL, 181 даҟьа.
* Вергили и«Буколикқәеи» и«Георгикқәеи». / Аиҭага И. Соснецки. М., 1873. 80, 118 даҟьа.
* Аеклогақәа руак еиҭеигеит В. С. [[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Соловиов]] («Русское обозрение», 1891).
* Публи Вергили Марон и«Буколикқәа» мамзаргьы ахьча ипоемақәа. / Аиҭага А. В. Рудзиански. Севастополь, 1897. 52 даҟьа.
* Вергили. Ақыҭатә поемақәа: «Буколикқәа». «Георгикқәа». / Аиҭага С. [[Шервинский, Сергей Васильевич|Шервински]]. (Асериа «Адунеизегьтәи алитература амалқәа»). М.-Л., Academia. 1933. 167 даҟьа. 5300 екземплиар. (''акырынтә еиҭакьыԥхьын, «БВЛ» аҿгьы уахь иналаҵаны'')
* Вергили. «Георгикқәа». Ашәа IV / Аиҭага Е. Иваниук // Новыи Гермес. № 3 (2009). С. 153—181.
'''«Енеида» аиҭагақәа инагӡаны''':
* Енеи. Афырхаҵаратә поема ''Публи Вергили Марон''. / Аиҭага В. [[Петров, Василий Петрович (поэт)|Петров]]. Санкт-Петербург, 1781—1786. 308, 254 даҟьа.
* ''Вергили'' и-«Енеида». / Аиҭага И. Шершеневич. Варшава, 1868. 331 даҟьа (раԥхьаӡакәны «Современник» аҟны 1851—1852 шықәсқәа рзы, т. 30-36). [[s:Энеида (Вергилий/Шершеневич)/ДО|Атекст]] Викитекаҿы.
* ''Вергили'' и-«Енеида». / Аиҭага И. Соснецки. М., 1872. 520 даҟьа.
* ''Вергили'' и-«Енеида». / Аиҭага [[Фет, Афанасий Афанасьевич|А. Фет]], ажәалагала ацны насгьы Д. И. Нагуевски итекст агәаҭара. М., 1888. XXVIII, 201, 196 даҟьа.
* ''Вергили'' и-«Енеида». / Аиҭага Н. Квашнин-Самарин. Санкт-Петербург, 1893. 306 даҟьа.
* ''Вергили''. «Енеида». / Аиҭага В. [[Брюсов, Валерий Яковлевич|Бриусови]] С. [[Соловьёв, Сергей Михайлович (поэт)|Соловиови]]. (Асериа «Адунеизегьтәи алитература абаҟақәа»). М.-Л., Academia. 1933. 379 даҟьа. 5300 екземплиар.
* [[Ошеров, Сергей Александрович|С. А. Ошеров]] иҟаиҵаз «Енеида» аиҭага раԥхьаӡакәны иҭыҵит аҭыжьымҭаҿы: ''Вергили''. «Буколикқәа». «Георгикқәа». «Енеида». (Асериа «Адунеизегьтәи алитература абиблиотека», т. 6). М., ХЛ. 1971. 447 даҟьа. 300000 екземплиар (акырынтә еиҭакьыԥхьын)
'''«Енеида» ахәҭақәак реиҭагақәа:'''
* «Енеида» еиҭеигеит В. [[Санковский, Василий Демьянович|Санковски]] (ред. 2, аԥхьажәеи аилыркаарақәеи рыла В. Рубан, 3 ахәҭақәа, Санкт-Петербург, 1775);
* «Енеида» (4, 5, 6, 9, 12 ашәҟәқәа, аиҭага А. Соколов, Киев, 1881-83);
* «Енеида. V-тәи ашәа», аиҭага В. Алексеев (М., 1886);
* «Актәи ашәа» С. Манштеин (азгәаҭақәа ацны, Москва, 1878);
* [[Шарбе, Раймунд Августович|Р. А. Шарбе]], «IV-тәи аеклога аиҭагареи аилыркаареи» («Казантәи ауниверситет аҭҵаарадырратә нҵамҭақәа», 1854, IV, 69-120);
* «Енеида» ашәа I, В. Бегаки Ф. Блонскии (Киев, 1879); ашәа III, Соколов иеиҭага (Киев, 1874); ашәа IV—VI, аиҭага Логинов (Киев, 1886): ашәа VIII—IX, аиҭага И. Горовии Е. Котлиари (Киев, 1884-87).
* ''Вергили'' и-«Енеида». Ф-ашәак. [[Гринфельд, Михаил Моисеевич|М. М. Гринфельд]] иҟаиҵаз ажәалатәи алитературатәи аиҭага. Одесса: М. С. Косман ихьӡ зху ашәҟәҭыжьырҭа, 1913. — 202 даҟьа.
* ''Публи Вергили Марон''. «Енеида» актәи ашәҟәы. / Азеиԥш ред. А. В. Подосинов. (Асериа «[[AD USUM SCHOLARUM]]»). М.: Импето, [[2009]]. 104 даҟьа. 400 екземплиар.
Хазтәи аҭыжьымҭақәа:
* "R. Vergilii Maronis Aeneidos L. I-VI" (Ладевиг, Каппес, Фреунд уҳәа убас иҵегьы рҟынтәи азгәаҭақәа ацны, П.Н., Санкт-Петербург, 1878);
* "Енеида" (ашәҟәы. 1-6, ажәалагалақәеи азгәаҭақәеи рыла Д. И. Нагуевски, 2 Иара убас 5 т. арҵагатә ҭыжьымҭа. алаҭ. аклассика, 2 ред., Казани Леипциги, 1885-86);
* С. Орловски, «Енеида аҩбатәи ашәҟәы» (инҭырҳәыцааны ахцәажәарақәа ацны, Одесса, 1885);
* Фоков, “I Bucolica” (азгәаҭақәа ацны, “Ажәлар рҵарадырра Аминистрра ажурнал” 1873, ахәҭа 169);
* Д. Нагуевски, «Енеида I-III ашәҟәқәа рзы ажәар» (Рига, 1884 уҳәа убас иҵегьы).
'''Егьы''':
* «Акәыбры». / Аиҭага К. Котельников. Ревель, 1894. 15 даҟьа.
* ''Вергили''. «Буколикқәа». «Георгикқәа». «Енеида». (Асериа «[[Библиотека античной литературы|Антикатә литература абиблиотека]]»). М., Художественная литература. 1979. 550 даҟьа (абри аҭыжьымҭаҿы раԥхьаӡакәны еицеиҭагоуп ''Appendix Vergiliana'' ҳәа изышьҭоу апоемақәа: «Акәыбры», «Скопа», «Ашәиԥхьыӡқәа», «Лидиа», «Асасааирҭа аԥшәмаԥҳәыс», «Шьыжьхьа»)
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Могила Вергилия|Вергили ижырҭа]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
=== Ахыҵхырҭақәа ===
# {{книга
| автор = [[Децим Магн Авсоний]]
| заглавие = Стихотворения
| место = М.
| издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
| год = 1993
| страниц = 356
| isbn = 5-012-012791-4
| ref = Авсоний
}}
# {{книга
| автор = [[Данте Алигьери|Данте Алигьери]]
| заглавие = [[Божественная комедия]]
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 1967
| страниц = 628
| ref = Данте
}}
# {{cite web
|url = https://azbyka.ru/biblia/
|title = Библия
|access-date = 2019-04-15
|ref = Библия
|archive-date = 2019-03-30
|archive-url = https://web.archive.org/web/20190330141120/https://azbyka.ru/biblia/
|url-status = live
}}
# {{книга
| автор = [[Блаженный Августин]]
| заглавие = Исповедь
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 2013
| страниц = 372
| isbn = 978-5-02-038291-6
| ref = Августин
}}
# {{книга
| автор = [[Марк Валерий Марциал]]
| заглавие = [[Эпиграммы (Марциал)|Эпиграммы]]
| место = СПб.
| издательство = Комплект
| год = 1994
| страниц = 448
| isbn = 5-88596-009-7
| ref = Марциал
}}
# {{книга
| автор = [[Гай Веллей Патеркул]]
| часть = [[Римская история (Веллей Патеркул)|Римская история]]
| заглавие = Малые римские историки
| место = М.
| издательство = [[Ладомир (издательство)|Ладомир]]
| год = 1996
| страницы = 11—98
| isbn = 5-86218-125-3
| ref = Веллей Патеркул
}}
# {{книга
| автор = Публий Вергилий Марон
| заглавие = Буколики. Георгики. Энеида
| место = М.
| издательство = [[Художественная литература (издательство)|Художественная литература]]
| год = 1979
| страниц = 550
| ref = Вергилий
}}
# {{книга
| автор = Публий Вергилий Марон
| заглавие = Энеида
| место = М.
| издательство = [[Лабиринт (издательство)|Лабиринт]]
| год = 2001
| страниц = 288
| isbn = 5-87604-127-0
| ref = Вергилий
}}
# {{книга
| автор =
| часть = [[Авторы жизнеописаний Августов|Властелины Рима]]
| ссылка часть =
| заглавие = Жизнь двенадцати цезарей. Властелины Рима
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 1999
| страницы = 341—775
| isbn = 5-02-012792-2
| ref = Властелины Рима
}}
# {{книга
| автор = [[Авл Геллий]]
| часть =
| ссылка часть =
| заглавие = [[Аттические ночи]]. Книги 1—10
| место = СПб.
| издательство = Издательский центр «Гуманитарная академия»
| год = 2007
| страниц = 480
| isbn = 978-5-93762-027-9
| ref = Авл Геллий
}}
# {{книга
| автор = [[Авл Геллий]]
| заглавие = Аттические ночи. Книги 11—20
| место = СПб.
| издательство = Издательский центр «Гуманитарная академия»
| год = 2008
| страниц = 448
| isbn = 978-5-93762-056-9
| ref = Авл Геллий
}}
# {{книга
|автор = [[Гомер]]
|заглавие = [[Илиада]]
|ссылка =
|место = М.
|издательство = Наука
|год = 2008
|страниц = 572
|isbn = 978-5-02-025210-3
|ref = Гомер
}}
# {{книга
| автор = [[Квинт Гораций Флакк]]
| заглавие = Собрание сочинений
| место = СПб.
| издательство = Биографический институт
| год = 1993
| страниц = 448
| isbn = 5-900118-05-3
| ref = Гораций
}}
# {{cite web
|url = http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Evsevij_pamfil/frametext5.htm
|title = Слово, написанное к обществу святых
|author = [[Евсевий Кесарийский]]
|access-date = 2019-04-15
|ref = Евсевий
|archive-date = 2012-02-11
|archive-url = https://www.webcitation.org/65N9bForz?url=http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Evsevij_pamfil/frametext5.htm
|url-status = live
}}
# {{книга
| автор = [[Публий Корнелий Тацит]]
| часть = [[Диалог об ораторах]]
| ссылка часть =
| заглавие = Тацит. Сочинения
| место = СПб.
| издательство = Наука
| год = 1993
| страницы = 356—384
| isbn = 5-02-028170-0
| ref = Тацит
}}
# {{книга
| автор = [[Лактанций|Луций Цецилий Фирмиан Лактанций]]
| заглавие = Божественные установления
| место = СПб.
| издательство = Издательство Олега Абышко
| год = 2007
| страниц = 512
| isbn = 5-89740-155-1
| ref = Лактанций
}}
# {{книга
| автор = [[Амвросий Феодосий Макробий]]
| заглавие = [[Сатурналии (Макробий)|Сатурналии]]
| место = М.
| издательство = Кругъ
| год = 2013
| страниц = 810
| isbn = 978-5-7396-0257-2
| ref = Макробий
}}
# {{cite web
|url = http://ancientrome.ru/antlitr/ovidius/index.htm
|title = Сочинения
|author = [[Публий Овидий Назон]]
|access-date = 2019-02-19
|ref = Овидий
|archive-date = 2012-11-28
|archive-url = https://web.archive.org/web/20121128015503/http://www.ancientrome.ru/antlitr/ovidius/index.htm
|url-status = live
}}
# {{книга
| автор = [[Плиний Младший]]
| заглавие = [[Письма Плиния Младшего|Письма]]
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 1982
| страниц = 408
| ref = Плиний Младший
}}
# {{cite web
|url = https://books.google.de/books?id=Sp9AAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false
|title = Естественная история
|author = [[Плиний Старший]]
|access-date = 2019-04-15
|ref = Плиний Старший
|archive-date = 2018-06-15
|archive-url = https://web.archive.org/web/20180615083207/https://books.google.de/books?id=Sp9AAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false
|url-status = live
}}
# {{книга
| автор = [[Секст Проперций]]
| заглавие = Элегии в четырёх книгах
| место = М.
| издательство = [[Греко-латинский кабинет Ю. А. Шичалина|Греко-латинский кабинет]]
| год = 2004
| страниц = 272
| isbn = 5-87245-112-1
| ref = Проперций
}}
# {{книга
| автор = [[Гай Светоний Транквилл]]
| часть = [[О знаменитых людях (Светоний)|О знаменитых людях]]
| ссылка часть =
| заглавие = [[Жизнь двенадцати цезарей]]. Властелины Рима
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 1999
| страницы = 282—312
| isbn = 5-02-012792-2
| ref = Светоний
}}
# {{книга
| автор = [[Мавр Сервий Гонорат]]
| часть = Комментарии к «Энеиде»
| заглавие = Вергилий. Энеида
| ссылка = https://archive.org/details/isbn_5876041270
| место = М.
| издательство = Лабиринт
| год = 2001
| страницы = [https://archive.org/details/isbn_5876041270/page/n261 260]—285
| isbn = 5-87604-127-0
| ref = Сервий
}}
# {{книга
| автор = [[Публий Папиний Стаций]]
| заглавие = [[Фиваида (Стаций)|Фиваида]]
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 1991
| страниц = 352
| ref = Стаций
}}
# {{cite web
|url = http://www.intratext.com/IXT/LAT0332/_INDEX.HTM
|title = Наставления оратору
|author = [[Марк Фабий Квинтилиан]]
|date =
|work =
|publisher =
|access-date = 2019-04-15
|lang =
|ref = Квинтилиан
|archive-date = 2019-03-14
|archive-url = https://web.archive.org/web/20190314072445/http://www.intratext.com/IXT/LAT0332/_INDEX.HTM
|url-status = live
}}
=== Аҭҵаарақәа ===
# Вергилий // Словарь античности = Lexikon der Antike / сост. Й. Ирмшер, Р. Йоне; пер. с нем. — М.: Прогресс, 1989. — 704 с.
# {{книга
| автор = [[Аверинцев, Сергей Сергеевич|Аверинцев С.]]
| часть = Две тысячи лет с Вергилием
| ссылка часть = http://ec-dejavu.net/v-2/Virgil_Averintsev.html
| заглавие = Аверинцев С. Поэты
| место = М.
| издательство = Школа «Языки русской культуры»
| год = 1996
| страницы = 19—42
| ref = Аверинцев
}}
# {{книга
| автор = [[Альбрехт, Михаэль фон|Альбрехт М.]]
| заглавие = История римской литературы
| место = М.
| издательство = Греко-латинский кабинет
| год = 2002
| том = 1
| страниц =
| isbn = 5-87245-099-0
| ref = Альбрехт
}}
# {{книга
| автор = [[Альбрехт, Михаэль фон|Альбрехт М.]]
| заглавие = История римской литературы
| место = М.
| издательство = Греко-латинский кабинет
| год = 2004
| том = 2
| страниц = 704
| isbn = 5-87245-099-0
| ref = Альбрехт
}}
# {{книга
| автор = Альбрехт М.
| заглавие = История римской литературы
| место = М.
| издательство = Греко-латинский кабинет
| год = 2005
| том = 3
| страниц =
| isbn =
| ref = Альбрехт
}}
# {{книга
| автор = Андреев М.
| часть = Ариосто и его поэма
| заглавие = Ариосто Л. Неистовый Роланд
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 1993
| страницы = 489—537
| ref = Андреев
}}
# {{книга
| автор =
| заглавие = Античные писатели
| место = СПб.
| издательство = Лань
| год = 1999
| страниц = 448
| ref = Античные писатели
}}
# {{книга
| автор = Бондаренко М.
| заглавие = Вергилий
| место = М.
| издательство = [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]
| год = 2018
| страниц = 336
| isbn = 978-5-235-04057-1
| серия = [[Жизнь замечательных людей]]
| ref = Бондаренко
}}
# {{книга
| автор = Бондаренко М.
| заглавие = Меценат
| место = М.
| издательство = Молодая гвардия
| год = 2016
| страниц = 285
| isbn = 978-5-235-03875-2
| серия = Жизнь замечательных людей
| ref = Бондаренко
}}
# {{книга
| автор = [[Борухович, Владимир Григорьевич|Борухович В.]]
| заглавие = В мире античных свитков
| место = Саратов
| издательство = [[Саратовский государственный университет имени Н. Г. Чернышевского|Издательство Саратовского университета]]
| год = 1976
| страниц = 213
| ref = Борухович
}}
# {{книга
| автор = Борухович В.
| часть = Из истории плагиата (литературные нравы Рима эпохи Августа)
| заглавие = [[Античный мир и археология]]
| место = Саратов.
| год = 1977
| выпуск = 3
| страницы = 148—149
| ref = Борухович
}}
# {{книга
| автор = [[Винкельман, Иоганн Иоахим|Винкельман И.]]
| часть =
| ссылка часть =
| заглавие = История искусства древности
| оригинал =
| ссылка =
| викитека =
| ответственный =
| издание =
| место = СПб.
| издательство = [[Алетейя (издательство)|Алетейя]]
| год = 2000
| том =
| страницы =
| столбцы =
| страниц = 800
| серия =
| isbn = 5-89329-260-X
| doi =
| тираж =
| ref = Винкельман
}}
# {{книга
| автор = [[Вормс, Альфонс Эрнестович|Вормс А.]]
| часть = Беседа с Л. Н. Толстым о Вергилии
| заглавие = Яснополянский сборник — 2002
| место = Тула
| издательство = Ясная Поляна
| год = 2003
| страницы = 228—235
| ref = Вормс
}}
# {{Акьыԥхьра|книга|автор=[[Гаспаров, Михаил Леонович|Гаспаров М.]]|часть=Авсоний и его время|ссылка часть=http://www.philology.ru/literature3/gasparov-93.htm|заглавие=Авсоний. Стихотворения|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01001673456|место=М.|издательство=Наука|год=1993|страницы=251—272|страниц=356|isbn=5-02-012791-4|язык=|ref=Гаспаров}}
# {{книга
| автор = [[Гаспаров, Михаил Леонович|Гаспаров М.]]
| часть = Вергилий — поэт будущего
| заглавие = Вергилий. Буколики. Георгики. Энеида
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 1979
| страницы = 5—34
| ref = Гаспаров
}}
# {{книга
| автор = [[Гиленсон, Борис Александрович|Гиленсон Б.]]
| заглавие = История античной литературы
| место = М.
| издательство = Флинта
| год = 2001
| том = 2
| страниц = 384
| isbn = 5-89349-314-1
| ref = Гиленсон
}}
# {{книга
| автор = [[Голенищев-Кутузов, Илья Николаевич|Голенищев-Кутузов И.]]
| часть = «Божественная комедия»
| ссылка часть =
| заглавие = Данте Алигьери. Божественная комедия
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 1967
| страницы = 467—495
| ref = Голенищев-Кутузов
}}
# {{cite web
|url = http://svr-lit.ru/svr-lit/golenischev-kutuzov-dante/index.htm
|title = Голенищев-Кутузов И. Данте
|access-date = 2019-04-26
|ref = Голенищев-Кутузов
|archive-date = 2017-03-28
|archive-url = https://web.archive.org/web/20170328002031/http://svr-lit.ru/svr-lit/golenischev-kutuzov-dante/index.htm
|url-status = live
}}
# {{Акьыԥхьра|книга|автор=[[Голенищев-Кутузов, Илья Николаевич|Голенищев-Кутузов И.]]|заглавие=Средневековая латинская литература Италии|ссылка=https://books.google.com/books?id=_lw0AQAAIAAJ&q=%22Что+дадут+песни+нечестивых+поэтов%22|место=М.|издательство=Наука|год=1972|страниц=308|язык=ru|ref=Голенищев-Кутузов}}
# {{книга
| автор = [[Голубцова, Елена Сергеевна|Голубцова Е.]]
| заглавие = Культура Древнего Рима
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 1985
| страниц = 398
| ref = Голубцова
}}
# {{книга
| автор = Горелов Н.
| часть = Предисловие
| заглавие = Великие некроманты и обыкновенные чародеи
| место = СПб.
| издательство = [[Азбука-Классика]]
| год = 2004
| страницы = 5—32
| ref = Горелов
}}
# {{книга
| автор = [[Грабарь-Пассек, Мария Евгеньевна|Грабарь-Пассек М.]]
| заглавие = Античные сюжеты и формы в западноевропейской литературе
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 1966
| страниц = 318
| ref = Грабарь-Пассек
}}
# {{книга
| автор = Грабарь-Пассек М.
| часть = Буколическая поэзия эллинистической эпохи
| заглавие = [[Феокрит]]. [[Мосх]]. [[Бион из Смирны|Бион]]. Идиллии и эпиграммы
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 1958
| страницы = 189—229
| ref = Грабарь-Пассек
}}
# {{книга
| автор = [[Дуров, Валерий Семёнович|Дуров В.]]
| заглавие = История римской литературы
| место = СПб.
| издательство = [[Филологический факультет СПбГУ]]
| год = 2000
| страниц = 624
| isbn = 5-8465-0013-7
| ref = Дуров
}}
# {{книга
| автор = [[Ковалёв, Сергей Иванович (историк)|Ковалёв С.]]
| заглавие = История Рима
| место = М.
| издательство = Полигон
| год = 2002
| страниц = 864
| isbn = 5-89173-171-1
| ref = Ковалёв
}}
# {{книга
| автор = Куманецкий К.
| заглавие = История культуры Древней Греции и Рима
| место = М.
| издательство = [[Высшая школа (издательство)|Высшая школа]]
| год = 1990
| страниц = 351
| ref = Куманецкий
}}
# {{книга
| автор = [[Машкин, Николай Александрович|Машкин Н.]]
| заглавие = Принципат Августа. Происхождение и социальная сущность
| место = {{М.}}-{{Л.}}
| издательство = Издательство АН СССР
| год = 1949
| страниц = 685
| ref = Машкин
}}
# {{книга
| автор = [[Межерицкий, Яков Юрьевич|Межерицкий Я.]]
| часть = Поэзия и политика времени становления принципата
| заглавие = Nostos. Сборник статей и очерков, посвященный 65-летию жизни и творчества поэта и исследователя античности Георгиса Я. Велласа
| место = Афины
| год = 2001
| страницы = 77—90
| ref = Межерицкий
}}
# {{книга
| автор = Межерицкий Я.
| заглавие = «Республиканская монархия»: метаморфозы идеологии и политики императора Августа
| место = {{М.}}, Калуга
| издательство = [[ИВИ РАН]], [[КГПУ им. В. П. Астафьева|КГПУ]]
| год = 1994
| страниц = 444
| isbn =
| ref = Межерицкий
}}
# {{книга
| автор = [[Ошеров, Сергей Александрович|Ошеров С.]]
| часть = История, судьба и человек в «Энеиде» Вергилия
| заглавие = Античность и современность
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 1972
| страницы = 317—329
| ref = Ошеров
}}
# {{книга
| автор = Ошеров С.
| часть = Крестьянский быт в поэме «Moretum»
| заглавие = Быт и история в античности
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 1988
| страницы = 114—126
| ref = Ошеров
}}
# {{книга
|автор = Парфёнов В.
|заглавие = Рим от Цезаря до Августа. Очерки социально-политической истории
|место = Саратов
|издательство = Издательство Саратовского университета
|год = 1987
|страниц = 174
|ref = Парфёнов
}}
# {{книга
| автор = [[Петровский, Фёдор Александрович|Петровский Ф.]]
| часть = Русские переводы «Энеиды» и задачи нового её перевода
| заглавие = Вопросы античной литературы и классической филологии
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 1966
| страницы = 293—306
| ref = Петровский
}}
# {{книга
| автор = Сергеев Д.
| часть = Представления о государстве и государственной власти римских писателей эпохи Августа.
| заглавие = Античный мир. Проблемы истории и культуры
| место = СПб.
| год = 1998
| страницы = 294—308
| ref = Сергеев
}}
# {{книга
| автор = [[Уколова, Виктория Ивановна|Уколова В.]]
| заглавие = Античное наследие и культура раннего средневековья
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 1989
| страниц = 320
| ref = Уколова
}}
# {{книга
|автор = Хафнер Г.
|заглавие = Выдающиеся портреты античности
|место = М.
|издательство = Прогресс
|год = 1984
|страниц = 303
|ref = Хафнер
}}
# {{книга
| автор = Холл Д.
| заглавие = Словарь сюжетов и символов в искусстве
| место = М.
| издательство = Крон-Пресс
| год = 1996
| страниц = 656
| isbn = 5-232-00326-7
| ref = Холл
}}
# {{книга
| автор = Шичалин Ю.
| часть = Стаций. Великий поэт в бесталанную эпоху
| заглавие = Публий Папиний Стаций. Фиваида
| место = М.
| год = 1991
| страницы = 227—259
| ref = Шичалин
}}
# {{книга |автор= [[Броутон, Роберт|Broughton R.]]|часть= |ссылка часть= |заглавие= Magistrates of the Roman Republic|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= New York|издательство=American Philological Association |год= 1952|volume= II|pages= |columns= |allpages=558 |серия=Philological Monographs |isbn= |тираж= |ref=Broughton}}
# {{Акьыԥхьра|статья
|автор=Büchner K.
|заглавие=P. Vergilius Maro
|издание=[[Паули-Виссова|Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft]]
|место=Stuttgart
|издательство=J.B. Metzler
|год=1955
|band=XV
|kolonnen=1021—1493
|ref=Büchner
}}
# {{книга
| автор = Hölter A., Hölter E.
| часть = Vergil
| заглавие = Historische Gestalten der Antike. Rezeption in Literatur, Kunst und Musik (= Der Neue Pauly. Supplemente. Band 8)
| место = Stuttgart/Weimar
| издательство = J.B. Metzler
| год = 2013
| страницы = 1021—1034
| ref = Hölter
}}
# {{книга
| автор = Stahl H.-P.
| часть = The Death of Turnus: Augustan Vergil and the Political Rival
| заглавие = Between Republic and Empire. Interpretations of Augustus and His Principate
| место = Berkeley; Los Angeles; Oxford
| издательство = [[University of California Press]]
| год = 1993
| страницы = 174—211
| ref = Stahl
}}
# {{Акьыԥхьра|статья
|автор=Theisohn P.
|заглавие=Dido und Aineias
|издание=Maria Moog-Grünewald (Hrsg.): Mythenrezeption. Die antike Mythologie in Literatur, Musik und Kunst von den Anfängen bis zur Gegenwart (= Der Neue Pauly. Supplemente)
| место = Stuttgart/Weimar
| издательство = J.B. Metzler
|год=2008
|band=5
|kolonnen=216—229
|ref=Theisohn
}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.thelatinlibrary.com/verg.html Латинские тексты Вергилия]
* [http://newhermes.ru/issues/3/georgicae/ «Георгики», новый перевод]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130302000020/http://newhermes.ru/issues/3/georgicae/ |date=2013-03-02 }}
* [https://azbyka.ru/otechnik/Georgij_Fedotov/o-vergilii/ Федотов Г. О Вергилии]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190408191601/https://azbyka.ru/otechnik/Georgij_Fedotov/o-vergilii/ |date=2019-04-08 }}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 70 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Жьҭаарамза 15 рзы ииз]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 19 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Цәыббрамза 21 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Вергили| ]]
[[Акатегориа:Алаҭын поетцәа]]
[[Акатегориа:Ажәытә Рим ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:«Анцәатә комедиа» аперсонажқәа]]
[[Акатегориа:Ажәытә Рим агрономцәа]]
[[Акатегориа:Зусумҭақәа ҳаамҭанӡа иааз антикатәи ашәҟәыҩҩцәа]]
nmy7bk3a6lxyepljut5j8747f8vpkpk
Адин
0
4654
171860
169685
2026-08-17T19:23:50Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171860
wikitext
text/x-wiki
'''Адин''' ({{lang-la|religiō}} рҟынтәи — «ҭоубалеи гәрагаралеи еидҳәалоу»; «аныха», «адинхаҵара», religare— «аидҳәалара», ligare— «аидҳәалара») — [[сверхъестественное|иԥсабартәым]] џьара акы [[Вера|агәрагарала]] ишьақәгылоу агәаанагарақәа рсистема, [[Ахшыҩырҵара|аморалтә]] нормақәеи, ахымҩаԥгашьа аҷыдарақәеи, [[обряд|ақьабзқәеи]], акульттә хымҩаԥгашьеи ауаа гәыԥла [[Организация|реидкылара]] уахь иналаҵаны. ([[Христианская церковь|Ауахәама]], [[умма|аумма]], [[сангха|асангха]], [[Идейная община|адинытә еилазаара]]).<ref name="автоссылка1">Этимологический словарь Шанского Н. М.</ref><ref>{{Книга|автор=|заглавие=Новая философская энциклопедия: в 4 т.|ответственный=под ред. В. С. Степина|год=2010|часть=Религия|ссылка часть=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH01c5f2fc7c579f33e84aabc5?p.s=TextQuery|язык=ru|издание=|место=М.|издательство=Мысль|том=3|страницы=436|страниц=692|столбцы=2|isbn=978-2-244-01115-9|isbn2=978-2-244-01118-0|тираж=5000}}</ref><ref>{{Книга|автор=|заглавие=Философский энциклопедический словарь|ответственный=под ред. Л. Ф Ильичева, П. Н. Федосеева, С. М. Ковалева, В. Г. Панова|год=1983|часть=Религия|язык=ru|издание=|место=М.|издательство=Советская Энциклопедия|страницы=576|страниц=840|столбцы=2|isbn=|тираж=150000}}</ref><ref name="автоссылка1" /><ref name="Кругосвет">''Елена Казарина'' {{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/RELIGIYA.html}}</ref>
Иара убас, атермин «адин» еилкаахар ауеит абас еиԥш иҟоу аҵакқәа рыла «асубиективтә-хатәы» (адин индивидуалтә «гәрагарак», «динхаҵарак» аҳасабала) насгьы «обиективтә-зеиԥш» (адин институционалтә цәырҵрак аҳасабала — «агәрагара», «анцәа имҵахырхәара», «адинхаҵара») ҳәа.<ref>Аринин, 1998, с. 15.</ref>
Адунеи аарԥшразы адинтә система ([[мировоззрение|адунеихәаԥшышьа]]) адинтә гәрагара шьаҭас иамоуп, насгьы ауаҩы ауаҩытәыҩсатә доуҳатә дунеи иареи ирыбжьоу аизыҟазаашьақәа ирыдҳәалоуп, уи иадҳәалан ауаҩы дыррақәак имоуп, иԥсҭазаара уахь ирхоит. Агәрагара рӷәӷәахар алшоит [[Религиозный опыт|амистикатә ԥышәала]].<ref name="Кураев">{{книга
|автор = [[Кураев, Андрей Вячеславович|Кураев А. В.]], [[протодиакон]], [[кандидат философских наук|к. ф. н.]]
|заглавие = Уроки сектоведения
|ссылка = http://kuraev.ru/index.php?option=com_remository&Itemid=54&func=fileinfo&id=21
|место = СПб.
|издательство = Формика
|год = 2002
|страниц = 448
|isbn = 5-7754-0039-9
|archive-date = 2009-11-01
|archive-url = https://web.archive.org/web/20091101135443/http://kuraev.ru/index.php?option=com_remository&Itemid=54&func=fileinfo&id=21
}} «(Религиозных) целей существует две: 1) контакт с надчеловеческим духовным миром („высшими силами“); 2) преодоление смерти, понимаемое как следствие состоявшегося „контакта“»</ref><ref name="Доусон">{{книга |автор=[[Доусон, Кристофер Генри|Доусон К. Г.]] |заглавие=Религия и культура |место=СПб. |год=2000 |страницы=62}}</ref>
Адин азы ҷыдала аҵакы рымоуп [[добро и зло|абзиеи ацәгьеи]], [[нравственность|ацәаҩашәа]], аԥсҭазаара ахықәки аҵаки реиԥш иҟоу аилкаарақәа.
[[Мировая религия|Адунеи адинқәа]] реиҳарак ирыдҳәалоу адинтә гәрагарақәа ауаа ианырҵеит иԥшьоу атекстқәа рҿы, урҭ агәра зго рдунеихәаԥшра инақәыршәаны ииашаҵәҟьаны [[Бог|Анцәа]], ма анцәахәқәа ирҳәамҭан, иреиҳау адоуҳа змоу ауаа, ма арҵаҩцәа дуқәа, иԥшьоуи иԥшьоу адыррақәа змоуи ианырҵеит ҳәа иԥхьаӡоуп.
Адинхаҵаратә еилазаарақәа реиҳарак рҿы [[духовенство|адиннапхгаҩцәа]] (адинхаҵара амаҵзцҩцәа) ихадоу аҭыԥ ааныркылоит.<ref>Баёв, 2011.</ref>
Атәылақәа реиҳарак рҿы адин ихадоу аҭыԥ ааннакылоит; изызҵааз реиҳараҩык адинқәа руак иаҵанакуеит ҳәа рхы рыԥхьаӡоит.<ref>{{книга|автор=Г. Д. Левин|часть=Материализм|заглавие=Энциклопедия эпистемологии и философии науки|ответственный=Составление и общая редакция. [[Касавин, Илья Теодорович|И. Т. Касавин]]|место=М.|издательство=«Канон+» РООИ «Реабилитация»|год=2009|страницы=472—473|страниц=1248|isbn=978-5-88373-089-3|тираж=800}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman |title=Левада-Центр/Пресс-выпуски/В России 74 % православных и 7 % мусульман |access-date=2015-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121231020830/http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman |archive-date=2012-12-31 |url-status=dead }}</ref>
== Адин аилкаара ==
{{Main|Адин аилкаара}}
Адин ҳәа изышьҭоу аиҿагылара зцу, иуадаҩу зҵаароуп, убри аҟнытә аҵарауаа еиқәшаҳаҭханы акы азааира рылшом. Аӡәырҩы ахәыцҩцәа адин рхатә знеишьала иазнеиуеит. Убри аҟнытә, еиуеиԥшым агәаҭарақәа рыла, уи 250 инареиҳаны аилкаарақәа амоуп, даҽа гәаанагарақәак рыла — 1000 рҟынӡа.<ref name="ESBE" /><ref>{{Cite web|lang=|url=https://religiousstudies.in/proekt/1000-definicij-religii-enciklopediya/|title=1000 дефиниций религии — Энциклопедия|author=|website=Академическое религиоведение {{!}} Проект|date=|publisher=Кафедра философии и религиоведения [[ВлГУ]]|access-date=2020-07-25|archive-date=2020-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725165848/https://religiousstudies.in/proekt/1000-definicij-religii-enciklopediya/|url-status=live}}</ref><ref>НФЭ, 2010. «Можно даже констатировать, что адекватное формально-логическое определение религии дать вообще невозможно ... Каждый крупный мыслитель (и светский, и религиозный), как правило, предлагает собственное, так или иначе отличающееся от уже имеющихся определение религии»</ref><ref name="sfn-e46944">Марченко, 2014.</ref><ref>НФЭ, 2010. «Каждый крупный мыслитель (и светский, и религиозный), как правило, предлагает собственное, так или иначе отличающееся от уже имеющихся определение религии»</ref><ref>Марченко, 2014. «Насчитывают более 250 определений религии»</ref><ref>Аринин, 2014, с. 7.</ref>
Адин еиуеиԥшым аилкаарақәа ыҟоуп, урҭ еихшазар ауеит хкыла. Адин аилкаара ашьақәыргыларазы раԥхьатәи знеишьоуп «иуниверсалтәу аҳәамҭа», «иашаҵәҟьоу [[Дефиниция|аҳәаақәҵара]]» аԥҵара аҽазышәара. Аҩбатәи ишьақәнарӷәӷәоит, еиуеиԥшым ауаажәларрақәа рҿы «динны» иԥхьаӡоу асоциалтә цәырҵрақәа, ҭҵаарадыррала иҭаҩу «аспектқәа» рыла мацара аарԥшра шалшо. Аҩ-знеишьакгьы акритика рыгым.<ref>Аринин, 2014, с. 13—14.</ref>
Адин аилкаарақәак:
* еиҳа зымчу иҟынтәи адыргақәа рыла агәрагара аарԥшра;<ref>[[Фома Аквинский]], «[[Сумма теологии]]», Том VIII. [https://azbyka.ru/otechnik/konfessii/summa-teologii-tom-8/48 Вопрос 94. Об идолопоклонстве] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190306043227/https://azbyka.ru/otechnik/konfessii/summa-teologii-tom-8/48 |date=2019-03-06 }}</ref>
* еиҳа зымчу рымҵахырхәара аиҿкаара. Адин еиҳау амчқәа ыҟоуп ҳәа агәрагара анаҩсангьы, урҭ амчрқәа рахь иҷыдоу аизыҟазаашьақәа бжьанаҵоит; убри аҟнытә, урҭ амчқәа рахь ирхоу агәазыҳәара ауп;<ref name="ESBE">[[Трубецкой, Сергей Николаевич|Трубецкой С. Н.]] Религия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона Т. 26 А. — СПб., 1899. — С. 539—544</ref>
* адоуҳатә шьақәгылашьа, адунеи ауаҩы иара ихаҭреи рахь имоу иҷыдоу азыҟазаашьа ауп, уи шьаҭас иамоуп [[Инобытие|даҽа дунеик]] еиҳа ԥыжәара аҭара, абжьааԥнытәи аҵабырг аҟазаара аасҭа;<ref>Забияко, 2008, с. 1069.</ref>
* Иҳараку, ауаҩы имч зқәымхо агәрагара шьаҭас измоу ауаҩытәыҩсатә нормақәеи адоуҳатә мазарақәеи рсистема.<ref> Харари Ю. Н. Sapiens. Краткая история человечества / Юваль Ной Харари; пер. с англ. Л.Сумм. — М,: Сидбад, 2019. — 530 с., с. 256.</ref>
== Ажәа «адин» аетимологиа ==
Ажәытәан ажәа «адин» хыҵхырҭас иамаз аганахьала еиуеиԥшым агәаанагарақәа ыҟан ({{lang-la|religio}} — «аламыс», «адинхаҵара», «анцәахаҵара» «[[Религиозный культ|акульт]] обиект»). Абасала, I ашә. ҳера ҟалаанӡазтәи еицырдыруа римтәи ацәажәаҩ, ашәҟәыҩҩы, аполитик [[Марк Туллий Цицерон|Цицерон]] агәра ганы дыҟан ажәа алатинтә ҟаҵарба «relegere» («еиҭа аизгара, даҽазнык алацәажәара, даҽазнык азхәыцра, иҷыдоу ахархәаразы ааныжьра») аҟынтәи иааит ҳәа, уи аҵакы еиҭарсны «ахаҵкы акамыршәра», ма «акы ҷыдала азҿлымҳара аҭаны, ҳаҭыр ақәҵара» ауп иаанаго. Убри аҟынтә [[Марк Туллий Цицерон|Цицерон]] адин ҵакыс иамоуп ҳәа иазиԥхьаӡон еиҳа иҳараку амчрақәеи Анцәеи ҳаҭыр рықәҵара.<ref name="Osipov" /><ref name="sfn-8591ba">Элбакян, 2001, с. 488.</ref><ref name="sfn-8591ba" /><ref name="sfn-d35849">Жуковский, Копцева, Пивоваров, 2006, с. 8.</ref><ref name="sfn-e46944" />
Еицырдыруа мраҭашәаратәи ақьырсиантә шәҟәыҩҩы, ацәажәаҩ [[Лактанций|Лактанции]] (инықәырԥшны 250-325шш.) иԥхьаӡон ажәа «адин» алатинтә ҟаҵарба «religare» (аидҳәалара, аԥахра) аҟынтә иааит ҳәа, убри аҟынтә адин ауаҩи [[Бог|Анцәеи]] реидҳәала ауп ҳәа дахәаԥшуан.<ref name="Osipov" /><ref name="sfn-8591ba" /><ref name="sfn-d35849" /><ref name="sfn-e46944" />
Аԥшьа [[Аврелий Августин|Августин]]гьы адин аҵакы убасҵәҟьа еиликаауан, аха иара игәы излаанагоз ала ажәа «адин» аҟаҵарба «reeligere» аҟынтәи иаауеит, даҽакала иуҳәозар, «аиҭеидгылара», насгьы адин ахаҭа иаанагоит аидгылара, зны ибжьаӡыз ауаҩи Анцәеи реидгылара аиҭарҿыцра.<ref name="Osipov" >{{книга|ссылка=http://www.wco.ru/biblio/books/osip14/Main.htm|заглавие=Путь разума в поисках истины|автор=[[Осипов, Алексей Ильич|Осипов А. И.]]|издательство=Издание Сретенского монастыря|место=М.|год=2002|archive-date=2011-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110906062114/http://www.wco.ru/biblio/books/osip14/Main.htm}}</ref>
Иахьатәи аҭҵааҩцәа лассы-лассы иақәшаҳаҭхоит ажәа «адин» аҟаҵарба «religare» аҟынтә иааит ҳәа иҟоу агәаанагара.<ref>{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/etymology/religion|title=Religion|author=|work=Online Etymology Dictionary|publisher=|archive-url=https://www.webcitation.org/67yHiciY4?url=http://dictionary.reference.com/etymology/religion|archive-date=2012-05-27|access-date=2011-11-24|url-status=live}}</ref><ref name="sfn-d35849" /><ref name="sfn-e46944" />
Егьырҭ акультурақәа рҿы, алатин бызшәала «religio» ҳәа изышьҭоу афеномен иақәшәо атерминқәа раԥхьатәи рҵакқәа еиԥшым. [[Асанскрит бызшәа|Санскриттәи]] абызшәала уи иақәшәо атермин — «[[Дхарма|dharma]]» («дхар» аҟынтә — «ашьақәырӷәӷәара», «адгылара», «ахьчара») — ҵакыс иамоуп арҵара, аҟазшьа бзиа, аморалтә ҟазшьа, аҭакԥхықәра, [[справедливость|аиашара]], азакәан, аҿырԥштәы, адунеихәаԥшышьа уҳәа убас иҵегьы. Еиҳараӡак ари ажәа рхы иадырхәоит жәлар рыԥсҭазаашьа иадкыланы, уи ҳәаақәызҵо аԥҟарақәа роуп зыӡбахә ҳәоу. Илыԥшааху аилазаараҿы ацәырҵрақәа рганахьала ахархәара амоуп санскриттәи «[[Мокша (философия)|moksa]]», уи иаанаго есыҽнытәи аԥсҭазаара ааныжьны, аиреи аԥсреи реибаркыра аҟынтәи ахақәиҭтәра аҽазышәара ауп.<ref name="sfn-e46944" />
Аԥсылман дин аҿы ахархәара амоуп «din», уи раԥхьаӡа амчра ҳәа аанагон — ахьыԥшызаара, аҵасқәа, анаҩс ахархәара иалагеит ҳәаа змам Аллаҳ имчра аҿаԥхьа ахырхәара аҵакы аманы, Анцәа аҽизкра, адинтә мҩақәҵарақәа рынагӡара, агәрагара аиӷьтәра. Убри аҟнытә, «din», ҵакыс иаиоуа иалагеит: «[[иман|иман]]» (агәрахаҵара, аҟаҵарба «агәра агара»), «[[ислам|Аԥсылманра]]» (Анцәа аҽизкра, ахынраалара, адинтә мҩақәҵарақәа рынагӡара), «[[ихсан|ихсан]]» (аҽазҵәылхра, ламысла, гәыкала агәрагара аиӷьтәра).<ref name="sfn-e46944" />
Европатәи акультураҿы «адин» ҳәа изышьҭоу азы [[Акитаи бызшәа|акитаи бызшәаҿы]] ажәа «chiao» рхы иадырхәоит. Аиапон бызшәала, «сиуке» — «арҵара».<ref name="sfn-e46944" />
Ажәытә [[Ажәытә славиан бызшәа|славиан]] бызшәаҿы ажәақәа «ахаҵара», «агәрахаҵара» рхы иадырхәон, аурыс бызшәаҿы ажәа «адин» XVIII ашә. алагамҭа инаркны ауп ахархәара анаиу.<ref name="sfn-e46944" />
=== Аҵакы аеволиуциа ===
{{Main|Адин аилкаара#Аҵакы аеволиуциа}}
«Адин» аилкаара аконцепциа адунеи аҿы иҟоу адинқәа реиҳарак раасҭа иҿыцуп. Ари ажәа мраҭашәаратәи адинқәа изхымԥо русшәҟәқәа рҿы ахархәара амамызт — [[Еврейская библия|Ауриа р-Библиа]]ҿы, [[Новый Завет|Ауасиаҭ Ҿыц]] аҿы, [[Коран|Аҟәырҟан]] аҿы. Алаҭын ажәа «religio» ҵакыс иамоуп «адинхаҵара», уи ахархәара аиуит алаҭын бызшәала Абиблиа раԥхьатәи аиҭагаҿы. [[Вестфальский мир|Вестфалиатәи аҭынчра]] анышьақәыргылаха ашьҭахь (1648) лаҭ. religio ахархәара аиуит адинхаҵара аанарԥшырц азы, абри аҵакы аманы аурыс бызшәа иаланагалеит XVIII ашәышықәсазы.<ref>Аринин, 2014, с. 6—19.</ref><ref>Harrison, 2015, с. 7. «Before the seventeenth century, the word "religion" and its cognates were used relatively infrequently. Equivalents of the term are virtually nonexistent in the canonical documents of the Western religions — the Hebrew Bible, the New Testament, and the Qur'an»</ref><ref name="sfn-5878f0">Аринин, 2014, с. 19.</ref><ref name="sfn-b0d8ae">Harrison, 2015, с. 7—8.</ref><ref name="sfn-5878f0" /><ref name="sfn-b0d8ae" />
== Афункциақәа ==
* «Аиҿкааратә». Адин ауааи асоциалтә гәыԥқәеи рхымҩаԥгашьа еиҿнакаауеит, насгьы ауаҩы ихақәиҭразы аҳәаақәа шьақәнаргылоит.
* «Адунеихәаԥшышьатә». Адин адунеи асахьеи уа ауаҩы иааникыло аҭыԥи шьақәнаргылоит, ишьақәнарӷәӷәоит аԥыжәара змоу амазарақәа рсистема.
* «Акомпенсациатә». Адин ауаҩы ицхраауеит асоциалтәи апсихологиатәи стрессқәа риааираҿы, насгьы агәҭынчра изаанагоит.
* «Аимадаратә». Адин адинхаҵаратә еилазаареи, ма аиҿкаареи рыҩнуҵҟа агәра зго реимадара шьақәнаргылоит.
* «Аинтеграциатә». Динхаҵарала еидкыло ауаажәларра рзы адин аинтеграциеи асоциалтә ҭышәынтәалареи рзы факторны иҟалар алшоит. Даҽа ганкахьалагьы, адин ауаа реиҟәыҭхараҿы иӷәӷәоу факторны иҟалар алшоит, уи шьақәзырӷәӷәо акәны иҟоуп адинқәа ирыхҟьаны аҳәынҭқаррақәа рыбжьара аибашьреи, аграждантә еибашьрақәеи.
* «Акультуратә». Адин асоциалтә-культуратә ҭынха аиқәырхареи арҿиареи иацхраауеит, убри аамҭазы иара ахаҭа ауаатәыҩса икультура иахәҭакны иҟоуп.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://megabook.ru/article/%D0%A0%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D1%8F|title=Религия — Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия — статья|website=Энциклопедия Кирилла и Мефодия|access-date=2023-07-03|archive-date=2023-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230703091040/https://megabook.ru/article/%D0%A0%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D1%8F|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.husain-off.ru/bibl/bog11/b_33.html|title=Боголюбов Л.Н. Обществознание. 11 класс. Профильный уровень|access-date=2019-03-25|archive-date=2019-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324185631/http://www.husain-off.ru/bibl/bog11/b_33.html|url-status=live}}</ref>
== Аилазаашьа ==
Адин аилазаашьаҿы абарҭ ахәҭақәа алыркаауеит:<ref>Религиоведение, 2014.</ref>
* «адинтә хдырра», шьақәгылазар ауеит, иаабац (хаҭалатәи азнеишьа), аконцептуалтә ([[Бог|Анцәа]] изкну аҵара, аԥсҭазаашьа анормақәа, уҳәа уб. иҵ.);
* «адинтә усура», акульттәи акульт нҭыҵтәи ҳәа еиҟәшоуп;
* «адинтә зыҟазаашьақәа» (акульт, акульт нҭыҵтәи);
* «адинтә еиҿкаарақәа».
== Ахкқәа ==
[[Древнеегипетская религия|Ажәытәтәи Мысра]], [[История индуизма|Индиа]], [[Ажәытәӡатәи Еллынтәыла амифологиа|Бырзентәыла]], [[Древнеримская религия|Рим]], [[Мифология ацтеков|ацтекцәа]], [[Религия Майя|маиаа]], [[Германо-скандинавская мифология|ажәытәтәи агерманцәа]], [[Славянская религия|ажәытәтәи Урыстәыла]] рдинқәа рҿы анцәахәқәа рацәаны иҟан. ([[политеизм|политеизм]]).
[[Монотеизм|Амонотеизм]] — [[зороастризм|зороастризм]], [[иудаизм|аиудеизм]], [[Ақьырсианра|ақьырсианра]], [[ислам|аԥсылманра]], [[сикхизм|асикхизм]] уҳәа егьырҭ адинқәа рзы иҷыдоу ҟазшьоуп. Хыхь зыӡбахә ҳәаз адинқәа рхаҵаҩцәа ргәаанагарала, урҭ рцәырҵра Анцәа аԥааимбарцәа рахь иҟаиҵаз анырра иалҵшәоуп.<ref>{{книга|заглавие=Маски авторитарности: очерки о гуру. Монотеизм: универсальная абстракция|автор=Крамер Д., Олстед Д.|издательство=«[[Прогресс-Традиция]]»|место=М.|год=2002|страниц=408|isbn=5-89826-031-5}}{{Cite web |url=http://polbu.ru/kramer_authoritarian/ch60_all.html |title=Архивированная копия |access-date=2009-01-21 |archive-date=2013-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131115091821/http://polbu.ru/kramer_authoritarian/ch60_all.html |url-status=unfit }}</ref>
[[Пантеизм|Апантеизм]] — инақәыршәаны Адунеи (аԥсабара) Анцәеи еиԥшуп ҳәа иазнеиуеит. Апантеизм еиуеиԥшым ажәытәтәи адинтәи афилософиатәи школқәа ([[стоики|Астоикцәа]], уҳәа уб. иҵ.) рҿи абжьаратәи аамҭақәа рҵарақәа (шәахә. [[Спиноза|Аспиноза]], уҳәа уб. иҵ.) рҿи аларҵәара рыман. Апантеизм аелементқәа рацәаны иаҳԥылоит амырҭаҭратәи имырҭаҭратәыми ахаҵарақәа рҿы, иара убасгьы иахьатәи [[Религиозный синкретизм|асинкретизмтәи]] оккультизмтәи ҵарақәа рҿы: [[теософия|атеософиа]], [[Агни-йога|Агни-иога]], уҳәа уб. иҵ.
Иҟоуп иара убас «Анцәа дызмам адинқәа» (Мраҭашәаратәи адинҭҵааратә школқәа жәпакы рҿы ари ахшыҩҵак иарҭо аҵакы ала) — абстракттә [[идеал|идеал]] агәра агара: [[конфуцианство|аконфуцианизм]], [[даосизм|адаоизм]], [[буддизм|абуддизм]], [[джайнизм|аджаинизм]]. Ас еиԥш иҟоу адинқәа адин ахкқәа аетикатә динқәа ҳәа ирышьҭоуп.<ref>{{cite web |url=http://www.humanities.edu.ru/db/msg/46684 |title=Религия как связь с Богом |author=[[Пивоваров, Даниил Валентинович|Пивоваров Д. В.]] |work=Философия религии. Курс лекций. Часть первая. Лекция 3 |access-date=2009-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090429224936/http://www.humanities.edu.ru/db/msg/46684 |archive-date=2009-04-29 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Книга|автор=Энтони Гидденс|заглавие=Социология|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5354010934|ответственный=под ред. В. Д. Мазо; пер. с англ. А. В. Беркова, В. П. Мурата, И. В. Ольшевского, И. Д. Ульяновой, А. Д. Хлопина|год=2005|язык=ru|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Едиториал УРСС|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5354010934/page/n465 466], 622|страниц=632|isbn=5-354-01093-4 (рус.)|isbn2=0-7456-2311-5 (англ.)}}</ref>
=== Аклассификациа ===
{{Main|Адинхаҵаратә еиҿкаарақәа рсоциологиатә классификациақәа}}
Иҟоуп хәнызқь инареиҳаны адинқәа. Адинҭҵааҩы [[Васильева, Елена Николаевна (религиовед)|Е.Н.Васильева]] иазгәалҭоит, адинқәа иҭбаау рыклассификациа аԥҵараҿы проблема хадас иҟоуп урҭ реиуеиԥшымра, ҷыдала, ҳара иаҳдыруа адинқәа убриаҟара еиԥшым, ихаз-хазуп, урҭ рзы шьаҭак аԥшаара залшом, даҽакала иуҳәозар, зегьы еицырзеиԥшу аҷыдарақәа рыԥшааруа уадаҩуп; Уи адагьы, адинқәа динамикала иҿио обектқәоуп, убри аҟынтә адинқәа рыклассификациаҿы, урҭ ҿиацыԥхьаӡа, хымԥада аԥсахрақәа алагалахоит; насгьы, зегьы раасҭа ихадоу, адин аилкаара — [[Религиоведение|адинҭҵаараҿы]] зегь реиҳа иуадаҩу усуп, уи азы аҵарауаа рыбжьара уажәгьы иаку гәаанагарак ыҟам.<ref name="Васильева" /><ref name="Кругосвет - Классификация религий">{{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/RELIGIYA.html|заглавие=Религия}} ''«В наше время существует более пяти тысяч религий. Для систематизации этого многообразия обычно выделяют типы религий по некоторым общим признакам. Бытуют различные типологические схемы»''.</ref><ref name="Васильева">{{Статья|автор=[[Васильева, Елена Николаевна (религиовед)|Васильева Е. Н.]]|заглавие=Проблемы классифицирования религий по конфессиональным различиям|ссылка=https://www.researchgate.net/publication/282075930_Problemy_klassificirovania_religij_po_konfessionalnym_razliciam|издание=European Journal of of Science and Theology|год=2014-01-01|том=10|страницы=38—43|archive-date=2018-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180812021640/https://www.researchgate.net/publication/282075930_Problemy_klassificirovania_religij_po_konfessionalnym_razliciam}}</ref><ref>Религиоведение, 2014, с. 220. «В прошлом существовало и поныне существует множество религий (как отмечалось ранее, их насчитывают около пяти тысяч и даже больше)»</ref>
Адинқәа реихшараан еиуеиԥшым азнеишьақәа ыҟоуп, урҭ рҟынтәи зегьы еицеиԥшны ирыдыркылаз ыҟам:<ref name="Кругосвет - Классификация религий" /><ref name="sfn-b77c00">Религии народов мира, 2013.</ref><ref>Религиоведение, 2014, с. 220. «Предложены разные типологические схемы и соответственно различают религии «языческие и откровенные», «естественные и богооткровенные», «натуралистические и супранатуралистические», «естественные и этические», «зависимости и свободы», «политеистические, генотеистические и монотеистические» и т. д.»</ref><ref>Аванесов, Проблема типологии религий. «В настоящее время в религиоведении всё ещё не существует общепринятой типологии (классификации) религий. Предлагаются многочисленный варианты систематизации религиозных форм; каждый из таких вариантов опирается на тот или иной критерий, представленный как наиболее предпочтительный и продуктивный. … Итак, существующие варианты типологии религий страдают серьёзными недостатками и зачастую не отражают реального положения дел в области религиозной жизни»</ref>
* «Анормативтә знеишьа» ааԥшуеит адинқәа «аҵабырги», «амци» ҳәа реихшараан. Ари зегь реиҳа ижәытәӡоу классификациоуп, аха аобективра аныԥшуа иҟам.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аеволиуциатә знеишьа» адинқәа рыҿиаратә етапқәа рыла еиҟәнашоит, ауаҩы изҳара иаҿырԥшзар ауеит. Абасала, [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Г. Гегель]] адинқәа еихшоит Адоуҳа ашьақәгылраҿы инарыгӡоз ароль ала:
** «Аԥсабаратә динқәа» (илаҟәу аҿиаратә ҩаӡараҿы иҟоуп): аџьнышра, Китаи, Индиа рдинқәа (абуддизмгьы уахь иналаҵаны), Мысра, Персиа, Сириа ажәытәтәи рдинқәа.
** «Адоуҳа-хаҭалатәи адинқәа» (ибжьаратәу аҩаӡараҿы иҟоуп): Аиудаизм, ажәытә бырзентәи, ажәытә римтәи рдинқәа.
** «Абсолиут- хаҭалатәи адин» (иреиҳау аҩаӡараҿы иҟоуп): ақьырсианра.<ref name="sfn-b77c00" /><ref>Аванесов, Проблема типологии религий.</ref>
Абри еиԥш иҟоу аклассификациа ҳадигалоит аиашадинхаҵаратә динҭҵааҩы [[А. Мень|А. Мен]], уи дазааиуеит абас еиԥш иҟоу алкаа, адинқәа зегьы ақьырсиан ԥхьатәи аҭоурых ауп, уи аҽазыҟаҵара ауп.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Агеографиатә знеишьа» адинқәа рыбжьара иҟоу аҭоурыхтәи агенетикатәи еимадарақәа хшыҩзышьҭра рнаҭоит. Ахәҭакахьала иалыркаауеит, «мраҭашәаратәи» ([[Ақьырсианра|ақьырсианра]], аԥсылманра, [[иудаизм|аиудаизм]]) насгьы «мрагыларатәи» ([[буддизм|абуддизм]], [[джайнизм|аџьаинизм]], [[сикхизм|асикхизм]], [[даосизм|атаоизм]], [[конфуцианство|аконфуцианизм]], [[синтоизм|асинтоизм]]). Иара убасгьы иалукаар ҟалоит Африкеи, Америкеи, Океаниеи, егьырҭ арегионқәеи рдинқәа.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аморфологиатә знеишьа», уи аҩнуҵҟа адинқәа еихшоуп аҵаки, аформеи, акульт аҟазшьеи, [[Нравственность|амораль]] ахь ирымоу азнеишьеи, уҳәа убас рыла. Изымҵаныҳәо аобиект инақәыршәаны адин шоит «амонотеизм» (анцәазаҵәра), «политеизм» (анцәарацәара) «генотеизм» (анцәақәа р[[иерархия|иерархиа]], иреиҳаӡоу Анцәа) «атеисттә динқәа» (иаҳҳәап, заатәи абуддизм, [[саентология|асиентологиа]]), «супратеизм» ([[Шанкара|Шанкара]] [[Монизм|амонисттә]] индуизм, еллинисттә [[космизм|космизм]]). Ари азнеишьа ашьаҭаркҩы [[Тайлор, Эдуард Бернетт|Е. Таилор]] иоуп.<ref name="Кругосвет" /><ref name="sfn-b77c00" />
* «Агенетикатә знеишьа» адинқәа рхылҵшьҭра хшыҩзышьҭра азнауеит, урҭ еиҩшоит «иԥсабаратәу (ажәлартә)», «иаарту адинқәа (ахатәы динқәа)» ҳәа. Актәиқәа аԥааимбарцәа ирыбзоураны акәымкәа, ауаажәларраҿы ицәырҵуеит, урҭ рахь иаҵанакуеит аҭоурыхԥхьатәи ахылҵшьҭратәи динқәа, еиуеиԥшым амилаҭтә динқәа, [[синтоизм|асинтоизм]], ма [[индуизм|аиндуизм]] реиԥш иҟоу. «Иаату адинқәа» ашьаҭаркҩы ихаҭара иадҳәалоуп, насгьы иԥсабаратәым аатра ма ахаҿы ааира афакт иазкуп; урҭ рахь иаҵанакуеит [[зороастризм|азороастризм]], абуддизм, ақьырсианра, аԥсылманра.<ref name="Кругосвет" /><ref name="sfn-b77c00" />
* «Аҭоурыхтә знеишьа» адин ауаажәларреи аетникеи рыҿиара аҩаӡара иаднаҳәалоит. Иҟоуп «ахылҵшьҭратә» динқәа (заатәиқәа, урҭ рахь иаҵанакуеит [[анимизм|анимизм]], [[тотемизм|атотемизм]], [[Религиозный фетишизм|афетишизм]], [[магия|анашана]]), «амилаҭтә» ([[индуизм|аиндуизм]], [[иудаизм|аиудаизм]], [[синтоизм|асинтоизм]], [[конфуцианство|аконфуцианизм]], уҳәа уб. иҵ.), «адунеитә» (амилаҭԥхьатәи, ақьырсианреи аԥсынманреи уҳәа уахь иналаҵаны). Хазы акатегориахь иаҵанакуеит «[[Синкретизм религиозный|асинкретисттә]]» динқәа, урҭ еиуеиԥшым акультурақәа ирыҵанакуа еиуеиԥшым адинтә елементқәа реилалара иабзоураны ишьақәгылеит (иаҳҳәап, афро-қьырсиантә уахәамақәа). Иазгәаҭатәуп еиуеиԥшым аамҭақәа рзы динк аҵанакуазар шауа амилаҭтә, адунеитәи, мамзаргьы ахылҵшьҭратә.<ref name="Кругосвет" /><ref name="sfn-b77c00" /><ref>Религиоведение, 2014, с. 220. «С учётом историко-стадиальных этапов развития этносов выделяют родоплеменные и народностно-национальные религии. От этих типов отличают мировые религии»</ref><ref>Аванесов, Проблема типологии религий. «Представляясь наиболее простой, очевидной и удобной, данная классификация страдает существенными недостатками. «Количественная» (внешняя, поверхностная) мерка не может ничего сообщить о «качестве» религии, о её сущности и главных принципах. В этом случае оказываются принадлежащими к одному классу такие принципиально различающиеся по содержанию религии, как христианство и буддизм; с другой стороны, такие однотипные религии, как иудаизм и ислам, оказываются помещёнными в разные группы. Кроме того, существуют такие религии, которые не могут быть названы ни национальными, ни мировыми в точном смысле слова (например, конфуцианство, сложившееся как национальная религия Китая, но затем получившее распространение также в Японии и Корее)»</ref>
* «Аишьҭагылашьатә знеишьа» — «иԥсхьоу адинқәа» (ажәытәан иҟаз) «зыԥсы ҭоу адинқәа» (уажәы иҟоу) ҳәа аихшарала ишьақәгылоуп. Иахьатәи адинқәа рҟны, хазы категорианы иалыркаауеит «[[новые религиозные движения|иҿыцу адинтә еиҿкаарақәа]]».<ref name="Кругосвет о живой религии">{{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/RELIGIYA.html|заглавие=Религия}} ''«Религии подразделяются на „мёртвые“ и „живые“ (современные). К первым относятся исчезнувшие религии, например, верования древних индейцев, египтян, которые оставили после себя множество легенд, мифов и памятников древней культуры»''.</ref><ref name="sfn-b77c00" />
* «Асоциалтә знеишьа» — адин адунеии ауаҩи рахь иамоу азнеишьа аанарԥшуеит. Иалыркаауеит «адунеи здызкыло» «адунеи мап ацәызкуа», «адунеи шьақәзырӷәӷәо». Иҟоуп иара убас «аиқәырхаратә динқәа», уаҟа ӷәӷәала иҿианы иҟоуп [[Сотериология|аиқәырхаратәи ахҿыхратәи знеишьақәа]], уи инақәыршәаны ауаҩы данԥслак ашьҭахь иеиқәырхара алыршахоит, аха уи ҭагылазаашьақәак ирхьыԥшуп. Насгьы, [[спасение|аиқәырхара]]тә динқәа, аиқәырхаратә лҵшәа аҟазшьеи ахырхарҭеи шьаҭас иҟаҵаны, х-гәыԥкны еихшоуп:<ref name="sfn-b77c00" />
** «[[Аскеза|Аскетизм]] адинқәа» аиқәырхара егьи адунеи аҿы (анырцә)ирбоит, урҭ ргәаанагарала, ауаҩы адгьыл аҿы имам, иоур злымшо ахьиоуа ҭыԥуп. Аскетизм мҩа, даҽакала иуҳәозар, адунеитә мазарақәеи агәахәарақәеи мап рыцәкра, адгьылтә ԥсҭазаараҿы амчреи азакәанқәеи риааира роуп. Ари акатегориахьы иаҵанакуеит ақьырсианра.<ref name="sfn-b77c00" />
** «[[эскапизм|Аескапизм]] адинқәа» (анг. быз. аҟынтә. «escape» — абналара, ахеиқәырхара, ахақәиҭхара) ахеиқәырхара алыршахоит ахақәиҭра аҭагылазаашьаҿы ҳәа иазнеиуеит, аматериалтә дунеи бзиарак аанагар алшом ҳәа агәра ганы, убри аҟнытә ари адунеи аҿы ахақәиҭра ада узышьҭалаша акагьы ыҟам (ари аҭагылазаашьа лассы-лассы иашьҭоуп [[Нирвана|агәыраҳаҭра]], зегь азеиԥшзаара, [[Атараксия|атараксиа]] ҳәа). Ари акатегориахь иаҵанакуеит абуддизм.<ref name="sfn-b77c00" />
** «[[Гетерономия (философия)|Агетерономиа]] адинқәа» (ажәытә бырзен бызшәа аҟынтә ἕτερος — «егьырҭ», νόμος — «азакәан») ишьақәдырӷәӷәоит Анцәа адунеи аҿы иҟоу амч зегьы имоуп ҳәа, убри аҟнытә, ахеиқәырхаразы, ауаҩы Анцәа ишьақәиргылаз азакәанқәеи аԥҟарақәеи дрықәныҟәар ихәҭоуп. Арҭ адинқәа рахь иаҵанакуеит аиудизм, насгьы аԥсылманра.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Афеноменологиатә знеишьа» адинқәа ауаҩы иԥсҭазаараҿы иузеиҟәымҭхо феноменны иԥхьаӡоуп. Еиҳа еицырдыруа ҳәа иԥхьаӡоуп Голландиатәи аҵарауаҩ [[Ван дер Леув, Герард|Г. Ван дер Леу]] иҟаиҵаз афеноменологиатә классификациа, уи анаҩстәи адинқәа рыхкқәа аликааит: «азаҵәреи доуҳала аизҳареи» рдинқәа (Ажәытәтәи Китаи XVIII ашә. иҟаз адеизми), «ақәԥара» адинқәа (зороастризм), «аҭынчра» адинқәа (иарбан динзаалакгьы рҿы иахԥылоит амистицизм аформа аманы) «агәҭынчымзаара», мамзаргьы «атеизм» (уигьы иҷыдоу формақәа амоуп, аха адинқәа зегьы рҿы иаҳԥылоит), «амчреи аформеи» рдин (Ажәытәтәи Бырзентәыла); «ҵыхәаԥҵәара змами аскетизми» рдинқәа (Индиа адинқәа); «[[Шуньята|аҭацәреи]] арыцҳашьареи» рдин (абуддизм); «агәазыҳәареи азыӡырҩреи» рдин (аиудаизм); «аҳаракыреи аԥхашьареи» рдин (аԥсылманра); «абзиабара» адин (ақьырсианра).<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аетнолингвистикатә знеишьа» еиқәиршәеит [[Религиоведение|адиныҭҵаара]]ҿы [[Сравнительный метод|аиҿырԥшратә метод]] ашьаҭаркҩы [[Мюллер, Фридрих Макс|Макс Миуллер]] уи агәра ганы дыҟан «абызшәеи, адинхаҵареи, амилаҭи» рыбжьара аимадара ыҟоуп ҳәа, уахь иԥхьаӡон «аритә (индоевропатәи) адинқәа» аславианцәа, анемеццәа, акельтцәа, аџьамцәа, абырзенцәа, аримлианцәа рдинқәа Индиаа рдинқәа нарылаҵаны, Абиблиа амчра шьаҭас измоу Мрагылара Ааигәа адинқәа (аиудаизм, ақьырсианра, аԥсылманра) «семиттәи ([[Авраамические религии|абраамтәи]]) адинқәа» ҳәа ирышьҭоуп.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Астатистикатә знеишьа» шьаҭас иамоуп [[Эмпирические данные|аемпирикатә дыррақәа]], иаҳҳәап: ахаҵаҩцәа рхыԥхьаӡара, урҭ ауааԥсыра зегьы рҟынтәи заҟа процент ыҟоу, рықәреи ахаҵатә аԥҳәыстә еилазаареи, ргеографиатә еихшара. Уи еиҳарак рхы иадырхәоит, адинқәа рышьҭанеицәа рхыԥхьаӡарала реихшараан. Ари азнеишьа уадаҩраны иамоуп адинхаҵаратә критериа ахьаԥҵатәу.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аҳәынҭқарратә-закәантә знеишьа» иалнакаауеит аҳәынҭқарра «зыдгыло», аҳәынҭқарра «зыдгылам» , иара убасгьы аҳәынҭқарра «неитралла» изызнеиуа адинқәа. Иҟоуп [[государственная религия|аҳәынҭқарратә статус змоу адинқәа]], насгьы аҳәынҭқарратә документқәа рыла зыстатус шьақәырӷәӷәам адинқәа.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аиҿкааратә знеишьа» шьаҭас иамоуп аиҿкааратә ҩаӡара инақәыршәаны адинқәа реихшара «ӷәӷәала ацентрализациа зызу», «иԥсыҽны ацентрализациа зызу», «адецентрализациа зызу» ҳәа. Адинтә еиҿкаарақәа рыҩаӡара инақәыршәаны еихшоуп «ауахәамақәа», «асектақәа», «акультқәа» ҳәа. Иҟоуп адинтә еиҿкаарақәа рышьақәгылара апроцесс аан ах-етапк ирхысыз: «ахаризматикатә культ» инаркны «асекта» ахь, анаҩс «ауахәама» ахь. {{Main|Адинхаҵаратә еиҿкаарақәа рсоциологиатә классификациақәа}}
** «[[Церковь (институт)|Ауахәама]]» зегь реиҳа ихаҭәаахьоу динтә еиҿкаара хкыуп, социалтә институтуп, авторитартә аиерархиатә напхгара амоуп, занааҭла иазыҟазҵо адиннапхгаҩцәа ыҟоуп, адинытә мораль анормақәа рсистема еилыкка ишьақәгылоуп, иамоуп узхымԥо аԥҟарақәа, амазарақәа, асанкциақәа. Иалкаау динтә ҭагылазаашьак аҿы ииз ауахәама даднаҳәалоит. Лассы-лассы ауахәама аҳәынҭқарратә мчра иадҳәалоуп ([[государственная религия|аҳәынҭқарратә уахәама]]).<ref name="sfn-b77c00" />
** «[[Секта|Асекта]]» ҳәа изышьҭоу ауахәама иацәхьаҵыз динтә еиҿкаароуп. Уи ианыԥшуеит ахатәы динхаҵара, адунеи егьырҭ адинқәеи рҟәыҭхара, насгьы урҭ ргәрагара ада ииашоу акы ыҟам ҳәа азнеира. Асекта ахь аҵанакра адинхаҵара аиҭакра иалҵшәоуп.<ref name="sfn-b77c00" />
** «[[Харизматический культ|Акульт (ахаризматикатә культ)]]» — ахаризматә ҟазшьа змоу ауаҩы икәша аҽеидкылара абзоурала ицәырҵыз динтә еиҿкаароуп. Акульт иамаӡам иҿиахьоу адинтә доктрина, уи шьаҭас иамоуп акульт анапхгаҩы анцәа иҟазшьа имоуп ҳәа агәрагара, насгьы иалкаау алахәылацәа рыҟазаара.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аирархиатә знеишьа» Урыстәылатәи адинҭҵааҩы [[Пучков, Павел Иванович|П.И.Пучков]] адинқәа реихшараан ихы иаирхәеит. Аиерархиа аҩадатәи аҩаӡараҿы иҟоуп П. И. Пучков «адинқәа (ажәа аҵакы ҭшәала)» мамзаргьы «адин ҷыдақәа» ҳәа зыхьӡиҵо ауаажәларрақәа (иаҳҳәап, ақьырсианра, аԥсылманра, аиндуизм, уҳәа убас иҵегьы). Аҩбатәи аҩаӡараҿы иҟоуп «ахырхарҭақәа» — , акыр шықәса раахыс ишьақәгылахьоу, еиуеиԥшым адинқәа рыҟәша дуқәа (иаҳҳәап, [[протестантизм|апротестантизм]], [[православие|аиашадинхаҵара]], [[католицизм|акатолицизм]], [[шиизм|ашиизм]]). Ахԥатәи аҩаӡара «амҩасра», урҭ егьырҭ аиҿкаарақәа раасҭа еиҳа аҩныҵҟала еизааигәоуп (иаҳҳәап, [[баптизм|абаптизм]], [[алавизм|алавизм]]). Аҵыхәтәантәи, аԥшьбатәи аҩаӡара «[[Деноминация (религия)|аденоминациа]]» еиднакылоит адогмақәеи акультқәеи рыла иузеиҩымдыраауа, лассы-лассы еицырзеиԥшу анапхгара змоу адинтә еилазаарақәа (иаҳҳәап, [[Южная баптистская конвенция|Аахыҵтәи абаптисттә конвенциа]], [[Католическая церковь|Римтәи-акатоликтә уахәама]], [[Русская православная церковь|Урыстәылатәи аиашахаҵаратә уахәама]]).<ref name="sfn-b77c00" />
* «Адогматикатә (адинҵаратә) знеишьа» адинқәа еицырзеиԥшу адинҵаратә принципқәа рыла еихшоуп. Ас еиԥш аклассификациа ахкқәа рацәоуп:
** Иреиҳау Аԥсы (Анцәа) ауаҩы дшизыҟоу. Иаҳҳәап, [[буддизм|абуддизм]] аҿы Анцәа дыҟоуп, аха ауаҩы дизааигәахом, дахьирхәӡом, мамзаргьы аџьшьара ииҭом. Ақьырсианраҿы Анцәа дыҟоуп, ауаҩы диацәажәар илшоит, насгьы илшоит дахьирхәлар, ма аџьшьара ииҭалар. [[баптизм|Абаптизм]] аҿы Анцәеи ауаҩы рыԥсы акы ауп. [[ислам|Аԥсылманра]]ҿы Анцәа еснагь ауаҩы изааигәара дыҟоуп, еснагь напхгара изиуеит, есминуҭ ихымҩаԥгашьа ахәшьара аиҭоит.<ref name="sfn-b77c00" />
** Адинҵараҿы идинтәыми адоуҳатәии ҳәа аиҟәыҭхара алышара. [[Хантингтон, Сэмюэл Филлипс|Семиуел Хантингтон]] ашәҟәы «[[Столкновение цивилизаций|Ацивилизациақәа реиҿагылара]]» аҟны ишазгәеиҭаз ала, акатолицизми апротестантизми рҿы Анцәеи акесари, ауахәаматәи иуахәаматәыми, адоуҳатәи аматериалтәи еиҟәыҭхоуп; аиндуизм аҿгьы идинтәыми адоуҳатәи амчрақәа еиҟәыҭхоуп, аха идинтәым амч акомпетенциа ԥкуп адин ахьчарала. Аԥсылманра, аламаизм, аконфуцианизм, асинтоизм рҿы адоуҳатәи идинтәыми амчқәа еиҟәыҭхаӡом. Семиуел Хантингтон ишиҳәаз ала, «аԥсылманраҿы Анцәа акесар иоуп, Китаи Иапониеи — акесар д-Нцәоуп».<ref name="sfn-b77c00" />
** Ҳазшаз Анцәа дыҟоуп, ма дыҟаӡам ҳәа агәаанагара ала. «Аметафизикатә динқәа» рҿы (урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[Ақьырсианра|ақьырсианра]], [[иудаизм|аиудаизм]], [[ислам|аԥсылманра]], [[сикхизм|асикхизм]], уҳәа убас иҵ.) ирҳәоит Ҳазшаз-Анцәа ҳдунеи шишаз, ауаҩгьы уахь дналаҵаны. «Аемпирикатә динқәа» рҿы ([[буддизм|абуддизм]], [[даосизм|адаоизм]], [[джайнизм|аџьаинизм]], [[синтоизм|асинтоизм]], [[конфуцианство|аконфуцианизм]], уҳәа убас иҵ.) Ҳазшаз-Анцәа иҟазаара мап ацәыркуеит, мамзаргьы уи ихадоу ароль наигӡом ҳәа иахәаԥшуеит.<ref name="sfn-b77c00" />
** Ауаҩытәыҩса иԥсҭазаара аҵаки ахықәкиқәеи реилыркаарала, адунеии ауаҩи напхгара рызҭо амчқәа инарықәыршәаны адинхаҵарақәа традициала еиҩыршоит «амырҭаҭратә», «атеисттә» ҳәа.
*** «[[Теизм|Атеисттә]]» (абырзен быз. аҟынтә Θεός — «[[Бог|Анцәа]]») адинқәа «агәаартратә динқәа» ҳәа ицәырҵит, урҭ шьаҭас ирымоуп ԥсы зхоу акы — Анцәа адунеи аҿы амчра зегьы ахьимоу.<ref name="sfn-b77c00" />
*** «[[Язычество|Амырҭаҭратә]]» динхаҵарақәа цәырҵит шәышықәсалатәи ауаатәыҩса рҭоурых («иԥсабаратәу адинхаҵарақәа») апроцесс аан, адунеи аҿы иреиҳаӡоу принципны ирыԥхьаӡоит адунеитә иашара апринцип, уи инақәыршәаны ауаҩы иоуа аџьшьарақәеи дзықәшәо ахьырхәрақәеи анс акә, арс акә иқәнаганы дақәшәоит. Ари аҩыза аиашара анагӡара алыршахоит, акы, аиашара адунеизегьтәи азакәан иабзоураны. Иҩбахазгьы, иерархиала, ма еилататаны ишьақәгылоу Анцәақәа ргәазыҳәарала, иреиҳаӡоу Анцәа далархәны, ма иара ида, «[[Дуализм (религия)|дуалистикала]]» (анцәа бзиақәеи анцәа цәгьақәеи), «[[Монизм|амонистикала]]» (нцәахаҵаратә лагамҭак ала), мамзаргьы «[[Плюрализм (философия)|аплиуралистла]]» (аус еицызуа афакторқәа жәпакы). Амырҭаҭраҿы еиҳарак иаҳәоит анцәақәа рацәаҩны рымчра («[[политеизм|аполитеизм]]») атәы, аха дазхарҵар алшоит нцәа заҵәыкгьы («[[монотеизм|амонотеизм]]»), аҵыхәтәантәи аан амчра зегьы иара имам, егьырҭ адунеитә мчқәа рыла иԥкуп.<ref name="sfn-b77c00" />
== Ацәырҵра ==
{{Main|Акогнитивтә динҭҵаарақәа}}
[[Файл:The Evolution of Religion.jpg|thumb|700 px|Адинхаҵара аеволиуциа]]
Ирацәоуп
адинқәа рыцәырҵра иазку атеориақәа, уахь иаҵанакуеит:<ref>[http://www.nntu.nnov.ru/RUS/fakyl/VECH/metod/hist_relig/chapter01.htm Возникновение религии. Древнейшие формы религиозных верований] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20131006124816/http://www.nntu.nnov.ru/RUS/fakyl/VECH/metod/hist_relig/chapter01.htm |date=2013-10-06 }} // ''Чайковский А. Е., Капочкина Н. А., Кудрявцев М. С.'' История религий. Учебное пособие. — Нижний Новгород: [[Нижегородский государственный технический университет]], ''2001''.</ref><ref>[https://books.google.com.ua/books?hl=ru&lr=&id=Tk_aXfs3NM8C&oi=fnd&pg=PA5&dq=происхождение+религии&ots=ydejjSmOII&sig=xCbySS-Oqj_-AGe_7VSN2LqdeVk&redir_esc=y#v=onepage&q=концепции%20о%20происхождении%20религии&f=false История религий] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220316042255/https://books.google.com.ua/books?hl=ru&lr=&id=Tk_aXfs3NM8C&oi=fnd&pg=PA5&dq=%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%B8&ots=ydejjSmOII&sig=xCbySS-Oqj_-AGe_7VSN2LqdeVk&redir_esc=y#v=onepage&q=концепции%20о%20происхождении%20религии&f=false |date=2022-03-16 }}, [[Крывелёв, Иосиф Аронович]]</ref><ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskoe-izuchenie-religii-v-duhovno-akademicheskoy-traditsii-v-dorevolyutsionnoy-rossii/viewer Историческое изучение религии в духовно-академической традиции в дореволюционной России] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20191229105336/https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskoe-izuchenie-religii-v-duhovno-akademicheskoy-traditsii-v-dorevolyutsionnoy-rossii/viewer |date=2019-12-29 }}, [[Антонов, Константин Михайлович (философ)|Антонов, Константин Михайлович]]</ref>
* «Адинхаҵаратә ([[Ақьырсианра|ақьырсиантә]])»: ауаҩы Анцәа дишеит, [[грехопадение|агәнаҳа]] ҟаиҵаанӡа дышиашоу диацәажәон. Агәнаҳа ашьҭахь, [[Бог в христианстве|Анцәеи]] ауаҩи реимадара ԥҵәан, аха Анцәа ихы ааирԥшуан [[Откровение|агәаартрақәа]] рҿы, амаалықьцәеи, [[пророк|аԥааимбарцәеи]], Ацәа ицәырҵреи рыла. Ауаҩы, иара убас, имоуп алшара иимбо Анцәа изхьаԥшра ([[молитва|аматнеирақәа]] рҿы) ма, абжьаҟазацәа рыла дышиашоу ихы имадара. [[Политеизм|Аполитеизм]] раԥхьатәи [[монотеизм|амонотеизм]] маҷ-маҷ ацәхьаҵра иалҵшәоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.
* «Абжьаратә», гагкахьала, ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырратә дыррақәеи ауаажәларратә цәаныррақәеи ҵаргәас ирымоуп, даҽа ганкахьалагьы, адунеии ауаҩи Анцәа ишишаз иазку [[авраамические религии|авраамтәи адинқәа]] рпостулат хада иаҵанакуа, уи ашьҭахь (еиҳарак агәнаҳа аныҟала иахҟьаны) ауаҩы зынӡа ихашҭит иара иацәажәара, уимоу иара дшыҟоугьы. Уи ҿыц Анцәа иахь амҩа иԥшаар акәхеит, убри аҟынтә динс иҟоу зегьы Анцәа иахь узырхынҳәра амҩа аԥшаара ауп. Ари ахәаԥшышьа [[прамонотеизм|апрамонотеизм]] аконцепциа иақәшәон, уи инақәыршәаны адин ауаатәыҩсатә еилазаараҿы еснагь иҟан, уи адагьы, раԥхьаӡа амонотеизм аформа аман, анаҩс ажәларқәа жәпакы рҿы уи ыӡит, атотемизми, амырҭаҭра, егьырҭ имонотеизмтәым адинқәа рахь ииасит. Апрамонотеизм аконцепциа шьақәиргылеит Шотландиатәи аҵарауаҩ, ашәҟәыҩҩы Е. Ланг, анаҩс уи 12-томк рыла ишьақәгылоу акатоликатә ԥшьаҩы, антрополог, алингвист [[Шмидт, Вильгельм (этнограф)|У. Шмидт]] иҩымҭа «Анцәа изку аидеиа ахыҵхырҭа» аҿы иацҵан. Аха ԥыҭрак ашьҭахь акритика азун. [[Крывелёв, Иосиф Аронович|И. А. Крывелев]] излеиҳәо ала, Вильгельм Шмидт иусумҭаҿы агхақәа ыҟоуп. Шмидт данԥсы ашьҭахь, иҵаҩцәа, [[Журнал Антропос|ажурнал «Anthropos»]] акәша рҽеидыркылоит, иусумҭа аревизиа азура рҽазыршәеит, аха мап ацәыркит , апрамонотеизм акәымкәа, [[пратеизм|апратеизм]] динхаҵара хадас иҟоу ҳәа иԥхьаӡаны.<ref>''[[Шмидт, Вильгельм (этнограф)|W. Schmidt.]]'' Der Ursprung der Gottesidee. V.1-12. 1912—1955</ref><ref>Jensen, Adolf E., ''Myth and Cult among Primitive Peoples''.</ref><ref>''[[Элиаде, Мирча|Eliade Mircea]]'', «The Quest for the 'Origins' of Religion». — P. 162; ''[[Элиаде, Мирча|Eliade Mircea]]'', Patterns in Comparative Religion. — P. 54—58</ref><ref>Jacques Waardenburg, ''Reflections on the Study of Religion'' [https://books.google.ru/books?id=51BCQyxdclMC&lpg=PA221&ots=LTGsfqp42D&dq=urmonotheismus%20rejected&hl=ru&pg=PA221#v=onepage&q=urmonotheismus&f=false p. 221] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20171005051038/https://books.google.ru/books?id=51BCQyxdclMC&lpg=PA221&ots=LTGsfqp42D&dq=urmonotheismus%20rejected&hl=ru&pg=PA221#v=onepage&q=urmonotheismus&f=false |date=2017-10-05 }}.</ref><ref>''[[Крывелёв, Иосиф Аронович|Крывелёв И. А.]]'' Прамонотеизм // [[Большая советская энциклопедия]].</ref>
* «[[Эволюция|Аеволиуциатә]]»: иԥсабаратәым џьара акы агәрагара цәырҵуеит ахшыҩ аҿиара иҷыдоу аҩаӡараҿы, иаҳбо аԥсабаратә феноменқәа рационалла ахҳәаа аҟаҵара ахьалымшо азы. Аҭоурыхԥхьатәи ауаҩы ацәырҵрақәа зегьы аҵаҵӷәы змоу цәырҵран иԥхьаӡон, аԥсабаратә мчқәа рцәырҵра адоуҳа агәаҳәара иарҿиоз акакәны дахәаԥшуан, уи ауаҩы иаҵкыс еиҳа иӷәӷәоу хшыҩлатәи принципуп. Ауаҩы ицәаныррақәеи иусқәеи еиҳа иҳараку амчра иадырҳәалон, насгьы урҭ амчқәа реизыҟазаашьақәа рмодель ауаатәыҩсатә еилазаара иақәшәо аиҿкаара иаҿырԥшын. Абри ахәаԥшышьала, адин еиҳа имариоу аформақәа рҟынтәи еиҳа иуадаҩу аформақәа рахь инеит: раԥхьа иҟан апреанизм, анаҩс [[анимизм|анимизм]], [[тотемизм|атотемизм]], [[политеизм|аполитеизм]], аҵыхәтәан [[монотеизм|амонотеизм]] (шәахә. [[Антропология религии|адин антропологиа]]). Уи адагьы, адинтә хдырра аҿиара ауаажәларраҿы аморалтә принципқәа арӷәӷәеит, уи алагьы аҭышәынтәалара еизнарҳаит, уи, анаҩс, аиндаҭларатә ԥыжәара анаҭон, насгьы ауаажәларрақәа рыбжьара аԥсабаратә алхрала ирӷәӷәахеит. Hervey C. Peoples егьырҭ иколлегацәеи рҳәамҭала, ауаатәыҩсатә еилазаарақәа рҿы еиуеиԥшым адинтә хәаԥшышьақәа рылаҵәара иаанарԥшуеит аеволиуциатә ҟазшьа шрымоу. Аха заатәи адунеихәаԥшышьақәа рҷыдарақәеи, урҭ рыҿиара аишьҭаргылашьеи аҭҵаарадырра иаздыруам.<ref>Dhavamony Mariasusai. Phenomenology of religión. [[Папский Григорианский университет|Editrice Pontificia Università Gregoriana]], 1973. — P. 60—64 — ISBN 88-7652-474-6</ref><ref name="HG" /><ref name="HG">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4958132/ Hunter-Gatherers and the Origins of Religion] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190808214159/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4958132/ |date=2019-08-08 }}, Human Nature. 2016; 27: 261—282, Hervey C. Pavel Duda, Frank W. Marlowe</ref>
: Адинтә гәрахаҵарақәа зегьы рыруадаҩра агәаанагара раԥхьаӡа акәны иалазгалаз [[Эдуард Тайлор|Е. Таилор]] иоуп, уи адин раԥхьатәи аформа [[анимизм|анимизм]] ауп ҳәа агипотеза шьақәиргылеит. Анаҩс, Таилор ихәыцрақәа ирыцҵахеит [[Фрэзер, Джеймс Джордж|Џь. Фреизер]] ([[магия|анашана]] адин раԥхьатәи иахыҵхырҭаны), Р. Маретти, Л. И. [[Штернберг, Лев Яковлевич|Штернберги]] ([[аниматизм|аниматизм]] аамҭа, аԥсабара зегьы аԥсы аҭалара), [[Леви-Брюль, Люсьен|Л. Леви-Бруль]] (аҭоурыхԥхьатәи алогикаԥхьатәи [[мистицизм|амистицизм]]) русумҭақәа рҿы. Иахьатәи аамҭазы анашанеи, адини, аҭҵаарадырреи револиуциатә еишьҭагылара атеориа мап ацәыркуеит. Даҽа ганкахьалагьы, иахьатәи аҭҵаарақәа иаадырԥшуеит адинқәеи агәрагарақәеи рыҿиара аеволиуциатә ҟазшьа шамоу: [[анимизм|анимизм]] инаркны [[монотеизм|амонотеизм]] ахь. Убри аамҭазы, еиҟәыҭханы иҟоу [[пантеон|апантеонқәа]] рцәырҵра, насгьы [[Спас Вседержитель|Зегьы зымчу Анцәа заҵәык]] иоуп ҳәа аконцепциа ауаажәларра рсоциалтә еволиуциа иақәшәон: ашәарыцаҩ-еизгаҩцәа реиҟарара инаркны (75-100 нызқь шықәса ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа) ақыҭанхамҩатә цивилизациақәа рсоциалтә стратификациа аҟынӡа (7-10 нызқь шықәса ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа).<ref name="Britannica ">[http://britannica.com/biography/James-George-Frazer Sir James George Frazer] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190430051507/http://britannica.com/biography/James-George-Frazer |date=2019-04-30 }} // [[Энциклопедия Британника|Encyclopædia Britannica Online]]. Encyclopædia Britannica Inc., 2015.{{oq|en|the evolutionary sequence of magical, religious, and scientific thought is no longer accepted}}</ref><ref name="HG" /><ref name="HG" />
Иара убас, [[марксизм|Марксизм]] ашьаҭаркҩцәагьы иаԥырҵеит аконцепциа, уи инақәыршәаны адин иашьаҭоуп ауаҩы ииашаҵәҟьоу имчыдара, есыҽнытәи иԥсҭазаараҿы иаҳԥыло, раԥхьаӡа аԥсабаратә, нас асоциалтә феноменқәа рҿаԥхьа ихала иусқәа рырманшәалара шилымшо ала иааԥшуа. Аларҵәара амоуп еицырдыруа ахшыҩҵара «[[опиум народа|адин ажәлар ропиум ауп]]».<ref>''«Религия — это вздох угнетённой твари, сердце бессердечного мира, подобно тому как она — дух бездушных порядков. Религия есть опиум народа»'' — ''[[Маркс, Карл|Маркс К.]], [[Энгельс, Фридрих|Энгельс Ф.]]'' Сочинения, т. 1, с. 415.</ref><ref>Семёнов, 2002.</ref>
Иахьа [[палеолит|апалеолит]] аамҭа иазкны иҳаму адыррақәа рыла, ари апериод анҵәамҭазы, ажәытәуаа адин, мамзаргьы адоуҳатә еизыҟазаашьақәа ҳәа ҳзышьҭоу дырҿиеит. Ус шакәу ҳдырбоит усҟантәи аамҭазы ирымаз ауаҩы анышә иамадара иадҳәалоу ақьабзи аҳаԥқәа рҿы ахаҳәқәа рҟны иҭырхыз асахьақәеи. Иҟалап ауаа агәра ргозҭгьы аԥсабараҿы Анцәақәа, ма анцәахәқәа нхоит ҳәа, мамзаргьы еиуеиԥшым амаҭәарқәеи аҭыԥқәеи, иаҳҳәап, ахрақәа, ма абнақәа, рхаҭақәа рыԥсы ҭоуп ҳәа. Адинтә гәрахаҵарақәеи аҵасқәеи — ҳхаҿы иааҳгар ҳалшоит — асоциалтә еиҿкаара шьақәдыргылеит, ауаажәларрақәа еидкыло, урҭ русура алҵшәа еиӷьыртәит.<ref name="McClellan">{{Книга| автор=McClellan| ссылка=https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC&printsec=frontcover| заглавие=Science and Technology in World History: An Introduction| место=Baltimore, Maryland| издательство=[[Johns Hopkins University Press]]| год=2006| isbn=0801883601| archive-date=2020-02-06| archive-url=https://web.archive.org/web/20200206025809/https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC&printsec=frontcover#PPA11}} [https://books.google.ru/books?id=aJgp94zNwNQC&lpg=PP1&hl=ru&pg=PA11#v=onepage&q&f=false Page 11] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180313092234/https://books.google.ru/books?id=aJgp94zNwNQC&lpg=PP1&hl=ru&pg=PA11#v=onepage&q&f=false |date=2018-03-13 }}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=3tS2MULo5rYC&pg=PA162&dq=Uniquely+Human+cognitive-linguistic+base&ei=nNUeR9fmBo74pwKwtKnMDg&sig=3UsvgAnE5B-vzb55I6W6OqqhJy4|заглавие=Uniquely Human|автор=Phillip Lieberman|isbn=0674921836|год=1991|archive-date=2015-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403045303/https://books.google.com/books?id=3tS2MULo5rYC&pg=PA162&dq=Uniquely+Human+cognitive-linguistic+base&ei=nNUeR9fmBo74pwKwtKnMDg&sig=3UsvgAnE5B-vzb55I6W6OqqhJy4}}</ref><ref name="Kusimba 2003 285">{{Книга |ссылка=https://books.google.com/books?id=xCa5zfefWVUC&printsec=frontcover&vq=Middle+Paleolithic&rview=1&source=gbs_summary_r |заглавие=African Foragers: Environment, Technology, Interactions |автор=Kusimba, Sibel |год=2003 |издательство=Rowman Altamira |isbn=075910154X |pages=285 |archive-date=2015-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403055936/https://books.google.com/books?id=xCa5zfefWVUC&printsec=frontcover&vq=Middle+Paleolithic&rview=1&source=gbs_summary_r#PPA133,M1 }}</ref><ref name="ScienceDaily">[https://web.archive.org/web/20061209060050/http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061130081347.htm World’s Oldest Ritual Discovered — Worshipped The Python 70,000 Years Ago] // ScienceDaily, 30.11.2006</ref>
Аҵарауаа шьоукы зынӡаск мап ацәыркуеит адинхаҵара ҟалаанӡатәи аамҭа ыҟан ҳәа агәаанагара, ргәаанагара шьақәдырӷәӷәарц азы ирҳәоит «ҳаамҭазтәи аетнографиа иаздырӡом жәларыкгьы, аимшьҭракгьы адинтә традициа змам, адинхаҵара ҟалаанӡатәи ажәлар» ҳәа.<ref>Зубов, 2006.</ref>
Аха аҵарауаа даҽа џьоукы ргәы иаанагоит, адин ауаҩы иҟазшьаҷыдоуп ҳәа ишьақәдырӷәӷәо акритика аҿаԥхьа имчыдоуп ҳәа. Урҭ ргәаанагарала, адинхаҵара ҟалаанӡатәи аамҭа акырӡа ицон, [[неандерталец|анеандерталец]] дшьақәгылаанӡа. Урҭ рҟынтә џьоукы ргәы иаанагоит адинытә гәаанагарақәеи аҵасқәеи рыҟазаара аазырԥшуа адыргақәа рацәаны, насгьы агәра угартә ицәырҵит хыхьтәи апалеолит аамҭазы мацара ҳәа (40-18 нызқь шықәса раԥхьа). Адинхаҵаратә ҵасқәа рцәырҵра аамҭа аилкаара ӷәӷәала иадҳәалоуп уаанӡа «ишьақәгылаз ауааи» ([[архантроп|архантропцәеи]] [[палеоантроп|апалеоантропцәеи]]) аҭоурыхԥхьатәи ауаа ҳаамҭазтәи иреиԥшқәаз (анеоантропцәа, [[Homo sapiens|Homo sapiens]]) реиԥшымзаареи реиҟәыҭхареи ралкаара апроблема, урҭ иреиуан хыхьтәи апалеолит иаҵанакуаз ауаа, [[кроманьонец|акроманионцәа]] ҳәа изышьҭаз.<ref name="Regnarmir" /><ref name="Regnarmir">Глава 1. Археологические памятники истории религии // ''[[Токарев, Сергей Александрович|Токарев С. А.]]'' Религия в истории народов мира. — М.: [[Политиздат]], 1964. — 559 с.</ref><ref>[http://www.verigi.ru/?book=210&chapter=4 Глава 1 / Проблема дорелигиозной эпохи] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140202132535/http://www.verigi.ru/?book=210&chapter=4 |date=2014-02-02 }} // ''[[Угринович, Дмитрий Модестович|Угринович Д. М.]]'' Искусство и религия. — М.: [[Политиздат]], [[1982|1982]].</ref>
Франциатәи антрополог [[Буайе, Паскаль|Паскаль Буаие]] иазгәеиҭоит адинхаҵареи/мамзаргьы иԥсабаратәым амчқәа рыгәрагара Адгьыл аҿы иҟоу ажәларқәеи аимшьҭрақәеи зегьы рҿы ишыҟоу, аха аԥстәқәа рыбжьара уи ыҟам. Шықәсы рацәала имҩаԥигоз аҭҵаарақәа рыла, Буаиер алкаақәа ҟаиҵоит, адинқәеи, [[суеверия|амцхаҵарақәеи]], егьырҭ иԥсабаратәым амчқәа рыгәрагареи рыцәырҵра амзызқәа ауаҩытәыҩсатә хкык иаҳасабала ихәыцшьа афизиологиа ауп изыбзоуроу ҳәа.<ref>Буайе, 2016, с. 12.</ref>
Иахьа адин ацәырҵра, аҿиара, аусура азакәанқәа [[религиоведение|адинҭҵаара]] иамаҭәаруп, урҭ XIX ашә. [[История|аҭоурых]], [[Археология|археологиа]], [[Социальная философия|асоциалтә философиа]], [[Социология|асоциологиа]] уҳәа аҭҵаарадыррақәа жәпакы реилаҵәараҿы ихьыԥшым дырратә усхкны ашьақәгылара иалагеит.
== Адинхаҵареи амифологиеи ==
Адини [[мифология|амифологиеи]] реизыҟазаашьа азҵаара еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла аус зуаз аҭҵааҩцәа еиԥшымкәа иахәаԥшуан. [[Мифологическая школа (этнография)|Амифологиатә школ]] макьана ишиашоу ари азҵаара шьҭнахуамызт, избанзар динны уи аамҭазы иԥхьаӡаз иуадаҩыз адинхаҵрақәа ракәын — ақьырсианра, аԥсылманра, аиудаизм, уҳәа убас иҵ., амифологиа ажәытә поезиа ҳәа иԥхьаӡан. Амифологиатә школ амифологиеи ажәлар рдинхаҵарақәеи еиҟәнаҭхомызт.<ref name="sfn-4204f9">Токарев, 1988.</ref>
Аилкаара «амиф» раԥхьаӡа акәны ақьырсиантә ҵарадырраҿы ахархәара аиҭеит адин аҭоурыхҭҵааҩы, алибералтә динҭҵааҩ [[Штраус, Давид Фридрих|Д. Штраус]] («Иаса иԥсҭазаара», 1835), уи [[Исторический Иисус Христос|аҭоурыхтә Иаса]] ихаҿсахьа амифтә шьаҭақәа рҟынтәи ирыцқьарц иҽазишәеит. [[эволюционная школа|Аеволиуциатә школ]] аетнографцәа амифологиеи адинхаҵареи еизааигәартәит. [[Тайлор, Эдуард Бернетт|Е. Теилор]] агәра ганы дыҟан амифологиа шьаҭас иамоу [[анимизм|анимизмтә]] дунеихәаԥшышьа ауп ҳәа, уи адин аҵакы шьаҭас иамоуп ҳәа. Ари ахәаԥшышьа аеволиуцианистцәеи аетнографцәеи еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла еиҭаркит. [[Харузин, Николай Николаевич|Н. Н. Харузин]] амифологиа аҭоурыхԥхьатәи ауаҩы идунеихәаԥшышьа иахәҭакны иадиҳәалон, адинхаҵарақәа рдыррақәа рзы ихадароу хыҵхырҭаны иԥхьаӡон, избан акәзар амифологиатә материал акультқәа рҿы ахархәара амоуп. [[Бринтон, Даниел Гаррисон|Д. Бринтон]]гьы агәра ганы дыҟан амифологиа ахаҭа динтәуп ҳәа, аха, иара излаиҳәо ала, амифологиа аҟынтәи иаауа адин акәӡам, адин аҟынтәи амифологиа ауп иаауа, амиф иашақәа ракәзар, адинхаҵарақәа шьаҭас ирымоу анцәатәра иалҵшәоуп. К. Преусс иазгәеиҭеит амиф акульт аҿы ихымԥадатәиу хәҭакны ишыҟоу. [[Ранович, Абрам Борисович|А. Б. Ранович]] излеиҳәо ала, амифологиа еснагь адин аелементқәа ируакуп.<ref>''[[Ранович, Абрам Борисович|Ранович А. Б.]]'' Мифология // в кн.: Литературная энциклопедия. Т. 7. М., 1934.</ref><ref name="sfn-4204f9" />
XIX ашәышықәса анҵәамҭазы амифологиеи адини реиҟәыҭхара, мамзаргьы урҭ реиҿырԥшра рҽазыршәон. Хықәкыс иҟаз адин амифологиатә хәҭа амхреи, «игәызиану ма иччархәу» ажәабжьқәа рҟынтәи ахақәиҭтәра акәын. Абасала, Ф. Џьевонс иҩуан амиф адинхаҵара акәӡам, адин ахыҵхырҭа акәымкәа, амиф аҭоурыхԥхьатәи философиоуп, ҭҵаарадырроуп, насгьы хәҭакахь ала асахьаркыратә фантастикоуп ҳәа. Уи амифқәа алнахуеит, иара иақәымшәо мап ацәнакуеит. С. Реинак амифологиа ажәабжьқәа реизга мацара акәны дахәаԥшуан, адин акәзар, ацәаныррақәеи аусқәеи азҷыдаҟазшьоуп.<ref>Jevons F. В. An introduction to the history of religion. 2 ed. L., 1902. P. 264—266.</ref><ref>''Рейнак С.'' Орфей. Всеобщая история религий / пер. с франц. в. 1. М., 1919. С. 9—10.</ref><ref name="sfn-4204f9" />
[[прамонотеизм|Апротомонотеизм]] атеориа адгылаҩцәа ([[Лэнг, Эндрю|Е. Ланг]], [[Шмидт, Вильгельм (этнограф)|У. Шмидт]], урҭ рышьҭанеицәа) рҽазыршәон еиҳа еилыхха адини амифологиеи аҳәаа рыбжьаҵара. Адин амифологиатә мотивқәа змам, аморалтә дунеихәаԥшышьа заҵәык зныԥшуа ала иаадырԥшуан. Арҭ амотивқәа рҩыза ыҟамызт ажәытәтәи аҭоурыхԥхьатәи динхаҵараҿы ҳәа. Апрамонотеизм атеориа ашьаҭаркҩы Ленг адин аҿы ҩ-хырхарҭак ртәы дазааҭгылоит — адинтәи амифтәи. Актәи, абнауаа рыбжьарагьы, адоуҳақәа ргәыҟаҵаразы аҵасқәа амаӡам, аҩбатәи ҭәуп анашанеи амцҳәареи рыла. Венатәи ашкол ахада Шмидт ишьақәирӷәӷәон адинхаҵараҿы амифологиатә хәҭақәа ихьшәақәоу роуп ҳәа, урҭ ажәҩан аҿы иҟоу иҳараку, ицқьоу Анцәа ихаҿра моралла иԥхасҭартәуеит ҳәа.<ref>[[Лэнг, Эндрю|Lang A.]] Myth, ritual and religion. V. 1—2. L., 1887.</ref><ref>Lang A. The making of religion. 3 ed. L.-[a. o.], 1909.</ref><ref name="sfn-4204f9" /><ref name="sfn-4204f9" />
Авторцәа ԥыҭҩык амиф адини еиҟәырыҭхон актәи аҵакы арҭшәарала. [[Вундт, Вильгельм|В.Вундт]] агәра ганы дыҟан адин ахьыҟоу анцәахәқәа рахь агәрагара ахьыҟоу мацара ауп ҳәа, амифологиа акәзар адоуҳақәа, аџьнышқәа, ауааи аԥстәқәеи рыԥсы агәрагара амҽханакуеит, уи адин алагамҭа мацара ауп ҳәа. П. Еренреих излеиҳәо ала, амифологиа раԥхьаӡа адинхаҵаратә ҟазшьа амамызт, анаҩстәи аҿиаратә стадиақәа раан ауп уи адинхаҵара ианадҳәалаха.<ref>''[[Вундт, Вильгельм|Вундт В.]]'' Миф и религия. СПб., 1913.</ref><ref name="sfn-4204f9" />
Апротомонотеизм атеоретикцәа ирҿагылон [[марксист|амарксистцәа]], урҭ адин иҽеим цәырҵраны ирыԥхьаӡоит, амифологиа иҵоуроу культуратә мазарак аҳасабала иахәаԥшуеит, насгьы амифологиеи адини реилалара уи ԥхасҭанатәуеит. [[Тренчени-Вальдапфель, Имре|И. Тренчени-Валдапфель]] агәра ганы дыҟан адин уи ауаҩы имаӡоу амчқәа инапахьы иаагара иацхраауа реакционтә мчроуп ҳәа, амифологиа акәзар, иҵоуроу афырхацәеи анцәақәа рхаҿсахьа ссирқәеи ауаҩы иеиӷьтәразы иреиҳаӡоу ҩаӡарак аҳасабала ицәырҵуа прогрессивтә мчуп ҳәа. Иара игәаанагарала, аҭоурыхԥхьатәи ауаажәларраҿы амифологиа адинхаҵара иахәҭакын, аха ашьҭахь, аклассдатәи акласстәи ауаажәларра аҽеиҭакраан, амиф адинхаҵара иацәыхарахеит. Амифологиа афантазиа иапрогрессивтә хәҭаны иҟалеит, уа ауаҩы ихдырра адин иаҿагыланы ақәԥара иалагеит, уи ауаҩы адәныҟатәи адунеи дшахьыԥшу ала ацәанырра инаҭон. [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]] иазгәеиҭоит Тренчени-Валдапфель иҟаиҵаз алкаақәа еиҳарак шьаҭас ишрымоу иҿиахьоу ихьшәоу амифологиа, еиҳарак абырзентә мифологиа мацара.<ref>''[[Тренчени-Вальдапфель, Имре|Тренчени-Вальдапфель И.]]'' Мифология / пер. с венг. М., 1959.</ref><ref name="sfn-4204f9" /><ref name="sfn-4204f9" />
Иахьатәи аҭҵаарадырраҿы амифологиеи адинхаҵареи ӷәӷәала еимадоуп ҳәа иҟоу агәаанагара аԥыжәара амоуп, убри аан урҭ хьыԥшымкәа иаанхоит. Амифқәа рышьақәгылара адинтә ҟазшьа ҳәа акгьы алам, уи шьақәдырӷәӷәоит [[Австралийская мифология|Австралиатәи амифқәа]], Океаниа амифқәа, Африкеи Америкеи рыжәларқәа рмифқәа. Урҭ рҟынтә зегь реиҳа имариоу ауаҩы иааикәыршаны иҟоу аԥсабара аилазаашьа иазку азҵаарақәа рҭак ҟарҵоит. Аха амифқәа асоциалтә ԥсҭазаара ацәырҵрақәа, аҵасқәа, аҟазшьатә нормақәа (ақәреи хаҵара-ԥҳәысла ҳәа аихшара, аҭынхара, абшьҭрақәа реизыҟазаашьақәа уҳәа убас иҵегьы) ари аилыркаара асоциалтә практика арқьиоит, мифологиатә ҵаҵӷәуп, санкциоуп, иԥшьоуп. Иԥшьоу асоциалтә нормақәа хымԥадатәины иҟалоит. Амиф зегь реиҳа ихадоу асоциалтә-нормативтә функциа нанагӡоит. Асоциалтә практика ҵаҵӷәыс иамоуп, иԥшьахоит амифтә жәытәрахь ухьазырԥшуа ала, амифтә абшьҭрақәа, [[культурный герой|акультуратә фырхацәа]], иарбоу ақьабз, мамзаргьы асоциалтә норма анышьақәдыргыла аамҭазы. Амифқәеи адинтә қьабзқәеи еидҳәалахоит. Амиф адинытә церемониа ҳаилнаркаауеит, ашьаҭа анаҭоит. Амифи аҵасқәеи рыбжьара иҟоу аидҳәалара аҵарадырраҿы акыр аамҭа аимак-аиҿак цәырнагеит: раԥхьатәи иарбану, амиф акәу, аҵас акәу. Аҳәынҭқарратә уаажәларраҿы анцәахәқәа зегь раԥхьаӡа иргыланы асоциалтә мчра аадырԥшуа иалагоит.<ref name="sfn-4204f9" />
Амифологиа адинхаҵарақәа рҵаказы аматериал ҳнаҭоит, аха уи адин аҿы зегь реиҳа ихадоу елементуп. [[Робертсон-Смит, Уильям|У. Робертсон-Смит]] иҩуан ажәытәтәи адинқәа шьаҭас ирымаз ахаҵарақәеи адогмақәеи ракәым, ауаажәларра ахаҭарнакцәа хымԥада излахәу аҵасқәеи аритуалқәеи роуп ҳәа. Адинқәа жәпакы рҿы амифологиатә компонент ихадоу аҭыԥ ааннакылом, насгьы ихымԥадатәиим. Убас, змифологиа еиуеиԥышмкәа еиларсуа, ҩаӡара ҳаракыла иҿиаз ажәытә бырзенцәа рҿы амифқәа адин аҵакы шьақәдыргыломызт. Амифқәа рыгәрагара хымԥадатәины иҟамызт. Аҵара змаз амифқәа рҿы иҳәоу мап ацәыркыр рылшрон, аха анцәахәқәа — ақлалақь ахылаԥшцәа, ҳаҭыр рықәырҵон, насгьы адинтә қьабзқәа нарыгӡон. Динқәак рҿы амифологиатә ган улаԥш иҵашәо ароль нанагӡом, насгьы уи иҟоуп ҳәа узҳәом, иаҳҳәап, [[конфуцианство|аконфуцианизм]] аҿы. Амифологиеи адини еицырзеиԥшу афантазиа ахаҿытәра, убри аҟнытә, аҿиара раԥхьатәи астадиақәа рҿы, амифологиа адин аусхкы ахь иаҵанакуеит. Амифологиаҿы ицәырҵуа ахҭысқәа ииасхьоу аамҭа ([[мифическое время|амифологиатә епоха]]) иаҵанакуеит. Адин аҿы иҟоуп [[культовые мифы|акульттә мифқәа]] адин-нашанатә ҵасқәа ирыдҳәалоу, уаҟа ақьабз шьақәырӷәӷәоуп амифологиа иазҷыдароу азнеишьала: аҵас ашьақәгылара ажәытә мифологиатә аамҭахь иаҵанакуеит, амифтә персонажқәа ирыдҳәалоуп, насгьы амиф ахаҭа, аҵас еиԥш, иԥшьоу, имаӡоу акы акәны иҟалоит. Адин-нашанатә ритуалқәа ирылаҵаны, амифқәа адинтә гәрахаҵарақәа рҵакы ихадоу хәҭакны иҟоуп. Адунеи адинқәа рҿы аҿиара ихьшәоу аамҭазы, амифқәа динтә догманы иҟалоит. Аха жәларқәак рыбжьара (ажәытә бырзенцәа, уҳәа убас иҵ.) амифологиатә фантазиа аҿиара иабзоураны афилософиатә идеиақәа амифологиатә формала рцәыргара рылшеит. Аҭоурыхтә ҿиара заатәии ихьшәоуи астадиақәа рҿгьы амифологиа зны-зынла адин иахьыԥшымкәа ашьақәгылара алшон.<ref name="sfn-4204f9" />
== Адини адемографиеи ==
Адинҭҵааҩы [[Силантьев, Роман Анатольевич|Р. А. Силантиев]] иазгәеиҭоит, атрадициатә динқәа зегьы ахшара рацәа ишадгылоу, аҽԥыргара иаҿагылоуп, насгьы арыцқьареи аконтрацепциеи ирықәыӡбоит. Убри аҟынтә, адин агәра зго ауааԥсыра рыбжьара ахшараиура еиҳауп атеистцәа рыбжьара аасҭа: иаҳҳәап, Израиль ахшараиура еиҳа ирацәоуп ауриа-аортодоксцәа рыбжьара, уа ҭаацәарак аҿы хәҩык еиҵаны ахәыҷқәа ахьрымоу маҷуп. Аԥсылманцәа рзы ахшара рацәа ҷыдароуп. Адинхаҵара ахьеиқәхаз ақьырсиантә тәылақәа рҿы ахшараиура аԥсылманцәа рҿы аасҭа еиҵам: ҿырԥштәыс иаагозар, [[Республика Босния и Герцеговина|Босниеи Герцеговинеи]] рҿы, аиашадинхаҵаратә сербцәа рҟны ахшараиура еиҳауп [[Босняки|аԥсылман-бошниакцәа]] рҟны аасҭа. Украинеи Урыстәылатәии аиашахаҵаратә диннапхгаҩцәа рҭаацәарақәа рҿы хҩык-ԥшьҩык иреиҵаны ахәыҷқәа змоу ахьаҳԥылоу маҷуп, жәаҩык жәохәҩык ахәыҷқәа змоу аҭаацәарақәа епархиацыԥхьаӡа иуԥылоит. Убри аҟнытә, адемографиатә кризис шьаҭас иамоу ақьырсиантә мазарақәа рыӡра ауп, Европа аԥсылманра зиааиуа ақьырсианра ахаҭа акәӡам, адинхаҵара зцәыӡыз ақьырсианра ашьҭахьтәи аилазаара ауп.<ref>[[Силантьев, Роман Анатольевич|Силантьев Р. А.]] [http://www.demoscope.ru/weekly/2003/0109/analit06.php Отношение религии к демографии] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210209005717/http://www.demoscope.ru/weekly/2003/0109/analit06.php |date=2021-02-09 }}. // [[Демоскоп Weekly]]. № 109—110. 14 —27 апреля 2003</ref>
Урыстәыла ахшараиура аиҵахара мзыз хадас иамоуп аиашахаҵаратә дин ацәыӡра ауп ҳәа далацәажәоит асоциологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, Адемографиатә ҭҵаарақәа ринститут адиректор, апортал Демографиа.ру аредактор хада [[Белобородов, Игорь Иванович|И.И.Белобородов]].<ref>Шевченко М. [http://www.nanya.ru/stati/2011/08/22/327622-demografiya-rossii/ Демография России] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180303050401/http://www.nanya.ru/stati/2011/08/22/327622-demografiya-rossii/ |date=2018-03-03 }} // Няня.ru, 22.08.2011</ref>
Бжьаратәны иаҳгозар, адин змоу ауаа рыбжьара ахшараиура еиҳауп, атеистцәа рыбжьара аасҭа. Аха, арегионқәа зегьы рҿы еиԥшым: [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи]], [[Северная Европа|Аҩадатәи]], [[Южная Европа|Аладатәи Европа]] атәылақәа рҿы адинхаҵара афактор аҭаацәараҿы ахәыҷқәа рхыԥхьаӡараҿы анырра ду амазар, [[Восточная Европа|Мрагыларатәи Европа]] атәылақәа рҿы аҭҵаарақәа иаадырԥшит адинхаҵареи ахшараиуреи шеихьыԥшым.<ref>{{статья|заглавие=Газеты пишут о религиозности и рождаемости. Помогает ли РПЦ повысить рождаемость|ссылка=http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0557/gazeta025.php|издание=[[Демоскоп Weekly]]|тип=сайт|год=3—16 июня 2013|номер=557—558|archive-date=2017-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816033220/http://demoscope.ru/weekly/2013/0557/gazeta025.php}}</ref>
Урыстәыла, [[Малева, Татьяна Михайловна|Т.М.Малеве]]и [[Синявская, Оксана Вячеславовна|О.В.Синиавскаие]]и апроект РиДМиЖ (GGS), аҳәаақәа ирҭагӡаны имҩаԥыргаз аҭҵаарақәа рыла, ахшараиура еиҳа ирацәоуп аԥсылманра ныҟәызго амилаҭқәа рыбжьара, егьырҭ адинқәа рҿы ахшараиура еиҳа еиҵоуп, адин ахаҵара змоуи ахаҵара змами ахшараиура аганахьала еиԥшымзаарак рымам.<ref>{{статья|автор=Забаев И.В., Мелкумян Е.Б., Орешина Д.А., Павлюткин И.В., Пруцкова Е.В.|заглавие=Влияние религиозной социализации и принадлежности к общине на рождаемость. Постановка проблемы|ссылка=http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0553/analit03.php|издание=[[Демоскоп Weekly]]|тип=сайт|год=1—19 мая 2013|номер=553—554|archive-date=2018-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180202041551/http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0553/analit03.php}}</ref>
Аиашадинхаҵаратә [[ПСТГУ|Иԥшьоу Тихоновсктәи агуманитартә университет]] адинҭҵааратә факультет адини афилософиеи ркафедра арҵаҩы, асоциологиа амагистр Е. В. Пруцкова лажәақәа рыла, адинхаҵареи аиреи рыбжьара иҟоу аидҳәалара шьақәыргылахоит раԥхьатәи адинтә социализациа аҟазаареи аҟамзаареи инарықәыршәаны.<ref>Пруцкова Е. В. [http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0549/pdf/pruckova.pdf Рождаемость в Европе: значение религиозной социализации] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20170506142130/http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0549/pdf/pruckova.pdf |date=2017-05-06 }} // [[Демоскоп Weekly]], 549, 1-4.</ref>
Аха ауааԥсыреи аҿиареи ирызкыз Адунеизегьтәи аконференциаҿы (Каир, цәыббрамза 1994) ажәахәқәа ишаадырԥшуа ала, адинытә гәыԥқәа рҿы арыцқьареи аҭаацәара аԥҵаразы агәҭакқәеи рганахьала ирымоу азнеишьа еиԥшӡам.<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0175/arxiv01.php Демография и религия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180215204726/http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0175/arxiv01.php |date=2018-02-15 }} // [[Демоскоп Weekly]]. — № 175—176. 25 октября — 7 ноября 2004 год.</ref>
== Адинхаҵареи ауаажәларреи ==
{{Main|Адинхаҵареи ауаажәларреи}}
Астатиаҿы анаҩстәи азҵаарақәа рыӡбахә ҳәоуп:
* [[Религия и общество#Религия и наука|Адини аҭҵаарадыреи]] (аҵарауаа рыбжьара адинхаҵареи, адини аҵарадырра аҩаӡареи уахь иналаҵаны)
* [[Религия и общество#Религия и преступность|Адини ацәгьоурақәеи]]
* [[Религия и общество#Религия и здоровье|Адини агәабзиареи]]
* [[Религия и общество#Религия и социальное благополучие|Адини асоциалтә бзазареи]]
* [[Религия и общество#Религия и политика|Адини аполитикеи]]
== Адини ацәаҩашәеи ==
{{Main|Амораль#Аморали адинхаҵареи}}
== Адини адунеи аҿы иҟоу агәрахаҵарақәеи ==
{{Main|Адинқәа рсиа}}
[[Файл:Map of state religions.svg|thumb|400 px|Аофициалтә динқәа змоу аҳәынҭқаррақәа:
{{legend|#0000FF|[[Ақьырсианра|Ақьырсианра]]}}
{{legend|#158706|[[Ислам|Аԥсылманра]]}}
{{legend|#EBCF16|[[Буддизм|Абуддизм]]}}]]
<imagemap>
Файл:ReligijneSymbole.svg|thumb|[[Адинтә символқәа]]
rect 0 0 300 300 [[Христианство]]
rect 300 0 600 300 [[Иудаизм]]
rect 600 0 900 300 [[Индуизм]]
rect 900 0 1200 300 [[Бахаи]]
rect 0 300 300 600 [[Ислам]]
rect 300 300 600 600 [[Фетишизм]]
rect 600 300 900 600 [[Даосизм]]
rect 900 300 1200 600 [[Синтоизм]]
rect 0 600 300 900 [[Буддизм]]
rect 300 600 600 900 [[Сикхизм]]
rect 900 600 1200 900 [[Джайнизм]]
rect 0 900 300 1200 [[Айявари]]
default [[Файл:ReligijneSymbole.svg]]
</imagemap>
=== Архаикатә хаҵарақәа, аритуалқәеи ақьабзқәеи ===
Аҵарадырра иалнакаауеит ихадароу агәрахаҵарақәа, урҭ рҟазшьаҷыдоуп [[Охотники и собиратели|ашәарыцаҩ-еизгаҩцәа]]: [[анимизм|анимизм]], [[Жизнь после смерти|аԥсра ашьҭахь аԥсҭазаара агәрагара]], [[шаманизм|ашаманизм]], [[культ предков|ахылҵшьҭра акульт]], [[Политеизм|иреиҳау анцәахәқәа ркульт]].<ref name="HG" />
==== Анашана ====
{{Main|Анашана}}
Анашана — ахәыцратә система ахцәажәаразы рхы иадырхәо еилкаароуп, ахҭысқәа анырра рыҭаразы, аматериа аҭагылазаашьаҿы ииашоу анырреи, ма иубарҭам анырреи рыҟаҵаразы ауаҩы маӡалатәи амчқәа рахь дзхьанарԥшуеит; иалкаау ахықәкы анагӡаразы [[сверхъестественное|иԥсабаратәым]] амчқәа ицхраауеит.<ref name="Britannica2">{{cite web|author=Karen Louise Jolly|url=http://www.britannica.com/print/topic/356655|title=Magic|work=[[Encyclopædia Britannica]]|publisher=Encyclopædia Britannica Inc|archive-url=https://www.webcitation.org/67yHqQVLR?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/356655/magic|archive-date=2012-05-27|access-date=2012-10-05|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ethnonet.ru/etnografiya/religioznye-verovanija-predpolagaemyj-genezis-i/|title=Религиозные верования. Предполагаемый генезис и история.|author=[[Марков, Геннадий Евгеньевич|Марков Г. Е.]]|work=Этножурнал|access-date=2012-10-05|url-status=live|archive-date=2012-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120526041529/http://www.ethnonet.ru/lib/0503-02.html}}</ref>
==== Атотемизм ====
{{Main|Атотемизм}}
Атеисттә гәаанагара змоу аҵарауаа аӡәырҩы атотемизм ажәытәӡатәи ауаатәыҩса рдинқәа иреиуоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. Атотемизм ашьҭақәа ҳԥылоит адинқәа зегьы рҿы, уимоу аҵасқәеи, аҳәамҭақәеи, амифқәеи рҿгьы.
Атотемизм — ауаҩи иааҳакәыршаны иҟоу адунеии еимадоуп ҳәа иазнеиуеит, ихыҭҳәаау аиуаратә еидҳәалара ҳԥылоит ауаҩи аԥсабаратә обиекти-[[тотем|атотеми]] рыбжьара: аԥстәы, аҵиаа, зыԥсы ҭам амаҭәар, аԥсабаратә цәырҵра.<ref>{{cite web|url=http://www.ecsocman.edu.ru/text/19279617/|title=Тотемизм|publisher=Федеральный образовательный портал — экономика, социология, менеджмент|url-status=dead}}</ref>
==== Анимизм ====
{{Main|Анимизм}}
Уи аҵакы хадас иамоуп аԥсы, [[дух (мифология)|адоуҳақәа]] шыҟоу агәрагара, насгьы аԥсабара зегьы аԥсы ҭоуп ҳәа агәрагара. Англыз етнограф, акультураҭҵааҩы [[Тайлор, Эдвард Бернетт|Едвард Таилор]] агәра ганы дыҟан анимизм иарбанзаалак адин иаҟазшьоуп, насгьы уи ашьаҭа шьақәнаргылоит ҳәа.
==== Афетишизм ====
{{Main|Адинтә фетишизм}}
Еиуеиԥшым иԥсабаратәым амчқәа змоу амаҭәарқәа рыгәрагара.
==== Аниматизм ====
{{Main|Аниматизм}}
Аԥсабара, ма уи ахәҭақәеи ацәырҵрақәеи аԥсы рхоуп ҳәа агәра агара.
==== Ашаманизм ====
{{Main|Ашаманизм}}
Аԥсы идунеи анырра аҭара. [[шаман|Ашаман]] имҩаԥиго аимадара.
=== Антикатәи адунеи адинтә синкретизм ===
==== [[Древнеегипетская религия|Ажәытәтәи Мысра адинхаҵара]] ====
[[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысраа]] рдин шьақәгылеит аҭоурыхԥхьатәи-ахылҵшьҭратә цуҭаҿы, 3000 шықәса ирылагӡаны Мрагыларатәи атеологиатә системақәа рахь аҿиаратә мҩа ду ианысит: афетишизми атотемизми рҟынтәи [[политеизм|аполитеизмтәи]] амонотеисттәи хәыцрақәа рҟынӡа. Ажәытәтәи Мысратәи адинхаҵара иаҵанакуан [[теогония|атеогониеи]] [[космогония|акосмогониеи]], акультқәеи амифқәеи, нырцәтәи аԥсҭазаара иазку агәаанагарақәа, [[клир|адиннапхгаҩцәа]] ([[Жречество Древнего Египта|аныхаԥаара]]) реиҿкаара, ауаажәларраҿы урҭ рҭыԥқәа, [[фараон|афараон]] [[обожествление|нцәахәыс иҟаҵара]] уҳәа уб. иҵ.
Ажәытәтәи Мысратәи адин традициала [[Политеизм|аполитеист]] ҳәа иԥхьаӡоуп, аха Ажәытәтәи Мысраҿы иҟан [[Генотеизм|агенотеисттә]] ҟазшьа змаз акультқәа, аамҭа кьаҿк азы иҟан [[атонизм|атонизм]]гьы (XIV ашә. ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа), уи [[Монолатрия|амонолатриа]] аҟазшьақәа роуп. Ари афакт зны-зынла ахшыҩҵакқәа еиланарҩашьоит; џьоукы ажәытәтәи Мысратәи адинхаҵараҿы иҵәаху амонотеизмтә ҟазшьа иазку атеориақәа аԥырҵоит, Мысреи Израильи рдинқәа рыбжьара аимадара шьақәдыргылоит.<ref>{{Книга|автор=Jan Assmann|заглавие=The Search for God in Ancient Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ACkeJSSIvQYC&printsec=frontcover&dq=The+Search+for+God+in+Ancient+Egypt&q=&hl=ru|издательство=Cornell University Press|год=2001|страницы=11|страниц=292|isbn=9780801487293|archive-date=2019-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119230951/https://books.google.ru/books?id=ACkeJSSIvQYC&printsec=frontcover&dq=The+Search+for+God+in+Ancient+Egypt&q=&hl=ru#v=onepage&q=The%20Search%20for%20God%20in%20Ancient%20Egypt&f=false}}</ref><ref>{{Книга|автор=Rosalie David|заглавие=Handbook to Life in Ancient Egypt|ссылка=https://archive.org/details/handbooktolifein00aros|издательство=Facts on File Inc.|год=1998|страницы=[https://archive.org/details/handbooktolifein00aros/page/125 125]}}</ref><ref>{{Книга|автор=Wilkinson, Richard H.|заглавие=The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt|ссылка=https://archive.org/details/completegodsgodd00wilk|издательство=Thames & Hudson|год=2003|страницы=[https://archive.org/details/completegodsgodd00wilk/page/n236 236]—240}}</ref>
==== Ажәытә Бырзентәылеи аурымцәеи рдинхаҵарақәа ====
{{Main|Ажәытәӡатәи абырзенцәа рмифологиа|Ажәытә аурымцәа рдин}}
[[Древняя Греция|Ажәытә бырзенцәа]] ирыман хыԥхьаӡара рацәала ауаа иреиԥшыз анцәақәа рпантеон ду (Зевс, Аполлон, Афродита, уҳәа уб. иҵ.), абжанцәақәа (афырхацәа), апантеон аҩнуҵҟа аиерархиа ӷәӷәа ыҟан. Ажәытә бырзенцәа рынцәахәқәеи рыбжанцәақәеи ауаа рхы шымҩаԥырго еиԥш рхы мҩаԥыргоит, урҭ рхымҩаԥгашьақәа инарықәыршәаны еиуеиԥшым ахҭысқәа ҟалоит.
Ажәытә бырзенцәа ирыман ауаатәыҩсатә нцәахәқәа ([[Зевс|Зевс]], [[Аполлон (мифология)|Аполлон]], [[Афродита|Афродита]], уҳәа убас иҵегьы) р[[Пантеон (боги)|пантеон]] ду, аха ӷәӷәала иалкааны, [[полубог|анцәабжақәа]] (афырхацәа), насгьы уи апантеон аҩнуҵҟа иҟан иӷәӷәоу [[иерархия|аиерархиа]]. Ажәытә бырзенцәа рынцәахәқәеи рынцәабжақәеи ауаа рхы шымҩаԥырго еиԥш рхы мҩаԥыргоит, насгьы урҭ русқәа инарықәыршәаны хҭысқәак ҟалоит.
Ауаҩԥшра змоу Анцәақәа рҟазшьа иаанарԥшуеит, аӡәы урҭ ргәы ақәшәара шилшо аматериалтә мчы ала — аҳамҭақәа (ауаҩытәыҩса ԥсаҭатәс иҟаҵареи егьырҭ аԥсаҭатәқәеи уахь иналаҵаны), агәрагарала (даҽакала иуҳәозар, анцәа иахь рхы нарханы [[молитва|иҳәара]], уахь иалоуп ахырҽхәара, ма ажьара) мамзаргьы иҷыдоу аусқәа рынаӡарала.
=== Авраамтә динқәа ===
{{Main|Авраамтә динқәа}}
[[Тора|Хәы-шәҟәык]] рҟны зыӡбахә ҳәоу ахыркҩы [[Авраам|Авраам]] ақьырсианреи, аԥсылманреи, аиудаизми рҿы иааԥшуа атрадициа ашьаҭаркҩыс дыԥхьаӡоуп.
==== Аиудеиатә дин ====
Агәаанагара злаҟоу ала «[[Иудаизм|аиудеиа]]» ашьақәгылара иаҿын XIX ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа инаркны, [[Ханаан|Ханаана]] адгьылҵакыреи [[Мсыр|Мысра]] аҩадатәи ахәҭаҿи (уажәы Мысра, [[Шьамтәыла|Сириа]], [[Ливан|Ливан]], [[Израиль|Израиль]], [[Иорданиа|Иорданиа]] ртәылақәа). Аиудаизм [[монотеизм|амонотеизм]] рыланаҳәеит, уи еиҳагьы инарҵауланы иднарҵон Анцәа ауаҩы иара диеиԥшны дишеит ҳәа. Ари адинтә еилазаара ауаҩытәыҩса иԥсҭазаара аганқәа зегьы аҵанакуеит. Аиудаизм зныкала иагьдинтәиуп иагьмилаҭтәиуп, насгьы ауаҩы есыҽнытәи иԥсҭазаара зегьы еиҿызкаауа аԥҟарақәа рықәныҟәара хымԥадатәиуп ҳәа шьақәзырӷәӷәо хыдҵоуп ([[Галаха|Галаха]]). Аиудаизм адунеитә динхаҵаразы иаҭаху ҟазшьақәак амаӡам: [[вера|ахаҵаҩцәа]] реиҳараҩык иании инаркны ари адин ахь иаҵанакуеит, аха изҭаху аиудаизм идикылар ауеит, уи азы дахысыроуп аиудаизм ахь аиасра апроцесс ([[гиюр|гиюр]]).
==== Ақьырсианра ====
«[[Ақьырсианра|Ақьырсианра]]» цәырҵит I ашә. ҳашықәсԥхьаӡара азы [[Палестина (историческая область)|Палестина]], уи аамҭазы [[Римская империя|Аурымцәа римпериа]] анапаҵаҟа иҟан, раԥхьаӡа ауриаа рыбжьара, Ажәытәӡатәи аиудаизм амессиантә еиҿкаарақәа рконтекст аҿы. Раԥхьатәи жәашықәсақәа ирылагӡаны егьырҭ ахәҭақәа рҿи, насгьы егьырҭ амилаҭқәа рыбжьареи еиҳа инарҭбааны аларҵәара аиуит. Ақьырсианразы «иҟаӡам [[эллин|абырзенцәагьы]] аиудеиаагьы»<ref>Гал. 3:28.</ref>, уи иаанагоит [[Христианин|дқьырсианхар]] илшоит дарбанзаалак, милаҭ еилых ҟамҵакәа. Убри аҟнытә, милаҭтә динхаҵараны иҟоу аиудаизм еиԥш акәымкәа, ақьырсианра [[мировая религия|адунеизегьтәи динхаҵараны]] иҟалеит.
Ақьырсианраҿы зегь реиҳа ихадоу аҿыцрақәа иреиуоуп ҳәа иԥхьаӡатәуп агәаанагареи ахыҭҳәааи ракәымкәа иҟаҵәҟьоу агәрагара, Анцәа иуаҩхара, насгьы Иара [[Искупительная жертва#В Новом Завете|иԥсреи]] [[Воскресение Иисуса Христа|иԥсҭалареи]] агәрахаҵара. Анцәа иуаҩхара мҩаԥысуеит [[Иаса Қьырса|Иаса Қьырса]] ихаҿала, [[Ветхозаветные пророчества о Христе|Ажәытә уасиаҭ ҿаҳәатәы]] (пророчество) анагӡара арҵабыргуа.
Ақьырсианраҿы иҟоуп аиудаизм иазҷыдаҟазшьоу зԥхьанҵақәак («[[Десять заповедей|Жәа-уасиаҭк]]», «[[Заповеди любви|Абзиабаратә уасиаҭ]]», «[[Золотое правило нравственности|Ацәаҩашәа ахьтәы ԥҟара]]»). Аха ақьиара [[Благодать|азылԥхара]] абзоурала, ақьырсианра егьырҭ, еиҳа имаҷны аҵакы змоу адинтә ԥкрақәа рацәаны иамнахаит («зныҟәгара уадаҩыз аидара»). «Азакәан», «азылԥхара», «Анцәа ицәшәара», «абзиабара» рдиалектика ақьырсианра аҭоурых зегьы аҿы актуалра аманы иаанхоит, еиуеиԥшым аформақәа аанахәалар алшоит («[[Слово о законе и благодати|Азакәани азылԥхареи ирызку ажәа]]», «[[Либеральное христианство|Алибералтә қьырсианра]]», «[[Афундаментализм|Афундаментализм]]»).
==== Аԥсылманра ====
«[[Ислам|Аԥсылманра]]» VII ашә. ҳашықәсԥхьаӡаразы ицәырҵит, уи аамҭазы [[язычество|амарҭаҭра]] аҳра ахьауаз [[Аравийский полуостров|Аравиитәи адгьылбжьаха]] бжаҿы. Адинҭҵааҩцәа рацәаҩны (иаҳҳәап, [[Люксенберг, Кристоф|Лиуксенберг, Кристоф]]) изларыԥхьаӡо ала [[Мухаммед|Муҳаммад]] аиудизми ақьырсианреи рҟынтәи иамаиԥсахыз рацәоуп. VII ашә. ҳашықәсԥхьаӡаразы ақьырсианра аларҵәара ахьамаз адгьылҵакырақәа рымҽхак ҭбаан, [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи амшын]] аҩадатәи аԥшаҳәагьы уахь иналаҵаны; Аравиитәи адгьылбжьаха бжаҿы уи ашьҭанеицәа рацәаҩӡамызт. Ақьырсиантә ҳәынҭқарра заҵәык [[Иемен|Емен]], Муҳаммад даниз аамҭазы ефиоптәи [[монофизитство|амонофизитцәа]] рнапхгара аҵаҟа иҟан, анаҩс аԥсылманра анышьақәгылоз аамҭазы [[зороастризм|зороастриантәи]] аџьамцәа рнапхгара аҵаҟа иҟалеит. Аха Аравиитәи аимшьҭрақәеи акланқәеи шәышықәсала ауриацәеи ақьырсианцәеи ирыванхон, насгьы амонотеизм иазку аидеиақәа ибзианы ирдыруан. Убас, Муҳаммад иԥҳәыс Хадиџьа лаб иашьа иԥа [[Варака ибн Навфаль|Варака]] дқьырсианын. Амонотеистцәа мамзаргьы амонотеисттә ҟазшьа змоу ауаа «Ҳанифцәа» ҳәа ирышьҭан. Урҭ [[Авраам|Авраам]] идин иқәныҟәоит ҳәа иԥхьаӡон. Аԥсылманра уаанӡатәи амонотеисттә динқәа зегьы рышьаҭаркҩцәа ԥааимбарцәаны иазханаҵоит.
=== Индиатәи адинқәа ===
{{Main|Индиатәи адинқәа}}
[[Индийский субконтинент|Индиатәи аконтинент]] хәҭаҿы ицәырҵыз адинқәа. Индиатәи адинқәа рахь иаҵанакуеит [[индуизм|аиндуизм]], [[джайнизм|аџьаинизм]], [[буддизм|абуддизм]], [[сикхизм|асикхизм]] уҳәа убас егьырҭгьы. Индиатәи адинқәа рконцепциа хада [[дхарма|адхарма]] агәрагара ауп, зегьы зымҽхазкуа аҟазаара азакәан. Индиатәи адинқәа зегьы ([[сикхизм|асикхизм]] аламҵакәа) ихадоу концепцианы ирыдыркылоит аиҭаирақәа р[[Карма|каматә]] еишьҭагыла.
=== Адунеи адинқәа ===
{{Main|Адунеи адин}}
Адунеи адинқәа рахь ирыԥхьаӡоит [[буддизм|абуддизм]], [[Ақьырсианра|ақьырсианра]], [[ислам|аԥсылманра]] (аишьҭагылашьа ианцәырҵыз инақәыршәаны иҟаҵоуп). Адунеи адинқәа рахь иԥхьаӡахарц азы, адин адунеи зегь аҿы ашьҭанеицәа рацәаны иамазар ауп, убри аамҭазы иарбанзаалак [[Национальность|амилаҭтә]], мамзаргьы аҳәынҭқарратә еилазаара иадҳәаламзар ауп. Уи адагьы, адин адунеитә динхаҵарақәа раҳасабала ианахәаԥшуа, уи аҭоурых аҿы иҟанаҵо анырреи, аларҵәара амҽхак зеиԥшроуи хшыҩзышьҭра азухоит.
=== Ашьҭанеицәа рхыԥхьаӡара [[конфессия|динхаҵарала]] аихшара ===
{{Main|Адин дуқәа рыгәразго рхыԥхьаӡара}}
{{Main|Ақьырсианцәа рхыԥхьаӡара}}
Ақьырсиантә даҟьа «Laborers Together» адыррақәа инарықәыршәаны, [[2011 год|2011 шықәсазы]], динла адунеи ауааԥсыра еихшоуп абас:<ref name="sgm">{{cite web|url=http://www.sent2all.com/Status%20Of%20Global%20Mission%202011.pdf|title=Status of Global Mission 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/67yHtEzQq?url=http://www.sent2all.com/Status%20Of%20Global%20Mission%202011.pdf|archive-date=2012-05-27|url-status=dead|access-date=2011-11-24}}</ref>
[[Файл:Prevailing world religions map rus.png|thumb|450x450px|Ахсаала иаанарԥшуеит адунеи аҿы иреиҳау адинхаҵарақәеи урҭ рконфессиа хадақәеи ахьрылаҵәоу]]
* [[христиане|Ақьырсианцәа]] — 2.31 миллиард («33%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* [[мусульмане|Аԥсылманцәа]] — 1.58 миллиард («23%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* [[индуизм|Аиндузим]] ныҟәызго — 0,95 миллиард («14%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* [[буддист|Абуддистцәа]] — 0.47 миллиард («6.7%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* Китаитәи атрадициатә динқәа ныҟәызго — 0.46 миллиард («6.6%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* [[сикхи|асикхцәа]] — 24 миллионҩык («0.3%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* [[иудеи|аиудеиаа]] — 15 миллионҩык («0.2%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* аҭыԥантәи агәрагарақәа ныҟәызго — 0.27 миллиард («3.9%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* адинхаҵара змам — 0,66 миллиард («9,4%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* атеистцәа — 0.14 миллиард («2%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә).
XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы динхаҵарала ашьҭанеицәа рхыԥхьаӡара шрылаҵәаз иазку адыррақәа ҭыҵит [[ЭСБЕ|Брокгаузи Ефрони ренциклопедиатә жәар]] аҟны иану астатиа «Адин» аҿы.<ref name="ESBE"/>
== Адин акультураҿы ==
Хыԥхьаӡара рацәала алитературатә, амузикатә, асахьаркыратә ҟазарақәа рҿы ауаа рдини рдинхаҵаратә аобиектқәеи ирызкны ирымоу агәаанагарақәа аарԥшуп
== Акритика ==
{{Main|Адин акритика азура}}
{{Main|Атеизм|Агностицизм|Антитеизм|Ақьырсианра акритика азура|Аԥсылманра акритика азура|Аиудаизм акритика азура|Абуддизм акритика азура}}
Адин акритика иаҵанакуеит аидеиақәа рыкритика, урҭ ареалтә ԥсҭазаара иахьынӡақәшәо, адинтә хымҩаԥгашьа акритика, урҭ рсоциалтә-политикатә лҵшәақәа. Адинҭҵааҩы Томас Твид иҩуан адин хаҭалатәи аҩаӡараҿы аҵакы аҭара анаҩсангьы, амч ду змоу адинқәа ауаажәларра анырра рынаҭоит ҳәа, насгьы иалшоит уи анырра хра амазар, мамзаргьы иамамзар. Адин еиуеиԥшым [[дискриминация|азинеиҟарамра]] зыхьчо мчны иҟан, насгьы асоциалтә ԥсахрақәа рыҟаҵара угәазырԥхо мчны аус ауан.<ref>Beckford, 2003, с. [https://archive.org/details/socialtheoryreli00beck/page/n11 2].</ref><ref>Fitzgerald, 2003, с. 235.</ref><ref name="sfn-2f4eef">Tweed, 2020, с. 48.</ref>
Европатәи алыԥшаахи абжьаратәи акласси рахь иаҵанакуаз ақьырсианцәа еиуеиԥшым аинтеллектуалтә ааԥхьарақәа аныҟала, адоуҳатә кризис иаланагалеит. 1840-1900 шықәсқәа рзы Европа ауааԥсыра шьоукы рдинхаҵара аанрыжьит [[теория Дарвина|Дарвин ибиологиеи]] [[геология|агеологиа]] ҿыци рнырра иахҟьаны, урҭ адунеи ашьақәгылареи уи ақәреи ирызкны абиблиатә гәаанагарақәа ирҿагылон; Абиблиа аҭҵаараҿы [[историко-критический метод|иреиҳау акритика]] ҳәа иашьҭоуп аҭоурыхтәи алитературатәи хырхарҭа ҿыц, уи Аԥшьаҩыра Анцәа идоуҳала иҩуп ҳәа агәаанагара иаҿагылон; аиҿырԥшратә ҭҵаара, ақьырсианра егьырҭ адинқәа ирҿдырԥшуан, ирыԥшаауан иахьеиқәҿырҭуа. Агәрахаҵаҩцәа шьоукы рдин рыхьчарц рҽазыршәон, атрадициатә дин иҿыцу аҭагылазаашьаҿы ҟазарыла еиҭахәаԥшуан. Убас, гәыԥҩык адиндырҩцәеи ахәыцҩцәеи адунеи бжьымшы рыла ишшаз иазку абиблиатә ҳәамҭа ҿыцла иазнеит, арҭ амшқәа аеволиуциатә аамҭақәа реиԥш иахәаршит. XX ашәышықәса алагамҭазы, арҭ ахәыцҩцәа аеволиуциа Анцәа арҿиаразы ихы иаирхәон ҳәа ирыԥхьаӡо иалагеит.<ref>Tweed, 2020.</ref>
[[Научный атеизм|Аҭҵаарадырратә атеизм]] [[марксистско-ленинская философия|марксисттәи ленинтәи адунеихәаԥшышьа]] иахәҭаны иҟалеит. Уи шьаҭас иамаз [[диалектический материализм|адиалектикатәи]] [[исторический материализм|аҭоурыхтәи материализм]] аҳәаақәа ирҭагӡаны адунеии ауаҩи рыхәаԥшра акәын. Афилософиатә ҭҵаарадырра аҳасабала адин хыҵхырҭас иамоу аиҭаҳәарази, адин аҭҵаарадырратә критикази, аҭҵааратә атеизм адиалектикатәи аҭоурыхтәи материализм апринципқәа ирылҵуеит. Марксизм аклассикцәеи Асовет философцәа ргәыԥ дуи атеизм [[материализм|аматериализм]] иацәыхараны, ихьыԥшым ҭҵаарадырраны ирыԥхьаӡомызт, аха Сталин ишьҭахьтәи аамҭазы, «аҭҵаарадырратә атеизм» «ииашоу ҭҵаарадырра заҵәык» ауп ҳәа ирылаҳәан, насгьы иҷыдоу философиатә дисциплинаны, ихьыԥшым ҭҵаарадырраны, зхатәы проблематикеи амаҭәари змоу акакәны иҟалеит.<ref>Thrower, 1983.</ref><ref>Шахнович, 2022.</ref>
XX ашәышықәсазы адунеизегьтәи аибашьрақәеи, [[Атомные бомбардировки Хиросимы и Нагасаки|атомтә бомбақәа рыԥжәареи]], [[Холокост|ауриқәа рнырҵәареи]] ирыхҟьаны, адин аҵакы ашьақәыргыларазы иамоу афункциа ҿыц акритика азун. [[Освенцим|Освенцим]] аҿы еиқәхаз [[Визель, Эли|Ели Визель]] дналаҵаны ауриаа ԥыҭҩык, [[избранный народ|иалихыз ажәлар]] зыхьчар акәыз Абиблиатә нцәа иқәыӡбон. Визель игәалашәарақәа еидызкыло амемуар «[[Ночь (книга)|Аҵх]]» аҿы иҩуан ахәыҷқәа былра ианыргоз «иҭынчыз ажәҩан иаҵәа аҵаҟа урҭ лҩаха ианаҵачуаз» игәаҿы ицәырҵыз аҿагыларатә цәанырра атәы. Уи аамҭазы, иҩуан иара, «дыршьит сара сынцәа, иршьыит сыԥсы».<ref name="sfn-2f4eef" />
XXI ашәышықәса алагамҭазы [[новый атеизм|атеизм ҿыц]] ахаҭарнакцәа адин акритика азыруит. Ари аиҿкаара авторцәа «атеизм ԥшьҩык аҽыуаа» ҳәа ирышьҭоуп ([[Докинз, Ричард|Ричард Доукинс]], [[Хитченс, Кристофер|Кристофер Хитченс]], [[Деннет, Дэниел|Дениел Деннетт]], [[Харрис, Сэм|Сем Харрис]]). Ашәҟәқәеи, аҵаратә статьақәеи, ажәахәқәеи рҿы иаарԥшу адинтә жәабжьқәа рыкритика иазку ргәаанагарақәа еиуеиԥшым аҵаратә усхкқәа рҿы аимак-аиҿакқәа цәырнагеит, насгьы еицырдыруа амассса-информациатә хархәагақәа рҿы ирацәаны рыӡбахә рҳәеит. Афилософ Сем Харрис иҩымҭа «[[Конец веры|Агәрахаҵара аҵыхәтәа]]» аҿы адины иамоу иҽеим аҟазшьақәа, ақәымчрагьы уахь иналаҵаны, дрылацәажәеит. Афилософ Дениел Деннет иҩымҭа «Азықәра арбгара» аҿы «иџьашьахәу акы агәрагара зҳамоу» ҳәа азҵаара ықәиргылеит. Абиолог Ричард Доукинс ишәҟәы «[[Бог как иллюзия|Анцәа лаԥшхырԥагаҩы иаҳасабала]]» аҿы адинхаҵара иадҳәалоу еиуеиԥшым аганқәа рыӡбахә иҳәеит. Ажурналист, аполемист Кристофер Хитченс иҩымҭаҿы «[[Бог не любовь|Анцәа зегьы илшом]]» аҿы ишьақәирӷәӷәон адинтә мчрақәа ауаҩы иаҳаҭыр еиларгоит ҳәа, насгьы адинытә еиҿкаарақәа рҿы иҟоу акоррупциа атәы иҩуан.<ref>The Oxford Handbook on Atheism, 2016.</ref>
=== Адини аҭҵаарадырреи ===
Ихьшәоу [[викторианская эпоха|Викториантәи аамҭазы]], «аҭҵаарадырреи адини реибашьра» иазкны аусумҭақәа аԥырҵон, насгьы акультура арҭ аҩ-ганк еснагь еиҿагылазароуп ҳәа агәаанагара ыҟан. Аха анаҩс [[история науки|аҭҵаарадырра аҭҵааҩцәа]] уи аҩыза агәаанагара иацәхьаҵит. Аконфликттә тезис, имариоу азнеишьала, уажәы зегьы ирылаҵәахьеит Мраҭашәаратәи аҭҵаарадырра ареалтә ҭоурыхҭҵаара иазку ииашам аинтеллектуалтә шьаҭоуп ҳәа. Аҭҵаарадырра аҭҵааҩы [[Брук, Джон Хедли|Джон Брук]] иҩуан, атрадициатә формақәа рҿы аиҿагыларатә тезис акырӡа илаҟәын ҳәа. Гари Фернгрен излаиҳәо ала, аконфликттә тезис аасҭа акомплекстә тезис аԥхьагылара аманы ишыҟоу азы Брук игәаанагара аҭҵаарадырра апрофессионалтә ҭҵааҩцәа рыбжьара инарҭбааны азхаҵара аиуит, аха атрадициатә позициа егьырҭ аганқәа рҿгьы ишыӷәӷәоу иаанхоит, еиҳаракгьы ауаажәларратә хдырраҿы.<ref>Shapin, 1996, с. 195.</ref><ref>Russell, 2002, с. 7.</ref><ref>Brooke, 1991, с. 42.</ref><ref>Ferngren, 2002, с. x.</ref>
Адин иаԥнаҵоит [[Космогония|акосмогониеи]] (адунеи ахылҵшьҭра) антропологиеи (ауаҩы ихылҵшьҭра) рԥҟарақәа, урҭ иахьатәи аҭҵаарадырратә идеиақәа ирҿагылоуп. Уи аганахьала иахьатәи аҭҵаарадырра адинтә позициақәа жәпакы акритика рызнауеит. Ҿырԥштәыс иаагозар [[креационизм|акреационизми]] [[эволюция|аеволиуциа атеориеи]] ирыбжьоу аиҿагылара ([[критика эволюционизма|аеволиуциа акритика]]).
Адинқәа зны-зынла [[закон природы|аԥсабара азакәанқәа]] ирҿагыло, мамзаргьы ирықәымшәо атезисқәа шьақәдырӷәӷәоит. Адинтә усумҭақәа жәпакы рҿы зыӡбахә ҳәоу аџьашьахәқәа аԥсабара азакәанқәа ишрықәшәо ала ахәшьара аҭара рылшоит.
Адинхаҵаратә текстқәа акритика азырур рылшоит ҳаамҭазтәи аҭоурыхтә ҭҵаарадырра агәаанагарақәа иахьынӡарықәшәо инаҿырԥшны. Иаҳҳәап, асоветтә [[Библеистика|библиаҭҵааҩцәа]] Абиблиаҿы ҭыԥқәак еиҿагыло, ма еиқәымшәо афактқәеи ажәабжьқәеи злоу акакәны иахәаԥшуеит (иаҳҳәап, [[Новый Завет|Ауасиаҭ Ҿыци]] [[Аевангелие|Аевангелиақәа]] ԥшьбеи атексқәа реиԥшымзаареи, урҭ [[герменевтика|реилыркаара]] азҵаареи). Абиблиатә критикцәа арҭ аҭыԥқәа шеилыркаауеи адинҭҵааҩцәеи адинадгылаҩцәеи ртрадициатә динхаҵаратә еилкаара акыр иреиԥшымхар алшоит. Адинҭҵааҩцәа рыхәҭак (алибералтә хырхарҭа) ари акритика иақәшаҳаҭхар рылшоит, убри аан егьырҭ (хадаратәла аконсерваторцәа) ари акритика аҭҵаарадырратә ҩаӡара критикала ахәшьара арҭар рылшоит.<ref>{{Книга|автор=[[Бюкай, Морис]]|заглавие=[[Библия, Коран и наука]]|издательство=Éditions Seghers|год=1976|isbn=966-95604-6-2}}</ref>
Аҭҵаарадырреи адини реиқәшәара иазку азҵаара аимак-аиҿа зцу теманы иҟоуп. Аҵарауааи адиндырҩцәеи лассы-лассы еиҿагыло агәаанагарақәа рҳәоит.
«Аиқәшәара иазку агәаанагарақәа»
{{Ацитата алагара}}Зеиԥшыҟам ахшыҩҵак иԥшааит ҳаиԥыларақәа зегьы раасҭа иналукааша алахәылаҩ, Адунеи аинфлациа ҳаамҭазтәи атеориа аԥҵаҩцәа иреиуоу, Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа академик [[Старобинский, Алексей Александрович|Алексеи Старобински]]. Иара иҳәеит: «Анцәа даҳзылԥхеит аҭҵаарадырраҿы иара ҳизхьамԥшларц». Даҽакала иуҳәозар, аҵарауаҩ аԥсабара аниҭҵаауа, Анцәа ииашаҵәҟьаны иҟаиҵаз ашьҭақәа рыԥшаара аҭахӡам. Аха ауаҩи уи ихдырреи ртәы ҳаналацәажәо, Анцәа ихьӡ мҳәакәа ҳзаҩсуам. Академик Старобински иҳәеит Анцәа дыҟоуп ҳәа, аҭоурых аҿы ауаа рацәа рдинхаҵара шьаҭас иҟаҵаны рхы мҩаԥыргон, зны-зынлагьы даара иҳаракыз русқәа рҿы иааԥшуан, рҭахрақәа раҵкыс аӡә иҭахрақәа аԥхьа идыргылон.{{Ацитата алгара |источник={{Cite web|url=http://kommersant.ru/doc/3275710|title=Я бы не делил учёных на атеистов и не атеистов|author=Елена Кудрявцева}} «Ажурнал “Огониок”», мшаԥымза 24, 2017}}
«Аиқәымшәара иазку агәаанагара»
* Еицырдыруа америкатәи агенетик [[Койн, Джерри Аллен|Д. А. Коин]] аҭҵаарадырратә хәаԥшышьеи адинтә дунеихәаԥшышьеи зынӡа ишеиқәымшәо атәы иҳәон.<ref>Койн, 2016.</ref>
=== Адинтә ԥышәа критикала азхәыцра ===
{{Main|Адинтә ԥышәа}}
Иҟоуп агәаанагара, адин-мистикатә ԥышәа [[эпилепсия|алаԥсратә]] симптомқәеи, [[Шизофрения|ашизофрениеи]], [[деменция|агәхашҭреи]], алаԥшҵашәареи реиԥш иҟоу ачымазарақәа рԥышәа аҟынтәи иаауеит ҳәа. [[Галлюцинация|Алаԥшҵашәара]] цәырҵуеит [[Центральная нервная система|агәҭантәи анервтә система]] аҳәаатә ҭагылазаашьақәа рҿы, алаԥшҵашәара ахҟьоит аусура мыцхәы, [[Температура тела|ашоура]] амазаара, [[голодание|амлакра]], мамзаргьы мыцхәы [[Пост (религия)|ачгара]] уҳәа убас егьырҭ ахҭысқәа.<ref>''Jeffrey L. Salver, M.D.; John Rabin, M.D.'' — The neural substrates of religious experience.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.absolutology.org.ru/brain_myst.htm|title=Мозг и религиозный опыт|author=Берснев Павел|access-date=2010-12-26|url-status=live|archive-date=2011-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110925135512/http://absolutology.org.ru/brain_myst.htm}}</ref>
ЛСД апсихикаҿы иҟанаҵо анырра ԥызшәоз апсихиатр [[Гроф, Станислав|Станислав Гроф]] излаиҳәо ала, «Аԥсреи аиреи рԥышәа, Адунеи ма Анцәеи дареи ракзаара, ақаҷааатә феноменқәа рԥылара, ма ЛСД асеансқәа рҿы аҭыԥ змаз «иҳаҩсыз аиҭаирақәа» рԥышәа адунеи адин дуқәа иԥшьоу рҩырақәеи ажәытә цивилизациақәа рмистикатә текст маӡақәеи рҿы иарбоу ахҭысқәа иааџьаушьартә иреиԥшуп». Убри аан, апсихика аԥсахрақәа рҿы иҳауз аԥышәа Гроф абас ахәшьара аиҭоит: «Ахолотроптә ҭагылазаашьақәа рҿы, ҳара иаҳныруеит аҟазаара даҽа ганқәак, уи даараӡа интенсиву, уимоу уаршанхартә иҟазар алшоит».<ref>[[Гроф, Станислав|Гроф С.]] [http://psylib.org.ua/books/grofs01/index.htm Области человеческого бессознательного] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140201213825/http://psylib.org.ua/books/grofs01/index.htm |date=2014-02-01 }}. — М.: Издательство трансперсонального института, 1994. — 278 с.</ref><ref>''[[Гроф, Станислав|Гроф С.]]'' Космическая игра / Пер. с англ. Ольги Цветковой — М.: Издательство Трансперсонального Института, 1997. — '''С. 16''' — 256 с.</ref>
Еиуеиԥшым адинхаҵарақәа еиуеиԥшымкәа иазнеиуеит аекстатикатәи амистикатәи лаԥшҵашәарақәеи агәҭыхақәеи. Адинхаҵарақәа зегьы ари аҩыза аԥшаара иадгылом, иарбанызаалак амистикатә ԥышәа агәрагара ишиашоу ишьақәнарӷәӷәоит ҳәа ирыдыркылоит. Иаҳҳәап, [[богословие|адинҭҵаара]] апрофессор [[Осипов, Алексей Ильич|А.И. Осипов]] игәаанагарала, «адоуҳатә ԥсҭазаараҿы аԥышәа змоу иԥшьоу абацәеи азықәԥаҩцәеи зегьы хьаҳәхьачарада ақьырсиан игәиҽанырҵоит даланагалар шалшо, даҽакала иуҳәозар, [[Духовная прелесть|адоуҳатә хжьара]], уи аан ауаҩы инерв-ԥсихикеи, лассы-лассы иаҩысҭаатә гәҭакқәеи идырҿио иҟам-иным абара Анцәа изааиртыз акакәны идикылоит».<ref name="Osipov"/>
== Шәахәаԥш иара убас ==
* [[Апатеизм|Апатизм]]
* [[Атеизм]]
* [[Бог|Анцәеи]] [[Дьявол|Аџьныши]]
* [[Вера|Агәрагара]]
* [[Государственная религия|Аҳәынҭқарратә динхаҵара]]
* [[Метатеология|Аметатеологиа]]
* [[Молитва|Анцәаиҳәара]]
* [[Определение религии|Адин аилкаара]]
* [[Поклонение|Ашьапкра]]
* [[Религиоведение|Адинҭҵаара]]
* [[Религиозность|Адинхаҵара]]
* [[Религиозный бред|Адинтә патара]]
* [[Религиозный фанатизм|Адинтә фанатизм]]
* [[Религия и шизофрения|Адини ашизофрениеи]]
* [[Сверхъестественное|Иԥсабаратәым амч]]
* [[Спасение|Аиқәырхара]]
* [[Теизм|Атеизм]]
* [[Теистический эволюционизм|Атеисттә еволиуционизм]]
* [[Теология|Атеологиа]]
* [[Афилософиа|Афилософиа]]
* [[Дорелигиозная эпоха|Адинхаҵара ҟалаанӡатәи аамҭа]]
{{clear}}
== Азгәаҭақәа ==
'''Примечания'''
{{Notelist}}
'''Сноски'''
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
=== Адин аилкаара ===
'''на русском языке'''
* [[Трубецкой, Сергей Николаевич|Трубецкой С. Н.]] Религия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона
* {{Cite web|url=https://ido.tsu.ru/other_res/hischool/filreliggii/22.htm|title=Лекции по философии религии. Часть 2. Предмет философии религии. Этимология термина «религия» |author= [[Аванесов, Сергей Сергеевич|Аванесов С. С.]]|publisher= Институт дистанционного образования, [[Томский государственный университет]]|access-date=2018-09-26}}
* ''Аллес Г.'' [http://religious-life.ru/2013/02/religion/ Религия] // Интернет-издание «Религиозная жизнь» (перевод статьи из The Encyclopedia of Religion. Macmillan Reference, 2005)
* {{книга|автор= |заглавие= 750 определений религии: история символизаций и интерпретаций|ответственный= [[Аринин, Евгений Игоревич|Аринин Е. И.]] (редактор)|ссылка= http://e.lib.vlsu.ru/bitstream/123456789/3871/1/01379.pdf|издательство= [[Владимирский государственный университет]] им. А. Г. и Н. Г. Столетовых|год= 2014|страниц= 460|часть= |isbn= 978-5-9984-0546-4|ref= Аринин|archive-date= 2016-10-20|access-date= 2026-07-14|archive-url= https://web.archive.org/web/20161020080512/http://e.lib.vlsu.ru/bitstream/123456789/3871/1/01379.pdf|url-status= dead}}
* {{БСЭ3|статья=Религия |автор=[[Гараджа, Виктор Иванович|Гараджа В. И.]] |том=21|ref=Гараджа}}
* {{БРЭ|статья=Религия |том=28|страницы=374|год=2015|ref=БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/3505105|архив=https://web.archive.org/web/20221110154349/https://bigenc.ru/religious_studies/text/3505105|архив дата=2022-11-10}}
* {{Источник/НФЭ|Религия|[[Митрохин, Лев Николаевич|Митрохин Л. Н.]]|url=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH01c5f2fc7c579f33e84aabc5}}
* {{книга|автор=[[Яблоков И. Н.]], [[Давыдов, Иван Павлович|Давыдов И. П.]]|заглавие= Философия права. Курс лекций. Учебное пособие|том=2|ответственный=[[Марченко, Михаил Николаевич|Марченко М. Н.]] (отв. редактор) |ссылка часть= https://books.google.ru/books?id=gyD9AgAAQBAJ&pg=PT127&dq=латинским+religio&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiS0OPK7czdAhVswYsKHXyqBbUQ6AEIJzAA#v=onepage&f=false|издательство= Проспект|год= 2014|страниц=555|часть= Лекция 22 «Религия и право»|isbn= 9785392017744|ref= Марченко}}
'''на других языках'''
* ''Asad, Talal.'' [http://www.iupui.edu/~womrel/Rel433%20Readings/01_SearchableTextFiles/Asad_ConstructionOfReligionAnthroCategory.pdf The Construction of Religion as an Anthropological Category] // Genealogies of Religion: Discipline and Reasons of Power in Christianity and Islam. Baltimore, 1993. P. 27—54.{{In lang|en}}
* {{статья |автор=[[Пивоваров, Даниил Валентинович|Pivovarov D. V.]] |заглавие=On Universal Definition of Religion |ссылка=http://elib.sfu-kras.ru/bitstream/2311/16613/1/03_Pivovarov.pdf |издание=[[Journal of Siberian Federal University]]. Humanities & Social Sciences|год=2015|том=8 |номер=1 |страницы=52—63|ref=Pivovarov}}
* {{книга |автор= Harrison, Peter |заглавие=The Territories of Science and Religion |ссылка= https://books.google.ru/books?id=Z1KIoAEACAAJ&hl |издательство= [[University of Chicago Press]] |год=2015 |allpages= 300 |серия= |isbn=9780226184487 |ref=Harrison}}
=== Адинхаҵареи адинҭҵаареи рҭоурых ===
* {{БРЭ |автор=[[Антонов, Константин Михайлович (философ)|К. М. Антонов]] |статья= Религия |ссылка=https://bigenc.ru/c/religiia-1a8735/?v=10382434 |год=2024 |ref=Антонов}}
* {{БРЭ |автор=[[Резвых, Пётр Владиславович|П. В. Резвых]], [[Аверинцев, Сергей Сергеевич|С. С. Аверинцев]], А. В. Константинов |статья= Миф |ссылка=https://bigenc.ru/c/mif-4ca5dd/?v=3811951 |год=2022 |ref=Резвых, Аверинцев, Константинов}}
* {{Cite web|url = https://ido.tsu.ru/other_res/hischool/filreliggii/pril.htm|title=Лекции по философии религии. Приложение. Проблема типологии религий |author= [[Аванесов, Сергей Сергеевич|Аванесов С. С.]]|publisher= Институт дистанционного образования, [[Томский государственный университет]]|access-date=2018-09-26|ref = Аванесов, Проблема типологии религий}}
* {{книга |автор=[[Аринин, Евгений Игоревич|Аринин Е. И.]] |заглавие=Философия религии. Принципы сущностного анализа: Монография|место=Архангельск |издательство=[[Поморский государственный университет имени М. В. Ломоносова|Издательство ПГУ им. М. В. Ломоносова]] |год=1998|страницы=295 |isbn=5-88086-168-6|ref=Аринин}}
* {{статья |автор=[[Баёв, Павел Анатольевич|Баёв П. А.]] |ссылка=http://www.ecsocman.edu.ru/socis/msg/35402580.html |заглавие=Церковь и служитель культа в медийном дискурсе отечественного социума |издание=[[Социологические исследования (журнал)|Социологические исследования]] |год=2011 |номер=2 |страницы=118—127 |ref=Баёв }}{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{книга|автор=[[Буайе, Паскаль|Буайе П.]]|заглавие= Объясняя религию: Природа религиозного мышления|оригинал= Pascal Boyer: "Et l'Homme Crea Les Dieux:Comment expliquer la religion"|место = М.|издательство= [[Альпина Нон-фикшн]]|год = 2016|страниц= 496|isbn= 978-5-91671-632-0|ref=Буайе}}
* {{книга |автор= [[Горохов, Станислав Анатольевич|Горохов С. А.]], [[Христов, Тодор Тодорович|Христов Т. Т.]]|заглавие= Религии народов мира. Учебное пособие |ссылка= https://books.google.ru/books?id=1_pSAgAAQBAJ |место=М.|издательство= «Проспект» |год= 2013 |страниц = 584|isbn= 9785392139170 |ref= Религии народов мира}}
* {{книга |автор=[[Жуковский, Владимир Ильич|Жуковский В. И.]], [[Копцева, Наталья Петровна|Копцева Н. П.]], [[Пивоваров, Даниил Валентинович|Пивоваров Д. В.]] |заглавие=Визуальная сущность религии: монография|место=Красноярск|издательство=[[Красноярский государственный университет|Краснояр. гос. университет.]]|год=2006|страниц=460 |isbn= 5-7638-0628-X|ref=Жуковский, Копцева, Пивоваров}}
* {{книга |автор=[[Забияко, Андрей Павлович|Забияко А. П.]] |часть=Религия|ссылка часть= |заглавие=[[Энциклопедия религий]] |ответственный=Под ред. [[Забияко, Андрей Павлович|А. П. Забияко]], [[Красников, Александр Николаевич|А. Н. Красникова]], [[Элбакян, Екатерина Сергеевна|Е. С. Элбакян]] |место=М. |издательство=[[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]], Гаудеамус |год=2008 |страницы=1069—1073|страниц=1520 |серия=Summa |isbn=978-5-8291-1084-0, ISBN 978-5-98426-067-1 |тираж=3000|ref=Забияко}}
* {{книга |автор=[[Зубов, Андрей Борисович|Зубов А. Б.]] |заглавие=История религии. Курс лекций. Книга первая |место=М. |издательство= [[МГИМО-Университет]] |год=2006 |страниц=436 |isbn= 5-9228-0243-7|ref=Зубов}}
* Семёнов, 2002. {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_305.html|title=Возникновение религии и её первая, исходная форма — магия|author=[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]|publisher=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]] № 1|archive-url=|archive-date=|year=2002}}
* {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_372.html|title=Основные этапы эволюции первобытной религии|author=[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]|publisher=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]] № 2|archive-url=|archive-date=|ref=Семёнов1|year=2003}}
* {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_393.html|title=Тотемизм, первобытная мифология и первобытная религия|author=[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]|publisher=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]] № 3|archive-url=|archive-date=|ref=Семёнов2|year=2003}}
* {{книга |автор= {{comment|Тихонова Г. Ю.|Галина Юрьевна Тихонова — кандидат философских наук, доцент кафедры социальных коммуникаций Томского политехнического университета}}, {{comment|Гиниятова Е. В.|Елена Владимировна Гиниятова — кандидат философских наук, аналитик отдела Интернет-коммуникаций Томского политехнического университета}}|заглавие= Религиоведение: учебное пособие |ссылка= http://portal.tpu.ru:7777/SHARED/g/GALINAT/tt/hj/Tab1/РЕЛИГИОВЕДЕНИЕ%20пособие.pdf |ответственный= |место = Томск |издательство= [[Томский политехнический университет|Издательство Томского политехнического университета]] |год= 2013|страниц = 203|ref= Религиоведение (Тихонова, Гиниятова)}}
* [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]]. [https://www.peoplesmyths.com/r/religiya-i-mifologiya.html Религия и мифология] // Мифы народов мира. Энциклопедия. Т. 2
* {{статья |автор=[[Шахнович, Марианна Михайловна|Шахнович М. М.]] |заглавие=Концепт «научный атеизм»: история его конструирования и введения в философию и политическую практику (1954—1964) |издание=Вестник Санкт-Петербургского университета. Философия и конфликтология |год=2022 |ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/kontsept-nauchnyy-ateizm-istoriya-ego-konstruirovaniya-i-vvedeniya-v-filosofiyu-i-politicheskuyu-praktiku-1954-1964 |том=38 |выпуск=3 |страницы=436—448 |doi=10.21638/spbu17.2022.314 |ref=Шахнович}}
* {{книга|ссылка часть=http://scepsis.ru/library/id_48.html|часть=Религия и наука|заглавие=Эйнштейн А. Собрание научных трудов|том=IV|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1967|страницы=126—129|автор=[[Еинштеин, Алберт|Эйнштейн А.]]|ref=Эйнштейн}}
* {{книга |автор=[[Элбакян, Екатерина Сергеевна|Элбакян Е. С.]]|часть=Религия |заглавие=Философский словарь |ответственный=Под ред. [[Фролов, Иван Тимофеевич (философ)|И. Т. Фролова]] |издание=7-е изд., перераб. и доп |место=М. |издательство=[[Республика (издательство)|Республика]] |год=2001 |страницы=488 |ref=Элбакян}}
* {{книга |заглавие= Религиоведение: учебник для бакалавров |ответственный= [[Яблоков, Игорь Николаевич|Яблоков И. Н.]] |издательство= Юрайт |год= 2014 |место= М.|страниц = 479 |isbn= 978-5-9916-2985-0 |ref= Религиоведение}}
'''на других языках'''
* {{книга |автор=[[Бекфорд, Джеймс|Beckford, James A.]] |заглавие=Social Theory and Religion |ссылка=https://archive.org/details/socialtheoryreli00beck |год=2003 |издательство=[[Cambridge University Press]] |место=Cambridge |страниц=252 |isbn=978-0-521-77431-4 |язык=en |ref=Beckford}}
* {{книга |автор=[[Брук, Джон Хедли|Brooke, J. H.]] |год=1991 |заглавие=Science and Religion: Some Historical Perspectives |ссылка=https://archive.org/details/sciencereligions0000broo |издательство=[[Cambridge University Press]] |язык=en |ref=Brooke}}
* {{книга |автор=Ferngren, Gary |часть=Introduction |заглавие=Gary Ferngren (editor). Science & Religion: A Historical Introduction |ссылка=https://archive.org/details/sciencereligionh0000unse_p3x7 |место=Baltimore |издательство=[[Johns Hopkins University Press]] |год=2002 |ISBN=0-8018-7038-0 |язык=en |ref=Ferngren}}
* {{книга |автор=Fitzgerald, Timothy |заглавие=The Ideology of Religious Studies |ссылка=https://books.google.com/books?id=R7A1f6Evy84C |место= New York |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2003 | isbn = 978-0195347159 |язык=en |ref=Fitzgerald}}
* {{книга|ссылка=https://books.google.co.id/books?id=v2yiyLLOj88C&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|заглавие=Religions of the world: a comprehensive encyclopedia of beliefs and practices|ответственный=[[Мелтон, Джон Гордон|J. Gordon Melton]] and Martin Baumann (ed.)|издание=2nd Ed|место=Santa Barbara/Denver/Oxford|издательство=ABC-Clio|год=2010|том=1—6|страниц=3200|isbn=978-1-59884-203-6}}
* {{книга |часть=Chapter 16, "New Atheism" |заглавие=The Oxford Handbook on Atheism |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2016 |ISBN=978-0199644650 |язык=en |ref=The Oxford Handbook on Atheism}}
* {{книга |автор=Russell, Colin A. |часть=The Conflict Thesis |заглавие=in Gary Ferngren (editor). Science & Religion: A Historical Introduction |ссылка=https://archive.org/details/sciencereligionh0000unse_p3x7 |место=Baltimore |издательство=[[Johns Hopkins University Press]] |год=2002 |ISBN=0-8018-7038-0 |язык=en |ref=Russell}}
* {{книга |автор=[[Шейпин, Стивен|Shapin, S.]] |год=1996 |заглавие=The Scientific Revolution |издательство=[[University of Chicago Press]] |язык=en |ref=Shapin}}
* {{книга |автор=Thrower, James |год=1983 |заглавие=Marxist-Leninist 'Scientific Atheism' and the Study of Religion and Atheism in the USSR |ссылка=https://archive.org/details/marxistleninists0000thro |место=Berlin |издательство=[[Walter de Gruyter]] & Co. Religion and Reason (Vol. 25) |страниц=500 |isbn=90-279-3060-0 |язык=en |ref=Thrower}}
* {{книга |автор=Tweed, Thomas A. |заглавие=Religion: A Very Short Introduction |ссылка=https://archive.org/details/religionveryshor0000twee |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2020 |ISBN=9780190064693 |язык=en |ref=Tweed}}
=== Апологетика ===
* {{книга |ссылка часть=http://ec-dejavu.ru/r/Religion_China.html |автор=[[Маслов, Алексей Александрович|Маслов А. А.]] |часть=Религия в Китае |заглавие=Китай: Укрощение драконов. Духовные поиски и сакральный экстаз |место=СПб.|издательство=[[Алетейя (издательство)|Алетейя]] |год=2003 |страницы=15—29 }}
* {{книга |ссылка=http://www.alexandrmen.ru/books/index.html |заглавие=История религии: В поисках Пути, Истины и Жизни |автор=[[Мень А. В.]] |место=М.|издание=(в 7 томах) |год=1991—1992 }}
* {{книга |ссылка=http://www.alexandrmen.ru/books/histrel/histrel.html |заглавие=История религии (учебник в 2 томах) |автор=[[Мень А. В.]] |место=М. |год=1997 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060715183616/http://www.alexandrmen.ru/books/histrel/histrel.html|archive-date=2006-07-15}} (Том 1. В поисках Пути, Истины и Жизни. Том 2. Пути христианства).
* {{cite web|url=http://www.wco.ru/biblio/books/osip1/Main.htm|title=Путь разума в поисках истины|author=[[Осипов, Алексей Ильич|Осипов А. И.]]|date=1997|archive-url=|archive-date=|access-date=2010-11-07|url-status=live}}
* {{cite web|url=http://www.philosophy.ru/library/tolstoy/what_is_religion.html|title=Что такое религия и в чём сущность её?|author=[[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстой Л. Н.]] Толстовский листок — Толстой и о Толстом: выпуск первый / сост. В. А. Мороз. — изд. 2-е. — М.: Мамонтовский Дом; Музей русской народной живописи, 1995. — 116 с. — (Запрещённый Толстой). — Содерж.:|archive-url=|archive-date=|access-date=2007-08-23|url-status=live}}
* {{cite web|url=http://jnana.ru/science/torch.html|title=Религии мира. Опыт запредельного. Трансперсональные состояния и психотехника|author=[[Торчинов, Евгений Алексеевич|Торчинов Е. А.]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514201654/http://jnana.ru/science/torch.html|archive-date=2012-05-14|access-date=2008-11-29|url-status=dead}}
* ''[[Флоренский П. А.]]'' Собрание сочинений. Философия культа (опыт православной антроподицеи). — М.: [[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]], 2004. (Серия «Философское наследие». — Т. 133).
* {{статья |автор=Елена Кудрявцева |заглавие=Я бы не делил учёных на атеистов и не атеистов |ссылка=http://kommersant.ru/doc/3275710 |издание=Огонёк |тип=журнал |год=2017 |месяц=4 |число=25 |ref=Кудрявцева}} «Астрофизик Максим Зельников о протестах учёных против лженауки и веры в сверхъестественное».
=== Акритика ===
* White, E. D. {{cite web |url=http://englishatheist.org/white/contents.html |title=A History of the Warfare of Science with Theology in Christendom}} 2 vols. ([[1896|1896]]){{In lang|en}} (на русском языке: {{книга |автор=[[Уайт, Э. Д.]] |заглавие=Борьба религии с наукой |ответственный=Пер. Д. Л. Вейса |место=Москва — Ленинград |год=1932}}).
* {{cite web|url=http://www.ftarchives.net/cassels/sr/contents.htm|title=Supernatural Religion: An Inquiry into the Reality of Divine Revelation|author=Walter Richard Cassels|archive-url=https://www.webcitation.org/67fyvarnp?url=http://www.ftarchives.net/cassels/sr/contents.htm|archive-date=2012-05-15|access-date=2009-03-27|url-status=live}}, London, [[1902|1902]]. ({{cite web|url=https://archive.org/details/supernaturalreli02cassiala|title=в pdf, djVu|archive-url=https://www.webcitation.org/67fywKZfX?url=http://archive.org/details/supernaturalreli02cassiala|archive-date=2012-05-15|access-date=2017-10-02|url-status=live}}){{In lang|en}} («Сверхъестественная религия: исследование реальности божественного откровения»).
* {{книга |ссылка=http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/DraHist.html |заглавие=History of the Conflict Between Religion and Science |автор=[[John William Draper]] |место=New York |издательство=D. Appleton |год=1874|язык=en}} («История борьбы между религией и наукой»).
* [[Хитченс, Кристофер|Hitchens, C. E.]] [http://evolbiol.ru/large_files/hitchens.pdf ''God Is Not Great: How Religion Poisons Everything]'' ISBN 0-446-57980-7 (на русском языке: {{книга |автор=[[Хитченс, Кристофер|Хитченс К.]] |заглавие=[[Бог — не любовь]]: Как религия всё отравляет |ответственный=Пер. с англ |место=М. |издательство=ООО «Альпина нон-фикшн» |год=2012 |страниц=365 |isbn=978-5-91671-092-2}})''.
* {{книга| автор= Джерри Койн | заглавие= Вера против фактов: Почему наука и религия несовместимы | оригинал= A. Jerrry Coyne Faith Versus Fact: Why Science and Religion Are Incompatible | место= М. | издательство = Альпина Паблишер | год= 2016 | allpages= 384 | серия= | isbn= 978-5-9614-5817-6 |ref=Койн}}.
* «Унаследуют ли верующие землю? Демография и политика в XXI веке», политический социолог Эрик Кауфман.
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:дин}}
[[Акатегориа:Адин| ]]
037ul754xvrcf1stywhq4ary1ktx9kd
171868
171860
2026-08-17T19:33:02Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171868
wikitext
text/x-wiki
'''Адин''' ({{lang-la|religiō}} рҟынтәи — «ҭоубалеи гәрагаралеи еидҳәалоу»; «аныха», «адинхаҵара», religare— «аидҳәалара», ligare— «аидҳәалара») — [[сверхъестественное|иԥсабартәым]] џьара акы [[Вера|агәрагарала]] ишьақәгылоу агәаанагарақәа рсистема, [[Ахшыҩырҵара|аморалтә]] нормақәеи, ахымҩаԥгашьа аҷыдарақәеи, [[обряд|ақьабзқәеи]], акульттә хымҩаԥгашьеи ауаа гәыԥла [[Организация|реидкылара]] уахь иналаҵаны. ([[Христианская церковь|Ауахәама]], [[умма|аумма]], [[сангха|асангха]], [[Идейная община|адинытә еилазаара]]).<ref name="автоссылка1">Этимологический словарь Шанского Н. М.</ref><ref>{{Книга|автор=|заглавие=Новая философская энциклопедия: в 4 т.|ответственный=под ред. В. С. Степина|год=2010|часть=Религия|ссылка часть=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH01c5f2fc7c579f33e84aabc5?p.s=TextQuery|язык=ru|издание=|место=М.|издательство=Мысль|том=3|страницы=436|страниц=692|столбцы=2|isbn=978-2-244-01115-9|isbn2=978-2-244-01118-0|тираж=5000}}</ref><ref>{{Книга|автор=|заглавие=Философский энциклопедический словарь|ответственный=под ред. Л. Ф Ильичева, П. Н. Федосеева, С. М. Ковалева, В. Г. Панова|год=1983|часть=Религия|язык=ru|издание=|место=М.|издательство=Советская Энциклопедия|страницы=576|страниц=840|столбцы=2|isbn=|тираж=150000}}</ref><ref name="автоссылка1" /><ref name="Кругосвет">''Елена Казарина'' {{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/RELIGIYA.html}}</ref>
Иара убас, атермин «адин» еилкаахар ауеит абас еиԥш иҟоу аҵакқәа рыла «асубиективтә-хатәы» (адин индивидуалтә «гәрагарак», «динхаҵарак» аҳасабала) насгьы «обиективтә-зеиԥш» (адин институционалтә цәырҵрак аҳасабала — «агәрагара», «анцәа имҵахырхәара», «адинхаҵара») ҳәа.<ref>Аринин, 1998, с. 15.</ref>
Адунеи аарԥшразы адинтә система ([[мировоззрение|адунеихәаԥшышьа]]) адинтә гәрагара шьаҭас иамоуп, насгьы ауаҩы ауаҩытәыҩсатә доуҳатә дунеи иареи ирыбжьоу аизыҟазаашьақәа ирыдҳәалоуп, уи иадҳәалан ауаҩы дыррақәак имоуп, иԥсҭазаара уахь ирхоит. Агәрагара рӷәӷәахар алшоит [[Религиозный опыт|амистикатә ԥышәала]].<ref name="Кураев">{{книга
|автор = [[Кураев, Андрей Вячеславович|Кураев А. В.]], [[протодиакон]], [[кандидат философских наук|к. ф. н.]]
|заглавие = Уроки сектоведения
|ссылка = http://kuraev.ru/index.php?option=com_remository&Itemid=54&func=fileinfo&id=21
|место = СПб.
|издательство = Формика
|год = 2002
|страниц = 448
|isbn = 5-7754-0039-9
|archive-date = 2009-11-01
|archive-url = https://web.archive.org/web/20091101135443/http://kuraev.ru/index.php?option=com_remository&Itemid=54&func=fileinfo&id=21
}} «(Религиозных) целей существует две: 1) контакт с надчеловеческим духовным миром („высшими силами“); 2) преодоление смерти, понимаемое как следствие состоявшегося „контакта“»</ref><ref name="Доусон">{{книга |автор=[[Доусон, Кристофер Генри|Доусон К. Г.]] |заглавие=Религия и культура |место=СПб. |год=2000 |страницы=62}}</ref>
Адин азы ҷыдала аҵакы рымоуп [[добро и зло|абзиеи ацәгьеи]], [[нравственность|ацәаҩашәа]], аԥсҭазаара ахықәки аҵаки реиԥш иҟоу аилкаарақәа.
[[Мировая религия|Адунеи адинқәа]] реиҳарак ирыдҳәалоу адинтә гәрагарақәа ауаа ианырҵеит иԥшьоу атекстқәа рҿы, урҭ агәра зго рдунеихәаԥшра инақәыршәаны ииашаҵәҟьаны [[Бог|Анцәа]], ма анцәахәқәа ирҳәамҭан, иреиҳау адоуҳа змоу ауаа, ма арҵаҩцәа дуқәа, иԥшьоуи иԥшьоу адыррақәа змоуи ианырҵеит ҳәа иԥхьаӡоуп.
Адинхаҵаратә еилазаарақәа реиҳарак рҿы [[духовенство|адиннапхгаҩцәа]] (адинхаҵара амаҵзцҩцәа) ихадоу аҭыԥ ааныркылоит.<ref>Баёв, 2011.</ref>
Атәылақәа реиҳарак рҿы адин ихадоу аҭыԥ ааннакылоит; изызҵааз реиҳараҩык адинқәа руак иаҵанакуеит ҳәа рхы рыԥхьаӡоит.<ref>{{книга|автор=Г. Д. Левин|часть=Материализм|заглавие=Энциклопедия эпистемологии и философии науки|ответственный=Составление и общая редакция. [[Касавин, Илья Теодорович|И. Т. Касавин]]|место=М.|издательство=«Канон+» РООИ «Реабилитация»|год=2009|страницы=472—473|страниц=1248|isbn=978-5-88373-089-3|тираж=800}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman |title=Левада-Центр/Пресс-выпуски/В России 74 % православных и 7 % мусульман |access-date=2015-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121231020830/http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman |archive-date=2012-12-31 |url-status=dead }}</ref>
== Адин аилкаара ==
{{Main|Адин аилкаара}}
Адин ҳәа изышьҭоу аиҿагылара зцу, иуадаҩу зҵаароуп, убри аҟнытә аҵарауаа еиқәшаҳаҭханы акы азааира рылшом. Аӡәырҩы ахәыцҩцәа адин рхатә знеишьала иазнеиуеит. Убри аҟнытә, еиуеиԥшым агәаҭарақәа рыла, уи 250 инареиҳаны аилкаарақәа амоуп, даҽа гәаанагарақәак рыла — 1000 рҟынӡа.<ref name="ESBE" /><ref>{{Cite web|lang=|url=https://religiousstudies.in/proekt/1000-definicij-religii-enciklopediya/|title=1000 дефиниций религии — Энциклопедия|author=|website=Академическое религиоведение {{!}} Проект|date=|publisher=Кафедра философии и религиоведения [[ВлГУ]]|access-date=2020-07-25|archive-date=2020-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725165848/https://religiousstudies.in/proekt/1000-definicij-religii-enciklopediya/|url-status=live}}</ref><ref>НФЭ, 2010. «Можно даже констатировать, что адекватное формально-логическое определение религии дать вообще невозможно ... Каждый крупный мыслитель (и светский, и религиозный), как правило, предлагает собственное, так или иначе отличающееся от уже имеющихся определение религии»</ref><ref name="sfn-e46944">Марченко, 2014.</ref><ref>НФЭ, 2010. «Каждый крупный мыслитель (и светский, и религиозный), как правило, предлагает собственное, так или иначе отличающееся от уже имеющихся определение религии»</ref><ref>Марченко, 2014. «Насчитывают более 250 определений религии»</ref><ref>Аринин, 2014, с. 7.</ref>
Адин еиуеиԥшым аилкаарақәа ыҟоуп, урҭ еихшазар ауеит хкыла. Адин аилкаара ашьақәыргыларазы раԥхьатәи знеишьоуп «иуниверсалтәу аҳәамҭа», «иашаҵәҟьоу [[Дефиниция|аҳәаақәҵара]]» аԥҵара аҽазышәара. Аҩбатәи ишьақәнарӷәӷәоит, еиуеиԥшым ауаажәларрақәа рҿы «динны» иԥхьаӡоу асоциалтә цәырҵрақәа, ҭҵаарадыррала иҭаҩу «аспектқәа» рыла мацара аарԥшра шалшо. Аҩ-знеишьакгьы акритика рыгым.<ref>Аринин, 2014, с. 13—14.</ref>
Адин аилкаарақәак:
* еиҳа зымчу иҟынтәи адыргақәа рыла агәрагара аарԥшра;<ref>[[Фома Аквинский]], «[[Сумма теологии]]», Том VIII. [https://azbyka.ru/otechnik/konfessii/summa-teologii-tom-8/48 Вопрос 94. Об идолопоклонстве] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190306043227/https://azbyka.ru/otechnik/konfessii/summa-teologii-tom-8/48 |date=2019-03-06 }}</ref>
* еиҳа зымчу рымҵахырхәара аиҿкаара. Адин еиҳау амчқәа ыҟоуп ҳәа агәрагара анаҩсангьы, урҭ амчрқәа рахь иҷыдоу аизыҟазаашьақәа бжьанаҵоит; убри аҟнытә, урҭ амчқәа рахь ирхоу агәазыҳәара ауп;<ref name="ESBE">[[Трубецкой, Сергей Николаевич|Трубецкой С. Н.]] Религия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона Т. 26 А. — СПб., 1899. — С. 539—544</ref>
* адоуҳатә шьақәгылашьа, адунеи ауаҩы иара ихаҭреи рахь имоу иҷыдоу азыҟазаашьа ауп, уи шьаҭас иамоуп [[Инобытие|даҽа дунеик]] еиҳа ԥыжәара аҭара, абжьааԥнытәи аҵабырг аҟазаара аасҭа;<ref>Забияко, 2008, с. 1069.</ref>
* Иҳараку, ауаҩы имч зқәымхо агәрагара шьаҭас измоу ауаҩытәыҩсатә нормақәеи адоуҳатә мазарақәеи рсистема.<ref> Харари Ю. Н. Sapiens. Краткая история человечества / Юваль Ной Харари; пер. с англ. Л.Сумм. — М,: Сидбад, 2019. — 530 с., с. 256.</ref>
== Ажәа «адин» аетимологиа ==
Ажәытәан ажәа «адин» хыҵхырҭас иамаз аганахьала еиуеиԥшым агәаанагарақәа ыҟан ({{lang-la|religio}} — «аламыс», «адинхаҵара», «анцәахаҵара» «[[Религиозный культ|акульт]] обиект»). Абасала, I ашә. ҳера ҟалаанӡазтәи еицырдыруа римтәи ацәажәаҩ, ашәҟәыҩҩы, аполитик [[Марк Туллий Цицерон|Цицерон]] агәра ганы дыҟан ажәа алатинтә ҟаҵарба «relegere» («еиҭа аизгара, даҽазнык алацәажәара, даҽазнык азхәыцра, иҷыдоу ахархәаразы ааныжьра») аҟынтәи иааит ҳәа, уи аҵакы еиҭарсны «ахаҵкы акамыршәра», ма «акы ҷыдала азҿлымҳара аҭаны, ҳаҭыр ақәҵара» ауп иаанаго. Убри аҟынтә [[Марк Туллий Цицерон|Цицерон]] адин ҵакыс иамоуп ҳәа иазиԥхьаӡон еиҳа иҳараку амчрақәеи Анцәеи ҳаҭыр рықәҵара.<ref name="Osipov" /><ref name="sfn-8591ba">Элбакян, 2001, с. 488.</ref><ref name="sfn-8591ba" /><ref name="sfn-d35849">Жуковский, Копцева, Пивоваров, 2006, с. 8.</ref><ref name="sfn-e46944" />
Еицырдыруа мраҭашәаратәи ақьырсиантә шәҟәыҩҩы, ацәажәаҩ [[Лактанций|Лактанции]] (инықәырԥшны 250-325шш.) иԥхьаӡон ажәа «адин» алатинтә ҟаҵарба «religare» (аидҳәалара, аԥахра) аҟынтә иааит ҳәа, убри аҟынтә адин ауаҩи [[Бог|Анцәеи]] реидҳәала ауп ҳәа дахәаԥшуан.<ref name="Osipov" /><ref name="sfn-8591ba" /><ref name="sfn-d35849" /><ref name="sfn-e46944" />
Аԥшьа [[Аврелий Августин|Августин]]гьы адин аҵакы убасҵәҟьа еиликаауан, аха иара игәы излаанагоз ала ажәа «адин» аҟаҵарба «reeligere» аҟынтәи иаауеит, даҽакала иуҳәозар, «аиҭеидгылара», насгьы адин ахаҭа иаанагоит аидгылара, зны ибжьаӡыз ауаҩи Анцәеи реидгылара аиҭарҿыцра.<ref name="Osipov" >{{книга|ссылка=http://www.wco.ru/biblio/books/osip14/Main.htm|заглавие=Путь разума в поисках истины|автор=[[Осипов, Алексей Ильич|Осипов А. И.]]|издательство=Издание Сретенского монастыря|место=М.|год=2002|archive-date=2011-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110906062114/http://www.wco.ru/biblio/books/osip14/Main.htm}}</ref>
Иахьатәи аҭҵааҩцәа лассы-лассы иақәшаҳаҭхоит ажәа «адин» аҟаҵарба «religare» аҟынтә иааит ҳәа иҟоу агәаанагара.<ref>{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/etymology/religion|title=Religion|author=|work=Online Etymology Dictionary|publisher=|archive-url=https://www.webcitation.org/67yHiciY4?url=http://dictionary.reference.com/etymology/religion|archive-date=2012-05-27|access-date=2011-11-24|url-status=live}}</ref><ref name="sfn-d35849" /><ref name="sfn-e46944" />
Егьырҭ акультурақәа рҿы, алатин бызшәала «religio» ҳәа изышьҭоу афеномен иақәшәо атерминқәа раԥхьатәи рҵакқәа еиԥшым. [[Асанскрит бызшәа|Санскриттәи]] абызшәала уи иақәшәо атермин — «[[Дхарма|dharma]]» («дхар» аҟынтә — «ашьақәырӷәӷәара», «адгылара», «ахьчара») — ҵакыс иамоуп арҵара, аҟазшьа бзиа, аморалтә ҟазшьа, аҭакԥхықәра, [[справедливость|аиашара]], азакәан, аҿырԥштәы, адунеихәаԥшышьа уҳәа убас иҵегьы. Еиҳараӡак ари ажәа рхы иадырхәоит жәлар рыԥсҭазаашьа иадкыланы, уи ҳәаақәызҵо аԥҟарақәа роуп зыӡбахә ҳәоу. Илыԥшааху аилазаараҿы ацәырҵрақәа рганахьала ахархәара амоуп санскриттәи «[[Мокша (философия)|moksa]]», уи иаанаго есыҽнытәи аԥсҭазаара ааныжьны, аиреи аԥсреи реибаркыра аҟынтәи ахақәиҭтәра аҽазышәара ауп.<ref name="sfn-e46944" />
Аԥсылман дин аҿы ахархәара амоуп «din», уи раԥхьаӡа амчра ҳәа аанагон — ахьыԥшызаара, аҵасқәа, анаҩс ахархәара иалагеит ҳәаа змам Аллаҳ имчра аҿаԥхьа ахырхәара аҵакы аманы, Анцәа аҽизкра, адинтә мҩақәҵарақәа рынагӡара, агәрагара аиӷьтәра. Убри аҟнытә, «din», ҵакыс иаиоуа иалагеит: «[[иман|иман]]» (агәрахаҵара, аҟаҵарба «агәра агара»), «[[ислам|Аԥсылманра]]» (Анцәа аҽизкра, ахынраалара, адинтә мҩақәҵарақәа рынагӡара), «[[ихсан|ихсан]]» (аҽазҵәылхра, ламысла, гәыкала агәрагара аиӷьтәра).<ref name="sfn-e46944" />
Европатәи акультураҿы «адин» ҳәа изышьҭоу азы [[Акитаи бызшәа|акитаи бызшәаҿы]] ажәа «chiao» рхы иадырхәоит. Аиапон бызшәала, «сиуке» — «арҵара».<ref name="sfn-e46944" />
Ажәытә [[Ажәытә славиан бызшәа|славиан]] бызшәаҿы ажәақәа «ахаҵара», «агәрахаҵара» рхы иадырхәон, аурыс бызшәаҿы ажәа «адин» XVIII ашә. алагамҭа инаркны ауп ахархәара анаиу.<ref name="sfn-e46944" />
=== Аҵакы аеволиуциа ===
{{Main|Адин аилкаара#Аҵакы аеволиуциа}}
«Адин» аилкаара аконцепциа адунеи аҿы иҟоу адинқәа реиҳарак раасҭа иҿыцуп. Ари ажәа мраҭашәаратәи адинқәа изхымԥо русшәҟәқәа рҿы ахархәара амамызт — [[Еврейская библия|Ауриа р-Библиа]]ҿы, [[Новый Завет|Ауасиаҭ Ҿыц]] аҿы, [[Коран|Аҟәырҟан]] аҿы. Алаҭын ажәа «religio» ҵакыс иамоуп «адинхаҵара», уи ахархәара аиуит алаҭын бызшәала Абиблиа раԥхьатәи аиҭагаҿы. [[Вестфальский мир|Вестфалиатәи аҭынчра]] анышьақәыргылаха ашьҭахь (1648) {{lang-la|religio}} ахархәара аиуит адинхаҵара аанарԥшырц азы, абри аҵакы аманы аурыс бызшәа иаланагалеит XVIII ашәышықәсазы.<ref>Аринин, 2014, с. 6—19.</ref><ref>Harrison, 2015, с. 7. «Before the seventeenth century, the word "religion" and its cognates were used relatively infrequently. Equivalents of the term are virtually nonexistent in the canonical documents of the Western religions — the Hebrew Bible, the New Testament, and the Qur'an»</ref><ref name="sfn-5878f0">Аринин, 2014, с. 19.</ref><ref name="sfn-b0d8ae">Harrison, 2015, с. 7—8.</ref><ref name="sfn-5878f0" /><ref name="sfn-b0d8ae" />
== Афункциақәа ==
* «Аиҿкааратә». Адин ауааи асоциалтә гәыԥқәеи рхымҩаԥгашьа еиҿнакаауеит, насгьы ауаҩы ихақәиҭразы аҳәаақәа шьақәнаргылоит.
* «Адунеихәаԥшышьатә». Адин адунеи асахьеи уа ауаҩы иааникыло аҭыԥи шьақәнаргылоит, ишьақәнарӷәӷәоит аԥыжәара змоу амазарақәа рсистема.
* «Акомпенсациатә». Адин ауаҩы ицхраауеит асоциалтәи апсихологиатәи стрессқәа риааираҿы, насгьы агәҭынчра изаанагоит.
* «Аимадаратә». Адин адинхаҵаратә еилазаареи, ма аиҿкаареи рыҩнуҵҟа агәра зго реимадара шьақәнаргылоит.
* «Аинтеграциатә». Динхаҵарала еидкыло ауаажәларра рзы адин аинтеграциеи асоциалтә ҭышәынтәалареи рзы факторны иҟалар алшоит. Даҽа ганкахьалагьы, адин ауаа реиҟәыҭхараҿы иӷәӷәоу факторны иҟалар алшоит, уи шьақәзырӷәӷәо акәны иҟоуп адинқәа ирыхҟьаны аҳәынҭқаррақәа рыбжьара аибашьреи, аграждантә еибашьрақәеи.
* «Акультуратә». Адин асоциалтә-культуратә ҭынха аиқәырхареи арҿиареи иацхраауеит, убри аамҭазы иара ахаҭа ауаатәыҩса икультура иахәҭакны иҟоуп.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://megabook.ru/article/%D0%A0%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D1%8F|title=Религия — Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия — статья|website=Энциклопедия Кирилла и Мефодия|access-date=2023-07-03|archive-date=2023-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230703091040/https://megabook.ru/article/%D0%A0%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D1%8F|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.husain-off.ru/bibl/bog11/b_33.html|title=Боголюбов Л.Н. Обществознание. 11 класс. Профильный уровень|access-date=2019-03-25|archive-date=2019-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324185631/http://www.husain-off.ru/bibl/bog11/b_33.html|url-status=live}}</ref>
== Аилазаашьа ==
Адин аилазаашьаҿы абарҭ ахәҭақәа алыркаауеит:<ref>Религиоведение, 2014.</ref>
* «адинтә хдырра», шьақәгылазар ауеит, иаабац (хаҭалатәи азнеишьа), аконцептуалтә ([[Бог|Анцәа]] изкну аҵара, аԥсҭазаашьа анормақәа, уҳәа уб. иҵ.);
* «адинтә усура», акульттәи акульт нҭыҵтәи ҳәа еиҟәшоуп;
* «адинтә зыҟазаашьақәа» (акульт, акульт нҭыҵтәи);
* «адинтә еиҿкаарақәа».
== Ахкқәа ==
[[Древнеегипетская религия|Ажәытәтәи Мысра]], [[История индуизма|Индиа]], [[Ажәытәӡатәи Еллынтәыла амифологиа|Бырзентәыла]], [[Древнеримская религия|Рим]], [[Мифология ацтеков|ацтекцәа]], [[Религия Майя|маиаа]], [[Германо-скандинавская мифология|ажәытәтәи агерманцәа]], [[Славянская религия|ажәытәтәи Урыстәыла]] рдинқәа рҿы анцәахәқәа рацәаны иҟан. ([[политеизм|политеизм]]).
[[Монотеизм|Амонотеизм]] — [[зороастризм|зороастризм]], [[иудаизм|аиудеизм]], [[Ақьырсианра|ақьырсианра]], [[ислам|аԥсылманра]], [[сикхизм|асикхизм]] уҳәа егьырҭ адинқәа рзы иҷыдоу ҟазшьоуп. Хыхь зыӡбахә ҳәаз адинқәа рхаҵаҩцәа ргәаанагарала, урҭ рцәырҵра Анцәа аԥааимбарцәа рахь иҟаиҵаз анырра иалҵшәоуп.<ref>{{книга|заглавие=Маски авторитарности: очерки о гуру. Монотеизм: универсальная абстракция|автор=Крамер Д., Олстед Д.|издательство=«[[Прогресс-Традиция]]»|место=М.|год=2002|страниц=408|isbn=5-89826-031-5}}{{Cite web |url=http://polbu.ru/kramer_authoritarian/ch60_all.html |title=Архивированная копия |access-date=2009-01-21 |archive-date=2013-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131115091821/http://polbu.ru/kramer_authoritarian/ch60_all.html |url-status=unfit }}</ref>
[[Пантеизм|Апантеизм]] — инақәыршәаны Адунеи (аԥсабара) Анцәеи еиԥшуп ҳәа иазнеиуеит. Апантеизм еиуеиԥшым ажәытәтәи адинтәи афилософиатәи школқәа ([[стоики|Астоикцәа]], уҳәа уб. иҵ.) рҿи абжьаратәи аамҭақәа рҵарақәа (шәахә. [[Спиноза|Аспиноза]], уҳәа уб. иҵ.) рҿи аларҵәара рыман. Апантеизм аелементқәа рацәаны иаҳԥылоит амырҭаҭратәи имырҭаҭратәыми ахаҵарақәа рҿы, иара убасгьы иахьатәи [[Религиозный синкретизм|асинкретизмтәи]] оккультизмтәи ҵарақәа рҿы: [[теософия|атеософиа]], [[Агни-йога|Агни-иога]], уҳәа уб. иҵ.
Иҟоуп иара убас «Анцәа дызмам адинқәа» (Мраҭашәаратәи адинҭҵааратә школқәа жәпакы рҿы ари ахшыҩҵак иарҭо аҵакы ала) — абстракттә [[идеал|идеал]] агәра агара: [[конфуцианство|аконфуцианизм]], [[даосизм|адаоизм]], [[буддизм|абуддизм]], [[джайнизм|аджаинизм]]. Ас еиԥш иҟоу адинқәа адин ахкқәа аетикатә динқәа ҳәа ирышьҭоуп.<ref>{{cite web |url=http://www.humanities.edu.ru/db/msg/46684 |title=Религия как связь с Богом |author=[[Пивоваров, Даниил Валентинович|Пивоваров Д. В.]] |work=Философия религии. Курс лекций. Часть первая. Лекция 3 |access-date=2009-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090429224936/http://www.humanities.edu.ru/db/msg/46684 |archive-date=2009-04-29 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Книга|автор=Энтони Гидденс|заглавие=Социология|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5354010934|ответственный=под ред. В. Д. Мазо; пер. с англ. А. В. Беркова, В. П. Мурата, И. В. Ольшевского, И. Д. Ульяновой, А. Д. Хлопина|год=2005|язык=ru|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Едиториал УРСС|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5354010934/page/n465 466], 622|страниц=632|isbn=5-354-01093-4 (рус.)|isbn2=0-7456-2311-5 (англ.)}}</ref>
=== Аклассификациа ===
{{Main|Адинхаҵаратә еиҿкаарақәа рсоциологиатә классификациақәа}}
Иҟоуп хәнызқь инареиҳаны адинқәа. Адинҭҵааҩы [[Васильева, Елена Николаевна (религиовед)|Е.Н.Васильева]] иазгәалҭоит, адинқәа иҭбаау рыклассификациа аԥҵараҿы проблема хадас иҟоуп урҭ реиуеиԥшымра, ҷыдала, ҳара иаҳдыруа адинқәа убриаҟара еиԥшым, ихаз-хазуп, урҭ рзы шьаҭак аԥшаара залшом, даҽакала иуҳәозар, зегьы еицырзеиԥшу аҷыдарақәа рыԥшааруа уадаҩуп; Уи адагьы, адинқәа динамикала иҿио обектқәоуп, убри аҟынтә адинқәа рыклассификациаҿы, урҭ ҿиацыԥхьаӡа, хымԥада аԥсахрақәа алагалахоит; насгьы, зегьы раасҭа ихадоу, адин аилкаара — [[Религиоведение|адинҭҵаараҿы]] зегь реиҳа иуадаҩу усуп, уи азы аҵарауаа рыбжьара уажәгьы иаку гәаанагарак ыҟам.<ref name="Васильева" /><ref name="Кругосвет - Классификация религий">{{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/RELIGIYA.html|заглавие=Религия}} ''«В наше время существует более пяти тысяч религий. Для систематизации этого многообразия обычно выделяют типы религий по некоторым общим признакам. Бытуют различные типологические схемы»''.</ref><ref name="Васильева">{{Статья|автор=[[Васильева, Елена Николаевна (религиовед)|Васильева Е. Н.]]|заглавие=Проблемы классифицирования религий по конфессиональным различиям|ссылка=https://www.researchgate.net/publication/282075930_Problemy_klassificirovania_religij_po_konfessionalnym_razliciam|издание=European Journal of of Science and Theology|год=2014-01-01|том=10|страницы=38—43|archive-date=2018-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180812021640/https://www.researchgate.net/publication/282075930_Problemy_klassificirovania_religij_po_konfessionalnym_razliciam}}</ref><ref>Религиоведение, 2014, с. 220. «В прошлом существовало и поныне существует множество религий (как отмечалось ранее, их насчитывают около пяти тысяч и даже больше)»</ref>
Адинқәа реихшараан еиуеиԥшым азнеишьақәа ыҟоуп, урҭ рҟынтәи зегьы еицеиԥшны ирыдыркылаз ыҟам:<ref name="Кругосвет - Классификация религий" /><ref name="sfn-b77c00">Религии народов мира, 2013.</ref><ref>Религиоведение, 2014, с. 220. «Предложены разные типологические схемы и соответственно различают религии «языческие и откровенные», «естественные и богооткровенные», «натуралистические и супранатуралистические», «естественные и этические», «зависимости и свободы», «политеистические, генотеистические и монотеистические» и т. д.»</ref><ref>Аванесов, Проблема типологии религий. «В настоящее время в религиоведении всё ещё не существует общепринятой типологии (классификации) религий. Предлагаются многочисленный варианты систематизации религиозных форм; каждый из таких вариантов опирается на тот или иной критерий, представленный как наиболее предпочтительный и продуктивный. … Итак, существующие варианты типологии религий страдают серьёзными недостатками и зачастую не отражают реального положения дел в области религиозной жизни»</ref>
* «Анормативтә знеишьа» ааԥшуеит адинқәа «аҵабырги», «амци» ҳәа реихшараан. Ари зегь реиҳа ижәытәӡоу классификациоуп, аха аобективра аныԥшуа иҟам.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аеволиуциатә знеишьа» адинқәа рыҿиаратә етапқәа рыла еиҟәнашоит, ауаҩы изҳара иаҿырԥшзар ауеит. Абасала, [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Г. Гегель]] адинқәа еихшоит Адоуҳа ашьақәгылраҿы инарыгӡоз ароль ала:
** «Аԥсабаратә динқәа» (илаҟәу аҿиаратә ҩаӡараҿы иҟоуп): аџьнышра, Китаи, Индиа рдинқәа (абуддизмгьы уахь иналаҵаны), Мысра, Персиа, Сириа ажәытәтәи рдинқәа.
** «Адоуҳа-хаҭалатәи адинқәа» (ибжьаратәу аҩаӡараҿы иҟоуп): Аиудаизм, ажәытә бырзентәи, ажәытә римтәи рдинқәа.
** «Абсолиут- хаҭалатәи адин» (иреиҳау аҩаӡараҿы иҟоуп): ақьырсианра.<ref name="sfn-b77c00" /><ref>Аванесов, Проблема типологии религий.</ref>
Абри еиԥш иҟоу аклассификациа ҳадигалоит аиашадинхаҵаратә динҭҵааҩы [[А. Мень|А. Мен]], уи дазааиуеит абас еиԥш иҟоу алкаа, адинқәа зегьы ақьырсиан ԥхьатәи аҭоурых ауп, уи аҽазыҟаҵара ауп.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Агеографиатә знеишьа» адинқәа рыбжьара иҟоу аҭоурыхтәи агенетикатәи еимадарақәа хшыҩзышьҭра рнаҭоит. Ахәҭакахьала иалыркаауеит, «мраҭашәаратәи» ([[Ақьырсианра|ақьырсианра]], аԥсылманра, [[иудаизм|аиудаизм]]) насгьы «мрагыларатәи» ([[буддизм|абуддизм]], [[джайнизм|аџьаинизм]], [[сикхизм|асикхизм]], [[даосизм|атаоизм]], [[конфуцианство|аконфуцианизм]], [[синтоизм|асинтоизм]]). Иара убасгьы иалукаар ҟалоит Африкеи, Америкеи, Океаниеи, егьырҭ арегионқәеи рдинқәа.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аморфологиатә знеишьа», уи аҩнуҵҟа адинқәа еихшоуп аҵаки, аформеи, акульт аҟазшьеи, [[Нравственность|амораль]] ахь ирымоу азнеишьеи, уҳәа убас рыла. Изымҵаныҳәо аобиект инақәыршәаны адин шоит «амонотеизм» (анцәазаҵәра), «политеизм» (анцәарацәара) «генотеизм» (анцәақәа р[[иерархия|иерархиа]], иреиҳаӡоу Анцәа) «атеисттә динқәа» (иаҳҳәап, заатәи абуддизм, [[саентология|асиентологиа]]), «супратеизм» ([[Шанкара|Шанкара]] [[Монизм|амонисттә]] индуизм, еллинисттә [[космизм|космизм]]). Ари азнеишьа ашьаҭаркҩы [[Тайлор, Эдуард Бернетт|Е. Таилор]] иоуп.<ref name="Кругосвет" /><ref name="sfn-b77c00" />
* «Агенетикатә знеишьа» адинқәа рхылҵшьҭра хшыҩзышьҭра азнауеит, урҭ еиҩшоит «иԥсабаратәу (ажәлартә)», «иаарту адинқәа (ахатәы динқәа)» ҳәа. Актәиқәа аԥааимбарцәа ирыбзоураны акәымкәа, ауаажәларраҿы ицәырҵуеит, урҭ рахь иаҵанакуеит аҭоурыхԥхьатәи ахылҵшьҭратәи динқәа, еиуеиԥшым амилаҭтә динқәа, [[синтоизм|асинтоизм]], ма [[индуизм|аиндуизм]] реиԥш иҟоу. «Иаату адинқәа» ашьаҭаркҩы ихаҭара иадҳәалоуп, насгьы иԥсабаратәым аатра ма ахаҿы ааира афакт иазкуп; урҭ рахь иаҵанакуеит [[зороастризм|азороастризм]], абуддизм, ақьырсианра, аԥсылманра.<ref name="Кругосвет" /><ref name="sfn-b77c00" />
* «Аҭоурыхтә знеишьа» адин ауаажәларреи аетникеи рыҿиара аҩаӡара иаднаҳәалоит. Иҟоуп «ахылҵшьҭратә» динқәа (заатәиқәа, урҭ рахь иаҵанакуеит [[анимизм|анимизм]], [[тотемизм|атотемизм]], [[Религиозный фетишизм|афетишизм]], [[магия|анашана]]), «амилаҭтә» ([[индуизм|аиндуизм]], [[иудаизм|аиудаизм]], [[синтоизм|асинтоизм]], [[конфуцианство|аконфуцианизм]], уҳәа уб. иҵ.), «адунеитә» (амилаҭԥхьатәи, ақьырсианреи аԥсынманреи уҳәа уахь иналаҵаны). Хазы акатегориахь иаҵанакуеит «[[Синкретизм религиозный|асинкретисттә]]» динқәа, урҭ еиуеиԥшым акультурақәа ирыҵанакуа еиуеиԥшым адинтә елементқәа реилалара иабзоураны ишьақәгылеит (иаҳҳәап, афро-қьырсиантә уахәамақәа). Иазгәаҭатәуп еиуеиԥшым аамҭақәа рзы динк аҵанакуазар шауа амилаҭтә, адунеитәи, мамзаргьы ахылҵшьҭратә.<ref name="Кругосвет" /><ref name="sfn-b77c00" /><ref>Религиоведение, 2014, с. 220. «С учётом историко-стадиальных этапов развития этносов выделяют родоплеменные и народностно-национальные религии. От этих типов отличают мировые религии»</ref><ref>Аванесов, Проблема типологии религий. «Представляясь наиболее простой, очевидной и удобной, данная классификация страдает существенными недостатками. «Количественная» (внешняя, поверхностная) мерка не может ничего сообщить о «качестве» религии, о её сущности и главных принципах. В этом случае оказываются принадлежащими к одному классу такие принципиально различающиеся по содержанию религии, как христианство и буддизм; с другой стороны, такие однотипные религии, как иудаизм и ислам, оказываются помещёнными в разные группы. Кроме того, существуют такие религии, которые не могут быть названы ни национальными, ни мировыми в точном смысле слова (например, конфуцианство, сложившееся как национальная религия Китая, но затем получившее распространение также в Японии и Корее)»</ref>
* «Аишьҭагылашьатә знеишьа» — «иԥсхьоу адинқәа» (ажәытәан иҟаз) «зыԥсы ҭоу адинқәа» (уажәы иҟоу) ҳәа аихшарала ишьақәгылоуп. Иахьатәи адинқәа рҟны, хазы категорианы иалыркаауеит «[[новые религиозные движения|иҿыцу адинтә еиҿкаарақәа]]».<ref name="Кругосвет о живой религии">{{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/RELIGIYA.html|заглавие=Религия}} ''«Религии подразделяются на „мёртвые“ и „живые“ (современные). К первым относятся исчезнувшие религии, например, верования древних индейцев, египтян, которые оставили после себя множество легенд, мифов и памятников древней культуры»''.</ref><ref name="sfn-b77c00" />
* «Асоциалтә знеишьа» — адин адунеии ауаҩи рахь иамоу азнеишьа аанарԥшуеит. Иалыркаауеит «адунеи здызкыло» «адунеи мап ацәызкуа», «адунеи шьақәзырӷәӷәо». Иҟоуп иара убас «аиқәырхаратә динқәа», уаҟа ӷәӷәала иҿианы иҟоуп [[Сотериология|аиқәырхаратәи ахҿыхратәи знеишьақәа]], уи инақәыршәаны ауаҩы данԥслак ашьҭахь иеиқәырхара алыршахоит, аха уи ҭагылазаашьақәак ирхьыԥшуп. Насгьы, [[спасение|аиқәырхара]]тә динқәа, аиқәырхаратә лҵшәа аҟазшьеи ахырхарҭеи шьаҭас иҟаҵаны, х-гәыԥкны еихшоуп:<ref name="sfn-b77c00" />
** «[[Аскеза|Аскетизм]] адинқәа» аиқәырхара егьи адунеи аҿы (анырцә)ирбоит, урҭ ргәаанагарала, ауаҩы адгьыл аҿы имам, иоур злымшо ахьиоуа ҭыԥуп. Аскетизм мҩа, даҽакала иуҳәозар, адунеитә мазарақәеи агәахәарақәеи мап рыцәкра, адгьылтә ԥсҭазаараҿы амчреи азакәанқәеи риааира роуп. Ари акатегориахьы иаҵанакуеит ақьырсианра.<ref name="sfn-b77c00" />
** «[[эскапизм|Аескапизм]] адинқәа» (анг. быз. аҟынтә. «escape» — абналара, ахеиқәырхара, ахақәиҭхара) ахеиқәырхара алыршахоит ахақәиҭра аҭагылазаашьаҿы ҳәа иазнеиуеит, аматериалтә дунеи бзиарак аанагар алшом ҳәа агәра ганы, убри аҟнытә ари адунеи аҿы ахақәиҭра ада узышьҭалаша акагьы ыҟам (ари аҭагылазаашьа лассы-лассы иашьҭоуп [[Нирвана|агәыраҳаҭра]], зегь азеиԥшзаара, [[Атараксия|атараксиа]] ҳәа). Ари акатегориахь иаҵанакуеит абуддизм.<ref name="sfn-b77c00" />
** «[[Гетерономия (философия)|Агетерономиа]] адинқәа» (ажәытә бырзен бызшәа аҟынтә ἕτερος — «егьырҭ», νόμος — «азакәан») ишьақәдырӷәӷәоит Анцәа адунеи аҿы иҟоу амч зегьы имоуп ҳәа, убри аҟнытә, ахеиқәырхаразы, ауаҩы Анцәа ишьақәиргылаз азакәанқәеи аԥҟарақәеи дрықәныҟәар ихәҭоуп. Арҭ адинқәа рахь иаҵанакуеит аиудизм, насгьы аԥсылманра.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Афеноменологиатә знеишьа» адинқәа ауаҩы иԥсҭазаараҿы иузеиҟәымҭхо феноменны иԥхьаӡоуп. Еиҳа еицырдыруа ҳәа иԥхьаӡоуп Голландиатәи аҵарауаҩ [[Ван дер Леув, Герард|Г. Ван дер Леу]] иҟаиҵаз афеноменологиатә классификациа, уи анаҩстәи адинқәа рыхкқәа аликааит: «азаҵәреи доуҳала аизҳареи» рдинқәа (Ажәытәтәи Китаи XVIII ашә. иҟаз адеизми), «ақәԥара» адинқәа (зороастризм), «аҭынчра» адинқәа (иарбан динзаалакгьы рҿы иахԥылоит амистицизм аформа аманы) «агәҭынчымзаара», мамзаргьы «атеизм» (уигьы иҷыдоу формақәа амоуп, аха адинқәа зегьы рҿы иаҳԥылоит), «амчреи аформеи» рдин (Ажәытәтәи Бырзентәыла); «ҵыхәаԥҵәара змами аскетизми» рдинқәа (Индиа адинқәа); «[[Шуньята|аҭацәреи]] арыцҳашьареи» рдин (абуддизм); «агәазыҳәареи азыӡырҩреи» рдин (аиудаизм); «аҳаракыреи аԥхашьареи» рдин (аԥсылманра); «абзиабара» адин (ақьырсианра).<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аетнолингвистикатә знеишьа» еиқәиршәеит [[Религиоведение|адиныҭҵаара]]ҿы [[Сравнительный метод|аиҿырԥшратә метод]] ашьаҭаркҩы [[Мюллер, Фридрих Макс|Макс Миуллер]] уи агәра ганы дыҟан «абызшәеи, адинхаҵареи, амилаҭи» рыбжьара аимадара ыҟоуп ҳәа, уахь иԥхьаӡон «аритә (индоевропатәи) адинқәа» аславианцәа, анемеццәа, акельтцәа, аџьамцәа, абырзенцәа, аримлианцәа рдинқәа Индиаа рдинқәа нарылаҵаны, Абиблиа амчра шьаҭас измоу Мрагылара Ааигәа адинқәа (аиудаизм, ақьырсианра, аԥсылманра) «семиттәи ([[Авраамические религии|абраамтәи]]) адинқәа» ҳәа ирышьҭоуп.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Астатистикатә знеишьа» шьаҭас иамоуп [[Эмпирические данные|аемпирикатә дыррақәа]], иаҳҳәап: ахаҵаҩцәа рхыԥхьаӡара, урҭ ауааԥсыра зегьы рҟынтәи заҟа процент ыҟоу, рықәреи ахаҵатә аԥҳәыстә еилазаареи, ргеографиатә еихшара. Уи еиҳарак рхы иадырхәоит, адинқәа рышьҭанеицәа рхыԥхьаӡарала реихшараан. Ари азнеишьа уадаҩраны иамоуп адинхаҵаратә критериа ахьаԥҵатәу.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аҳәынҭқарратә-закәантә знеишьа» иалнакаауеит аҳәынҭқарра «зыдгыло», аҳәынҭқарра «зыдгылам» , иара убасгьы аҳәынҭқарра «неитралла» изызнеиуа адинқәа. Иҟоуп [[государственная религия|аҳәынҭқарратә статус змоу адинқәа]], насгьы аҳәынҭқарратә документқәа рыла зыстатус шьақәырӷәӷәам адинқәа.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аиҿкааратә знеишьа» шьаҭас иамоуп аиҿкааратә ҩаӡара инақәыршәаны адинқәа реихшара «ӷәӷәала ацентрализациа зызу», «иԥсыҽны ацентрализациа зызу», «адецентрализациа зызу» ҳәа. Адинтә еиҿкаарақәа рыҩаӡара инақәыршәаны еихшоуп «ауахәамақәа», «асектақәа», «акультқәа» ҳәа. Иҟоуп адинтә еиҿкаарақәа рышьақәгылара апроцесс аан ах-етапк ирхысыз: «ахаризматикатә культ» инаркны «асекта» ахь, анаҩс «ауахәама» ахь. {{Main|Адинхаҵаратә еиҿкаарақәа рсоциологиатә классификациақәа}}
** «[[Церковь (институт)|Ауахәама]]» зегь реиҳа ихаҭәаахьоу динтә еиҿкаара хкыуп, социалтә институтуп, авторитартә аиерархиатә напхгара амоуп, занааҭла иазыҟазҵо адиннапхгаҩцәа ыҟоуп, адинытә мораль анормақәа рсистема еилыкка ишьақәгылоуп, иамоуп узхымԥо аԥҟарақәа, амазарақәа, асанкциақәа. Иалкаау динтә ҭагылазаашьак аҿы ииз ауахәама даднаҳәалоит. Лассы-лассы ауахәама аҳәынҭқарратә мчра иадҳәалоуп ([[государственная религия|аҳәынҭқарратә уахәама]]).<ref name="sfn-b77c00" />
** «[[Секта|Асекта]]» ҳәа изышьҭоу ауахәама иацәхьаҵыз динтә еиҿкаароуп. Уи ианыԥшуеит ахатәы динхаҵара, адунеи егьырҭ адинқәеи рҟәыҭхара, насгьы урҭ ргәрагара ада ииашоу акы ыҟам ҳәа азнеира. Асекта ахь аҵанакра адинхаҵара аиҭакра иалҵшәоуп.<ref name="sfn-b77c00" />
** «[[Харизматический культ|Акульт (ахаризматикатә культ)]]» — ахаризматә ҟазшьа змоу ауаҩы икәша аҽеидкылара абзоурала ицәырҵыз динтә еиҿкаароуп. Акульт иамаӡам иҿиахьоу адинтә доктрина, уи шьаҭас иамоуп акульт анапхгаҩы анцәа иҟазшьа имоуп ҳәа агәрагара, насгьы иалкаау алахәылацәа рыҟазаара.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аирархиатә знеишьа» Урыстәылатәи адинҭҵааҩы [[Пучков, Павел Иванович|П.И.Пучков]] адинқәа реихшараан ихы иаирхәеит. Аиерархиа аҩадатәи аҩаӡараҿы иҟоуп П. И. Пучков «адинқәа (ажәа аҵакы ҭшәала)» мамзаргьы «адин ҷыдақәа» ҳәа зыхьӡиҵо ауаажәларрақәа (иаҳҳәап, ақьырсианра, аԥсылманра, аиндуизм, уҳәа убас иҵегьы). Аҩбатәи аҩаӡараҿы иҟоуп «ахырхарҭақәа» — , акыр шықәса раахыс ишьақәгылахьоу, еиуеиԥшым адинқәа рыҟәша дуқәа (иаҳҳәап, [[протестантизм|апротестантизм]], [[православие|аиашадинхаҵара]], [[католицизм|акатолицизм]], [[шиизм|ашиизм]]). Ахԥатәи аҩаӡара «амҩасра», урҭ егьырҭ аиҿкаарақәа раасҭа еиҳа аҩныҵҟала еизааигәоуп (иаҳҳәап, [[баптизм|абаптизм]], [[алавизм|алавизм]]). Аҵыхәтәантәи, аԥшьбатәи аҩаӡара «[[Деноминация (религия)|аденоминациа]]» еиднакылоит адогмақәеи акультқәеи рыла иузеиҩымдыраауа, лассы-лассы еицырзеиԥшу анапхгара змоу адинтә еилазаарақәа (иаҳҳәап, [[Южная баптистская конвенция|Аахыҵтәи абаптисттә конвенциа]], [[Католическая церковь|Римтәи-акатоликтә уахәама]], [[Русская православная церковь|Урыстәылатәи аиашахаҵаратә уахәама]]).<ref name="sfn-b77c00" />
* «Адогматикатә (адинҵаратә) знеишьа» адинқәа еицырзеиԥшу адинҵаратә принципқәа рыла еихшоуп. Ас еиԥш аклассификациа ахкқәа рацәоуп:
** Иреиҳау Аԥсы (Анцәа) ауаҩы дшизыҟоу. Иаҳҳәап, [[буддизм|абуддизм]] аҿы Анцәа дыҟоуп, аха ауаҩы дизааигәахом, дахьирхәӡом, мамзаргьы аџьшьара ииҭом. Ақьырсианраҿы Анцәа дыҟоуп, ауаҩы диацәажәар илшоит, насгьы илшоит дахьирхәлар, ма аџьшьара ииҭалар. [[баптизм|Абаптизм]] аҿы Анцәеи ауаҩы рыԥсы акы ауп. [[ислам|Аԥсылманра]]ҿы Анцәа еснагь ауаҩы изааигәара дыҟоуп, еснагь напхгара изиуеит, есминуҭ ихымҩаԥгашьа ахәшьара аиҭоит.<ref name="sfn-b77c00" />
** Адинҵараҿы идинтәыми адоуҳатәии ҳәа аиҟәыҭхара алышара. [[Хантингтон, Сэмюэл Филлипс|Семиуел Хантингтон]] ашәҟәы «[[Столкновение цивилизаций|Ацивилизациақәа реиҿагылара]]» аҟны ишазгәеиҭаз ала, акатолицизми апротестантизми рҿы Анцәеи акесари, ауахәаматәи иуахәаматәыми, адоуҳатәи аматериалтәи еиҟәыҭхоуп; аиндуизм аҿгьы идинтәыми адоуҳатәи амчрақәа еиҟәыҭхоуп, аха идинтәым амч акомпетенциа ԥкуп адин ахьчарала. Аԥсылманра, аламаизм, аконфуцианизм, асинтоизм рҿы адоуҳатәи идинтәыми амчқәа еиҟәыҭхаӡом. Семиуел Хантингтон ишиҳәаз ала, «аԥсылманраҿы Анцәа акесар иоуп, Китаи Иапониеи — акесар д-Нцәоуп».<ref name="sfn-b77c00" />
** Ҳазшаз Анцәа дыҟоуп, ма дыҟаӡам ҳәа агәаанагара ала. «Аметафизикатә динқәа» рҿы (урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[Ақьырсианра|ақьырсианра]], [[иудаизм|аиудаизм]], [[ислам|аԥсылманра]], [[сикхизм|асикхизм]], уҳәа убас иҵ.) ирҳәоит Ҳазшаз-Анцәа ҳдунеи шишаз, ауаҩгьы уахь дналаҵаны. «Аемпирикатә динқәа» рҿы ([[буддизм|абуддизм]], [[даосизм|адаоизм]], [[джайнизм|аџьаинизм]], [[синтоизм|асинтоизм]], [[конфуцианство|аконфуцианизм]], уҳәа убас иҵ.) Ҳазшаз-Анцәа иҟазаара мап ацәыркуеит, мамзаргьы уи ихадоу ароль наигӡом ҳәа иахәаԥшуеит.<ref name="sfn-b77c00" />
** Ауаҩытәыҩса иԥсҭазаара аҵаки ахықәкиқәеи реилыркаарала, адунеии ауаҩи напхгара рызҭо амчқәа инарықәыршәаны адинхаҵарақәа традициала еиҩыршоит «амырҭаҭратә», «атеисттә» ҳәа.
*** «[[Теизм|Атеисттә]]» (абырзен быз. аҟынтә Θεός — «[[Бог|Анцәа]]») адинқәа «агәаартратә динқәа» ҳәа ицәырҵит, урҭ шьаҭас ирымоуп ԥсы зхоу акы — Анцәа адунеи аҿы амчра зегьы ахьимоу.<ref name="sfn-b77c00" />
*** «[[Язычество|Амырҭаҭратә]]» динхаҵарақәа цәырҵит шәышықәсалатәи ауаатәыҩса рҭоурых («иԥсабаратәу адинхаҵарақәа») апроцесс аан, адунеи аҿы иреиҳаӡоу принципны ирыԥхьаӡоит адунеитә иашара апринцип, уи инақәыршәаны ауаҩы иоуа аџьшьарақәеи дзықәшәо ахьырхәрақәеи анс акә, арс акә иқәнаганы дақәшәоит. Ари аҩыза аиашара анагӡара алыршахоит, акы, аиашара адунеизегьтәи азакәан иабзоураны. Иҩбахазгьы, иерархиала, ма еилататаны ишьақәгылоу Анцәақәа ргәазыҳәарала, иреиҳаӡоу Анцәа далархәны, ма иара ида, «[[Дуализм (религия)|дуалистикала]]» (анцәа бзиақәеи анцәа цәгьақәеи), «[[Монизм|амонистикала]]» (нцәахаҵаратә лагамҭак ала), мамзаргьы «[[Плюрализм (философия)|аплиуралистла]]» (аус еицызуа афакторқәа жәпакы). Амырҭаҭраҿы еиҳарак иаҳәоит анцәақәа рацәаҩны рымчра («[[политеизм|аполитеизм]]») атәы, аха дазхарҵар алшоит нцәа заҵәыкгьы («[[монотеизм|амонотеизм]]»), аҵыхәтәантәи аан амчра зегьы иара имам, егьырҭ адунеитә мчқәа рыла иԥкуп.<ref name="sfn-b77c00" />
== Ацәырҵра ==
{{Main|Акогнитивтә динҭҵаарақәа}}
[[Файл:The Evolution of Religion.jpg|thumb|700 px|Адинхаҵара аеволиуциа]]
Ирацәоуп
адинқәа рыцәырҵра иазку атеориақәа, уахь иаҵанакуеит:<ref>[http://www.nntu.nnov.ru/RUS/fakyl/VECH/metod/hist_relig/chapter01.htm Возникновение религии. Древнейшие формы религиозных верований] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20131006124816/http://www.nntu.nnov.ru/RUS/fakyl/VECH/metod/hist_relig/chapter01.htm |date=2013-10-06 }} // ''Чайковский А. Е., Капочкина Н. А., Кудрявцев М. С.'' История религий. Учебное пособие. — Нижний Новгород: [[Нижегородский государственный технический университет]], ''2001''.</ref><ref>[https://books.google.com.ua/books?hl=ru&lr=&id=Tk_aXfs3NM8C&oi=fnd&pg=PA5&dq=происхождение+религии&ots=ydejjSmOII&sig=xCbySS-Oqj_-AGe_7VSN2LqdeVk&redir_esc=y#v=onepage&q=концепции%20о%20происхождении%20религии&f=false История религий] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220316042255/https://books.google.com.ua/books?hl=ru&lr=&id=Tk_aXfs3NM8C&oi=fnd&pg=PA5&dq=%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%B8&ots=ydejjSmOII&sig=xCbySS-Oqj_-AGe_7VSN2LqdeVk&redir_esc=y#v=onepage&q=концепции%20о%20происхождении%20религии&f=false |date=2022-03-16 }}, [[Крывелёв, Иосиф Аронович]]</ref><ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskoe-izuchenie-religii-v-duhovno-akademicheskoy-traditsii-v-dorevolyutsionnoy-rossii/viewer Историческое изучение религии в духовно-академической традиции в дореволюционной России] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20191229105336/https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskoe-izuchenie-religii-v-duhovno-akademicheskoy-traditsii-v-dorevolyutsionnoy-rossii/viewer |date=2019-12-29 }}, [[Антонов, Константин Михайлович (философ)|Антонов, Константин Михайлович]]</ref>
* «Адинхаҵаратә ([[Ақьырсианра|ақьырсиантә]])»: ауаҩы Анцәа дишеит, [[грехопадение|агәнаҳа]] ҟаиҵаанӡа дышиашоу диацәажәон. Агәнаҳа ашьҭахь, [[Бог в христианстве|Анцәеи]] ауаҩи реимадара ԥҵәан, аха Анцәа ихы ааирԥшуан [[Откровение|агәаартрақәа]] рҿы, амаалықьцәеи, [[пророк|аԥааимбарцәеи]], Ацәа ицәырҵреи рыла. Ауаҩы, иара убас, имоуп алшара иимбо Анцәа изхьаԥшра ([[молитва|аматнеирақәа]] рҿы) ма, абжьаҟазацәа рыла дышиашоу ихы имадара. [[Политеизм|Аполитеизм]] раԥхьатәи [[монотеизм|амонотеизм]] маҷ-маҷ ацәхьаҵра иалҵшәоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.
* «Абжьаратә», гагкахьала, ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырратә дыррақәеи ауаажәларратә цәаныррақәеи ҵаргәас ирымоуп, даҽа ганкахьалагьы, адунеии ауаҩи Анцәа ишишаз иазку [[авраамические религии|авраамтәи адинқәа]] рпостулат хада иаҵанакуа, уи ашьҭахь (еиҳарак агәнаҳа аныҟала иахҟьаны) ауаҩы зынӡа ихашҭит иара иацәажәара, уимоу иара дшыҟоугьы. Уи ҿыц Анцәа иахь амҩа иԥшаар акәхеит, убри аҟынтә динс иҟоу зегьы Анцәа иахь узырхынҳәра амҩа аԥшаара ауп. Ари ахәаԥшышьа [[прамонотеизм|апрамонотеизм]] аконцепциа иақәшәон, уи инақәыршәаны адин ауаатәыҩсатә еилазаараҿы еснагь иҟан, уи адагьы, раԥхьаӡа амонотеизм аформа аман, анаҩс ажәларқәа жәпакы рҿы уи ыӡит, атотемизми, амырҭаҭра, егьырҭ имонотеизмтәым адинқәа рахь ииасит. Апрамонотеизм аконцепциа шьақәиргылеит Шотландиатәи аҵарауаҩ, ашәҟәыҩҩы Е. Ланг, анаҩс уи 12-томк рыла ишьақәгылоу акатоликатә ԥшьаҩы, антрополог, алингвист [[Шмидт, Вильгельм (этнограф)|У. Шмидт]] иҩымҭа «Анцәа изку аидеиа ахыҵхырҭа» аҿы иацҵан. Аха ԥыҭрак ашьҭахь акритика азун. [[Крывелёв, Иосиф Аронович|И. А. Крывелев]] излеиҳәо ала, Вильгельм Шмидт иусумҭаҿы агхақәа ыҟоуп. Шмидт данԥсы ашьҭахь, иҵаҩцәа, [[Журнал Антропос|ажурнал «Anthropos»]] акәша рҽеидыркылоит, иусумҭа аревизиа азура рҽазыршәеит, аха мап ацәыркит , апрамонотеизм акәымкәа, [[пратеизм|апратеизм]] динхаҵара хадас иҟоу ҳәа иԥхьаӡаны.<ref>''[[Шмидт, Вильгельм (этнограф)|W. Schmidt.]]'' Der Ursprung der Gottesidee. V.1-12. 1912—1955</ref><ref>Jensen, Adolf E., ''Myth and Cult among Primitive Peoples''.</ref><ref>''[[Элиаде, Мирча|Eliade Mircea]]'', «The Quest for the 'Origins' of Religion». — P. 162; ''[[Элиаде, Мирча|Eliade Mircea]]'', Patterns in Comparative Religion. — P. 54—58</ref><ref>Jacques Waardenburg, ''Reflections on the Study of Religion'' [https://books.google.ru/books?id=51BCQyxdclMC&lpg=PA221&ots=LTGsfqp42D&dq=urmonotheismus%20rejected&hl=ru&pg=PA221#v=onepage&q=urmonotheismus&f=false p. 221] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20171005051038/https://books.google.ru/books?id=51BCQyxdclMC&lpg=PA221&ots=LTGsfqp42D&dq=urmonotheismus%20rejected&hl=ru&pg=PA221#v=onepage&q=urmonotheismus&f=false |date=2017-10-05 }}.</ref><ref>''[[Крывелёв, Иосиф Аронович|Крывелёв И. А.]]'' Прамонотеизм // [[Большая советская энциклопедия]].</ref>
* «[[Эволюция|Аеволиуциатә]]»: иԥсабаратәым џьара акы агәрагара цәырҵуеит ахшыҩ аҿиара иҷыдоу аҩаӡараҿы, иаҳбо аԥсабаратә феноменқәа рационалла ахҳәаа аҟаҵара ахьалымшо азы. Аҭоурыхԥхьатәи ауаҩы ацәырҵрақәа зегьы аҵаҵӷәы змоу цәырҵран иԥхьаӡон, аԥсабаратә мчқәа рцәырҵра адоуҳа агәаҳәара иарҿиоз акакәны дахәаԥшуан, уи ауаҩы иаҵкыс еиҳа иӷәӷәоу хшыҩлатәи принципуп. Ауаҩы ицәаныррақәеи иусқәеи еиҳа иҳараку амчра иадырҳәалон, насгьы урҭ амчқәа реизыҟазаашьақәа рмодель ауаатәыҩсатә еилазаара иақәшәо аиҿкаара иаҿырԥшын. Абри ахәаԥшышьала, адин еиҳа имариоу аформақәа рҟынтәи еиҳа иуадаҩу аформақәа рахь инеит: раԥхьа иҟан апреанизм, анаҩс [[анимизм|анимизм]], [[тотемизм|атотемизм]], [[политеизм|аполитеизм]], аҵыхәтәан [[монотеизм|амонотеизм]] (шәахә. [[Антропология религии|адин антропологиа]]). Уи адагьы, адинтә хдырра аҿиара ауаажәларраҿы аморалтә принципқәа арӷәӷәеит, уи алагьы аҭышәынтәалара еизнарҳаит, уи, анаҩс, аиндаҭларатә ԥыжәара анаҭон, насгьы ауаажәларрақәа рыбжьара аԥсабаратә алхрала ирӷәӷәахеит. Hervey C. Peoples егьырҭ иколлегацәеи рҳәамҭала, ауаатәыҩсатә еилазаарақәа рҿы еиуеиԥшым адинтә хәаԥшышьақәа рылаҵәара иаанарԥшуеит аеволиуциатә ҟазшьа шрымоу. Аха заатәи адунеихәаԥшышьақәа рҷыдарақәеи, урҭ рыҿиара аишьҭаргылашьеи аҭҵаарадырра иаздыруам.<ref>Dhavamony Mariasusai. Phenomenology of religión. [[Папский Григорианский университет|Editrice Pontificia Università Gregoriana]], 1973. — P. 60—64 — ISBN 88-7652-474-6</ref><ref name="HG" /><ref name="HG">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4958132/ Hunter-Gatherers and the Origins of Religion] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190808214159/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4958132/ |date=2019-08-08 }}, Human Nature. 2016; 27: 261—282, Hervey C. Pavel Duda, Frank W. Marlowe</ref>
: Адинтә гәрахаҵарақәа зегьы рыруадаҩра агәаанагара раԥхьаӡа акәны иалазгалаз [[Эдуард Тайлор|Е. Таилор]] иоуп, уи адин раԥхьатәи аформа [[анимизм|анимизм]] ауп ҳәа агипотеза шьақәиргылеит. Анаҩс, Таилор ихәыцрақәа ирыцҵахеит [[Фрэзер, Джеймс Джордж|Џь. Фреизер]] ([[магия|анашана]] адин раԥхьатәи иахыҵхырҭаны), Р. Маретти, Л. И. [[Штернберг, Лев Яковлевич|Штернберги]] ([[аниматизм|аниматизм]] аамҭа, аԥсабара зегьы аԥсы аҭалара), [[Леви-Брюль, Люсьен|Л. Леви-Бруль]] (аҭоурыхԥхьатәи алогикаԥхьатәи [[мистицизм|амистицизм]]) русумҭақәа рҿы. Иахьатәи аамҭазы анашанеи, адини, аҭҵаарадырреи револиуциатә еишьҭагылара атеориа мап ацәыркуеит. Даҽа ганкахьалагьы, иахьатәи аҭҵаарақәа иаадырԥшуеит адинқәеи агәрагарақәеи рыҿиара аеволиуциатә ҟазшьа шамоу: [[анимизм|анимизм]] инаркны [[монотеизм|амонотеизм]] ахь. Убри аамҭазы, еиҟәыҭханы иҟоу [[пантеон|апантеонқәа]] рцәырҵра, насгьы [[Спас Вседержитель|Зегьы зымчу Анцәа заҵәык]] иоуп ҳәа аконцепциа ауаажәларра рсоциалтә еволиуциа иақәшәон: ашәарыцаҩ-еизгаҩцәа реиҟарара инаркны (75-100 нызқь шықәса ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа) ақыҭанхамҩатә цивилизациақәа рсоциалтә стратификациа аҟынӡа (7-10 нызқь шықәса ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа).<ref name="Britannica ">[http://britannica.com/biography/James-George-Frazer Sir James George Frazer] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190430051507/http://britannica.com/biography/James-George-Frazer |date=2019-04-30 }} // [[Энциклопедия Британника|Encyclopædia Britannica Online]]. Encyclopædia Britannica Inc., 2015.{{oq|en|the evolutionary sequence of magical, religious, and scientific thought is no longer accepted}}</ref><ref name="HG" /><ref name="HG" />
Иара убас, [[марксизм|Марксизм]] ашьаҭаркҩцәагьы иаԥырҵеит аконцепциа, уи инақәыршәаны адин иашьаҭоуп ауаҩы ииашаҵәҟьоу имчыдара, есыҽнытәи иԥсҭазаараҿы иаҳԥыло, раԥхьаӡа аԥсабаратә, нас асоциалтә феноменқәа рҿаԥхьа ихала иусқәа рырманшәалара шилымшо ала иааԥшуа. Аларҵәара амоуп еицырдыруа ахшыҩҵара «[[опиум народа|адин ажәлар ропиум ауп]]».<ref>''«Религия — это вздох угнетённой твари, сердце бессердечного мира, подобно тому как она — дух бездушных порядков. Религия есть опиум народа»'' — ''[[Маркс, Карл|Маркс К.]], [[Энгельс, Фридрих|Энгельс Ф.]]'' Сочинения, т. 1, с. 415.</ref><ref>Семёнов, 2002.</ref>
Иахьа [[палеолит|апалеолит]] аамҭа иазкны иҳаму адыррақәа рыла, ари апериод анҵәамҭазы, ажәытәуаа адин, мамзаргьы адоуҳатә еизыҟазаашьақәа ҳәа ҳзышьҭоу дырҿиеит. Ус шакәу ҳдырбоит усҟантәи аамҭазы ирымаз ауаҩы анышә иамадара иадҳәалоу ақьабзи аҳаԥқәа рҿы ахаҳәқәа рҟны иҭырхыз асахьақәеи. Иҟалап ауаа агәра ргозҭгьы аԥсабараҿы Анцәақәа, ма анцәахәқәа нхоит ҳәа, мамзаргьы еиуеиԥшым амаҭәарқәеи аҭыԥқәеи, иаҳҳәап, ахрақәа, ма абнақәа, рхаҭақәа рыԥсы ҭоуп ҳәа. Адинтә гәрахаҵарақәеи аҵасқәеи — ҳхаҿы иааҳгар ҳалшоит — асоциалтә еиҿкаара шьақәдыргылеит, ауаажәларрақәа еидкыло, урҭ русура алҵшәа еиӷьыртәит.<ref name="McClellan">{{Книга| автор=McClellan| ссылка=https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC&printsec=frontcover| заглавие=Science and Technology in World History: An Introduction| место=Baltimore, Maryland| издательство=[[Johns Hopkins University Press]]| год=2006| isbn=0801883601| archive-date=2020-02-06| archive-url=https://web.archive.org/web/20200206025809/https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC&printsec=frontcover#PPA11}} [https://books.google.ru/books?id=aJgp94zNwNQC&lpg=PP1&hl=ru&pg=PA11#v=onepage&q&f=false Page 11] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180313092234/https://books.google.ru/books?id=aJgp94zNwNQC&lpg=PP1&hl=ru&pg=PA11#v=onepage&q&f=false |date=2018-03-13 }}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=3tS2MULo5rYC&pg=PA162&dq=Uniquely+Human+cognitive-linguistic+base&ei=nNUeR9fmBo74pwKwtKnMDg&sig=3UsvgAnE5B-vzb55I6W6OqqhJy4|заглавие=Uniquely Human|автор=Phillip Lieberman|isbn=0674921836|год=1991|archive-date=2015-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403045303/https://books.google.com/books?id=3tS2MULo5rYC&pg=PA162&dq=Uniquely+Human+cognitive-linguistic+base&ei=nNUeR9fmBo74pwKwtKnMDg&sig=3UsvgAnE5B-vzb55I6W6OqqhJy4}}</ref><ref name="Kusimba 2003 285">{{Книга |ссылка=https://books.google.com/books?id=xCa5zfefWVUC&printsec=frontcover&vq=Middle+Paleolithic&rview=1&source=gbs_summary_r |заглавие=African Foragers: Environment, Technology, Interactions |автор=Kusimba, Sibel |год=2003 |издательство=Rowman Altamira |isbn=075910154X |pages=285 |archive-date=2015-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403055936/https://books.google.com/books?id=xCa5zfefWVUC&printsec=frontcover&vq=Middle+Paleolithic&rview=1&source=gbs_summary_r#PPA133,M1 }}</ref><ref name="ScienceDaily">[https://web.archive.org/web/20061209060050/http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061130081347.htm World’s Oldest Ritual Discovered — Worshipped The Python 70,000 Years Ago] // ScienceDaily, 30.11.2006</ref>
Аҵарауаа шьоукы зынӡаск мап ацәыркуеит адинхаҵара ҟалаанӡатәи аамҭа ыҟан ҳәа агәаанагара, ргәаанагара шьақәдырӷәӷәарц азы ирҳәоит «ҳаамҭазтәи аетнографиа иаздырӡом жәларыкгьы, аимшьҭракгьы адинтә традициа змам, адинхаҵара ҟалаанӡатәи ажәлар» ҳәа.<ref>Зубов, 2006.</ref>
Аха аҵарауаа даҽа џьоукы ргәы иаанагоит, адин ауаҩы иҟазшьаҷыдоуп ҳәа ишьақәдырӷәӷәо акритика аҿаԥхьа имчыдоуп ҳәа. Урҭ ргәаанагарала, адинхаҵара ҟалаанӡатәи аамҭа акырӡа ицон, [[неандерталец|анеандерталец]] дшьақәгылаанӡа. Урҭ рҟынтә џьоукы ргәы иаанагоит адинытә гәаанагарақәеи аҵасқәеи рыҟазаара аазырԥшуа адыргақәа рацәаны, насгьы агәра угартә ицәырҵит хыхьтәи апалеолит аамҭазы мацара ҳәа (40-18 нызқь шықәса раԥхьа). Адинхаҵаратә ҵасқәа рцәырҵра аамҭа аилкаара ӷәӷәала иадҳәалоуп уаанӡа «ишьақәгылаз ауааи» ([[архантроп|архантропцәеи]] [[палеоантроп|апалеоантропцәеи]]) аҭоурыхԥхьатәи ауаа ҳаамҭазтәи иреиԥшқәаз (анеоантропцәа, [[Homo sapiens|Homo sapiens]]) реиԥшымзаареи реиҟәыҭхареи ралкаара апроблема, урҭ иреиуан хыхьтәи апалеолит иаҵанакуаз ауаа, [[кроманьонец|акроманионцәа]] ҳәа изышьҭаз.<ref name="Regnarmir" /><ref name="Regnarmir">Глава 1. Археологические памятники истории религии // ''[[Токарев, Сергей Александрович|Токарев С. А.]]'' Религия в истории народов мира. — М.: [[Политиздат]], 1964. — 559 с.</ref><ref>[http://www.verigi.ru/?book=210&chapter=4 Глава 1 / Проблема дорелигиозной эпохи] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140202132535/http://www.verigi.ru/?book=210&chapter=4 |date=2014-02-02 }} // ''[[Угринович, Дмитрий Модестович|Угринович Д. М.]]'' Искусство и религия. — М.: [[Политиздат]], [[1982|1982]].</ref>
Франциатәи антрополог [[Буайе, Паскаль|Паскаль Буаие]] иазгәеиҭоит адинхаҵареи/мамзаргьы иԥсабаратәым амчқәа рыгәрагара Адгьыл аҿы иҟоу ажәларқәеи аимшьҭрақәеи зегьы рҿы ишыҟоу, аха аԥстәқәа рыбжьара уи ыҟам. Шықәсы рацәала имҩаԥигоз аҭҵаарақәа рыла, Буаиер алкаақәа ҟаиҵоит, адинқәеи, [[суеверия|амцхаҵарақәеи]], егьырҭ иԥсабаратәым амчқәа рыгәрагареи рыцәырҵра амзызқәа ауаҩытәыҩсатә хкык иаҳасабала ихәыцшьа афизиологиа ауп изыбзоуроу ҳәа.<ref>Буайе, 2016, с. 12.</ref>
Иахьа адин ацәырҵра, аҿиара, аусура азакәанқәа [[религиоведение|адинҭҵаара]] иамаҭәаруп, урҭ XIX ашә. [[История|аҭоурых]], [[Археология|археологиа]], [[Социальная философия|асоциалтә философиа]], [[Социология|асоциологиа]] уҳәа аҭҵаарадыррақәа жәпакы реилаҵәараҿы ихьыԥшым дырратә усхкны ашьақәгылара иалагеит.
== Адинхаҵареи амифологиеи ==
Адини [[мифология|амифологиеи]] реизыҟазаашьа азҵаара еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла аус зуаз аҭҵааҩцәа еиԥшымкәа иахәаԥшуан. [[Мифологическая школа (этнография)|Амифологиатә школ]] макьана ишиашоу ари азҵаара шьҭнахуамызт, избанзар динны уи аамҭазы иԥхьаӡаз иуадаҩыз адинхаҵрақәа ракәын — ақьырсианра, аԥсылманра, аиудаизм, уҳәа убас иҵ., амифологиа ажәытә поезиа ҳәа иԥхьаӡан. Амифологиатә школ амифологиеи ажәлар рдинхаҵарақәеи еиҟәнаҭхомызт.<ref name="sfn-4204f9">Токарев, 1988.</ref>
Аилкаара «амиф» раԥхьаӡа акәны ақьырсиантә ҵарадырраҿы ахархәара аиҭеит адин аҭоурыхҭҵааҩы, алибералтә динҭҵааҩ [[Штраус, Давид Фридрих|Д. Штраус]] («Иаса иԥсҭазаара», 1835), уи [[Исторический Иисус Христос|аҭоурыхтә Иаса]] ихаҿсахьа амифтә шьаҭақәа рҟынтәи ирыцқьарц иҽазишәеит. [[эволюционная школа|Аеволиуциатә школ]] аетнографцәа амифологиеи адинхаҵареи еизааигәартәит. [[Тайлор, Эдуард Бернетт|Е. Теилор]] агәра ганы дыҟан амифологиа шьаҭас иамоу [[анимизм|анимизмтә]] дунеихәаԥшышьа ауп ҳәа, уи адин аҵакы шьаҭас иамоуп ҳәа. Ари ахәаԥшышьа аеволиуцианистцәеи аетнографцәеи еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла еиҭаркит. [[Харузин, Николай Николаевич|Н. Н. Харузин]] амифологиа аҭоурыхԥхьатәи ауаҩы идунеихәаԥшышьа иахәҭакны иадиҳәалон, адинхаҵарақәа рдыррақәа рзы ихадароу хыҵхырҭаны иԥхьаӡон, избан акәзар амифологиатә материал акультқәа рҿы ахархәара амоуп. [[Бринтон, Даниел Гаррисон|Д. Бринтон]]гьы агәра ганы дыҟан амифологиа ахаҭа динтәуп ҳәа, аха, иара излаиҳәо ала, амифологиа аҟынтәи иаауа адин акәӡам, адин аҟынтәи амифологиа ауп иаауа, амиф иашақәа ракәзар, адинхаҵарақәа шьаҭас ирымоу анцәатәра иалҵшәоуп. К. Преусс иазгәеиҭеит амиф акульт аҿы ихымԥадатәиу хәҭакны ишыҟоу. [[Ранович, Абрам Борисович|А. Б. Ранович]] излеиҳәо ала, амифологиа еснагь адин аелементқәа ируакуп.<ref>''[[Ранович, Абрам Борисович|Ранович А. Б.]]'' Мифология // в кн.: Литературная энциклопедия. Т. 7. М., 1934.</ref><ref name="sfn-4204f9" />
XIX ашәышықәса анҵәамҭазы амифологиеи адини реиҟәыҭхара, мамзаргьы урҭ реиҿырԥшра рҽазыршәон. Хықәкыс иҟаз адин амифологиатә хәҭа амхреи, «игәызиану ма иччархәу» ажәабжьқәа рҟынтәи ахақәиҭтәра акәын. Абасала, Ф. Џьевонс иҩуан амиф адинхаҵара акәӡам, адин ахыҵхырҭа акәымкәа, амиф аҭоурыхԥхьатәи философиоуп, ҭҵаарадырроуп, насгьы хәҭакахь ала асахьаркыратә фантастикоуп ҳәа. Уи амифқәа алнахуеит, иара иақәымшәо мап ацәнакуеит. С. Реинак амифологиа ажәабжьқәа реизга мацара акәны дахәаԥшуан, адин акәзар, ацәаныррақәеи аусқәеи азҷыдаҟазшьоуп.<ref>Jevons F. В. An introduction to the history of religion. 2 ed. L., 1902. P. 264—266.</ref><ref>''Рейнак С.'' Орфей. Всеобщая история религий / пер. с франц. в. 1. М., 1919. С. 9—10.</ref><ref name="sfn-4204f9" />
[[прамонотеизм|Апротомонотеизм]] атеориа адгылаҩцәа ([[Лэнг, Эндрю|Е. Ланг]], [[Шмидт, Вильгельм (этнограф)|У. Шмидт]], урҭ рышьҭанеицәа) рҽазыршәон еиҳа еилыхха адини амифологиеи аҳәаа рыбжьаҵара. Адин амифологиатә мотивқәа змам, аморалтә дунеихәаԥшышьа заҵәык зныԥшуа ала иаадырԥшуан. Арҭ амотивқәа рҩыза ыҟамызт ажәытәтәи аҭоурыхԥхьатәи динхаҵараҿы ҳәа. Апрамонотеизм атеориа ашьаҭаркҩы Ленг адин аҿы ҩ-хырхарҭак ртәы дазааҭгылоит — адинтәи амифтәи. Актәи, абнауаа рыбжьарагьы, адоуҳақәа ргәыҟаҵаразы аҵасқәа амаӡам, аҩбатәи ҭәуп анашанеи амцҳәареи рыла. Венатәи ашкол ахада Шмидт ишьақәирӷәӷәон адинхаҵараҿы амифологиатә хәҭақәа ихьшәақәоу роуп ҳәа, урҭ ажәҩан аҿы иҟоу иҳараку, ицқьоу Анцәа ихаҿра моралла иԥхасҭартәуеит ҳәа.<ref>[[Лэнг, Эндрю|Lang A.]] Myth, ritual and religion. V. 1—2. L., 1887.</ref><ref>Lang A. The making of religion. 3 ed. L.-[a. o.], 1909.</ref><ref name="sfn-4204f9" /><ref name="sfn-4204f9" />
Авторцәа ԥыҭҩык амиф адини еиҟәырыҭхон актәи аҵакы арҭшәарала. [[Вундт, Вильгельм|В.Вундт]] агәра ганы дыҟан адин ахьыҟоу анцәахәқәа рахь агәрагара ахьыҟоу мацара ауп ҳәа, амифологиа акәзар адоуҳақәа, аџьнышқәа, ауааи аԥстәқәеи рыԥсы агәрагара амҽханакуеит, уи адин алагамҭа мацара ауп ҳәа. П. Еренреих излеиҳәо ала, амифологиа раԥхьаӡа адинхаҵаратә ҟазшьа амамызт, анаҩстәи аҿиаратә стадиақәа раан ауп уи адинхаҵара ианадҳәалаха.<ref>''[[Вундт, Вильгельм|Вундт В.]]'' Миф и религия. СПб., 1913.</ref><ref name="sfn-4204f9" />
Апротомонотеизм атеоретикцәа ирҿагылон [[марксист|амарксистцәа]], урҭ адин иҽеим цәырҵраны ирыԥхьаӡоит, амифологиа иҵоуроу культуратә мазарак аҳасабала иахәаԥшуеит, насгьы амифологиеи адини реилалара уи ԥхасҭанатәуеит. [[Тренчени-Вальдапфель, Имре|И. Тренчени-Валдапфель]] агәра ганы дыҟан адин уи ауаҩы имаӡоу амчқәа инапахьы иаагара иацхраауа реакционтә мчроуп ҳәа, амифологиа акәзар, иҵоуроу афырхацәеи анцәақәа рхаҿсахьа ссирқәеи ауаҩы иеиӷьтәразы иреиҳаӡоу ҩаӡарак аҳасабала ицәырҵуа прогрессивтә мчуп ҳәа. Иара игәаанагарала, аҭоурыхԥхьатәи ауаажәларраҿы амифологиа адинхаҵара иахәҭакын, аха ашьҭахь, аклассдатәи акласстәи ауаажәларра аҽеиҭакраан, амиф адинхаҵара иацәыхарахеит. Амифологиа афантазиа иапрогрессивтә хәҭаны иҟалеит, уа ауаҩы ихдырра адин иаҿагыланы ақәԥара иалагеит, уи ауаҩы адәныҟатәи адунеи дшахьыԥшу ала ацәанырра инаҭон. [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]] иазгәеиҭоит Тренчени-Валдапфель иҟаиҵаз алкаақәа еиҳарак шьаҭас ишрымоу иҿиахьоу ихьшәоу амифологиа, еиҳарак абырзентә мифологиа мацара.<ref>''[[Тренчени-Вальдапфель, Имре|Тренчени-Вальдапфель И.]]'' Мифология / пер. с венг. М., 1959.</ref><ref name="sfn-4204f9" /><ref name="sfn-4204f9" />
Иахьатәи аҭҵаарадырраҿы амифологиеи адинхаҵареи ӷәӷәала еимадоуп ҳәа иҟоу агәаанагара аԥыжәара амоуп, убри аан урҭ хьыԥшымкәа иаанхоит. Амифқәа рышьақәгылара адинтә ҟазшьа ҳәа акгьы алам, уи шьақәдырӷәӷәоит [[Австралийская мифология|Австралиатәи амифқәа]], Океаниа амифқәа, Африкеи Америкеи рыжәларқәа рмифқәа. Урҭ рҟынтә зегь реиҳа имариоу ауаҩы иааикәыршаны иҟоу аԥсабара аилазаашьа иазку азҵаарақәа рҭак ҟарҵоит. Аха амифқәа асоциалтә ԥсҭазаара ацәырҵрақәа, аҵасқәа, аҟазшьатә нормақәа (ақәреи хаҵара-ԥҳәысла ҳәа аихшара, аҭынхара, абшьҭрақәа реизыҟазаашьақәа уҳәа убас иҵегьы) ари аилыркаара асоциалтә практика арқьиоит, мифологиатә ҵаҵӷәуп, санкциоуп, иԥшьоуп. Иԥшьоу асоциалтә нормақәа хымԥадатәины иҟалоит. Амиф зегь реиҳа ихадоу асоциалтә-нормативтә функциа нанагӡоит. Асоциалтә практика ҵаҵӷәыс иамоуп, иԥшьахоит амифтә жәытәрахь ухьазырԥшуа ала, амифтә абшьҭрақәа, [[культурный герой|акультуратә фырхацәа]], иарбоу ақьабз, мамзаргьы асоциалтә норма анышьақәдыргыла аамҭазы. Амифқәеи адинтә қьабзқәеи еидҳәалахоит. Амиф адинытә церемониа ҳаилнаркаауеит, ашьаҭа анаҭоит. Амифи аҵасқәеи рыбжьара иҟоу аидҳәалара аҵарадырраҿы акыр аамҭа аимак-аиҿак цәырнагеит: раԥхьатәи иарбану, амиф акәу, аҵас акәу. Аҳәынҭқарратә уаажәларраҿы анцәахәқәа зегь раԥхьаӡа иргыланы асоциалтә мчра аадырԥшуа иалагоит.<ref name="sfn-4204f9" />
Амифологиа адинхаҵарақәа рҵаказы аматериал ҳнаҭоит, аха уи адин аҿы зегь реиҳа ихадоу елементуп. [[Робертсон-Смит, Уильям|У. Робертсон-Смит]] иҩуан ажәытәтәи адинқәа шьаҭас ирымаз ахаҵарақәеи адогмақәеи ракәым, ауаажәларра ахаҭарнакцәа хымԥада излахәу аҵасқәеи аритуалқәеи роуп ҳәа. Адинқәа жәпакы рҿы амифологиатә компонент ихадоу аҭыԥ ааннакылом, насгьы ихымԥадатәиим. Убас, змифологиа еиуеиԥышмкәа еиларсуа, ҩаӡара ҳаракыла иҿиаз ажәытә бырзенцәа рҿы амифқәа адин аҵакы шьақәдыргыломызт. Амифқәа рыгәрагара хымԥадатәины иҟамызт. Аҵара змаз амифқәа рҿы иҳәоу мап ацәыркыр рылшрон, аха анцәахәқәа — ақлалақь ахылаԥшцәа, ҳаҭыр рықәырҵон, насгьы адинтә қьабзқәа нарыгӡон. Динқәак рҿы амифологиатә ган улаԥш иҵашәо ароль нанагӡом, насгьы уи иҟоуп ҳәа узҳәом, иаҳҳәап, [[конфуцианство|аконфуцианизм]] аҿы. Амифологиеи адини еицырзеиԥшу афантазиа ахаҿытәра, убри аҟнытә, аҿиара раԥхьатәи астадиақәа рҿы, амифологиа адин аусхкы ахь иаҵанакуеит. Амифологиаҿы ицәырҵуа ахҭысқәа ииасхьоу аамҭа ([[мифическое время|амифологиатә епоха]]) иаҵанакуеит. Адин аҿы иҟоуп [[культовые мифы|акульттә мифқәа]] адин-нашанатә ҵасқәа ирыдҳәалоу, уаҟа ақьабз шьақәырӷәӷәоуп амифологиа иазҷыдароу азнеишьала: аҵас ашьақәгылара ажәытә мифологиатә аамҭахь иаҵанакуеит, амифтә персонажқәа ирыдҳәалоуп, насгьы амиф ахаҭа, аҵас еиԥш, иԥшьоу, имаӡоу акы акәны иҟалоит. Адин-нашанатә ритуалқәа ирылаҵаны, амифқәа адинтә гәрахаҵарақәа рҵакы ихадоу хәҭакны иҟоуп. Адунеи адинқәа рҿы аҿиара ихьшәоу аамҭазы, амифқәа динтә догманы иҟалоит. Аха жәларқәак рыбжьара (ажәытә бырзенцәа, уҳәа убас иҵ.) амифологиатә фантазиа аҿиара иабзоураны афилософиатә идеиақәа амифологиатә формала рцәыргара рылшеит. Аҭоурыхтә ҿиара заатәии ихьшәоуи астадиақәа рҿгьы амифологиа зны-зынла адин иахьыԥшымкәа ашьақәгылара алшон.<ref name="sfn-4204f9" />
== Адини адемографиеи ==
Адинҭҵааҩы [[Силантьев, Роман Анатольевич|Р. А. Силантиев]] иазгәеиҭоит, атрадициатә динқәа зегьы ахшара рацәа ишадгылоу, аҽԥыргара иаҿагылоуп, насгьы арыцқьареи аконтрацепциеи ирықәыӡбоит. Убри аҟынтә, адин агәра зго ауааԥсыра рыбжьара ахшараиура еиҳауп атеистцәа рыбжьара аасҭа: иаҳҳәап, Израиль ахшараиура еиҳа ирацәоуп ауриа-аортодоксцәа рыбжьара, уа ҭаацәарак аҿы хәҩык еиҵаны ахәыҷқәа ахьрымоу маҷуп. Аԥсылманцәа рзы ахшара рацәа ҷыдароуп. Адинхаҵара ахьеиқәхаз ақьырсиантә тәылақәа рҿы ахшараиура аԥсылманцәа рҿы аасҭа еиҵам: ҿырԥштәыс иаагозар, [[Республика Босния и Герцеговина|Босниеи Герцеговинеи]] рҿы, аиашадинхаҵаратә сербцәа рҟны ахшараиура еиҳауп [[Босняки|аԥсылман-бошниакцәа]] рҟны аасҭа. Украинеи Урыстәылатәии аиашахаҵаратә диннапхгаҩцәа рҭаацәарақәа рҿы хҩык-ԥшьҩык иреиҵаны ахәыҷқәа змоу ахьаҳԥылоу маҷуп, жәаҩык жәохәҩык ахәыҷқәа змоу аҭаацәарақәа епархиацыԥхьаӡа иуԥылоит. Убри аҟнытә, адемографиатә кризис шьаҭас иамоу ақьырсиантә мазарақәа рыӡра ауп, Европа аԥсылманра зиааиуа ақьырсианра ахаҭа акәӡам, адинхаҵара зцәыӡыз ақьырсианра ашьҭахьтәи аилазаара ауп.<ref>[[Силантьев, Роман Анатольевич|Силантьев Р. А.]] [http://www.demoscope.ru/weekly/2003/0109/analit06.php Отношение религии к демографии] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210209005717/http://www.demoscope.ru/weekly/2003/0109/analit06.php |date=2021-02-09 }}. // [[Демоскоп Weekly]]. № 109—110. 14 —27 апреля 2003</ref>
Урыстәыла ахшараиура аиҵахара мзыз хадас иамоуп аиашахаҵаратә дин ацәыӡра ауп ҳәа далацәажәоит асоциологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, Адемографиатә ҭҵаарақәа ринститут адиректор, апортал Демографиа.ру аредактор хада [[Белобородов, Игорь Иванович|И.И.Белобородов]].<ref>Шевченко М. [http://www.nanya.ru/stati/2011/08/22/327622-demografiya-rossii/ Демография России] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180303050401/http://www.nanya.ru/stati/2011/08/22/327622-demografiya-rossii/ |date=2018-03-03 }} // Няня.ru, 22.08.2011</ref>
Бжьаратәны иаҳгозар, адин змоу ауаа рыбжьара ахшараиура еиҳауп, атеистцәа рыбжьара аасҭа. Аха, арегионқәа зегьы рҿы еиԥшым: [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи]], [[Северная Европа|Аҩадатәи]], [[Южная Европа|Аладатәи Европа]] атәылақәа рҿы адинхаҵара афактор аҭаацәараҿы ахәыҷқәа рхыԥхьаӡараҿы анырра ду амазар, [[Восточная Европа|Мрагыларатәи Европа]] атәылақәа рҿы аҭҵаарақәа иаадырԥшит адинхаҵареи ахшараиуреи шеихьыԥшым.<ref>{{статья|заглавие=Газеты пишут о религиозности и рождаемости. Помогает ли РПЦ повысить рождаемость|ссылка=http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0557/gazeta025.php|издание=[[Демоскоп Weekly]]|тип=сайт|год=3—16 июня 2013|номер=557—558|archive-date=2017-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816033220/http://demoscope.ru/weekly/2013/0557/gazeta025.php}}</ref>
Урыстәыла, [[Малева, Татьяна Михайловна|Т.М.Малеве]]и [[Синявская, Оксана Вячеславовна|О.В.Синиавскаие]]и апроект РиДМиЖ (GGS), аҳәаақәа ирҭагӡаны имҩаԥыргаз аҭҵаарақәа рыла, ахшараиура еиҳа ирацәоуп аԥсылманра ныҟәызго амилаҭқәа рыбжьара, егьырҭ адинқәа рҿы ахшараиура еиҳа еиҵоуп, адин ахаҵара змоуи ахаҵара змами ахшараиура аганахьала еиԥшымзаарак рымам.<ref>{{статья|автор=Забаев И.В., Мелкумян Е.Б., Орешина Д.А., Павлюткин И.В., Пруцкова Е.В.|заглавие=Влияние религиозной социализации и принадлежности к общине на рождаемость. Постановка проблемы|ссылка=http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0553/analit03.php|издание=[[Демоскоп Weekly]]|тип=сайт|год=1—19 мая 2013|номер=553—554|archive-date=2018-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180202041551/http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0553/analit03.php}}</ref>
Аиашадинхаҵаратә [[ПСТГУ|Иԥшьоу Тихоновсктәи агуманитартә университет]] адинҭҵааратә факультет адини афилософиеи ркафедра арҵаҩы, асоциологиа амагистр Е. В. Пруцкова лажәақәа рыла, адинхаҵареи аиреи рыбжьара иҟоу аидҳәалара шьақәыргылахоит раԥхьатәи адинтә социализациа аҟазаареи аҟамзаареи инарықәыршәаны.<ref>Пруцкова Е. В. [http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0549/pdf/pruckova.pdf Рождаемость в Европе: значение религиозной социализации] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20170506142130/http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0549/pdf/pruckova.pdf |date=2017-05-06 }} // [[Демоскоп Weekly]], 549, 1-4.</ref>
Аха ауааԥсыреи аҿиареи ирызкыз Адунеизегьтәи аконференциаҿы (Каир, цәыббрамза 1994) ажәахәқәа ишаадырԥшуа ала, адинытә гәыԥқәа рҿы арыцқьареи аҭаацәара аԥҵаразы агәҭакқәеи рганахьала ирымоу азнеишьа еиԥшӡам.<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0175/arxiv01.php Демография и религия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180215204726/http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0175/arxiv01.php |date=2018-02-15 }} // [[Демоскоп Weekly]]. — № 175—176. 25 октября — 7 ноября 2004 год.</ref>
== Адинхаҵареи ауаажәларреи ==
{{Main|Адинхаҵареи ауаажәларреи}}
Астатиаҿы анаҩстәи азҵаарақәа рыӡбахә ҳәоуп:
* [[Религия и общество#Религия и наука|Адини аҭҵаарадыреи]] (аҵарауаа рыбжьара адинхаҵареи, адини аҵарадырра аҩаӡареи уахь иналаҵаны)
* [[Религия и общество#Религия и преступность|Адини ацәгьоурақәеи]]
* [[Религия и общество#Религия и здоровье|Адини агәабзиареи]]
* [[Религия и общество#Религия и социальное благополучие|Адини асоциалтә бзазареи]]
* [[Религия и общество#Религия и политика|Адини аполитикеи]]
== Адини ацәаҩашәеи ==
{{Main|Амораль#Аморали адинхаҵареи}}
== Адини адунеи аҿы иҟоу агәрахаҵарақәеи ==
{{Main|Адинқәа рсиа}}
[[Файл:Map of state religions.svg|thumb|400 px|Аофициалтә динқәа змоу аҳәынҭқаррақәа:
{{legend|#0000FF|[[Ақьырсианра|Ақьырсианра]]}}
{{legend|#158706|[[Ислам|Аԥсылманра]]}}
{{legend|#EBCF16|[[Буддизм|Абуддизм]]}}]]
<imagemap>
Файл:ReligijneSymbole.svg|thumb|[[Адинтә символқәа]]
rect 0 0 300 300 [[Христианство]]
rect 300 0 600 300 [[Иудаизм]]
rect 600 0 900 300 [[Индуизм]]
rect 900 0 1200 300 [[Бахаи]]
rect 0 300 300 600 [[Ислам]]
rect 300 300 600 600 [[Фетишизм]]
rect 600 300 900 600 [[Даосизм]]
rect 900 300 1200 600 [[Синтоизм]]
rect 0 600 300 900 [[Буддизм]]
rect 300 600 600 900 [[Сикхизм]]
rect 900 600 1200 900 [[Джайнизм]]
rect 0 900 300 1200 [[Айявари]]
default [[Файл:ReligijneSymbole.svg]]
</imagemap>
=== Архаикатә хаҵарақәа, аритуалқәеи ақьабзқәеи ===
Аҵарадырра иалнакаауеит ихадароу агәрахаҵарақәа, урҭ рҟазшьаҷыдоуп [[Охотники и собиратели|ашәарыцаҩ-еизгаҩцәа]]: [[анимизм|анимизм]], [[Жизнь после смерти|аԥсра ашьҭахь аԥсҭазаара агәрагара]], [[шаманизм|ашаманизм]], [[культ предков|ахылҵшьҭра акульт]], [[Политеизм|иреиҳау анцәахәқәа ркульт]].<ref name="HG" />
==== Анашана ====
{{Main|Анашана}}
Анашана — ахәыцратә система ахцәажәаразы рхы иадырхәо еилкаароуп, ахҭысқәа анырра рыҭаразы, аматериа аҭагылазаашьаҿы ииашоу анырреи, ма иубарҭам анырреи рыҟаҵаразы ауаҩы маӡалатәи амчқәа рахь дзхьанарԥшуеит; иалкаау ахықәкы анагӡаразы [[сверхъестественное|иԥсабаратәым]] амчқәа ицхраауеит.<ref name="Britannica2">{{cite web|author=Karen Louise Jolly|url=http://www.britannica.com/print/topic/356655|title=Magic|work=[[Encyclopædia Britannica]]|publisher=Encyclopædia Britannica Inc|archive-url=https://www.webcitation.org/67yHqQVLR?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/356655/magic|archive-date=2012-05-27|access-date=2012-10-05|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ethnonet.ru/etnografiya/religioznye-verovanija-predpolagaemyj-genezis-i/|title=Религиозные верования. Предполагаемый генезис и история.|author=[[Марков, Геннадий Евгеньевич|Марков Г. Е.]]|work=Этножурнал|access-date=2012-10-05|url-status=live|archive-date=2012-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120526041529/http://www.ethnonet.ru/lib/0503-02.html}}</ref>
==== Атотемизм ====
{{Main|Атотемизм}}
Атеисттә гәаанагара змоу аҵарауаа аӡәырҩы атотемизм ажәытәӡатәи ауаатәыҩса рдинқәа иреиуоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. Атотемизм ашьҭақәа ҳԥылоит адинқәа зегьы рҿы, уимоу аҵасқәеи, аҳәамҭақәеи, амифқәеи рҿгьы.
Атотемизм — ауаҩи иааҳакәыршаны иҟоу адунеии еимадоуп ҳәа иазнеиуеит, ихыҭҳәаау аиуаратә еидҳәалара ҳԥылоит ауаҩи аԥсабаратә обиекти-[[тотем|атотеми]] рыбжьара: аԥстәы, аҵиаа, зыԥсы ҭам амаҭәар, аԥсабаратә цәырҵра.<ref>{{cite web|url=http://www.ecsocman.edu.ru/text/19279617/|title=Тотемизм|publisher=Федеральный образовательный портал — экономика, социология, менеджмент|url-status=dead}}</ref>
==== Анимизм ====
{{Main|Анимизм}}
Уи аҵакы хадас иамоуп аԥсы, [[дух (мифология)|адоуҳақәа]] шыҟоу агәрагара, насгьы аԥсабара зегьы аԥсы ҭоуп ҳәа агәрагара. Англыз етнограф, акультураҭҵааҩы [[Тайлор, Эдвард Бернетт|Едвард Таилор]] агәра ганы дыҟан анимизм иарбанзаалак адин иаҟазшьоуп, насгьы уи ашьаҭа шьақәнаргылоит ҳәа.
==== Афетишизм ====
{{Main|Адинтә фетишизм}}
Еиуеиԥшым иԥсабаратәым амчқәа змоу амаҭәарқәа рыгәрагара.
==== Аниматизм ====
{{Main|Аниматизм}}
Аԥсабара, ма уи ахәҭақәеи ацәырҵрақәеи аԥсы рхоуп ҳәа агәра агара.
==== Ашаманизм ====
{{Main|Ашаманизм}}
Аԥсы идунеи анырра аҭара. [[шаман|Ашаман]] имҩаԥиго аимадара.
=== Антикатәи адунеи адинтә синкретизм ===
==== [[Древнеегипетская религия|Ажәытәтәи Мысра адинхаҵара]] ====
[[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысраа]] рдин шьақәгылеит аҭоурыхԥхьатәи-ахылҵшьҭратә цуҭаҿы, 3000 шықәса ирылагӡаны Мрагыларатәи атеологиатә системақәа рахь аҿиаратә мҩа ду ианысит: афетишизми атотемизми рҟынтәи [[политеизм|аполитеизмтәи]] амонотеисттәи хәыцрақәа рҟынӡа. Ажәытәтәи Мысратәи адинхаҵара иаҵанакуан [[теогония|атеогониеи]] [[космогония|акосмогониеи]], акультқәеи амифқәеи, нырцәтәи аԥсҭазаара иазку агәаанагарақәа, [[клир|адиннапхгаҩцәа]] ([[Жречество Древнего Египта|аныхаԥаара]]) реиҿкаара, ауаажәларраҿы урҭ рҭыԥқәа, [[фараон|афараон]] [[обожествление|нцәахәыс иҟаҵара]] уҳәа уб. иҵ.
Ажәытәтәи Мысратәи адин традициала [[Политеизм|аполитеист]] ҳәа иԥхьаӡоуп, аха Ажәытәтәи Мысраҿы иҟан [[Генотеизм|агенотеисттә]] ҟазшьа змаз акультқәа, аамҭа кьаҿк азы иҟан [[атонизм|атонизм]]гьы (XIV ашә. ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа), уи [[Монолатрия|амонолатриа]] аҟазшьақәа роуп. Ари афакт зны-зынла ахшыҩҵакқәа еиланарҩашьоит; џьоукы ажәытәтәи Мысратәи адинхаҵараҿы иҵәаху амонотеизмтә ҟазшьа иазку атеориақәа аԥырҵоит, Мысреи Израильи рдинқәа рыбжьара аимадара шьақәдыргылоит.<ref>{{Книга|автор=Jan Assmann|заглавие=The Search for God in Ancient Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ACkeJSSIvQYC&printsec=frontcover&dq=The+Search+for+God+in+Ancient+Egypt&q=&hl=ru|издательство=Cornell University Press|год=2001|страницы=11|страниц=292|isbn=9780801487293|archive-date=2019-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119230951/https://books.google.ru/books?id=ACkeJSSIvQYC&printsec=frontcover&dq=The+Search+for+God+in+Ancient+Egypt&q=&hl=ru#v=onepage&q=The%20Search%20for%20God%20in%20Ancient%20Egypt&f=false}}</ref><ref>{{Книга|автор=Rosalie David|заглавие=Handbook to Life in Ancient Egypt|ссылка=https://archive.org/details/handbooktolifein00aros|издательство=Facts on File Inc.|год=1998|страницы=[https://archive.org/details/handbooktolifein00aros/page/125 125]}}</ref><ref>{{Книга|автор=Wilkinson, Richard H.|заглавие=The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt|ссылка=https://archive.org/details/completegodsgodd00wilk|издательство=Thames & Hudson|год=2003|страницы=[https://archive.org/details/completegodsgodd00wilk/page/n236 236]—240}}</ref>
==== Ажәытә Бырзентәылеи аурымцәеи рдинхаҵарақәа ====
{{Main|Ажәытәӡатәи абырзенцәа рмифологиа|Ажәытә аурымцәа рдин}}
[[Древняя Греция|Ажәытә бырзенцәа]] ирыман хыԥхьаӡара рацәала ауаа иреиԥшыз анцәақәа рпантеон ду (Зевс, Аполлон, Афродита, уҳәа уб. иҵ.), абжанцәақәа (афырхацәа), апантеон аҩнуҵҟа аиерархиа ӷәӷәа ыҟан. Ажәытә бырзенцәа рынцәахәқәеи рыбжанцәақәеи ауаа рхы шымҩаԥырго еиԥш рхы мҩаԥыргоит, урҭ рхымҩаԥгашьақәа инарықәыршәаны еиуеиԥшым ахҭысқәа ҟалоит.
Ажәытә бырзенцәа ирыман ауаатәыҩсатә нцәахәқәа ([[Зевс|Зевс]], [[Аполлон (мифология)|Аполлон]], [[Афродита|Афродита]], уҳәа убас иҵегьы) р[[Пантеон (боги)|пантеон]] ду, аха ӷәӷәала иалкааны, [[полубог|анцәабжақәа]] (афырхацәа), насгьы уи апантеон аҩнуҵҟа иҟан иӷәӷәоу [[иерархия|аиерархиа]]. Ажәытә бырзенцәа рынцәахәқәеи рынцәабжақәеи ауаа рхы шымҩаԥырго еиԥш рхы мҩаԥыргоит, насгьы урҭ русқәа инарықәыршәаны хҭысқәак ҟалоит.
Ауаҩԥшра змоу Анцәақәа рҟазшьа иаанарԥшуеит, аӡәы урҭ ргәы ақәшәара шилшо аматериалтә мчы ала — аҳамҭақәа (ауаҩытәыҩса ԥсаҭатәс иҟаҵареи егьырҭ аԥсаҭатәқәеи уахь иналаҵаны), агәрагарала (даҽакала иуҳәозар, анцәа иахь рхы нарханы [[молитва|иҳәара]], уахь иалоуп ахырҽхәара, ма ажьара) мамзаргьы иҷыдоу аусқәа рынаӡарала.
=== Авраамтә динқәа ===
{{Main|Авраамтә динқәа}}
[[Тора|Хәы-шәҟәык]] рҟны зыӡбахә ҳәоу ахыркҩы [[Авраам|Авраам]] ақьырсианреи, аԥсылманреи, аиудаизми рҿы иааԥшуа атрадициа ашьаҭаркҩыс дыԥхьаӡоуп.
==== Аиудеиатә дин ====
Агәаанагара злаҟоу ала «[[Иудаизм|аиудеиа]]» ашьақәгылара иаҿын XIX ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа инаркны, [[Ханаан|Ханаана]] адгьылҵакыреи [[Мсыр|Мысра]] аҩадатәи ахәҭаҿи (уажәы Мысра, [[Шьамтәыла|Сириа]], [[Ливан|Ливан]], [[Израиль|Израиль]], [[Иорданиа|Иорданиа]] ртәылақәа). Аиудаизм [[монотеизм|амонотеизм]] рыланаҳәеит, уи еиҳагьы инарҵауланы иднарҵон Анцәа ауаҩы иара диеиԥшны дишеит ҳәа. Ари адинтә еилазаара ауаҩытәыҩса иԥсҭазаара аганқәа зегьы аҵанакуеит. Аиудаизм зныкала иагьдинтәиуп иагьмилаҭтәиуп, насгьы ауаҩы есыҽнытәи иԥсҭазаара зегьы еиҿызкаауа аԥҟарақәа рықәныҟәара хымԥадатәиуп ҳәа шьақәзырӷәӷәо хыдҵоуп ([[Галаха|Галаха]]). Аиудаизм адунеитә динхаҵаразы иаҭаху ҟазшьақәак амаӡам: [[вера|ахаҵаҩцәа]] реиҳараҩык иании инаркны ари адин ахь иаҵанакуеит, аха изҭаху аиудаизм идикылар ауеит, уи азы дахысыроуп аиудаизм ахь аиасра апроцесс ([[гиюр|гиюр]]).
==== Ақьырсианра ====
«[[Ақьырсианра|Ақьырсианра]]» цәырҵит I ашә. ҳашықәсԥхьаӡара азы [[Палестина (историческая область)|Палестина]], уи аамҭазы [[Римская империя|Аурымцәа римпериа]] анапаҵаҟа иҟан, раԥхьаӡа ауриаа рыбжьара, Ажәытәӡатәи аиудаизм амессиантә еиҿкаарақәа рконтекст аҿы. Раԥхьатәи жәашықәсақәа ирылагӡаны егьырҭ ахәҭақәа рҿи, насгьы егьырҭ амилаҭқәа рыбжьареи еиҳа инарҭбааны аларҵәара аиуит. Ақьырсианразы «иҟаӡам [[эллин|абырзенцәагьы]] аиудеиаагьы»<ref>Гал. 3:28.</ref>, уи иаанагоит [[Христианин|дқьырсианхар]] илшоит дарбанзаалак, милаҭ еилых ҟамҵакәа. Убри аҟнытә, милаҭтә динхаҵараны иҟоу аиудаизм еиԥш акәымкәа, ақьырсианра [[мировая религия|адунеизегьтәи динхаҵараны]] иҟалеит.
Ақьырсианраҿы зегь реиҳа ихадоу аҿыцрақәа иреиуоуп ҳәа иԥхьаӡатәуп агәаанагареи ахыҭҳәааи ракәымкәа иҟаҵәҟьоу агәрагара, Анцәа иуаҩхара, насгьы Иара [[Искупительная жертва#В Новом Завете|иԥсреи]] [[Воскресение Иисуса Христа|иԥсҭалареи]] агәрахаҵара. Анцәа иуаҩхара мҩаԥысуеит [[Иаса Қьырса|Иаса Қьырса]] ихаҿала, [[Ветхозаветные пророчества о Христе|Ажәытә уасиаҭ ҿаҳәатәы]] (пророчество) анагӡара арҵабыргуа.
Ақьырсианраҿы иҟоуп аиудаизм иазҷыдаҟазшьоу зԥхьанҵақәак («[[Десять заповедей|Жәа-уасиаҭк]]», «[[Заповеди любви|Абзиабаратә уасиаҭ]]», «[[Золотое правило нравственности|Ацәаҩашәа ахьтәы ԥҟара]]»). Аха ақьиара [[Благодать|азылԥхара]] абзоурала, ақьырсианра егьырҭ, еиҳа имаҷны аҵакы змоу адинтә ԥкрақәа рацәаны иамнахаит («зныҟәгара уадаҩыз аидара»). «Азакәан», «азылԥхара», «Анцәа ицәшәара», «абзиабара» рдиалектика ақьырсианра аҭоурых зегьы аҿы актуалра аманы иаанхоит, еиуеиԥшым аформақәа аанахәалар алшоит («[[Слово о законе и благодати|Азакәани азылԥхареи ирызку ажәа]]», «[[Либеральное христианство|Алибералтә қьырсианра]]», «[[Афундаментализм|Афундаментализм]]»).
==== Аԥсылманра ====
«[[Ислам|Аԥсылманра]]» VII ашә. ҳашықәсԥхьаӡаразы ицәырҵит, уи аамҭазы [[язычество|амарҭаҭра]] аҳра ахьауаз [[Аравийский полуостров|Аравиитәи адгьылбжьаха]] бжаҿы. Адинҭҵааҩцәа рацәаҩны (иаҳҳәап, [[Люксенберг, Кристоф|Лиуксенберг, Кристоф]]) изларыԥхьаӡо ала [[Мухаммед|Муҳаммад]] аиудизми ақьырсианреи рҟынтәи иамаиԥсахыз рацәоуп. VII ашә. ҳашықәсԥхьаӡаразы ақьырсианра аларҵәара ахьамаз адгьылҵакырақәа рымҽхак ҭбаан, [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи амшын]] аҩадатәи аԥшаҳәагьы уахь иналаҵаны; Аравиитәи адгьылбжьаха бжаҿы уи ашьҭанеицәа рацәаҩӡамызт. Ақьырсиантә ҳәынҭқарра заҵәык [[Иемен|Емен]], Муҳаммад даниз аамҭазы ефиоптәи [[монофизитство|амонофизитцәа]] рнапхгара аҵаҟа иҟан, анаҩс аԥсылманра анышьақәгылоз аамҭазы [[зороастризм|зороастриантәи]] аџьамцәа рнапхгара аҵаҟа иҟалеит. Аха Аравиитәи аимшьҭрақәеи акланқәеи шәышықәсала ауриацәеи ақьырсианцәеи ирыванхон, насгьы амонотеизм иазку аидеиақәа ибзианы ирдыруан. Убас, Муҳаммад иԥҳәыс Хадиџьа лаб иашьа иԥа [[Варака ибн Навфаль|Варака]] дқьырсианын. Амонотеистцәа мамзаргьы амонотеисттә ҟазшьа змоу ауаа «Ҳанифцәа» ҳәа ирышьҭан. Урҭ [[Авраам|Авраам]] идин иқәныҟәоит ҳәа иԥхьаӡон. Аԥсылманра уаанӡатәи амонотеисттә динқәа зегьы рышьаҭаркҩцәа ԥааимбарцәаны иазханаҵоит.
=== Индиатәи адинқәа ===
{{Main|Индиатәи адинқәа}}
[[Индийский субконтинент|Индиатәи аконтинент]] хәҭаҿы ицәырҵыз адинқәа. Индиатәи адинқәа рахь иаҵанакуеит [[индуизм|аиндуизм]], [[джайнизм|аџьаинизм]], [[буддизм|абуддизм]], [[сикхизм|асикхизм]] уҳәа убас егьырҭгьы. Индиатәи адинқәа рконцепциа хада [[дхарма|адхарма]] агәрагара ауп, зегьы зымҽхазкуа аҟазаара азакәан. Индиатәи адинқәа зегьы ([[сикхизм|асикхизм]] аламҵакәа) ихадоу концепцианы ирыдыркылоит аиҭаирақәа р[[Карма|каматә]] еишьҭагыла.
=== Адунеи адинқәа ===
{{Main|Адунеи адин}}
Адунеи адинқәа рахь ирыԥхьаӡоит [[буддизм|абуддизм]], [[Ақьырсианра|ақьырсианра]], [[ислам|аԥсылманра]] (аишьҭагылашьа ианцәырҵыз инақәыршәаны иҟаҵоуп). Адунеи адинқәа рахь иԥхьаӡахарц азы, адин адунеи зегь аҿы ашьҭанеицәа рацәаны иамазар ауп, убри аамҭазы иарбанзаалак [[Национальность|амилаҭтә]], мамзаргьы аҳәынҭқарратә еилазаара иадҳәаламзар ауп. Уи адагьы, адин адунеитә динхаҵарақәа раҳасабала ианахәаԥшуа, уи аҭоурых аҿы иҟанаҵо анырреи, аларҵәара амҽхак зеиԥшроуи хшыҩзышьҭра азухоит.
=== Ашьҭанеицәа рхыԥхьаӡара [[конфессия|динхаҵарала]] аихшара ===
{{Main|Адин дуқәа рыгәразго рхыԥхьаӡара}}
{{Main|Ақьырсианцәа рхыԥхьаӡара}}
Ақьырсиантә даҟьа «Laborers Together» адыррақәа инарықәыршәаны, [[2011 год|2011 шықәсазы]], динла адунеи ауааԥсыра еихшоуп абас:<ref name="sgm">{{cite web|url=http://www.sent2all.com/Status%20Of%20Global%20Mission%202011.pdf|title=Status of Global Mission 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/67yHtEzQq?url=http://www.sent2all.com/Status%20Of%20Global%20Mission%202011.pdf|archive-date=2012-05-27|url-status=dead|access-date=2011-11-24}}</ref>
[[Файл:Prevailing world religions map rus.png|thumb|450x450px|Ахсаала иаанарԥшуеит адунеи аҿы иреиҳау адинхаҵарақәеи урҭ рконфессиа хадақәеи ахьрылаҵәоу]]
* [[христиане|Ақьырсианцәа]] — 2.31 миллиард («33%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* [[мусульмане|Аԥсылманцәа]] — 1.58 миллиард («23%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* [[индуизм|Аиндузим]] ныҟәызго — 0,95 миллиард («14%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* [[буддист|Абуддистцәа]] — 0.47 миллиард («6.7%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* Китаитәи атрадициатә динқәа ныҟәызго — 0.46 миллиард («6.6%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* [[сикхи|асикхцәа]] — 24 миллионҩык («0.3%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* [[иудеи|аиудеиаа]] — 15 миллионҩык («0.2%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* аҭыԥантәи агәрагарақәа ныҟәызго — 0.27 миллиард («3.9%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* адинхаҵара змам — 0,66 миллиард («9,4%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* атеистцәа — 0.14 миллиард («2%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә).
XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы динхаҵарала ашьҭанеицәа рхыԥхьаӡара шрылаҵәаз иазку адыррақәа ҭыҵит [[ЭСБЕ|Брокгаузи Ефрони ренциклопедиатә жәар]] аҟны иану астатиа «Адин» аҿы.<ref name="ESBE"/>
== Адин акультураҿы ==
Хыԥхьаӡара рацәала алитературатә, амузикатә, асахьаркыратә ҟазарақәа рҿы ауаа рдини рдинхаҵаратә аобиектқәеи ирызкны ирымоу агәаанагарақәа аарԥшуп
== Акритика ==
{{Main|Адин акритика азура}}
{{Main|Атеизм|Агностицизм|Антитеизм|Ақьырсианра акритика азура|Аԥсылманра акритика азура|Аиудаизм акритика азура|Абуддизм акритика азура}}
Адин акритика иаҵанакуеит аидеиақәа рыкритика, урҭ ареалтә ԥсҭазаара иахьынӡақәшәо, адинтә хымҩаԥгашьа акритика, урҭ рсоциалтә-политикатә лҵшәақәа. Адинҭҵааҩы Томас Твид иҩуан адин хаҭалатәи аҩаӡараҿы аҵакы аҭара анаҩсангьы, амч ду змоу адинқәа ауаажәларра анырра рынаҭоит ҳәа, насгьы иалшоит уи анырра хра амазар, мамзаргьы иамамзар. Адин еиуеиԥшым [[дискриминация|азинеиҟарамра]] зыхьчо мчны иҟан, насгьы асоциалтә ԥсахрақәа рыҟаҵара угәазырԥхо мчны аус ауан.<ref>Beckford, 2003, с. [https://archive.org/details/socialtheoryreli00beck/page/n11 2].</ref><ref>Fitzgerald, 2003, с. 235.</ref><ref name="sfn-2f4eef">Tweed, 2020, с. 48.</ref>
Европатәи алыԥшаахи абжьаратәи акласси рахь иаҵанакуаз ақьырсианцәа еиуеиԥшым аинтеллектуалтә ааԥхьарақәа аныҟала, адоуҳатә кризис иаланагалеит. 1840-1900 шықәсқәа рзы Европа ауааԥсыра шьоукы рдинхаҵара аанрыжьит [[теория Дарвина|Дарвин ибиологиеи]] [[геология|агеологиа]] ҿыци рнырра иахҟьаны, урҭ адунеи ашьақәгылареи уи ақәреи ирызкны абиблиатә гәаанагарақәа ирҿагылон; Абиблиа аҭҵаараҿы [[историко-критический метод|иреиҳау акритика]] ҳәа иашьҭоуп аҭоурыхтәи алитературатәи хырхарҭа ҿыц, уи Аԥшьаҩыра Анцәа идоуҳала иҩуп ҳәа агәаанагара иаҿагылон; аиҿырԥшратә ҭҵаара, ақьырсианра егьырҭ адинқәа ирҿдырԥшуан, ирыԥшаауан иахьеиқәҿырҭуа. Агәрахаҵаҩцәа шьоукы рдин рыхьчарц рҽазыршәон, атрадициатә дин иҿыцу аҭагылазаашьаҿы ҟазарыла еиҭахәаԥшуан. Убас, гәыԥҩык адиндырҩцәеи ахәыцҩцәеи адунеи бжьымшы рыла ишшаз иазку абиблиатә ҳәамҭа ҿыцла иазнеит, арҭ амшқәа аеволиуциатә аамҭақәа реиԥш иахәаршит. XX ашәышықәса алагамҭазы, арҭ ахәыцҩцәа аеволиуциа Анцәа арҿиаразы ихы иаирхәон ҳәа ирыԥхьаӡо иалагеит.<ref>Tweed, 2020.</ref>
[[Научный атеизм|Аҭҵаарадырратә атеизм]] [[марксистско-ленинская философия|марксисттәи ленинтәи адунеихәаԥшышьа]] иахәҭаны иҟалеит. Уи шьаҭас иамаз [[диалектический материализм|адиалектикатәи]] [[исторический материализм|аҭоурыхтәи материализм]] аҳәаақәа ирҭагӡаны адунеии ауаҩи рыхәаԥшра акәын. Афилософиатә ҭҵаарадырра аҳасабала адин хыҵхырҭас иамоу аиҭаҳәарази, адин аҭҵаарадырратә критикази, аҭҵааратә атеизм адиалектикатәи аҭоурыхтәи материализм апринципқәа ирылҵуеит. Марксизм аклассикцәеи Асовет философцәа ргәыԥ дуи атеизм [[материализм|аматериализм]] иацәыхараны, ихьыԥшым ҭҵаарадырраны ирыԥхьаӡомызт, аха Сталин ишьҭахьтәи аамҭазы, «аҭҵаарадырратә атеизм» «ииашоу ҭҵаарадырра заҵәык» ауп ҳәа ирылаҳәан, насгьы иҷыдоу философиатә дисциплинаны, ихьыԥшым ҭҵаарадырраны, зхатәы проблематикеи амаҭәари змоу акакәны иҟалеит.<ref>Thrower, 1983.</ref><ref>Шахнович, 2022.</ref>
XX ашәышықәсазы адунеизегьтәи аибашьрақәеи, [[Атомные бомбардировки Хиросимы и Нагасаки|атомтә бомбақәа рыԥжәареи]], [[Холокост|ауриқәа рнырҵәареи]] ирыхҟьаны, адин аҵакы ашьақәыргыларазы иамоу афункциа ҿыц акритика азун. [[Освенцим|Освенцим]] аҿы еиқәхаз [[Визель, Эли|Ели Визель]] дналаҵаны ауриаа ԥыҭҩык, [[избранный народ|иалихыз ажәлар]] зыхьчар акәыз Абиблиатә нцәа иқәыӡбон. Визель игәалашәарақәа еидызкыло амемуар «[[Ночь (книга)|Аҵх]]» аҿы иҩуан ахәыҷқәа былра ианыргоз «иҭынчыз ажәҩан иаҵәа аҵаҟа урҭ лҩаха ианаҵачуаз» игәаҿы ицәырҵыз аҿагыларатә цәанырра атәы. Уи аамҭазы, иҩуан иара, «дыршьит сара сынцәа, иршьыит сыԥсы».<ref name="sfn-2f4eef" />
XXI ашәышықәса алагамҭазы [[новый атеизм|атеизм ҿыц]] ахаҭарнакцәа адин акритика азыруит. Ари аиҿкаара авторцәа «атеизм ԥшьҩык аҽыуаа» ҳәа ирышьҭоуп ([[Докинз, Ричард|Ричард Доукинс]], [[Хитченс, Кристофер|Кристофер Хитченс]], [[Деннет, Дэниел|Дениел Деннетт]], [[Харрис, Сэм|Сем Харрис]]). Ашәҟәқәеи, аҵаратә статьақәеи, ажәахәқәеи рҿы иаарԥшу адинтә жәабжьқәа рыкритика иазку ргәаанагарақәа еиуеиԥшым аҵаратә усхкқәа рҿы аимак-аиҿакқәа цәырнагеит, насгьы еицырдыруа амассса-информациатә хархәагақәа рҿы ирацәаны рыӡбахә рҳәеит. Афилософ Сем Харрис иҩымҭа «[[Конец веры|Агәрахаҵара аҵыхәтәа]]» аҿы адины иамоу иҽеим аҟазшьақәа, ақәымчрагьы уахь иналаҵаны, дрылацәажәеит. Афилософ Дениел Деннет иҩымҭа «Азықәра арбгара» аҿы «иџьашьахәу акы агәрагара зҳамоу» ҳәа азҵаара ықәиргылеит. Абиолог Ричард Доукинс ишәҟәы «[[Бог как иллюзия|Анцәа лаԥшхырԥагаҩы иаҳасабала]]» аҿы адинхаҵара иадҳәалоу еиуеиԥшым аганқәа рыӡбахә иҳәеит. Ажурналист, аполемист Кристофер Хитченс иҩымҭаҿы «[[Бог не любовь|Анцәа зегьы илшом]]» аҿы ишьақәирӷәӷәон адинтә мчрақәа ауаҩы иаҳаҭыр еиларгоит ҳәа, насгьы адинытә еиҿкаарақәа рҿы иҟоу акоррупциа атәы иҩуан.<ref>The Oxford Handbook on Atheism, 2016.</ref>
=== Адини аҭҵаарадырреи ===
Ихьшәоу [[викторианская эпоха|Викториантәи аамҭазы]], «аҭҵаарадырреи адини реибашьра» иазкны аусумҭақәа аԥырҵон, насгьы акультура арҭ аҩ-ганк еснагь еиҿагылазароуп ҳәа агәаанагара ыҟан. Аха анаҩс [[история науки|аҭҵаарадырра аҭҵааҩцәа]] уи аҩыза агәаанагара иацәхьаҵит. Аконфликттә тезис, имариоу азнеишьала, уажәы зегьы ирылаҵәахьеит Мраҭашәаратәи аҭҵаарадырра ареалтә ҭоурыхҭҵаара иазку ииашам аинтеллектуалтә шьаҭоуп ҳәа. Аҭҵаарадырра аҭҵааҩы [[Брук, Джон Хедли|Джон Брук]] иҩуан, атрадициатә формақәа рҿы аиҿагыларатә тезис акырӡа илаҟәын ҳәа. Гари Фернгрен излаиҳәо ала, аконфликттә тезис аасҭа акомплекстә тезис аԥхьагылара аманы ишыҟоу азы Брук игәаанагара аҭҵаарадырра апрофессионалтә ҭҵааҩцәа рыбжьара инарҭбааны азхаҵара аиуит, аха атрадициатә позициа егьырҭ аганқәа рҿгьы ишыӷәӷәоу иаанхоит, еиҳаракгьы ауаажәларратә хдырраҿы.<ref>Shapin, 1996, с. 195.</ref><ref>Russell, 2002, с. 7.</ref><ref>Brooke, 1991, с. 42.</ref><ref>Ferngren, 2002, с. x.</ref>
Адин иаԥнаҵоит [[Космогония|акосмогониеи]] (адунеи ахылҵшьҭра) антропологиеи (ауаҩы ихылҵшьҭра) рԥҟарақәа, урҭ иахьатәи аҭҵаарадырратә идеиақәа ирҿагылоуп. Уи аганахьала иахьатәи аҭҵаарадырра адинтә позициақәа жәпакы акритика рызнауеит. Ҿырԥштәыс иаагозар [[креационизм|акреационизми]] [[эволюция|аеволиуциа атеориеи]] ирыбжьоу аиҿагылара ([[критика эволюционизма|аеволиуциа акритика]]).
Адинқәа зны-зынла [[закон природы|аԥсабара азакәанқәа]] ирҿагыло, мамзаргьы ирықәымшәо атезисқәа шьақәдырӷәӷәоит. Адинтә усумҭақәа жәпакы рҿы зыӡбахә ҳәоу аџьашьахәқәа аԥсабара азакәанқәа ишрықәшәо ала ахәшьара аҭара рылшоит.
Адинхаҵаратә текстқәа акритика азырур рылшоит ҳаамҭазтәи аҭоурыхтә ҭҵаарадырра агәаанагарақәа иахьынӡарықәшәо инаҿырԥшны. Иаҳҳәап, асоветтә [[Библеистика|библиаҭҵааҩцәа]] Абиблиаҿы ҭыԥқәак еиҿагыло, ма еиқәымшәо афактқәеи ажәабжьқәеи злоу акакәны иахәаԥшуеит (иаҳҳәап, [[Новый Завет|Ауасиаҭ Ҿыци]] [[Аевангелие|Аевангелиақәа]] ԥшьбеи атексқәа реиԥшымзаареи, урҭ [[герменевтика|реилыркаара]] азҵаареи). Абиблиатә критикцәа арҭ аҭыԥқәа шеилыркаауеи адинҭҵааҩцәеи адинадгылаҩцәеи ртрадициатә динхаҵаратә еилкаара акыр иреиԥшымхар алшоит. Адинҭҵааҩцәа рыхәҭак (алибералтә хырхарҭа) ари акритика иақәшаҳаҭхар рылшоит, убри аан егьырҭ (хадаратәла аконсерваторцәа) ари акритика аҭҵаарадырратә ҩаӡара критикала ахәшьара арҭар рылшоит.<ref>{{Книга|автор=[[Бюкай, Морис]]|заглавие=[[Библия, Коран и наука]]|издательство=Éditions Seghers|год=1976|isbn=966-95604-6-2}}</ref>
Аҭҵаарадырреи адини реиқәшәара иазку азҵаара аимак-аиҿа зцу теманы иҟоуп. Аҵарауааи адиндырҩцәеи лассы-лассы еиҿагыло агәаанагарақәа рҳәоит.
«Аиқәшәара иазку агәаанагарақәа»
{{Ацитата алагара}}Зеиԥшыҟам ахшыҩҵак иԥшааит ҳаиԥыларақәа зегьы раасҭа иналукааша алахәылаҩ, Адунеи аинфлациа ҳаамҭазтәи атеориа аԥҵаҩцәа иреиуоу, Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа академик [[Старобинский, Алексей Александрович|Алексеи Старобински]]. Иара иҳәеит: «Анцәа даҳзылԥхеит аҭҵаарадырраҿы иара ҳизхьамԥшларц». Даҽакала иуҳәозар, аҵарауаҩ аԥсабара аниҭҵаауа, Анцәа ииашаҵәҟьаны иҟаиҵаз ашьҭақәа рыԥшаара аҭахӡам. Аха ауаҩи уи ихдырреи ртәы ҳаналацәажәо, Анцәа ихьӡ мҳәакәа ҳзаҩсуам. Академик Старобински иҳәеит Анцәа дыҟоуп ҳәа, аҭоурых аҿы ауаа рацәа рдинхаҵара шьаҭас иҟаҵаны рхы мҩаԥыргон, зны-зынлагьы даара иҳаракыз русқәа рҿы иааԥшуан, рҭахрақәа раҵкыс аӡә иҭахрақәа аԥхьа идыргылон.{{Ацитата алгара |источник={{Cite web|url=http://kommersant.ru/doc/3275710|title=Я бы не делил учёных на атеистов и не атеистов|author=Елена Кудрявцева}} «Ажурнал “Огониок”», мшаԥымза 24, 2017}}
«Аиқәымшәара иазку агәаанагара»
* Еицырдыруа америкатәи агенетик [[Койн, Джерри Аллен|Д. А. Коин]] аҭҵаарадырратә хәаԥшышьеи адинтә дунеихәаԥшышьеи зынӡа ишеиқәымшәо атәы иҳәон.<ref>Койн, 2016.</ref>
=== Адинтә ԥышәа критикала азхәыцра ===
{{Main|Адинтә ԥышәа}}
Иҟоуп агәаанагара, адин-мистикатә ԥышәа [[эпилепсия|алаԥсратә]] симптомқәеи, [[Шизофрения|ашизофрениеи]], [[деменция|агәхашҭреи]], алаԥшҵашәареи реиԥш иҟоу ачымазарақәа рԥышәа аҟынтәи иаауеит ҳәа. [[Галлюцинация|Алаԥшҵашәара]] цәырҵуеит [[Центральная нервная система|агәҭантәи анервтә система]] аҳәаатә ҭагылазаашьақәа рҿы, алаԥшҵашәара ахҟьоит аусура мыцхәы, [[Температура тела|ашоура]] амазаара, [[голодание|амлакра]], мамзаргьы мыцхәы [[Пост (религия)|ачгара]] уҳәа убас егьырҭ ахҭысқәа.<ref>''Jeffrey L. Salver, M.D.; John Rabin, M.D.'' — The neural substrates of religious experience.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.absolutology.org.ru/brain_myst.htm|title=Мозг и религиозный опыт|author=Берснев Павел|access-date=2010-12-26|url-status=live|archive-date=2011-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110925135512/http://absolutology.org.ru/brain_myst.htm}}</ref>
ЛСД апсихикаҿы иҟанаҵо анырра ԥызшәоз апсихиатр [[Гроф, Станислав|Станислав Гроф]] излаиҳәо ала, «Аԥсреи аиреи рԥышәа, Адунеи ма Анцәеи дареи ракзаара, ақаҷааатә феноменқәа рԥылара, ма ЛСД асеансқәа рҿы аҭыԥ змаз «иҳаҩсыз аиҭаирақәа» рԥышәа адунеи адин дуқәа иԥшьоу рҩырақәеи ажәытә цивилизациақәа рмистикатә текст маӡақәеи рҿы иарбоу ахҭысқәа иааџьаушьартә иреиԥшуп». Убри аан, апсихика аԥсахрақәа рҿы иҳауз аԥышәа Гроф абас ахәшьара аиҭоит: «Ахолотроптә ҭагылазаашьақәа рҿы, ҳара иаҳныруеит аҟазаара даҽа ганқәак, уи даараӡа интенсиву, уимоу уаршанхартә иҟазар алшоит».<ref>[[Гроф, Станислав|Гроф С.]] [http://psylib.org.ua/books/grofs01/index.htm Области человеческого бессознательного] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140201213825/http://psylib.org.ua/books/grofs01/index.htm |date=2014-02-01 }}. — М.: Издательство трансперсонального института, 1994. — 278 с.</ref><ref>''[[Гроф, Станислав|Гроф С.]]'' Космическая игра / Пер. с англ. Ольги Цветковой — М.: Издательство Трансперсонального Института, 1997. — '''С. 16''' — 256 с.</ref>
Еиуеиԥшым адинхаҵарақәа еиуеиԥшымкәа иазнеиуеит аекстатикатәи амистикатәи лаԥшҵашәарақәеи агәҭыхақәеи. Адинхаҵарақәа зегьы ари аҩыза аԥшаара иадгылом, иарбанызаалак амистикатә ԥышәа агәрагара ишиашоу ишьақәнарӷәӷәоит ҳәа ирыдыркылоит. Иаҳҳәап, [[богословие|адинҭҵаара]] апрофессор [[Осипов, Алексей Ильич|А.И. Осипов]] игәаанагарала, «адоуҳатә ԥсҭазаараҿы аԥышәа змоу иԥшьоу абацәеи азықәԥаҩцәеи зегьы хьаҳәхьачарада ақьырсиан игәиҽанырҵоит даланагалар шалшо, даҽакала иуҳәозар, [[Духовная прелесть|адоуҳатә хжьара]], уи аан ауаҩы инерв-ԥсихикеи, лассы-лассы иаҩысҭаатә гәҭакқәеи идырҿио иҟам-иным абара Анцәа изааиртыз акакәны идикылоит».<ref name="Osipov"/>
== Шәахәаԥш иара убас ==
* [[Апатеизм|Апатизм]]
* [[Атеизм]]
* [[Бог|Анцәеи]] [[Дьявол|Аџьныши]]
* [[Вера|Агәрагара]]
* [[Государственная религия|Аҳәынҭқарратә динхаҵара]]
* [[Метатеология|Аметатеологиа]]
* [[Молитва|Анцәаиҳәара]]
* [[Определение религии|Адин аилкаара]]
* [[Поклонение|Ашьапкра]]
* [[Религиоведение|Адинҭҵаара]]
* [[Религиозность|Адинхаҵара]]
* [[Религиозный бред|Адинтә патара]]
* [[Религиозный фанатизм|Адинтә фанатизм]]
* [[Религия и шизофрения|Адини ашизофрениеи]]
* [[Сверхъестественное|Иԥсабаратәым амч]]
* [[Спасение|Аиқәырхара]]
* [[Теизм|Атеизм]]
* [[Теистический эволюционизм|Атеисттә еволиуционизм]]
* [[Теология|Атеологиа]]
* [[Афилософиа|Афилософиа]]
* [[Дорелигиозная эпоха|Адинхаҵара ҟалаанӡатәи аамҭа]]
{{clear}}
== Азгәаҭақәа ==
'''Примечания'''
{{Notelist}}
'''Сноски'''
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
=== Адин аилкаара ===
'''на русском языке'''
* [[Трубецкой, Сергей Николаевич|Трубецкой С. Н.]] Религия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона
* {{Cite web|url=https://ido.tsu.ru/other_res/hischool/filreliggii/22.htm|title=Лекции по философии религии. Часть 2. Предмет философии религии. Этимология термина «религия» |author= [[Аванесов, Сергей Сергеевич|Аванесов С. С.]]|publisher= Институт дистанционного образования, [[Томский государственный университет]]|access-date=2018-09-26}}
* ''Аллес Г.'' [http://religious-life.ru/2013/02/religion/ Религия] // Интернет-издание «Религиозная жизнь» (перевод статьи из The Encyclopedia of Religion. Macmillan Reference, 2005)
* {{книга|автор= |заглавие= 750 определений религии: история символизаций и интерпретаций|ответственный= [[Аринин, Евгений Игоревич|Аринин Е. И.]] (редактор)|ссылка= http://e.lib.vlsu.ru/bitstream/123456789/3871/1/01379.pdf|издательство= [[Владимирский государственный университет]] им. А. Г. и Н. Г. Столетовых|год= 2014|страниц= 460|часть= |isbn= 978-5-9984-0546-4|ref= Аринин|archive-date= 2016-10-20|access-date= 2026-07-14|archive-url= https://web.archive.org/web/20161020080512/http://e.lib.vlsu.ru/bitstream/123456789/3871/1/01379.pdf|url-status= dead}}
* {{БСЭ3|статья=Религия |автор=[[Гараджа, Виктор Иванович|Гараджа В. И.]] |том=21|ref=Гараджа}}
* {{БРЭ|статья=Религия |том=28|страницы=374|год=2015|ref=БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/3505105|архив=https://web.archive.org/web/20221110154349/https://bigenc.ru/religious_studies/text/3505105|архив дата=2022-11-10}}
* {{Источник/НФЭ|Религия|[[Митрохин, Лев Николаевич|Митрохин Л. Н.]]|url=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH01c5f2fc7c579f33e84aabc5}}
* {{книга|автор=[[Яблоков И. Н.]], [[Давыдов, Иван Павлович|Давыдов И. П.]]|заглавие= Философия права. Курс лекций. Учебное пособие|том=2|ответственный=[[Марченко, Михаил Николаевич|Марченко М. Н.]] (отв. редактор) |ссылка часть= https://books.google.ru/books?id=gyD9AgAAQBAJ&pg=PT127&dq=латинским+religio&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiS0OPK7czdAhVswYsKHXyqBbUQ6AEIJzAA#v=onepage&f=false|издательство= Проспект|год= 2014|страниц=555|часть= Лекция 22 «Религия и право»|isbn= 9785392017744|ref= Марченко}}
'''на других языках'''
* ''Asad, Talal.'' [http://www.iupui.edu/~womrel/Rel433%20Readings/01_SearchableTextFiles/Asad_ConstructionOfReligionAnthroCategory.pdf The Construction of Religion as an Anthropological Category] // Genealogies of Religion: Discipline and Reasons of Power in Christianity and Islam. Baltimore, 1993. P. 27—54.{{In lang|en}}
* {{статья |автор=[[Пивоваров, Даниил Валентинович|Pivovarov D. V.]] |заглавие=On Universal Definition of Religion |ссылка=http://elib.sfu-kras.ru/bitstream/2311/16613/1/03_Pivovarov.pdf |издание=[[Journal of Siberian Federal University]]. Humanities & Social Sciences|год=2015|том=8 |номер=1 |страницы=52—63|ref=Pivovarov}}
* {{книга |автор= Harrison, Peter |заглавие=The Territories of Science and Religion |ссылка= https://books.google.ru/books?id=Z1KIoAEACAAJ&hl |издательство= [[University of Chicago Press]] |год=2015 |allpages= 300 |серия= |isbn=9780226184487 |ref=Harrison}}
=== Адинхаҵареи адинҭҵаареи рҭоурых ===
* {{БРЭ |автор=[[Антонов, Константин Михайлович (философ)|К. М. Антонов]] |статья= Религия |ссылка=https://bigenc.ru/c/religiia-1a8735/?v=10382434 |год=2024 |ref=Антонов}}
* {{БРЭ |автор=[[Резвых, Пётр Владиславович|П. В. Резвых]], [[Аверинцев, Сергей Сергеевич|С. С. Аверинцев]], А. В. Константинов |статья= Миф |ссылка=https://bigenc.ru/c/mif-4ca5dd/?v=3811951 |год=2022 |ref=Резвых, Аверинцев, Константинов}}
* {{Cite web|url = https://ido.tsu.ru/other_res/hischool/filreliggii/pril.htm|title=Лекции по философии религии. Приложение. Проблема типологии религий |author= [[Аванесов, Сергей Сергеевич|Аванесов С. С.]]|publisher= Институт дистанционного образования, [[Томский государственный университет]]|access-date=2018-09-26|ref = Аванесов, Проблема типологии религий}}
* {{книга |автор=[[Аринин, Евгений Игоревич|Аринин Е. И.]] |заглавие=Философия религии. Принципы сущностного анализа: Монография|место=Архангельск |издательство=[[Поморский государственный университет имени М. В. Ломоносова|Издательство ПГУ им. М. В. Ломоносова]] |год=1998|страницы=295 |isbn=5-88086-168-6|ref=Аринин}}
* {{статья |автор=[[Баёв, Павел Анатольевич|Баёв П. А.]] |ссылка=http://www.ecsocman.edu.ru/socis/msg/35402580.html |заглавие=Церковь и служитель культа в медийном дискурсе отечественного социума |издание=[[Социологические исследования (журнал)|Социологические исследования]] |год=2011 |номер=2 |страницы=118—127 |ref=Баёв }}{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{книга|автор=[[Буайе, Паскаль|Буайе П.]]|заглавие= Объясняя религию: Природа религиозного мышления|оригинал= Pascal Boyer: "Et l'Homme Crea Les Dieux:Comment expliquer la religion"|место = М.|издательство= [[Альпина Нон-фикшн]]|год = 2016|страниц= 496|isbn= 978-5-91671-632-0|ref=Буайе}}
* {{книга |автор= [[Горохов, Станислав Анатольевич|Горохов С. А.]], [[Христов, Тодор Тодорович|Христов Т. Т.]]|заглавие= Религии народов мира. Учебное пособие |ссылка= https://books.google.ru/books?id=1_pSAgAAQBAJ |место=М.|издательство= «Проспект» |год= 2013 |страниц = 584|isbn= 9785392139170 |ref= Религии народов мира}}
* {{книга |автор=[[Жуковский, Владимир Ильич|Жуковский В. И.]], [[Копцева, Наталья Петровна|Копцева Н. П.]], [[Пивоваров, Даниил Валентинович|Пивоваров Д. В.]] |заглавие=Визуальная сущность религии: монография|место=Красноярск|издательство=[[Красноярский государственный университет|Краснояр. гос. университет.]]|год=2006|страниц=460 |isbn= 5-7638-0628-X|ref=Жуковский, Копцева, Пивоваров}}
* {{книга |автор=[[Забияко, Андрей Павлович|Забияко А. П.]] |часть=Религия|ссылка часть= |заглавие=[[Энциклопедия религий]] |ответственный=Под ред. [[Забияко, Андрей Павлович|А. П. Забияко]], [[Красников, Александр Николаевич|А. Н. Красникова]], [[Элбакян, Екатерина Сергеевна|Е. С. Элбакян]] |место=М. |издательство=[[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]], Гаудеамус |год=2008 |страницы=1069—1073|страниц=1520 |серия=Summa |isbn=978-5-8291-1084-0, ISBN 978-5-98426-067-1 |тираж=3000|ref=Забияко}}
* {{книга |автор=[[Зубов, Андрей Борисович|Зубов А. Б.]] |заглавие=История религии. Курс лекций. Книга первая |место=М. |издательство= [[МГИМО-Университет]] |год=2006 |страниц=436 |isbn= 5-9228-0243-7|ref=Зубов}}
* Семёнов, 2002. {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_305.html|title=Возникновение религии и её первая, исходная форма — магия|author=[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]|publisher=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]] № 1|archive-url=|archive-date=|year=2002}}
* {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_372.html|title=Основные этапы эволюции первобытной религии|author=[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]|publisher=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]] № 2|archive-url=|archive-date=|ref=Семёнов1|year=2003}}
* {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_393.html|title=Тотемизм, первобытная мифология и первобытная религия|author=[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]|publisher=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]] № 3|archive-url=|archive-date=|ref=Семёнов2|year=2003}}
* {{книга |автор= {{comment|Тихонова Г. Ю.|Галина Юрьевна Тихонова — кандидат философских наук, доцент кафедры социальных коммуникаций Томского политехнического университета}}, {{comment|Гиниятова Е. В.|Елена Владимировна Гиниятова — кандидат философских наук, аналитик отдела Интернет-коммуникаций Томского политехнического университета}}|заглавие= Религиоведение: учебное пособие |ссылка= http://portal.tpu.ru:7777/SHARED/g/GALINAT/tt/hj/Tab1/РЕЛИГИОВЕДЕНИЕ%20пособие.pdf |ответственный= |место = Томск |издательство= [[Томский политехнический университет|Издательство Томского политехнического университета]] |год= 2013|страниц = 203|ref= Религиоведение (Тихонова, Гиниятова)}}
* [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]]. [https://www.peoplesmyths.com/r/religiya-i-mifologiya.html Религия и мифология] // Мифы народов мира. Энциклопедия. Т. 2
* {{статья |автор=[[Шахнович, Марианна Михайловна|Шахнович М. М.]] |заглавие=Концепт «научный атеизм»: история его конструирования и введения в философию и политическую практику (1954—1964) |издание=Вестник Санкт-Петербургского университета. Философия и конфликтология |год=2022 |ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/kontsept-nauchnyy-ateizm-istoriya-ego-konstruirovaniya-i-vvedeniya-v-filosofiyu-i-politicheskuyu-praktiku-1954-1964 |том=38 |выпуск=3 |страницы=436—448 |doi=10.21638/spbu17.2022.314 |ref=Шахнович}}
* {{книга|ссылка часть=http://scepsis.ru/library/id_48.html|часть=Религия и наука|заглавие=Эйнштейн А. Собрание научных трудов|том=IV|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1967|страницы=126—129|автор=[[Еинштеин, Алберт|Эйнштейн А.]]|ref=Эйнштейн}}
* {{книга |автор=[[Элбакян, Екатерина Сергеевна|Элбакян Е. С.]]|часть=Религия |заглавие=Философский словарь |ответственный=Под ред. [[Фролов, Иван Тимофеевич (философ)|И. Т. Фролова]] |издание=7-е изд., перераб. и доп |место=М. |издательство=[[Республика (издательство)|Республика]] |год=2001 |страницы=488 |ref=Элбакян}}
* {{книга |заглавие= Религиоведение: учебник для бакалавров |ответственный= [[Яблоков, Игорь Николаевич|Яблоков И. Н.]] |издательство= Юрайт |год= 2014 |место= М.|страниц = 479 |isbn= 978-5-9916-2985-0 |ref= Религиоведение}}
'''на других языках'''
* {{книга |автор=[[Бекфорд, Джеймс|Beckford, James A.]] |заглавие=Social Theory and Religion |ссылка=https://archive.org/details/socialtheoryreli00beck |год=2003 |издательство=[[Cambridge University Press]] |место=Cambridge |страниц=252 |isbn=978-0-521-77431-4 |язык=en |ref=Beckford}}
* {{книга |автор=[[Брук, Джон Хедли|Brooke, J. H.]] |год=1991 |заглавие=Science and Religion: Some Historical Perspectives |ссылка=https://archive.org/details/sciencereligions0000broo |издательство=[[Cambridge University Press]] |язык=en |ref=Brooke}}
* {{книга |автор=Ferngren, Gary |часть=Introduction |заглавие=Gary Ferngren (editor). Science & Religion: A Historical Introduction |ссылка=https://archive.org/details/sciencereligionh0000unse_p3x7 |место=Baltimore |издательство=[[Johns Hopkins University Press]] |год=2002 |ISBN=0-8018-7038-0 |язык=en |ref=Ferngren}}
* {{книга |автор=Fitzgerald, Timothy |заглавие=The Ideology of Religious Studies |ссылка=https://books.google.com/books?id=R7A1f6Evy84C |место= New York |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2003 | isbn = 978-0195347159 |язык=en |ref=Fitzgerald}}
* {{книга|ссылка=https://books.google.co.id/books?id=v2yiyLLOj88C&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|заглавие=Religions of the world: a comprehensive encyclopedia of beliefs and practices|ответственный=[[Мелтон, Джон Гордон|J. Gordon Melton]] and Martin Baumann (ed.)|издание=2nd Ed|место=Santa Barbara/Denver/Oxford|издательство=ABC-Clio|год=2010|том=1—6|страниц=3200|isbn=978-1-59884-203-6}}
* {{книга |часть=Chapter 16, "New Atheism" |заглавие=The Oxford Handbook on Atheism |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2016 |ISBN=978-0199644650 |язык=en |ref=The Oxford Handbook on Atheism}}
* {{книга |автор=Russell, Colin A. |часть=The Conflict Thesis |заглавие=in Gary Ferngren (editor). Science & Religion: A Historical Introduction |ссылка=https://archive.org/details/sciencereligionh0000unse_p3x7 |место=Baltimore |издательство=[[Johns Hopkins University Press]] |год=2002 |ISBN=0-8018-7038-0 |язык=en |ref=Russell}}
* {{книга |автор=[[Шейпин, Стивен|Shapin, S.]] |год=1996 |заглавие=The Scientific Revolution |издательство=[[University of Chicago Press]] |язык=en |ref=Shapin}}
* {{книга |автор=Thrower, James |год=1983 |заглавие=Marxist-Leninist 'Scientific Atheism' and the Study of Religion and Atheism in the USSR |ссылка=https://archive.org/details/marxistleninists0000thro |место=Berlin |издательство=[[Walter de Gruyter]] & Co. Religion and Reason (Vol. 25) |страниц=500 |isbn=90-279-3060-0 |язык=en |ref=Thrower}}
* {{книга |автор=Tweed, Thomas A. |заглавие=Religion: A Very Short Introduction |ссылка=https://archive.org/details/religionveryshor0000twee |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2020 |ISBN=9780190064693 |язык=en |ref=Tweed}}
=== Апологетика ===
* {{книга |ссылка часть=http://ec-dejavu.ru/r/Religion_China.html |автор=[[Маслов, Алексей Александрович|Маслов А. А.]] |часть=Религия в Китае |заглавие=Китай: Укрощение драконов. Духовные поиски и сакральный экстаз |место=СПб.|издательство=[[Алетейя (издательство)|Алетейя]] |год=2003 |страницы=15—29 }}
* {{книга |ссылка=http://www.alexandrmen.ru/books/index.html |заглавие=История религии: В поисках Пути, Истины и Жизни |автор=[[Мень А. В.]] |место=М.|издание=(в 7 томах) |год=1991—1992 }}
* {{книга |ссылка=http://www.alexandrmen.ru/books/histrel/histrel.html |заглавие=История религии (учебник в 2 томах) |автор=[[Мень А. В.]] |место=М. |год=1997 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060715183616/http://www.alexandrmen.ru/books/histrel/histrel.html|archive-date=2006-07-15}} (Том 1. В поисках Пути, Истины и Жизни. Том 2. Пути христианства).
* {{cite web|url=http://www.wco.ru/biblio/books/osip1/Main.htm|title=Путь разума в поисках истины|author=[[Осипов, Алексей Ильич|Осипов А. И.]]|date=1997|archive-url=|archive-date=|access-date=2010-11-07|url-status=live}}
* {{cite web|url=http://www.philosophy.ru/library/tolstoy/what_is_religion.html|title=Что такое религия и в чём сущность её?|author=[[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстой Л. Н.]] Толстовский листок — Толстой и о Толстом: выпуск первый / сост. В. А. Мороз. — изд. 2-е. — М.: Мамонтовский Дом; Музей русской народной живописи, 1995. — 116 с. — (Запрещённый Толстой). — Содерж.:|archive-url=|archive-date=|access-date=2007-08-23|url-status=live}}
* {{cite web|url=http://jnana.ru/science/torch.html|title=Религии мира. Опыт запредельного. Трансперсональные состояния и психотехника|author=[[Торчинов, Евгений Алексеевич|Торчинов Е. А.]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514201654/http://jnana.ru/science/torch.html|archive-date=2012-05-14|access-date=2008-11-29|url-status=dead}}
* ''[[Флоренский П. А.]]'' Собрание сочинений. Философия культа (опыт православной антроподицеи). — М.: [[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]], 2004. (Серия «Философское наследие». — Т. 133).
* {{статья |автор=Елена Кудрявцева |заглавие=Я бы не делил учёных на атеистов и не атеистов |ссылка=http://kommersant.ru/doc/3275710 |издание=Огонёк |тип=журнал |год=2017 |месяц=4 |число=25 |ref=Кудрявцева}} «Астрофизик Максим Зельников о протестах учёных против лженауки и веры в сверхъестественное».
=== Акритика ===
* White, E. D. {{cite web |url=http://englishatheist.org/white/contents.html |title=A History of the Warfare of Science with Theology in Christendom}} 2 vols. ([[1896|1896]]){{In lang|en}} (на русском языке: {{книга |автор=[[Уайт, Э. Д.]] |заглавие=Борьба религии с наукой |ответственный=Пер. Д. Л. Вейса |место=Москва — Ленинград |год=1932}}).
* {{cite web|url=http://www.ftarchives.net/cassels/sr/contents.htm|title=Supernatural Religion: An Inquiry into the Reality of Divine Revelation|author=Walter Richard Cassels|archive-url=https://www.webcitation.org/67fyvarnp?url=http://www.ftarchives.net/cassels/sr/contents.htm|archive-date=2012-05-15|access-date=2009-03-27|url-status=live}}, London, [[1902|1902]]. ({{cite web|url=https://archive.org/details/supernaturalreli02cassiala|title=в pdf, djVu|archive-url=https://www.webcitation.org/67fywKZfX?url=http://archive.org/details/supernaturalreli02cassiala|archive-date=2012-05-15|access-date=2017-10-02|url-status=live}}){{In lang|en}} («Сверхъестественная религия: исследование реальности божественного откровения»).
* {{книга |ссылка=http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/DraHist.html |заглавие=History of the Conflict Between Religion and Science |автор=[[John William Draper]] |место=New York |издательство=D. Appleton |год=1874|язык=en}} («История борьбы между религией и наукой»).
* [[Хитченс, Кристофер|Hitchens, C. E.]] [http://evolbiol.ru/large_files/hitchens.pdf ''God Is Not Great: How Religion Poisons Everything]'' ISBN 0-446-57980-7 (на русском языке: {{книга |автор=[[Хитченс, Кристофер|Хитченс К.]] |заглавие=[[Бог — не любовь]]: Как религия всё отравляет |ответственный=Пер. с англ |место=М. |издательство=ООО «Альпина нон-фикшн» |год=2012 |страниц=365 |isbn=978-5-91671-092-2}})''.
* {{книга| автор= Джерри Койн | заглавие= Вера против фактов: Почему наука и религия несовместимы | оригинал= A. Jerrry Coyne Faith Versus Fact: Why Science and Religion Are Incompatible | место= М. | издательство = Альпина Паблишер | год= 2016 | allpages= 384 | серия= | isbn= 978-5-9614-5817-6 |ref=Койн}}.
* «Унаследуют ли верующие землю? Демография и политика в XXI веке», политический социолог Эрик Кауфман.
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:дин}}
[[Акатегориа:Адин| ]]
fgckssgw9mtyedvk795qj4h9ygwpzhf
Амра
0
5634
171870
169485
2026-08-17T19:33:28Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171870
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Амра|Амра (аҵакы)}}
{{Акарточка
|амаҭәар_астил = width:18em;
|ахы астил = background-color:#ffffc0;
|ахьӡ астил = font-weight: normal;
|хыхьтәи = Амра [[Файл:Sun symbol (black).svg|20px|☉]]
|афото =
[[File:Sun_white.jpg|280px]]<br>
Иубарҭоу алашараҿы амра [[Солнечные пятна|ашәытақәа]] аманы [[Потемнение к краю|аҵкараҿ ицәиқәаҵәааны]] иҟаз амра асахьа, 2013 шықәса<br>
[[File:The_Sun_by_the_Atmospheric_Imaging_Assembly_of_NASA%27s_Solar_Dynamics_Observatory_-_20100819.jpg|280px]]<br>
Амра [[Условный цвет|инықәырԥшу аԥштәы]] змоу асахьа, [[Ультрафиолетовое излучение|аультрафиолеттә спектр]] (ацәқәырԥа аура 30.4 нм), 2010 шықәса
|ахы1 = Ихадоу аҷыдарақәа
|ахьӡ2 = [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟнытә абжьаратә бжьаӡара
|атекст2 = 1,496{{e|11}} [[метр|м]] (8.31 [[Световая минута|лашаратә минуҭ]])<ref name="nssdc"/>
1 [[Астрономическая единица|а. д.]]
|ахьӡ3 = [[Параллакс Солнца|Ибжьаратәу ахиааларатә параллакс]]
|атекст3 = 8,794"
|ахьӡ4 = [[Видимая звёздная величина|Иубарҭоу аеҵәатә шәагаа]] (V)
|атекст4 = −26,74<sup>m</sup><ref name="nssdc"/>
|ахьӡ5 = [[Абсолютная звёздная величина|Абсолиуттә еҵәатә шәагаа]]
|атекст5 = 4,83<sup>m</sup><ref name="nssdc"/>
|ахьӡ6 = [[Спектральный класс|Аспектралтә класс]]
|атекст6 = [[Спектральная классификация звёзд|G2V]]
|ахы7 = [[Орбита|Аорбита]] апараметрқәа
|ахьӡ8 = [[Млечный Путь|Агалактика]] агәҭантәи абжьаӡара
|атекст8 = 2,5{{e|20}} [[метр|м]]<br>(26 000 [[Световой год|лашара шықәса]])
|ахьӡ9 = [[Млечный Путь|Агалактика]] аҟьаҟьара аҟнытә абжьаӡара
|атекст9 = 4,6{{e|17}} [[метр|м]]<br>(48 [[Световой год|лашара шықәса]])
|ахьӡ10 = Аикәагьежьра [[Галактика|агалактикатә]] аамҭа
|атекст10 = 2,25—2,50{{e|8}} [[Ашықәс|шықәса]]
|стиль_метки11 = vertical-align:top;
|ахьӡ11 = [[Скорость|Аццакра]]
|атекст11 = 2.2{{e|5}} м/с (Агалактика агәҭа акәша-мыкәша аорбитаҿы) 19.4 км/с (ааигәатәи [[звезда|еҵәақәа]] ирҿырԥшны)<ref>{{Cite web |url=http://www.iau.org/public_press/themes/place_in_cosmos/ |title=Defining our Place in the Cosmos — the IAU and the Universal Frame of Reference |access-date=2009-02-14 |archive-date=2009-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090221114747/http://www.iau.org/public_press/themes/place_in_cosmos/ |url-status=live }}</ref><ref name="nssdc"/>
|ахы12 = Афизикатә ҟазшьақәа
|стиль_метки13 = vertical-align:top;
|ахьӡ13 = Абжьаратә диаметр
|атекст13 = 1,392{{e|9}} [[метр|м]] (109 [[Адгьыл|Адгьыл]] адиаметрқәа)<ref name="nssdc"/>
|ахьӡ14 = Аекватортә [[радиус]]
|атекст14 = 6,9551{{e|8}} м<ref name="sse">{{cite web |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |title=Sun: Facts & figures |work=Solar System Exploration |publisher=NASA |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCIBXzd?url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun |archive-date=2011-08-10 |access-date=2009-05-14 |url-status=live }}</ref>
|ахьӡ15 = Аекватор аикәыршара аура
|атекст15 = 4,37001{{e|9}} м<ref name="sse"/>
|ахьӡ16 = Аполиартә еидыӷәӷәалара
|атекст16 = 9{{e|−6}}
|стиль_метки17 = vertical-align:top
|ахьӡ17 = Ахҟьа [[Площадь|аҵакыра]]
|атекст17 = 6.07877{{e|18}} [[Аквадраттә метр|м2]] (11,918 [[Адгьыл|Адгьыл]] аҵакырақәа)<ref name="sse"/>
|стиль_метки18 = vertical-align:top;
|ахьӡ18 = [[Объём|Аҭаӡара]]
|атекст18 = 1.40927{{e|27}} [[Кубический метр|м3]] (1,301,019 Адгьыл аҭаӡарақәа)<ref name="sse"/>
|стиль_метки19 = vertical-align:top;
|ахьӡ19 = [[Масса|Акапан]]
|атекст19 = 1.9885{{e|30}} [[Акилограмм|кг]] (332,940 Адгьыл акапанқәа)<ref name="nssdc"/>
|ахьӡ20 = Ибжьаратәу [[плотность|аилаӷәӷәара]]
|атекст20 = 1,409 г/см³<ref name="sse"/>
|ахьӡ21 = Аекватор аҟны зхы иақәиҭу [[Ускорение свободного падения|акаҳара аццакра]]
|атекст21 = 274,0 м/с² (27,96 [[Ускорение свободного падения|''g'']])<ref name="nssdc"/><ref name="sse"/><ref name="sse"/>
|ахьӡ22 = [[Вторая космическая скорость|Аҩбатәи акосмостә ццакыра]] (ахҟьазы)
|атекст22 = 617.7 км/с (55.2 адгьылтә)<ref name="sse"/>
|ахьӡ23 = [[Эффективная температура|Аус зуа ахҟьа аԥхарра]]
|атекст23 = 5780 К<ref name="FK86-Sun"/>
|ахьӡ24 = [[Солнечная корона|Агәыргьын]] [[Температура|аԥхарра]]
|атекст24 = 1 500 000 К
|ахьӡ25 = Агәыцә [[Температура|аԥхарра]]
|атекст25 = 15 700 000 К
|стиль_метки26 = vertical-align:top;
|ахьӡ26 = [[Светимость|Арлашара]]
|атекст26 = 3,828{{e|26}} [[ватт|Вт]](~3,75{{e|28}} [[люмен|Лм]])<ref name="nssdc"/>
|ахьӡ27 = [[Энергетическая яркость|Амчхаратә лашара]]
|атекст27 = 2,009{{e|7}} [[ватт|Вт]]/(м²·[[стерадиан|ср]])
|ахы28 = [[Вращательное движение|Агьежьра]] аҟазшьақәа
|стиль_метки29 = vertical-align:top;
|ахьӡ29 = [[Наклон оси вращения|Агәҵәы анаара]]
|атекст29 = 7.25° ([[Эклиптика|еклиптикатә]] хықә иазкны) 67.23° ([[Галактика|Агалактикатә]] хықә иазкны)<ref name="nssdc"/><ref name="sse"/>
|ахьӡ30 = [[Прямое восхождение|Аҩадатәи аполе ишиашоу ахалара]]
|атекст30 = 286.13°(19 сааҭ 4 минуҭ 30 с)<ref name="iau-iag">{{cite web |url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |title=Report Of The IAU/IAG Working Group On Cartographic Coordinates And Rotational Elements Of The Planets And Satellites: 2000 |author=P. K. Seidelmann; V. K. Abalakin; M. Bursa; M. E. Davies; C. de Bergh; J. H. Lieske; J. Oberst; J. L. Simon; E. M. Standish; P. Stooke; P. C. Thomas. |date=2000 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCIcHwA?url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |archive-date=2011-08-10 |access-date=2012-10-18 |url-status=live }}</ref>
|ахьӡ31 = Аҩадатәи аполиус [[склонение (астрономия)|анаара]]
|атекст31 = +63,87°<ref name="iau-iag"/>
|ахьӡ32 = Иубарҭоу адәахьтәи ахҟьақәа рыҵәира [[Сидерический период|асидералтә аамҭа]] (аҭбаара 16° аҟны)
|атекст32 = 25.38 [[сутки|мшы]] (25 мшы 9 сааҭ 7 минуҭ 13 секунд)<ref name="nssdc"/><ref name="iau-iag"/>
|ахьӡ33 = (аекватор аҟны)
|атекст33 = 25.05 мшы<ref name="nssdc"/>
|ахьӡ34 = (аполиусқәа рҿы)
|атекст34 = 34.3 мшы<ref name="nssdc"/>
|ахьӡ35 = Иубарҭоу адәахьтәи ахҟьақәа рыҵәира аццакыра (екватор аҟны)
|атекст35 = 7284 км/сааҭ
|ахы36 = [[фотосфера|Афотосфера]] аилазаара<ref>{{cite web
|title = The Sun's Vital Statistics
|url = http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html
|publisher = [[Stanford Solar Center]]
|access-date = 2008-07-29
|archive-url = https://www.webcitation.org/6BOkQXma3?url=http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html
|archive-date = 2012-10-14
|url-status = live
}}</ref><ref>{{книга
|заглавие=A New Sun: The Solar Results From Skylab
|ссылка=https://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm
|издательство=[[НАСА|National Aeronautics and Space Administration]]
|год=1979
|страницы=37
|id=NASA SP-402
|ref=Eddy
|автор=Eddy, J.
|archive-date=2021-07-30
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730024856/https://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm
}}</ref>
|ахьӡ37 = [[Водород|Аӡри]]
|атекст37 = 73,46 %
|ахьӡ38 = [[Гелий|Агели]]
|атекст38 = 24,85 %
|ахьӡ39 = [[Кислород|Аҵәыҵәри]]
|атекст39 = 0,77 %
|ахьӡ40 = [[Углерод|Акарбон]]
|атекст40 = 0,29 %
|ахьӡ41 = [[Железо|Аиха]]
|атекст41 = 0,16 %
|ахьӡ42 = [[Неон|Анеон]]
|атекст42 = 0,12 %
|ахьӡ43 = [[Азот]]
|атекст43 = 0,09 %
|ахьӡ44 = [[Кремний|Ашьанҵа]]
|атекст44 = 0,07 %
|ахьӡ45 = [[Магний|Амагни]]
|атекст45 = 0,05 %
|ахьӡ46 = [[Сера|Атыҩша]]
|атекст46 = 0,04 %
|Сфера Хилла=1-2 лашаратә шықәса
}}
'''А́мра'''<ref>{{Аԥсуа-аурыс жәар (2005)}}</ref> ([[Астрономические символы|астрономиатә символ]] ☉) [[Галактика|ҳгалактика]] [[Звезда|аеҵәақәа]] иреиуоуп ([[Млечный Путь|Асар Рымҩа]]) насгьы [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] еҵәа заҵәуп. Ари асистемаҿы иҟоу егьырҭ аобиектқәа Амра иакәшоит: [[Планета|апланетақәеи]] урҭ [[Спутники в Солнечной системе|рымҩанызақәеи]], [[Карликовая планета|апланета хәыҷқәеи]] урҭ рымҩанызақәеи, [[астероид|астероидқәа]], [[метеороид|аметеороидқәа]], [[Комета|акометақәа]], [[космическая пыль|акосмостә саба]].
[[Спектральные классы звёзд|Аспектралтә еихшара]] инақәыршәаны, Амра G ахкы иаҵанакуеит ([[жёлтый карлик|асса ҩежь]]), насгьы акласс хәыҷы 2V, мамзаргьы [[Спектральная классификация звёзд|аспектралтә класс]] хаҭәаа G2V. Амра абжьаратәи [[плотность|аилаӷәӷәара]] {{Ахыԥхьаӡара|1,4|г/см³}} (аӡы аасҭа 1,4-нтә еиҳауп) ауп. Амра аҿықә ([[фотосфера|афотосфера]]) [[Эффективная температура|аҳауаҟәандара]] 5780 [[кельвин|Кельвин]] ({{Ахыԥхьаӡара|5506 °С}}) ыҟоуп.<ref name="FK86-Sun"/> Убри аҟнытә, Амра иахылҵуа алашара шкәакәоуп, аха ҳапланета аҿықә азааигәара Амра алашара [[жёлтый|аҩежь]] ԥшшәы аанахәоит, еиҳа иӷәӷәаны аспектр ацәқәырԥа кьаҿқәа рыхәҭа [[Атмосфера Земли|адгьыл атмосфера]] ала [[Рэлеевское рассеяние|албаадара]] иахҟьаны (ажәҩан цқьаҿы, ажәҩан иахылҵуа иԥсаҟьоу алашара жәҩангәыԥшшәы ианацлалак, амрахәага дырҩеигь алашара шкәакәа ҟанаҵоит).
Амра [[Электромагнитное излучение|ашәахәақәа]] [[Адгьыл|Адгьыл]] аҿы [[Аԥсҭазаара|аԥсҭазаара]] алнаршоит (алашара хымԥадатәиуп [[фотосинтез|афотосинтез]] мамзаргьы [[Световая фаза|алашара афаза]] раԥхьатәи ашьаҿақәа рзы) насгьы [[климат|аҳауа]] шьақәнаргылоит. [[Светимость Солнца|Амра алашара]] (секундк аҩнуҵҟа Амра иахылҵуа амчхара зегьы еицҵаны) 3.82726 Вт ыҟоуп.
Амра шьақәгылоуп [[водород|аӡри]] (аӡри ахәҭа X ≈ 73%), [[Гелий|агели]] ( агели Y ≈ 25%), егьырҭ еиҵоу аконцентрациа змоу [[Химический элемент|аелементқәеи]] рыла (ҵаҟа, абри аконтекст аҿы агели аасҭа ихьанҭоу аелементқәа зегьы аметаллқәа ҳәа ирышьҭоуп, астрофизикаҿы ишаԥу еиԥш); урҭ рмасса зегьы Z ≈ 2%.<ref name=bas08>{{статья |автор=Basu S., Antia H. M. |заглавие=Helioseismology and Solar Abundances |издание=Physics Reports |год=2008 |том=457 |выпуск=5—6| страницы=217—283 |doi=10.1016/j.physrep.2007.12.002 |arxiv=0711.4590|ссылка = https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0370157307004565?via%3Dihub |archive-url=https://web.archive.org/web/20080127120536/http://front.math.ucdavis.edu/0711.4590 |archive-date=2008-01-27 |язык=en |issn=0370-1573 }}</ref> Еиҳарак [[Распространённость химических элементов|еицырдыруа]] аӡри агелиуми раасҭа ихьанҭоу аелементқәа рахь иаҵанакуеит, рырацәара аиҵахарала еишьҭаргыланы [[кислород|аҵәыҵәри]], [[углерод|акарбон]], [[неон|анеон]], [[азот|азот]], [[железо|аиха]], [[магний|амагни]], [[кремний|ашьанҵа]], [[сера|атыҩша]], [[аргон|аргон]], [[алюминий|алиумини]], [[никель|аникель]], [[натрий|анатри]], [[кальций|акальци]]. Милионк аӡри атомқәа ирықәшәоит 98 000 [[Атом гелия|агели атомқәа]], 851 аҵәыҵәри атомқәа, 398 акарбон атомқәа, 123 анеон атомқәа, 100 азот атомқәа, 47 аиха атомқәа, 38 амагни атомқәа, 35 ашьанҵа атомқәа, атыҩша атомқәа 16, алиумини атомқәа хԥа, аникели, анатри, акальци ратомқәа ҩба-ҩба, иара убас егьырҭ аелементқәа маҷӡаны.<ref name=bas08/><ref name="manuel1983">{{статья|автор=Manuel O. K., Golden H.|заглавие=Solar Abundances of the Elements|издание=Meteoritics|год=1983|том=18|выпуск=3|страницы=209—222|ссылка=http://web.umr.edu/~om/archive/SolarAbundances.pdf|doi=10.1111/j.1945-5100.1983.tb00822.x|arxiv=|язык=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20050301082444/http://web.umr.edu/~om/archive/SolarAbundances.pdf|archive-date=2005-03-01|url-status=dead}}.</ref>
[[Масса Солнца|Амра акапан]] ''M''<sub>☉</sub> = (1.98847 ± 0.00007){{e|30}}кг, уи Амратә система зегьы акапан аҟнытә 99.866% ауп.<ref name="FK86-Sun">Лившиц М. А.. [http://www.astronet.ru/db/msg/eid/FK86/sun Солнце] // Физика космоса. Аенциклопедиа. — Ад. 37—49.</ref><ref>{{cite web|title=2014 Astronomical Constants|url=http://asa.usno.navy.mil/static/files/2014/Astronomical_Constants_2014.pdf|access-date=2022-04-02|archive-date=2013-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110215339/http://asa.usno.navy.mil/static/files/2014/Astronomical_Constants_2014.pdf|url-status=dead}}</ref>
Амратә спектр иаҵанакуеит [[Ионизация|аионизациа зызуи]] инеитралтәуи [[металл|аметаллқәа]] рцәаҳәақәа, иара убас аӡри агелиуми. [[Галактика|Ҳгалактикаҿы]] ([[Млечный Путь|Асар Рымҩа]]) 200-400 миллиард еҵәа ыҟоуп.<ref>{{Cite web |url=http://www.universetoday.com/guide-to-space/milky-way/how-many-stars-are-in-the-milky-way/ |title=How Many Stars are in the Milky Way? |access-date=2021-11-06 |archive-date=2010-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100502073142/http://www.universetoday.com/guide-to-space/milky-way/how-many-stars-are-in-the-milky-way/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.universetoday.com/22285/facts-about-the-milky-way/ |title=10 Interesting Facts About the Milky Way — Universe Today |access-date=2017-08-23 |archive-date=2010-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100502073142/http://www.universetoday.com/guide-to-space/milky-way/how-many-stars-are-in-the-milky-way/ |url-status=live }}</ref> Убри аан, ҳгалактикаҿы иҟоу аеҵәақәа рҟынтәи 85% Амра аасҭа еиҵаны илашоу еҵәақәоуп (еиҳарак [[красный карлик|асса ҟаԥшьқәа]]). Егьырҭ аеҵәақәа реиԥш, Амрагьы аӡри аҟынтәи агелиум ахь [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә синтез]] амҩала амчхара аиууеит. Амра аҭагылазаашьаҿы, амчхара 99% инареиҳаны [[протон-протонный цикл|апротон-протонтә цикл]] ала иҭыҵуеит, аха [[главная последовательность|аишьҭагылашьа хадаҿы]] реиҳа идуу аеҵәақәа рзы, агелиум асинтез азы ихадоу амҩа [[CNO-цикл|CNO-ацикл]] ауп.
Амра зегь раасҭа Адгьыл иазааигәоу еҵәоуп. Амреи Адгьыли рыбжьара абжьаратәи абжьаӡара — 149,6 млн [[Километр|км]], иааизакны [[астрономическая единица|астрономиатә цыра]] иаҟароуп, насгьы [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟынтәи [[угловой размер|иубарҭоу акәакьтә диаметр]], [[Амза|Амза]] аҟны еиԥш, градусбжак маҷк инеиҳауп (31-32 [[Угловая минута|кәакьминуҭ]]).<ref name="nssdc">{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |title=Sun Fact Sheet |publisher=NASA |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCI3rR8?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |archive-date=2011-08-10 |access-date=2013-08-12 |url-status=live }}</ref> Амра аҟынӡа Асар Рымҩа агәы аҟынтәи 26 000 лашара шықәса раҟара абжьоуп, насгьы 225-250 миллион шықәса рҟынтәи [[Галактический год|знык]] [[Ящичная орбита|аиашьчиктә орбитала]] уи иакәшоит.<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2008/12/10/blackhole/|title=Астрономы взвесили чёрную дыру в центре Млечного Пути|work=Lenta.ru|access-date=2010-05-01|url-status=live|archive-date=2016-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530135758/https://lenta.ru/news/2008/12/10/blackhole/}}</ref><ref name="Kerr">{{статья |автор=Kerr F. J., Lynden-Bell D. |заглавие=Review of galactic constants |издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |год=1986 |том=221 |страницы=1023—1038 |язык=en |ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1986MNRAS.221.1023K&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf |издательство=[[Oxford University Press]] |archive-date=2017-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902015643/http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1986MNRAS.221.1023K&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf }}</ref> Амра [[Орбитальная скорость|аорбитатә ццакыра]] {{s|217 км/с}} — абасала, 1400 дгьылтә шықәса ирылагӡаны [[световой год|алашаратә шықәса]] иахысуеит, насгьы Адгьылтә мши-ҵхи 8 рыла [[Астрономическая единица|астрономиатә цырак]] ҟанаҵоит.
Амра ҳазҭагылоу аамҭазы [[Галактика|Ҳгалактика]] [[Рукав Ориона|Орион имаӷра]] аҩныҵҟатәи аҵкараҿ иҟоуп, [[Рукав Персея|Персеи имаӷреи]] [[Рукав Стрельца|Ахысҩы имаӷреи]] рыбжьара, насгьы [[Местное межзвёздное облако|Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратәи аԥсҭҳәа]] иалсны ицоит — иҳараку аилаӷәӷәара змоу, еиҵоу аилаӷәӷәара змоу [[Местный пузырь|Аҭыԥантәи аԥышҭарч]] аҟны иҟоу —иԥсаҟьоу [[Межзвёздный газ|аеҵәабжьаратәи арчы]] азонаҿы. Иахьазы 17 лашара шықәса ирылагӡаны [[Список ближайших звёзд|еиҳа иааигәоу 50 еҵәатә система]] иаҵанакуеит ҳәа идыру аеҵәақәа рҟынтәи, Амра реиҳа илашақәоу рхыԥхьаӡараҿы аԥшьбатәи аҭыԥ ааннакылоит (уи [[абсолютная звёздная величина|аеҵәатә шәагаа]] +4.83<sup>м</sup>).
== Азеиԥш дырраҭара ==
[[Файл:Sun_(Sol).gif|мини|Игьежьуа Амра амодель]]
Амра [[Звёздное население|аеҵәатә еилазаара]] актәи ахкы иаҵанакуеит. Амратә система ацәырҵра иазку реиҳа иаларҵәоу атеориақәа руак иаҳәоит уи ашьақәгылара зыхҟьаз [[Сверхновая звезда|асуперҿыц еҵәак]], мамзаргьы акы аасҭа еиҳаны рыԥжәара ауп ҳәа. Ари агәаанагара шьаҭас иамоуп, ҷыдала, Амратә система аматериаҿы [[золото|ахьи]] [[Уран (элемент)|аурани]] акырӡа ирацәаны иахьыҟоу, уи атҟәацра иахҟьаны иҟалаз [[эндотермические реакции|аендотермиатә реакциақәа]] ирыхҟьаны иҟалар алшоз, мамзаргьы аҩбатәи абиԥара аеҵәа дуӡӡа алыҵ ала [[нейтрон|анеитронқәа]] рылбаадара иахылҵыз [[Ядерная реакция|аелементқәа ргәыцәтә ԥсахра]] иахҟьаны.
[[Файл:Sun Earth Comparison.png|мини|слева|300пкс|Адгьыли Амреи (ашәагаақәа ризыҟазаашьа еиқәзырхо афотомонтаж)]]
Амра аҟынтәи иаауа ашәахәақәа [[Адгьыл|Адгьыл]] аҿы иҟоу амчхара ахыҵхырҭа хада ауп. Уи амч [[Солнечная постоянная|амратә константа]] ала иалкаауп – ашәахәаркра [[мощность|амч]], ацыратә ҵакыра иалсны ицо, амра ашәахәақәа ииашоу акәакь ала ирԥыло иара убас Амра аҟынтәи [[Астрономическая единица|астрономиатә цырак]] абжьаӡараҿы иҟоу (Адгьыл аорбитаҿы), [[Атмосфера Земли|адгьылтә атмосфера]] анҭыҵ. Ари аконстанта инықәырԥшу {{s|1,37 кВт/м²}} иаҟароуп.
[[Атмосфера Земли|Адгьыл атмосфера]] ианалсуа, амра ашәахәақәа амчхара {{s|370 Вт/м²}} ацәыӡуеит, насгьы адгьыл аҿықәанӡа {{s|1000 Вт/м²}} инеиуа (амш аныбзиоу, насгьы Амра [[Зенит (астрономия)|азенит]] аҿы ианыҟоу) ауп. Ари амчхара еиуеиԥшым иԥсабаратәу, иара убас иԥсабаратәым апроцессқәа рҿы ахархәара амазар алшоит. Убас, [[Аҵиаақәа|аҵиаақәа]], [[фотосинтез|афотосинтез]] ала рхы иархәаны, [[кислород|аҵәыҵәри]] злыҵуа [[Органические вещества|аорганикатә еилаҵақәа]] рсинтез ҟарҵоит. Амра ашәахәақәа рыла ишиашоу арԥхара ма [[фотоэлемент|афотохәҭаҷәа]] рыла амчхара аиҭакра ахархәара аҭазар алшоит [[Электроэнергия|афымцамч]] аԥҵаразы ([[Солнечная энергетика|амратә фымцастанциақәа]] рыла) мамзаргьы хра злоу даҽа уск анагӡаразы. Анкьагьы афотосинтес абзоурала ауп [[нефть|анефти]] егьырҭ [[Ископаемое топливо|иҵырхуа абылтәы]] ахкқәеи ирымоу амчхарагьы аарԥшра шрылшаз.
[[Файл:Comparison sun seen from planets internal ab.svg|мини|слева|300пкс|Амратә система еиуеиԥшым ацәеижьқәа рааигәа-сигәа аҟынтәи иубо Амра ашәагаақәа]]
Амра аҟынтәи иаауа [[Ультрафиолетовое излучение|аультрафиолеттә шәахәаркра]] [[антисептики|антисептикатә]] ҟазшьа амоуп, уи [[Аӡы|аӡи]] еиуеиԥшым амаҭәарқәеи [[дезинфекция|ррыцқьаразы]] ахархәара алнаршоит. Уи иара убас ауаҩы ицәа [[загар|ареиқәоит]], насгьы егьырҭ [[Абиологиа|абиологиатә]] ныррақәагьы ҟанаҵоит, иаҳҳәап ацәеижь аҟны [[витамин D|авитамин D]] аиура иацхраауеит. Амратә спектр аультрафиолеттә хәҭа анырра Адгьыл атмосфера аҿы иҟоу [[Озоновый слой|аозонтә хҟьа]] даара иарԥсыҽуеит, убри аҟнытә адгьыл аҿы иҟоу аультрафиолеттә шәахәаркра алассы-лассхара еиуеиԥшым [[широта|аҟьаҟьарарақәа]] рҟны еиҭасуеит. Амра [[полдень|шьыбжьон]] алаԥшҳәаа ахаҿы иахьыҟоу акәакь еиуеиԥшым [[Адаптация (биология)|абиологиатә адаптациақәа]] ирныруеит, иаҳҳәап, адунеи еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы ауаҩы ицәа аԥштәы ианыруеит.<ref>''Barsh G. S.'', 2003, [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=212702 What Controls Variation in Human Skin Color?] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210313184320/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=212702 |date=2021-03-13 }}, PLoS Biology, v. 1, p. 19.</ref>
Адгьыл аҟынтәи иаҳбо Амра ажәҩантә сфера иқәланы [[Положение Солнца|изнысуа амҩа]] [[Ашықәс|ашықәс]] иалагӡаны аҽаԥсахуеит. Ашықәс зегьы иалагӡаны ажәҩан аҿы хазы игоу аамҭак азы Амра иааннакыло аҭыԥ знысуа амҩа [[аналемма|аналемма]] ҳәа иашьҭоуп, насгьы ахыԥхьаӡара 8 аформа амоуп, [[Аҩада|аҩада]]-[[Алада|аладатәи]] аҵәҩан иаваршәны еиҵыху. Еиҳа иубарҭоу Амра ажәҩан аҿы иахьыҟоу аҽеиҭакра 47° [[амплитуда|амплитуда]] змоу аҩада-аладатәи аҵысра ауп ([[эклиптика|аеклиптикатә]] ҟьаҟьара 23.5° [[небесный экватор|ажәҩантә екуатор]] аҟьаҟьарахь анаара иахҟьаны). Иҟоуп ари авариациа даҽа ахәҭакгьы, [[Амрагылара|мрагылара]]-[[Амраҭашәара|мраҭашәаратәи]] аҵәҩан иаваршәны игоу, [[Адгьыл|Адгьыл]] [[орбита|аорбитатә]] ныҟәараан [[перигелий|аперигелион]] иазааигәахацыԥхьаӡа аццакра аизырҳара, [[афелий|афелион]] иазааигәахацыԥхьаӡа аццакра агхара ҟазҵо. Абарҭ аныҟәарақәа рҟынтәи актәи (аҩада-алада) [[времена года|ашықәсс аамҭақәа]] рыԥсахра мзызс иамоуп.
[[Адгьыл|Адгьыл]] [[афелий|афели]] акәаԥ иахысуеит ԥхынгәымза алагамҭазы, насгьы Амра иацәыхараны 152 млн км хара ицоит, [[перигелий|аперигели]] акәаԥ — ажьырныҳәамза алагамҭазы, Амра иазааигәахоит 147 млн км абжьаӡарала.<ref>{{Cite web |url=http://www.windows.ucar.edu/tour/link%3D/physical_science/physics/mechanics/orbit/perihelion_aphelion.html%26edu%3Dhigh |title=Windows to the Universe |access-date=2020-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026143732/http://www.windows.ucar.edu/tour/link%3D/physical_science/physics/mechanics/orbit/perihelion_aphelion.html%26edu%3Dhigh |archive-date=2007-10-26 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1235387 |title=Перигелий и афелий |work=Астронет |access-date=2009-07-05 |url-status=live |publisher=[[Астронет]] |archive-date=2011-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110926202245/http://www.astronet.ru/db/msg/1235387 }}</ref> Иубарҭоу Амра адиаметр 3% рыла аҽаԥсахуеит абарҭ аҩ-рыцхәк рыбжьара. Абжьаӡара аиԥшымра 5 миллион км рҟынӡа ахьыҟоу азы, Адгьыл афели аҟны аԥхарра 7% рҟынӡа еиҵаны иаиуеит. Абасала, аӡынра аҩадатәи ахәҭаҿы маҷк иԥхоуп, аладатәи ахәҭаҿы аасҭа, аԥхынра маҷк еиҳа ихьшәашәоуп.
Амра — амҳалдызтә усура змоу еҵәоуп. Иара [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]] ӷәӷәа амоуп, уи [[Напряжённость магнитного поля|амчра]] аамҭа цацыԥхьаӡа аҽеиҭанакуеит, насгьы [[Одиннадцатилетний цикл солнечной активности|11 шықәса]] рахь знык ахырхарҭа аԥсахуеит, [[Солнечный максимум|амратә максимум]] аамҭазы. Амра амҳалдызтә мҽхакы ахкырацәара еиуеиԥшым аеффектқәа рхылҿиаауеит, урҭ зегьы еицҵаны [[Солнечная активность|амратә усура]] ҳәа иашьҭоуп, уахь иаҵанакуеит [[солнечные пятна|амратә шәытақәа]], [[солнечные вспышки|амратә цәырҟьарақәа]], [[Солнечный ветер|амратә ԥша]] аҽеиҭакрақәа, уҳәа убас иҵегьы. Адгьыл аҟны акәзар иахылҿиаауеит [[Полярное сияние|аполиартә лашаарақәа]] иҳаракуи ибжьаратәуи аҟьаҟьарарақәа рҟны, насгьы [[Геомагнитная буря|агеомҳалдызтә ԥшатлакә]], [[электросвязь|аимадара ахархәагақәеи]] [[Электроэнергетика|амымцамчхара]] аиагаратә хархәагақәеи русура иаԥырхагахоит. Убасҵәҟьа ԥсызхоу ацәеижьқәагьы иҽеимкәа ирныруеит (амҳалдызтә ԥшатлакәқәа зԥырхагоу ауаа ахыхь рнаҭоит, рхы ҽеимкәа ирбо иҟанаҵоит).<ref>{{cite news|url=http://eco.ria.ru/documents/20091030/191289322.html|title=Магнитные бури: природа и влияние на человека. Справка|date=2009-10-30|publisher=РИА Новости|access-date=2012-06-07|archive-date=2012-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621034153/http://eco.ria.ru/documents/20091030/191289322.html}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.iki.rssi.ru/books/2010tarusa-med.pdf |title=Бреус Т. К. Космическая и земная погода и их влияние на здоровье и самочувствие людей. В книге «Методы нелинейного анализа в кардиологии и онкологии. Физические подходы и клиническая практика». УНИВЕРСИТЕТ КНИЖНЫЙ ДОМ, Москва 2010 (pdf, 6,3Mb) |access-date=2012-06-07 |archive-date=2010-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613095856/http://www.iki.rssi.ru/books/2010tarusa-med.pdf |url-status=live }}</ref> Иҟоуп агәаанагара, Амратә система ашьақәгылареи аҿиареи рҿы амратә усура ароль ду нанагӡеит ҳәа. Иара убас уи адгьыл атмосфера аиҿартәышьагьы ианыруеит.
== Аԥсҭазааратә цикл ==
{{Main|Амратә система ашьақәгылареи аеволиуциеи|Аеҵәатә еволиуциа}}
Амра [[Металличность|ахԥатәи абиԥара]] ([[Звёздные популяции|апопулиациа I]]) иаҵанакуа еҵәа қәыԥшуп, аметалл рацәаны измоу, даҽакала иуҳәозар, актәии аҩбатәии абиԥарақәа рҟынтәи аеҵәақәа рцәынхақәа рыла ишьақәгылаз (апопулиациақәа III, II).
Уажәтәи Амра ақәра (еиҳа ииашаны иуҳәозар, уи ыҟоижьҭеи заҟаамҭа ҵуа), [[звёздная эволюция|аеҵәақәа револиуциа]] [[компьютерное моделирование|акомпиутертә модельқәа]] рыла иԥхьаӡоу, 4,5 миллиард шықәса раҟара ыҟоуп.<ref name="NASA">{{cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/sun/indepth|title=Sun: In Depth|author=|date=|work=Solar Systen Exploration|publisher=[[NASA]]|access-date=2016-09-18|lang=en|archive-date=2016-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918234701/http://solarsystem.nasa.gov/planets/sun/indepth|url-status=dead}}</ref>
Иҟоуп агәаанагара, Амра 4.5 миллиард шықәса раԥхьа ишьақәгылеит ҳәа, [[туманность|амолекулатә ӡри аԥсҭҳәа]] [[гравитация|агравитациа]] аныррала ирласны аилаӷәӷәара (иара убасгьы, иҟалап, амолекулатә ӡрии егьырҭ ахимиатә элементқәа ратомқәеи реилаԥсаратә ԥсҭҳәа) [[Галактика|Агалактика]] ҳара ҳахәҭаҿы [[звёздное население|актәи ахкы]] аеҵәа аҟалара ахылҿиааит ҳәа.<ref name="NASA"/> {{s|[[Звезда типа T Тельца|Т Ақәса]].}}
Амра еиԥш [[масса|идуу]] аеҵәа [[главная последовательность|ихадоу аишьҭагылаҿы]] иҟазароуп иааизакны 10 миллиард шықәса раҟара.<ref>
{{книга
|заглавие=The search for life in the universe
|ссылка=http://books.google.com/?id=Q17NmHY6wloC&pg=PA96
|страницы=96
|издательство=[[University Science Books]]
|год=2001
|isbn=9781891389160
|ref=Goldsmith
|автор=Goldsmith, D.; Owen, T.
}}</ref> Абасала, Амра уажәы аԥсҭазааратә цикл агәҭаны иҟоуп. Уажәтәи аамҭазы, амра агәыцәаҿ [[термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциақәа]] мҩаԥысуеит, урҭ [[водород|аӡри]] [[гелий|агели]] ахь ииаргоит. Ессекунд, 4 миллион [[тонна|тонна]] рҟынӡа [[вещество|аматериа]] Амра агәыцәаҿ [[энергия|амчхарахь]] ииасуеит, уи иахҟьаны амратә шәахәаркра аеквиваленттә хыԥхьаӡареи [[нейтрино|амратә неитриноқәа]] рыцәқәырԥеи ҟалоит.[[Файл:Solar-evolution internal ab.svg|780пкс|центр]]
Амра хәыҷы-хәыҷла [[термоядерная реакция|аӡритә былтәы]] ннахцыԥхьаӡа, уи еиҳа-еиҳа ишуеит, насгьы алашара еиҳа иҭынчна, аха хымԥада иацло иалагоит. 5.6 миллиард шықәса ақәраҿ ианынаӡалак, уажәтәи аамҭа аҟнытә 1.1 миллиард шықәса рышьҭахь, ҳара ҳаеҵәа 11% рыла еиҳа илашахоит уажәы аасҭа.<ref name="sun_future">{{статья |заглавие=Our Sun. III. Present and Future |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=418 |страницы=457—468 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...418..457S |access-date=2007-03-31 |язык=en |автор=Sackmann, I.-J.; Boothroyd, A. I.; Kraemer, K. E. |год=1993 |тип=journal |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2015-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104075722/http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...418..457S }}</ref>
Ари апериод аҟны, [[Красный гигант|агигант ҟаԥшь]] астадиа аамҭа аҟынӡа, Адгьыл аҿы аԥсҭазаара аӡра ма шьаҭанкыла аԥсахра ҟалар алшоит, Амра ашәахәа ацлареи аӡы афақь иахылҿиаауа аԥхарратә еффекти ирыхҟьаны апланета аҿықәаҿ аҳауаҟәандара аизҳара иахҟьаны.<ref>{{cite web |url=http://www.km.ru/nauka/1D702E09E82911D39730000000000000 |title=Печальное будущее Земли |publisher=KM.ru |access-date=2013-03-28 |archive-url=https://www.webcitation.org/6FbsMkTlL?url=http://www.km.ru/nauka/1D702E09E82911D39730000000000000 |archive-date=2013-04-03 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.membrana.ru/particle/775 |title=Далёкая звезда осветила планы спасения Земли от смерти Солнца |author=Леонид Попов |quote=Пред лицом красного гиганта, в которого превратится Солнце, на нашей планете останется не так уж много следов техногенной цивилизации. Да и то – ненадолго. Поглощение и испарение ждёт Землю. Если люди далёкого будущего не предпримут грандиозный опыт по перемещению своего мира. |publisher=Membrana.ru |access-date=2013-03-28 |url-status=dead |archive-date=2013-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060615/http://www.membrana.ru/particle/775 }}</ref> Абри аамҭазы, Амра иреиҳаӡоу ахықәтә ҳауаҟәандара иазнеиуеит (5800К) иаҳхысызи иаҳԥеиԥшуи рҟны аеволиуциа аамҭа зегьы иалагӡаны [[Белый карлик|асса шкәакәа]] афаза аҟынӡа; егьырҭ амардуанқәа рҟны афотосфера аҳауаҟәандара еиҳа еиҵахоит.<ref name=Schroeder /><ref>{{Cite news
|first=D.
|last=Carrington
|title=Date set for desert Earth
|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/specials/washington_2000/649913.stm
|publisher=BBC News
|access-date=2007-03-31
|date=2000-02-21
|archive-date=2012-07-10
|archive-url=https://web.archive.org/web/20120710142744/http://news.bbc.co.uk/2/hi/sci/tech/specials/washington_2000/649913.stm
}}</ref>
Иахьатәи аҵакы ала аԥсҭазаара нҵәаргьы, апланетаҿы аԥсҭазаара амшынқәеи аокеанқәеи рыҵаҿы иаанхар алшоит.<ref name="Richard Pogge">{{cite web| author = Pogge, Richard W.| date = 1997| url = http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html| title = The Once and Future Sun| publisher = The Ohio State University| format = lecture notes| access-date = 2009-12-27| lang = en| archive-url = https://www.webcitation.org/617GfSSv2?url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html| archive-date = 2011-08-22| url-status = live}}</ref>
Аа-миллиард шықәса ақәра аҟынӡа ианынаӡалак (уажәтәи аамҭа инаркны 3.5 миллиард шықәса рышьҭахь), Амра ашәахәалашара 40% рыла еизҳауеит. Уи аамҭазы, Адгьыл аҿы иҟоу аҭагылазаашьақәа [[Венера|Венера]] аҿы уажәы иҟоу аҭагылазаашьақәа иреиԥшхар ауеит: апланета аҿықәантәи аӡы зынӡа иӡуеит, ифақьханы акосмос ахь ицоит. Иҟалап, уи адгьыл аҿы иҟоу аԥсҭазааратә формақәа зегьы ннарҵәаргьы. Амра агәыцә иҭоу аӡритә былтәы блыцыԥхьаӡа, уи адәахьтәи ахҩа еиҵыҵлоит, агәыцә акшзар — еиҵалалоит, иагьшлоит.<ref name="sun_future"/><ref name="Richard Pogge"/>
Амра ақәра 10,9 миллиард шықәса ианнеилак (иахьатәи аамҭа инаркны 6,4 миллиард шықәса рышьҭахь), агәыцәаҿ иҟоу аӡри нҵәоит, насгьы уи иахылҵуа агелиум, арҭ аҭагылазаашьақәа рҟны атермогәыцәтә былра злымшо, аиҵаӷәӷәареи аилаӷәӷәахареи иалагоит, уаанӡа “икнаҳаны” изкыз агәыцә аҟнытә иаауаз амчхара анҵәара иахҟьаны. Аӡри абылра иацҵахоит агәыцә адәахьтәи ахҟьа ҵаӷаҿы. Ари аҩаӡараҿы Амра арадиус 1,59 ''R''<sub>☉</sub> инаӡоит, насгьы ашәахәалашара иахьатәи аамҭа аасҭа 2,21-нтә еиҳахоит.<ref name="Richard Pogge"/> Анаҩстәи 0.7 миллиард шықәса ирылагӡаны, Амра еиҳа ирласны аҽарҭбаалоит (2.3 ''R''<sub>☉</sub> рҟынӡа), шамахак еиԥымҟьо алашара еиқәырхо, насгьы уи аԥхарра 5500 К рҟынтәи 4900К аҟынӡа илаҟәуеит. Ари афаза анҵәамҭан, 11,6 млрд шықәсанӡа инаӡаны (уажәтәи аамҭа инаркны 7 млрд шықәса рышьҭахь) Амра [[субгигант|субгигантхоит]].<ref name="Richard Pogge"/>
Инықәырԥшшәа 7.6—7.8 миллиард шықәса рышьҭахь, 12.2 миллиард шықәса анахыҵуа, [[Солнечное ядро|Амра агәыцә]] убри аҟара аҽаршуеит, иаакәыршаны иҟоу ахҩаҿы аӡри абылра иаланаргартә аҟынӡа. Уи иахҟьаны аеҵәа адәахьтәи ахҩақәа ирласны рыҽдырҭбаауеит, убас ала Амра ианиз инаркны иахьыҟаз [[главная последовательность|аишьҭагылара хада]] ааннажьуеит, насгьы [[красный гигант|игигант ҟаԥшьхоит]], [[диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Герцшпрунг-Расселл игигант ҟаԥшьқәа рдиаграмма]] [[Вершина ветви красных гигантов|ақәцәахь]] ииасны.<ref name="Richard Pogge"/> Ари афазаҿы Амра арадиус иахьатәи аамҭа иаҿырԥшны 256-нтә иазҳауеит.<ref name="Schroder2008">{{статья |заглавие=Distant future of the Sun and Earth revisited |издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |том=386 |страницы=155—163 |doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2008MNRAS.386..155S |bibcode=2008MNRAS.386..155S |arxiv=0801.4031 |язык=en |автор=K. P. Schroder, Robert Connon Smith |год=2008 |тип=journal |издательство=[[Oxford University Press]] |archive-date=2013-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727120155/http://adsabs.harvard.edu/abs/2008MNRAS.386..155S }}</ref> Аеҵәа аҽырҭбаара иахҟьаны уи алашара ӷәӷәала еизҳауеит (2700 хынтә) насгьы ахҟьа 2650 К аҟынӡа ихьшәашәоит. Ишаабо ала, зҽеиҵызхуа Амра адәахьтәи ахҟьақәа уи аамҭазы уажәтәи Адгьыл аорбитаҿы инаӡоит.<ref name="Schroder2008"/> Аха, аҭҵаарақәа ишаадырԥшуа ала, уаанӡагьы, аҿықә аҵакыра аизҳарала [[солнечный ветер|амра аԥша]] аӷәӷәахара иахҟьаны, Амра амасса 28% инареиҳаны иацәыӡуеит, уи иахҟьаны Адгьыл Амра еиҳа иацәыхараны иҟоу аорбитахь ииасуеит, убас ала амра адәахьтәи аплазматә хҟьақәа рыла албаадахара иацәцоит.<ref name="Schroder2008"/><ref name="Richard Pogge"/> 2008 шықәсазы имҩаԥгаз аҭҵаарақәа ишаадырԥшуа ала, Адгьыл Амра илбаанадараны иҟоуп, избан акәзар Амра аҵәира аццакра иагханы уи анаҩс адәахьтәи ахҩа [[Приливные силы|аӡхаларатә нырра]] анаҭоит, Адгьыл аорбита дырҩеигь Амра азааигәахарахь иназго .<ref name=Schroeder>{{статья
|заглавие=Distant future of the Sun and Earth revisited
|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]
|том=386
|номер=1
|страницы=155
|doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x
|arxiv=0801.4031
|ref=Schröder
|bibcode=2008MNRAS.386..155S
|язык=en
|автор=Schröder, K.-P.; Smith, R.C.
|год=2008
|тип=journal
|издательство=[[Oxford University Press]]
}} See also {{Cite news
|last=Palmer
|first=J.
|title=Hope dims that Earth will survive Sun's death
|url=http://space.newscientist.com/article/dn13369-hope-dims-that-earth-will-survive-suns-death.html?feedId=online-news_rss20
|work=[[New Scientist]]
|year=2008
|access-date=2008-03-24
|archive-url=https://web.archive.org/web/20080317001540/http://space.newscientist.com/article/dn13369-hope-dims-that-earth-will-survive-suns-death.html?feedId=online-news_rss20
|archive-date=2008-03-17
}}</ref><ref>
''Guillemot, H.; Greffoz, V.'' (Mars 2002). Ce que sera la fin du monde{{In lang|fr}}. Science et Vie № 1014.</ref><ref name="Schroder2008" />
Адгьыл Амрала албаадахара иацәцаргьы, иқәу [[гидросфера|аӡы]] зегьы арчы аҭагылазаашьахь ииасуеит, иӷәӷәаӡоу [[солнечный ветер|амратә ԥша]] уи [[Атмосфера Земли|атмосфера]] кыднаҳәоит.<ref name=minard09>{{cite news | first=Anne | last=Minard | date=2009-05-29 | title=Sun Stealing Earth's Atmosphere | work=National Geographic News | url=http://news.nationalgeographic.com/news/2009/05/090529-sun-stealing-atmosphere.html | access-date=2009-08-30 | archive-date=2017-11-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171101072719/https://news.nationalgeographic.com/news/2009/05/090529-sun-stealing-atmosphere.html }}</ref>
Амра аҟазаара ари афаза 10 миллион шықәса раҟара ицалоит.<ref name="Richard Pogge"/> Агәыцә аҟны аҳауаҟәандара 100 млн К аҟынӡа ианынаӡалак, [[гелиевая вспышка|агелиитә мцахәыҵҟьара]] ҟалоит, насгьы [[Гелий|агели]] аҟынтәи [[углерод|акарбони]] [[кислород|аҵәыҵәри]] рсинтез атермогәыцәтә реакциа иалагоит.<ref name="Richard Pogge"/> Амра, амчхара ахыҵхырҭа ҿыц анаиулак, ашәагаа 9,5-нтә ''R''<sub>☉</sub> еиҵахоит.<ref name="Richard Pogge"/> 100-110 миллион шықәса рышьҭахь, агелиум аҭаҵәахқәа анынҵәалак, аеҵәа адәахьтәи ахҩақәа ирласны рҽырҭбаара еиҭаҟалоит, насгьы уи дырҩеигь игигант ҟаԥшьны иҟалоит.<ref name="Richard Pogge"/> Амра аҟазаара ари аамҭазы амч ду змоу амцахәыҵҟьарақәа аҭыԥ рымазаауеит, зны-зынла уи алашара уажәтәи аҩаӡара аасҭа 5200-нтә еиҳахалоит.<ref name="astrogalaxy">{{cite web |url=https://astrogalaxy.ru/277.html |title=Солнце. О будущем нашего Солнца |author=Г. Александровский |date=2001 |publisher=Астрогалактика |lang=ru |access-date=2013-02-07 |url-status=live |archive-date=2013-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116060720/http://astrogalaxy.ru/277.html }}</ref> Уи ҟалоит, избан акәзар уаанӡа кьыс змамыз агели ацәынхақәа атермогәыцәтә реакциа иалалалоит азы.<ref name="astrogalaxy"/> Амра абри аҩыза аҭагылазаашьаҿы иҟазаауеит 20 миллион шықәса раҟара.<ref name="Richard Pogge"/>
Амра амасса иахьынӡаҭаху иазхом уи аеволиуциа [[сверхновая звезда|асупернова]] аԥжәарала ихыркәшахарц азы.<ref name="Richard Pogge"/> Амра агигант ҟаԥшь афаза ианахыслак ашьҭахь, аԥхарратә пульсациақәа ирыхҟьаны уи адәахьтәи ахҩа кылжәахоит, насгьы уи [[планетарная туманность|апланетартә наҟәрақәа]] шьақәнаргылоит.<ref name="Richard Pogge"/> Ари анаҟәра агәҭаны иаанхоит Амра агәыцә иалҵыз [[белый карлик|аса шкәакәа]], даара ицоу, еилаӷәӷәоу аобиект,ашәагаала апланета Адгьыл иаҿурԥшыртә иҟоу. Аханатә ари асса шкәакәа аҿықә аҟәандара 120,000 К рҟынӡа амазаауеит, насгьы амратә лашара 3500 аҟынӡа инаӡоит, аха аммиллион-миллиард шықәсқәа рыҩныҵҟа ихьшәашәалоит, иагьҭаалоит. Ари аԥсҭазааратә цикл зыкапан маҷуи ибжьаратәуи аеҵәақәа рзы иҷыдоу акы акәны иԥхьаӡоуп.<ref name="Richard Pogge"/>
== Аструктура ==
=== Амра аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа ===
[[Файл:Sun poster internal ab.svg|thumb|right|350px|Амра аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа адиаграмма]]
==== Амратә гәыцә ====
{{Main|Амратә гәыцә}}
Атермогәыцәтә реакциақәа ахьымҩаԥысуа Амра агәҭантәи ахәҭа, арадиус 150-175 нызқь км рҟынӡа змоу (даҽакала иуҳәозар, Амра арадиус аҟнытә 20-25%), амратә гәыцә ҳәа иашьҭоуп. Агәыцә аҟны иҟоу аматериа аилаӷәӷәара инықәырԥшшәа 150,000 кг/м3 ыҟоуп (150-нтә еиҳауп [[Аӡы|аӡы]] аилаӷәӷәара аасҭа, насгьы ~6.6-нтә еиҳауп Адгьыл аҿы иҟоу зегьы раасҭа еилаӷәӷәоу [[металл|аметалл]] - [[осмий|осмиум]] аилаӷәӷәара аасҭа), агәыцә агәҭаны аҟәандара 14 млн [[кельвин|К]] еиҳауп.<ref name="Garcia2007">
{{статья
|заглавие=Tracking solar gravity modes: the dynamics of the solar core
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2007-06-15_316_5831/page/1590
|издание=[[Science]]
|том=316
|номер=5831
|страницы=1591—1593
|pmid=17478682
|doi=10.1126/science.1140598
|ref=García
|bibcode=2007Sci...316.1591G
|язык=en
|тип=journal
|автор=García, R.; et al.
|год=2007
}}</ref><ref name="Basu">
{{статья
|заглавие=Fresh insights on the structure of the solar core
|bibcode=2009ApJ...699.1403B
|номер=699
|doi=10.1088/0004-637X/699/2/1403
|издание=[[The Astrophysical Journal]]
|том=699
|страницы=1403
|ref=Basu
|язык=en
|автор=Basu ; Chaplin, William J.; Elsworth, Yvonne; New, Roger; Serenelli, Aldo M. et al.
|год=2009
|тип=journal
|издательство=[[IOP Publishing]]
}}</ref> SOHO амиссиа имҩаԥнагаз адыррақәа ранализ иааанарԥшит [[SOHO (космический аппарат)|SOHO]] амиссиа [[Вращение Солнца|ахатә ҵәҩан акәшара]] аццакра кырӡа ишеиҳау, ахҟьаҿы аасҭа.<ref name="Garcia2007"/><ref name="Bonnano">''Bonanno, A.; Schlattl, H.; Patern, L.'' (2002). The age of the Sun and the relativistic corrections in the EOS (PDF). Astronomy and Astrophysics 390: 1115—1118.</ref>
Агәыцә аҿы имҩаԥысуеит [[Протон-протонный цикл|апротон-протонтә термогәыцәтә реакциа]], уи иахҟьаны ԥшь-[[протон|протонк]] рҟынтәи [[гелий-4|агелиум-4]] ҟалоит.<ref>{{статья |страницы=21 |издание=Physics in Collision |заглавие=Nuclear Processes at Solar Energy |ссылка=https://archive.org/details/arxiv-astro-ph0308537 |bibcode=2003phco.conf...21B |arxiv=astro-ph/0308537 |ref=Broggini |автор=Broggini, Carlo |число=26 |месяц=6 |год=2003 }}</ref> Убри аан, ессекунд 4,26 миллион тонна аматериа радиацианы иҟалоит, аха уи аҵакы маҷуп Амра амасса - 2{{e|27}} тоннак иаҿырԥшны. Агәыцә еиуеиԥшым аҭыԥқәа ирылҵуа амч Амра агәҭаҟынӡа ирыбжьоу абжьаӡара иахьыԥшуп. Атеориатә хәшьарақәа инарықәыршәаны, агәыцә аҟныҵәҟьа уи {{s|276,5 Вт/м³}} наӡоит.<ref>[https://fusedweb.llnl.gov/CPEP/Chart_Pages/5.Plasmas/Sunlayers.html Table of temperatures, power densities, luminosities by radius in the Sun] {{Асаит архивтәра|url=http://webarchive.loc.gov/all/20011129122524/http%3A//fusedweb%2Ellnl%2Egov/cpep/chart_pages/5%2Eplasmas/sunlayers%2Ehtml |date=2001-11-29 }}. Fusedweb.llnl.gov (1998-11-09). Retrieved on 2011-08-30.</ref> Абасала, ауаҩы икапанҵакыра (0,05 м³) иақәшәоит аԥхарралыҵ 285 КДж/ҽны (1192 кДж/ҽны), уи зыԥсы ҭоу, иҿыхоу ауаҩы иҷыдоу иԥхарралыҵ аасҭа кырӡа еиҵоуп. Амра зегьы иҭнажьуа аԥхарра ҩ-еишьҭагылак рыла еиҵоуп. Абас еиԥш иҟоу имаҷу амчхара аҭыҵра абзоурала, «абылтәы» (аӡри) аҭаҵәахқәа азхоит атермогәыцәтә реакциа миллиард шықәсала аиқәырхаразы.
Агәыцә — Амраҿы атермогәыцәтә реакциа аҟынтәи амчхареи аԥхарреи ахьыҟало ҭыԥзаҵәуп, аеҵәа егьи ахәҭа уи амчхарала ирԥхоуп. Агәыцә амчхара зегьы еишьҭагыланы ахҟьақәа иргәылсуеит, [[фотосфера|афотосфера]] аҟынӡа, уи аҟантәи амра ашәахәақәеи [[кинетическая энергия|акинетикатә мчхареи]] рхаҿра аманы иҭыҵуеит.<ref name="Zirker2002-15">{{книга |заглавие=Journey from the Center of the Sun |ссылка=https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk_f4e3/page/15 |год=2002 |издательство=[[Princeton University Press]] |isbn=9780691057811 |страницы=15—34 |ref=Zirker |автор=Zirker, Jack B. }}</ref><ref name="Phillips1995-47">{{книга |заглавие=Guide to the Sun |год=1995 |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |isbn=9780521397889 |страницы=47—53 |ref=Phillips |автор=Phillips, Kenneth J. H. }}</ref>
==== Арадиациатә еиҭагара азона ====
{{Main|Арадиациатә еиҭагара азона}}
Агәыцә ахыхь, уи агәҭантәи амратә радиусқәа 0,2-0,25 инаркны 0,7 рҟынӡа рыбжьара, арадиациатә еиҭагаратә зона ыҟоуп. Ари аҳәааҵакыраҿы амчхара аиагара еиҳарак радиациеи [[фотон|афотонқәа]] рылбаадареи рхархәарала имҩаԥысуеит. Убри аангьы аплазматә хҟьа иҭнажьуа фотонцыԥхьаӡа ахырхарҭа аплазма илбаанадаз иарбан фотонқәоу зынӡа иадҳәалаӡам, убри аҟнытә уи ашәахәа ахьыҟоу анаҩстәи аплазматә хҟьахьы инеир алшоит, мамзаргьы ҵаҟатәи ахҟьақәа рахьгьы ихынҳәыр ауеит. Убри иахҟьаны, зныкымкәа-ҩынтәымкәа иҭыҵуа афотон (аханатә агәыцә аҟны иҟалаз) [[Конвективная зона|аконвективтә зона]] ианазнеиуа аамҭа ацыԥҵәаха, Амра иахьатәи амодельқәа рыла, 10 нызқь шықәса инаркны 170 нызқь шықәса рҟынӡа ақәшәар алшоит (зны-зынла иаҳԥыло амиллион шықәсқәа рхыԥхьаӡара мыцхәны иԥхьаӡоуп).<ref>{{cite web
|url = http://sunearthday.nasa.gov/2007/locations/ttt_sunlight.php
|title = The 8-minute travel time to Earth by sunlight hides a thousand-year journey that actually began in the core
|publisher = NASA
|access-date = 2009-05-14
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/64scmqfqS?url=http://sunearthday.nasa.gov/2007/locations/ttt_sunlight.php
|archive-date = 2012-01-22
|url-status = dead
}}</ref>
Ари азонаҿы аҳауаҟәандара аиҭашәара ахҟьаҿы 2 миллион К инаркны аҵаулараҿы 7 миллион К рҟынӡа инаӡоит. Убри аамҭазы, ари азонаҿы амакроскоптә конвекциатә ныҟәарақәа ыҟаӡам, уи иаҳәоит аҟәандара<ref name="NASA1">{{cite web |url=https://solarscience.msfc.nasa.gov/interior.shtml |title=NASA/Marshall Solar Physics |publisher=Solarscience.msfc.nasa.gov |date=2007-01-18 |access-date=2009-07-11 |archive-url=https://www.webcitation.org/64scnTI4e?url=https://solarscience.msfc.nasa.gov/interior.shtml |archive-date=2012-01-22 |url-status=live}}</ref>
адиабатикатә градиент арадиалтә еиҟаратәратә градиент аасҭа ишеиҳау. Аиҿырԥшразы, асса ҟаԥшьқәа рҿы ақәыӷәӷәара аматериа аилалара изаԥырхагахаӡом, аконвекциатә зона агәыцә аҟынтәи иаразнак иалагоит. Ари азонаҿы ахәҭаҷ аилаӷәӷәара 0,2 (ахҟьаҿы) инаркны 20 (аҵаулараҿы) г/см3 рҟынӡа аҽаԥсахуеит.<ref name=Sobolev>
{{Книга
|автор = Соболев В. В.
|заглавие = Курс теоретической астрофизики
|издание = 3-е изд
|место = М.
|издательство = Наука
|год = 1985
|страницы = 170—172
|страниц = 504
}}</ref><ref name="NASA1"/>
==== Амра аконвективтә зона ====
[[Файл:Highest_resolution_photo_of_Sun_(NSF)_as_of_January_20,_2020.jpg|thumb|right|[[Гранулы (физика Солнца)|Амратә гранулақәа]] ([[Солнечный телескоп Иноуэ|DKIST]] ателескоп аҭыхымҭа, 2020 шықәса, ажьырныҳәамза)]]
[[Файл:DKIST-First-Sunspot.jpg|thumb|right|Агранулиациа зкәыршоу [[Солнечное пятно|амратә шәыта]] асахьа ([[Солнечный телескоп Иноуэ|DKIST]] ателескоп аҭыхымҭа, 2020 шықәса, ажьырныҳәамза)]]
{{Main|Аконвективтә зона}}
Амра аҿықә азааигәара, аматериа аԥхарреи аилаӷәӷәареи азымхо иалагоит аиҭашәахәаркрала амчхара инагӡаны аиагара азы. Аплазма аикәарҳәратә еилалара мҩаԥысуеит, нас амчхара ахҟьахьы (афотосферахь) аиагара ҟалоит еиҳарак ахәҭаҷ ахаҭа аныҟәарақәа рыла. Ганкахьала, афотосфера аҟны иҟоу ахәҭа, аҿықәаҿ ихьшәашәо, аконвективтә зона аҵауларахь иҭалоит. Даҽа ганкахьала, ҵаҟатәи ахәҭаҿы иҟоу ахәҭа арадиалтәи аиагаратә зона аҟынтәи ашәахәаркра аиуны хыхьҟа ихалоит, насгьы аҩ-процесскгьы крызҵазкуа аццакра рыманы имҩаԥысуеит Амчхара аиагара ари аҩыза аметод [[Конвекция|аконвекциа]] ҳәа иашьҭоуп, 200,000 км рҟынӡа иҟоу Амра ахҟьаҵаҟатәи ахҟьа — уи ахьыҟало аконвективтә зона ҳәа иашьҭоуп. Ахҟьа уазааигахацыԥхьаӡа [[температура|аҳауаҟәандара]] еиҵахоит бжьаратәла 5800 К аҟынӡа, арчы аилаӷәӷәара [[воздух|Адгьыл аҳауа]] аилаӷәӷәара аҟнытә 1/1000 аҟынӡа еиҵаны иҟалоит.<ref name="NASA1"/>
Иахьатәи адыррақәа рыла, амратә процессқәа рфизикаҿы аконвективтә зона иааннакыло аҭыԥ ҷыдала иӷәӷәоуп, избан акәзар уи аҟны ауп амратә материа еиуеиԥшым аныҟәарақәа ахьцәырҵуа.<ref>{{книга
|часть=Solar Physics: From the Deep Interior to the Hot Corona
|заглавие=From the Sun to the Great Attractor
|ссылка=http://books.google.com/books?id=rk5fxs55_OkC&pg=PA22
|страницы=22
|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]
|год=2000
|isbn=9783540410645
|ref=Mullan
|автор=Mullan, D. J.
|ответственный=Page, D., Hirsch, J. G.
|archive-date=2014-07-10
|archive-url=https://web.archive.org/web/20140710101042/http://books.google.com/books?id=rk5fxs55_OkC&pg=PA22
}}</ref> Аконвективтә зонаҿы иҟоу [[Термик|атермоцәқәырԥақәа]] ахҟьаҿы [[Гранулы (физика Солнца)|агранулақәеи]] (атермикқәа рықәцәақәа) [[супергрануляция|асупергранулиациеи]] рхылҿиаауеит. Ацәқәырԥақәа рымҽхак бжьаратәла {{s|1—2 км/с}}, насгьы иреиҳау арбагақәа {{s|6 км/с}} инаӡоит. Агранула аԥсҭазаара аамҭа 10-15 минуҭ ыҟоуп, уи аамҭала арчы зныкҟьара агранула акәшара аамҭа иашьашәалоит. Убри аҟнытә, аконвективтә зона аҿы иҟоу атерммикқәа [[Ячейки Бенара|Бенард ииачеикақәа]] рышьақәгылара иацхраауа аҭагылазаашьақәа еиԥшым аҭагылазаашьақәа рҿы иҟоуп. Иара убас, ари азонаҿы аныҟәарақәа [[Магнитное динамо|амҳалдызтә динамо]] аеффект цәырнагоит, уи инақәыршәаны, иуадаҩу ашьақәгылашьа змоу [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]] дырҿиоит.<ref name="NASA1"/>
=== Амра атмосфера ===
[[Файл:Granulation_Quiet_Sun_SST_25May2017.webm|thumb|Амра аҿықәан агранулақәа рныҟәара, аҭыхымҭа Швециатәи амратә телескоп]]
[[Файл:171879main LimbFlareJan12 lg.jpg|thumb|right|Амратә оптикатә телескоп (СОТ) амҩаныза Hinode аҿы иҭыху Амра ахҟьеи агәыргьыни рсахьа. Иҟаҵоуп ажьырныҳәамза 12, 2007 шықәсазы]]
[[Файл:The Sun by the Atmospheric Imaging Assembly of NASA's Solar Dynamics Observatory - 20100819.jpg|thumb|right|2010 шықәса нанҳәамза 19 рзы аспектр аультрафиолеттә регион аҿы Амра «имцу аԥштәқәа » рыла иҭыху афотосахьа. Амратә динамика аобсерваториала иҟаҵаз]]
==== Афотосфера ====
{{Main|Афотосфера}}
Афотосфера (алашара зхылҵуа ахҟьа) иаԥнаҵоит иубарҭоу Амра аҿықә. Уи ажәпара [[Оптическая толщина|оптикатә жәпара]] инықәырԥшшәа 2/3 цырак еиԥшуп. Иҵабыргу ашәагаақәа рыла, афотосфера ажәпара 100 инаркны 400 км рҟынӡа инаӡоит, еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла.<ref>{{книга
|год=1996
|заглавие=Modern Astrophysics
|издательство=[[Addison-Wesley]]
|автор=Carroll and Ostlie.
}}</ref><ref name="NASA2"/> Амра аоптикатә (иубарҭоу) шәахәаркырақәа рыхәҭа хада афотосфера аҟынтәи ауп ишаауа, аха еиҳа иҵаулоу ахҟьақәа рҟынтәи ашәахәаркрақәа уажәшьҭа ҳара ҳҟынӡа изааӡом. Аҳауа аԥхарра 6600 К инаркны 4400 К рҟынӡа илаҟәуеит, афотосфера адәахьтәи аҵкар иазааигәахацыԥхьаӡа.<ref name="nssdc"/><ref name="nssdc"/>
Афотосфера мчызмоу аԥхарра иааизакны 5772 К ыҟоуп.<ref name="nssdc" /> Уи ԥхьаӡазар ҟалоит [[Закон Стефана — Больцмана|Стефан-Болцман изакәан]] ала, уи инақәыршәаны ацәеижь еиқәаҵәа арадиациатә мчхара ацәеижь аԥхарра аԥшьбатәи аҩаӡара ишиашоу иаҟароуп.<ref name="NASA2">{{cite web |url=https://solarscience.msfc.nasa.gov/surface.shtml |title=NASA/Marshall Solar Physics |publisher=Solarscience.msfc.nasa.gov |access-date=2011-10-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/64sco8oDG?url=https://solarscience.msfc.nasa.gov/surface.shtml |archive-date=2012-01-22 |url-status=live}}</ref> Ари аҭагылазаашьақәа рҿы аӡри шамахамзар инеитралтәны иаанхоит. Афотосфера иаԥнаҵоит иубарҭоу Амра аҿықә, уи ала Амра ашәагаа, Амра аҟынтәи абжьаӡара, уҳәа убас егьырҭгьы алкаара ҟалоит. Афотосфераҿы иҟоу арчы еиҳа иҵаӷоуп аҟынтә, уи аҵәира аццакыра акырӡа еиҵоуп, ацәеижь кьакьақәа рыҵәира аццакра аасҭа. Убри аамҭазы, аекватортәи аполартәи ахәҭақәа рҿы арчы еиҟарамкәа иныҟәоит – аекватор аҿы 24 мшы рыла иҭагьежьуеит ҟанаҵоит, аполиусқәа рҿы – 30 мшы рыла.<ref name="NASA2" />
==== Ахромосфера ====
{{Main|Ахромосфера}}
[[Файл:HI6563 fulldisk.jpg|thumb|right|'''[[H-альфа|H<sub>α</sub>]]''' афильтр змоу [[телескоп|ателескоп]] ала иҭыху Амра асахьа еилыкка иаанарԥшуеит уи [[Хромосфера|ахромосфера]]]]
Ахромосфера (ажәытә бырзен бызшәа аҟынтә χρῶμα – аԥштәы, σφαῖρα - ампыл, асфера) — афотосфера иакәыршоу, 2000 [[километр|км]] рҟынӡа ашәпара змоу Амра адәахьтәи ацәа. Амратә атмосфера ари ахәҭа ахьӡ ахыҵхырҭа аԥштәы ҟаԥшь иадҳәалоуп, уи зыхҟьо [[серия Бальмера|Балмер иеишьҭагыла]] аҟынтәи Н-альфа ҟаԥшь [[водород|аӡри]] [[Эмиссионный спектр|ашәахәаркра ацәаҳәа]] ахромосфера иубаратәы иҟоу аспектр аҿы аԥыжәара ахьамоу ауп.<ref name="Abhyankar1977"/> Ахромосфера аҩадатәи аҳәаа иалкаау аҿықә еиҟара амаӡам; еиԥмырҟьаӡакәа уи аҟынтәи [[Спикулы|спикула]] ҳәа изышьҭоу ицоу аҭҟьарақәа мҩаԥысуеит. Аамҭак ааҩныҵҟа иубарҭоу аспикулақәа рхыԥхьаӡара бжьаратәла 60-70 нызқь рҟынӡа инаӡоит.<ref>§ 1, Two Dynamical Models for Solar Spicules, Paul Lorrain and Serge Koutchmy, ''Solar Physics'' '''165''', № 1 (April 1996), p. 115—137, [https://doi.org/10.1007/BF00149093 doi:10.1007/BF00149093], {{bibcode|1996SoPh..165..115L}}.</ref> Убри азы, XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭан, италиатәи астроном [[Секки, Анджело|Секки]], [[телескоп|ателескоп]] ала ахромосфера дахәаԥшуа, уи амца зку [[прерия|апрериақәа]] ирҿирԥшит. Ахромосфера аҳауаҟәандара еизҳауеит аҳаракыра иазҳацыԥхьаӡа 4000 инаркны 20,000 К рҟынӡа (10,000 К еиҳаны аҳауаҟәандара ахьыҟоу аҭыԥқәа еиҳа имаҷуп).<ref name="Abhyankar1977">{{статья |заглавие=A Survey of the Solar Atmospheric Models |издание=Bull. Astr. Soc. India |том=5 |bibcode=1977BASI....5...40A |страницы=40—44 |ссылка=http://prints.iiap.res.in/handle/2248/510 |ref=Abhyankar |автор=Abhyankar, K. D. |год=1977 |archive-date=2020-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512151641/http://prints.iiap.res.in/handle/2248/510 }}</ref>
Ахромосфера аилаӷәӷәара рацәаӡам, убри аҟнытә [[яркость|ашәахәа]] азхом иаабац аҭагылазаашьақәа рҿы ахылаԥшразы. Аха [[солнечное затмение|амра зегь рыла ианҭашәо]], [[Амза|Амза]] илашо афотосфера анаҵәахуа, уи ахыхь иҟоу ахромосфера убарҭахоит, насгьы иҟаԥшьны икаҷҷоит. Уи адагьы, иҷыдоу ацәаҳәа ҭшәақәа змоу аоптикатә фильтрқәа рыла ианакәызаалакгьы рыхәаԥшра ҟалоит. Хыхь зыӡбахә ҳәаз 656,3 [[нанометр|нм]] ацәқәырԥа аура змоу Н-альфа ацәаҳәа анаҩсгьы, афильтр еиқәыршәазар ауеит Ca II K (393,4 нм) ацәаҳәеи Ca II H (396,8 нм) ацәаҳәеи рҟны.
Абарҭ ацәаҳәақәа рҿы иубарҭоу ахромосфератә еиҿкаара хадақәа рахь иаҵанакуеит:<ref>Кочаров, 1994, с. 592—593.</ref>
* Амра аҿықә зегьы хызҩо, 30 нызқь км адиаметр змоу [[супергрануляция|супергрануляциатә]] иачеикақәа ирыкәшо ацәаҳәақәа рыла ишьақәгылоу [[хромосферная сетка|ахромосфератә еихда]];
* [[флоккулы|афлоккулқәа]] – аԥсҭҳәа еиԥшу илашоу ашьақәгыларақәа, еиҳарак амҳалдызтә мҽхакыӷәӷәақәа ахьыҟоу аҭыԥқәа рҿы иҟоу – зыԥсы ҭоу ҭыԥқәа, лассы-лассы [[солнечные пятна|амра ашәытақәа]] ирыкәшо;
* [[Протуберанец|Ахәыцқәеи]] ахәыцссақәеи — еиуеиԥшым аҭбаареи аиҵыхреи змоу ацәаҳәа еиқәаҵәақәа роуп, афлоккулқәа реиԥш, лассы-лассы активтә ҭыԥқәа рҿы иҟоу.
==== Агәыргьын ====
{{Main|Амратә гәыргьын}}
[[Файл:Solar eclipse 1999 4.jpg|thumb|right|1999 шықәсазтәи [[Солнечное затмение|амшмыхәлаан]] [[Солнечная корона|амра агәыргьын]].]]
[[Файл:Sun's Quiet Corona.jpg|thumb|right|Амра асахьа мшаԥы 9, 2013 шықәса. NASA/SDO аиллиустрациа]]
Агәыргьын — Амра аҵыхәтәантәи адәахьтәи ахҩа ауп. Агәыргьын еиҳарак еиқәыршәоуп [[солнечный ветер|амратә ԥша]] шьақәзыргыло шәнызқьла, уимоу миллион километра инареиҳаны ҳкосмос ахь ицо [[Протуберанец|ацәырҵрақәеи]] амчхаратә ԥжәарақәеи рыла. Ибжьаратәу агәыргьынтә ҳауаҟәандара 1 инаркны 2 миллион К рҟынӡа шьақәнаргылоит, насгьы иреиҳау, хазы игоу ҭыԥқәак рҿы, 8 инаркны 20 миллион К рҟынӡа. Аҳауаҟәандара шыҳаракугьы, уи абла иабартә иҟалоит амра зынӡаск ианҭашәо аамҭазы, избанзар агәыргьын аҟны аматериа аилаӷәӷәара маҷӡоуп, убри аҟнытә уи алашарагьы рацәаӡам. Ари ашьаҭа зеиԥшыҟам ала арԥхара ӷәӷәа [[магнитное пересоединение|амҳалдызтә еиҭеидҳәалареи]] [[ударная волна|аинҟьаратә цәқәырԥақәа]] рнырреи ирыхҟьоит (шәахәаԥш агәыргьын арԥхара апроблема).<ref name="Erdelyi2007">{{статья |заглавие=Heating of the solar and stellar coronae: a review |издание=[[Astronomische Nachrichten|Astron. Nachr.]] |том=328 |номер=8 |страницы=726—733 |doi=10.1002/asna.200710803 |ref=Erdèlyi |bibcode=2007AN....328..726E |язык=en |автор=Erdèlyi, R.; Ballai, I. |год=2007 |тип=journal}}</ref><ref name="Erdelyi2007"/> Агәыргьын аформа амра аусуратә цикл афаза иаҿыԥшны аҽаԥсахуеит: зегь раасҭа аус анауа аамҭазы уи аформа гьежьуп, зегь раасҭа аусура анмаҷу — амра аекватор иаваршәны еиҵыхуп. Агәыргьын аԥхарра даараӡа иахьыҳараку азы, уи [[ультрафиолетовое излучение|аультрафиолеттәи]] [[рентгеновское излучение|арентгентәи]] ашәахәақәа рыбжьаӡараҿы иӷәӷәоу ашәахәақәа ҭнажьуеит. Урҭ ашәахәаркрақәа адгьыл атмосфера изалсӡом, аха ауаа [[космический аппарат|акосмостә ӷбақәа]] рыла урҭ рыҭҵааразы алшара роуит. Агәыргьын еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы ашәахәаркрақәа еиҟарамкәа иҟалоит. Иҟоуп ицоу зыԥсы ҭоуи иҭынчуи аҭыԥқәа, иара убасгьы 600,000 [[кельвин|К]] аԥхарра лаҟә змоу [[корональные дыры|акороналтә кылҵәарақәа]], урҭ рҟынтәи амҳалдызтә цәаҳәақәа акосмос ахь инеиуеит. Ари («иаарту») амҳалдызтә конфигурациа ахәҭаҷқәа Амра ԥынгылада ацәцара рылнаршоит, убри аҟынтә амратә ԥша еиҳарак акороналтә кылҳарақәа рҟынтәи иҭыҵуеит.<ref name="Russell2001">{{книга |заглавие=Space Weather (Geophysical Monograph) |год=2001 |издательство=[[Американский геофизический союз|American Geophysical Union]] |часть=Solar wind and interplanetary magnetic filed: A tutorial |ответственный=Song, Paul; Singer, Howard J. and Siscoe, George L. |isbn=978-0875909844 |страницы=73—88 |ссылка=http://www-ssc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/SolWindTutorial.pdf |ref=Russell |автор=Russell, C. T. |archive-date=2018-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001131951/http://www-ssc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/SolWindTutorial.pdf }}</ref>
Амратә гәыргьын иубарҭоу [[Видимый спектр|аспектр]] еиуеиԥшым х-компонентк рыла ишьақәгылоуп, урҭ L, K, F компонентқәа ҳәа ирышьҭоуп (мамзаргьы, L-гәыргьын, K-гәыргьын, F-гәыргьын; L-компонент даҽа хьӡык амоуп Е-гәыргьын. К-компонент —еиԥымҟьо акорона аспектр. Аемиссиатә L-компонент убаратәы иҟоуп Амра иубарҭоу аҵкар аҟынтәи аҳаракыра 9-10 рҟынӡа(Амра [[угловой размер|акәакьтә адиаметр]] — 30′ раҟара) насгьы уи аҩадахьы, Фраунгофер испектр убаратәы иҟоуп, [[фотосфера|афотосфера]] аспектр еиԥшу. Уи амратә гәыргьын F-компоненту шьақәнаргылоит. 20′ рҟынӡа аҳаракыраҿы F-компонент агәыргьын аспектр аҿы аҳра ауеит. Аҳаракыра 9-10 аҩнуҵҟатәии адәахьтәии агәыргьынқәа еиҟәызшо ҳәааны иахәаԥшуеит.<ref name="FE SolK">{{книга |заглавие=[[Физическая энциклопедия]] |часть=Солнечная корона |ответственный=Гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]] |том=4. Пойнтинга — Робертсона — Стримеры |место=М. |издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]] |год=1994 |страниц=704 |isbn=5852700878 |страницы=579—580 |ссылка=http://www.femto.com.ua/articles/part_2/3743.html |archive-date=2012-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322144137/http://www.femto.com.ua/articles/part_2/3743.html }}</ref> 20 [[нанометр|нм]] еиҵоу ацәқәырԥа аура змоу Амра ашәахәаркрақәа зегьы агәыргьын иахылҵуеит. Уи иаанаго убри ауп, иаҳҳәап, аларҵәара змоу Амра афотосахьақәа рҟны абарҭ ацәқәырԥа аурақәа рҿы 17.1 нм (171), 19.3 Å (193 Å) иубарҭоуп амратә гәыргьын мацара уи ахәҭаҷқәа шамоу, ахромосфереи афотосфереи ракәзар — иубарҭаӡам. Амра аладатәи аҩадатәи аполиусқәа шамахак еснагь ирымоу [[корональные дыры|агәыргьынтә кылҳарақәа]] ҩба, иара убас егьырҭ, аамҭала уи ахҟьаҿы ицәырҵло, шамахамзар зынӡаск арентгентә шәахәаркра аурыжьӡом.<ref name="FE SolK"/>
==== Амра аԥша ====
{{Main|Амра аԥша}}
[[Файл:Animati3.gif|thumb|right|Амратә ԥша аныррала Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы аԥсахра]]
[[солнечная корона|Амратә гәыргьын]] адәахьтәи ахәҭа аҟынтәи, [[солнечный ветер|амратә ԥша]] аауеит - [[ион|аионизациа зызу ахәҭааҷқәа]] рыцәқәырԥа (еиҳарак апротонқәа, аелеқтронқәа, α-хәҭаҷқәа), еиҳа-еиҳа аилаӷәӷәара иагхо [[гелиосфера|агелиосфера]] аҳәаақәа рҟынӡа зҽалазырҵәо. Амратә ԥша ҩ-компоненткны еиҟәыршоит – иҭынчу амратә ԥша, иццаку амратә ԥша ҳәа. Иҭынчу амратә ԥша аццакра инықәырԥшшәа {{s|400 км/с}} амоуп, насгьы аҟәандареи {{s|1,4—1,6{{e|6}} К}}, еилазаашьалагьы иазааигәаны агәыргьын иашьашәалоит. Иццакуа амратә ԥша раҟара {{s|750 км/с}} аццакра амоуп, насгьы аԥхарра 8{{e|5}} К рҟынӡа, еилазаашьала афотосфера амаҭәашьар еиԥшуп. Иҭынчу амратә ԥша ҩынтә еиҳа еилаӷәӷәоуп, насгьы иццакуа аԥша аасҭа ҩынтә еиҳа еиҵаны иҭышәынтәалоуп. Иҭынчу амратә ԥша еиҳа иуадаҩу аилазаашьа амоуп, атурбулентра ахьыҟоу аҭыԥқәа зцу.<ref>{{статья
|заглавие=On the sources of fast and slow solar wind
|издание=Journal of Geophysical Research
|том=110
|номер=A7
|страницы=A07109.1—A07109.12
|doi=10.1029/2004JA010918
|bibcode=2005JGRA..11007109F
|язык=en
|автор=Feldman, U.; Landi, E.; Schwadron, N. A.
|год=2005
|тип=journal
}}</ref><ref name="kallenrode"/>
<!--
Нужны АИ на каждое предл.
Влияние солнечного ветра на объекты в солнечной системе порой настолько разрушительны, что Меркурий потерял всю свою атмосферу и окутан только радиацией. От Венеры простирается кометный след, вследствие того, что солнечный ветер уносит часть венерианской атмосферы, которая в сто раз толще земной атмосферы. Магнитное поле Земли постоянно противоборствует солнечному ветру, сохраняя целостность земной атмосферы, и свидетельством того полярные сияния, повышение потенциала электростатического поля и озоновые дыры в озоновом слое. Марс потерял 1/3 своей атмосферы из-за солнечного ветра. И даже за Плутоном зафиксировано влияние солнечного ветра, сталкивающимся с межзвёздным газом. Все это выяснилось из наблюдений станции Маринер-2, зафиксированных в 16 с лишним тысяч снимков и множества проведённых опытов, из полученных данных от [[Маринер-10]], а также из программы наблюдений станций [[Вояджер-1]] и [[Вояджер-2]] в дальних областях и на границе Солнечной системы-->
Бжьаратәла, Амра аԥша иацны секундк ахь 1,3{{e|36}} хәҭаҷк ҭнажьуеит.<ref name="kallenrode">{{книга
|год=2004
|заглавие=Space Physics: An Introduction to Plasmas and
|ссылка=https://archive.org/details/springer_10.1007-978-3-662-09959-9
|издательство=Springer
|isbn=3540206175
|ref=Kallenrode
|язык=en
|автор=Kallenrode, May-Britt
}}</ref> Убри аҟнытә, Амра акапан зегьы ацәыӡра(иалкаау ашәахәаркра хкы азы) шықәсык ахьтә 2-3{{e|−14}} амратә масса шьақәнаргылоит. 150 миллион шықәса ирылагӡаны иҟало ацәыӡ Адгьыл амасса иаҟароуп.<ref>{{cite web
|last = Suess
|first = Steve
|date = 1999-06-03
|url = http://solarscience.msfc.nasa.gov/suess/SolarProbe/Page1.htm
|title = Overview and Current Knowledge of the Solar Wind and the Corona
|work = The Solar Probe
|publisher = NASA/Marshall Space Flight Center
|access-date = 2008-05-07
|archive-url = https://web.archive.org/web/20080610125820/http://solarscience.msfc.nasa.gov/suess/SolarProbe/Page1.htm
|archive-date = 2008-06-10
|url-status = dead
}}</ref><ref>{{книга
|год=1995
|заглавие=An Introduction to Modern Astrophysics
|издание=revised 2nd
|издательство=Benjamin Cummings
|isbn=0201547309
|страницы=409
|ref=Carroll
|автор=Carroll, Bradley W.; Ostlie, Dale A.
}}</ref> Адгьыл аҿы иҟоу [[Адгьыл|Адгьыл]] аԥсабаратә цәырҵрақәа жәпакы амратә ԥша аԥырхагақәа ирыдҳәалоуп, [[Геомагнитная буря|агеомҳалдызтә ԥшацәгьақәеи]] [[Полярное сияние|аполиартә лаашаарақәеи]] уахь иналаҵаны.<ref>{{книга
|год=2000
|заглавие=Solar and stellar magnetic activity
|ссылка=https://archive.org/details/solarstellarmagn0000schr
|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]
|isbn=0521582865
|ref=Schrijver
|автор=Schrijver, Carolus J.; Zwaan, Cornelis
}}</ref>
Раԥхьаӡатәи амратә ԥша аҟазшьақәа ишиашоу ршәарақәа ҟаҵан 1959 шықәса ажьырныҳәамзазы, [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|Асоветтә]] [[Автоматическая межпланетная станция|станциа]] «[[Луна-1]]» ала. Ахылаԥшрақәа мҩаԥган [[Сцинтилляторы|асцинтиллиациатә]] хҩылаагеи арчытә ионизациа адетектори рыла.<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/database/MasterCatalog?sc=1959-012A |title=Luna 1 |publisher=[[NASA]] National Space Science Data Center |access-date=2007-08-04 |archive-url=https://www.webcitation.org/61882RTrC?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/masterCatalog.do?sc=1959-012A |archive-date=2011-08-22 |url-status=live}}</ref><ref>{{книга |ссылка=http://www.kosmofizika.ru/history/npi42.htm |автор=Ю. И. Логачев. |часть=II. Лунная программа |заглавие=40 лет космической эры в НИИЯФ МГУ |место=М. |год=2001 |archive-date=2007-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070914084414/http://www.kosmofizika.ru/history/npi42.htm }}</ref> Хышықәса рышьҭахь, абри аҩыза ашәарақәа мҩаԥыргеит америкатәи аҵарауаа «[[Маринер-2]]» ҳәа изышьҭоу астанциа рхы иархәаны.<ref>{{статья |заглавие=Solar Plasma Experiment |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1962-12-07_138_3545/page/1094 |издание=Science |том=138 |страницы=1095—1097 |язык=en |автор=M. Neugebauer and C. W. Snyder |год=1962}}</ref> 1990-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, [[SOHO (космический аппарат)|SOHO]] амҩанызаҿы иҟаз аультрафиолеттә гәыргьынтә спектрометр (UVCS) ахархәарала, амратә ԥша ццакы амратә полиусқәа рҟны ахьцәырҵуа аҭыԥқәа рхылаԥшрақәа мҩаԥган.
<!--
Скорость солнечного ветра зависит от широты Солнца <math>v(\phi) = k \cdot sin^2 \phi</math>
В плазму солнечного ветра вморожено магнитное поле Солнца, и вследствие вращения Солнца вокруг своей оси магнитное поле приобретает спиральную форму
Самые известные модели солнечного ветра:
— Модель Паркера
— Двужидкостные модели (Two-fluid models)
— Кинетические теории
-->
== Амра амҳалдызтә мҽхакқәа ==
=== Амра амҳалдызтә ммҽхаакқәа рхылҵшьҭреи рыхкқәеи ===
[[Файл:Mass eject.png|thumb|left|[[Корональные выбросы массы|Амрахь амасса агәыргьынтә ҭыцҟьаарақәа]]. Аплазматә цәаҳәақәа амҳалдызтә мҽхакы аҵәҩанқәа ирываргыланы еиҵыхуп]]
Амратә [[плазма|плазма]] иахьынӡаҭаху [[электрическая проводимость|афымцамҩангара]] амоуп азы, уи аҿы [[электрические токи|афымцатә токқәа]], насгьы уи иахҟьаны [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакқәа]] цәырҵыр алшоит. Амратә фотосфераҿы ишиашоу иубаратәы иҟоу амҳалдызтә мҽхакқәа ҩ-хкык рыла еихыршоит, рмасштаб заҟароу инақәыршәаны.
Амасштаб ду змоу (''азеиԥш'' мамзаргьы ''адунеизегьтәи'') амҳалдызтә мҽхакы Амра ашәагаа иаҟароу иаҟазшьоу ашәагаа змоу, афотосфера аҩаӡараҿы абжьаратәи амчхара амоуп, [[гаусс (единица измерения)|гауссқәак]] рҟынӡа. Амратә усура ацикл аминимум аҿы, уи [[Диполь (электродинамика)|адипольтә]] еиҿкаара амоуп, аха амратә полиусқәа рҿы аҭыԥ амчра ҳаракӡоуп. Анаҩс, амратә усура ацикл амаксимум иазааигәахацыԥхьаӡа, аполиусқәа рҿы аҭыԥ аӷәӷәарақәа хәыҷы-хәыҷла иагхоит, насгьы ацикл максимум ашьҭахь шықәсык-ҩышықәса рышьҭахь акымзарак акы ҟалоит (“амратә мҳалдызтә мҽхакы аиҭарсра” ҳәа изышьҭоу). Ари афазаҿы, Амра амҳалдызтә мҽхакы зегьы зынӡа иӡуам, аха уи аилазаашьа адипольтә акәымкәа, [[квадруполь|аквадруполтә]] ҟазшьа аанахәоит. Уи ашьҭахь, амратә диполь аинтенсивра ҩаԥхьа еизҳауеит, аха уи аамҭазы уи даҽа поляритетк амазаауеит. Абасала, Амра азеиԥш мҳалдызтә мҽхакы аԥсахрақәа рцикл наӡа зегьы, адырга аԥсахра ҳасаб азуны, амра аусура 11 шықәсатәи ацикл аамҭа ҩынтә ишьҭыхны иаҟароуп — инықәырԥшшәа 22 шықәса («Хеил изакәан»).
Амреи змасштаб маҷу (''аҭыԥантәи'') аполеқәеи еиҳа иҳараку аполеқәа рымчреи еиҵоу аиҭаҟалареи рыла иалкаауп. Зегь раасҭа иӷәӷәоу амҳалдызтә мҽхакқәа (азықь гауссқәа рҟынӡа) амратә цикл иреиҳау аамҭазы [[солнечные пятна|амратә шәытақәа]] ргәыԥқәа рҿы иубаратәы иҟоуп. Абри аан, ибжьааԥнытәу аҭагылазаашьа ҳәа иԥхьаӡоуп, ашәытақәа рымҳалдызтә мҽхакы агәыԥ мраҭашәаратәи (“ахы”) ахәҭаҿы иҟоу, иреиҳау ашәытагьы уахь иналаҵаны (“агәыԥ аԥхьагылаҩ” ҳәа изышьҭоу), Амра иашьашәало аполиус аҟны амҳалдызтә мҽхакы зегьы аполиаритет ианақәшәо (“p-полиаритет), мрагыларатәи (аҵыхәатә) ахәҭаҿы — уи иаҿагылоуп (f-полиаритет»). Абасала, амра ашәытақәа рымҳалдызтә мҽхакқәа, еиҳарак, абиполиартә ма амультиполиартә шьақәгылашьа рымоуп. Афотосфераҿгьы амҳалдызтә мҽхакы ауниполиартә ҭыԥқәагьы убаратәы иҟоуп, урҭ, амратә шәытақәа ргәыԥқәа реиԥш акәымкәа, аполиусқәа ирзааигәаны иҟоуп, насгьы амҳалдызтә мҽхакы амчра акырӡа еиҵоуп (гауссқәак), аха аҭыԥҭаӡареи аԥсҭазаара аамҭеи еиҳауп (Амра еикәшарақәак рҟынӡа).
Аҵарауаа реиҳараҩык еицырзеиԥшу ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рыла, амратә амҳалдызтә мҽхакы [[Конвективная зона|аконвективтә зона]] ҵаҟатәи ахәҭаҿы иҟалоит [[магнитное динамо|агидромҳалдызтә конвективтә динамо]] амеханизм ахархәарала, анаҩс [[магнитная плавучесть|амҳалдызтә ӡсара]] аныррала афотосферахь ихылоит. Уи амеханизм ауп амратә мҳалдызтә мҽхакы 22-шықәсатәи ациклра алзыршогьы.
Иҟоуп иара убасгьы раԥхьатәи (даҽакала иуҳәозар, Амра иаццәырҵыз) ,мамзаргьы даара акыр зхыҵуа амҳалдызтә мҽхакы аконвективтә зона аҵаҟа - арадиациатә зонеи Амра агәыцәи рҿы ишыҟаз узырбо ҷыдарақәак.<ref>{{статья
|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-data_query?bibcode=2006MNRAS.370..845R&link_type=ARTICLE&db_key=AST&high=4701082b0028646
|заглавие=Radiative zone solar magnetic fields and g modes
|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]
|том=370
|страницы=845—850
|язык=en
|автор=Rashba, T. I.; Semikoz, V. B.; Valle, J. W. F.
|год=2006
|тип=journal
|издательство=[[Oxford University Press]]
}}</ref>
=== Амра аусуреи амра ацикли ===
{{main|Амра аусура}}
Амраҿы иӷәӷәоу амҳалдызтә мҽхакқәа рышьақәгылара иахылҿиаауа ацәырҵрақәа реизга “амратә усура” ҳәа иашьҭоуп. Абарҭ амҽхакқәа [[фотосфера|афотосфера]] аҿы [[солнечные пятна|амратә шәытақәа]] реиԥш иааԥшуеит, насгьы [[солнечные вспышки|амратә цәыҵҟьарақәа]], ирццаку ахәҭаҷқәа рыцәқәырԥақәа рыҟалара, Амра аҟынтәи иаауа афымцамҳалдызтә шәахәаркрақәа рыҩаӡарақәа рыԥсахрақәа, [[корональные выбросы массы|амасса агәыргьыынтә ҭыжьрақәа]], [[солнечный ветер|амратә ԥша]] аԥырхагақәа, агалактикатәи [[Космические лучи|акосмостәи ацәқәырԥақәа]] реиҭныԥсахлара реиԥш иҟоу ацәырҵрақәа дырҵысуеит.
Амра аусура [[геомагнитная активность|агеомагниттә усура]] аҽеиҭакрақәа ирыдҳәалоуп ([[Геомагнитная буря|амагниттә ԥшацәгьақәагьы]] уахь иналаҵаны), урҭ Адгьыл аҟынӡа инеиуа апланетабжьаратә ҭагылазаашьаҿы иҟоу аԥырхагақәа ирыхҟьоуп, урҭгьы Амраҿы иҟоу активтә цәырҵрақәа ирыхҟьоуп.
Амра аусура аҩаӡара еиҳа иеиҳаны еицырдыруа арбагақәа иреиуоуп [[число Вольфа|Вольф ихыԥхьаӡара]], уи Амра иубаратәы иҟоу асферабжаҿы иҟоу амратә шәытақәа рхыԥхьаӡара иадҳәалоуп. Амратә усура иааизакны аҩаӡара аамҭа цыԥҵәахала аҽаԥсахуеии, инықәырԥшшәа 11 шықәса раҟара аамҭа зҵазкуа (“амратә усуратә цикл” мамзаргьы “жәеизашықәсатәи ацикл” ҳәа изышьҭоу). Ари апериод ииашаҵәҟьаны еиқәырхаӡам, XX-тәи ашәышықәсазы 10 шықәса иазааигәан, аха аҵыхәтәантәи 300 шықәса ирылагӡаны уи 7 шықәса инаркны 17 шықәса рҟынӡа еиҭасуан. Амратә усура ациклқәа ишаԥу еиԥш еишьҭагыло ахыԥхьаӡарақәа рықәрыҩуеит, иалхыз раԥхьатәи ацикл инаркны, змаксимум 1761 шықәсазы иҟаз. 2000 шықәсазы [[23-й цикл солнечной активности|23-тәи амра ацикл]] амаксимум ыҟан.
Иҟоуп иара убасгьы еиҳа кыраамҭа имҩаԥысуа амратә усура авариациақәагьы. Убас, [[XVII век|XVII-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы амра аусура, ҷыдала уи жәеизашықәсатәи ацикл даараӡа иԥсыҽхеит ([[минимум Маундера|Маундер иминимум]]). Иара уи ааамҭазы, Европа бжьаратәла ашықәстәи аҳауаҟәандарақәа реиҵахара азгәаҭан ([[Малый ледниковый период|Аҵаара ааамҭацыԥҵәаха имаҷ]] ҳәа изышьҭоу), иҟалап уи зыхҟьаз амра аусура Адгьыл [[климат|аклимат]] ианаҭаз анырра акәзар. Иҟоуп иара убасгьы агәаанагара, адунеи [[глобальное потепление|аглобалтә ԥхарра]] зыдҳәалоу [[XX век|XX-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы иазгәаҭаз адунеи аҿы амра аусура аизырҳара ауп ҳәа. Аха, иага ус акәзаргьы, ас еиԥш иҟоу аеффект амеханизмқәа макьана иахьынӡахәҭоу еилкаам.
Ахылаԥшрақәа рҭоурыхаҿ иреиҳау амратә шәытақәа ргәыԥ ҟалеит 1947 шықәса мшаԥымзазы амра аладатәи агьежьбжаҿы. Иреиҳау уи аура 300,000 км ыҟан, иреиҳау аҭбаара — 145,000 км, иреиҳау аҭыԥҵакыра Амра асферабжа аҭыԥҵакыра миллионтәи ахәҭаҷқәа 6000 иреиҳан (АМА), уи [[Адгьыл|Адгьыл]] аҿықә 36-нтә раҟара еиҳан.<ref>{{статья |автор = Бернштейн П. |заглавие = От Солнца до Земли |ссылка = http://kvant.mirror1.mccme.ru/1984/06/ot_solnca_do_zemli.htm |ответственный = |автор издания = |издание = [[Квант (журнал)|Квант]] |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1984 |номер = 6 |страницы = 12—18 |issn = 0130-2221 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120315181924/http://kvant.mirror1.mccme.ru/1984/06/ot_solnca_do_zemli.htm |archive-date = 2012-03-15}}</ref> Амра ҭашәаанӡатәи асааҭқәа рзы агәыԥ блала имарианы иубарҭан. [[Пулковская обсерватория|Пулковотәи аобсерваториа]] акаталог инақәыршәаны, ари агәыԥ (1947 шықәсазтәи No 87) 1947 шықәса хәажәкыра мза 31 инаркны мшаԥы 14-нӡа Адгьыл аҟынтәи иубарҭоу Амра асферабжа иқәланы ицон, уи иреиҳау аҭыԥҭаӡара 6761 аҭыԥҵакыра миллионтәи ахәҭаҷ (АМА) шьақәнаргылеит, агәыԥ иреиҳау ашәыта аҭыԥҵакыра иреиҳау арбага — 5055 ама; Агәыԥ аҿы ашәытақәа рхыԥхьаӡара 172-нӡа инаӡон.<ref>[http://www.gao.spb.ru/database/csa/groups_r.html Группы солнечных пятен] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130614170542/http://www.gao.spb.ru/database/csa/groups_r.html |date=2013-06-14 }} // Интерактивная база данных по солнечной активности в системе Пулковского «Каталога солнечной деятельности».</ref>
=== Амра зҽызыԥсахуа еҵәак аҳасабала ===
Амра амҳалдызтә усура аамҭа-аамҭала аҽахьаԥсахуазы, уи иацны [[светимость|алашарагьы]] (мамзаргьы [[Солнечная цикличность|Амратә циклра]]) аҽаԥсахуеит аҟнытә, [[Переменная звезда|еиҭасуа еҵәаны]] иԥхьаӡатәуп. Иреиҳау [[Солнечная активность|аусура]] аныҟоу ашықәсқәа раан, Амра еиҳа илашоуп, еиҵаӡоу аусура ашықәсқәа раан аасҭа. [[Солнечная постоянная|Амратә константа]] аԥсахрақәа рамплитуда 0.1% инаӡоит (абсолютнтә еизшәарақәа рыла уи {{s|1 Вт/м²}}, амратә константа абжьаратәи арбага — {{s|1361,5 Вт/м²}}).<ref>{{Cite web |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2010/05feb_sdo.htm |title=Sidebar: «Solar Constant» is an Oxymoron |access-date=2010-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323165735/http://science.nasa.gov/headlines/y2010/05feb_sdo.htm |archive-date=2010-03-23 |url-status=dead }}</ref>
Иара убас, аҵарауаа шьоукы Амра еиҵоу активра змоу еиҭасуа аеҵәақәа рыкласс иахырыԥхьаӡалоит [[Переменная типа BY Дракона|BY Агәылшьаԥ еиԥшу]].<ref>[http://www.springerlink.com/content/p678227267r6l16t/ Statistics of BY Draconis variables]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=Февраль 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Арҭ реиԥш иҟоу аеҵәақәа рыхҟьа ашәытақәа рыла ихҩоуп (аҭбаара зегьы аҟынтәи 30% рҟынӡа), насгьы аеҵәақәа рыгьежьра абзоурала урҭ рыцырцыррагьы аҽеиҭакрақәа убарҭоуп. Амраҿы ас еиԥш иҟоу аҽеиҭакра даара иԥсыҽуп.<ref>{{Cite web |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1983iue..prop.1475L |title=Studies of Spots & Plages in by Draconis-Type Variable Stars |access-date=2009-11-17 |archive-date=2017-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170926140840/http://adsabs.harvard.edu/abs/1983iue..prop.1475L |url-status=live }}</ref>
== Апланетатә система ==
{{main|Амратә система}}
Амра хыԥхьаӡара рацәала иара еиҵоу ажәҩантә цәеижьқәа акәшоит, иаҳҳәап:
* Аа-[[планета|планета]] дуқәаки ([[Меркурий|Меркури]], [[Венера|Венера]], [[Адгьыл|Адгьыл]], [[Марс|Марс]], [[Юпитер|Иупитер]], [[Сатурн|Сатурн]], [[Уран (планета)|Уран]], [[Нептун|Нептун]]) урҭ [[спутник планеты|рымҩанызақәеи]].
* [[астероид|Астероидқәеи]] [[Карликовая планета|апланета ссақәеи]] рацәаны, [[пояс астероидов|астероидтә маҟеи]] [[пояс Койпера|Коипер имаҟеи]] рҟны зҽеизызго.
* [[Комета|Акометақәа]].
Абарҭ ацәеижьқәа рҟынтә зегь реиҳа ихараны иҟоу, Амра аҟынтә 100 а. ц. раҟара абжьаӡараҿы иҟоуп.
Амратә система иара убасгьы иахырыԥхьаӡалоит даҽа 1000-нтә раҟара еиҳа ихараны иҟазар акәу [[облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәагьы]]. Амратә система аобиектқәа зегьы Амра аныҟалаз аамҭазы ишьақәгылеит, Амра злашьақәгылаз арчысабатә ԥсҭәҳәа аҟынтәи.
== Амреи Адгьыли ==
{{see also|Амра ашәахәаркрақәа}}
[[Файл:Earth Eastern Hemisphere.jpg|thumb|[[Космическое пространство|Акосмос]] аҟынтәи [[Адгьыл|Адгьыл]] аԥшраҵәҟьагьы — зегьынџьара амра ашәахәаркра апланета ианаҭо анырра иалҵшәоуп]]
[[Файл:Летнее солнце просвечивает через деревья. Kezapäiväine paštab puidme.jpg|thumb|Аԥхынтәи амра каххаа абна иалԥхоит]]
Амра аҟынтәи иаауа афымцамҳалдызтә шәахәаркра аспектралтә диапазон даараӡа иҭбаауп - [[радиоволны|арадио цәқәырԥақәа]] инадыркны [[рентгеновские лучи|арентгентә шәахәақәа]] рҟынӡа - аха уи иреиҳау аинтенсивра ахьыҟоу [[видимый свет|иубаратәы иҟоу алашараҿы]] ауп ([[спектр|аспектр]] аҩежь-иаҵәатә хәҭа).<ref>{{Cite web |url=http://www.kosmofizika.ru/spravka/sun.htm |title=Радиоизлучение Солнца |access-date=2015-12-14 |archive-date=2016-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218135257/http://www.kosmofizika.ru/spravka/sun.htm |url-status=live }}</ref>
Ауааи, [[Аԥстәы|аԥстәқәеи]], [[Аҵиаақәа|аҵиаақәеи]] рзы амра ашәахәа даараӡа акраҵанакуеит. Урҭ рҟынтәи еиҳарак рзы алашара [[Циркадный ритм|ациркадтә ритм]] аԥсахуеит. Абасала, ҭҵаарақәак изларҳәо ала, ауаҩы 1000 [[люкс|лиукс]] инареиҳаны аинтенсивра змоу алашара анырра инаҭоит, насгьы уи аԥштәгьы аҵакы амоуп.<ref name="semj">{{Cite web |last=Semjonova |first=Milena |title=Healthy Lighting, from a lighting designer's perspective |url=http://www.enlighter.org/images/2009/01/healthyLighting.pdf |date=2003 |publisher=Milena Lighting Design |archive-url=https://www.webcitation.org/5msWeBvJ8?url=http://www.enlighter.org/images/2009/01/healthyLighting.pdf |archive-date=2010-01-18 |access-date=2009-04-11 |url-status=dead}}</ref><ref>{{статья |заглавие=Melanopsin forms a functional short-wavelength photopigment |издание=Biochemistry |том=42 |номер=44 |страницы=12734—12738 |pmid=14596587 |doi=10.1021/bi035418z |язык=en |тип=journal |автор=Newman, L. A.; Walker, M. T.; Brown, R. L.; Cronin, T. W.; Robinson, P. R. |месяц=11 |год=2003}}</ref> Адгьыл есышықәса бжьаратәла амра лашара маҷны изоууа ахәҭақәа рҟны, иаҳҳәап, [[тундра|атундра]], ишьақәгылоит аҳауаҟәандара лаҟәы (аӡын -35°C рҟынӡа), аҵиаақәа реизҳара аамҭа кьаҿ, [[биоразнообразие|абиоеиуеиԥшымра]] маҷ, насгьы аҵиаа кьаҿқәа.<ref name="berkeley">{{cite web |title=The Tundra Biome |work=The World's Biomes |url=https://ucmp.berkeley.edu/glossary/gloss5/biome/tundra.html |access-date=2011-11-06 |archive-url=https://www.webcitation.org/64sct8H3A?url=https://ucmp.berkeley.edu/glossary/gloss5/biome/tundra.html |archive-date=2012-01-22 |url-status=live}}</ref>
Аҵиаа абӷьы иаҵәақәа рҿы [[хлорофилл|ахлорофилл]] ҳәа изышьҭоу апигмент иаҵәа ыҟоуп. Ари апигмент [[фотосинтез|афотосинтез]] аамҭазы алашара амчхара ацәҟьа аҳасабала аус ауеит, афотосинтез —алашаратә мчхара ахархәарала [[диоксид углерода|акарбон адиоксиди]] [[Аӡы|аӡи]] рҟынтәи аорганикатә маҭәашьарқәа реилаҵара еиланаршуа ареакциақәа рцикл. Афотосинтез аалыҵқәа иреиуоуп [[кислород|аҵәыҵәри]].<ref>{{книга |заглавие=Oxford dictionary of biochemistry and molecular biology |ссылка=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_e9s4 |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |место=Oxford [Oxfordshire] |год=1997 |страницы=[https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_e9s4/page/508 508] |isbn=0-19-854768-4 |язык=en |автор=Smith, A. L.}}</ref> Абасала, афотосинтез Адгьыл аҿы аԥсҭазаара аҟазаара алнаршоит. Аԥстәқәа рыԥсы ҭоуп аҵиаақәа ахьырфо абзоурала, урҭ Амра амчхара ахимиатә еилаҵақәа рымчхара аҳасабала еизыргоит, насгьы урҭ иҭрыжьуа аҵәыҵәри рыԥсыԥлагаҩагарала.<ref>{{статья |заглавие=Genomes at the interface between bacteria and organelles |издание=[[Philosophical Transactions of the Royal Society B|Philosophical transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological sciences]] |том=358 |номер=1429 |страницы=5—17; discussion 517—8 |pmid=12594915 |pmc=1693093 |doi=10.1098/rstb.2002.1188 |issn=0962-8436 |язык=en |тип=journal |автор=Douglas A. E., Raven J. A. |месяц=1 |год=2003}}</ref>
Адгьыл ахҟьеи [[воздух|аҳауа]] ҵаҟатәи ахәҭақәеи — [[тропосфера|тропосфероуп]], [[облака|аԥсҭҳәақәа]] ахьышьақәгыло, егьырҭ аметеорологиатә цәырҵрақәа ахьыҟало, ишиашоу Амра аҟынтәи амчхара роуеит. Атмосфера-Адгьылтә системахь еиҳарак амчхара аҭалара амра ашәахәақәа рыла еиқәыршәоуп 0,1 инаркны 4 мкм рҟынӡа аспектртә диапазон аҿы. Убри аангьы, 0,3 мкм инаркны 1,5–2 мкм аҟынӡа Адгьыл атмосфера амра ашәахәақәа рзы шамахамзар зынӡаск иҵәцоуп. Аспектр аультрафиолеттә ҭыԥ аҿы (0,3 мкм еиҵоу ацәқәырԥақәа рзы) ашәахәаркрақәа еиҳарак 20–60 км аҳаракраҿы иҟоу [[Озоновый слой|аозонтә хҟьа]] илбаанадоит. Арентгентә шәахәаркрақәеи агамма-шәахәаркрақәеи Адгьыл ахҟьаҟынӡа шамахамзар изнеиуам. Адгьыл атмосфера анҭыҵ 1 астрономтә еизак ахьынӡаҟоу амра ашәахәаркра амчхара аилаӷәӷәара {{s|1367 Вт/м²}} ([[солнечная постоянная|амратә константа]]) аҟара.<ref>Курт В. Г.. [http://www.astronet.ru/db/msg/1189983 Прозрачность земной атмосферы] // Физика космоса. Аенциклопедиа. — Ад. 505—507.</ref> 2000-2004 шықәсқәа рзтәи адыррақәа рыла, аамҭеи адгьыл аҿықәи рҟны бжьаратәла ишьҭыху, ари ацәқәырԥа {{s|341 Вт/м²}} ишьақәнаргылоит, мамзаргьы 1.7417{{e|9}} Вт адгьыл ахҟьа зегьы хаҭәааны иуԥхьаӡозар ([[светимость Солнца|Амра алашара]] наӡа 2.21-нтә раҟара еиҳауп).<ref name="Kiehl">''Kevin E. Trenberth, John T. Fasullo, and Jeffrey Kiehl'', March 2009: [http://www.cwr.uwa.edu.au/~machado/trenberth,etal,2009.pdf Earth’s global energy budget]. {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20120325095255/http://www.cwr.uwa.edu.au/~machado/trenberth,etal,2009.pdf |date=2012-03-25 }}. — Bulletin of the American Meteorological Society, '''90''', 311—323.</ref><ref name="encyclo">Физическая энциклопедия. В 5 томах. — М.: Советская энциклопедия. Главный редактор А. М. Прохоров. 1988.</ref><ref>Центральное сечение земного шара ({{math|''S'' {{=}} π''R''<sup>2</sup>}}), на которое приходится тепловой поток от Солнца, в 4 раза меньше площади поверхности ({{math|''S'' {{=}} 4π''R''<sup>2</sup>}}), откуда средний тепловой поток на единицу поверхности Земли в 4 раза меньше солнечной постоянной: 341 Вт/м² ≈ 1367/4.</ref>
Уи анаҩсангьы, амратә гәыргьын аҟынтәи аццакра {{s|300—1200 км/с}} аманы адәахьтәи акосмос ахь ицо([[солнечный ветер|амратә ԥша]]) аионизациа зызу ахәҭаҷқәа рыцәқәырԥа (еиҳарак агели-ӡритә плазмахь) Адгьыл атмосферахь иҭалоит. Апланета аполиусқәа рзааигәара иҟоу аҭыԥқәа жәпакы рҿы, уи [[полярные сияния|аполиартә лашарақәа]] ахылҿиаауеит ("аҩадатәи алашарақәа"). Иара убас, амратә ԥша иадҳәалоуп егьырҭ аԥсабаратә цәырҵрақәа рацәаны, урҭ рхыԥхьаӡараҿы [[Геомагнитная буря|аамҳалдызтә ԥшацәгьақәагьы]]. Амҳалдызтә ԥшацәгьақәа адгьыл иқәынхо ацәеижьқәа ирнырлар рылшоит. Арҭ реиԥш иҟоу аныррақәа ҭызҵаауа [[Биофизика|абиофизика]] аҟәша [[Гелиобиология|агелиобиологиа]] ахьӡуп.<ref>{{статья
|автор = Schwenn R.
|заглавие = Space Weather: The Solar Perspective
|ссылка = http://solarphysics.livingreviews.org/open?pubNo=lrsp-2006-2&page=articlese1.html
|издание = Solar Physics
|год = 2010
|язык = en
|archive-date = 2011-09-27
|archive-url = https://web.archive.org/web/20110927073624/http://solarphysics.livingreviews.org/open?pubNo=lrsp-2006-2&page=articlese1.html
}}</ref>
Иара убас ԥсы зхоу ацәеижьқәа рзы акырӡа аҵанакуеит амра [[Ультрафиолетовое излучение|аультрафиолеттә диапазон аҿы ашәахәаркра]]. Убас, аультрафиолет аныррала ихымԥадатәу [[витамин D|авитамин D]] ҟалоит. Уи ацәмаҷра аан, ачымазара ӷәӷә - [[рахит|арахит]] цәырҵуеит.<ref>[http://vitamind.ucr.edu/history.html History of Vitamin D]. {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20111128033458/http://vitamind.ucr.edu/history.html |date=2011-11-28 }} University of California, Riverside, Vitamin D Workshop.</ref><ref>[http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000376.htm Osteomalacia] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100306114937/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000376.htm |date=2010-03-06 }} // MedlinePlus Medical Encyclopedia.</ref> Аультрафиолеттә шәахәақәа рыҟамзаара иахҟьаны, инормоу акальциум аиура еилагахар алшоит, уи иахҟьаны ашьа зҭаныҟәо адассақәа рыԥсыҽра еизҳауеит, ахәҭаҷқәагьы хьысҳахоит. Аха аультрафиолет кыраамҭа анырра аныҟанаҵоу [[Меланома|амеланома]] арҵысуеит, иара убас еиуеиԥшым ацәа [[Карцинома|акьыба]] ахкқәа цәырнагоит, насгьы ажәра арццакуеит, аканҵыҵырақәа ҟанаҵоит. Адгьыл имыцхәу ашәахәаркрақәа рҟынтәи [[озоновый слой|аозон ахҟьа]] иахьчоит, уи ыҟамызҭгьы аԥсҭазаара зынӡагьы аокеанқәа рҳәаа ахысра залшомызт ҳәа агәаанагара ыҟоуп.<ref>{{статья
|автор = И. К. Ларин
|заглавие = Химия озонового слоя и жизнь на Земле
|ссылка = http://www.hij.ru/arhiv/hj0007.html
|издание = Химия и жизнь — XXI век
|год = 2000
|номер = 7
|страницы = 10—15
|archive-url = https://web.archive.org/web/20100511061415/http://www.hij.ru/arhiv/hj0007.html
|archive-date = 2010-05-11
|язык = ru
}}</ref>
=== Амшмыхәлақәа ===
{{main|Амшмыхәла}}
[[Файл:2017 Solar Eclipse Weiser Idaho.jpg|thumb|right|[[Солнечное затмение|Амшмыхәла]] наӡа аамҭазы [[Солнечная корона|амра агәыргьын]] аицылара аамҭа кьаҿ аҩнуҵҟа иубар алшоит]]
Амшмыхәлақәа рыӡбахә ажәытәӡатәи ахыҵхырҭақәа рҿгьы иуԥылоит. Аха еиҳарак арыцхәқәа зну ахҳәаақәа ыҟоуп Мраҭашәаратәи Европа абжьаратәи аамҭақәа ирыҵаркуа ахроникақәеи анналқәеи рҿы.<ref>{{книга |заглавие=Book VII |ссылка=http://www.bostonleadershipbuilders.com/herodotus/book07.htm |страницы=37 |ref=Herodotus |автор=Herodotus |archive-date=2008-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819152623/http://www.bostonleadershipbuilders.com/herodotus/book07.htm }}</ref> Иаҳҳәап, [[Максимин Трирский|Триртәи Максимин]] амшмыхәла аӡбахә ҳәо, иҩуан: «538 шықәса, жәабран 16 рзы, асааҭ акы инаркны ахԥатәи асааҭ аҟынӡа амшмыхәла ыҟан» ҳәа.<ref>Annales Sancti Maximini Trevirensis. MGH, SS. Bd. IV. Hannover. 1841.</ref>
[[Файл:Nils van der Burg - eclipse and pin-hole (by-sa).jpg|thumb|right|Аҵлақәа рыбӷьқәа рышәшьыраҿы амра атлара асахьа рацәаны, абӷьқәа рыбжьара иҟоу абжьажь хәыҷқәа ирылсуа алашара иаԥнаҵо акамера-обскура аеффект иахылҿиааз]]
Ари ацәырҵра ҟалоит [[Амза|Амза]] Адгьыл аҿы иҟоу анаԥшҩы иҟынтәи Амра инагӡаны ма хәҭак ала иахьаҵәахуа (иармашьцоит) азы. Амшмыхәла ҟалоит [[новолуние|амзаҿақәа]] раан мацара, Амза Адгьыл иаҿаԥшуа аган анырлашам, насгьы Амза ахаҭа анубарҭам. Амшмыхәлақәа ҟалар алшоит амза ҿа агылара [[Узлы Луны|амзатә еиқәҳәалақәа]] ҩба руак азааигәара ианыҟалоу (Амзеи Амреи иубарҭоу рорбитақәа реиқәшәара акәаԥқәа), урҭ руак ахьтә 12 градус еиҳамкәа.<ref>{{cite web |url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEpath/SEpath.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527091958/https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEpath/SEpath.html |archive-date=2010-05-27 |title=CENTRAL SOLAR ECLIPSES: 1991—2050 |author=Fred Espenak |publisher= |access-date=2012-01-15 |url-status=live}} На анимационной схеме видно, что полные затмения могут быть видны только на части поверхности Земли.</ref> Астрономиатә классификациа инақәыршәаны, амшмыхәла Адгьыл ахҟьа џьара хәҭак аҟынтәи иҭәны иубарҭазар, уи иҭәу ҳәа иашьҭоуп. Амшмыхәла ҭыԥкаҿ мацара акәзар иахьубо (ус ҟалалоит Амза агага [[конус|аконус]] адгьыл ахҟьа иазааигәаны ианцо, аха ианаламкьысуа), ҭыԥлатәи амшмыхәла ҳәа иԥхьаӡоуп. Анаԥшҩы Амза иахылҵуа [[Тень|агагаҿы]] даныҟоу, уи ихаҭәаау амшмыхәла ибарҭоуп. [[полутень|агагабжа]] аҳаблаҿы даныҟоу, уи хәҭактәи амшмыхәла ибоит.<ref>{{cite web |title=Solar Eclipses |publisher=University of Tennessee |url=http://csep10.phys.utk.edu/astr161/lect/time/eclipses.html |archive-url=https://www.webcitation.org/64scseg3U?url=http://csep10.phys.utk.edu/astr161/lect/time/eclipses.html |archive-date=2012-01-22 |access-date=2012-01-15 |url-status=live}}</ref> Ихаҭәаауи ихәҭактәуи амшмыхәлақәа рыдагьы, иҟоуп иара убас «амацәазтә мышмыхәлақәагьы». Уахьахәаԥшуа, амацәазтә мышмыхәлараан Амза Амра адиск иқәланы ицоит, аха диаметрла Амра аасҭа еиҵахоит, убри аҟнытә зынӡаск изаҵәахӡом. Ари ацәырҵра Амза аорбита аеллиптикра иахҟьо акәакьтә шәагаақәа рыԥсаххара иахылҿиаауеит.<ref>{{cite web |author=P. Tiedt |title=Types of Solar Eclipse |url=http://www.eclipse.za.net/html/eclipse_types.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809082959/http://www.eclipse.za.net/html/eclipse_types.html |archive-date=2011-08-09 |url-status=dead |access-date=2006-08-08 }}</ref>
Адгьыл аҿы шықәсык аҩнуҵҟа 2 инаркны 5 рҟынӡа амшмыхәлақәа ҟалар алшоит, урҭ рҟынтә ҩба еиҳамкәа — ихаҭәаау мамзаргьы имацәазтәу.<ref name="totality">{{книга |заглавие=Totality: Eclipses of the Sun |ссылка=https://archive.org/details/totalityeclipses00litt_809 |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |год=2008 |страницы=[https://archive.org/details/totalityeclipses00litt_809/page/n34 18]—19 |isbn=0199532095 |ref=Littmann |язык=en |автор=Littmann, Mark; Fred Espenak, Ken Willcox.}}</ref><ref>Пять солнечных затмений наблюдалось в 1935 году. {{книга |ссылка часть=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEcat5/SE1901-2000.html |часть=Five Millennium Catalog of Solar Eclipses |ссылка=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/eclipse.html |заглавие=NASA Eclipse Web Site |ref=[[NASA]] |автор=[[НАСА|National Aeronautics and Space Administration]] |день=6 |месяц=9 |год=2009 |archive-date=2021-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211113202056/https://eclipse.gsfc.nasa.gov/eclipse.html }}</ref>
Бжьаратәла шәышықәса рыҩныҵҟа 237 мшымыхәла ҟалоит, урҭ рҟынтә 160 — хәҭактәиуп, 63 — хаҭәаауп, 14 — мацәазтәуп.<ref name="Meeus">{{книга |заглавие=Mathematical astronomy morsels |издательство=Wilmann-Bell, Inc |год=1997 |isbn=0943396 |автор=Meeus J. }}</ref> Адгьыл ахҟьа иалкаау кәаԥк аҟны афаза ду аҿы амшмыхәлақәа ассы-лассы иуԥылаӡом, еиҳагьы имаҷуп ихаҭәаау амшмыхәлақәа рхыԥхьаӡара. Убас, Москва адгьылҵакыраҿы XI-тәи ашәышықәса инаркны XVIII-тәи ашәышықәсанӡа 0,5 еиҳау афаза змаз амшмыхәлақәа 159 цыра ҟалеит, урҭ рҟынтә 3 мацара роуп ихаҭәааз (08/11/1124, 03/20/1140 иара убас 06/7/1415). Ихаҭәаау даҽа мшымыхәлак ҟалеит 1887 шықәса нанҳәамза 19 рзы. Амацәазтә мшымыхәла Москва иубарҭан мшаԥымза 26, 1827 шықәсазы. 0,96 афаза змаз амшмыхәла ӷәӷәаӡа ҟалеит 1945 шықәса ԥхынгәымза 9 аҽны. Анаҩстәи ихаҭәаау амшмыхәла Москва иҟалараны иҟоуп 2126 шықәса жьҭаарамзаа 16 рзы.<ref>''[[Святский, Даниил Осипович|Святский Д. О.]]'' Астрономия Древней Руси / Автор предисловия, комментариев, дополнений — [[Городецкий, Михаил Леонидович|М. Л. Городецкий]]. — М.: Русская панорама, 2007.</ref><ref>[https://astrogalaxy.ru/141.html Солнечные затмения в Москве с 1975 по 2075 год]</ref>
Ихаҭәаау амшмыхәлақәа Амра агәыргьыни акәша-мыкәшатәи аҭагылазаашьеи удырбоит, уи иаабац аҭагылазаашьақәа рҿы даараӡа иуадаҩуп (1996 шықәса инаркны, астрономцәа [[SOHO (космический аппарат)|SOHO амҩаныза]] аусура абзоурала ҳаеҵәа акәшаа-мыкәша иааҟәымҵӡакәа аҭҵааразы аалшара шроузгьы). 1868 шықәса нанҳәамза 18 рзы [[Индиа|Индиа]] имҩаԥысыз ихаҭәаау амшмыхәла аан, [[Французы|афранцыз]] ҭарауаҩ [[Жансен, Пьер Жюль Сезар|Пиер Жансен]] раԥхьаӡаакәны Амра [[Хромосфера|ахромосфера]] ҭиҵаан [[Химический элемент|ахимиатә хәҭаҷ]] ҿыц [[Электромагнитный спектр|аспектр]] иоуит. Ари ахәҭаҷ Амра ахьӡала [[Гелий|агели]] ҳәа ҳьӡыс иарҭеит.<ref>{{статья |автор= Kochhar, R. K. |заглавие= French astronomers in India during the 17th — 19th centuries |ссылка= http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1991JBAA..101...95K/0000099.000.html |автор издания= |издание= Journal of the British Astronomical Association |тип= |место= |издательство= British Astronomical Association |год= 1991 |выпуск= |том= 101 |номер= 2 |страницы= 95—100 |isbn= |язык= en |archive-date= 2011-08-16 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110816090953/http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1991JBAA..101...95K/0000099.000.html }}</ref> 1882 шықәса лаҵарамза 17 рзы, амшмыхәлаан [[Мсыр|Мысра]] иҟаз анаԥшҩцәа Амра иазааигәаны ииаҟьоз акомета гәарҭеит.<ref name="Marsden1967">{{статья |заглавие=The sungrazing comet group |издание=[[The Astronomical Journal]] |том=72 |номер=9 |страницы=1170—1183 |bibcode=1967AJ.....72.1170M |doi=10.1086/110396 |язык=en |автор=[[Марсден, Брайан|Marsden, Brian G.]] |год=1967 |тип=journal |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref>
== Амреи егьырҭ аеҵәақәеи ==
{| class="wikitable" style="float:right"
|+
!Ахьӡ
!Абжьаӡара, алаш. шықәсқәа
|-
|[[Проксима Центавра|Проксима Центавр]]
|4,2421 ± 0,0016
|-
|[[α Центавра A|а Центавр А]]
|4,3650 ± 0,0068
|-
|[[α Центавра B|α Центавр В]]
|4,3650 ± 0,0068
|-
|[[Звезда Барнарда|Барнард иеҵәа]]
|5,9630 ± 0,0109
|-
|[[Луман 16]]
|6,588 ± 0,062
|-
|[[WISE 0855–0714]]
|7,27 ± 0.13
|-
|[[Вольф 359]]
|7,7825 ± 0,0390
|-
|[[Лаланд 21185]]
|8,2905 ± 0,0148
|-
|[[Сириус A|Сириус А]]
|8,5828 ± 0,0289
|-
|[[Сириус B|Сириус Б]]
|8,5828 ± 0,0289
|}
=== Амра зегь реиҳа иазааигәоу аеҵәақәа ===
{{main|Ааигәа иҟоу аеҵәақәа рсиа}}
Амра зегь реиҳа иазааигәоу х-еҵәак рҟынӡа инықәырԥшшәа 4,3 [[световой год|лашара шықәса]] раҟара абжьоуп (270 нызқь а.ц. раҟара). Урҭ [[Альфа Центавра|Альфа Центавр]] аеҵәатә система шьақәдыргылоит, иуадаҩу атраекториақәа рыла дара-дара еикәшо ицоит. Уажәтәи аамҭазы [[Проксима Центавра|Проксима Центавр]] зегь реиҳа иааигәоуп.
=== Амра аҩбарақәа ===
{{main|Амра аналогқәа}}
Иахьазы идыру Амра “аҩбарақәа” ԥыҭк ыҟоуп, урҭ [[Солнечная масса|капанла]], [[Светимость|лашарала]], [[Цветовая температура|ԥхаррала]](±50 К), [[Металличность|металлрала]] (±12%), қәрала (±1 млрд шықәса), ҳаеҵәа аналог наӡақәа роуп ҳҳәар ауеит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы:<ref>{{статья
|заглавие=Solar-Type Stars: Basic Information on Their Classification and Characterization
|издание=Solar Analogs: Characteristics and Optimum Candidates
|ссылка=http://www.lowell.edu/users/jch/workshop/drs/drs-p1.html
|access-date=2008-02-26
|язык=en
|тип=journal
|автор=D. R. Soderblom; J. R. King.
|год=1998
|archive-date=2009-05-24
|archive-url=https://web.archive.org/web/20090524191244/http://www.lowell.edu/users/jch/workshop/drs/drs-p1.html
}}</ref>
* [[Бета Гончих Псов|Агонч Лақәа Рбета]];
* [[18 Скорпиона|18 Мариал]];
* [[37 Близнецов|37 Еиԥшқәа]];
* [[HD 44594]];
* [[HIP 56948]].
== Амра аныҟәара ==
Иазааигәаӡоу аеҵәақәа ирҿырԥшны Амра 19,2 км/с раҟара аццакра аманы [[экваториальные координаты|аекватортә координатқәа]] α = 270°, δ = 30° ([[Геркулес (созвездие)|Геркулес]] иеҵәақәа реилазаараҿ) ахьыҟоу аҭыԥ ахь ицоит.<ref>[https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/431572/Kuda_letit_Solntse Куда летит Солнце?]</ref>
Аха уи аццакра [[Галактический центр|Агалактика агәы]] иаҿырԥшны Амра аццакра аасҭа акырӡа еиҵоуп. [[Галактика|Агалактика]] асинхронтә еикәагьежьра ([[Коротационная окружность|акоротациа]]) азона иацны, Амра аеллиптикатә орбитала агәы иаакәыршаны иҵәиуеит, 225-250 миллион шықәса рыла зныктәи аҭаҵәира ҟаҵо. Убри аан ацәаҳәатә ццакыра 220–240 км/с ыҟоуп. Уи ахырхарҭа ԥшьаала акәзаргьы аҽаԥсахуеит (иаҿагылоу аган аала аҽаԥсахуеит аамҭа азбжак анҵлак ашьҭахь - 125 миллион шықәса раҟара).<ref>{{Cite web |url=http://www.grani.ru/Society/Science/m.103981.html |title=Жизни на Земле угрожают «галактические нырки» |access-date=2021-03-26 |archive-date=2010-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100923004627/http://grani.ru/Society/Science/m.103981.html |url-status=live }}</ref> Уажәтәи аамҭазы, ари авектор [[Лебедь (созвездие)|еҵәаџьаа]] рахь ирхоуп. Агалактика агәы акәша-мыкәша аныҟәара адагьы, Амра иара убас агалактика аҟьаҟьара иаҿырԥшныгьы иҵысуеит, ес-30-35 миллион шықәса уи иахысуа (егьырҭ аҳасабрақәа рыла, 20-25 миллион шықәса цыԥхьаӡа), насгьы зны аладатәи агалактикатә гьежьбжаҿы, зны аҩадатәи аҟны иҟаалоит. Акоротациатә зона аҿы аҟазаара Амра аспиральтә маӷрақәа рылсра ааамҭақәа рыбжьаӡара еизнарҳауеит.<ref>{{статья |заглавие=The galactic habitable zone in barred galaxies |doi=10.1017/S1473550406003065 |издание=International Journal of Astrobiology |том=5 |номер=4 |страницы=325 |bibcode=2006IJAsB...5..325S |язык=en |автор=Sundin, M. |год=2006 |тип=journal}}</ref>
Иара убас, Амра, Агалактика зегьы иацны, [[Местная группа|Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ]] агәы иаҿырԥшны еиҭаҵуеит.<ref>Чернин А. Д., Звёзды и физика, М.: Наука, 1984, с. 152—153</ref>
11969 шықәсазы раԥхьаӡакәны [[реликтовое излучение|ареликттә шәахәаркраҿы]] адипольтә компонент алкаан: уи аҟәандара ажәҩан зегьы аҿы еиԥшымхаӡеит.<ref>Название связано с тем, что [[температура излучения]], как функция точки на небесной сфере, раскладывается в ряд по [[сферические функции|сферическим функциям]]. Дипольная компонента соответствует <math>l = 1</math>.</ref> [[Лев (созвездие)|Алымм еҵәаџьаа]] аганахьала уи абжьаратәи аҩаӡара 0,1% ала еиҳан, егьи аганахьала 0,1% рыла еиҵан.<ref>{{Cite web |url=http://www.astro.ucla.edu/~wright/CMB-dipole-history.html |title=''Wright E. L.'' History of the CMB Dipole Anisotropy |access-date=2021-03-26 |archive-date=2010-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100625040301/http://www.astro.ucla.edu/~wright/CMB-dipole-history.html |url-status=live }}</ref> Ари [[Эффект Доплера|Доплер иеффект]] иалҵшәоуп, уи ҟалоит Амра ареликттә фон иаҿырԥшны 370 км/с раҟара аццакра аманы Алым еҵәаџьаа аганахь ианцо аамҭазы. Ари аныҟәара шьақәгылоуп Амра Агалактика агәҭа иаҿырԥшны аныҟәареи, Агалактика Аҭыԥантәи агәыԥ амасса агәҭа иаҿырԥшны аныҟәареи, Аҭыԥантәи агәыԥ ахатә ныҟәареи реицыларала.<ref>
{{статья
|заглавие=Dipole Anisotropy in the COBE Differential Microwave Radiometers First-Year Sky Maps
|ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1993-12-20_419_2_0/page/n1
|издание=[[The Astrophysical Journal]]
|том=419
|страницы=1—6
|doi=10.1086/173453
|id={{arXiv|astro-ph/9312056}}
|язык=en
|тип=journal
|автор=Kogut, A.; et al.
|год=1993
|издательство=[[IOP Publishing]]
}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap090906.html |title=APOD: 2009 September 6 — CMBR Dipole: Speeding Through the Universe<!-- Заголовок ссылки сгенерирован ботом --> |access-date=2021-03-26 |archive-date=2011-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110116170638/http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap090906.html |url-status=live }}</ref> Аҵыхәтәантәи аццакра, ҳаамҭазтәи адыррақәа рыла, 627±22 км/с шьақәнаргылоит, насгьы [[галактические координаты|агалактикатә координатқәа]] змоу акәаԥахь ирхоуп ([[Гидра (созвездие)|ари акәаԥ Гидра еҵәаџьаа]] аҟны иҟоуп).<ref>{{Cite web |url=http://www.astromyth.ru/Astronomy/Movement.htm |title=Куда мы движемся? |access-date=2021-03-26 |archive-date=2013-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208072016/http://www.astromyth.ru/Astronomy/Movement.htm |url-status=live }}</ref>
Агалактика агәҭа акәша-мыкәшахь амҩан, Амра ҳазҭагылоу аамҭазы иԥсыҽу арчы ца аҵакыра иалсны ицоит, [[Местный пузырь|Аҭыԥантәи аԥышҭарч]] ҳәа еицырдыруа, насгьы уаҟа иҟоу [[Местное межзвёздное облако|Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥҭа]], [[OB-ассоциация Скорпиона — Центавра|Амариал-Центавр Ассоциациа]] ҳәа хьӡыс измоу аеҵәашьақәгыларатә ҳәаа аҟынтәи иҭнажьуа. Амра аҵыхәтәантәи 5, мамзаргьы 10 миллион шықәса рыҩныҵҟа Аҭыԥантәи аԥышҭарч арегион иалсны ацара иаҿуп, уи Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратәи аԥсҭҳәа иҭалеит 44-150 нызқь шықәса рыбжьара, насгьы даҽа 10-12 нызқь шықәса рыҩныҵҟа уи аҳәаақәа рҟны иаанхоит ҳәа агәаанагара ыҟоуп.<ref>{{cite web|title=Local Chimney and Superbubbles|url=http://www.solstation.com/x-objects/chimney.htm|website=SolStation.com|publisher=Sol Company|access-date=2022-01-01|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118172741/http://www.solstation.com/x-objects/chimney.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Местное межзвёздное облако|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1246819|website=Астронет|date=2009-08-10|access-date=2022-01-01|archive-date=2022-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220101124828/http://www.astronet.ru/db/msg/1246819|url-status=live}}</ref>
== Амра аҭҵаара ==
=== Амра зааӡатәи ахылаԥшрақәа ===
[[Файл:Solvognen DO-6865 2000.jpg|thumb|right|Трундхолмтәи [[Солнечная повозка|амра акәырҷыжь]] — [[праиндоевропейская религия|апратоиндоевропатәи адинхаҵара]] иаҷыдоу амра акәырҷыжь иақәтәаны аныҟәара агәрагара аанарԥшуеит ҳәа иԥхьаӡоу скульптуроуп]]
[[Файл:Sun-bonatti.png|thumb|upright|Сол, Амра, 1550 шықәсазтәи [[Бонатти, Гвидо|Гуидо Бонатти]] иҭыжьымҭа «Астрономиа ашәҟәқәа» аҟынтә]]
Ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс ауаатәыҩса Амра ароль хада азгәарҭон — алашареи аԥхарреи зцу ажәҩан икыду адиск лаша.
Аҭоурыхԥхьатәи, насгьы [[античность|антикатәи]] акультурақәа жәпакы рҿы Амра нцәахәыс иршьон. [[Древний Египет|Мысрааи]], [[инки|аинкцәеи]], [[ацтеки|ацтекцәеи]] рцивилизациақәа рдинхаҵарақәа рҿы Амра акульт аҭыԥ ду ааннакылон. Ажәытәтәи абаҟақәа рацәаны Амра иадҳәалоуп: иаҳҳәап, [[мегалиты|амегалитқәа]] ииашаны иаадырԥшуеит аԥхынтәи [[солнцестояние|амрагылара]] аҭыԥ (абри аҩыза амегалит дуқәа руак ыҟоуп [[Набта-Плайя|Набта-Плаиа]] ([[Мсыр|Мысра]]) иара убас [[Стоунхендж|Стоунхенџь]] ([[Британиаду|Еиду Британиа]])), [[Чичен-Ица|Чичен Ица]] ([[Мексика|Мексика]]) иҟоу апирамидақәа убасе ипш иргылоуп, ааԥынтәи ҭагалантәи [[равноденствие|амшеиҟарарақәа]] раан Адгьыл аҟынтәи агага апирамида иахьҳәазалартәеиԥш. [[Древняя Греция|Ажәытә бырзен]] [[астроном|астрономцәа]], Амра есышықәса [[эклиптика|аеклиптика]] иаваршәны аныҟәара иахылаԥшуа, Амра [[планета|апланетақәа]] быжьба иреиуоуп ҳәа ирыԥхьаӡон ({{lang-grc|ἀστὴρ πλανήτης}} — аеҵәа ҟьала). Бызшәақәак рҿы [[неделя|амчыбжь амшқәа]] руак, апланетақәа реиԥш, Амра иазкуп.
=== Иахьатәи аҭҵаарадырратә еилкаара аҿиара ===
Раԥхьаӡа Амра ҵарадырратә хшыҩзышьҭрала ахәаԥшра зҽазызшәаз дыруаӡәкын абырзен философ [[Анаксагор из Клазомен|Анаксагор]]. Иара иҳәон Амра [[греческая мифология|абырзен мифологиа]] ишаҳнарҵо еиԥш [[Гелиос|Гелиос]] иҽыуардын акәымкәа, «[[Пелопоннес|Пелопоннес]] аасҭа шәагаала идуу» ирҭәоу аихатә мпыл дуӡӡа шакәу. Ари аеретиктә ҵаразы иара ашьра иқәҵаны абахҭа дҭаркит, [[Перикл|Перикл]] иҽалархәра абзоурала мацара ихы дақәиҭтәын.
Амра апланетақәа зыкәшо гәаҭоуп ҳәа агәаанагара рҳәеит [[Аристарх Самосский|Самосстәи Аристархи]] [[История Индии|ажәытәтәи Индиатәи аҵарауааи]] (шәахә. адунеи [[Гелиоцентрическая система мира|Агелиоцентртә система]]). Ари атеориа [[Коперник, Николай|Коперник]] аԥсы еиҭаҭеиҵеит [[XVI век|XVI-тәи ашәышықәсазы]].
[[Аристарх Самосский|Самосстәи Аристарх]] иоуп раԥхьаӡа акәны Адгьыли [[Амза|Амзеи]] рыбжьара абжьаӡара аԥхьаӡара зҽазызшәоз, актәи мамзаргьы аҵыхәтәантәи аԥшьбарак [[Фазы Луны|афазаҿы]] Амреи Амзеи рыбжьара иҟоу акәакь ашәарала, насгьы уи иақәшәо зкәакь иашоу ах[[прямоугольный треугольник|кәакь]] аҟынтәи Адгьыли Амзеи рыбжьара абжьаӡареи Адгьыли Амреи рыбжьара абжьаӡареи реизыҟазаашьа шьақәыргыланы. Аристарх излаиҳәо ала, Амра аҟынӡа иҟоу абжьаӡара Амза аҟынӡа иҟоу аасҭа 18-нтә еиҳауп.<ref name="Priroda0708">{{статья |автор=Трифонов Е.Д. |заглавие=Как измерили Солнечную систему |издание=[[Природа (журнал)|Природа]] |номер=7 |год=2008 |страницы=18—24 |ссылка=http://www.ras.ru/FStorage/Download.aspx?id=9e94d047-3346-443c-91fa-d3fb1049edae |язык=ru |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |archive-date=2013-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130422150733/http://www.ras.ru/FStorage/Download.aspx?id=9e94d047-3346-443c-91fa-d3fb1049edae }}</ref> Аиашазы, Амра аҟынӡа иҟоу абжьаӡара Амза аҟынӡа иҟоу аасҭа 394-нтә еиҳауп. Аха Амза аҟынӡа абжьаӡара Гиппарх антикатә аамҭазы ииашаны ишьақәиргылеит, насгьы уи Самосстәи Аристарх ииҳәаз даҽа методк ихы иаирхәеит.<ref name="Priroda0708"/>
Китаитәи астрономцәа [[Хань (династия)|Хан адинастиа]] ахаан аахыс шәышықәсала [[солнечные пятна|амра ашәытақәа]] ирыцклаԥшуан. Ашәытақәа раԥхьаӡакәны иҭыхын 1128 шықәсазы [[Иоанн Вустерский|Иоанн Вустертәи]] ихроникаҿы. 1610 шықәсазы Амра аинструменталтә ҭҵаара аамҭа алагоит. [[телескоп|Ателескоп]] аԥҵара, насгьы Амра ахылаԥшразы иҷыдоу уи ахкы — [[гелиоскоп|агелиоскоп]] ахәыцра — [[Галилей, Галилео|Галилеи]], [[Хэрриот, Томас|Томас Херриот]], [[Шейнер, Кристоф|Кристоф Шеинер]] уҳәа егьырҭ аҵарауаагьы амра ашәытақәа рыхәаԥшра рылнаршеит.<ref name="solargreat">{{cite web|title=Great Moments in the History of Solar Physics|url=http://www.astro.umontreal.ca/~paulchar/sp/great_moments.html|access-date=2010-02-26|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20050311141524/http://www.astro.umontreal.ca/~paulchar/sp/great_moments.html|archive-date=2005-03-11}}</ref> Излаадыруа ала, Галилеи аҵарауаа рыҟнытә зегь раԥхьа ашәытақәа амратә структура иахәҭакны иазхеиҵеит, Шеинер иакәзар, урҭ Амра аҿаԥхьа ииасуа апланетақәа ҳәа иԥхьаӡон. Ари агәаанагара Галилео илнаршеит Амра аҵәира аԥшаареи уи аамҭа аԥхьаӡареи. Ашәытақәеи урҭ рҟазшьақәеи раартра раԥхьатәи аҭыԥ ааннакылон Галилеои Шеинери рыбжьара жәашықәсала аҭыԥ змаз аимак-аиҿакгьы, аха, иҟалап, раԥхьатәи ахылаԥшреи раԥхьатәи акьыԥхьреи урҭ рҩыџьагьы иртәымзар.<ref>{{cite web|title=Great Galileo’s «Letters on Sunspots»|url=http://www.astro.umontreal.ca/~paulchar/sp/images/3letters.html|access-date=2010-02-26|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091123110928/http://www.astro.umontreal.ca/~paulchar/sp/images/3letters.html|archive-date=2009-11-23}}</ref>
Апараллакс аметод ахархәарала Адгьыл аҟынтәи Амра аҟынӡа абжьаӡара раԥхьаӡа акәны еиҳа иазхоуҵартә иҟоу ахәшьара ҟарҵеит [[Кассини, Джованни Доменико|Џьованни Доменико Кассинии]] [[Рише, Жан|Жан Ришеи]]. 1672 шықәсазы, Марс Адгьыл ӷәӷәала ианаҿагылаз, урҭ аамҭаказы Марс ахьыҟаз ршәеит [[Париж|Парижгьы]], Франциатәи Гвиана аҳҭнықалақь [[Кайенна|Каиеннагьы]]. Игәаҭаз апараллакс 24′′ шьақәнаргылеит. Абарҭ ахылаԥшрақәа рылҵшәақәа рыла, Адгьыл аҟынтәи Марс аҟынӡа абжьаӡара ԥшаан, уи еиҭаԥхьаӡан Адгьыл аҟынтәи Амра аҟынӡа абжьаӡарахьы — 140 миллион км.
[[XIX век|XIX-тәи ашәышықәса]] алагамҭазы, Ватикан астроном хада, Аб [[Секки, Анджело|Пиетро Анџьело Секки]], [[спектроскопия|аспектроскопиа]] еиԥш иҟоу астрономиатә ҭҵаарадырраҿы аҭҵаара ахырхарҭа, амра алашара злашьақәгылоу аԥштәқәа реихшарала ашьаҭа икит. Абасала, абри аҩыза амҩала аеҵәақәа реилазаара ҭҵаазар шалшо еилкаахеит, [[Фраунгофер, Йозеф|Франгофергьы]] Амра аспектр аҿы [[спектр поглощения|албаадаратә цәаҳәақәа]] ааиртит. Аспектроскопиа абзоурала Амраҿы аелемент ҿыц аарԥшын, ажәытә бырзентәи Амра анцәахәы Гелиос иаҳаҭыр азы [[Гелий|агелиум]] ҳәа хьӡыс изырҭаз.
Акыраамҭа амра ачхара ахыҵхырҭақәа еилкаамкәа иҟан. 1848 шықәсазы [[Роберт Майер|Роберт Маиер]] иҟаиҵаз [[метеорит|аметеоритқәа]] ргипотеза излаҳәоз ала Амра аметеоритқәа ркаҳара иабзоураны ишуеит. Аха, абас еиԥш зхыԥхьаӡара рацәоу аметеоритқәа ркаҳарала Адгьылгьы даараӡа ишуазаарын; уи адагьы, адгьыл агеологиатә ҟәша еиҳарак аметеоритқәа рыла ишьақәгылахон; аҵыхәтәан, Амра акапангьы еизҳалар акәын, уи апланетақәа рныҟәара анырра анаҭараны иҟан. Убри аҟнытә, XIX-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазы аҵарауаа гәыԥҩык аҵабырг еиҳа иазааигәоу акәны ирыԥхьаӡон [[Гельмгольц, Герман Людвиг Фердинанд|Гельмгольц]] (1853) иара убас [[Томсон, Уильям (лорд Кельвин)|алорд Кельвин]] иаԥырҵаз атеориа, Амра иҭынчу [[гравитация|агравитациатә]] еиҵацалара абзоурала ишуеит ҳәа зҳәоз («[[механизм Кельвина — Гельмгольца|Кельвин-Гельмгольц рмеханизм]]»). Абри амеханизм шьаҭас измоу аҳасабрақәа рыла, Амра ақәра зегьы ианреиҳаха 20 миллион шықәса ыҟоуп, насгьы Амра анҿыцәаауа аамҭа — 15 миллион шықәса иреиҳамкәа рышьҭахь.<ref name="esbe">{{ВТ-ЭСБЕ|Энергия Солнца}}</ref><ref>{{статья
|заглавие=On the Age of the Sun’s Heat
|издание=Macmillan’s Magazine
|том=5
|страницы=288—293
|ссылка=http://zapatopi.net/kelvin/papers/on_the_age_of_the_suns_heat.html
|автор=Sir William Thomson.
|год=1862
|archive-date=2006-09-25
|archive-url=https://web.archive.org/web/20060925190954/http://zapatopi.net/kelvin/papers/on_the_age_of_the_suns_heat.html
}}</ref> Аха ари агипотеза ахаҳәқәа рықәра иазку агеологиатә дыррақәа ирҿагылон, кырӡа еиҳа иҳараку арбагақәа аазырԥшуаз.<ref name="esbe" /> Убас, иаҳҳәап, [[Дарвин, Чарльз|Чарльз Дарвин]] вендтәи [[Эдиакарий|аизгақәа]] реилабгара 300 миллион шықәса иреиҵамкәа ирылагӡаны ишымҩаԥысуаз азгәеиҭеит.<ref>«in all probability a far longer period than 300 million years has elapsed since the latter part of the Secondary period.» [http://darwin.thefreelibrary.com/The-Origin-of-Species/9-1] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080509122542/http://darwin.thefreelibrary.com/The-Origin-of-Species/9-1 |date=2008-05-09 }}</ref> Ус шакәугьы, [[ЭСБЕ|Брокгаузи Ефрони ренциклопедиа]] [[геология|агравитациатә]] модель заҵәык ауп иалыршазарц зылшоны иаԥхьаӡо.<ref name="esbe" />
[[XX век|XX-тәи ашәышықәсазы]] ауп ари апроблема ииашоу аӡбашьа анаԥшаахаз. [[Резерфорд, Эрнест|Резерфорд]] раԥхьаӡа иргыланы убри аиԥш агәаанагара иҳәеит, Амра аҩныҵҟатәи амчхара ахыҵхырҭа [[радиоактивный распад|арадиоактивтә ԥхасҭахара]] ауп ҳәа.<ref>{{cite web
|author = Darden, Lindley.
|date = 1998
|title = The Nature of Scientific Inquiry
|publisher = Macmillan’s Magazine
|url = http://www.philosophy.umd.edu/Faculty/LDarden/sciinq/
|archive-url = https://www.webcitation.org/60qCQIKZ4?url=http://www.philosophy.umd.edu/Faculty/LDarden/sciinq/
|archive-date = 2011-08-10
|access-date = 2008-01-03
|url-status = live
}}</ref> 1920 шықәсазы [[Эддингтон, Артур Стэнли|Артур Еддингтон]] иҳәеит Амра аҩнуҵҟа ақәыӷәӷәареи аԥхарреи убриаҟара иҳаракуп ҳәа, уа [[термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциа]] ҟало аҟынӡа, аӡри агәыцәқәа ԥшьба ([[протон|апротонқәа]]) [[Гелий-4|агелиум-4]] агәыцәахь еилалартәеиԥш.<ref>{{cite web
|date = 2005-06-15
|access-date = 2007-08-01
|title = Studying the stars, testing relativity: Sir Arthur Eddington
|publisher = ESA Space Science
|url = http://www.esa.int/esaSC/SEMDYPXO4HD_index_0.html
|archive-url = https://www.webcitation.org/60qCQMxY4?url=http://www.esa.int/esaSC/SEMDYPXO4HD_index_0.html
|archive-date = 2011-08-10
|url-status = live
}}</ref> Аҵыхәтәантәи амасса зыхиақәиҭу апротонқәа ԥшьба рмассақәа зегьы еицҵаны иахьреиҵоу азы, уи ахәҭак, амассатә гра амзыз ала, абри ареакциаҿы афотонтә [[Энергия|мчхарахь]] ииасуеит. Амра аилазаараҿы [[водород|аӡри]] еиҳарак аԥыжәара шамоу шьақәлырӷәӷәеит 1925 шықәсазы [[Пейн-Гапошкина, Сесилия Хелена|Сесилиа Пеин]]. Атермогәыцәтә еилаҵара атеориа 1930-тәи ашықәсқәа рзы иаԥырҵеит астрофизикцәа [[Субраманьян Чандрасекар|Субраманиан Чандрасекари]] [[Бете, Ханс Альбрехт|Ханс Бетеи]]. Бете амра амчхара ахыҵхырҭақәа ҳәа иԥхьаӡоу атермогәыцәтә реакциа хадақәа ҩба иԥхьаӡеит.<ref name="Bethe">{{статья
|заглавие=On the Formation of Deuterons by Proton Combination
|ссылка=https://archive.org/details/sim_physical-review_1938-11-15_54_10/page/n86
|издание=[[Physical Review]]
|том=54
|страницы=862—862
|язык=en
|тип=journal
|автор=Bethe, H.
|год=1938
}}</ref><ref name="Bethe2">{{статья
|заглавие=Energy Production in Stars
|ссылка=https://archive.org/details/sim_physical-review_1939-03-01_55_5/page/n9
|издание=[[Physical Review]]
|том=55
|страницы=434—456
|язык=en
|автор=Bethe, H.
|год=1939
|тип=journal
}}</ref> Маргарет Бербиџь 1957 шықәсазы иҭлыжьыз аусумҭа "[[звезда|Аеҵәақәа]] рҿы иҟоу аелементқәа рсинтез", Адунеи аҿы иҟоу аелементқәа реиҳарак аеҵәақәа рҿы имҩаԥысуа ануклеосинтез ишахылҿиааз аанарԥшит.<ref>{{статья
|заглавие=Synthesis of the Elements in Stars
|издание=[[Reviews of Modern Physics]]
|том=29
|номер=4
|страницы=547—650
|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1957RvMP...29..547B
|язык=en
|автор=E. Margaret Burbidge; G. R. Burbidge; William A. Fowler; F. Hoyle.
|год=1957
|тип=journal
|archive-date=2008-02-27
|archive-url=https://web.archive.org/web/20080227151613/http://adsabs.harvard.edu/abs/1957RvMP...29..547B
}}</ref>
1905 шықәсазы, [[Маунт-Вилсон|Маунт-Уилсон]] аобсерваториаҿы [[Хейл, Джордж Эллери|Џьорџь Еллери Хеил]] раԥхьатәи амратә телескоп иргылан, Галилеи иааиртыз амратә шәытақәа рхыҵхырҭа азҵаара аҭак аԥшаара иҽазикит. Џьорџь Хеил ишьақәиргылеит амра ашәытақәа [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]] иахҟьаны ишыҟало, избанзар уи ахҟьа аԥхарра ланарҟәуеит. Амра аҿықәан иҟоу амҳалдызтә мҽхакоуп амратә ԥшақәа зхылҿиаауа — амратә гәыргьын аҟынтәи шә-нызқь километрала акосмос ахь аплазма аҭҟәацра.
2020 шықәса ажьырныҳәамзазы, ЕАА Амилаҭтә ҭҵаарадырратә фонд ателескоп аҭоурых аҿы зегь реиҳа ииашоу Амра афотоҭыхымҭақәа ҟанаҵеит. Урҭ рҟны еилыкка иубарҭоуп аплазма злацо «аиачеикақәа».<ref>{{Cite web|url=https://www.nso.edu/inouye-solar-telescope-first-light/|title=Inouye Solar Telescope: First Light|publisher=NSO - National Solar Observatory|lang=en|access-date=2020-02-02|archive-date=2020-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202231711/https://www.nso.edu/inouye-solar-telescope-first-light/|url-status=live}}</ref>
=== Амра акосмостә ҭҵаарақәа ===
[[Атмосфера Земли|Адгьыл атмосфера]] акосмос аҟынтәи иаауа [[электромагнитное излучение|афымцамҳалдызтә шәахәаркра]] ахкқәа рацәаны иааннакылоит. Уи адагьы, ззын атмосфера кырӡа иҵәцоу иубарҭоу аспектр ахәҭаҿгьы акосмостә обиектқәа рфотосахьақәа иахьыҵысуа аҟнытә еиҵаҟьахалар рылшоит, убри аҟнытә арҭ аобиектқәа аҳаракыра дуқәа рҟны рыцклаԥшра еиҳа иманшәалоуп (ашьхаратә [[обсерватория|абсерваториақәа]] рҟны, атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рахь ишьҭыху амыругақәа рхархәарала уҳәа), мамзаргьы акосмос аҟынтәи. Амра ацклаԥшраҿгьы ари азнеишьа иашоуп. Амра аҭыхымҭа бзиа аиура аҭахызар, уи [[ультрафиолетовое излучение|аультрафиалети]] [[рентгеновское излучение|арентгентә шәахәаркреи]] ҭҵаатәызар, [[солнечная постоянная|амратә константа]] кылкааны ишәатәызар, усҟан ацклаԥшрақәеи аҭыхрақәеи [[аэростат|аеростатқәа]], [[ракета|аракетақәа]], амҩанызақәа, [[космический аппарат|акосмостә станциақәа]] рҟынтәи имҩаԥыргоит.
Аиашазы, раԥхьаӡа акәны Амра атмосфера анҭыҵтәи ахылаԥшрақәа ҟаҵан аҩбатәи иԥсабаратәым Адгьыл амҩаныза «[[Спутник-2|Спутник-2]]» ала 1957 шықәсазы.<ref>[http://www.tesis.lebedev.ru/about_experiments_fian.html Космические эксперименты ФИАН<!-- Заголовок ссылки сгенерирован ботом -->] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20141013222403/http://www.tesis.lebedev.ru/about_experiments_fian.html |date=2014-10-13 }}.</ref> Ахылаԥшрақәа 1 инаркны 120 Å-нӡа аспектртә диапазонқәа рҟны имҩаԥган, аорганикатәи аметаллтәи рыцқьагақәа рхархәарала иалкааны.<ref>{{книга |заглавие=Introduction to Plasma Physics |автор=Alexander Piel |часть=The Solar Wind |год=2010 |издательство=Springer |allpages=420 |pages=7 |ссылка=http://books.google.com/books?id=wWlQ4Qz5hcwC&pg=PA7 |isbn=9783642104909 |10= |archive-date=2014-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140628031624/http://books.google.com/books?id=wWlQ4Qz5hcwC&pg=PA7 }}</ref> [[солнечный ветер|Амратә ԥша]] експериментла иԥшаан 1959 шықәсазы акосмостә ӷбақәа «[[Луна-1|Луна-1]]», «[[Луна-2|Луна-2]]» рҿы аионтә цәҟьақәа рыла, урҭ рҟны имҩаԥысуаз аԥышәарақәа напхгара рзиуан [[Грингауз, Константин Иосифович|Константин Грингауз]].<ref>{{статья |автор=Завидонов И. В. |заглавие=Как американцы искали ветра в поле, а нашли радиационный пояс и как русские искали радиационный пояс, а нашли солнечный ветер, или физические эксперименты на первых искусственных спутниках Земли и открытие её радиационных поясов |год=2002 |выпуск=XXVII |издание=[[Историко-астрономические исследования]] |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |страницы=201—222 |ссылка=ftp://ftp.izmiran.rssi.ru/pub/izmiran/space-around-us/Children/DOC/ZAVIDONOV/Zavidonov/VeterVPole.htm|url-status=dead}}</ref><ref>''Алексей Левин.'' [http://www.inauka.ru/astrophisics/article66054/print.html Ветреное светило таит немало загадок]. {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080205115936/http://www.inauka.ru/astrophisics/article66054/print.html |date=2008-02-05 }}.</ref>
Амратә ԥша ҭызҵааз егьырҭ акосмостә ӷбақәа рахь иаҵанакуеит [[NASA]] иаԥнаҵаз асериа «[[Пионер (программа)|Пионер]]» амҩанызақәа, аномерқәа 5—9 рыманы, 1969 шықәса инаркны 1968 шықәсанӡа идәықәҵаз. Арҭ амҩанызақәа Адгьыл аорбита иазааигәаны Амра иахьакәшоз амратә ԥша аҟазшьақәа хәҭа-хәҭала иашәеит.
1970-тәи ашықәсқәа рзы, [[США|Еиду Америкатәи аштатқәеи]] [[Германиа|Германиеи]] еицырзеиԥшу апроект аҳәаақәа ирҭагӡаны, амҩанызақәа «[[Гелиос-I|Гелиос-I]]», «[[Гелиос-II|Гелиос-II]]» ажәҩанахь ишьҭыхын. Урҭ [[перигелий|зперигели]] [[Меркурий|Меркури]] аорбита аҩнуҵҟа иҟаз [[орбита|агелиоцентртә орбитаҿы]] иҟан, Амра аҟынтәи 40 миллион км раҟара абжьаны. Арҭ амыругақәа амратә ԥша иазку адырра ҿыцқәа реизгара рылшон.
1973 шықәсазы Америкатәи акосмостә станциа [[Скайлэб|Скаилеб]] аҿы иҟоу акосмостә амратә обсерваториа Apollo Telescope Mount аусура иалагеит. Ари аобсерваториа ахархәарала, амра аиҭасратә региони [[солнечная корона|амратә гәыргьын]] аультрафиолеттә шәахәаркреи динамикатә режимла раԥхьаӡакәны ирыхәаԥшын. Уи ахархәарала иара убас [[корональные выбросы массы|агәыргьынтә массатә ҭыцҟьаарақәеи]] [[корональные дыры|агәыргьынтә кылҳарақәеи]] аарԥшын, иахьа уажәшьҭа ишаҳдыруа еиԥш, амратә ԥша кырӡа иадҳәалоу.
1980 шықәсазы НАСА [[Solar Maximum Mission|Solar Maximum Mission (SolarMax)]]ҳәа изышьҭоу акосмостә зонд Адгьыл азааигәатәи аорбитахь иқәнаргылеит, уи амратә активра ӷәӷәа аамҭазы амра ацәывҵҷҷаарақәа рҟынтәи [[ультрафиолетовое излучение|аультрафиолеттә]], [[рентгеновское излучение|арентгентә]], [[гамма-излучение|агамма-шәахәаркрақәа]] рхылаԥшразы иҟаҵан. Аха, адәықәҵара ашьҭахь мызқәак анҵы, аелектроника аусура аиқәымшәара иахҟьаны, азонд апассивтә режим ахь ииасит.
1984 шықәсазы, ашаттл «[[Челленджер (шаттл)|Челленџьер]]» аҿы иҟаз акосмостә експедициа STS-41C азонд апроблема ӡбаны дырҩеигь аорбитахь идәықәнаҵеит. Уи ашьҭахь, 1989 шықәса рашәарамзазы атмосфера иҭалаанӡа аӷба зқьыла амратә корона асахьақәа аиуит. Иара убасгьы уи иҟанаҵаз ашәарақәа рыбзоурала еилкаахеит шықәсыки бжаки рыҩныҵҟа Амра аәшахәаркра зегьы 0.01% мацара рыла аҽшаԥсахыз.<ref>{{Cite web |url=http://web.hao.ucar.edu/public/research/svosa/smm/smm_mission.html |title=Solar Maximum Mission Overview |access-date=2012-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060405183758/http://web.hao.ucar.edu/public/research/svosa/smm/smm_mission.html |archive-date=2006-04-05 |url-status=dead }}</ref>
<!-- Европейская космическая лаборатория «Спейслаб» тоже освящена новейшей техникой для изучения нашей дневной звезды. -->
1991 азы иаԥырҵаз «[[Yohkoh|Yohkoh]]» {{нихонго||ようこう|ё:ко:|«солнечный свет»}} ҳәа изышьҭоу амҩаныза арентгентә диапазон аҿы амра ашәахәаркрақәа рыцклаԥшра мҩаԥнагеит. Уи иарҳаз адыррақәа аҵарауаа ирыцхрааит еиуеиԥшым амратә цәывҵҷҷаарақәа рыхкқәа ралкаара, насгьы иаадырԥшит агәыргьын еиҳа аусура ахьыҟоу аҭыԥқәа ианацәыхароугьы, уаанӡа ишазхәыцуаз аҵкыс адинамика еиҳа ишыӷәӷәоу. «Иоко» амра ацикл зегьы аҩнуҵҟа аус уны, 2001 шықәсазтәи амшмыхәлаан апассивтә режимахь ииасит, Амра аганахь ахырхарҭа анацәыӡ. 2005 шықәсазы амҩаныза атмосфера иҭалан, еилабгеит.<ref>[http://www.jaxa.jp/press/2005/09/20050913_yohkoh_e.html Result of Re-entry of the Solar X-ray Observatory Yohkoh (SOLAR-A) to the Earth’s Atmosphere] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130810150641/http://www.jaxa.jp/press/2005/09/20050913_yohkoh_e.html |date=2013-08-10 }}.</ref>
[[Европейское космическое агентство|Европатәи акосмостә Агентреи]] [[NASA|НАСА-и]] еицхырааны еиҿыркааз SOHO (''SOlar and Heliospheric Observatory'') апрограмма амратә ҭҵаарақәа рзы даара акраҵанакуеит. 1995 шықәса ԥхынҷкәынмза 2 рзы идәықәҵаз акосмостә ӷба [[SOHO (космический аппарат)|SOHO]] аус ауеит жәашықәса инареиҳаны, иазԥхьагәаҭаз ҩышықәса рҭыԥан (2009 шықәсазтәи адыррақәа рыла). Уи убриаҟара хәарҭара аланы иҟалеит, анаҩстәи, еиԥшу [[Обсерватория солнечной динамики|SDO]] (Solar Dynamics Observatory) ҳәа изышьҭоу акосмостә ныҟәага 2010 шықәса жәабранмза 11 азы идәықәҵан.<ref>{{cite web |url=https://aif.ru/society/news/46469 |title=«Самый передовой солнечный зонд» запустили в США |date=2010-02-12 |publisher=[[Аргументы и факты]] |lang=ru |access-date=2010-04-24 |url-status=live |archive-date=2010-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100216185122/http://www.aif.ru/society/news/46469 }}</ref> SOHO [[точки Лагранжа|Лагранж икәаԥаҿ]] Адгьыли Амреи рыбжьара иҟоуп, иандәықәҵаз аахыс ацәқәырԥақәа роурақәа еиуеиԥшым рдиапазонқәа рыла Амра асахьақәа Адгьылахь иаанашьҭуеит. Амра аҭҵааразы иамоу ихадоу адҵадагьы, SOHO хыԥхьаӡара рацәала [[комета|акометақәа]] ҭнаҵааит, еиҳарак кырӡа имаҷқәоу, Амра иазааигәахацыԥхьаӡа иҵабо.<ref>[https://sungrazer.nrl.navy.mil/ SOHO Comets] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200613011055/https://sungrazer.nrl.navy.mil/ |date=2020-06-13 }}.</ref>
[[Файл:174719main LEFTREDSouthPole304.jpg|thumb|right|240px|[[STEREO]] амиссиа иҭнахыз амра аладатәи аполиус асахьа. Асахьа ҵаҟатәи арыӷьарахьтәи ахәҭаҿы амасса аҭыцҟьаара убарҭоуп]]
Абарҭ амҩанызақәа зегьы Амра [[эклиптика|аеклиптикатә]] хықә аҟынтәи ирбарҭан, убри аҟнытә уи аполиусқәа ирцәыхараны иҟоу аҭыԥқәа ракәын еиҳа инарҭбааны иҭырҵаауаз. Акосмостә зонд «[[Улисс (космический аппарат)|Улисс]]» 1990 шықәсазы идәықәҵан Амра аполиартә регионқәа рыҭҵааразы. Раԥхьаӡара иара [[Юпитер|Иупитер]] азааигәара [[гравитационный манёвр|агравитациатә маневр]] ҟанаҵеит, аеклиптикатә хықә аҟынтәи аҭыҵразы. Насыԥла, иара убасгьы уи иалшеит 1994 шықәсазы [[D/1993 F2 (Шумейкеров — Леви)|Шумеикерцәа ркомета — Леви 9]]-и Иупитери реиҿасра абара. Иазԥхьагәаҭаны иамаз аорбитахь ианцәырҵ ашьҭахь, уи агелиоҭбаара ҳаракқәа рҟны амратә ԥшеи [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]] амчхареи рыҭҵаара аҽазнакит. Излеилкаахаз ала, арҭ аҭбаарақәа рҿы амратә ԥша аццакыра {{s|750 км/с}} иззыԥшыз аасҭа еиҵоуп, насгьы урҭ рҟны [[галактические космические лучи|агалактикатә космостә шәахәақәа]] зыԥсаҟьо амҳалдызтә мҽхак дуқәа ыҟоуп.<ref>{{cite web |url=http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/mission_primary.html|title=Primary Mission Results |work=Ulysses |publisher=NASA JPL |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCQXUPw?url=http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/mission_primary.html |archive-date=2011-08-10 |access-date=2012-05-18 |url-status=dead}}</ref>
Амра [[фотосфера|афотосфера]] аилазаара [[спектроскопия|аспектроскоптә]] методқәа рыла ибзианы иҭҵаауп, аха Амра иҵаулоу аҟәшаҿы иҟоу аелементқәа реизыҟазаашьа иазку адыррақәа рхыԥхьаӡара акырӡа еиҵоуп. Амра аилазаашьа иазку ишиашоу адыррақәа риуразы акосмостә зонд [[Genesis (КА)|Genesis]] дәықәҵан. Уи 2004 шықәсазы Адгьыл ахь ихынҳәит, аха атәараан ааха аиуит, арццакратә дҵаҭаҩқәа руак аусура ахьеиқәымшәаз иахҟьаны, насгьы уи аҵыхәала апарашиут ахьымаатыз азы. Ааха ӷәӷәа шаиузгьы, ихынҳәуа амодуль аҭҵааразы хра злоу амратә ԥша аҿырԥштәқәа ԥыҭк Адгьыл ахь иаанагеит.
2006 шықәса цәыббрамза 22 рзы амратә обсерваториа [[Hinode|Hinode]] (Solar-B) Адгьыл аорбитахь идәықәҵан. Аобсерваториа аԥҵан аобсерваториа Yohkoh (Solar-A)ахьеиҿкааз Иопониатәи ISAS аинститут аҟны, х-мыругак рыла еиқәыршәаны: SOT – амратә оптикатә телескоп, XRT – арентгентә телескоп, EIS – ультрафиолеттә диапазон асахьаарԥшратә [[спектрометр|спектрометр]]. Hinode хықәкы хадас иамоуп амратә гәыргьын аҿы имҩаԥысуа активтә процессқәа рыҭҵаара, насгьы урҭ Амра амҳалдызтә мҽхакы аилазаашьеи адинамикеи ишрыдҳәалоу ашьақәыргылара.<ref>{{cite web |url=http://solarb.msfc.nasa.gov/|title=Hinode (Solar-B) |publisher=NASA |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCQpCLW?url=http://solarb.msfc.nasa.gov/ |archive-date=2011-08-10 |access-date=2014-01-17 |url-status=live}}</ref>
2006 шықәса жьҭаарамзазы амратә обсерваториеи [[STEREO|STEREO]] аусура иалагеит. Уи еиԥшу ҩ-космостә ныҟәагак рыла ишьақәгылоуп, урҭ рҟынтә акы еснагь Адгьыл ашьҭахьҟа иаанхоит, егьи уи иаԥысуеит. Уи абзоурала Амра астереосахьақәеи амратә феноменқәеи, иаҳҳәап, [[корональные выбросы массы|амасса агәыргьынтә ҭыцҟьаарақәа]], раарԥшра алыршахоит.
2009 шықәса ажьырныҳәамзазы Урыстәылатәи амҩаныза «[[Коронас-Фотон|Коронас-Фотон]]» [[Тесис|Тесис]] ҳәа изышьҭоу акосмомостә телескоптә комплекс ацҵаны идәықәҵан. Аобсерваториа аилазаараҿы иҟан еиуеиԥшым ателескопқәеи аҵыхәтәантәи аультрафиолеттә диапазон аспектрогелиографқәеи, иара убасгьы аионизациа зызу агелиумтә цәаҳәа HeII 304 A аҿы аус зуа алаԥшҳәаа ҭбаа [[коронограф|акоронограф]]. «Тесис» амисссиа дҵас иаман реиҳа адинамика зҵоу амратә процеесқәа рыҭҵаара ([[Корональные выбросы массы|ацәывҵҷҷаарақәеи амасса агәыргьынтә ҭыцҟьаарақәеи]]), иара убас [[Геомагнитная буря|агеомҳалдызтә еилагарақәа]] заа разԥхьагәаҭара хықәкыс измоу уахыҽнытәи амратә усура ацклаԥшра.<ref>{{cite web |url=http://www.tesis.lebedev.ru/ |title=Тесис — космическая обсерватория |work=Тесис |access-date=2007-12-17 |url-status=live |archive-date=2011-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809050904/http://www.tesis.lebedev.ru/ }}</ref>
2010 шықәса жәабранмза 11 рзы, Еиду Америкатәи аштатқәа амратә обсерваториа ҿыц [[Обсерватория солнечной динамики|SDO]] (Solar Dynamic Observatory), агеостационартә орбитахь идәықәырҵеит.<ref>{{cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sdo/main/index.html |title=Solar Dynamic Observatory |publisher=NASA |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCRvMC0?url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sdo/main/index.html |archive-date=2011-08-10 |access-date=2010-02-13 |url-status=live}}</ref>
=== Амра ахылаԥшреи аблабаразы ашәарҭареи ===
[[Файл:Solntse v dymke 2010.07.30.JPG|thumb|Алҩа аԥарда иалсны]]
[[Файл:Full cycle of a Sunset on the high plains of the Mojave Desert.jpg|thumb|[[Мохаве (пустыня)|Мохаве]] ацәҳәыраҿы [[Закат|амраҭашәара]]]]
[[Файл:Hazy summer sunrise over the Mojave desert.jpg|thumb|Амрагылара]]
[[Файл:D85 1116 Sunset in Thailand photographed by Trisorn Triboon.jpg|thumb|Аԥхын Таиланд амраҭашәара]]
[[Файл:Солнце светит сквозь тучи.jpg|thumb|Амра аԥсҭҳәақәа рышьҭахь]]
Амра ибзианы ахылаԥшразы, иҟоуп иҷыдоу, [[солнечный телескоп|амратә телескопқәа]] ҳәа изышьҭоу, адунеи ахьынӡанаӡааӡо еиуеиԥшым [[обсерватория|аобсерваториақәа]] рҿы иқәыргылоу. Амра ахылаԥшрақәа рзы иҷыдоу ҟазшьак ыҟоуп, уи Амра [[яркость|ашәахәалашара]] аҳаракра иадҳәалоуп, убри аҟнытә, амратә [[светосила|рылашаратә мчы]] маҷхар алшоит. Еиҳа ихадоуп асахьа иахьынӡауала [[масштаб|амасштаб]] ду аиура, насгьы уи ахықәкы анагӡаразы, амратә телескопқәа [[фокусное расстояние|афокустә бжьаӡара]] дуӡӡақәа рымоуп (аметрқәеи аметрқәа жәабалеи). Ас еиԥш иҟоу аиҿартәышьа аргьежьра мариам, аха уи аҭахныгьы иҟаӡам. Амра ажәҩан аҿы иахьыҟоу маҟа ҭшәала иԥкуп, иреиҳау уи аҭбаара 46 градус ауп. Убри аҟынтә амра ашәахәақәа асаркьақәа рхархәарала иқәыргылоу ателескопахь идырхоит, анаҩс аекранахь ииаргоит, мамзаргьы афильтр лашьцақәа рыла ирыхәаԥшуеит.
Амра иҟоу аеҵәақәа рыҟнытә хараӡа зегь раасҭа амчхара змоу акәым, аха уи [[Адгьыл|Адгьыл]] иазааигәоуп аҟнытә ҳара ҳзы даараӡа илашоит — иҭәу [[Амза|Амза]] аасҭа 400 000-нтә илашаны. Убри азы ҽынла Амра блала ахәаԥшра даара ишәарҭоуп, насгьы иҷыдоу [[светофильтр|афильтр]] ада абинокль ала ма ателескоп ала ахәаԥшра зынӡагьы иҟалом– уи аблабара рхынҳәышьа змам ааха анаҭар алшоит (асетчаткеи ароговица ахҩеи рыбылра, [[Палочки (сетчатка)|алабыҵәқәа]] рыԥхасҭахара, [[слепота|алашаратә лашәра]]).<ref>
{{статья
|заглавие=Chorioretinal temperature increases from solar observation
|издание=Bulletin of Mathematical Biophysics
|том=33
|номер=1
|страницы=1—17
|doi=10.1007/BF02476660
|ref=White
|язык=en
|тип=journal
|автор=White, T. J.; Mainster, M. A.; Wilson, P. W.; Tips, J. H.
|год=1971
}}</ref><ref>
{{статья
|заглавие=The Human Fovea After Sungazing
|издание=[[Transactions of the American Academy of Ophthalmology and Otolaryngology]]
|том=79
|страницы=OP788—95
|pmid=1209815
|номер=6
|ref=Tso
|автор=Tso, M. O. M.; La Piana, F. G.
|год=1975
}}</ref> Ихьчам блала Амра ахылаԥшра аблабара ааха амҭа закәа алыршахоит [[восход|амра ангыло]] мамзаргьы [[закат|аҭашәамҭаз]](усҟан Амра ацырцырра зқьынтә иԥсыҽхоит) мамзаргьы ҽынла алашара афильтрқәа рхархәарала. [[бинокль|Абинокль]] ма [[телескоп|ателескоп]] ала аматеориатә хылаԥшрақәа амҩаԥгараангьы [[объектив|аблақәа]] рҿаԥхьа иқәыргылоу изырлашьцо арыцқьагақәа рхархәара аҭахуп, мамзаргьы аблақәа рҿаԥхьа иқәдыргыло [[Призма Гершеля|Гершель исал]]. Аха еиӷьуп даҽа знеишьак ахархәара — амра асахьа ателескоп ала аекран шкәакәаҿы аарԥшра. Азҿлымҳаратә телескоп хәыҷы алагьы [[солнечные пятна|амра ашәытақәа]] абас еиԥш иҭҵаазар ауеит, амш аныбзиоу Амра аҿықәан агранулиациақәеи [[солнечный факел|ацәашьымцақәеи]] ҳбар ҳалшоит. Аха абри аҭагылазаашьаҿы ателескоп ахаҭа ааха аиура ашәарҭара ыҟоуп, убри аҟынтә ари аметод ахархәара аԥхьа ателескоп азы иҟоу амҩақәҵарақәа рыԥхьара аҭахуп. Хықәкыла, Амра ацклаԥшра ари аметод аан [[Рефлектор (телескоп)|ателескоп-рефлекторқәеи]] [[Катадиоптрический телескоп|акатадиоптрикатә телескопқәеи]] ааха рыҭара ашәарҭара ыҟоуп. Уи адагьы, иарбанзаалак ателескоп ала иҷыдоу афильтр ада ишиашоу Амра ахәаԥшра ҟалаӡом, насгьы иҟалаӡом асахьа аекран аҿы аарԥшраан ателескоп акыраамҭа еиԥҟьарада Амрахь ирханы акрагьы.<ref>{{книга |заглавие=Solar Sketching: A Comprehensive Guide to Drawing the Sun |автор=Erika Rix, Kim Hay, Sally Russell, Richard Handy |издательство=Springer |страницы=119—120 |ссылка=https://books.google.com/books?id=7pCKCgAAQBAJ&pg=PA119 |часть=Chapter 4. Solar Projection |archive-date=2016-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702150740/https://books.google.com/books?id=7pCKCgAAQBAJ&pg=PA119 }}</ref>
== Атеориатә проблемақәа ==
=== Амратә неитриноқәа рыпроблема ===
{{Main|Амратә неитриноқәа рыпроблема}}
Амра агәыцәаҿ имҩаԥысуа [[Ядерные реакции|агәыцәтә реакциақәа]] ирыхҟьаны хыԥхьаӡара рацәала [[нейтрино|аелектронтә неитриноқәа]] ҟалоит. Убри аан, 1960-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа инаркны иааиԥмырҟьаӡакәа имҩаԥысуа анеитриноқәа рыцәқәырԥа ашәарақәа иаадырԥшит иҭарыҩуа амратә електронтә неитриноқәа рхыԥхьаӡара ҩынтә-хынтә еиҵаны ишыҟоу, Амраҿы апроцессқәа аазырԥшуа [[стандартная солнечная модель|амратә модель шьақәгыла]] иазԥхьагәанаҭаз аасҭа. Аексперименти атеориеи рыбжьара иҟоу ари аиқәымшәара «амратә неитриноқәа рыпроблема» ҳәа хьӡыс иарҭеит, насгьы 30 шықәса инареиҳаны амратә физика амаӡақәа иреиуан. Аҭагылазаашьа иҵегьы иаруадаҩуеит анеитриноқәа аматериа даара иԥсыҽны иаус ахьацнауа, насгьы Амра аҟынтәи иаауа амч еиԥш иҟоу анеитриноқәа рцәырҵра ииашаны изшәо [[нейтринный детектор|анеитринотә детектор]] аԥҵара — техникала иуадаҩу, насгьы зыхә цәгьоу дҵоуп (шәахә. [[Нейтринная астрономия|Анеитринотә астрономиа]]).
Амратә неитриноқәа рызҵаара аӡбаразы ҩ-мҩак алхын. Актәи, Амра амодель убасала иԥсахзар, атермогәыцәтә усура иахгартә еиԥш (ус анакәха [[температура|аԥхаррагьы]]) уи агәыцә аҟны, насгьы, уи иахҟьаны, Амра иҭнажьуа анеитриноқәа рыцәқәырԥа армаҷразы. Аҩбатәи, агәаанагара ҟалар ауеит, Амра агәыцә иҭнажьуа аелектронтә неитриноқәа рыхәҭак, Адгьыл ахь ианцо, егьырҭ [[Поколение (физика элементарных частиц)|абиԥарақәа]] рнеитриноқәа рахь ииасуеит ҳәа, иаабац адетекторқәа ирзымыԥшаауа (миуонтәии тау-неитринои). Иахьазы еилкаауп аҩбатәи амҩа еиҳа ишашоу.<ref name="Haxton">{{статья
|ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1995ARA%26A..33..459H&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf
|заглавие=The Solar Neutrino Problem
|издание=Annual Review of Astronomy and Astrophysics
|том=33
|страницы=459—504
|язык=en
|автор=Haxton, W. C.
|год=1995
|тип=journal
|archive-date=2021-08-11
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811223721/http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1995ARA%26A..33..459H&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf
}}</ref>
Неитрино хкык аҟынтәи даҽа хкык ахь аиасра ҟаларц азы — даҽакала иуҳәозар, [[нейтринные осцилляции|анеитринотә осциллиациақәа]] ҳәа изышьҭоу ҟаларц азы — анеитрино [[масса|амасса]] акымзарак акы еиԥшымзароуп. Уажәы уи ус шакәу еилкааны ишьақәыргылоуп. 2001 шықәсазы [[SNO|Садберитәи анеитринотә обсерваториаҿы]] амратә неитрино ахкқәа рыхԥагьы ҭаҩхеит, насгьы урҭ рыцәқәырԥа наӡа астандарттә амратә модель ишақәшәо шьақәыргылахеит. Убри аамҭазы, Адгьыл аҟынӡа инаӡо анеитриноқәа рхыԥхьаӡара аҟнытә ахԥатәи ахәҭа мацара ауп иелектронтәқәаны иҟоу. Ари ахыԥхьаӡара атеориа иақәшәоит, уи иаанарԥшуеит аелеқтронтә неитриноқәа даҽа [[Поколение (физика элементарных частиц)|абиԥарак]] рнеитриноқәа рахь рыиасра [[вакуум|авакуум]] аҿгьы («анеитринотә осциллиациақәа») еиԥш, амратә материаҿгьы («[[эффект Михеева — Смирнова — Вольфенштейна|Михеев-Смирнов-Вольфенштеин реффект]]»). Абасала ала, амратә неитриноқәа рызҵаара уажәтәи аамҭазы иӡбоуп.<ref name="Schlattl">{{статья
|заглавие=Three-flavor oscillation solutions for the solar neutrino problem
|издание=[[Physical Review|Physical Review D]]
|том=64
|ссылка=https://arxiv.org/abs/hep-ph/0102063
|номер=1
|язык=en
|тип=journal
|автор=Schlattl, Helmut.
|год=2001
|archive-date=2020-06-12
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612105844/https://arxiv.org/abs/hep-ph/0102063
}}</ref>
=== Агәыргьын арԥхара апроблема ===
Иубарҭоу Амра ахҟьа ахыхь ([[фотосфера|афотосфера]]), 6000 [[кельвин|К]] рҟынӡа аԥхарра змоу, иҟоуп [[солнечная корона|амратә гәыргьын]], аԥхарра 1,000,000 К инареиҳаны. Иаарԥшызар алшоит афотосфера аҟынтәи [[теплопередача|аԥхарра ишиашоу ацара]] агәыргьын асҟак иҳару аԥхарра аҟынӡа анагаразы ишазымхо. Иҟоуп агәаанагара, агәыргьын арԥхаразы амчхара афотосфераҵаҟатәи аконвективтә зона [[турбулентность|атурбуленттә ныҟәарақәа]] рыла еиқәыршәоуп ҳәа. Убри аан, агәыргьынахь амчхара аиагара аилыркааразы ҩ-механизмк ҟаҵоуп. Актәи, ацәқәырԥатә рыԥхара — [[звук|абжьи]] [[магнитогидродинамика|амҳалдызгидродинамикатә]] [[волна|цәқәырԥақәеи]], атурбуленттә конвективтә зонаҿы иҟало, агәыргьынахь инеины уаҟа рҽырыԥсаҟьоит, урҭ рымчхара агәыргьынтә плазмаҿы аԥхарра амчхарахь ииасуеит. Альтернативатә механизм — амҳалдызтә рԥхара ауп, амҳалдызтә мчхара еиԥмырҟьаӡакәа афотосфератә ҵысрақәа ирыбзоураны иҟало, иҭыҵуеит [[магнитное пересоединение|амҳалдызтә мҽхакы аиҭеимадара]] абзоурала, [[солнечная вспышка|амратә цәывҵҷҷаара]] дуқәа мамзаргьы хыԥхьаӡара рацәала ацәывҵҷҷаара хәыҷқәа рсахьа аманы.<ref>''Alfvén H.'' Magneto-hydrodynamic waves, and the heating of the solar corona. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. v. 107, p. 211 (1947).</ref>
Уажәазы еилкааны иҟам иарбан цәқәырԥа хку агәыргьын арԥхаразы еиҳа иманшәалоу амеханизм алзыршо. Иаарԥшызар алшоит ,ацәқәырԥақәа зегьы, амҳалдызгидродинамикатә [[Альвеновские волны|альвентәқәа]] рыда, агәыргьын аҟны инаӡаанӡа ишыԥсаҟьахо ма ишанбаалахо, аха альвентә цәқәырԥақәа агәыргьын аҟны [[Диссипация энергии|рыԥсаҟьара]] уадаҩуп.<ref>{{Cite web |url=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1981ApJ...246..331S&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf |title=Sturrock P. A., Uchida Y. Coronal heating by stochastic magnetic pumping, Astrophysical Journal, v. 246, p. 331 (1981) |access-date=2022-08-06 |archive-date=2017-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901230311/http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1981ApJ...246..331S&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf |url-status=live }}</ref> Убри аҟнытә, иахьатәи аҵарауаа еиҳарак рыхшыҩ азырышьҭуеит амратә цәывҵҷҷаарақәа рыла арԥхара амеханизм. Агәыргьынтә рԥхара ахыҵхырҭа акандидатқәа иреиуоуп еиԥмырҟьаӡакәа ицәырҵуа амцабз маҷқәа, аха ари азҵаараҿы аҵыхәтәантәи алкаа иаша макьаназы иҟаҵамхац.<ref>{{Cite web |url=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1988ApJ...330..474P&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf |title=Parker E. N. Nanoflares and the solar X-ray corona. Astrophysical Journal, v. 330, p. 474 (1988) |access-date=2022-08-06 |archive-date=2017-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902010122/http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1988ApJ...330..474P&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf |url-status=live }}</ref>
== Солнце в мировой культуре ==
=== [[Адин|Адинхаҵареи]] [[Мифология|амифологиеи]] рҿы ===
{{main|Амратә мифқәа}}
Егьырҭ аԥсабаратә цәырҵрақәа жәпакы реиԥш, ауаатәыҩсатә [[цивилизация|цивилизациа]] [[История|аҭоурых]] иалагӡаны, Амра [[культура|акультурақәа]] жәпакы рҿы изымҵахырхәоз акы акәны иҟан. Амра акульт ыҟан [[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысра]], [[Ра|Ра]] ҳәа захьӡыз амратә нцәахәы дахьыҟаз.<ref>{{cite web
|url = http://www.egyptianmyths.net/re.htm
|title = Re (Ra)
|work = Ancient Egypt: The Mythology
|access-date = 2010-08-28
|archive-url = https://www.webcitation.org/64scu356k?url=http://www.egyptianmyths.net/re.htm
|archive-date = 2012-01-22
|url-status = live
}}</ref> Абырзенцәа Амра анцәахәыс [[Гелиос|Гелиос]] дрыман, алегенда излаҳәо ала, есыҽны [[Колесница|зуардын]] иақәтәаны ажәҩанаҿ имҩасуаз. [[славянская мифология|Ажәытәтәи аурыс гәрагаратә пантеон]] аҿы иҟан ҩыџьа амра анцәахәқәа - [[Хорс|Хорс]] (амра ахаҿсахьа), [[Даждьбог|Даждбог]]. Уи адагьы, егьырҭ ажәларқәа реиԥш, [[славяне|аславианцәа]] рныҳәатә-ритуалтәи цикл шықәсыктәи амратә цикл иадҳәалан, насгьы уи ихадоу аамҭақәа ([[солнцестояние|амрагыларақәа]]) [[Коляда (мифология)|Колиада]] ([[Овсень|Овсен]]), [[Купала|Купала]] реиԥш иҟоу аперсонажцәа рыла иаарԥшын.<ref>Мифы народов мира. М., 1991—92. В 2 т. Т. 1. С. 271. ''Любкер Ф.'' Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т. 2. С. 99. Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека I 2, 2 далее</ref>
Ажәларқәа реиҳарак рҟны амратә нцәахәы дхаҵаны даарԥшын (иаҳҳәап, англыз бызшәаҿы ахатәы [[местоимение|хьыӡцынхәра]] «he» —«иара» Амра азы ахархәара аиуеит), аха [[Скандинавия|Скандинавиатәи]] [[мифология|амифологиаҿы]] Амра (Сул) аԥҳәыс лхаҿы лымоуп.
[[Восточная Азия|Мрагыларатәи Азиа]], ҷыдала [[Виетнам|Виетнам]], Амра адырга 日 ала иаарԥшуп (китаитәи [[пиньинь|пиньин]] rì), аха иҟоуп даҽа символкгьы 太阳 (таи ианг) ҳәа изышьҭоу. Абарҭ [[Виетнам|виетнамтәи]] ашьаҭатә ажәақәа рҿы, ажәақәа nhật, thai dương иаадырԥшуеит Мрагыларатәи Азиаҿы, [[Амза|Амзеи]] Амреи еиҿагылоу ҩба ракәны ишырыԥхьаӡоз — [[инь и ян|иньи ианьи]]. Вьетнамаа, китаиаа реиԥш ажәытәан урҭ аԥсабара ихадоу амчқәа ҩба ракәны ирыԥхьаӡон, Амза инь иадҳәалоуп ҳәа иԥхьаӡан, Амра иань иадҳәалоуп ҳәа.<ref>''Osgood, Charles E.'' From Yang and Yin to and or but. — Language 49.2 (1973): 380—412.</ref>
=== Аоккультизм аҿы ===
[[Каббала|Каббалаҿы]] Амра Тифферет [[Сфирот|асфира]] иадҳәалоуп (Шәахә. иара убас [[Халдейский ряд (астрология)|Халдеиатәи амаҭа]]).<ref>{{книга|заглавие =Гранатовый сад |часть=Глава третья. Сефирот |автор =Регарди И. |isbn =5-94698-044-0 |год =2005 |место =М. |издательство=Энигма |страниц=304}}</ref>
[[Астрология|Астрологиаҿы]] уи адоуҳа, ахдырра, иара убас ацәеижь аԥсҭазааратә мчқәа ирыдҳәалоуп. Астрологиаҿы, ауаа зегьы досу рира амш аҽны азодиактә еҵәаџьаа рыбжьара Амра иааннакыло аҭагылазаашьа инақәыршәаны [[Знаки зодиака|азодиактә дырга]] рыҭоуп.<ref>{{Cite web |url=http://xn----itbbdwiegebisy1c.xn--p1ai/chastichka-solnca-v-kazhdom-iz-nas/?ckattempt=1 |title=Источник |access-date=2018-07-12 |archive-date=2020-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814164030/http://xn----itbbdwiegebisy1c.xn--p1ai/chastichka-solnca-v-kazhdom-iz-nas/?ckattempt=1 |url-status=live }}</ref>
=== [[Языки мира|Адунеи абызшәақәа]] рҟны ===
Аҩыратә хыҵхырҭақәа рҟны аурыс ажәа «солнце» «слнцу» ҳәа аформа аманы иара убас [[Остромирово Евангелие|Остромиртәи Аевангелие]] (1057) аҟны иуԥылоит.<ref>{{книга|заглавие=Словарь русского языка XI—XVII веков. Вып. 26|год=2002|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|часть=Солнце|ответственный=[[Российская академия наук]], [[Институт русского языка имени В. В. Виноградова РАН|Институт русского языка имени В. В. Виноградова]]; ред. колл., гл. ред. [[Богатова, Галина Александровна|Г. А. Богатова]]|страницы=129|ссылка=https://etymolog.ruslang.ru/doc/xi-xvii_26.pdf|тираж=1770|isbn=5-02-022655-6|access-date=2024-02-05|archive-date=2024-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240205082537/https://etymolog.ruslang.ru/doc/xi-xvii_26.pdf|url-status=live}}</ref>
[[Индоевропатәи абызшәақәа|Индоевропатәи абызшәақәа]] жәпакы рҿы Амра ''сол'' шьагәыҭс измоу ажәала иаарԥшуп. Абасала, ажәа ''сол'' ҵакыс иамоуп "Амра" [[Алаҭын бызшәа|лаҭын бызшәала]], иара убас иахьатәи [[Апортугал бызшәа|апортугал]], [[Аиспан бызшәа|аиспан]], [[Аисланд бызшәа|аисланд]], [[Адат бызшәа|даниатәи]], [[Анорвег бызшәа|норвегиатәи]], [[Ашвед бызшәа|швециатәи]], [[каталанский язык|акаталон]], [[Галисийский язык|агалисиатә]] бызшәақәа рҟны. [[Англыз бызшәа|Англыз бызшәаҿы]], ажәа ''Sol'' зны-зынла (еиҳарак аҭҵаарадырратә ҵакаҿы) Амра аарԥшразы ахархәара аиуеит, аха ажәа аҵакы хада римтәи анцәахәы ихьӡ аҟынтәи иаауеит. [[Аџьам бызшәа|Аперс бызшәала]], ''sol'' ҵакыс иамоуп «амратә шықәса».<ref>William Little (ed.) ''Oxford Universal Dictionary'', 1955.</ref><ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/Sol Sol] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110512160917/http://www.merriam-webster.com/dictionary/Sol |date=2011-05-12 }}, Merriam-Webster online, accessed July 19, 2009.</ref>
Амра аҳаҭыразы ахьӡ ахҵоуп [[Перу|Перу]] аҳәынҭқарра [[валюта|аԥара]] ([[новый соль|соль ҿыц]]), уаанӡа «инти» ҳәа хьӡыс измаз (ус [[Империя Инков|инкаа]] [[Мифология инков|рмифологиаҿы]] ихадоу аҭыԥ аанызкылоз амра анцәахәы ихьӡын), [[кечуа (язык)|акечуа бызшәа]] аҟынтәи еиҭаганы «амра» аанагоит.<ref>[https://www.finversia.ru/publication/currency/peruanskii-sol-47640 Перуанский соль]</ref><ref>Conrad and Demarest, 1984, с. 108.</ref>
:''Иара убас шәахәаԥш: [[Амреи амзеи анбанқәа]]''
=== Амра иазку ақалақьтә легендақәа ===
2002 шықәсазы, насгьы уи иашьҭанеиуаз ашықәсқәа рзы, [[СМИ|акьыԥхьтә хархәагақәа]] рҟны ажәабжь цәырҵит, 6 шықәса рышьҭахь Амра ԥжәоит ҳәа зҳәоз (даҽакала иуҳәозар, [[сверхновая звезда|супернованы]] иҟалоит ҳәа). Аинформациа ахыҵхырҭа ҳәа дыԥхьаӡан «[[Недерланд|голландиатәи]] астрофизик адоктор Пирс ван дер Меер (Piers van der Meer), [[Европейское космическое агентство|Европатәи акосмостә агентра]] аексперт». Аиашазы, ЕАА аҟны уи ахьӡ змоу аусзуҩы ҳәа аӡәгьы дыҟам.<ref>{{Cite web |url=http://ieee.orbita.ru/aps/Addendum_Hugens.htm |title=Голландский астрофизик полагает, что до взрыва Солнца осталось лет шесть |access-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930095059/http://ieee.orbita.ru/aps/Addendum_Hugens.htm |archive-date=2007-09-30 |url-status=dead }}</ref> Аԥхьатәи ажәабжь ҭыҵит агәҩара зҵоу аинформациа акьыԥхьра бзиа избо агазеҭ «[[Weekly World News|Weekly World News]]» аҿы.<ref>{{Cite web |url=http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=285 |title=Curious About Astronomy: Will the sun go supernova in six years and destroy Earth (as seen on Yahoo)? |access-date=2007-01-29 |archive-date=2006-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061205015315/http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=285 |url-status=live }}</ref>
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Эрикссон-Глоб|Ерикссон-Глоб]] — "Амра" [[Шведская Солнечная система|Швециатәи Амратә системаҿы]]
* [[Солнечная энергия|Амратә мчхара]]
* [[Солнечная система|Амратә система]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* {{книга|автор=[[Аббот, Чарлз Грили|Аббот Ч.]] |заглавие=Солнце |ответственный=Перевод с английского Н. Я. Бугославской; под редакцией [[Перепёлкин, Евгений Яковлевич|Е. Я. Перепёлкина]] |место=Москва—Ленинград |страниц=462 |год=1936 |издательство=[[Физматлит|ОНТИ]]}}
* {{книга|заглавие=Солнечная система. В 2 томах |год=1957 |том=1 : Солнце |ответственный=Под ред. [[Койпер, Джерард Петер|Дж. Койпера]]; пер. с англ.; редактор тома [[Крат, Владимир Алексеевич|В. А. Крат]] |место=М. |издательство=[[Издательство иностранной литературы]] |страниц=609}}
* {{книга|автор=Колтун М. М. |заглавие=Солнце и человечество |место=М. |издательство=[[Детская литература (издательство)|Детская литература]] |год=1981 |страниц=127 |тираж=100000 | | |}}
* {{книга|автор=Степанян Н. Н. |заглавие=Наблюдаем Солнце |место=М. |страниц=128 |год=1992 |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |isbn=5-02-014358-8}}
* {{Акьыԥхьра|книга |часть=Солнце |часть ответственный=[[Дубов, Эмиль Ефимович|Э. Е. Дубов]] |заглавие=[[Большая Советская Энциклопедия]] |издание=3-е изд |год=1976 |том=24, кн. I : Собаки — Струна |ответственный=гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]] |место=М. |издательство=[[Советская Энциклопедия]] |страницы=150—154 |тираж=631000}}
* Кочаров Г. Е.. [http://www.femto.com.ua/articles/part_2/3751.html Солнце] // Афизикатә енциклопедиа. — Атом 4. — Ад. 589—598.
* {{книга|автор=[[Шкловский, Иосиф Самуилович|Шкловский И. С.]] |заглавие= Звезды: их рождение, жизнь и смерть |издание=3-е изд |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |место=М. |год=1984 |часть=§9. Проблемы нейтринного излучения Солнца |страницы=110—117 |тираж=100000}}
* {{книга |заглавие=Chasing the Sun: the Epic Story of the Star that Gives us Life |ссылка=https://archive.org/details/chasingsunepicst0000cohe_l0j7 |издательство=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1-4000-6875-3 |ref=Cohen |язык=en |автор=Cohen, Richard |год=2010}}
* {{книга
|автор = Conrad, Geoffrey W. and Arthur A. Demarest
|том =
|заглавие = Religion and Empire: The Dynamics of Aztec and Inca Expansionism
|ссылка = https://archive.org/details/religionempiredy0000conr
|место = Cambridge; New York
|издательство = Cambridge University Press
|год = 1984
|страниц = 266
|isbn = 9780521318969
|тираж =
|ref = Conrad and Demarest
}}
* {{книга|автор=Michael Stix |заглавие=The Sun. An Introduction |издательство=Springer |год=2002 |издание=2nd Edition |isbn=3-540-42886-0}}
* {{статья |заглавие=Solar interior: Helioseismology and the Sun's interior |издание=Astronomy & Geophysics |том=45 |номер=4 |страницы=21—25 |язык=en |тип=journal |автор=Thompson, M. J. |год=2004}}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{cite web|url=http://usap.org.ua/sun-activity/|title=Солнечная активность|work=USAP|archive-url=https://www.webcitation.org/60qCSOslc?url=http://usap.org.ua/sun-activity/|archive-date=2011-08-10|access-date=2011-06-24|url-status=dead}}
* {{cite web|url=https://xras.ru/sun_vocabulary.html|title=Энциклопедия Солнца|work=Тесис|access-date=2015-07-09|url-status=live}}
* {{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/eid/FK86/sun |title=Солнце |work=Астронет |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCU6V5Q?url=http://www.astronet.ru/db/msg/eid/FK86/sun |archive-date=2011-08-10 |access-date=2007-09-09 |url-status=live |publisher=[[Астронет]] }}
* [http://blog.artnn.ru/2007/08/19/solntse-i-zemlya-edinyie-kolebaniya/ Солнце и Земля. Единые колебания] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160314034437/http://blog.artnn.ru/2007/08/19/solntse-i-zemlya-edinyie-kolebaniya/ |date=2016-03-14 }}
* [https://astrogalaxy.ru/042a_Sun.html Солнце. Солнечная система. Общая астрономия]
* {{cite web|url=http://www.popmech.ru/article/3618-puteshestvie-iz-tsentra-solntsa/|title=Путешествие из центра Солнца|work=Популярная механика|access-date=2011-11-26|url-status=dead|archive-date=2011-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20110901080235/http://www.popmech.ru/article/3618-puteshestvie-iz-tsentra-solntsa/}}
* {{cite web|url=https://sdo.gsfc.nasa.gov/assets/img/latest/latest_4096_0171.jpg|title=Солнце сейчас, фотография из обсерватории солнечной динамики NASA|work=sdo.gsfc.nasa.gov|archive-url=https://www.webcitation.org/60qCazU6r?url=https://sdo.gsfc.nasa.gov/assets/img/latest/latest_4096_0171.jpg|archive-date=2011-08-10|access-date=2011-03-22|url-status=live}}
* {{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNTSE.html|title=Солнце|author=Эдвард Кононович|publisher=Энциклопедия Кругосвет|access-date=2013-10-26|archive-url=https://www.webcitation.org/6MTvgoe8K?url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNTSE.html|archive-date=2014-01-08|url-status=live}}
* [https://apod.nasa.gov/apod/ap100806.html The Not So Quiet Sun] (APOD, 6 августа 2010)
<!-- {{Избранная статья|Астрономия}}-->
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:мра}}
[[Акатегориа:Амратә система]]
[[Акатегориа:Аеҵәақәа]]
[[Акатегориа:Атермогәыцәтә реакциақәа]]
[[Акатегориа:Амра| ]]
[[Акатегориа:Асса ҩежьқәа]]
[[Акатегориа:Аультрафиолеттә шәахәаркрақәа рхыҵхырҭақәа]]
[[Акатегориа:Аеҵәақәа алфавитла]]
hhajtz23fkcm4wip29fjq5py18twaal
Ван Гог, Винсент
0
6616
171879
170975
2026-08-17T20:19:53Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171879
wikitext
text/x-wiki
{{Аиҭархара|Ван Гог}}
{{Акарточка артист
| ахьӡ = Винсент ван Гог
| даҽа ахьӡ = {{lang-nl|Vincent van Gogh}}
| ахатәы хьӡы = Vincent Willem van Gogh
| афото = VanGogh 1887 Selbstbildnis.jpg
| ахҵара = Ахатәыпортреҭ (1887)
| аира аҭыԥ = [[Зюндерт|Зиундерт]], [[Северный Брабант|Аҩадатәи Брабант]], [[Недерланд]]
| аԥсра аҭыԥ = [[Овер-сюр-Уаз|Оверс-сиур-Уаз]], [[Сена и Уаза|Сен-ет-Уаз]], [[Третья Французская республика|Франциа]]
| Азанааҭ = [[живописец|асахьаҭыхҩы]], [[рисовальщик|аҿыханҵаҩ]]
| аҵара = [[Королевская Академия изящных искусств в Брюсселе|Бриуссельтәи илыԥшааху аҟазара Академиа]] (1880-1881), Гаага, асахьаҭыхҩы Антон Мауве хаҭалатәи иурокқәа (1881-1882), Антверпентәи аҟазара Академиаҿы асахьаҭыхратә класс (абҵарамза 1885 - жәабранмза 1886)
| амеценат = [[ван Гог, Тео (торговец картинами)|Тео ван Гог]]
}}
'''Винсент Виллем ван Гог''', '''Ван Гог''' ({{lang-nl|Vincent Willem van Gogh}}) — [[культура Нидерландов|нидерландтәи]] [[живописец|асахьаҭыхҩы]], [[графика|аҿыханҵаҩ]], « [[Прекрасная эпоха|аепоха хазына]]» иреиҳау асахьаҭыхҩцәа ируаӡәку, [[постимпрессионизм|апостимпрессионисттә еиҿкаара]] аԥхьагылаҩ ҳәа иԥхьаӡоу ([[Сезанн, Поль|Поль Сезанн]]и [[Гоген, Поль|Поль Гоген]]и днарываргыланы), зырҿиарала XX-тәи ашәышықәсазтәи аҿыханҵа анырра ду азҭаз.<ref>{{Cite web|url=https://westbrabantsarchief.nl/collectie/voorouders/deeds/8759da72-f8d9-11df-a690-cd95c1e286e2?person=c5de19da-f8dd-11df-a690-cd95c1e286e2|title=Voorouders|website=westbrabantsarchief.nl|access-date=2024-02-16|archive-date=2023-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604125738/https://westbrabantsarchief.nl/collectie/voorouders/deeds/8759da72-f8d9-11df-a690-cd95c1e286e2?person=c5de19da-f8dd-11df-a690-cd95c1e286e2|url-status=live}}</ref>
Жәашықәса инарыцны ирҿиара иабзоураны 2100 усумҭа аԥиҵеит, урҭ рҟынтә 870 раҟара ахәшашәыгала иҭыху асахьақәа роуп. Урҭ рахь иаҵанакуеит [[портрет|апортреҭқәа]], [[автопортрет|автопортреҭқәа]], [[пейзаж|аԥсабарасахьақәа]], акипарисқәеи, азеиҭынҵлақәеи зну [[натюрморт|анатиурмортқәеи]], [[панно|апанноқәеи]], иара убас ачарыци, азараҟьеи рмыхурсҭақәа зну. Иԥсы ахьынӡаҭаз иара акритикцәа рылаԥшҳәаа дыҵашәомызт.
== Инысымҩа ==
=== Ихәыҷреи иҿареи ===
Диит Нидерланды аладахьы, Бельгиа аҳәаа азааигәара. Винсент иаб Теодор ван Гог, диит жәабранмза 8, 1822 ш азы, [[Нидерландская реформатская церковь|ареформациатә уахәама]] апастор иакәын, иан Анна Корнелиа Карбентус, [[Гаага|Гаагатәи]] ашәҟәыхҟьаҩы, ашәҟәыҭиҩы иԥҳа лакун. Винсент Теодори Анна Корнелиеи быжьҩык рыхшара рҟынтә аҩбатәи иакәын. Иара иабду, иаб иаб ихьӡ ихҵан, уигьы иԥсҭазаара зегьы апротестанттә уахәама иазикит. Ари ахьӡ Теодори Аннеи раԥхьатәи рхәыҷы изкны ирыман, уи Винсент диаанӡа шықәсык аԥхьа диит, аха ҽнакгьы дзымнеит, иԥсҭазаара далҵит. Убас ала Винсент аҭаацәараҿы ахәыҷқәа зегьы дреиҳабхеит.
Винсент даниы ашьҭахь ԥшьышықәса анҵы, лаҵарамза 1, 1857 ш азы, иашьа [[Ван Гог, Тео (торговец картинами)|Теодорус ван Гог]] (Тео) диит. Уи идагьы, Винсент диман Кор захьӡыз аиашьа(Корнелис Винсент, лаҵарамза 17, 1867) хҩык аиҳәшьцәа - Анна Корнелиа (жәабранмза 17, 1855), Лиз (Елизабет Губерта, лаҵарамза 16, 1859), [[Ван Гог, Вил|Вил]] (Виллемина Иакоба, хәажәкырамза 16, 1862). Винсент зҟазшьа уадаҩыз, ихамаԥагьаз, игәыԥҵәагаз хәыҷын, уи азы иҭаацәара лассы-лассы иқәнагаз дақәдыршәон. Игувернантка лажәақәа рыла, егьырҭ дрылызкаауаз ҷыдарак илан, ахәыҷқәа зегь рахьтә Винсент лгәы изҭамызт, насгьы лара уи иаԥсоу ак илҵып ҳәа дыҟамызт. Иҭаацәара рҿы даныҟамыз Винсент иҟазшьа ҭынчын, дынкахәыцуа дыҟан, шамахамзар егьырҭ ахәыҷқәа дрыцыхәмаруамызт. Иқыҭауаа рзы згәы еизадаз, аҟазшьа бзиа змаз, арыцҳашьара злаз, иԥхашьа-ԥхаҵо иҟаз, ахӡырымгара злаз хәыҷы хаак иакәны дыҟан. Быжь-шықәса анихыҵуаз иара ақыҭа школ дҭалеит, аха шықәсык ашьҭахь уи дҭыргеит, иаҳәшьа Аннеи иареи аҩны аҵара ддырҵеит, агувернантка дрыман. Жьҭаарамза 1, 1864 ш азы Зевенберген ақалақь аҿы иҟаз ашкол-интернат ахь ддәықәырҵеит. Винсент уахь ицара агәырҩа рацәа изаанагеит; дандухагьы уи атәы ихашҭуамызт. Цәыббрамза 15, 1866 азы [[Тилбург|Тильбург]] ақалақь аҿы иҟоу Виллем аҩбатәи иколлеџь аҿы аҵара далагеит. Винсент абызшәақәа бзианы ицааиуан — [[Афранцыз бызшәа|афранцыз]], [[Англыз бызшәа|англыз]], [[Алман бызшәа|анемец]] бызшәақәа. Иара убас уаҟа асахьаҭыхра идырҵон. Хәажәкыра мза, 1868 шықәсазы, аҵарашықәс абжара инеигахьан еиԥш, Винсент иаалырҟьан ашкол аанрыжьны аҩныҟа дхынҳәуеит. Убри алагьы аҷкәын иформалтә ҵара хыркәшахоит. Ихәыҷра ашықәсқәа абас игәалаиршәон: ''Схәыҷра аамҭа лашьцан, ихьшәашәан, иҭацәын...''.
=== Ахәаахәҭратә еилахәыраҿы иусура, имиссионертә ус ===
[[Афаил:VincentVanGoghFoto.jpg|мини|150px|Винсент ван Гог 18 шықәса анихыҵуаз (1871-1872)<ref>{{Cite news|title=Сенсация в мире искусства: на знаменитом портрете Винсента Ван Гога изображён не он|url=https://vm.ru/news/563439.html|work=Вечерняя Москва|access-date=2018-12-02|lang=ru|archive-date=2018-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20181202202619/https://vm.ru/news/563439.html}}</ref>|альт=]]
1869 шықәса, ԥхынгәымзазы асахьаҭыхра- ахәаахәҭратә еилахәыра [[Goupil & Cie]] [[Гаага|гаагатәи]] аҟәша аҟны аусура далагоит, уи иаб иашьа Винсент («Иаб иашьа Сент») ихатәын. Уаҟа иара аҭиҩы ихәҭаз аҵара иоуит. Раԥхьаӡа, иҟазахаран иҟаз Винсент иусура гәацԥыҳәара дула напы аиркит, алҵшәа бзиақәа ааирԥшит, 1873 ш, рашәарамзазы Goupil & Cie [[Лондон|Лондонтәи]] аҟәшахьы диаргеит. Аҟазара аусумҭақәа есыҽны иахьибоз иабзоураны иара асахьаҭыхра атәы еиликаауа, пату ақәиҵо далагеит. Уи адагьы ақалақь амузеиқәеи агалереиақәеи дырҭаауан, [[Жан-Франсуа Милле]]и [[Жюль Бретон|Жиуль Бретон]]и русумҭақәа дрыхәаԥшуан. Нанҳәамза анҵәамҭазы Винсент Урсула Лоиери лыԥҳа Евгениеи рыҩны аҟны ауада қьырала иганы, уахь нхара диасит. Евгениа бзиа дибон ҳәа агәаанагара ыҟоуп, амала раԥхьатәи аамҭазы инысымҩа зыҩуаз аӡәырҩы агха рыхьуан, Евгениа лан лыхьӡ Урсула ҳәа лыхьӡҵаны иадырбон. Жәашықәсақәа рыҩныҵҟа иҟаз аилагарақәа инарыцҵаны, аҵыхәтәантәи аҭҵаарақәа Винсент Евгениа лакәымкәа, Каролина Ҳаанебик зыхьӡыз анемка бзиа дибон ҳәа азгәарҭоит. Иҟаҵәҟьаз иахьагьы еилкаам. Бзиа иибоз аҭыԥҳа мап ахьицәылкыз исахьаҭыхыҩхараны иҟаз арԥыс даара игәнигеит, игәы канажьит; хәыҷы-хәыҷла иус ахь имаз аинтерес ицәыӡит, [[Абиблиа|Аԥшьашәҟәы]] дазхьаԥшуа далагеит. 1874 ш азы Винсент афирма [[Париж|Парижтәи]] аҟәшахьы диаргеит, аха хымзтәи иусура ашьҭахь еиҭа Лондонҟа дцеит. Иусқәа еиҳа- еиҳа еицәахо ицон, 1875 ш. лаҵарамзазы иара ҩаԥхьа Парижҟа диаргеит, уаҟа [[Парижский салон|Салон]]и [[Лувр]]и рҿы имҩаԥысуаз ацәыргақәҵақәа дырҭаауан, аҵыхәтәаны асахьаҭыхраҿы ихы ԥишәо далагеит. Хәыҷы-хәыҷла уи аус иаамҭа рацәаны имнахуа иалагеит, Винсент иусура зынӡа игәы ахшәеит, «аҟазара- асахьақәа зҭиуа ауаа иреицәоу аӷацәа амаӡам» ҳәа азыӡбаны. Аҵыхәтәаны, 1876 шықәса хәажәкырамза анҵәамҭазы, афирма Goupil & Cie аҟны иусура дамырхит, иуацәа, аилахәыра аԥшәмацәа рыдгылара шимазгьы.
1876 ш азы Винсент [[Англызтәыла|Англиаҟа]] дхынҳәит, уаҟа Ремсгеите аинтернат аҿы рҵаҩыс аусура далагоит, аха ауалафахәы изыршәаӡомызт. Убри аамҭазы, иаб иеиԥш, папыс дҟаларц азы агәаҳәара изцәырҵит. Ԥхынгәымзазы Винсент даҽа школк ахь диасит - Аизлворт (Лондон азааигәара), уаҟа рҵаҩыс, иара убас апастор ицхырааҩыс аус иуан. абҵарамза 4 рзы Винсент раԥхьатәи абжьагажәа иҳәеит. [[Аевангелие|Аевангелие]] ахь имаз аинтерес иацлон, арыцҳацәа абжьагажәа рзеиҭаҳәаразы агәаҳәара иоуа иалагеит.
Винсент [[Рождество|Қьырса аныҳәа]]зы иҩныҟа дцеит, иани иаби Англиаҟа дыхнымҳәырц азы иабжьо иалагеит. Винсент Нидерланды даанхеит, насгьы [[Дордрехт]] ақалақь ашәҟәыҭирҭаҿы шықәсыбжак аус иуан. Ари аус иара игәаԥхомызт; иаамҭа аиҳарак [[Абиблиа|Аԥшьашәҟәы]] ацыԥҵәахақәа анемец, англыз, афранцыз бызшәақәа рахь еиҭеигон, ма дҭыхуан. Винсент пасторс иҟаларазы имаз агәазыҳәарақәа ирыдгылаз иҭаацәа, лаҵарамза 1877 азы [[Амстердам|Амстердамҟа]] ддәықәырҵоит, уаҟа иаб иашьа адмирал Иан ван Гог иҿы нхара далагеит. Араҟа иара гәацԥыҳәарала иҽазыҟаиҵон, иаб иашьа пату зқәырҵоз, еицырдыруаз атеолог Иоганесс Стрикер инапхгарала, ауниверситет атеологиа аҟәшахьы аҭаларазы аԥышәарақәа рыҭира иҽазыҟаиҵон. Аҵыхәтәаны иҵара игәы ахшәан, иаанижьит. Ԥхынгәымза 1878 азы Амстердамынтә дцеит. Ауаа дрыхәарц азы имаз агәаҳәара [[Брюссель|Бриуссель]] азааигәара Лакене иҟаз апастор Бокма ишкол ахь днанагеит. Уаҟа абжьагажәақәа рҳәаразы хымзтәи акурсқәа дырхысит.(Аха агәаанагара ыҟоуп урҭ дрылымгаӡеит ҳәа. Иҟазшьа бааԥси, агәам ихьыссы дахьныҟәози ирхырҟьаны дҭырцеит ҳәа)
Ԥхынҷкәынмза 1878ш. азы, Винсент Боринаж иаҵанакуаз Патиураж ақыҭахь шықәсыбжак миссионерс дцеит, [[Бельгиа|Бельгиа]] аҩадахьы иҟоу ашахтиорцәа рраион ахь, уаҟа иара аус ӷәӷәа нап аиркит: ачымазаҩцәа дырҭаауан, аҵара змамыз Аԥшьашәҟәы дырзаԥхьон, ахәыҷқәа аҵара дирҵон, уахынла аԥарарҳаразы [[Палестина (историческая область)|Палестина]] ахсаалақәа ҭихуан. Ари аҩыза ахымҩаԥгашьазы аҭыԥантәи ауааԥсыреи Аевангелиетә Еилазаара алахәылацәеи даара ргәы дақәшәеит, убри аҟынтә ҩынҩажәижәаба франк ауалафахәы ирҭо иалагеит. Шықәсыбжактәи аҵара данахыслак ашьҭахь, ван Гог иҵара ацҵаразы Аевангелиетә школ дҭаларц игәы иҭеикхьан, аха иҵара иахыршәааз аԥара дискриминациоуп ҳәа азыԥхьаӡаны, аҵара мап ацәикит. Убри аан, Винсент ашахтақәа реиҳабацәа рахь аусзуҩцәа рыхьӡала, урҭ русуратә ҭагылазаашьақәа реиӷьтәразы ааԥхьара ҟаиҵеит. Ашәҟәы мап ацәыркит, насгьы ван Гог ихаҭа Бельгиатәи апротестанттә уахәама асинодтә еилахәыра аӡбарала абжьагажәаҳәаҩ имаҵзура дамырхит. Ари ахҭыс иара даара хьаас иҟаиҵеит.
=== Сахьаҭыхҩны иҟалара. ===
Патиураж иҟалаз ахҭысқәа ирыхҟьаны иоуз адепрессиеи агәкаҳареи иҽырцәихьчарц азы, Ван Гог ҩаԥхьа аҿыханҵара иҽазикырц иҭаххеит, аҵара дазхәыцуа далагеит, 1880ш азы иашьа Тео ицхыраарала [[Брюссель|Бриуссельҟа]] дцеит, уаҟа [[Королевская Академия изящных искусств в Брюсселе|илыԥшааху аҟазара Академиаҿы]] аҵара далагеит. Аха шықәсык ашьҭахь Винсент иҵара ааныжьны иани иаби рахь дхынҳәит. Иԥсҭазаара ари апериод азы, асахьаҭыхҩы абаҩхатәра иламзаргьы ҟалоит, ихадоу аџьабаа ду абара, ахы аус адулара ауп ҳәа ԥхьаӡаны, ихала ихы аус адиулон.
Уи аамҭазы ван Гог ацәанырра ҿыц изцәырҵит, икузина, аԥҳәыс еиба Кее Вос-Стрикер бзиа дибеит, лара лԥа длыманы рыҩны сасра дыҟан. Аԥҳәыс ицәаныррақәа мап рцәылкит, аха Винсент леиҽырбара даҟәыҵуамызт, уи азы иуацәа зегьы иҿагыло иалагеит. Аҵыхәтәаны дцарц иҳәеит. Ван Гог, ҩаԥхьа игәы каҳаит, ихатә ԥсҭазаара аиҿкааразы аҽазышәарақәа наӡаӡа мап рцәикырц ӡбаны, Гаагаҟа дцеит, уаҟа асахьаҭыхра далагеит, иҭынхак иҿы иҽазыҟаиҵон- Гаагатәи асахьаҭыхратә школ ахаҭарнак [[Мауве, Антон|Антон Мауве]]. Винсент аус рацәаны иуан, ақалақь аԥсҭазаара дацклаԥшуан, еиҳарак ауаа ӷарқәа ахьынхоз аҭыԥқәа. Аԥштәқәа рыла аԥышәарақәа мҩаԥигон, ақәатәаҿы еиуеиԥшым атехникақәа еилаиҵон — аҟәа, акалам, асепиа, аӡшәыга (“Ашьҭахьтәи агәараҭақәа”, 1882, акалам, аҟәа, ақьаад ашәыгахьшьыга, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло; « Ахыбрақәа. Ван Гог иҟазарҭа аҟынтә асахьа» 1882 ш. Париж Ж. Ренан ихатәы коллекциа). Аҟаза анырра ду инаҭеит [[Барг, Шарль|Шарль Барг]]а ицхыраагӡа “Асахьа аҭыхразы акурс” захьӡыз. Иара ацхыраагӡа алитографиақәа зегьы 1880/1881 шықәсқәа рзы ирықәҭихуан, 1890 шықәсқәазы уи ахәҭак мацара.
Гаага данынхоз асахьаҭыхҩы аҭаацәара аԥҵара иҽазишәеит. Уи далихит зцәазтәымкәа иҟаз акаҳԥы [[Хорник, Клазина Мария|Клазина Мариа Хорник]]. Винсенти лареи амҩаду аҿы еиқәшәеит, лҭагылазаашьа аниба дрыцҳаишьан, лыԥҳа длыманы иара иахь нхара ииасыртә лабжьигеит(хара имгакәа лара аԥа длоуит). Ари ахҭыс еимакны аҟазеи иҩызцәеи иҭынхацәеи ӷәӷәала иеисит, аха Винсент ихаҭа насыԥ иман: амодель диоуит. Аха Клазина Мариа лҟазшьа хьанҭахеит, хара имгакәа ван Гог иҭаацәаратә ԥсҭазаара каамеҭхеит. Иаарласны дара еиԥырҵит. Асахьаҭыхҩы уаҳа Гаага даангылар иҭахымхеит, нас Нидерландқәа рыҩадахьы, [[Дренте]] апровинциахь дцеит, уаҟа иара қьалак дыҩналеит, аҟазарҭа еиԥш иҟаҵаны, апеизажқәа ҭыхуа имшқәа зегьы аԥсабараҿ ихигон. Аха пеизажистс ихы иԥхьаӡомызт аҟынтә, урҭ рацәак дрызҿлымҳамызт, - ари апериод аан иҭыху асахьақәа жәпакы анхацәа ирызкуп, урҭ есыҽнытәи русуреи рыбзазашьеи.
Ван Гог заатәи иусумҭақәа ареализм иаҵанакуеит, аха урҭ рынагӡашьеи атехникеи ареализм ахыԥхьаӡалара даара иуадаҩуп. Асахьаҭыхҩы исахьаҭыхратә ҵара ахьмаҷыз иахҟьаны дзықәшәоз апроблемақәа иреиуан ауаҩытәыҩса ифигура аарԥшра ахьилымшоз. Убри иахҟьаны иара ирҿиараҿы ихатә ҷыдара ааирԥшуа далагеит-, ауаҩы ифигура еихатыруа, аԥсабара иахәҭакны, зны-зынла акалагьы уи иеиԥшны иааирԥшуа далагеит. Уи даара еилыкка иубарҭоуп исахьаҭыхымҭа «Адгьылҵәа еиҭазҳауа анхаҩи анхаҩԥҳәыси» аҟны (1885, Кунстхауз, Циурих), уаҟа ақыҭанхацәа рфигурақәа ахрақәа иреиԥшуп, насгьы рхы аҩахараҵәҟьа рылымшо, алаԥшҳәаа ацәаҳәа ҳарак рықәыӷәӷәошәа иҟоуп. Атема абри аҩыза азнеишьа убарҭоуп еиҳа ихьшәаны иҭыхыз асахьа «[[Красные виноградники в Арле|Аӡахәаҭара ҟаԥшьқәа]]» аҟны (1888, Пушкин ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә ҿыханҵатә ҟазара амузеи, Москва). 1880-тәи ашықәсқәа асахьақәеи аетиудқәеи рсериа аҟны. (“[[Выход из протестантской церкви в Нюэнене|Нуенентәи апротестанттә уахәама адәылҵра]]” (1884-1885), “Анхаҩԥҳәыс” (1885, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло), “[[Едоки картофеля|Адгьылҵәа афаҩцәа]]” (1885, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам), “[[Старая церковная башня в Нюэнене|Ниуенентәи ажәытәтәи ауахәама абааш]] ” (1885). Исахьаркыратәу агамма еиқәа ала иҭыху, ауаҩы игәаҟрақәеи игәкаҳареи зныԥшуа, асахьаҭыхҩы ипсихологиатә ҭынчымра узырбо, еибархханы иҟоу атмосфера ааирԥшит. Иара убри аамҭазы асахьаҭыхҩы апеизаж ахь ихатәы азнеишьа иԥшааит. Аԥсабара ҩныҵҟала ишидикыло ауаҩы иҿырԥшны аҭыхра далагеит. Иара ихаҭа иажәақәа исахьаҭыхратә кредо акәны иҟалеит: «Аҵла анҭухуа афигура еиԥш уазнеила»
1885 шықәсазы ван Гог Дренте аанижьит, аҭыԥантәи апастор игәаӷ ахьикыз азы. Апастор асахьаҭыхҩы изы модельс анхацәа ҟалар имуа далагеит, аҟаза ихымҩаԥгашьа ҽеим ҳәа ахьӡ ихиҵеит. Винсент [[Антверпен|Антверпенҟа]] дцеит, уаҟа ҩаԥхьа асахьаҭыхразы аҽазыҟаҵарақәа дрылагеит - Аҟазаратә Академиа асахьаҭыхратә класс аҿы. Хәылбыҽхала ахатэы школ ахь дныҟәон, уаҟа зцәа хтыз амодельқәа рсахьа ҭихуан. Аха жәабранмза 1886 шықәсазы Антверпен аанрыжьны Парижҟа, иашьа Тео иахь дцеит, уаҟа уи асахьаҭыхымҭақәа иҭиуан.
Винсент иԥсҭазаараҿы ихацыркхеит Парижтәи аамҭа, иара асахьаҭыхыҩ изы даара ихырҳагаз, хҭысла ибеиаз аамҭаны иҟалеит. Аҟаза Европа зегьы еицырдыруаз арҵаҩы [[Кормон, Фернан|Фернан Кормон]] ихатә ҟазарҭа даҭаауа далагеит, [[импрессионизм|аимпрессионизмтәи]] асахьаҭыхра ҭиҵаауан, [[укиё-э|иапониатәи агравиура]], [[Гоген, Поль|Поль Гоген]] исинтетикатә усумҭақәа. Ари апериод аҩнуҵҟа ван Гог исахьақәа рыԥшшәыеилазаара лашахеит, анышә аԥшшәқәа дрыцәхьаҵит, жәҩангәыԥшшәыла цқьа, ахьтәы-аҩежь, аҟаԥшь аԥшәқәа ааирԥшуа далагеит, иара иусумҭақәа ишрызҷыдаз еиԥш адинамика зныԥшуа ахьшьқәа ҟаиҵон (“[[Агостина Сегатори в кафе «Тамбурин»|Агостина Сегатори Тамбуринтәи акаҳуажәырҭаҿы]]” (1887-1888шш, Амстердам, ван Гог имузеи), « Сена ихыу ацҳа» (1887, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам), “Папаша Танги” (1887, Роден имузеи, Париж), “[[Вид на Париж из квартиры Тео на улице Лепик|Лепик имҩаду аҿы иҟоу Тео иуада аҟынтәи Париж асахьа]]” (1887, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам).
Иапонтәи аҿыханҵеи [[ксилография|аксилографиеи]] (амҿтәы гравиура), аԥшшәыеилазаара ада, аҟаза ирҿиараҿы ҿырԥшыгас иҟаиҵо далагеит, уи иабзоураны иусумҭақәа егьырҭ аимпрессионистцәа рыҟны еиԥш, аҭынчреи аҭышәынтәалареи релементқәа рныԥшуа иалагеит. Асахьаҭыхҩы урҭ рҟынтәи џьоукы - [[Анри де Тулуз-Лотрек]]ом, [[Писсарро, Камиль|Камиль Писсарро]], [[Дега, Эдгар|Едгар Дега]], [[Гоген, Поль|Поль Гоген]], [[Бернар, Эмиль|Емиль Бернар]] — иашьа иабзоурала драбадырит, Париж даннеи ашьҭахь хара имгакәа. Абарҭ аибадыррақәа аҟаза изы зегь реиҳа ихәарҭоу анырра ҟарҵеит: иара иҟазара пату ақәызҵоз, доуҳала изааигәаз ауаа иԥшааит, аимпрессионистцәа рцәыргақәҵақәа гәацԥыҳәарыла ихы рылаирхәуа далагеит, урҭ мҩаԥысуан ақьафурҭа « Ла Фурш», акаҳуажәырҭа «Тамбурин», анаҩс «Ихьыԥшым атеатр» афоие рыҟны. Аха Ван Гог исахьақәа ауаа ргәы ҭырҟьеит, убри аҟнытә иара ҩаԥхьа ихы аус адиуло далагеит — [[Делакруа, Эжен|Ежен Делакруа]] иԥшшәқәа ртеориа аҭҵаара, [[Монтичелли, Адольф|Адольф Монтичелли]] иҿыханҵа, иапониатәи ԥшшәы рацәала иҩычоу агравиурақәа, иааизакны иҟьаҟьоу мрагыларатәи аҟазара ҳәа изышьҭоу. Аҟаза иаԥҵамҭақәа раӷьырак Парижтәи аамҭа иаҵанакуеит — ҩышәи ҩажәи жәаба инарзынаԥшуа. Урҭ ирылукаауеит еиуеиԥшым анатиурмортқәеи ахатәы портреҭқәеи, «Абашмакқәа» ҳәа азеиԥш хьӡы змоу асериа (1887ш, Аҟазаратә музеи, Балтимор), апеизажқәа. Ван Гог исахьақәа рҿы ауаҩы ироль аҽаԥсахуеит — уи ма зынӡа дыҟаӡам, мамзаргьы иара ды[[стаффаж]]уп. Иусумҭақәа рҿы аҳауеи, атмосфереи, аԥшшәы беиеи цәырҵуеит, аха аҟаза иара ихатәала иааирԥшуеит атмосфератә ниуансқәа, аформақәа еиламҵакәа, аелементқәа рхаҿқәеи, рфигурақәеи алкааны. Абас еиԥш иҟоу азнеишьа иаҿырԥштәны иҟоуп асахьа «Сент-Марие амшын» (1888, Пушкин ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә ҟазаратә музеи, Москва). Асахьаҭыхҩы иҟазаратә ԥшаарақәа асахьаҭыхра астиль ҿыц ахь днаргеит — апостимпрессионизм ахь.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.vangoghmuseum.nl/en/stories/inspiration-from-japan?v=1|title=Inspiration from Japan|publisher=www.vangoghmuseum.nl|access-date=2020-05-25|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611151117/https://www.vangoghmuseum.nl/en/stories/inspiration-from-japan?v=1|url-status=live}}</ref>
=== Аҵыхәтәантәи ишықәсқәа. Ирҿиара ашәҭымҭа ===
Ван Гог иҟазара шеихеиҳауазгьы, ауааԥсыра исахьақәа рыдыркыломызт, иаархәомызт. Винсент уи даара игәнигон. 1888 ш. жәабранмза аҽеиҩшамҭаз, аҟаза Париж ааныжьны Франциа аҩадахьы, [[Арль|Арльҟа]] нхара диасырц иӡбеит - уаҟа иара игәы иҭеикит "Аҩадатәи аҟазарҭа" аиҿкаара - еиҵагыло абиԥарақәа рзы ирҿио, здунеихәаԥшышьақәа еиқәшәо асахьаҭыхҩцәа рхеилак. Ван Гог ԥхьаҟатәи русураҿы зегь реиҳа ихадоу ароль [[Гоген, Поль|Пол Гоген]] ииҭеит. Тео уи аус ԥарала дадгылеит, иара убри ашықәс азы Винсент Арльҟа нхара диасит. Уаҟа иара иҟазаратә стильи исахьаҭыхратә программеи рҷыдарақәа аҵыхәтәанынӡа иааԥшит: «Сыблақәа ирбо ишыҟаҵәҟьо аарԥшра аҭыԥан, аԥшшәы еиҳа ахы иақәиҭны схы иасырхәоит, еиҳа еиӷьны схы аарԥшразы». Уи апрограмма иалҵшәахеит «импрессионисттәым» атехника аԥҵара аҽазышәара. Уи адагьы, Винсент аҭыԥантәи аԥсабара аҵакы еиҳа инарҵауланы аарԥшразы асахьеи аԥшшәи р[[синтез]] аҟаҵара далагеит.
Ван Гог аимпрессионисттә сахьаҭыхратә методқәа рыцәхьаҵра шиҭаххазгьы, ари астиль иусумҭақәа ӷәӷәала ишанырруаз убарҭан, ҷыдала алашара аарԥшраҿы (« Ашәҭра иаҿу атамаҵла», 1888, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло) мамзаргьы аԥштәы рацәа ахархәараҿы ( « Арль иҟоу Англуа ацҳа». 1888, Вальраф-Рихарц Киольн имузеи).Уи аамҭазы, аимпрессионистцәа реиԥш, Ван Гоггьы еиԥшу асахьа аазырԥшуа аусумҭақәа рсериа аԥиҵеит, аха алашара аеффектқәа ишыҟаҵәҟьоу иаамырԥшӡакәа, аԥсабара аԥсҭазаара инҭкааны аарԥшра иҽазишәеит. Урҭ рнаҩсангьы, ари апериод иалагӡаны аҟаза асахьаркыратә форма ҿыц ззииԥшааз.апортреҭқәа жәпакы ҭихит.
Асахьаҭыхҩы амцабз еиԥшыз иҟазаратә темперамент, агармониа иҽазышәара, аԥшӡареи анасыԥи рахь имаз игәазыҳәара, урҭ инарываргыланы ауаҩы иҿагылаз амчқәа рыцәшәара уҳәа, абарҭ ацәаныррақәа зегьы рныԥшит аладатәи амра аԥштәқәа рыла илашо ипеизажқәа (« [[Жёлтый дом (картина Ван Гога)|Иҩежьу аҩны]]» (1888), « [[Кресло Гогена|Гоген икресло]]» (1888). « Ачархра. Ла- Кро арха» (1888, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам), ма ԥхыӡ бааԥсык угәалазыршәо асахьақәа рҿы («[[Ночная терраса кафе|Акаҳуажәырҭа атерраса уахынла]]» (1888, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло); (1888, (« [[Красные виноградники в Арле|Арль иҟоу ақәаҵа ҟаԥшьқәа]]»([[Государственный музей изобразительных искусств имени А. С. Пушкина|Пушкин ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә ҟазаратә музеи]], Москва)), иара убасгьы зыԥсы ҭам амаҭәарқәа (“[[Спальня в Арле|Арль иҟоу ван Гог ишьҭаларҭа]] ” (1888, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам). Аҟаза исахьақәа рколориттә еилазаара еиҳа еибархханы, адинамика аманы иҟалоит (“ [[Сеятель (картина Ван Гога)|Алаҵаҩ]]», 1888 Биурле ифонд. Циурих). («[[Ночное кафе|Уахынлатәи акаҳуажәырҭа]]”, 1888, Иельтәи ауниверситет Аҟазаратә Галереиа, Ньиу-Хеивен; “ [[Спальня в Арле|Арль иҟоу ван Гог ишьҭаларҭа]] ” (1888, Винсент ван Гог имузеи), Амстердам).
Зыԥсҭазаара зегьы Арль инхоз [[Кальман, Жанна|Жанна Кальман]] лажәақәа рыла, 13 шықәса анылхыҵуаз лаб идәқьан аҿы дылбеит ван Гог. Асахьаҭыхҩы «дҟьашьны, иҽеимкәа деилаҳәазшәа, цәгьашақә дыҟазшәа» лнарбеит. Даҽа интервиук аҿы лара илҳәеит, имаҵ шылымуз, избанзар «иара узҵымӡаауа агәнаҳа иеиԥш дҿаасҭан, иҟазшьа бааԥсын, насгьы арыжәтә афҩы ихышәшәон» ҳәа.<ref name="CNN">{{cite web|url=http://www.cnn.com/WORLD/9708/04/obit.oldest/|title=World's oldest person dies at 122|date=1997-08-04|publisher=CNN|lang=en|access-date=2013-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140322033130/http://www.cnn.com/WORLD/9708/04/obit.oldest/|archive-date=2014-03-22|url-status=live}}</ref><ref name=" chocolates">{{статья|автор=Morris D.|заглавие=Alcohol, cigarettes, chocolates and sweets - The secrets of a long life?|ссылка=http://www.dailymail.co.uk/femail/article-1008681/Alcohol-cigarettes-chocolates-sweets--The-secrets-long-life.html|язык=en|издание=[[Daily Mail]]|тип=газета|год=2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20140121155138/http://www.dailymail.co.uk/femail/article-1008681/Alcohol-cigarettes-chocolates-sweets--The-secrets-long-life.html|archive-date=2014-01-21|издательство=DMG Media}}</ref>
{{date|25|10|1888}} рзы Поль Гоген Арльҟа нхара диасит, аҿыханҵа «Аҩадатәи аҟазарҭа» аиҿкаара аидеиа алацәажәаразы. Аха, ҭынч изымеицәажәеит, аимакқәеи аисрақәеи рахь ииасит: Гоген ван Гог ҭакԥхықәрада аус дазнеиуеит ҳәа азиԥхьаӡеит, ван Гог иакәзар Гоген иаку аҿыханҵа аидеиа шԥаизеилымкааи ҳәа иџьеишьон. Аҵыхәтәаны, Арль ҭынч аусура згәы иҭаз Гоген, уи анизымыԥшаа, дықәҵны дцарц иӡбеит. Ԥхынҷкәынмза 23 ахәылбыҽха, иҩызеи иареи ҩаԥхьа ианеис ашьҭахь, ван Гог иҩыза адалақь кны дизыҵҟьеит. Гоген машәыршәа ауп Винсент дышникылаз. Ари аимак-аиҿак иазку аҵабырг иахьанӡагьы инҭкааны еилкаам, Гоген дышижәлаз аҭагылазаашьақәагьы убрахь иналаҵаны(ахәҭакахьала, ван Гог
Гоген дшыцәаз ауп дышиқәлаз ҳәа аверсиа ыҟоуп, аҵыхәтәантәи ианаамҭаз дахьҿыхаз ауп аԥсра дацәызыхьчаз ҳәа), уи аухаҵәҟьа ван Гог илымҳаҟатара ԥиҟеит.<ref>{{Статья|ссылка=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC539517/|автор=Cohen B.|заглавие=A tale of two ears|год=2003|язык=en|издание=J R Soc Med|тип=Journal|номер=96(6)|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114112346/https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC539517/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://reshenie.vcc.ru/magazine/issues/a762020/view/article/1557587|title=Ван Гог — художник с раненым сердцем|lang=ru|website=Журнал «Решение вместе с Decision»|access-date=2025-01-14|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114112353/https://reshenie.vcc.ru/magazine/issues/a762020/view/article/1557587|url-status=live}}</ref>
Зегьы ирыдыркыло аверсиа инақәыршәаны, ван Гог иҩыза изиуыз ацәгьара дахьахьхәыз азы иҟаҵеит; иара убас, аҵарауаа џьоукы ван Гог ихымҩаԥгашьа дахьымхәӡеит, [[абсент]] лассы-лассы иахьижәуаз азы, ихы ахьеилаԥсаз ауп иҟаиҵаз зыхҟьаз ҳәа рыԥхьаӡоит. Уи ауха Гоген ихаҭа ван Гог дихәит, иара адалақь кны данизыҵҟьа- ҳәа даҽа версиакгьы ыҟоуп. Гоген аҳәеилышьра дазҟазан, [[Рапира|арапирала]] ван Гог иарӷьа лымҳаҟатара ҿахиҵәан, иабџьар аӡиас иалеижьит ҳәа.<ref>{{Cite web|url=https://style.rbc.ru/repost/5fa146429a7947fab6ef1a59|title=Ученые предложили новую версию истории с отрезанным ухом Ван Гога|website=РБК Стиль|access-date=2025-01-14|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114112348/https://style.rbc.ru/repost/5fa146429a7947fab6ef1a59|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://azbukamedia.com/verojatno-pravda-van-gog-sam-sebe-otrezal-uho/|title=Ван Гог сам себе отрезал ухо: вероятно правда! - Azbuka media|lang=ru-RU|last=|date=2024-03-09|access-date=2025-01-14|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114112348/https://azbukamedia.com/verojatno-pravda-van-gog-sam-sebe-otrezal-uho/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/news/was-truth-the-biggest-casualty-in-the-case-of-vincent-and-his-severed-ear-1678988.html |title=Was truth the biggest casualty in the case of Vincent and his severed ear |access-date=2021-10-04 |archive-date=2021-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004190715/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/news/was-truth-the-biggest-casualty-in-the-case-of-vincent-and-his-severed-ear-1678988.html |url-status=live }}</ref>
Адырҩаҽны, ԥхынҷкәынмза 24 рзы, Винсент апсихиатриатә хәышәтәырҭахь дыргеит, уаҟа [[эпилепсия височных долей|ичымазара]] даҽазныкгьы ӷәӷәала ахы цәырнагеит, уи иахҟьаны аҳақьымцәа зхы зызнымкыло ахеилагацәа рпалатахь диаргеит. Тео иҟалаз атәы иаҳәаны, Гоген ахәшәтәырҭаҿы ишьҭаз ван Гог дымбаӡакәа, ирласны Арль аанижьит.
Аремиссиа аамҭақәа раан, Винсент иҟазарҭахь доурыжьларц аҳәара ҟаиҵон, уаҟа иусура иациҵарц азы, аха Арль ауааԥсыра ақалақь ахада иахь ашәҟәы рҩит, ауааԥсыра зхы еиқәшәам аҟаза ицәырыхьчарц азы. Ван Гог Арль азааигәара иҟаз, [[Сен-Реми-де-Прованс|Сен- Реми-де-Прованс]] игылаз зыпсихьика еилагоу ауаа рхәышәтәырҭа Сен- Поль дышьҭаларц идыргалеит, уахь Винсент лаҵарамза 3, 1889 шықәсазы дцеит. Уаҟа иара шықәсык дыҟан, ааԥсарак ҟамҵаӡакәа асахьа ҿыцқәа рҭыхра даҿын. Уи аамҭа иалагӡаны иара иаԥиҵеит шәи ҩынҩажәи жәаба инареиҳаны асахьаҭыхымҭақәеи, шәкы инарзынаԥшуа асахьаҭыхымҭақәеи акварельқәеи. Усҟантәи аамҭазы еиҳарак иҭихуаз анатиурмортқәеи апеизажқәеи ракәын, урҭ еиԥшымзаарас ирымаз анервтә ҭынчымреи адинамизми ракәын. (« [[Звёздная ночь|Еҵәала иҩычоу аҵх]]», 1889, еиҿагыло аԥштәқәа рхархәара, зны-зынла, атонбжақәа рхархәара («Азеиҭынҵлақәа рпеизаж» 1889 Џь. Г. Уитни еизгамҭа, Ниу-Иорк; « [[Пшеничное поле с кипарисом|Акипарисқәа зықәгылоу ачарыц дәы]]». 1889. Метрополитен амузеи. Ниу- Иорк.
1889 шықәса анҵәамҭазы иара ааԥхьара ирҭеит «[[Общество XX|Ҩажәаҩык ргәыԥ]]» захьӡыз Бриуссельтәи ацәыргақәҵахь, уаҟа иаразнак аҟаза иусумҭақәа рахь иколлегацэеи аҟазара абзиабаҩцәеи азҿлымҳара рызцәырҵит. Аха уажәшьҭа уи ван Гог дамыргәырӷьеит, дшамеигәырӷьаз еиԥш исахьа «Арль иҟоу аӡахәаҭра ҟаԥшьқәа» иазкны, 1890 шықәса, ажьырныҳәамзазы иҭыҵыз ажурнал «Меркиур де Франс» ианылаз Альберт Орие ииҩыз, аҟаза дахьирҽхәоз астатиагьы..<ref name=bioworld>{{cite web|url=http://vangogh-world.ru/vangogh-biography.php|title=Винсент Ван Гог. Биография. Жизнь и творчество|publisher=|access-date=2012-04-24|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120607195303/http://vangogh-world.ru/vangogh-biography.php|archive-date=2012-06-07|url-status=live}}</ref>
1890 шықәса ааԥынразы, аҟаза Париж азааигәара иҟаз [[Овер-сюр-Уаз|Овер-сиур-Уаз]] захьӡыз аҭыԥахь нхара диасит, уаҟа ауп ҩышықәса ирылагӡаны раԥхьаӡа акәны иашьеи иҭаацәеи анибаз. Асахьаҭыхҩы ирҿиара даҿын, аха аҵыхәтәантәи иҭыхымҭақәа рстиль зынӡа аҽаԥсахит, иаҳагьы угәы казыжьуа ракәны иҟалеит. Иусумҭаҿы аҭыԥ хада ааныркыло иалагеит, еиуеиԥшым амаҭәарқәа дырӷәӷәошәа икьынаау аконтурқәа («[[дорога с кипарисом и звездой|Акипарис ҵлақәа ахьгылоу ақыҭа мҩа]]», 1890, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло; «Овер иҟоу амҩеи амардуани», 1890, Сент- Луис Ақалақь аҟазара амузеи; « [[Пейзаж в Овере после дождя|Овертәи апеизаж ақәоура ашьҭахь]]», 1890ш, А. С. Пушкин ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә аҿыханҵатә музеи, Москва). Винсент ихатә ԥсҭазаараҿы аҵыхәтәантәи хҭыс лашаны иҟалеит асахьаҭыхра бзиа избоз аҳақьым Поль Гашеи иареи реибадырра.
[[Афаил:Van Gogh deathbed.jpeg|мини|200px|"Ван Гог аԥсра данаҿыз." [[Гаше, Поль|Поль Гаше]] иҭыхымҭа]]
ԥхынгәымза 1890 шықәсазы ван Гог еицырдыруа исахьа ҭихит “ [[Пшеничное поле с воронами|ачарыц дәи аҟәараанқәеи]] ” (Ван Гог имузеи, Амстердам). Ԥхынгәымза 27 рзы, ван Гог асахьаҭыхразы аматериалқәа иманы [[пленэр|ныҟәара]] ҳәа дахьындәылҵыз, ареволвер ала игәы деихсуеит (даҽа версиак ала- ашәақь ала) аха ахы игәы акәымкәа, иныҵакны иаахеит. Уи иабзоураны иара ихала дахьынхоз асасааирҭа ауада аҟынӡа днеит. Асасааирҭа зтәыз аҳақьым диԥхьеит, уи ахәра гәеиҭеит, Теогьы адырра ииҭеит, иашьа адырҩаҽныҵәҟьа дааит, Винсент иԥсҭазаара далҵаанӡа ихала даанимыжьит, аҟаза ихы данеихс 29 сааҭ рышьҭахь ашьа рацәаны иахьицәцаз аҟынтә (1:30 сааҭ рзы, ԥхынгәымза 29, 1890ш) идунеи иԥсахит.<ref>Бейли, 2019, 171.</ref>
2011ш, жьҭаарамзазы, аҟаза иԥсра иадҳәалоу альтернативтә версиа цәырҵит: америкатәи аҟазара аҭоурыхҭҵааҩцәа Стивен Наифехи Грегори Уаит Смити иҟарҵаз агәаанагара ала, ван Гог иааиԥмырҟьаӡакәа арыжәтә ицызжәуаз аҷкәын хбыџқәа руаӡәык дишьит ҳәа.<ref>{{Cite web |url=http://www.rnw.nl/english/bulletin/vincent-van-gogh-%E2%80%9Cshot-dead-two-boys%E2%80%9D |title=Vincent van Gogh «shot dead by two boys» |access-date=2011-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017083156/http://www.rnw.nl/english/bulletin/vincent-van-gogh-%E2%80%9Cshot-dead-two-boys%E2%80%9D |archive-date=2011-10-17 |url-status=dead }}</ref>
Тео излаиҳәо ала, аҟаза аҵыхәтәантәи иажәақәа ракәын: ''La tristesse durera toujours'' ("Алахьеиқәра наӡаӡа иҟазаауеит"). Винсент ван Гог анышә дамардеит [[Овер-сюр-Уаз|Овер-сиур-Уаз]] ԥхынгәы мза 30 рзы. Асахьаҭыхҩы аҵыхәтәантәи имҩахь днаскьаргеит иашьеи иҩызцәа ԥыҭҩыки. Аԥсыжра ашьҭахь, Тео Винсент иусумҭақәа рцәыргақәҵа аиҿкаара далагеит, аха анерв чымазара ихьын, шықәсыбжак ашьҭахь, ажьырныҳәамза 25, 1891шықәсазы, Голландиа дыԥсит. 23 шықәса рышьҭахь, 1914 рзы, иԥшәма ԥҳәыс иԥсыбаҩ ааганы Винсент иԥсыжырҭа иавалжит.<ref name="TvGletter">{{cite web|url=http://www.webexhibits.org/vangogh/letter/21/etc-Theo-Lies.htm|title=Letter from Theo van Gogh to Elisabeth van Gogh Paris, 5 August 1890|first=Theodorus|quote=he said, "La tristesse durera toujours" [The sadness will last forever]|publisher=Webexhibits.org|access-date=2015-04-28|last1=van Gogh|archive-url=https://web.archive.org/web/20110624060011/http://www.webexhibits.org/vangogh/letter/21/etc-Theo-Lies.htm|archive-date=2011-06-24|url-status=live}}</ref><ref>Hayden, 2003, 152; Van der Veen, 2010, 260–264.</ref><ref>Sweetman, 1990, 367.</ref>
== Иҭынха ==
=== Исахьаҭыхымҭақәа ҳаҭыр рықәҵареи рыҭиреи ===
[[Афаил:Vincent Van Gogh 0013.jpg|мини|''Тарасконҟа амҩа иану асахьаҭыхҩы'', нанҳәамза 1888ш, Винсент ван Гог [[Монмажур|Монмажур]] азааигәара амҩаҿы, ақәатәа, ахәшашәыга, 48 x 44 см, [[Магдебург|Магдебургтәи]] ԥасатәи амузеи; [[Вторая мировая война|Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра]]ан асахьа амцабз иалаблит ҳәа агәаанагара ыҟоуп.]]
Еицырдыруа ииашам гәаанагароуп ван Гог иԥсы ахьынӡаҭаз иҭихыз сахьа заҵәык ауп ирҭииз ҳәа, «[[Красные виноградники в Арле|Арль иҟоу аӡахәаҭра ҟаԥшьқәа]]». Ари асахьа раԥхьаӡа акәны аԥара ду зыхҭнырхыз акәхеит (1889 шықәса анҵәамҭазы Бриуссельтәи ацәыргақәҵаҿы; асахьа ахә 400 франк артәеит). 1882 шықәса инаркны иԥсы ахьынӡаҭаз ирҭииз аҟаза иусумҭақәа 14 ртәы зҳәо адокументқәа аанханы иҟоуп (уи атәы Винсент иашьа Тео изиҩхьан: «Раԥхьатәи ауасахәыҷы ацҳа иқәсит»), амала ииашаҵәҟьаны, иҭыхымҭақәа еиҳаны ирҭиир акәын.<ref>''Григорий Козлов''. [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/3966/ Легенда о Ван Гоге] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140928175640/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/3966/ |date=2014-09-28 }} // [[Вокруг света (журнал)|Вокруг света]].</ref>
1880-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы раԥхьатәи исахьақәа рцәыргақәҵа ашьҭахь, иколлегацәеи, аҟазараҭҵааҩцәеи, аколлекционерцәеи рыбжьара ван Гог ихьӡ-иԥша еизҳауа иалагеит. Иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь [[Брюссель|Бриуссель]], [[Париж|Париж]], [[Гаага|Гаага]], [[Антверпен|Антверпен]] ақалақьқәа рҿы амемориалтә цәыргақәҵақәа еиҿкаан. XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы Париж аретроспективақәа мҩаԥган (1901, 1905), [[Амстердам|Амстердам]] (1905), иара убас кры зҵазкуаз ацәыргақәҵақәа [[Кёльн|Кельн]] (1912), [[Арсенальная выставка|Ниу-Иорк]] (1913), [[Берлин|Берлин]] (1914). Уи анаҩс еиҵагылоз асахьаҭыхҩцәа анырра ду рынаҭеит. XX-тәи ашәышықәса азбжазы, Винсент ван Гог аҭоурых аҿы иреиҳаӡоу, еицырдыруа асахьаҭыхҩцәа дыруаӡәкны дрыԥхьаӡо иалагеит. 2007 шықәсазы, голландиатәи аҭоурыхҭҵааҩцәа ргәыԥ "'[[Канон голландской истории|Голландиатәи аҭоурых аканон]]'" еиқәдыршәеит ашколқәа рҟны иддырҵаларц азы, уа ҩынҩажәижәаба тема рахьтә акы ван Гог изыркит, егьырҭ амилаҭтә символқәа [[Рембрандт|Рембрандт]]и асахьаҭыхратә гәыԥ «[[Стиль (группа)|Стили]]» реиԥш иҟаз днарываргыланы.<ref>''John Rewald''. Studies in Post-Impressionism{{In lang|en}} / The Posthumous Fate of Vincent van Gogh 1890—1970, p. 244—254, published by Harry N. Abrams 1986, ISBN 0-8109-1632-0.</ref><ref>''Dorn, Roland, Leeman, Fred & alt.'' Vincent van Gogh and Early Modern Art, 1890—1914 (exh. cat). Essen & Amsterdam, 1990. ISBN 3-923641-33-8{{In lang|en}} ISBN 3-923641-31-1{{In lang|de}} ISBN 90-6630-247-X{{In lang|nl}}.</ref><ref>''Rewald, John''. The posthumous fate of Vincent van Gogh 1890—1970{{In lang|en}}. ''Museumjournaal'', August-September 1970. Republished in Rewald (1986), 248.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=GVIEAAAAMBAJ&pg=PA82&dq=is+Vincent+van+Gogh+the+greatest+painter&hl=en&ei=c9AtTNSMNsL38AbzgpT7Ag&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDoQ6AEwAQ#v=onepage&q=is%20Vincent%20van%20Gogh%20the%20greatest%20painter&f=false Vincent van Gogh The Dutch Master of Modern Art has his Greatest American Show]{{In lang|en}}, ''Life Magazine'', 10 October 1949, p. 82—87.</ref><ref>[http://www.nga.gov/education/classroom/self_portraits/bio_van_gogh.shtm National Gallery of Art, Washington DC] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130402070238/http://www.nga.gov/education/classroom/self_portraits/bio_van_gogh.shtm |date=2013-04-02 }}{{In lang|en}}.{{Анеишьа амам азхьарԥш|число=14|месяц=05|год=2013}}.</ref><ref>{{cite web
|title = The Canon of the Netherlands
|work = De Canon van Nederland
|lang = nl
|publisher = Foundation entoen.nu
|date = 2007
|url = http://entoen.nu/default.aspx?lan=e
|archive-url = https://www.webcitation.org/69yVejUI3?url=http://entoen.nu/default.aspx?lan=e
|archive-date = 2012-08-17
}}</ref>
[[Пикассо, Пабло|Пабло Пикассо]] иусумҭақәа инарываргыланы, аукционқәеи хаҭалатәи аҭирақәеи рҟынтәи агәаҭарақәа инарықәршәаны, ван Гог иусумҭақәа адунеи аҿы [[Список самых дорогих картин|зегь реиҳа зыхә ҳаракқәоу]] иреиуоуп, 100 миллион инареиҳаны (2011 шықәсазтәи аеквивалент инақәршәаны) иҭииз рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп: «[[Портрет доктора Гаше|Аҳақьым Гаше ипортреҭ]]», «[[Портрет почтальона Жозефа Рулена|Аԥошьҭаныҟәгаҩ Жозеф Рулен ипортреҭ]]», «[[Ирисы (картина Ван Гога)|Аирисқәа]]». “[[Пшеничное поле с кипарисами|Акипарис ҵлақәа ахьгыло ачарыц мыхурсҭа]]” 1993 шықәсазы 57 миллион доллар ҳәа иҭиин, уи аамҭазы уи даараӡа ахә ҳаракын ҳәа иԥхьаӡоуп, насгьы иара иҭыхымҭа “[[Автопортрет с отрезанным ухом и трубкой|Алымҳа ԥҟани аҭаҭыныжәгеи зну ахатәы портреҭ]]” 1990-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы иҭиин. Уи ахәԥса 80-90 миллион доллар рҟынӡа инеиуан. Ван Гог иҭыхымҭа "[[Портрет доктора Гаше|Аҳақьым Гаше ипортреҭ]]" аукцион аҿы 82,5 миллион доллар ҳәа ирҭиит. «Ицәаӷәоу амыхурсҭеи ацәаӷәаҩи» Ниу-Иорктәи аукционтә ҩнаҿынтә 81,3 миллион доллар ҳәа ирҭиит.<ref>''Andrew Decker''. [http://www.artnet.com/magazine_pre2000/features/decker/decker11-4-98.asp {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110725001800/http://www.artnet.com/magazine_pre2000/features/decker/decker11-4-98.asp |date=2011-07-25 }} The Silent Boom{{In lang|en}}, ''Artnet.com''.</ref><ref>[http://www.tiptoptens.com/2011/07/16/top-10-most-expensive-paintings/ «Top 10 Most Expensive Paintings»]{{In lang|en}}, ''TipTopTens.com''. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317003143/http://www.tiptoptens.com/2011/07/16/top-10-most-expensive-paintings/ |date=2013-03-17 }}.</ref><ref>''G. Fernández''. [https://theartwolf.com/art-market/most-expensive-paintings/ The Most Expensive Paintings ever sold] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210609221652/https://theartwolf.com/art-market/most-expensive-paintings/ |date=2021-06-09 }}{{In lang|en}}, ''TheArtWolf.com''.</ref><ref>{{cite web |url=http://vangogh-world.ru/ |title=Винсент Ван Гог |website=Мир Ван Гога |access-date=2012-04-24 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20120607042553/http://vangogh-world.ru/ |archive-date=2012-06-07 |url-status=live }}</ref><ref>[http://tass.ru/kultura/4725770 Картину Ван Гога продали на аукционе в США за $81,3 млн] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20171114191149/http://tass.ru/kultura/4725770 |date=2017-11-14 }}.</ref>
Лаҵарамза 14, 2021 шықәсазы [[Ниу-Иорк|Ниу-Иорк]] ақалақь «[[Кристис]]» аукцион аҿы, аимпрессионист иҭыхымҭа "Тренктаи ацҳа" 39 миллион доллар инарыцны ирҭиит.<ref>[https://tass.ru/kultura/11370693 Картину Ван Гога продали на аукционе за $39,2 млн] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210514021038/https://tass.ru/kultura/11370693 |date=2021-05-14 }}.</ref>
2025 шықәсазы аҟаза иҭыхымҭа “Парижтәи ароманқәеи аҵәца иҭагыло агәили ” Ниу-Иорктәи аукцион Сотбис аҟны 62,7 миллион доллар ҳәа ирҭиит.<ref>{{Cite web|access-date=2025-11-27|date=2025-11-27|lang=ru|title=В США картина Ван Гога ушла с молотка за $62,7 млн - Газета.Ru {{!}} Новости|url=https://www.gazeta.ru/culture/news/2025/11/21/27240259.shtml|website=Газета.Ru}}</ref>
=== Анырра ===
Тео иахь ииҩыз аҵыхәтәантәи исаламшәҟәаҿы Винсент ахшара ахьимамыз азы, исахьаҭыхымҭақәа ихылҵшьҭрақәа реиԥш дшырзыҟаз атәы иҩуан. Аҭоурыхҭҵааҩ [[Саймон Шама|Саимон Шама]] уи дазхәыцуа алкаа ҟаиҵеит «иашаҵәҟьаны ахшара диман — [[экспрессионизм|аекспрессионизм]], насгьы ахылҵшьҭра рацәаны» ҳәа. Шама ван Гог истиль аелементқәа зхы иазырхәаз асахьаҭыхҩцәа рацәаҩны рыӡбахә иҳәоит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[Кунинг, Виллем де|Уиллем де Кунинг]], [[Говард Ходжкин|Говард Хоџькин]], [[Поллок, Джексон|Џьексон Поллок]]. [[Фовизм|Афовистцәа]] аԥштәи ахархәара аҳәаақәа дырҭбааит, «[[Die Brücke]]» агәыԥ аҟынтәи анемец експрессионистцәеи, егьырҭ заатәи [[модернизм|амодернистцәеи]] реиԥш. 1940-1950-тәи ашықәсқәа рзы иҟаз [[Абстрактный экспрессионизм|абстракттә експрессионизм]] Ван Гог иҭыхымҭақәа рҷыдарақәа анырра анаҭеит ҳәа ԥхьаӡоуп. Аҟазараҭҵааҩ Сиу Хаббард аӡыргара ''Винсент ван Гоги аекспрессионизми" иазкны абас иҳәоит:<ref>''Schama, Simon''. Wheatfield with Crows{{In lang|en}}. Simon Schama’s Power of Art, 2006. Documentary, from 59:20.</ref><ref>[http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=102 "Glossary: Fauvism]{{In lang|en}}, Tate. {{Wayback|url=http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=102 |date=20100517015050 }}.</ref><ref>''David Minthorn''. [https://www.usatoday.com/travel/destinations/2007-03-22-van-gogh-new-york_N.htm NYC exhibit highlights van Gogh’s impact on German modernists]{{In lang|en}}, USA Today, 2007.</ref>
{{Ацитата алагара}}
Ҩажәатәи ашәышықәса алагамҭазы Ван Гог аекспрессионистцәа асахьаркыратә бызшәа ҿыц риҭеит, уи хыхь-хыхь акәымкәа, инарҵауланы аҵакы аилкаара алнаршон. Иара убасгьы машәыршәа акәӡам, уи аамҭазы [[Зигмунд Фрейд|Фреид]] [[подсознание|агәынхәҵысҭа]] аҵаулара ахьааиртыз. Ари зеиԥшыҟам иҟәышу ацәыргақәҵа Ван Гог ихәҭоу аҭыԥ аҿы днанагоит: [[Искусство модернизма|амодерн аҟазара]] амҩа аартҩы иҭыԥ аҿы.
{{oq|en|At the beginning of the twentieth century Van Gogh gave the Expressionists a new painterly language which enabled them to go beyond surface appearance and penetrate deeper essential truths. It is no coincidence that at this very moment Freud was also mining the depths of that essentially modern domain -the subconscious. This beautiful and intelligent exhibition places Van Gogh where he firmly belongs; as the trailblazer of modern art.}}
{{Ацитата алгара|источник=Hubbard, Sue. «[http://www.suehubbard.com/sue-hubbard-on-vincent-van-gogh.htm Vincent Van Gogh and Expressionism]». ''Independent'', 2007}}
1957 азы, абританиатә сахьаҭыхҩы [[Бэкон, Фрэнсис (художник)|Френсис Бекон]] (1909-1992) ван Гог иусумҭа «Тарасконҟа амҩа иқу асахьаҭыхҩы» арепродукциа шьаҭас иҟаҵаны, аоригинал Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьраан иқәхын, иусумҭақәа рсериа аԥиҵеит. Бекон арҿиаразы агәаҳәара изҭаз асахьа мацара акәӡамызт, ван Гог ихаҭагьы, Бекон «итәымуаҩу, имыцху ауаҩы» ҳәа диԥхьаӡон —уи Бекон усҟантәи игәалаҟазаара иақәшәоз азыҟазаашьа акәын.
[[Афаил:Vincent van Gogh standbeeld in Nuenen.jpg|мини|Ниуенен игылоу Ван Гог ибаҟа]]
Анаҩс, ирландиатәи асахьаҭыхҩы ван Гог аҟазараҿы итеориақәа ихы рыдикылон, ван Гог иашьа Тео иахь иишьҭыз асаламшәҟәы аҟынтәи ацәаҳәақәа ааигон: “асахьаҭыхҩы иашаҵәҟьақәа амаҭәарқәа шыҟаҵәҟьоу еиԥш акәӡам ишҭырхуа... Урҭ рсахьа ҭырхуеит, избан акәзар дара рхы еиԥш ирбоит.”<ref>''Farr, Dennis; Peppiatt, Michael; Yard, Sally''. Francis Bacon: A Retrospective{{In lang|en}}. Harry N Abrams, 1999. 112. ISBN 0-8109-2925-2.</ref>
Жьҭаарамза 2009ш. инаркны ажьырныҳәамза 2010 нӡа, Амстердамтәи [[Музей Винсента Ван Гога|Винсент ван Гог имузеи]] аҿы аҟаза исалам шәҟәқәа ирызку ацәыргақәҵа мҩаԥысит, анаҩс, ажьырныҳәамза анҵәамҭа инаркны мшаԥымза 2010 ш. рҟынӡа, ацәыргақәҵа [[Лондон|Лондонтәи]] [[Королевская академия художеств|Аҟазаратә Академиахь]] ииаган.<ref>[https://gart.gallery/ The Art Newspaper]{{In lang|en}}. {{Wayback|url=https://gart.gallery/ |date=20121120205555 }}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.royalacademy.org.uk/exhibitions/vangogh/ |title=The Real Van Gogh: The Artist and His Letters |lang=en |publisher=Royal Academy of Arts |archive-url=https://www.webcitation.org/69yVfRTIq?url=http://www.royalacademy.org.uk/exhibitions/vangogh/ |archive-date=2012-08-17}}</ref>
== Агалереиа ==
{{main|Винсент Ван Гог исахьақәа рсиа|Винсент Ван Гог иҭыхымҭақәа рсиа}}
<gallery class="center" caption="Ахатәы портреҭқәа">
Афаил:Van Gogh self portrait as an artist.jpg|“Ахатәы портреҭ. Асахьаҭыхҩы иеиԥш” (1888)
Афаил:Van Gogh self-portrait dedicated to Gauguin.jpg|“Ахатәы портреҭ. [[Гоген, Поль|Поль Гоген]] изкны” (1888)
Афаил:VanGogh 1887 Selbstbildnis.jpg|"Ахатәы портреҭ" (1887)
Афаил:Autoportrait de Vincent van Gogh.JPG|"Ахатә портреҭ" (1889)
Афаил:VanGogh-self-portrait-with bandaged ear.jpg|"Ахатә портреҭ слымҳа ҿаҳәаны" (1889)
Афаил:Vincent Willem van Gogh 106.jpg|"[[Автопортрет с отрезанным ухом и трубкой|Ахатә портреҭ слымҳа ҿаҳәаны, аҭаҭыныжәга кны]]" (1889)
</gallery>
<gallery class="center" caption="«Азараҟьақәа»">
Афаил:Vincent Willem van Gogh 128.jpg|«[[Подсолнухи (Ван Гог)|Азараҟьақәа]]»(1888)
Афаил:VanGogh-still-life-four sunflowers.jpg|«Аҩара иаҿу азараҟьақәа ԥшьба» (1887)
</gallery>
<gallery class="center" caption="«Аирисқәа»">
Афаил:VanGogh-View of Arles with Irises.jpg|Арльи аирисқәеи рсахьа» (1889)
Афаил:VanGogh-Irises 1.jpg|[[Ирисы (картина Ван Гога)|Аирисқәа]] (1889)
Афаил:VanGogh-Irises 2.jpg|Аирисқәа (1889)
Афаил:VanGogh-Irises 3.jpg|Аирисқәа (1890)
</gallery>
<gallery class="center" caption="Апеизажқәа">
Афаил:Vincent van Gogh - The Rocks - Google Art Project.jpg|[[Валуны и дуб|Ахаҳә дуқәеи аџьҵлеи]] (1888)
Афаил:Van Gogh - Terrace of a Café at Night (Place du Forum) 1888.jpg|[[Ночная терраса кафе|Акаҳуажәырҭа атерраса уахынла]] (1888)
Афаил:VanGogh-starry night.jpg|"[[Звёздная ночь|Еҵәала иҩычоу аҵх]]" (1889)
Афаил:Van Gogh Landscape with carriage and train 1890.jpg|[[Пейзаж в Овере после дождя|Ақәаура ашьҭахь Овертәи апеизаж]] (1890)
Афаил:Vincent van Gogh (1853-1890) - Wheat Field with Crows (1890).jpg|[[Пшеничное поле с воронами|Ачарыц мыхурсҭеи аҟәараанқәеи]] (1890)
</gallery>
<gallery class="center" caption="Апортреҭқәа">
Афаил:Van Gogh - Portrait of Pere Tanguy 1887-8.JPG|[[Портрет Папаши Танги (картина)|Аб Танги ипортреҭ]] (1887)
Афаил:Vincent van Gogh - In the café - Agostina Segatori in Le Tambourin - Google Art Project 2.jpg|[[Агостина Сегатори в кафе «Тамбурин»|Агостина Сегатори акаҳуажәырҭа «Тамбурин» аҟны]] (1887)
Афаил:Vincent Willem van Gogh 090.jpg|[[Портрет доктора Рея|Аҳақьым Реи ипортреҭ]] (1889)
Афаил:Portrait of Dr. Gachet.jpg|[[Портрет доктора Гаше|Аҳақьым Гаше ипортреҭ]] (1890)
</gallery>
<gallery class="center" caption="Еиуеиԥшым">
Афаил:Vincent Willem van Gogh 037.jpg|[[Прогулка заключённых (картина)|Абаандаҩцәа рнеиааира]] (1889)
Афаил:Pink Roses van Gogh.jpg|[[Розовые розы (картина)|Агәилԥшшәы змоу агәилқәа]] (1890)
</gallery>
== Асахьаҭыхымҭақәа авандализм рзура ==
2022 шықәса жьҭаарамзазы, Лондонтәи Амилаҭтә Галереиаҿы, ҩыџьа активисткацәа Ван Гог исахьаҭыхымҭа « [[Подсолнухи (картина Ван Гога)|Азараҟьақәа]]» [[Консервы|аконсервтә]] [[томатный суп|томаттә суп]] рықәырҭәеит. Асахьа 84 миллион доллар иаԥсоуп ҳәа ԥхьаӡоуп. Фиби Пламмер акциа аан, активисткацәа руаӡәык иазгәалҭеит: «Миллионҩыла амла иакуа, ахьҭа иакуа аҭаацәарақәа абылтәы рымаӡам. Урҭ банкак асуԥҵәҟьа рзырԥхаӡом.» Аӡӷабцәа Just Stop Oil ҳәа изышьҭоу агәыԥ иалан, урҭ Твиттер адаҟьаҿы акциа иазку апост анырҵеит. Активисткацәа рфотосахьа атекст ацын: “Аҟазара аԥсҭазаара аасҭа ахә ҳаракума? Афатә аасҭа? Аиашара аасҭа? Ахәԥсақәа рыцлареи аҳауа акризиси абылтәы иадҳәалоуп».<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5618304|title=В Лондоне экоактивистки облили томатным супом картину Ван Гога «Подсолнухи»|website=www.kommersant.ru|date=2022-10-14|access-date=2022-10-14|archive-date=2022-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20221022002833/https://www.kommersant.ru/doc/5618304|url-status=live}}</ref>
== Агәаларшәара ==
[[Афаил:Kirk Douglas - Vincent van Gogh.jpg|мини|190px|[[Кирк Дуглас]] ван Гог ироль наигӡоит «[[Жажда жизни (фильм, 1956)|Аԥсҭазаара азгәышьра]]» аҟны]]
* [[Меркури|Меркури]] [[Ван Гог (кратер)|акратер]] ван Гог ихьӡ ахҵоуп.
* Асахьаҭыхҩы 1974 шықәсазы иҭрыжьыз Бельгиатәи аԥошьҭатә марка дануп.
* Овер-сиур-Уаз ақалақь амҩаду Винсент ван Гог ихьӡ ахҵан, уаҟа аҟаза иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи амзқәа рзы дынхон.
* [[Маклин, Дон (певец)|Дон Маклин]] иашәа "[[Vincent (песня)|Винсент]]" Винсент ван Гог изкуп.
* Ипортреҭ ахархәара аиуит B£20 [[Банкнота|абанкнотаҿы]] ([[Брикстонский фунт|брикстонтәи афунтқәа]]) раԥхьаӡа акәны 2009 ш. рзы иҭыҵыз.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://turbina.ru/guide/Brikston-Velikobritaniya-126224/Otzyvy/Poleznoe/Mestnye-osobennosti/3/0/-1/Brikstonskiy-funt-87572/|title=Брикстонский фунт|website=Турбина.ру|date=2019-03-21|access-date=2021-05-26|archive-date=2020-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226021949/https://turbina.ru/guide/Brikston-Velikobritaniya-126224/Otzyvy/Poleznoe/Mestnye-osobennosti/3/0/-1/Brikstonskiy-funt-87572/|url-status=live}}</ref>
* [[Трофимов, Сергей Вячеславович|Сергеи Трофимов]] иашәа “Ван Гог” аҟаза изкуп.
== Дахьаарԥшу акиноқәа ==
* [[Дуглас, Кирк|Кирк Дуглас]] — «[[Жажда жизни (фильм, 1956)|Аԥсҭазаара агәазыҳәара]]», 1956
* [[Рот, Тим|Тим Рот]] — "[[Винсент и Тео|Винсенти Теои]]", 1990
* [[Скорсезе, Мартин|Мартин Скорсезе]] — «[[Сны (фильм, 1990)|Аԥхыӡқәа]]», 1990
* [[Дютрон, Жак|Жак Диутрон]] — «[[Ван Гог (фильм, 1991)|Ван Гог]]», 1991
* [[Камбербэтч, Бенедикт|Бенедикт Камбербетч]] — « [[Ван Гог (фильм, 2010)|Ван Гог]]», 2010
* [[Карран, Тони|Тони Карран]] — абритантә телесериал «[[Доктор Кто|Аҳақьым Дарбан]]», 2010 [[Доктор Кто (5-й сезон)|ахәбатәи асезон]] [[Винсент и Доктор|ажәабатәи асериа]].
* [[Дефо, Уиллем|Уиллем Дефо]] — «[[Ван Гог. На пороге вечности|Ван Гог. Инарцәымҩа]]", 2018
2017 шықәса рашәарамзазы [[Международный фестиваль анимационных фильмов в Анси|Анси имҩаԥысуаз анимациатә кино жәларбжьаратәи афестиваль]] аҟны иӡырыргеит британиеи, польшеи, америкеи еицҭырхыз амультфильм “[[Ван Гог. С любовью, Винсент|Ван Гог. Бзиабарала, Винсент]]». Ари адунеи аҿы раԥхьаӡатәи зметраж еиҵыху анимациатә фильмуп, аҿыханҵа атехникала иҟаҵоу [[Масляные краски|ахәшашәыгала]] иҭыху, 62,450 кадр зегьы Ван Гог дызлаҭыхуаз астиль ала иҟаҵоуп. Аперсонаж хада ироль наигӡоит польшатәи актиор Роберт Гулачик.
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
{{refbegin|2}}
* [http://apsnyteka.org/file/100_tekstov_na_abkhazskonm_yazyke_2015_abh.pdf «100 текстк аԥсышәала», Аҟәа: Агәыҳалалратә Фонд Аԥсны аҿиара Афонд «Амшра», 2015]
* ''Ван Гог.'' Письма / Пер. с голл. — {{Л.}}—{{М.}}, 1966.
* {{Книга|ref=Бейли|автор=Бейли, Мартин|заглавие=Неизвестный Ван Гог. Последний год жизни художника|ответственный=Пер. с англ. И. Матвеевой; научная редакция Л. Левицкая|год=2019|место=М.|издательство=Манн, Иванов и Фербер|страниц=224|isbn=978-5-00146-220-0}}
* ''Ревалд Дж.'' Постимпрессионизм / Пер. с англ. — Т. 1. — {{Л.}}—{{М.}}, 1962.
* ''Перрюшо А.'' Жизнь Ван Гога / Пер. с франц. — {{М.}}, 1973.
* {{книга |автор=Эник, Натали. |заглавие=Слава Ван Гога. Опыт антропологии восхищения |ответственный=Пер. с фр. Карена Саркисова |место=М. |издательство=V-A-C press |год=2014 |страниц=384 |isbn=978-5-9904389-6-5 |тираж=1500 }}
* {{книга |автор=[[Мурина, Елена Борисовна|Мурина Елена]]. |часть= |ссылка часть= |заглавие=Ван Гог |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Искусство (издательство)|Искусство]] |год=1978 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=440 |серия= |isbn= |тираж=30000 |ref= }}
* {{Книга|ref=Найфи, Уайт-Смит|автор=Найфи, Стивен; Уайт-Смит, Грегори|заглавие=Ван Гог. Жизнь: В 2 томах|ответственный=пер. с англ. О. Якименко, Е. Желтовой; под ред. А. Щениковой-Архаровой|год=2016|место=СПб|издательство=Азбука|страниц=672|isbn=978-5-389-06935-0}}
* ''Дмитриева Н. А.'' Винсент Ван Гог. Человек и художник. — {{М.}}: Наука, 1980. — 404 с.
* ''[[Стоун, Ирвинг|Стоун И.]]'' [[Жажда жизни (книга)]]. Повесть о Винсенте Ван Гоге / Пер. с англ. — {{М.}}: Правда, 1988.
* Constantino Porcu. ''Van Gogh. Zijn leven en de kunst''. — Нидерланды, 2004. — (Серия ''Kunstklassiekers'').{{In lang|nl}}
* Wolf Stadler. ''Vincent van Gogh''. Amsterdam Boek, 1974. (Серия ''De Grote Meesters''){{In lang|nl}}
* Frank Kools. ''Vincent van Gogh en zijn geboorteplaats: als een boer van Zundert''. De Walburg Pers, 1990.{{In lang|nl}}
* ''Козлов Г.'' [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/3966/ Легенда о Ван Гоге] // Вокруг света. — 2007. — № 7.
* ''Ван Гог В.'' Письма к друзьям / Пер. с фр. П. Мелковой. — {{СПб}}: Азбука; Азбука-Аттикус, 2012. — 224 с. — (Азбука-классика). — 5000 экз. — ISBN 978-5-389-03122-7.
* ''Гордеева М., Перова Д.'' Винсент Ван Гог // Великие художники. — Т. 18. — {{К.}}: Комсомольская правда — Украина, 2010. — 48 с.
* {{книга |автор=David Sweetman |заглавие=Van Gogh: His Life and His Art |ссылка=https://archive.org/details/vangoghhislifehi0000swee_o1o6 |издательство=Touchstone |год=1990 |isbn=978-0-671-74338-3 |ref=Sweetman }}
* {{книга |автор=Deborah Hayden |заглавие=Pox: Genius, Madness and the Mysteries of Syphilis |ссылка=https://archive.org/details/poxgeniusmadness0000hayd |издательство=Basic Books |год=2003 |isbn=978-0-465-02881-8 |ref=Hayden }}
* {{книга |автор=Wouter Van der Veen, Peter Knapp |заглавие=Van Gogh in Auvers: His Last Days |издательство=Monacelli Press |год=2010 |isbn=978-1-58093-301-8 |ref=Van der Veen }}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://vangogh-art.ru vangogh-art.ru — Искусство ван Гога]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200806012135/http://vangogh-art.ru/ |date=2020-08-06 }}
* [http://art-vangogh.com/index.html art-vangogh.com — Сайт, посвящённый творчеству и биографии ван Гога]
* [https://artrue.ru/style/postimpressionism/vangogh/gollandskij-period-van-goga.html Голландский период ван Гога]
* [https://gallerix.ru/album/Vincent-Van-Gogh Полная галерея картин ван Гога] на Gallerix.ru
* [https://www.wm-painting.ru/MasterPieces/p19_sectionid/18/p19_imageid/142 Картины ван Гога с описанием]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dmoz|Arts/Art_History/Artists/G/Gogh,_Vincent_van/|Винсент Ван Гог}}
* [https://www.vesti.ru/nauka/article/2483016 Гениальному безумцу Ван Гогу поставили новый диагноз] // [[Вести.ру|Вести]] — Наука, 9 ноября 2020
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1853 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Хәажәкырамза 30 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1890 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Ԥхынгәымза 29 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Винсент Виллем ван Гог| ]]
[[Акатегориа:Недерландтәи асахьаҭыхҩцәа]]
[[Акатегориа:Недерландтәи ақьырсианцәа]]
6op5qz7rp1us5th6ba08r1mm9bxob6g
Наполеон Бонапарт
0
9229
171856
167158
2026-08-17T19:22:59Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171856
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик|ахатәы хьӡы=Napulione Buonaparte,
Napoleone di Buonaparte|аира арыцхә=нанҳәамза 15, 1769 ш.|аԥсра арыцхә=лаҵарамза 5, 1821 ш.|аԥсра зыхҟьаз=аца акьыба|атәылауаҩра=Франциа|аԥҳәыс=Жозефина Богарне (1796 ш.–1809 ш.),
Австриатәи Мариа-Луиза (1810 ш.–1821 ш.)|ацынхаҩы=Мариа Валевскаиа,
Полин Фуре,
Emilie Kraus von Wolfsberg,
Elisabeth de Vaudey,
Елеонора Дениуель де ла Плень,
Джузеппина Грассини,
Альбина де Монтолон|ани аби=Летициа Рамолино,
Карло Буонапарте|ахәыҷқәа=Наполеон II,
Шарль Леон,
Александр Жозеф Флориан Колонна-Валевски,
Оиген Мегерле фон Миульфельд,
Жиуль Бартелеми Сен-Илер|ауацәа=Елиза Бонапарт, Лиудовик I Бонапарт, Каролина Бонапарт, Полина Бонапарт, Жозеф Бонапарт , Лиусьен Бонапарт , Жером Бонапарт, ихьӡыдоу аԥҳа, Бонапарте (аишьцәеи аиаҳәшьцәеи), Камилло Боргезе (аԥшәма иашьа, ма аԥшәмаԥҳәыс лашьа), Стефаниа Богарне (ииааӡоз аԥҳа), Евгени Богарне (ииааӡоз аԥа), Наполеон III (иашьа иԥа)|анхарҭа=Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха (1815 ш.–1821 ш.), Аиаччо (1769 ш.–1779 ш.), Париж (1792 ш.–1814 ш.), Ельба (1814 ш.–1815 ш.)|алма-матер=Арратә школ|аусура=аполитик,
аҳәынҭқарратә усзуҩы,
афицар,
арҿиамҭақәа реизгаҩ,
аимператор,
асуверен,
арратә активист,
ар рԥыза,
аҳ,
ар рфицар|адин=акатоликра, адеизм|анашьамҭақәа=Аслан аорден акавалер
Виуртембергтәи агәыргьын орден
Аиашара орден
Серафимцәа рорден
Лиудвиг иорден|абызшәақәа=Афранцыз бызшәа,
акорсик бызшәа|аԥсыжра аҭыԥ=Ацқьа Лиудовик иныхабаа Аинвалидцәа рыҩны Анышәынҭра арха|ахьӡ=Наполеон Бонапарт|афото=Andrea Appiani, , Kaiserliche Schatzkammer Wien - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821) als König von Italien - GG 2346 - Kunsthistorisches Museum.jpg|анаԥынҵамҭа=Napoleon signature.svg}}'''Наполеон I Бонапарт''' ({{lang-fr|Napoléon Bonaparte}}. [napoleˈɔ bɔnɑˈpaˈt], {{lang-co|Napulione Buonaparte}}, {{lang-it|Napoleone Buonaparte}}; [[нанҳәамза 15]], [[1769]], [[Аиаччо]], [[Корсика]] — [[лаҵарамза 5]], [[1821]], [[Лонгвуд]], [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха]]) — [[афранцызцәа римператор]] ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. Empereur des Français) 1804 — 1814, 1815 ашықәсқәа рзы, иахьатәи [[афранцыз ҳәынҭқарра]] ашьаҭа зкыз аҳәынҭқарратә усзуҩы, [[ар рԥыза]], [[Мраҭашәара]] <ref name=":0">{{cite web|title=Napoleon I|url=https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|publisher=Britannica|access-date=2017-05-29|lang=en|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112122322/https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|url-status=live}}</ref> аҭоурых аҿы еиҳа иналукааша аусзуҩцәа дыруаӡәкуп.
Наполеоне Буонапарте (ус ихы иазиҳәон 1796 шықәсанӡа){{sfn|Чандлер|2011|с=31}} ипрофессионалтә арратә маҵзура хациркит 1785 шықәсазы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы. [[Афранцыз револиуциа Ду]] ашықәсқәа рзы, ԥхынҷкәынмза 18, 1793 шықәсазы, Тулон анырга ашьҭахь, [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. [[Вандемьер 13]], 1795 шықәсазтәи ақәгылара ашьаҽраан ихадоу ароль анынаигӡа ашьҭахь, [[Адиректориа|Адиректориаҿы]] [[Адивизиатә еинрал|адивизиатә еинралс]], иара убас атыл арратә мчрақәа реиҳабыс дҟалеит. Хәажәкырамза 2, 1796 шықәсазы [[Италиатәи ар]] ркомандаҟаҵаҩыс дҟаҵан. 1798 — 1799 ашықәсқәа рзы [[Мсырҟа арратә експедициа|Мсырҟа ицоз арратә експедициа]] напхгара аиҭон{{Аиасра|Арратә кариера }}.
Абҵарамза, 1799 шықәсазы ([[Бриумер]] 18) [[аҳәынҭқарратә аарҳәра|аҳәынҭқарра еилаҩынтара]] мҩаԥигеит, [[актәи консулны]] дҟалеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы аполитикатәи административтәи реформақәа мҩаԥганы, хәыҷы-хәыҷла [[адиктатортә мчра]] аҟынӡа днаӡеит{{Аиасра|Аконсулра }}.
Лаҵарамза 18, 1804 шықәсазы [[императорс]] дҟаҵан. Ақәҿиарақәа змаз [[Наполеон иеибашьрақәа]], еиҳаракгьы 1805 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]], 1806 — 1807 шықәсқәа рызтәи [[Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа|Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа,]]1809 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]] аконтинент аҿы Франциа аҳәынҭқарра хаданы аҟаҵара иацхрааит. Аха Наполеони «амшынқәа раҳкәажә» ҳәа изышьҭаз [[Британиаду|Британиа Дуи]] иманшәаламхаз реиндаҭлара ари астатус инагӡаны ашьақәнарӷәӷәара алнаршомызт{{Аиасра|Аимпериа ашьақәгылара }}.
Наполеон I [[Урыстәылатәи аимпериа]] данабашьуаз,[[1812 шықәсазтәи аибашьра|1812 шықәсазтәи аибашьраан]], данаҵаха, Европатәи аҳәынҭқаррақәа афранцызҿагыларатә коалициа шьақәдыргылеит. Наполеон [[Леипциг]] амҵан [[Ажәларқәа реибашьра]] данаҵаха, адгылаҩцәа еиду рыр шьҭа дзырҿагыломызт. Акоалициа рыр Париж ианалала ашьҭахь, мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы, аимператор итәарҭа аанижьит, [[Ельба адгьылбжьаха|Ельба адгьылбжьахахь]] дахыргеит{{Аиасра|Аимпериа акризис }}.
Афранцыз тәарҭахь дхынҳәит хәажәкырамза, 1815 шықәсазы ([[шәымш]] ҳәа). [[Ватерлоо]] аибашьраҿы данаҵаха, ԥхынгәымза 22, 1815 шықәсазы аимператор [[аҩынтә раан аҳра мап ацәикыр акәхеит|аҩынтә раангьы аҳра мап ацәикыр акәхеит]]{{Аиасра|Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи}}.
Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы]] дынхон, англызцәа дытҟәаны дрыман, уаҟа ауп [[аца акьыба]] иахҟьаны иԥсҭазаара дахьалҵызгьы. Уи ибаҩ-ишаҩ 1840 шықәса раахыс [[Париж]] [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы иҟоуп{{Аиасра|Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха}}.
== Заатәи ашықәсқәа ==
=== Ахылҵшьҭра ===
{{main|Наполеон иҭаацәа }}
Наполеон диит 1769 шықәсазы нанҳәа 15 рзы, [[Корсика]] адгьылбжьахаҿы иҟоу [[Аиаччо]] ақалақь аҿы, [[Карло Мариа Буонапарти]] [[Мариа Летициа Рамолинои]] рҭаацәараҿы. Корсика акыр аамҭа [[Генуатәи Аҳәынҭқарра]] анапхгара аҵаҟа иҟан. 1755 шықәсазы Корсика Генуатәи аҳратәра аҟынтәи ахақәиҭра аиуит, убри аамҭа инаркны [[ихьыԥшым ҳәынҭқаррак]] аҳасабала аҭыԥантәи адгьыл зтәыз [[Паскуале Паоли]] инапхгара аҵаҟа иҟан, уи ицхырааҩ гәакьа Наполеон иаб иакәын.
[[Файл:Carlo Maria Bonaparte.jpg|thumb|left|129px|[[Карло Буонапарте]]. [[Жироде-Триозон, Анн-Луи|Жироде-Триозон]] (1806)]]
1768 шықәсазы Генуатәи Аҳәынҭқарра Корсика азинқәа Франциатәи аҳ [[Лиудовик XV]] 40 миллион ливр ҳәа инаҭеит. 1769 шықәса лаҵарамзазы [[Понте-Нуово аибашьраҿы]] Франциатәи ар Корсикатәи ақәгылаҩцәа ириааит. Паоли 340-ҩык ицнагаҩцәеи иареи Англиаҟа нхара ицеит. Наполеон иани иаби Корсика иаанхеит; иара ихаҭа диит абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь хымз анҵы. Паоли 1790-тәи ашықәсқәа рҟынӡа иара изы дҿырԥшыганы дыҟан{{sfn|Тиулар||с=32—34}}{{sfn|Roberts|2014|p=4}}.
{{CSS image crop|изобр=Letizia Bonaparte by Robert Lefèvre.jpg|позиция=|подпись=[[Летициа Рамолино]]. [[Лефевр, Робер|Робер Лефевр]] (1813)|ширина=150|общая=168|высота=|верх=9|право=12|низ=9|лево=10}}
Буонапарте аҭаацәара аристократиа маҷ иреиуан; Наполеон иабдуцәа ҭоурыхла [[Флоренциа]] инхон, 1529 шықәса инаркны Корсика инхон. Наполеон иаб, [[Карло Буонапарте]], аӡбаратә еилатәаҩыс аус иуан, насгьы амазаразы игәылацәа аӡбаратә ус рыҭаны, есышықәса 22,5-нызқь ливр иоуаз ахашәалахәы еизирҳарц иҽазишәон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}. Наполеон иан, [[Мариа Летициа Рамолино]], даара дыԥшӡан, амчхара лыман; Карлои лареи рҭаацәара аԥҵара еиҿыркааит рҭаацәа. Корсикатәи аҳәаақәеи амҩақәеи рзы зыԥсҭазаара иалҵхьаз аинспектор хада иԥҳа лаҳасабала, Летициа лхаҵа изаалгеит аихраҵага дуи асоциалтә статуси {{sfn|Broers|2014|p=37}}{{sfn|Roberts|2014|p=6}}. Наполеон 13-ҩык ахәыҷқәа рҟынтәи аҩбатәи иакәын, урҭ рахьынтә хәҩык ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит. Наполеон ихаҭа ида, ԥшьҩык иашьцәеи хҩык иаҳәшьцәеи рҭәымҭахь инеит{{sfn|Roberts|2014|p=7}}:
* [[Жозеф Бонапарт|Жозеф]] (1768—1844)
* [[Люсьен Бонапарт|Лиусиен]] (1775—1840)
* [[Элиза Бонапарт|Елиза]] (1777—1820)
* [[Луи Бонапарт|Луи]] (1778—1846)
* [[Полина Бонапарт|Полина]] (1780—1825)
* [[Каролина Бонапарт|Каролина]] (1782—1839)
* [[Жером Бонапарт|Жером]] (1784—1860)
Аиразы аршаҳаҭгаҿы иаб ижәла "Буонапарте" ҳәа ишыҟазгьы, ахәыҷы "Бонапарте" ҳәа дҭаҩын. Иани иаби ирҭаз ахьӡ Наполеоне лассы-лассы иуԥыло иҟамызт: уи 1478 шықәсазы [[Макиавелли, Никколо|Никколо Макиавелли]] иҩымҭа «[[Флоренциа аҭоурых]]» аҿы иуԥылоит; убасҵәҟьа уи иабдуцәа руаӡәк ихьӡын{{sfn|Roberts|2014|p=3}}.
=== Ахәыҷреи аҿареи ===
[[Файл:Ajaccio MN1JPG.jpg|thumb|150px|[[Дом-музей Бонапартов|Casa Buonaparte]] — Наполеон иҩны]]
Наполеон ихәыҷраамҭа иазкны иаҳдыруа маҷуп. Данхәыҷыз иара аимҳәа даргәаҟуан, иҟалап уи [[аимҳәаду]] акәын . Иани иашьа еиҳаби [[Жозеф]] изларҳәо ала, Наполеон ирацәаны даԥхьон, еиҳарак аҭоурыхтә литература. Аҩны ахԥатәи аихагылаҿы уада хәыҷык иԥшааит, уантәи лассы-лассы дылбаауамызт, аҭаацәаратә крыфарақәа бжьаижьуан. Наполеон ԥыҭрак ашьҭахь иҳәеит раԥхьаӡа акәны [[Руссо]] иҩымҭа «[[Елоиза Ҿыц]]» жәашықәса анихыҵуаз дшаԥхьаз. Аха, ас еиԥш иҟоу ихьысҳау [[аинтроверт]] ихаҿсахьа иақәшәом даныхәыҷыз "Troublemaker" ( [[Аиталиа бызшәа|аитал.]] «Rabulione» ){{sfn|Roberts|2014|p=8}} ҳәа ирҭаз ахьӡ ҷыда.
Наполеон ихатәы бызшәа [[Аиталиа бызшәа|Аиталиан бызшәа]] [[корсикатәи адиалект]] акәын. Иара аиталиан бызшәала аԥхьашьеи аҩышьеи иҵеит алагарҭатә школ аҿы, жәашықәса анихыҵуаз ауп [[афранцыз бызшәа]] аҵара даналага. Иԥсы ҭанаҵы аиталиантәи акцент ӷәӷәа иманы дцәажәон{{sfn|Roberts|2014|p=8}}. Карло Буонапартеи афранцызцәеи русеицуреи Корсика агубернатор аграф [[де Марбеф]] идгылареи рыбзоурала, Карло Буонапарте ҩыџьа иԥацәа Жозефи Наполеони рзы аҳратә [[стипендиақәа]] раиура илшеит. 1777 шықәсазы Карло Корсикатәи аамсҭцәа рҟынтәи Парижҟа депутатс далхын{{sfn|Roberts|2014|p=5}}. 1778 шықәсазы [[Версальҟа]] данцоз, ҩыџьа иԥацәеи, [[Екстәи]] асеминариаҿы астипендиа зауз [[иабхәында]] [[Фешгьы]] игеит. Жозефи Наполеони аамҭала [[Отион]] ақалақь аҿы иҟаз [[арратә лицеи]] иҭарҵеит, еиҳарак афранцыз бызшәа рҵарц азы{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон алицеи аҿы хымз ихигеит, убри аамҭа иалагӡаны иаб иҟаиҵеит Наполеон Бриенна ақалақь аҿы иҟаз акадеттә школ ахь диаргартә (Аҳратә стипендиа аиуразы аамысҭашәаратә хылҵшьҭра ашьақәырӷәӷәара аҭахын)<ref>{{книга
| автор = [[Кастело, Андре|André Castelot]]
| часть =
| заглавие =
| оригинал = I. Bonaparte & II. Napoléon
| язык = fr
| ссылка =
| издание =
| ответственный =
| место =
| издательство = Librairie Académique Perrin
| год = 1967 & 1968
| том = 1,2
| страницы = 10
| страниц =
| isbn =
}}</ref>.
[[Файл:Napoleon16Jahre.jpg|150px|thumb|left|Наполеон 16 шықәса анихыҵуаз (идырым автор амел еиқәаҵәала иҭихыз асахьа)]]
Лаҵарамза, 1779 шықәсазы Наполеон [[Бриенн-ле-Шато]] ақалақь аҿы иҟаз [[акадеттә школ]] (аколлеџь) дҭалеит {{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон аколлеџь аҿы аҩызцәа имамызт, избан акәзар иара иҭаацәара рацәак ибеиамызт, ихатәрамызт, уи адагьы иара дпатриот дуун, насгьы Корсика атәтәҩцәа раҳасабала афранцызцәа ргәаӷ икын. Италиатәи ихьӡ иахҟьаны, иқәлацәа "Аԥынҵа иҭоу ачаз" ҳәа ихьӡырҵеит ( {{lang-fr|La-paille-au-nez}} ). Иҩызцәа шьоукы аҵәы иахьилырхуаз иахҟьаны, иара иҽыԥхьеикит, аԥхьара еиҳаны аамҭа иазикыр акәхеит. Иара дрыԥхьон [[Корнеил]], [[Расин]], [[Вольтер]], зегь реиҳа бзиа иибоз апоет [[Оссиан]] иакәын{{sfn|Roberts|2014|p=13}}. Наполеон еиҳарак [[Аматематика|аматематикеи]] аҭоурыхи бзиа ибон, [[Антикатә аамҭақәа|антикатә аамҭақәеи]], [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]], [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезарь]] реиԥш иҟоу аҭоурыхтә хаҿсахьақәеи дрызҿлымҳан. Наполеон аматематика, [[аҭоурых]], [[агеографиа]] рҿы ҷыдала ақәҿиарақәа иоуит; аха [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәеи]] [[Анемец бызшәа|агерман бызшәеи]] рҿы дыԥсыҽын . Уи адагьы, аҩраҿы агхақәа рацәаны ҟаиҵон, аха аԥхьара бзиа иахьибоз иабзоураны, истиль акырӡа еиӷьхеит. Рҵаҩцәақәаки иареи рыбжьара аимак-аиҿак иқәлацәа рыбжьара деицырдыруа дҟанаҵеит, насгьы хәыҷы-хәыҷла урҭ рнапхгаҩыс дҟалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Roberts|2014|p=11}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}.
Бриенна даныҟаз Наполеон иӡбеит артиллериа дазҟазахарц. Ари арратә ҟәшаҿы иматематикатә баҩхатәра ихәон, насгьы ара ихылҵшьҭра иахьмырԥшыкәа акариеразы алшара дуқәа иоуан. Аушьҭратә ԥышәарақәа аниҭи ашьҭахь, жьҭаарамза 1784 шықәсазы Наполеон [[Парижтәи арратә школ]] даанахәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=35}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}{{ref+|Уи ашықәс азы Парижтәи арратә школ аҭалара иашьҭан 202-ҩык акадеттә школқәа роушьҭымҭацәа, урҭ рахьынтә 136-ҩык роуп анҵәамҭатә ԥышәара иахысыз, 14-ҩык роуп артиллериа акласс ала иҭалаз {{sfn|Roberts|2014|p=16}}.|К}}. Уаҟа иара иҵон аматематика, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа, аҽықәтәашьа, [[арратә техника]], [[атактика]], иара убас [[Гибер|Гибери]] [[Грибовал|Грибовали]] русумҭақәа дрыԥхьеит. Паолии Корсикеи џьашьахәыс иахьыҟаиҵоз, насгьы Франциа иахьицәымӷыз рыла ирҵаҩцәа иршанхон{{sfn|Roberts|2014|p=15—16}}. Иара дзаҵәын, аҩызцәа имамызт, аха аӷацәа иман. Наполеони [[Пиккар де Фелиппо|Пиккар де Фелиппои]] рыбжьара итәаз [[Пико де Пикадиу]] иҭыԥ аҟынтәи дыбналеит, избан акәзар имаӡаз реиқәԥарақәа раан иара еснагь иқәшәон{{sfn|Манфред|1987|с=30}}.
Иааидкыланы Наполеон Корсика дыҟамызт аа-шықәса раҟара. [[Франциа]] аҵара ахьиҵоз иахьҟьаны дыфранцызны дҟалеит — дшыхәыҷыз арахь нхара диасит, насгьы акыр шықәса ара ихигеит, усҟантәи аамҭазы Франциатәи [[акультуратә]] нырра Европа иалалеит, насгьы ишьақәгылоз [[афранцызтә хаҭара]] даараӡа иугәаԥхаратәы иҟан {{sfn|Roberts|2014|p=10}}.
== Арратә кариера ==
=== Акариера алагамҭа ===
{{see also|Тулон амацәаз аҭакра|Вандемьертәи ақәгылара}}
[[Файл:Henri Félix Emmanuel Philippoteaux - Portrait of Napoleon Bonaparte.jpg|thumb|200px|Наполеон 1792 шықәсазы. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Феликс-Эмманиуель-Анри Филиппото]] ипортрет (1834)]]1782 шықәсазы Карло Мариа Буонапарте [[амжәаҵлақәа]] рааӡарҭа аартразы [[Аконцессиа|аконцессиеи]] акралтә гранти иоуит ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. pépinière). Хышықәса рышьҭахь Корсика апарламент аконцессиа архынҳәит уи аилаӡарақәа рынамыгӡара ҽыҵгас иҟаҵаны. Буонапарте рҭаацәара ауал рықәны иаанхеит, уи адагьы агрант дырхынҳәыр акәын{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=72}}. Жәабранмза 24, 1785 шықәсазы раб иԥсҭазаара далҵит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=273}}{{sfn|Тюлар||с=36}} Аԥҟара ишаҳәо ала, аҭаацәара реиҳабыс дҟалар акәын аиашьа еиҳабы [[Жозеф]], аха Наполеон уи ихахьы игеит. Цәыббрамза 28 рзы иара аҿҳәараанӡа иҵара хиркәшеит, абҵарамза 3 рзы [[Валанс]] иҟаз артиллериатә [[полк де Ла Фер]] аҿы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы изҟазаратә кариера хациркит{{sfn|Чандлер|2011|с=35—36}} (афицартә патент иамҭаарбан цәыббрамза 1 азы, ачын шьақәырӷәӷәан ажьырныҳәамза 10, 1786 шықәсазы хымзтәи аԥышәаратә ҿҳәара ашьҭахь){{sfn|Itinéraire|2002|p=24—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}.
Ааӡарҭа иадҳәалаз аӡбаратә усқәеи ахарџьқәеи аҭаацәара зынӡа ихдырҵәеит. Цәыббрамза, 1786 шықәсазы Наполеон аулафахәы еиқәырханы аԥсшьара даҳәеит, анаҩс иара иҟаиҵаз аҳәарала аԥсшьара ҩынтә иацҵан{{sfn|Тюлар||с=37}}. Аԥсшьараан Наполеон иҭаацәара русқәа рҭыԥ иқәиҵарц даҿын, иара убас Парижҟагьы дцон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{ref+|Ари аамҭа иаҵанакуеит Наполеон акаҳԥи иареи апарк аҿы реиԥылара аазырԥшуа ианҵамҭа, [[Пале-Роиаль]] иҟалап, усҟан ауп дара раԥхьаӡа акәны цәала-жьыла ианеизааигәаха {{sfn|Roberts|2014|p=22}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}.|К}}. Рашәарамза, 1788 шықәсазы аррамаҵурахьы дхынҳәуеит, иполк ахьиаргаз [[Осон]] дцоит. Иан длыцхраарц азы иулафахәы хәҭак илзынаишьҭуан. Даараӡа дӷарны дынхон, мышкахьы знык акрифон, аха иматериалтә ҭагылазаашьа шбааԥсыз инирԥшуамызт{{sfn|Чандлер|2011|с=37—39}}. Иара убри ашықәс азы Наполеон иҽазишәеит аулафахәы бзиа зшәоз, [[Османтәи аимпериа иабашьразы]] аҳәаанырцәтәи хатәгәаԥхарауаа еизызгоз [[Аурыс императортә ар]] иатәыз афицартә маҵзура аҽҭаҩра. Аха уи аԥхьа иааиз ақәҵара ишаҳәоз ала, аҳәаанырцәуаа анрыдыркылоз рчын ладырҟәуан, уи Наполеон игәамԥхеит<ref name=":1">{{cite web|url=http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|title=Как Наполеон чуть не стал русским офицером|date=2017-08-28|publisher=Сайт «История России»|access-date=2017-08-28|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828232325/http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|url-status=live}}</ref>. Наполеон 1789 шықәсазы ари аҩыза аҳәара шыҟаиҵахьаз, насгьы хыхь иазгәаҭоу иреиԥшу амзызқәа ирыхьҟьаны мап шацәикыз атәы зҳәо аршаҳаҭга ыҟоуп. Ари азҵаара ҭызҵаауаз [[П. Шереметев]] Наполеон аурыс маҵзура далалар шиҭахыз атәы зҳәо ииашоу дыррақәа изымԥшааит, аха иҟоу аршаҳаҭгақәа рышьаҭала ус иҟазҭгьы алшон ҳәа иԥхьаӡоит<ref name=":2">{{статья|автор=[[Шереметев, Павел Сергеевич|П. Шереметев]]|заглавие=Бонапарт и русские в 1789 году и о Заборовском|выпуск=4|год=1910|издание=Летопись Историко-родословного общества в Москве|страницы=3, 4, 19|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4|archive-date=2023-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325142922/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4}}</ref>.
Мшаԥымза, 1789 шықәсазы Наполеон акомандаҟаҵаҩ ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала [[Сиор]] ахь ддәықәҵан амлакра иахҟьаз абунт аанкыларазы{{sfn|Roberts|2014|p=26}}. Ԥхынгәымзазы, [[Бастилиа агарала]] иалагаз [[афранцыз револиуциа]] Наполеон корсикатәи ахақәиҭреи афранцыз хаҭареи рыбжьара акы алихыртә ҟанаҵеит. Ус шакәызгьы, усҟан ааӡарҭа иадҳәалаз апроблемақәа еиҳа дрызхәыцуан имҩаԥысуаз аполитикатә ԥсахрақәа раасҭа{{sfn|Roberts|2014|p=27}}. Наполеон ақәгыларақәа раанкылара дшалахәызгьы, [[Аконституциа аҩызцәа реилазаара]] раԥхьатәи адгылаҩцәа дыруаӡәкын. Аиаччо иашьа [[Лиусьен]] [[иакобинаа]] рыклуб далалеит. Нанҳәамза, 1789 шықәсазы Буонапарте ичымазара иахҟьаны ҩаԥхьа аԥсшьара аниоу, иԥсадгьыл ахь дцеит, уаҟа жәаа мзы дыҟан, иашьцәеи иареи ареволиуциатә мчқәа ирыдгыланы аҭыԥантәи аполитикатә қәԥара активла иалахәын. [[Аԥҵаратә еизара]] адепутат [[Саличетти|Саличеттии]] Наполеони Корсика [[Франциа адепартаментны]] аҟаҵара иадгылеит. Иалцаны иҟаз Паоли еиликаауан уи Франциа амчра еиҳагьы ишыӷәӷәанатәуаз, убри аҟнытә даҿагылон{{sfn|Roberts|2014|p=29—30}}. Ԥхынгәымза, 1790 шықәсазы Паоли адгьылбжьахахь дхынҳәны Корсика Франциа аҟынтәи ахы иақәитәхарц азы аусқәа рымҩаԥгара далагеит. Буонапарте аҭаацәара ареволиуциатә мчра хадақәеи, Корсика ауааԥсыра ирылаҵәаны иҟамыз [[ауахәаматә мазара амилаҭтәра]] ирықәшаҳаҭын{{sfn|Roberts|2014|p=32—33}}.
[[Файл:Bonaparte in Garrison at Auxonne.jpg|thumb|200px|Наполеони уи иашьа [[Луи|Луии]] [[Осон]] ианыҟаз. Асахьаҭ. [[Бревиль, Жак Онфруа де|Жак де Бревиль]] (1910)]]Жәабранмза, 1791 шықәсазы Наполеон иашьеиҵбы [[Луи]] диманы амаҵзурахьы дхынҳәит (иашьа иҵаразы Наполен иулафахәы аҟынтәи аԥара ишәон, Луи адашьмаҿы дыцәалар акәхон). Рашәарамза 1, 1791 шықәсазы алеитенант ичын иоун (мшаԥымза 1 инаркны астаршинра иоуит), Валансҟа диаргеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=42}}{{sfn|Roberts|2014|p=34—35}}. Иара убри ашықәс, нанҳәамзазы Корсика дцарц азы ҩаԥхьа аԥсшьара иоуит (ажьырныҳәамза 10, 1792 шықәсанӡа дыхнымҳәыр, [[Адезертир|ддезертирны]] дыԥхьаӡахоит ҳәа еибыҳәаны ԥшьымз аамҭа ирҭеит){{sfn|Roberts|2014|p=36}}. Наполеон Корсика даннеи, дырҩегьых аполитика иҽеиҭеит, ишьақәгылоз [[Амилаҭтә гвардиа|Амилаҭтә гвардиаҿы]] подполковникеиҵбыс дҟалеит{{ref+|Наполеон иалхра ахәдықәҵаразы аоппонентцәа дрықәымчуан, иара убас алхрақәа рымш аҽны хҩык анаԥшцәа рҟынтәи руаӡәк иӷьычра еиҿикааит. Корсика аполитикатә қәԥара уаанӡагьы аџьбарара аныԥшуан, аха Наполеон иҟаиҵаз Паоли агәынамӡара изцәырнагеит. Аха Саличетти Наполеон дидгылеит, убри аҟынтә алхрақәа рылҵшәақәа шьақәырӷәӷәан {{sfn|Roberts|2014|p=37}}.|К}}. Валансҟа иара уаҳа дыхнымҳәит. Паолии иареи аимак анроу, лаҵарамза, 1792 шықәсазы Париж арратә министррахь дцеит. Рашәарамзазы акапитан ичын иуоит (аха Наполеон Амилаҭтә гвардиаҿы иоуз аполковникеиҵбы ичын шьақәдырӷәӷәарц иҭахын). Цәыббрамза, 1785 шықәса инаркны цәыббрамза, 1792 шықәсанӡа Наполеон иааидкыланы ԥшьышықәса раҟара ԥсшьара дыҟан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Наполеон шаҳаҭс дрыман [[рашәара 20|рашәарамза 20]], [[нанҳәа 10|нанҳәамза 10]], [[цәыббра 2|цәыббрамза 2]] рзы Париж имҩаԥысуаз ахҭысқәа, акрал иахҳәара дадгылан, аха акрал иԥсыҽреи уи ихьчаҩцәа рлак-ҩакреи шигәамԥхоз атәы иҳәон{{sfn|Roberts|2014|p=37ff}}.
Жьҭаарамза, 1792 шықәсазы Наполеон Корсикаҟа дхынҳәит Амилаҭтә гвардиа аполковникеиҵбы инапынҵақәа рынагӡаразы{{sfn|Roberts|2014|p=40}}. Буонапарте раԥхьаӡатәи иеибашьратә ԥышәа — [[Сардинтәи акралра]] иаҵанакуаз адгьылбжьахақәа [[Маддалена|Маддаленеи]] [[Санто-Стефано|Санто-Стефанои]] рахь ицоз аекспедицақәа жәабранмза, 1793 шықәсазы. Корсика аҟынтәи иӡхыҵыз адесант ирласӡаны иԥыххаа иқәҵан, аха ҩ-бзарбзанки [[Амортира|амортиреи]] рыла ишьақәгылаз артиллериатә батареиа хәыҷы напхгара азҭоз акапитан Буонапарте далкаахеит: иара илшоз зегь ҟаиҵеит абзарбзанқәа реиқәырхаразы, аха уеизгьы урҭ аҟәараҿы иаанрыжьыр акәхеит{{sfn|Тюлар||с=47}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=54—55}}.
1793 шықәсазы [[Паоли]] [[Аконвент]] аҿаԥхьа ахара идҵан Корсика ареспубликатә Франциа аҟынтәи ахьыԥшымра аиурц дахьашьҭаз азы. Ахарадҵарақәа дрылахәын Наполеон иашьа [[Лиусьен]]. Аҵыхәтәан Буонапарте рҭаацәареи Паолии зынӡа еибаргәааит. Буонапарте рҭаацәара Корсика инагӡоу ахақәиҭтәра иазкыз Паоли икурс иаахтны иаҿагылеит. Рашәарамза, 1793 шықәсазы аполитикатә шәарҭара иахҟьаны, ҭаацәаныла Франица нхара ииасит{{sfn|Тюлар||с=47—48}}. Иара убри амзазы Паоли [[Георг III]] Корсика акрал иоуп ҳәа ирылеиҳәеит {{sfn|Roberts|2014|p=44}}.
Наполеон Ареволиуциатә [[Италиатә ар]], анаҩс [[Алада ар]] рҿы амаҵзура иоуит. Рашәарамза анҵәамҭазы иара иҩит иакобинра зныԥшуаз, Аконвет акомиссарцәа [[Саличетии]] [[Робеспьер иашьеиҵбы|Робеспьер иашьеиҵби]] рыбзоурала иҭыжьыз апамфлет [[«Уаххьа Боккер аҿы»]] ({{lang-fr|«Le Souper de Beaucaire»}}). Уи апамфлет иахҟьаны автор ареволиуциатә гәалаҟазаарақәа имоушәа агәаанагарақәа цәырҵит{{sfn|Roberts|2014|p=45—46}}{{sfn|Ленц|2003|с=17}}.
[[Файл:Napoleon à Toulon par Edouard Detaille.jpg|thumb|right|200px|Наполеон Тулон даныҟаз. Асахьаҭ. [[Детаиль, Жан Батист Едуард|Е. Детаиль]] (XIX век)]]Англызцәеи ароиалистцәеи [[Тулон]] иаанкыланы ирыман. Тулон амацәаз иҭакны измаз ар рахь днеит Бонапарт цәыббрамза, 1793 шықәсазы. Жьҭаарамзазы [[абаталион]] аиҳабы ичын иоуит ([[амаиор]] ичын иақәшәон). Тулон даныҟаз [[аԥхҭра]] ачымазара ихьит. Ари ачымазара акыршықәса даргәаҟуан{{sfn|Gueniffey|2015|p=190}}{{ref+|Аԥхҭра аекземахь ииасит. Сааҭрацәала ӡыршыла иҽаникәабоз деиӷьхон. 1802 шықәсазы ауп [[Корвизар, Жан-Никола|Корвизар]] Наполеон даныбзиаха {{sfn|Gueniffey|2015|p=691}}{{sfn|Roberts|2014|p=49}}.|К}}. Артиллериа аиҳабыс иҟаҵаз Бонапарт, ԥхынҷкәынмзазы [[арратә операциа]] шьахә мҩаԥигеит. Тулон ргеит, иара ихаҭа 24 шықәса анихыҵуаз Аконвент акомиссарцәа рҟынтәи [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. Ачын ҿыц иоуит ԥхынҷкәынмза 22, 1793 шықәсазы. Жәабранмза, 1794 шықәсазы Аконвент уи ишьақәнарӷәӷәеит{{sfn|Тюлар||с=53—54}}{{sfn|Чандлер|2011|с=46—51}}.
Жәабранмза 7 рзы Италиатәи ар артиллерист хадас даныҟарҵа, Наполеон [[Пьемонт акралра]] иаҿагылаз хәымчыбжьтәи акампаниа далахәын, Италиатәи ар аиҳабацәеи аибашьратә хҭысқәа ртеатри драбадырит, Арратә министррахь ажәалагалақәа ишьҭит Италиа ажәылара аиҿкааразы{{sfn|Чандлер|2011|с=53—55}}. Корсикаҟа арратә експедициа аиҿкааразы Наполеон лаҵарамза алагамҭазы [[Ницца|Ниццеи]] [[Антиб|Антиби]] дхынҳәит. Усҟан Наполеон аба, асапын зҭиуаз, зыԥсҭазаара иалҵхьаз амиллионер иԥҳа, жәаф шықәса зхыҵуаз [[Дезире Клари]] длеиҽырбо далагеит. Нанҳәамза, 1794 шықәсазы Дезире [[лаҳәшьа еиҳабы]] Жозеф Буонапарте диццеит. Лара изаалгеит 400-нызқь ливр (убри алагьы Буонапарте аҭаацәара рфинанстә уадаҩрақәа рыӡбеит){{sfn|Roberts|2014|p=53}}.
[[Термидориантә аарҳәра]] ашьҭахь Бонапарт Робеспьер еиҵбы дахьидҳәалаз азы дҭаркит (нанҳәамза 9{{ref+|Тиулари, Ленци, Робертси изларҳәо ала — нанҳәамза 9{{sfn|Тиулар||с=56}}{{sfn|Ленц|2003|с=18}}{{sfn|Roberts|2014|p=55}}, Тарле излаиҳәо ала — нанҳәамза 10{{sfn|Тарле|1959|с=34}}, Чандлер игәаанагарала — нанҳәамза 6. Аха ииашаҵәҟьаны нанҳәамза 6 рзы адҵа рнапы аҵарҩит, знапы аҵазҩыз дыруаӡәкын Саличетти. Аҭакра формалтә ҽыҵгас иаиуит Наполеон имаӡоу амиссиа аҳасабала Генуиаҟа ицара аҭагылазаашьақәа ргәаҭара, иара адҵа анирҭа ауп уахь данца. [[Рикор, Жан Франсуа|Рикора]]{{sfn|Чандлер|2011|с=56}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=160—161}}.|К}}, 1794 шықәсазы, ҩымчыбжь дҭакын){{sfn|Itinéraire|2002|p=74}}. Ихы данақәиҭыртә ашьҭахь Паолии абританцәеи Корсика рымихырц азы иҽазыҟаҵара ациҵеит. Хәажәкырамза 3 (даҽа дыррақәак ишырҳәо ала 11 рзы), 1795 шықәсазы Наполеон 15 ӷбеи 16 900-ҩык асолдаҭцәеи рыла ишьақәгылаз аекспедициа даланы Морсель аҟынтәи ддәықәлеит, аха абританиатә ескадра арҭ аӷбақәа ирласны ириааит{{sfn|Itinéraire|2002|p=77—78}}{{sfn|Roberts|2014|p=57}}.
Ааԥын, иара убри ашықәс азы [[Вандеиа|Вандеиаҟа]] ддәықәырҵеит [[ақәгылаҩцәа]] раанкыларазы. Париж даннеи, лаҵарамза 25 рзы, Наполеон идырит дартиллеристны дшыҟаз аршьаҟауаа ркомандаҟаҵаҩыс дшыҟарҵаз. Наполеон ари дақәшаҳаҭымхеит игәамбзиарақәа мзызс иҟаҵаны{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Рашәарамзазы Дезиреи иареи еилыҵит. Е. Робертс игәаанагарала, ари зыхҟьаз дара рҭаацәараҿы Буонапарте аӡәы дазхоит ҳәа изыԥхьаӡоз лан лнырра ауп{{sfn|Roberts|2014|p=59}}. Наполеон аулафахәы абжа иоуан, аха арратә министр [[Карно]] ашәҟәқәа изиҩуан Италиатәи ар иазкны. Ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ҳәа акгьы анимамзы, [[Ост-Индиатәи аилахәыра]] амаҵзура аҭаларагьы дазхәыцуан. Иара аамҭа рацәаны иман, убри аҟнытә даҭаауан [[«Акафе де лиа Режанс»]], уа иара [[гәахәа дула ашахмат дасуан]]<ref name=":3">{{книга|автор=Гижицкий, Ежи|заглавие=С шахматами через века|место=Варшава|издательство=Sport i Turystyka|год=1970|страниц=360|страницы=197—198}}</ref>. Нанҳәамза, 1795 шықәсазы ичымазара ашьақәырӷәӷәаразы арратә министрра иднаҵеит амедицинатә комиссиа дахысырц. Иполитикатә дгылаҩцәа рыцхыраарала Наполеон [[Ауаажәларратә еиқәырхара акомитет]]{{sfn|Тарле|1959|с=34}}{{sfn|Чандлер|2011|с=56}} атопографиа аҟәшаҿы амҵура иоуит, усҟантәи аамҭазы уи афранцыз ар рыштаб ароль инанагӡон. Цәыббрамза 15 рзы иара аинралцәа рсиа далхын Вандеиаҟа ацара мап ахьацәикыз азы, аха ирласны деиҭашьақәдыргылеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=82}}{{sfn|Roberts|2014|p=61}}.
[[Файл:13Vendémiaire.jpg|thumb|Ақәгылаҩцәа ац. Рох иуахәама абарҵаҿы абзарбзанқәа рыла икыдҵан иршьуеит. [[Монне, Шарль|Ш. Монне]] (XIX век)]]Атермидорианцәа рзы иуадаҩыз аамҭазы [[Баррас]] Наполеон иара ицхырааҩыс дҟаиҵеит, насгьы Наполеон далкаахеит жьҭаарамза 5, 1795 шықәсазы Париж имҩаԥысуаз [[ароиалисттә гылараҿы|ароиалисттә қәгылараҿы]] (Наполеон аҳҭнықалақь амҩақәа рҿы ихы иаирхәеит артиллериатә маскьаҭқәа), адивизиатә еинрал ичын иоуит, атыл ар реиҳабыс дҟаҵан{{sfn|Тарле|1959|с=38—40}}{{sfn|Чандлер|2011|с=61}}. 1785 шықәсазы алеитенант еиҵбы ичын иманы Парижтәи арратә школ иалгаз Буонапарте 10-шықәса рыҩнуҵҟала арратә чынқәа зегьы иоуит.
Хәажәкырамза 9, 1796 шықәса, асааҭ 10 рзы Буонапарте официалла ашәҟәы иҭагаламкәа ԥҳәысс дигеит аԥҳәысеиба [[Жозефина]], уи лхаҵа, [[аграф Богарне]], иакобинтә террор аан дыршьит, иара убас лара Франциа усҟантәи ахада [[Баррас]] ицәыбза лакәын. Ачараҿы шаҳаҭцәас иҟан Барасс, Наполеон иадуитант Лемаруа, Тальен хаҵеи ԥҳәси, аҭаца лхәыҷқәа — Евгении Гортензиеи. Амаҳә амаҵура ҿыц ахьиоуз иахҟьаны ачара ҩ-сааҭк дагхеит{{sfn|Roberts|2014|p=71}}. Шьоукы ргәаанагарала, Барасс аинрал қәыԥш ҳамҭас ииҭеит Италиатәи ареспублика ар реиҳабы иҭыԥ (амаҵура ирҭеит хәажәкырамза 2{{sfn|Чандлер|2011|с=62}}{{sfn|Ленц|2003|с=19}}, 1796 шықәсазы), аха уи аҭыԥ Наполеон иҭара ҳәа ажәалагала Карно иоуп иҟазҵаз{{sfn|Тюлар||с=64—65}}. Хәажәкырамза 11 рзы Наполеон ар рахь ддәықәлеит. Амҩан Жозефина лахь ииҩуаз асалам шәҟәаҿы ижәлаҿы анбан «у» (''u'') бжьаижьит, убри алагьы аиталиан «Буонапарте» (''Buonaparte'') афранцыз «Бонапарт» (''Bonaparte'') еиԥш иҟаиҵеит. Убас иара инаҵшьны иазгәеиҭеит италиатәреи корсикантәреи раасҭа афранцызра еиҳа аԥыжәара шаиҭо{{sfn|Roberts|2014|p=72}}.
=== Италиатәи акампаниа ===
{{main|Италиатәи акампаниа (1796—1797)}}
[[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|thumb|150px|left|[[Гро, Антуан Жан|Антуан Жан Гро]]. [[Наполеон Бонапарт на Аркольском мосту|Наполеон Бонапарт Арколтәи ацҳаҿы]] (1796—1797)]]
Бонапарт ар реиҳабыс даныҟала, ар иуадаҩу аматериалтә ҭагылазаашьа иҭагылан. Аулафахәы ршәомызт, амунициеи аҭаҵәахқәеи шамахамзар ирырҭомызт. Наполеон ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз дреисны, маҷк иадамхаргьы арҭ апроблемақәа иӡбеит, аха иара еиликаауан аӷа иҵакырадгьыл ахь ишиастәу, убри алагьы ар реиқәыршәара шеиҿкаатәу{{sfn|Broers|2014|p=118—119}}.
Бонапарт иоперациатә план шьаҭас иаиуит ажәыларақәа рыласреи акордонтә стратегиа иқәныҟәоз, зыр еиҟарамкәа еиҵызхыз аӷацәа ирҿагыланы амчқәа реизакреи. Иара ихаҭа «агәҭантәи апозициа» ҳәа изышьҭоу астратегиа дықәныҟәон, уи аан идивизиақәа уахыки-ҽнаки рыла еиқәшәар рылшон{{sfn|Roberts|2014|p=132}}. Наполеон ир шмаҷызгьы, иара ир еидикылон ихадоу аидысларақәа рзы, убри алагьы хыԥхьаӡарала аԥыжәара иоуан{{sfn|Roberts|2014|p=82}}{{sfn|Левицкий|1938|с=77}}. Мшаԥымза, 1796 шықәсазы Монтенотте акампаниа аан ажәылара лас абзоурала иара илшеит сардинтәи аинрал Коллии австриатәи аинрал Больиои рыр реиҟәыҭхареи риааиреи{{sfn|Broers|2014|p=119}}{{sfn|Левицкий|1938|с=76—77}}.
Сардинтәи акрал афранцызцәа рықәҿиарақәа дрыцәшәеит. Убри аҟнытә мшаԥымза 28 рзы дара аинышәара рыбжьарҵеит, уи алагьы Наполеон қалақьқәак инапы аҵаҟа иҟалеит, иара убас ихы дақәиҭны аӡиас По арразы алшара иоуит. Лаҵарамза 7 рзы иара ари аӡиас дырит, лаҵарамза анҵәамҭанӡа австрицәа Аҩадатәи Италиа абжеиҳарак иахьаҵанакуа иалицеит. Пармтәии Модентәии агерцогцәа ирыдырцалеит аԥара рацәала иаахәаз аинышәара рыбжьарҵарц; Милангьы 20 млн франк иҟоу аконтрибуциа ду ашәеит{{sfn|Broers|2014|p=121—122}}{{sfn|Левицкий|1938|с=78}}. Римтәи папа идгьылқәа афранцыз ар рыла иҭәын; иара ихаҭа 21 млн франк инаӡоз аконтрибуциа ишәар акәхеит, иара убас афранцызцәа хыԥхьаӡара рацәала аҟазара арҿиамҭақәа риҭар акәхеит{{sfn|Левицкий|1938|с=82}}.
Наполеон Парижынтәи данца инаркны Жозефина илзынаишьҭуан ирацәаӡаны асалам шәҟәқәа, длыҳәон иара иахь днеирц. Аха убри аамҭазы Жозефина Париж дахьыҟаз дылгәаԥхеит афицар қәыԥш Иполлит Шарль. Жозефина асалам шәҟәқәа рҿы илыҩуан лцәалтәымкәа дахьыҟоу иахҟьаны дышзымнеиуа, лаҵарамза анҵәамҭазы лара зынӡа аҭак аҟаҵара даҟәыҵит, убри алагьы даара Наполеон игәы калыжьит. Аҵыхәтәаны, рашәарамзазы Жозефина Ипполит Шарль, Жозеф, Жиуно дрыцны Италиа дцеит{{sfn|Roberts|2014|p=107}}. Аха арҭ ахҭысқәа Наполеон ар напхгара рзиуратәы иԥырхагамхеит, избанзар ибаҩхатәрақәа ируакын ихатә проблемақәеи изҟазатә усқәеи реиҟәыҭхара: «Сара иашьыкк асыркуеит, егьи аасыртуеит» — иҳәон иара{{sfn|Roberts|2014|p=103}}.
Австрицәа рнапаҿы иаанханы иҟаз Мантуиа абааи Милана ахырӷәӷәарҭеи заҵәык ракәын. Мантуиа амацәаз иҭакын рашәарамза 3 рзы. Рашәарамза 29 рзы Милантәи ахырӷәӷәарҭа ргеит{{sfn|Чандлер|2011|с=98}}. Тирольнтәи иааз Вурмзер австриатәи ир ҿыц аусқәа рзырҽеиуамызт; дара акырынтә ианыманшәаламха ашьҭахь Вурмзер амацәаз аҭакра аҟынтәи ахы иақәиҭитәырц дызҿыз Мантуи абаа аҿы иара ихаҭеи ир рыхәҭаки рҽыҩнаркыр акәхеит. Абҵарамзазы Италиаҟа идәықәҵан Альвинции Давидовичи напхгара зырҭоз ар ҿыцқәа. Абҵарамза 15-17 рзы Аркол имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Альвинци дхьаҵыр акәхеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}. Наполеон афырхаҵара ааирԥшит, абираҟ кны Арколтәи ацҳаҿы ажәыларақәа руак данахагыла. Наполеон идиутант Миурон иара ихьчаразы ихы ақәиҵеит{{sfn|Манфред|1987|с=136}}.
[[Файл:Napoleon at the Battle of Rivoli.jpg|thumb|left|Бонапарт Риволи имҩаԥысуаз аибашьраҿы даныҟаз. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Филиппото]] (1845)]]Ажьырныҳәамза 14 — 15, 1797 шықәсазы Риволи имҩаԥысуаз аибашьра ашьҭахь австрицәа ацәыӡ дуқәа роуны Италиа зынӡа иалцан. Ачымазара ӷәӷәақәеи амлакреи иахьыҟаз Матуиа, аҭагылазаашьа цәгьахеит, жәабранмза 2 рзы Вурмзер аӷацәа иҽриҭеит. Жәабранмза 17 рзы Бонапарт Вена ддәықәлеит. Иԥсыҽхахьаз австрицәа рыр уажәшьҭа иара иҿагылара рылшомызт. Мшаԥымза алагамҭазы афранцызцәа Австриа аҳҭнықалақь аҟынтәи 100 километрак инацәыхараны акәын иахьыҟаз, аха Италиатә ар рымчқәагьы кәадахахьан. Мшаԥымза 7 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, мшаԥымза 18 рзы Леобен аҭынчратә еиҿцәажәарақәа иалагеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}{{sfn|Тюлар||с=68}}.
Аҭынчратә еиҿцәажәарақәа цонаҵы, Бонапарт Адиректориа изынанашьҭуаз абжьгарақәа ҳасаб рзымукәа ихатә арратәи административтәи цәаҳәа мҩаԥигон. Мшаԥымза 17 рзы Верона иалагаз ақәгылара ҽыҵгас иҟаҵаны, лаҵарамза 2 рзы Венециа аибашьра рылеиҳәеит, лаҵарамза 15 рзы атәыла далалеит. Рашәарамза 29 рзы Ломбардиеи, Мантуи, Моденеи, насгьы егьырҭ еидҳәалоу дгьылқәаки рыла еиқәыршәоу Цизальпинтәи ареспублика ахьыԥшымра азхеиҵеит; иара убри аамҭазы [[Лигуриатәи ареспублика]] ҳәа иахьӡырҵаз Генуиа рымпыҵархалеит{{sfn|Тюлар||с=70}}. Амеханимзмқәеи апропагандеи инарҵауланы рдырраҿы иҟазара аарԥшны, Наполеон ир риааирақәа методикала ихы иаирхәон аполитикатә капитал аԥҵаразы. Рашәарамза 17 рзы иҭыҵуа иалагеит «Италиатәи ар ркурьер», уи ашьҭахь «Франциа Италиатәи ар рыблала», «Бонапарти агәыҳалалра злоу ауааи ржурнал» ҭыҵит. Арҭ агазеҭқәа ар рҿы мацара акәымкәа, Франциагьы инарҭбааны ирылаҵәон{{sfn|Тюлар||с=69}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=175}}.
Наполеон ииааирақәа ирылҵшәаны арратә мазара ду иоуит, уи дамеигӡакәа исолдаҭцәа рыдагьы иҭаацәа ирзишон, ихазгьы иаанижьуан. Аԥарақәа рыхәҭак зфинанстә ҭагылазаашьа уадаҩыз Адиректориа иазынашьҭын. Наполеон Пишегриу ичарҳәра ахьааирԥшыз, насгьы Ожеро Париж дахьдәықәиҵаз рыла фриуктидор 18 (цәыббрамза 3— 4) рзы имҩаԥысуаз ахҭысқәа раан Адиректориа арратә цхыраара аиҭеит. Жьҭаарамза 18 рзы Кампо-Формио Австриеи дареи аҭынчра рыбжьарҵеит, Актәи акоалициа реибашьра еилгеит. Франциа аиааира агеит. Аинаалара анапаҵаҩраан Наполеон зынӡаск дазхьамԥшит Адиректориа рпозициа, аиқәшаҳаҭра иара ишиҭахыз аратификациа азырур акәхеит{{sfn|Ленц|2003|с=26—27}}{{sfn|Тюлар||с=70—71}}. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Франциаҟа дхынҳәит, Париж нхара далагеит иара ихьӡала Аиааира ({{lang-fr|Rue de la Victoire}}) ҳәа иахьӡырҵаз амҩаҿы. Наполеон 52,4-нызқь франк ҳәа аҩны ааихәеит, Жозефина уи арԥшӡаразы даҽа 300-нызқь франк нылхит{{sfn|Roberts|2014|p=155}}. <!-- [[Квадрига святого Марка]]. Лувр Денона. Строительные программы.-->
=== Мсыртәи аныҟәара ===
{{main|Мсыртәи аныҟәара }}
[[Файл:Napoleon-Gérome.jpg|thumb|Наполеон Мсыр даныҟаз. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1867)]]
[[Файл:Jean-Léon Gérôme 003.jpg|thumb|left|[[Бонапарт перед Сфинксом|Бонапарт Сфинкс аҿаԥхьа]]. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1868)]]
[[Файл:Louis-François Baron Lejeune 001.jpg|thumb|Ԥхынгәымза 21, 1798 ш. апирамидақәа рааигәара ицоз аибашьра. [[Лежен, Луи-Франсуа|Лежен]] (1808)]]
[[Файл:Antoine-Jean Gros - Bonaparte visitant les pestiférés de Jaffa.jpg|thumb|left|Наполеон Иаффе даныҟаз амырза зыхьыз ачымазцәа рбара даннеи. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1804)]]
[[Файл:Le Parc de la Malmaison sous la neige - panoramio (15).jpg|thumb|[[Мальмезон]]]]
Италиатәи акампаниа иалҵшәаны Наполеон Франциа ахьӡ-аԥша ду иоуит. Ԥхынҷкәынмза 25, 1797 шықәсазы иара афизикеи аматематикеи рыкласс ала Аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи рмилаҭтә институт амеханика асекциа лахәылас далхын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}{{ref+|Наполеон [[Лаплас, Пьер-Симон|Лапласа]], [[Бертолле, Клод Луи|Бертолле]], [[Монж, Гаспар|Монжа]] рыцхыраарала атәыла нзыжьыз [[Карно, Лазар|Карно]] иҭыԥ ахь далхын. Иара 312 бжьы рҟынтәи 305 иоуит, егьырҭ ашьҭазааҩцәа 166-и 123-и бжьы роуит{{sfn|Roberts|2014|p=156}}. Наполеон иматематикатә лшамҭақәа иреиуоуп: ҩ-цәаҳәак змоу ҵәаӷәагак ала аԥшьганеиҟараша аҭыхразы имариоу азнеишьа (ари аӡбамҭа аԥыргал мацарала, мамзаргьы ҩ-цәаҳәак змоу аҵәаӷәага мацарала иарбанзаалак [[аԥыргали аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра| аԥыргали ацәаҳәа змам аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра шалшо ашьақәырӷәӷәаразы акрызҵазкуа шьаҿаны иҟалеит]]), иара убас [[Наполеон итеорема|зганқәа еиҟароу ахкәакь иазку атеорема]], ихьӡ зху|К}}. Ажьырныҳәамза 10, 1798 шықәсазы Адиректориа Англиатәи ар реиҳабыс дҟанаҵеит. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵразы аекспедициатә мчқәа еиҿикаауеит ҳәа азԥхьагәаҭан. Аха ақәыларатә мчқәа ринспекциеи аҭагылазаашьа анализ азуреи рышьҭахь, Наполеон аӡхыҵра нагӡашьа амам ҳәа иԥхьаӡаны Египет ампыҵахалара аплан ықәиргылеит, уи аплан Индиа иҟаз Британиатәи апозициақәа ржәылараҿы акрызҵазкуа ԥыԥшырҭаны дахәаԥшуан. Хәажәкырамза 5 рзы Наполеон аекспедициа аиҿкааразы иԥкым-азин иоуит{{sfn|Roberts|2014|p=158}}, активла аҽазыҟаҵара далагеит{{ref+|Иара абри амзазы Наполеон Жозеф иҟынтәи иаҳаит Жозефина Италиатәи акампаниа аахыс Ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз русқәа дышрылахәыз атәы. Лара лыдагьы арҭ аусқәа дрылахәын Ипполит Шарль, лареи иареи усҟангьы маӡала еиқәшәон. Наполеони Жозефи Жозефина лҿахәы лҿырхит, аха лара зегьы мап рцәылкуан{{sfn|Roberts|2014|p=159}}.|К}}. Александр Ду мрагыларатәи иныҟәарақәа раан аҵарауаа шицыз игәалашәо, Наполеон 167-ҩык агеографцәеи, аботаникцәеи, ахимикцәеи, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рхаҭарнакцәеи иманы дцеит (урҭ рахьынтә 31-ҩык Аинститут алахәылацәа ракәын){{sfn|Roberts|2014|p=164}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=468}}.
Апроблема дуны иҟан Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи акралра афлот аескадра Адгьылбжьаратә мшын иахьалалаз. Аекспедициатә ар (35-нызқьҩык) маӡала Тулон аанрыжьит лаҵарамза 19, 1798 шықәсазы, Нельсони дареи реиԥылара рҽацәырыхьчаны фымчыбжь рыла Адгьылбжьаратә мшын ирит{{sfn|Тюлар||с=76}}.
Наполеон раԥхьатәи хықәкыс иқәиргылеит Мальта — Мальтатәи аорден иахьыҟоу аԥшаара. Рашәарамза, 1798 шықәсазы Мальта анырга ашьҭахь Наполеон адгьылбжьахаҿы ԥшь-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агарнизон ааныжьны афлот иманы Мсырҟа ддәықәлеит{{sfn|Чандлер|2011|с=195—196}}.
Ԥхынгәымза 1 азы Наполеон ир Александриа азааигәара аӡхыҵра иалагеит, адырҩаҽны ақалақь рымпыҵархалеит. Ар Ҟаирҟа идәықәлеит. Ԥхынгәымза 21 рзы афранцыз ари мамелиукаа раԥхьагылаҩцәа Мурад-беии Ибрагим-беии еизыргаз ари еиԥылеит, апирамидақәа рааигәара аибашьра ҟалеит. Атактикеи арратә ҽазыҟаҵареи рҿы аԥыжәара ду ахьрымаз иабзоураны, афранцызцәа ацәыӡ маҷқәа рыманы мамелиукаа рыр иԥыххаа иқәырҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=196—202}}.
Ԥхынгәымза 25 рзы Наполеон идиутант иамхаҳәаз абзоурала Наполеон еиликааит акыраамҭа Париж ауаажәларра уҳәан-сҳәанны ирылаз ишҵабыргыз — Жозефина лхаҵа длыԥсахуеит. Ари ажәабжь Наполеон даршанхеит. «Убри амомент инаркны ихабзиабара, игәрамгара, амчра агәазыҳәара еиҳа-еиҳа ирызҳауан. Европа зегьы ианырыр акәхеит Бонапарт иҭаацәаратә насыԥдара»{{sfn|Чандлер|2011|с=202—203}}.
Нанҳәамза 1 азы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи аескадра Адгьылбжьаратә мшын аҿы ҩымз ирҿыз аԥшаарақәа рышьҭахь Абукиртәи аӡыбжьахалаҿы афранцызцәа рыфлот иахьӡеит. Аибашьра иахҟьаны афранцызцәа рыӷбақәа шамахамзар зегьы рцәыӡит (60 млн франк иҟаз Мальтатәи аконтрибуциа назгоз афлагмантә «Orient» налаҵаны), еиқәхаз Франциаҟа ихынҳәыр акәхеит. Наполеон Мсыр даанхар акәхеит, англызцәа Адгьылбжьаратә мшын рнапахьы иааргеит{{sfn|Roberts|2014|p=177}}.
Нанҳәамза 22, 1798 шықәсазы Наполеон 36-ҩык злахәыз Мсыр аинститут аԥҵаразы ақәҵара инапы аҵаиҩит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=36}}. Аинститут аусура алҵшәақәа ируакхеит ҳаамҭазтәи мсырҭҵаара аҿиаразы аҭагылазаашьақәа аԥызҵаз амонументалтә «Мсыр ахҳәаа»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=642}}. Аекспедициа амҩаԥгараан ирыԥшааз Розеттәи ахаҳә ажәытәӡатәи Мсыртәи аҩыра ашифр аартразы алшара рнаҭеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=705}}.
Ҟаир анрымпыҵархала ашьҭахь Наполеон Дезеи Давеи напхагара зырҭоз 3-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агәыԥ Хыхьтәи Мсыр ампыҵахаларазы идәықәиҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=205}}, иара ихаҭа убри аамҭазы атәыла инапахьы аагареи, насгьы акыр зылшо ауааԥсыра игәыбылра ркыртә азы активла аусқәа рымҩаԥгара далагеит, қәҿиаралагьы илшеит. Наполеон аԥсылман динмаҵзуҩцәеи иареи еилибакаартә даҿын, аха уеизгьы, жьҭаарамза 21 ауха Ҟаир ақәгылара ҟалеит: 300-ҩык раҟара афранцызцәа ҭахеит, ақәгылара ашьаҽраан, иара уи ашьҭахьгьы 2500-ҩык инареиҳаны ақәгылаҩцәа ршьит{{sfn|Roberts|2014|p=181}}. Абҵарамза анҵәамҭазы Ҟаир иҭынчрахеит; абҵарамза 30 рзы Наполеон арлахҿыхратә баҳча анааиртуаз 20-шықәса зхыҵуаз Полин Фуре длабадырит. Наполеон лара лыԥшәма анапынҵа иҭаны иаразнак Франциа ддәықәиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=182}}.
Анлызцәа рныррала Порта Мсыр иҟаз афранцызцәа ржәыларазы аҽазыҟаҵара иалагеит. «Ақәылара — иреиӷьу хыхьчагоуп» ҳәа ипринцип шьаҭас иҟаҵаны{{sfn|Чандлер|2011|с=207}}, жәабранмза 1799 шықәсазы Наполеон [[Шьамтәыла]] дақәлеит. Иара Газеи Иаффеи игеит{{ref+|Наполеон Иаффа даныҟаз агубернатор идигалеит ақалақь ииҭарц, аха агубернатор мап икит, афранцыз [[цҳаражәҳәаҩ]] дыршьит. Ажәылара ашьҭахь ақалақь аанкылан, Наполеон ар азин риҭеит ақалақь еимырҵәарц, ақалақь уааԥсыра рацәаҩны иҭахеит. Анаҩстәи амшқәа рзы зықьҩыла итҟәаны ирымаз аҭырқә солдаҭцәа амшын аԥшаҳәаҿы иршьит{{sfn|Roberts|2014|p=189}}. Афранцызцәа иршьуаз ауааԥсыра [[Абубонтә мырза|абубонтә мырза]] рыларҵеит. Уи Е. Робертс игәаанагарала, иақәнагаҵәҟьаз ашьоуразы ҭоурыхтә ҿырԥшны иҟалеит. Амырза зыхьыз ауаа рҟынтәи 92% рыԥсҭазаара иалҵуан. Ус анакәха, амырза зыхьыз афранцызцәа рус ӡбан. Наполеон ачымазцәа рбара ҳәа аррахәышәтәырҭахь днеит, ари ахҭыс Гро исахьаҿы аарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=190}}.|К}}, аха амшын аҟынтәи Британиатәи афлот еиқәзыршәоз, адгьыл аҿы [[Пикар де Фелиппо]] ирӷәӷәоз Акра изымгеит. Лаҵарамза 20, 1799 шықәсазы афранцызцәа ахьаҵра иалагеит. Наполеон макьана илшон Абукир азааигәара иҟаз (ԥхынгәымза 25) аҭырқәцәа риааира, аха еиликаауан ашьацҳәа дшаҿашәаз. Нанҳәамза 23{{sfn|Тюлар||с=79}}{{sfn|Ленц|2003|с=31}} рзы ир аинрал Клебер изааныжьны, афрегат «[[Миуирон]]» дақәтәаны, [[Бертье]], [[Ланн]], [[Миурат]], [[Монж]], [[Бертолле]] дрыцны маӡала Франциа дцеит. Англыз ӷбақәа дрықәымшәакәа Наполеон Амрагылара ампыҵахалаҩ ҳәа деицырдыруа Франциаҟа дхынҳәит{{sfn|Чандлер|2011|с=207—217}}{{sfn|Тюлар||с=79}}.
Жьҭаарамза 16 рзы Наполеон Париж данааи, Жозефина иара даныҟамыз 325-нызқь франк (уалла илгаз) иаԥсаз [[Мальмезон]] аҳҭынра шаалхәаз ибеит. Жозефина лҭыӡшәа ашьҭахь (Наполеон уи ихала иаԥшьигеит ҳәа иԥхьаӡоит Е. Робертс) дара еинышәеит. Жозефина уаҳа лхаҵа длыԥсахӡомызт, аха Наполеон ихаҭа изы ас узҳәом{{sfn|Roberts|2014|p=207}}.
== Аконсулра ==
{{main|Афранцыз консулат }}
=== Бриумер 18 рызтәи аҳәынҭқарра еилаҩынтреи аамҭалатәи аконсулреи ===
{{main|Бриумер 18 рызтәи аилаҩынтра |Аамҭалатәи аконсулра }}
[[Файл:Matinée du 18 brumaire (Motte).jpg|thumb|left|Бриумер 18 рзы, шьыжьымҭан Наполеони аинралцәеи реиԥылара. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1826)]]Бонапарт ир иманы Мсыр даныҟаз Франциа аиҳабыра акризистә ҭагылазаашьа иақәшәеит. Европатәи акралцәа [[аҩбатәи акоалициа]] шьақәдыргылеит ареспубликатә Франица иаҿагыларц азы. Адиректориа усҟан аус зуаз [[аконституциа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны ареспублика аҭышәынтәалара алнаршомыз, ар ирыҳәон ирыцхраарц азы. Италиа иҟаз [[Суворов]] напхгара зиҭоз аурыс-австриатә ар Наполеон уаанӡа иааникылаз адгьылқәа дырхынҳәит, иара убас урҭ Франциа иақәлар рылшоит ҳәа ашәарҭарагьы ҟалеит. Акризис иахҟьаны 1793 шықәсазтәи атеррор угәалазыршәо ауснагӡатәқәа мҩаԥган. "Иакобинтәи" ашәарҭара аԥырҟәҟәаареи арежимгьы еиҳа иҭышәынтәалахарц ишьақәгылеит ачарҳәцәа ргәыԥ, уи иалан адиректорцәа Сииеси Диукои рхаҭақәагьы. Ачарҳәҩцәа акыр зылшо аруаҩ дырҭахын. Уи азы Наполеон далырхит, избан акәзар иара ииааирақәа рыбзоурала даара деицырдыруан. Ганкахьала, Наполеон иҭахымызт ацәгьоура дақәыркырц (арҭ амшқәа раан иара асаламшәҟәқәа иҩуамызт); даҽаганкахьала, иара аилаҩынтра аҽазыҟаҵара активла далахәын{{sfn|Roberts|2014|p=206ff}}.
[[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|thumb|Бонапарт Хәышәҩык рхеилак аҿы даныҟаз (1799). [[Бушо, Франсуа|Франсуа Бушо]] исахьаҿы (1840)]]Ачарҳәҩцәа ирылшеит аинралцәа рыбжеиҳараҩык дара ирыдгыларатә еиԥш аҟаҵара. [[Бриумер 18]] (абҵарамза 9, 1799 шықәсазы) рзы ачарҳәаҩцәа рыдгылаҩцәа ахьырацәаз [[Абыргцәа рхеилак]], ҩ-декретк аднакылеит: ҩ-палатак реилатәарақәа Сен-Клу риагареи Бонапарт [[Сена адепартамент]] еиҳабыс иҟаҵареи{{sfn|Roberts|2014|p=218}}. Сииеси, Диукои, Барраси{{ref+|Хыҵхырҭақәак изларҳәо ала, Баррас иҭыԥ аанижьыртә еиԥш иҟазҵаз Талеиран иоуп, избанзар иара аинрал Морои гәыԥҩык аруааи ицны Баррас диқәмақаруан{{sfn|Roberts|2014|p=219}}. Егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала — уи аџьыбаҭшьы иалҵшәахеит{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}. Даҽа хыҵхырҭақәак рыла — иара Бонапарт диԥырхагахар иҭахымызт, избанзар анкьа Баррас Наполеон изы «[[Пигмалионс]]» дыҟан{{sfn|Gueniffey|2015|p=558}}. Ари зыхҟьазаалакгьы Баррас иҭыԥ ааныжьра ауп ачарҳәаҩцәа рыпланқәа рынагӡара алзыршаз.|К}} иаразнак рҭыԥқәа аанрыжьит, убри алагьы Адиректориа азинмчхарақәа ааныркылан, атәыла аиҳабырада аанрыжьит. Аха абҵарамза 10 рзы иакобинаа рнырра ӷәӷәа ахьыҟаз Хәышәҩык рхеилак ианеиза, адекрет ақәшаҳаҭхара мап ацәнакит. Уи алахәылацәа абџьар кны, ааԥхьарада аилатәара азал иҩналаз Бонапарт икәшеит. Хәышәҩык рхеилак ахантәаҩыс иҟаз [[Лиусьен]] асолдаҭцәа ааиԥхьеит. [[Миурат]] напхгара зиҭоз асолдаҭцәа азал иҩналан, еилатәаз дәылырцеит. Иара убри ауха иалыршахеит Ахеилак алахәылацәа аӡәык-ҩыџьак реизгара (50-ҩык рҟынӡа), иара убас ирылшеит [[аамҭалатәи аконсулра]] аԥҵаразы иахәҭоу адекретқәа «рыдкылареи» [[аконституциа ҿыц]] ашьақәыргыларазы акомиссиа аиҿкаареи{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}{{sfn|Чандлер|2011|с=230—232}}{{sfn|Roberts|2014|p=219—224}}.
Бонапарт, Сииес, Диуко аамҭала консулцәаны иҟарҵеит. Диуко Бонапарт «ампыҵахалара азин ала» ахантәаҩра идигалеит, аха Наполеон мап ацәикын, есыҽнытәи аиҭныԥсахлара рыдигалеит. Аамҭалатәи аконсулра хықәкыс иаман аконституциа ҿыц ашьақәыргылареи адкылареи. Бонапарт ибзоураны уи апроект хәымчыбжь рыла ишьақәдыргылеит. Арҭ амчыбжьқәа рыҩныҵҟа Наполеон илшеит Сииес идгылаҩцәа иара идгыларатә еиԥш аҟаҵара, насгьы Сииес еиқәиршәаз апроект акрызҵазкуа ариашарақәа алеигалеит. Сииес 350-нызқь франки Версали Парижи ақалақьқәа рҿы еиҭамҵуа амазара иоуит, убри аҟнытә мап имкит{{sfn|Roberts|2014|p=231—234}}. Апроект ишаҳәоз ала, азакәанԥҵаратә мчра Аҳәынҭқарратә хеилак, Атрибунат, Азакәанԥҵаратә корпус, Асенат рыбжьара ишон, убри алагьы иԥсыҽхон, насгьы ирласны аӡбарақәа заднамкыло иҟалеит. Аха анагӡаратә мчра жәашықәса ҳәа аҿҳәара змаз актәи аконсул Бонапарт инапаҿы иҟан. Аҩбатәии ахԥатәии аконсулцәа (Камбасереси Лебрени) абжьгаҩцәа раҳасабала заҵәык иҟан{{sfn|Englund|2010|p=166—168}}{{sfn|Тюлар||с=90—93}}. Аконсулцәа ралхра мҩаԥысит ԥхынҷкәынмза 12 рзы{{sfn|Lentz|2014|p=152—153}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=174—175}}.
Аконституциа ӡырган ԥхынҷкәынмза 13, 1799 шықәсазы, ажәлар уи иақәшаҳаҭхеит Ареспублика VIII шықәсазтәи аплебисцит аҟны (аофициалтә дыррақәа изларҳәо ала, 3-миллионҩык раҟара иақәшаҳаҭхеит, 1,5-нызқьҩык мап ацәыркит, аха аиашазы аконституциа иадгылеит 1,55-миллионҩык раҟара, егьырҭ абыжьқәа еиқәырҽаҽан){{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=514}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=519}}. Жәабранмза 19, 1800 шықәсазы Наполеон Лиуксембургтәи ахан ааныжьны Тиульри нхара далагеит{{sfn|Roberts|2014|p=246}}.
=== Жәашықәсатәи аконсулра ===
{{main|Жәашықәсатәи аконсулра }}
[[Файл:Debret - Premiere distribution des decorations de la Legion d'honneur.jpg|thumb|Аҳаҭыртә легион аорден раԥхьатәи анашьара. [[Дебре, Жан-Батист|Дебре]] (1812)]]
[[Файл:The three consuls by Van Gorp.jpg|thumb|150px|Хҩык аконсулцәа ([[Камбасерес, Жан Жак Режи де|Камбасерес]], Бонапарт, [[Лебрен, Шарль Франсуа|Лебрен]]). [[Ван Горп, Анри-Николя|Ван Горп]] (1803)]]
[[Файл:Gérard - Signature du Concordat entre la France et le Saint-Siège, le 15 juillet 1801.jpg|thumb|left|Наполеон Конкордат аратификациа азиуеит. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1801)]]
[[Файл:David napoleon.jpg|thumb|150px|[[Наполеон на перевале Сен-Бернар|Наполеон Сен-Бернар икаҵәараҿы]]. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1803)]]Наполеон ахадас даныҟала Франциа Британиа Дуи Австриеи ирабашьуан. 1799 шықәсазы Австриа Суворов Италиатәи арратә иныҟәара абзоурала Аҩадатәи Италиа архынҳәит. Наполеон Италиатәи иныҟәара ҿыц актәи угәаланаршәон. Лаҵарамза, 1800 шықәсазы афранцыз ар жәамш рыла Альпы рыла, иаалырҟьаны Аҩадатәи Италиа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=246—248}}. Ԥхынгәымза 14, 1800 шықәсазы Маренго ицоз аибашьраан Мелас напхгара зиҭоз австрицәа Наполеон ииааирц егьрыгымхеит, аха Дезе иконтржәылара Наполеон ацхыраара инаҭеит (Дезе ихаҭа дҭахеит){{sfn|Чандлер|2011|с=257—259}}. Маренго ицоз аибашьраан аиааира агара Леобен аинышәара иазку аилацәажәарақәа ирылагартә алнаршеит, аха иара убас иаҭахын афранцыз ҳәаақәа ашәарҭара иҭагыламхарц азы ԥхынҷкәынмза 3, 1800 шықәсазы Гогенлинден ицоз аибашьраҿы Моро ииааира{{sfn|Чандлер|2011|с=264—265}}.
Жәабранмза 9, 1801 шықәсазы Лиуневильтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит, уи ашьҭахь Франциа Италиа мацара акәымкәа, иара убас Германиагьы аҳра иауа иалагеит. Шықәсык ашьҭахь (хәажәкырамза 27, 1802 шықәсазы) Франциеи Британиа Дуи Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала ихдыркәшеит Аҩбатәи акоалициа реибашьра. Аха Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра Франциеи Британиа Дуи ирыбжьаз аимакқәа иазымыӡбеит, убри аҟнытә уи уақәгәыӷыртә еиԥш иҟамызт{{sfn|Тюлар||с=116—119}}. Аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рыла Англиа иампыҵанахалаз Франица иатәыз аколониақәа иархынҳәыр акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=459}}. Наполеон иколониалтә империа аиҭашьақәыргылареи арҭбаареи иҭахын, убри инамаданы Сан-Ильдефонсо ианыҟаз ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Испаниа Наполеон иԥаҭеит Луизиана{{sfn|Тюлар||с=118}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон 25-нызқьҩык асолдаҭцәа злаз аекспедициа дәықәиҵеит иқәгылаз атәцәа [[Сан-Доминго]] рымихырц. Аекспедициа дахагылан имаҳә [[Леклерк]]. Атәцәа напхгаҩыс дрыман [[Туссен-Лувертиур]]{{sfn|Тюлар||с=142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}.
Наполеон иалеигалаз административтә, азинтә ҿыцрақәа иахьатәи аҳәынҭқарра ашьаҭа ркит, урҭ рӷьырак иахьагьы аус руеит. Наполеон раԥхьатәи консулс даныҟала, атәыла аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа шьаҭанкыла иԥсахит; 1800 шықәсазы административтә реформа мҩаԥигеит, аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟаз адепартаментқәа рпрефектцәеи аокругқәа рсупрефектцәеи ринститут аԥиҵеит. Ақалақьқәеи ақыҭақәеи ахадацәа арҭон{{sfn|Тюлар||с=96}}. Административтә реформа иалнаршеит аҭыԥантәи амчратә усбарҭақәа рнапы ианыз, уаанӡа Адиректориа иазымыӡбоз азҵаарақәа рыӡбара — ашәахтәқәа реизгареи арекруттә аизгеи{{sfn|Исдейл|1997|с=86—87}}.
1800 шықәсазы ахьы аҵәахреи аԥара аҭыжьреи рзы иаԥҵан [[Франциа абанк|Франциа]] [[Франциа абанк|абанк]] (ари афункциа иаиуит 1803 шықәсазы){{sfn|Roberts|2014|p=246}}. Раԥхьаӡа абанк напхгара арҭон акционерцәа иалырхуаз 15-ҩык анапхгара алахәылацәа, аха 1806 шықәсазы аиҳабыра анапхгаҩи ([[Крете]]), иара убас ҩыџьа ихаҭыԥуаҩцәеи иарҭеит, 15-ҩык анапхгара алахәылацәа рхыԥхьаӡара иалалеит [[ашәахтәқәа реизгаҩцәа хадақәа]] хҩык{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=163}}.
Флореаль 11 Х шықәсазы (лаҵарамза 1, 1802 шықәса) абжьаратәи ашколқәа — [[алицеиқәа]] рсистема аԥҵан{{sfn|Тюлар||с=246}}.
Наполеон ауаажәларра ргәаанагара анырра аҭара шаҟа аҵанакуа ибзиаӡаны идыруан, убри аҟнытә 73 Парижтәи агазеҭқәа рахьынтә 60 аиркит, егьырҭ иаанхаз аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=242}}. [[Фуше]] дызхагылаз аполициа ӷәӷәа{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=316}}, иара убас [[Савари]] напхгара зиҭоз амаҵзура маӡа аԥҵан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=732}}.
Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон азакәанԥҵаратә усбарҭақәа рҟынтәи ареспубликатә оппозициа адгылаҩцәа аӡәырҩы ықәигеит{{sfn|Ленц|2003|с=43}}. Хәыҷы-хәыҷла амонархтә напхгараҭара аформақәа рахь ахынҳәра мҩаԥысуан. Аицәажәараан «уара» ҳәа аҳәара иаҟәыҵит, ус рҳәон ареволиуциа ашықәсқәа инадыркны. Наполеон аемигрантцәа рыхәҭак ихынҳәырц азин риҭеит, аха дара аконституциа гәык ала ишазыҟоу аҭоуба шьҭарҵар акәын. Ихынҳәит аливреиақәа, аофициалтә церемониақәа, ахантә шәарыцара, [[Сен-Клу]] имҩаԥыргоз амессақәа. Ареволиуциа ашықәсқәа раан ҳамҭас ирырҭоз хьыӡҳәалатәи абџьар ацынхәрас, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҭахымызгьы, Наполеон иалеигалеит иерархиала еиҿкааз Аҳаҭыртә легион аорден (лаҵарамза 19, 1802 шықәса). Аха «армаратә» оппозициа дшақәлозгьы, Бонапарт ареволиуциа иаанагаз ампыҵахаларақәа реиқәырхара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=131—132}}.
1801 шықәсазы Наполеони Римтәи папеи аконкордат рыбжьарҵеит. Рим афранцыз мчра ҿыц азханаҵеит, акатолицизм афранцызцәа реиҳараҩык рдинхаҵароуп ҳәа иӡбан. Аха ус шыҟазгьы ажәлар адинхаҵара алхразы рхы иақәиҭын. Аԥскәабазцәа раҭареи ауахәама аусуреи аиҳабыра ирхьыԥшын{{sfn|Тюлар||с=110—112}}.
Наполеон иусқәа ирыхҟьаны «армаратәи» иҿагылаҩцәа Ареволиуциа ачарҳәҩы ҳәа ишьҭан, аха Наполеон ихаҭа Ареволиуциа аидеиақәа ирыцызҵо аӡә иакәны ихы иԥхьаӡон. Наполеон иакобинаа еиҳа дрыцәшәон ароиалистцәа раасҭа. Иара дзыцәшәоз ридеологиа, амчра амеханизмқәа ахьырдыруаз, иара убас ибзиаӡоу реиҿкаашьа акәын. Ԥхынҷкәынмза 24, 1800 шықәсазы Наполеон Аоперахь дызлацоз Сен-Никез амҩаҿы «џьаҳанымтәи машьына» ҳәа изышьҭаз анԥжәа, иара уи ишьра аҽазышәара иакобинаа рықәхразы ихы иаирхәеит, иҟалаз [[ароиалистцәа]] шырхароу Фуше ишышьақәирӷәӷәазгьы{{sfn|Roberts|2014|p=288—289}}.
Наполеон илшеит ареволиуциа ихадоу аихьӡарақәа рышьақәырӷәӷәара (ахатәтәразы азин, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, алшарақәа реиҟарара), иара убас ареволиуциатә анархиа ааникылеит. Афранцызцәа агәра рго иалагеит дара рыԥсҭазаара шыбзиахо, ишманшәалахо Наполеон аҳәынҭқарра ахадас дыҟанаҵы, уи Наполеон ихатә мчра арӷәӷәараҿы анаҩстәи ашьаҿа аҟаҵара иацхрааит — ԥсраҽнынӡатәи аконсулрахь аиасра{{sfn|Чандлер|2011|с=279—280}}.
=== Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра ===
{{main|Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра }}
[[Файл:Jean Auguste Dominique Ingres 016.jpg|150px|left|thumb|Бонапарт — актәи аконсул. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1803—1804)]]
[[Файл:France 1803-04-A 20 Francs.jpg|thumb|1803 шықәсазтәи 20 хьтәы франк — Наполеон актәи аконсул иаҳасабала ]]1802 шықәсазы Наполеон [[аплебисцит]] алҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны Асенат ала асенатус-консульт мҩаԥигеит ԥсраҽнынӡатәи азинмчхарақәа (нанҳәамза 2, 1802 шықәса) имазарц азы. Актәи аконсул азин иуоит Асенат иара ишьҭахь аҳәынҭқарра ахадас иҟало идгалара, уи шьҭрала ииасуа амчра апринцип аиҭашьақәыргылара дазааигәанатәит{{sfn|Тюлар||с=127—129}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=524}}.
Мшаԥымза 7, 1803 шықәсазы ақьаад иалхыз аԥара аԥыхын; аԥаратә ак хаданы иҟалеит 100 сантимк рыла ишаз араӡнытә франк; аамҭакала иаларгалон 20, 40 франк иҟаз ахьтәы ԥара. Наполеон иаԥиҵаз аметаллтә франк ахархәара аман 1928 шықәсанӡа{{sfn|Englund|2010|p=187}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=827}}.
Наполеон иоуит зфинанстә ҭагылазаашьа бааԥсыз аҳәынҭқарра. Ифинанстә бжьгаҩцәеи иареи ашәахтәқәа реизгареи ахарџьқәеи рсистема шьаҭанкыла ирыԥсахит. Афинанстә система ишахәҭоу еиԥш аусура алыршахеит еиҿагылаз, иара убри аамҭазы аус еицызуаз аминистррақәа ҩба раԥҵарала: афинансқәеи аԥараҵәахырҭеи, урҭ напхгара рырҭон Годени Барбе-Марбуеи{{sfn|Lentz|2014|p=646—647}}. Афинансқәа рминистр абиуџьет алагалақәа инапы ианын, аԥараҵәахырҭа аминистр — ахарџьқәа; ахарџьқәа азакәан ма аминистрратә қәҵара иақәшаҳаҭхар акәын, урҭ ахылаԥшра ӷәӷәа рырҭон{{sfn|Lentz|2014|p=305}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=800}}.
Наполеон адәныҟатәи иполитика ҵакыс иаман Франциа ааглыхреи афинанстә буржуазиеи Европатәи аџьармыкьаҿы ԥхьагылара рыманы рыҟаҵара. Уи иаԥырхаган англыз капитал, избанзар Британиа ду ааглыхратә револиуциа ҟалахьан, убри алагьы дара аԥыжәара рыман. Аҩ-тәылак ирыбжьаз аиндаҭлара иахҟьаны Амьентәи аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рықәныҟәара иаҟәыҵит. Аиқәшаҳаҭра ишаҳәоз ала, англызцәа рыр Мальта иахыргар акәын, аха дара уи мап ацәыркит. Наполеон иакәзар, Ельба, Пьемонт, Парма импыҵаирхалеит, иара убас Швеицариатәи акантонақәеи иареи Абжьаҟазара ашәҟәынҵеи арратә еидгылара иазку аиқәшаҳаҭреи рнапы аҵарҩит. Хырԥашьа змам аибашьра иҽазыҟаиҵо Наполеон Луизиана Еиду Аштатқәа идирхәҳаит. Леклерк дызхагылаз Гаити ицоз аекспедициа еиԥш, Наполеон иколониалтә проектқәагьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=140—142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}{{sfn|Lefebvre|2011|p=148—149}}.
Лаҵарамза, 1803 шықәсазы Британиа Дуи Франциеи реизыҟазаашьа убриаҟара ԥхасҭахеит, англызцәа рыцҳаражәҳәаҩ ддырхынҳәыр акәхеит; лаҵарамза 16 рзы Британиатәи абаӷәазақәеи амшыни рҿы афранцыз ӷбақәа рымпыҵахаларазы адҵа ҟаҵан, лаҵарамза 18 рзы Британиа Ду Франциа аибашьра рыланаҳәеит{{sfn|Roberts|2014|p=322—323}}{{ref+|Ч. Исдеил лаҵарамза 18 рзы Франциа Британиа Ду аибашьра рыланаҳәеит ҳәа аирбоит{{sfn|Исдеил|1997|с=39}}. |К}}. Наполеон Британиа акрал иитәыз Ганновер агерцограхь ир дәықәиҵеит. Ԥхынгәымза 4 рзы Ганновер ар ихьаҵит{{sfn|Lentz|2014|p=694}}. Наполеон Булон амҵан иҟаз Па-де-Кале аԥшаҳәаҿы арратә лагер ду аргылара далагеит. Ԥхынҷкәынмза 2, 1803 шықәсазы ари ар «Англиатәи ар» ҳәа хьӡыс иаиуит; 1804 шықәсазы Булони уи акәша-мыкәшеи 1700 инареиҳаны аӷбақәа еизган ар Англиаҟа риагаразы{{sfn|Lefebvre|2011|p=160—162}}.
Наполеон иҩныҵҟатәи аполитика хықәкыс иаман ихатә мчра арӷәӷәара ареволиуциақәа алҵшәақәа: аграждантә зинқәа, анхацәа рыдгьылқәа рзы, иара убас ареволиуциа аан амилаҭтә мазара аазхәаз, даҽакала иуҳәозар, аемигрантцәа ирымырхыз адгьылқәеи ауахәамақәеи аазхәаз рхатәтәра азин реиԥш иҟоу алҵшәақәа реиқәырхаразы. Арҭ ампыҵахаларақәа зегьы алнаршар акәын «Наполеон икодекс» ҳәа аҭоурых ианылаз Атәылауаҩратә кодекс (аратификациа азун хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы){{sfn|Тюлар||с=132—133}}.
Кадудаль —Пишегриу рчарҳәра анеилкааха ашьҭахь («ХII шықәсазтәи ачарҳәра» ҳәа изышьҭоу) Франциа анҭыҵ иҟаз Бурбонаа рыҩнаҭа апринццәа уи иалахәын ҳәа агәаанагара ҟалеит. Наполеон адҵа ҟаиҵеит Енгиентәи агерцог афранцыз ҳәаа азааигәара иҟаз Еттенхаим дааныркыларц. Агерцог Париж дааганы ааратә ӡбарҭа ашьауӷақәҵарала, хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы дкыдҵаны дыршьит. Кадудаль дыршьит, Пишегриу абахҭаҿы дыԥсны дырбеит, Моро Франциа далырцеит. XII шықәсазтәи ачарҳәра афранцыз уаажәларраҿы агәамҵра цәырнагеит, иҟалаз ахҭысқәа аофициалтә пресса рхы иадырхәеит аԥхьаҩцәа Актәи аконсул ихылҵшьҭратә мчра шхымԥадатәиу ажәлар агәра ддыргарц азы{{sfn|Тюлар||с=134—136}}.
== Актәи аимпериа ==
{{main|Актәи аимпериа |Наполеон иеибашьрақәа }}
=== Аимпериа ашьақәгылара ===
[[Файл:Andrea Appiani - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821), als König von Italien - GG 2348 - Kunsthistorisches Museum.jpg|thumb|left|150px|Лаҵарамза 26, 1805 шықәсазы Милан Италиа акрал Наполеон агәыргьын ихеиҵеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}]]
[[Файл:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon edit.jpg|thumb|[[Коронация Наполеона|Наполеон агәыргьын ихаҵара]] [[Собор Парижской Богоматери|Нотр-Дам]] аныхабааҿы, ԥхынҷкәынмза 2, 1804 ш. Наполеон Жозефина агәыргьын лхеиҵоит. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1805—1807)]]Флореаль 28 (лаҵарамза 18, 1804 шықәса) рзы Асенат (XII шықәсазтәи асенатус-консульт ҳәа изышьҭоу) ақәҵарала ирыдыркылеит аконституциа ҿыц, уи инақәыршәаны Наполеон афранцызцәа римператорны дҟалон, насгьы Аимпериа иреиҳаӡоу асановникцәеи афицар дуқәеи рмаҵурақәа аларгалон, ареволиуциа ашықәсқәа раан иаԥыхыз амаршалтә хьӡы еиҭашьақәдыргылон{{sfn|Манфред|1987|с=403}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=527}}.
Иара убри аҽны ачинуаҩ дуцәа фҩык рҟынтәи хәҩык амаҵура иахадыргылеит (аелектор ду (алхҩы), Аимпериа архиканцлер, архиԥараҵәахҩы, аконнетабль, адмирал ду){{ref+|Афбатәи ачинуаҩ ду, [[Богарне, Евгени|аҳәынҭқарра архиканцлер]], жәабранмза 1, 1805 шықәсазы амаҵура дарҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=119}}.|К}}. Ачинуаа дуцәа аимператортә хеилак ду еиҿыркааит. Лаҵарамза 19, 1804 шықәсазы жәааҩык еицырдыруа аинралцәа Франциа амаршалцәаны иҟарҵеит, урҭ рахьынтә ԥшьҩык ҳаҭыр зқәу ҳәа иԥхьаӡан, егьырҭ — ииашоу{{sfn|Lentz|2002|p=37—38}}.
Абҵарамзазы аплебисцит алҵшәақәа рыла асенатус-консульт аратификациа азун. Аплебисцит аихшьаалақәа рыла, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҿагылозгьы, иӡбан агәыргьын ахаҵара атрадициа аиҭарҿиара. Наполеон даара иҭахын ацеремониа Римтәи папа далахәзарц. Папа Наполеон идиҵон Жозефинеи иареи ауахәаматә қьабз ала еибагарц, даҽакала иуҳәозар ашьанара ақьабз мҩаԥыргарц. Ԥхынҷкәынмза 2 ауха акардинал Феш Талеиран, Бертье, Диурок алархәны ашьанара ақьабз мҩаԥигеит{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. Ԥхынҷкәынмза 2, 1804 шықәсазы папа дызлахәыз Парижтәи Анцәаиан луахәамаҿы зеиӷьыҟам церемониа амҩаԥгараан Наполеон афранцызцәа римператор ҳәа ихы агәыргьын ахеиҵеит, анаҩс Жозефинагьы агәыргьын лхеиҵеит{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. Стендаль имшынҵаҿы ари агәыргьын ахаҵара «амцҳәаҩцәа илабҿабоу реидгылоуп» ҳәа ахиҳәааит — «ауаа рразҟы бзиа ахьӡала атираниа агәыргьын ахазҵо адинхаҵара»<ref name=":4">{{Книга|часть=Дневники|автор=Стендаль|заглавие=Собрание сочинений в пятнадцати томах|том=14|место=М.|издательство=Правда|год=1959|страницы=78}}</ref>.
Агәыргьынхаҵара иабзоураны иаарԥшхеит Бонапарт аҭаацәареи (Наполеон иашьцәеи иаҳәшьцәеи) Богарне аҭаацәареи (Жозефинеи лыхшареи) ирыбжьаз аиӷара. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина лыҵкы акалҭ акра рҭахымызт. Наполеон иан агәыргьынхаҵара ацеремониа аҭаара зынӡа мап ацәылкит. Аимак-аиҿакқәа раан Наполеон иԥшәмаԥҳәыси лхәыҷқәеи дрыдгылон, аха иашьцәеи иаҳәшьцәеи рахьгьы агәыҳалалра ааирԥшуан (ус шакәугьы, еснагь уи игәыӷрақәа ахьынармыгӡо азы игәынамӡара ааирԥшуан){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина лкалҭ инацәыхараны игылоуп. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Наполеони иашьцәеи иара убас еимаркуан Италиа акралс иҟаҵатәыда, насгьы иара ишьҭахь Франциа аимператорс иҟалода ҳәа. Аҵыхәтәаны ус ирыӡбеит: Наполеон аҩ-гәыргьынк иоуан, иԥсҭазаара далҵыр агәыргьынқәа иуацәа рыбжьара ишахоит. Хәажәкырамза 17, 1805 шықәсазы Наполеон ахадас дахьыҟаз иаҿыгаз Италиатәи ареспублика Италиа акралра ҳәа иҟалеит. Ҿыц еиҿкааз акралраҿы Наполеон акрал ититул иоуит, иԥаԥса Евгени Богарне — акрал ихаҭыԥуаҩ ититул{{sfn|Lentz|2002|p=121}}. Наполеон Аихатә гәыргьын ихы ахаҵара иахьиӡбаз иахҟьаны Австриа иалалеит ҿыц ишьақәгылоз афранцызҿагыларатә коалициа{{sfn|Lentz|2002|p=119}}{{sfn|Чандлер|2011|с=289—290}}. Лаҵарамза, 1805 шықәсазы Лигуриатәи ареспублика Франциа адепартаментқәа ируакхеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}.
=== Аимпериа аизҳазыӷьара ===
{{main|Ахԥатәи акоалициа реибашьра |Аԥшьбатәи акоалициа реибашьра }}
[[Файл:Charles Thévenin - Reddition de la ville d'Ulm.jpg|thumb|left|Ульма абџьаршьҭаҵара. [[Тевенен, Шарль|Тевенен]] (1815)]]
Мшаԥымза, 1805 шықәсазы Урыстәылеи Британиа Дуи рнапы аҵарҩит ахԥатәи акоалициа ашьаҭа зкыз Петербургтәи аидгылатә еиқәшаҳаҭра{{sfn|Чандлер|2011|с=289}}. Иара убри ашықәс азы Франциеи уи адгылара азҭоз Испаниеи ирҿагыланы Британиа Ду, Австриа, Урыстәыла, Неаполитантәи акралра, Швециа Ахԥатәи акоалициа еиҿыркааит. Акоалициа ашьақәыргылараҿы акрызҵазкуа факторны иҟалеит Британиатәи асубсидиақәа (англызцәа адгылаҩцәа ирзоурыжьит 5 млн фунт стерлинг){{sfn|Исдейл|1997|с=238}}. Афранцыз дипломатиа иалнаршеит иааиуа аибашьраҿы Пруссиа анеитралитет алнахыртә аҟаҵара (Наполеон идҵала Талеиран Фридрих-Вильгельм III ажәа ииҭеит британиаа ирымырхыз Ганновер шииҭо){{sfn|Тюлар||с=151}}.
Жьҭаарамза, 1805 шықәсазы Наполеон иаԥиҵеит Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа ({{lang-fr|domaine extraordinaire}}) — ирымпыҵархалаз атәылақәеи аҵакырақәеи рҟынтәи ашәарақәеи аконтрибуциақәеи реизгара иазкыз, Ла Буиери дызхагылаз афинанстә институт ҷыда. Арҭ аԥарақәа еиҳарак анаҩстәи арратә кампаниақәа ирықәдырӡуан<ref name="Domaine">{{статья|автор=Tulard J.|заглавие=Der "Domaine extraordinaire" als Finanzierungsinstrument napoleonischer Expansion|jstor=i40005617|издательство=Geschichte und Gesellschaft|год=1980|band=4|alleseiten=490—499|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120231134/https://www.jstor.org/stable/i40005617}}</ref>.
Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵра игәы иҭан, аха акоалициа русқәа ирызкны адырра аниоу Булонтәи алагер аҟынтәи Германиаҟа ар дәықәиҵеит. Австриатәи ар жьҭаарамза 20, 1805 шықәсазы Ульм амҵан имҩаԥысуаз аибашьраҿы абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=342}}. Жьҭаарамза 21 рзы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи афлот Трафальгар ицоз аибашьраан испаниа-франциатәи афлот еилаԥыххаа иқәнаҵеит. Ари аҵахара алҵшәақәа рыла Наполеон британиаа амшын аҿы аҳра риҭеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы Наполеон амч рацәаӡаны ақәирӡит, аха амшын аҿы англызцәа риааира илымшеит; Британиатәи адгьылбжьхақәа рахь аӡхыҵры залыршамхеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=145—146}}. Абҵарамза 13 рзы Вена иаарту қалақьуп ҳәа рыларҳәеит, афранцыз ар аҿагылара ӷәӷәа рмоукәа ақалақь ааныркылеит{{sfn|Roberts|2014|p=376}}.
[[Файл:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|thumb|Наполеон Аустерлица даныҟаз. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1810)]]Урыстәылатәи аимператор Александр I, Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор Франц II ар рахь инеит. Александр I идҵала аурыс ар ахьаҵра ааныркылан, австриаа ирыцны ԥхынҷкәынмза 2, 1805 шықәсазы Аустерлица{{sfn|Чандлер|2011|с=353}} ицоз аибашьраан афранцызцәа ирабашьит, уаҟа дара Наполеон еиҿикааз атактикатә шьацҳәа иаҿашәан, ӷәӷәала иаҵахан, ихьаҵит. Ԥхынҷкәынмза 26 рзы Австриеи Франциеи Петербургтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. 65 млн франк инареиҳаны Австриатәи адгьылқәа рҟынтәи Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа иалалеит: аҳәынҭқарра еибашьрала ахы ныҟәнагон<ref name="Domaine" />. Ар Ду абиуллетенқәа ирыбзоураны афранцыз уаажәларра рҟынӡа иааҩуаз арратә операциақәеи аиааирақәеи ирызку ажәабжьқәа амилаҭ реидкылара иацхраауан{{sfn|Тюлар||с=146—147}}.
Ԥхынҷкәынмза 27, 1805 шықәсазы{{sfn|Roberts|2014|p=394}} Наполеон «Бурбонаа рдинастиа Неаполь аҳра аура иаҟәыҵит» ҳәа ирылеиҳәеит, Неаполитантәи акралра, уаанӡатәи аиқәшаҳаҭра хьаас имкыкәа, афранцызҿагыларатә коалициа ахьалалаз азы. Афранцыз ар Неаполь ианнеи акрал Фердинанд I Сициалиаҟа дыбналеит, уи ашьҭахь Наполеон иашьа Жозеф Бонапарт Неаполитантәи акралс дҟаиҵеит{{sfn|Тюлар||с=148—149}}. Хәажәкырамза 30, 1806 шықәсазтәи адекрет ала Наполеон аимператор иҭаацәа рзы аҭауадтә титулқәа алеигалеит. Полинеи лыԥшәмеи ироуит Гвасталла агерцогра роуит, Миурати иԥшәмаԥҳәыси — Берг агерцогра Ду. Бертье Невшатель иоуит{{sfn|Тюлар||с=255}}. Аҳрақәа Беневентои Понтекорвои Талеирани Бернадотти ирырҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=218}}. Наполеон иаҳәшьа Елиза Лукка лоухьан, нас 1809 шықәсазы Наполеон Елиза Тоскана иахьаҵанакуа зегьы дахаиргылеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=714}}. Ԥхынгәымза, 1806 шықәсазы Батавтәи ареспублика аҭыԥан иҟалеит Голландиа акралра. Наполеон Голландиа акралс иашьеиҵбы Лиудовик Бонапарт дҟаиҵеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=220}}.
[[Файл:Huldigungderfürsten.jpg|thumb|180px|Аҭауадцәа Реинтәи аидгыла аиҿкаараан ҭоуба руеит. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1820—1830)]]Ԥхынгәы 12, 1806 шықәсазы Наполеони Германиатәи аҳәынҭқаррақәа рхадақәеи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала дара Реинтәи ҳәа хьӡыс иаиуз аидгыла еиҿыркааит, уи Наполеон ипротекторат аҵаҟа иҟан, иара убас хынҩажәанызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ар Наполеон изы иныҟәыргалар акәын. Аидгыла ашьақәгылара амедиатизациа ацын (уи аԥхьа ихьыԥшымыз ахадацәеи аҳра ссақәеи (immediat) рхьыԥшымра рцәыӡит, насгьы еиҳа идуу аҳәынҭқаррақәа урҭ напхгара рзыруа иалагеит). Нанҳәамза 6, 1806 шықәсазы аимператор Франц II ититули Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор изинмчқәеи аанижьит, абасала зқьышықәсалатәи аимпериа адунеи ианыҵит{{sfn|Тюлар||с=149}}{{sfn|Lentz|2002|p=221—223}}.
[[Файл:Тильзит. 1807.jpg|thumb|200px|left|Тильзиттәи аиԥылара. [[Госс, Николя|Госс]] (XIX век)]]
[[Файл:Charles Meynier - Napoleon in Berlin.png|thumb|Жьҭаарамза 27, 1806 шықәсазы Наполеон Бранденбургтәи агәашә ала Берлин далалоит{{sfn|Lentz|2002|p=266}}. [[Мейнье, Шарль|Меинье]] (1810)]]
[[Файл:Antoine-Jean Gros - Napoleon on the Battlefield of Eylau - Google Art Project.jpg|thumb|left|Наполеон Еилау ицоз аибашьраҿы. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1807)]]Германиа иҟаз афранцыз позиациақәа ӷәӷәахон. Убри аҟнытә Пруссиа агәы ҭынчмызт. Уи адагьы Наполеон уаанӡа дызқәиргәыӷыз Ганновер анырмоу, Пруссиа Наполеон иҿагылеит. Нанҳәамза 26 рзы ультиматумны ықәдыргылеит Ар ду Реин иахыргарц{{sfn|Тюлар||с=151—152}}. Наполеон ари аультиматум мап ацәкны Пруссиатәи ар дрықәлеит. Заальфельд имҩаԥысуаз раԥхьатәи аибашьра ду аҿы, жьҭаарамза 10, 1806 шықәсазы пруссакаа ԥыххааса иқәҵан{{sfn|Чандлер|2011|с=392}}. Уи ашьҭахь жьҭаарамза 14 рзы Иении Ауерштедти ицоз аибашьра иаҵахеит{{sfn|Тюлар||с=152}}. Иен ицоз аибашьраҿы аиаара анырга ҩымчыбжь рышьҭахь Наполеон Берлин далалеит, анаҩс Штетин, Пренцлак, Магдебург ирласны абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=416—417}}. Пруссиа 159 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәар акәхеит{{sfn|Тюлар||с=154}}.
Пруссиа акрал Фридрих-Вильгельм III дахьыбналаз Кионигсберг аҟынтәи Реинтәи Аидгыла алалара дақәшаҳаҭхо, Наполеон диҳәон аибашьра ааникыларц. Аха Наполеон еиҳа-еиҳа илеишәа ирцәгьон, Пруссиа акрал деибашьлар акәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=425}}. Иара ицхраарц иааит афранцызцәа Висла арра ирԥырхагахарц азы ҩ-рык ықәзыргылаз Урыстәыла. Наполеон аполиакцәа ахьыԥшымразы иқәԥаларц иадиԥхьалон, ԥхынҷкәынмза 19, 1806 шықәсазы раԥхьаӡа акәны Варшава далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=432}}. Ԥхынҷкәынмза, 1806 шықәсазы Чарново, Пултуск, Голымин рымҵан ицоз аидыслара ӷәӷәақәа раан аӡәгьы аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=434—435}}.
Ԥхынҷкәынмза 13 рзы Париж диит Наполеони Елеонора Дениуели рԥа Шарль Леон. Наполеон уи еиликааит Пултуск даныҟаз, ԥхынҷкәынмза 31 рзы. Аԥа иира иаанагон Наполеони Жозефинеи еилыҵыр, Наполеон адинастиа аԥиҵар илшоит ҳәа{{sfn|Itinéraire|2002|p=324—325}}. Пултускнтәи Варшаваҟа даныхынҳәуаз, ажьырныҳәамза 1, 1807 шықәсазы, Блоне аԥошьҭатә станциаҿы Наполеон раԥхьаӡа акәны дибеит ҩажәа шықәса зхыҵуаз Мариа Валевскаиа, лара зықәрахь инеихьаз Польшатәи аграф иԥшәмаԥҳәыс лакәын, Наполеони лареи акыр шықәса бзиа еибабон{{sfn|Roberts|2014|p=435}}{{ref+|Е. Робертс ишиҳәо ала, ҩажәа шықәса рыҩныҵҟала Наполеон иман 21 ма 22 [[Афранцыз императорцәа руадалықҳәса рсиа|цәыбза]]. Ԥхынҷкәынмза, 1804 шықәса инаркны нанҳәамза, 1813 шықәсанӡа иара урҭ ҳамҭас ириҭеит — 480 нызықь франк инареиҳаны{{sfn|Roberts|2014|p=iv}}, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Мариа Валевскаиагьы — 50 нызықь франк, лара аԥара лоуан жьҭаарамза, 1809 шықәсанӡа. Лаҵарамза 4, 1810 шықәсазы лара аԥа длоуит [[Александр Валевски]]{{sfn|Itinéraire|2002|p=416}}{{sfn|Roberts|2014|p=436}}.|К}}.
Аӡынтәи акампаниа аидыслара хада ҟалеит Еилау жәабранмза 8, 1807 шықәсазы{{sfn|Тюлар||с=155}}. Аинрал Беннигсен напхгара зиҭоз аурыс ари афранцыз ари рыбжьара ашьаарҵәыратә еибашьраҿы аиааира згаз ҟамлеит, акыршықәса рыҩныҵҟа Наполеон раԥхьаӡа акәны аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=456}}.
Афранцызцәа Данциг ааныркылеит лаҵарамза 27, 1807 шықәсазы{{sfn|Чандлер|2011|с=467}}. Ԥхынгәымза 14 рзы аурысцәа Фридлан ицоз аибашьраан ианаҵаха, афранцызцәа Кионигсберг ааныркылартә еиԥш алшара роуит, усҟан дара аурыс ҳәаа ашәарҭара иҭадыргылеит, ԥхынгәымза 7 рзы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Пруссиа анкьа зны Польша иамнахыз адгьылқәа рҿы Наполеон иаԥиҵеит аҳәынҭқарра ҿыц — Варшаватәи агерцогра Ду. Пруссиа иацәыргаз Реини Ельбеи рыбжьара адгьылқәеи Германиатәи аҳәынҭқарра ссақәеи еидыркылан, иаԥырҵеит Вестфальтәи акралра ҿыц, уи дахадыргылеит Наполеон иашьа Жером{{sfn|Тюлар||с=156—157}}.
Наполеон Италиатәи акампаниақәа ҩбеи егьырҭ акампаниақәеи рҿы иигаз аиааирақәа рыбзоурала уззымиааиуа ар рԥыза ҳәа ахьӡ иоуит{{sfn|Тюлар||с=161}}. Наполеон уажәшьҭа аминистрцәа, азакәанԥҵаҩцәа, иуацәа, иҩызцәа ирҳәоз дызыӡырҩуамызт. Нанҳәамза 9, 1807 шықәсазы Талеиран адәныҟатәи аусқәа рминистр имаҵура дамхын. Нанҳәамза 19 рзы Атрибунат оурышьҭит. Наполеон иара ихаҭа акралцәаны иҟаиҵаз иуацәеи иҩызцәеи рахь агәынамӡара иман, избанзар дара аимпериа акзаара иазхәыцымкәа, рыдгьылқәа ринтересқәа рыхьчара рҽазыршәон{{sfn|Тюлар||с=241—243}}{{sfn|Манфред|1987|с=516—524}}. Наполеон лассы-лассы ауаа иатәамбакәа дрыхәаԥшуан, насгьы даара дгәамҵуан, зны-зынла иара убриаҟара игәы ԥжәон, игәыԥжәара агыртә чымазара угәаланаршәон{{sfn|Тюлар||с=237}}. Наполеон иҭахын зегьы ихала иӡбаларц, хаҭала зегьы гәеиҭаларц, убри аҟнытә иара иаԥиҵеит иҷыдоу «административтә хеилакқәа», урҭ амуниципалитет аусқәагьы аӡбон. Административтә аппарат шаҟа ԥара ақәдырӡуа ацклаԥшразы 1807 шықәсазы иаԥиҵеит Барбе-Марбуа дызхагылаз Аԥхьаӡаратә палата{{sfn|Тюлар||с=245—246}}.
Наполеон ашьыжь асааҭ 7 рзы дгылон, иусқәа ҟаиҵон. Асааҭ 10 рзы — шьыжьхьа ифон, ижәуан ӡыла иӡҩаз шамбертен (ареволиуциа ҟалаанӡа ашықәсқәа раахыс имаз ашьцылара). Шьыжьхьа ашьҭахь асааҭ акынӡа ҩаԥхьа икабинет аҿы аус иуан, нас ахеилакқәа реилатәарақәа дрылахәын. Шьыбжьхьа ифон асааҭ 5 рзы, зны-зынла шьыбжьышьҭахь, асааҭ 7 рзы, шьыбжьхьа ашьҭахь аимператрицеи иареи еицәажәон, иҿыцу ашәҟәқәа дрыԥхьон, уи ашьҭахь икабинет ахь дхынҳәуан. Ҵхабжьон дыцәон, уаха асааҭ хԥа рзы дҿыхон аӡыршы ала иҽикәабарц азы, асааҭ хәба рзы дырҩегьых дыцәон{{sfn|Тюлар||с=238}}.
=== Аконтиненталтә блокада ===
{{main|Аконтиненталтә блокада}}
[[Файл:France 1807-A 40 Francs.jpg|thumb|1807 шықәсазтәи 40 хьтәы франк — Наполеон император иаҳасабала ]]Лаҵарамза 18, 1806 шықәсазы Британи аиҳабыра адҵа ҟарҵеит Франциатәи ага аблокада иҭаркырц, иара убас Франциа ицоз инеитралтәу аӷбақәа (еиҳарак америкатә) ргәаҭарагьы азин рырҭеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=162}}. Пруссиа данаиааи ашьҭахь, Наполеон абҵарамза 21, 1806 шықәсазы Берлин даныҟаз аконтиненталтә блокада иазкыз адекрет инапы аҵаиҩит{{sfn|Lentz|2002|p=256}}. Убри амомент инаркны Франциеи уи адгылаҩцәеи Англиеи дареи рыхәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа ааныркылеит. Англиа (амшын ҳәынҭқарра ду) азы Европа аколониақәа рҟынтәи иаиуаз атауарқәеи ахатә тауарқәеи рыҭира ахьалшоз ҭыԥ хадан{{ref+|Аконтиненталтә Европа Британиатәи адгьылбжьахақәа рҟынтәи аҳәаа иахыргоз атауарқәа ахԥатәи рыхәҭа рзы, иара убас Британиа ареекспорт азыруаз атауарқәа ахԥатәи аԥшьбарак рзы аҭирҭатә џьармыкьаны иҟан{{sfn|Roberts|2014|p=427}}.|К}}. Аконтиненталтә блокада Англиа аекономика аԥхасҭа анаҭеит: Европатәи атәылақәа шаҟа аблокада иадгылоз аҟара Англиа аба, абамба аконтинент аҿы аҭиразы еиҳа имаҷны алшара аиуан, убри аамҭазы аконтинент аҟынтәи Англиа иаанагоз аӡа-маӡа рыхәқәа шьҭыҵуан. Британиа аҭагылазаашьа акыр еицәахеит ԥхынгәымза,1807 шықәсазы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Урыстәыла аконтиненталтә блокада ианадла ашьҭахь. Европатәи атәылақәа раԥхьа англызцәа маӡалатәи рхәаахәҭра (аконтрабанда) иаԥырхагамызт, аха Наполеон имшала дара уи иаҿагылар акәхеит. 1807 шықәса аҩбатәи азыбжазы Голландиатәи абаӷәӷәазаҿы 40 раҟара Британиатәи аӷбақәа ааныркылеит, Даниа англызцәа дара рыӡқәа алалара азин рымырхит. 1808 шықәса азбжазы ахәқәа реизҳареи ахашәалахәқәа рылаҟәреи ирыхҟьаны Ланкашир иҟалеит ажәлар реилаҩеиласра, афунт стерлинг ахә каҳаит{{sfn|Тюлар||с=165—166}}.
Аблокада аконтинентгьы аԥхасҭа анаҭеит. Европатәи аџьармыкьаҿы афранцыз ааглыхра англыз ааглыхра иаԥсахыртә еиԥш иҟамлеит. Абҵарамза, 1807 шықәсазы аҭак ҳасабла Лондон Европатәи абаӷәӷәазақәа аблокада ишҭанакыз атәы рыланаҳәеит{{sfn|Тюлар||с=164}}. Рхатә колониақәа ахьырцәыӡыз, иара убас англыз колониақәеи дареи рхәаахәҭра иахьаанкылаз иахҟьаны Франциатәи абаӷәӷәазатә қалақьқәа Ла-Рошель, Бордо, Марсель, Тулон аԥхасҭа ду роуит{{sfn|Тюлар||с=177—178}}. Ауааԥсыра (аимператор ихаҭагьы, акаҳуа абзиабаҩ ду иаҳасабала) изышьцылахьаз аколониалтә тауарқәа (акаҳуа, ашьақар, ачаи) разымхареи урҭ рыхә ахьыҳаракызи иаргәаҟуан<ref name=":5">{{книга|заглавие=Revisiting Napoleon’s Continental System: Local, Regional and European Experiences|ссылка=https://books.google.ru/books?id=QPvgjwEACAAJ|ответственный=K. B. Aaslestad, J. Joor|место=UK|издательство=[[Palgrave Macmillan]]|год=2015|pages=11|allpages=290|isbn=978-1-137-34556-1}}</ref>{{sfn|Чандлер|2011|с=426}}. 1811 шықәсазы Делессер анемец аԥҵаҩцәа дырҿыԥшны ашьақар злырхуа аҷархал иалихит зхаҭабзиара ҳараку ашьақар, уи азы Наполеон ианеишьеит Аҳаҭыртә легион аорден, аха атехнологиа ҿыцқәа аларҵәаразы акыраамҭа аҭахын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=808}}.
=== Пиренеинтәи Ваграмнӡа ===
{{main|Пиренеи ицоз аибашьрақәа |Ахәбатәи акоалициа реибашьра }}
[[Файл:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|Мадрид, лаҵарамза хԥа, 1808 шықәсазы. [[Гойя, Франсиско|Гоииа]] (1814)]]
[[Файл:La Rendición de Bailén (Casado del Alisal).jpg|thumb|[[Байленская капитуляция|Баилен имҩаԥысуаз абџьаршьҭаҵара]]. [[Касадо дель Алисаль, Хосе|Хосе Касадо дель Алисаль]] (1864)]]
[[Файл:Antoine-Jean Gros - Capitulation de Madrid, le 4 décembre 1808.jpg|thumb|Ԥхынҷкәын 4, 1808 шықәсазы Мадрид иҟаз абџьаршьҭаҵара. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1810)]]Франциеи Испаниеи 1796 шықәса раахыс еидгылан. 1807 шықәсазы Наполеон Испаниа ацхыраарала Португалиа иадиҵеит аконтиненталтә система иадларц. Португалиа ари адҵа ианақәшаҳаҭымха, жьҭаарамза 27 рзы Наполеони Испаниеи Португалиа ампыҵахалареи ашареи рзы имаӡоу аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны атәыла аладатәи ахәҭа зегь зымчу Испаниа актәи аминистр Годои иоур акәын. Абҵарамза 13, 1807 шықәсазы аиҳабыратә газеҭ Le Moniteur «Браганцаа рыҩнаҭа аҳра аура иаҟәыҵит, уи Англиа зҽадызҳәало зегьы хымԥада ишҭахо арҵабыргуеит» ҳәа ирыланаҳәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=495—496}}. Наполеон Лиссабон идәықәиҵеит 25-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз Жиуно икорпус. Ҩымз рышьҭахь Испаниатәи аҵакырадгьыл икараха ианахыс, абҵарамза 30 рзы Жиуно 2-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Лиссабон днаӡеит. Португалиа апринц-регент Жуан афранцызцәа ишааигәахо аниаҳа, аҳҭнықалақь ааныжьны, иуацәеи иаҳҭынуааи иманы Рио-де-Жанеироҟа дыбналеит. Апринц иҭаацәеи иареи, иара убас Португалиатәи аӷбақәеи ахьицәцаз Наполеон игәы ԥнажәан, ԥхынҷкәынмза 28 рзы адҵа ҟаиҵеит Португалиа 100 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәарц{{sfn|Чандлер|2011|с=497}}{{sfn|Тюлар||с=261}}.
Аиқәшаҳаҭра маӡа аилаӡарақәа рыла Годои ихьыԥшым ҭауадны дҟалоит ҳәа дгәыӷуан, убри аҟнытә Испаниа иахьаҵанакуа хыԥхьаӡара рацәала афранцыз ар рыргылара азин риҭеит. Хәажәкырамза 13 рзы Миурат 100-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Бургос дыҟан, Мадрид аганахь дцон. Аиспанцәа ргәы ирҭынчразы Наполеон адҵа ҟаиҵеит Гибралтар амацәаз аҭакра игәы иҭоуп ҳәа уҳәан-сҳәан рыларҵарц. Адинастиа анҭахалак иаргьы дышҭахоз анеиликаа, Годои Испаниатәи акрал Карл IV агәра иирго далагеит Испаниантәи Аладатәи Америкаҟа абналара шхымԥадатәиу. Аха хәажәкырамза 18 ауха «фернандистцәа» ҳәа изышьҭаз Аранхуес еиҿыркааз ақәгылараан иара дахырҳәеит, Карл IV амчра аанижьыртә иҟарҵеит, иара убас акрал иԥа Фердинанд VII акралс дҟарҵеит. Хәажәкырамза 23 рзы Миурат Мадрид далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=476}}{{sfn|Lentz|2002|p=396—397}}. Лаҵарамза, 1808 шықәсазы Наполеон Испаниатәи аҳцәа рҩыџьагьы — аби аԥеи аилыркааразы Баионнаҟа дрыԥхьеит. Наполеон урҭ итҟәаны ианига, амонархцәа рҩыџьагьы агәыргьын рхырхит, аимператор Испаниатәи аҳра дахаиргылеит уаанӡа Неаполитантәи аҳас иҟаз иашьа Жозеф. Неаполитантәи акралс дҟалеит Миурат{{sfn|Тюлар||с=263}}{{sfn|Lentz|2002|p=401—402}}.
Хәажәкырамза 1, 1808 шықәсазтәи адекретқәа рыла Наполеон Франциа ҭауади-аамсҭеи ртитулқәеи ргербқәеи еиҭашьақәиргылеит аимпериа аҿаԥхьа рылшамҭақәа разхаҵара асимвол ҳасабала. Аха дара ажәытәан иҟаз атитулқәа иреиԥшымызт, уажәы атитул анрырҭоз адгьылқәа роуӡомызт, иара убас атитул шьҭрала рыхшара рахь ииасуамызт. Аха атитул иацны ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа аулафахәы ҳаракқәа роуан. Аҭауад амаиорат (акапитал ма еснагьтәи ахашәалахәы) иоур, усҟан атитул шьҭрала ииасуан. Ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа рҟынтәи 59 процент аруаа ракәын{{sfn|Тюлар||с=255—257}}. Хәажәкырамза 17 рзы Аимператортә университет аартра иазку адекрет ҭыжьын. Ауниверситет академиақәа рыла аҽашон, насгьы иреиҳау аҵара (абакалавр) аҭара иазкын. Наполеон Ауниверситет аԥҵарала амилаҭтә елита ашьақәыргылара апроцесс инапахьы аагара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=247}}.
Наполеон Испаниа аҩныҵҟатәи аусқәа дахьрылалоз иахҟьаны, лаҵарамза 2 рзы ауааԥсыра Мадрид игәамҵуа иалагеит, нас атәыла иахьаҵанакуа зехьынџьара. Аҭыԥантәи амчрақәа (хәынта) афранцызцәа ирҿагылеит. Афранцызцәа дара рзы иҿыцу аибашьра аформа — апартизантә еибашьра иақәшәеит. Ԥхынгәымза 22 рзы Диупони 18-нызқьҩык асолдаҭцәеи Баилен азааигәара аиспанцәа рыҽрырҭеит, убри ала уаанӡа уззымиааиуаз Ар Ду рыхьӡ ааха ӷәӷәа аиҭеит. Аҭыԥантәи аиҳабыреи ауааԥсыреи рыцхыраарала, абританцәа Португалиа иӡхыҵын, Жиуно Вимеира ицоз аибашьра данаҵаха ашьҭахь атәыла далҵыртә еиԥш иҟарҵеит{{sfn|Тюлар||с=263—266}}{{sfn|Чандлер|2011|с=510—512}}.
Испаниеи Португалиеи инагӡаны импыҵаирхаларц азы Наполеон Ар Ду амч хадақәа Германиантәи арахь ииаигар акәын, аха уи иаԥырхаган Австриа аганахьала аибашьра алагара ашәарҭара. Австриа ааннакыларц алшон Наполеон идгылаз Урыстәыла. Цәыббрамза 27 рзы Наполени Александр I Ерфурт еиԥылеит, Наполеон Александр I идгылара иоурц иҭахын. Наполеон аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара Талеиран инапы ианиҵеит, аха иара убри аамҭазы маӡала аурыс ҳҭынреи Австриатәи ҳҭынреи дрыдҳәалан. Александр иҭахын Ҭырқәтәыла ршарц, Константинополь Урыстәыла иарҭарц. Наполеон ари данақәшаҳаҭымха, Александр ацхыраара иазкны цқьа акгьы имҳәеит. Иара убас Наполеон ԥҳәысс дигарц иҭахын аҳ иԥҳа Екатерина Павел-иԥҳа, аха арагьы акгьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=266—269}}{{sfn|Чандлер|2011|с=515—517}}<ref name=":6">{{книга |автор=[[Соколов, Олег Валерьевич|Соколов О. В.]]|заглавие=Битва двух империй. 1805—1812 |место={{М.}}—{{СПб.}} |издательство=[[Астрель]], Астрель-СПб|год=2012 |страниц=730 |страницы=255—267|isbn=978-5-271-42347-5}}</ref>.
Наполеон дақәгәыӷуан Испаниатәи апроблема иӡбарц Австриа аибашьра иалагаанӡа, убри аҟнытә жьҭаарамза 29 рзы Германиантәи иааиз 160-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз ар иманы қәылара ддәықәлеит. Ԥхынҷкәынмза 4 рзы афранцыз ар Мадрид иалалеит. Ажьырныҳәамза 16 рзы англызцәа Ла-Корунье амҵан Сульт ижәылара ааныркылан, аӷбақәа ирықәтәан, Испаниа аанрыжьит. Ажьырныҳәамза 1, 1809 шықәсазы Наполеон Австриа арратә ҽазыҟаҵарақәа шымҩаԥныго, иара убас еизааигәахаз Талеирани Фушеи еиҵарҟәаҟәоз аусқәа (Наполеон Испаниа дыҟанаҵы дҭахар, Миурат императорс дҟарҵоит ҳәа еибырҳәеит) ирызкыз аацҳамҭа иоуит{{sfn|Тюлар||с=269—272}}. Ажьырныҳәамза 17 рзы иара Валиадолидынтәи Парижҟа ддәықәлеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=372—373}}. Аихьӡарақәа шрымазгьы, Пиренеи ампыҵархалара хыркәшамызт: аиспанцәа апартизантә еибашьра иацырҵон, англызцәа Лиссабон рыхьчон, хымз рышьҭахь Уелсли напхгара зиҭоз англызцәа ҩаԥхьа адгьылбжьахабжаҿы иӡхыҵит<ref name=":7">{{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=The Napoleonic Wars: The Peninsular War 1807—1814|ссылка=https://archive.org/details/napoleonicwars00greg/page/39|год=2002|издательство=Osprey Publishing Limited|allpages=95|pages=39—40|isbn=978-1-84176-370-5}}</ref>. Португалиатәии Испаниатәии аҳцәа рымчра анырцәыӡ, Англиеи аколониақәеи аилахәаахәҭра иалагеит{{sfn|Ливен|2012|с=124}}. Раԥхьаӡа акәны аибашьра Наполеон ахашәалахәы изаанагомызт, уи аҭыԥан ахарџь ҿыцқәеи асолдаҭцәеи иҭахын. Ахарџьқәа рыхҩаразы иԥиам ашәахтәқәа (аџьыкхыш, афатә аалыҵқәеи рзы) ирыцырҵеит, уи ауааԥсыра иргәамԥхеит{{sfn|Тюлар||с=246}}. Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз иҳәон: «арыцҳарақәа зегьы мзызс хаданы ироуит Испаниатәи аибашьра мыжда»{{sfn|Чандлер|2011|с=546—548}}{{sfn|Тюлар||с=270—272}}.
[[Файл:Lannes mortally wounded at Essling (E. Boutigny).jpg|thumb|right|Наполеон дацәнымхартә еиԥш ихәу Ланн иааигәара. [[Бутиньи, Поль-Эмиль|Бутиньи]] (1894)]]Пресбургстәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы анаҵарҩыз аамҭа иалагӡаны ерцгерцорг Карл австриатәи ар шьаҭанкыла еиҭашьақәиргылеит, акырӡа еиӷьитәит. Германиа ицәырҵыз афранцызҿагыларатә гәалаҟазаарақәа ихы иархәаны, мшаԥымза 3, 1809 шықәсазы Австриа аимператор Франц I Франциа аибашьра рылеиҳәеит. Аибашьра ианалага ашьҭахь Австриа Британиа Ду аҟынтәи 1 млн фунт стерлинг инареиҳаны асубсидиа ҳасабала иаиуит{{ref+|Афранки афунт стерлинги рыбжьара 1 фунтк азы аиҭныԥсахларатә курс 20 франк инаркны 25 франк рҟынӡа иҟан<ref name="Piketty">{{ашәҟәы|автор=[[Пикетти, Тома|Пикетти Т.]]|ахы=[[Акапитал XXI ашәышықәсазы]]|аҭыжьырҭа=[[Ad Marginem]]|аҭыԥ={{М.}}|ашықәс=2015|isbn=978-5-91103-252-4|даҟьа=592|даҟьа=116}}</ref>.|К}}. Наполеон ари аибашьра иҽацәихьчарц иҭахын, аха Урыстәыла ацхыраарада уи илымшеит. Аха хымз рыҩныҵҟа, ажьырныҳәамза, 1809 шықәса инаркны иара илшеит Франциа ар ҿыц ашьақәыргылара. Ерцгерцог Карл аамҭакала Наполеон идгылаз Бавариаҟа аа-корпуск, Италиаҟа ҩ-корпуск, Варшаватәи герцограхь корпуск дәықәиҵеит. Аурыс ар Австриатәи аимпериа амрагыларатәи аҳәаақәа рҿы иҟан, аха еибашьуамызт, убри ала Австриа фронтк аҿы еибашьыртә еиԥш алшара арҭеит (уи Наполеон иԥсахы еибанакит){{sfn|Roberts|2014|p=499—501}}{{sfn|Исдейл|1997|с=233}}.
Реинтәи аидгыла аруааи жәа-корпуск рымчи рыла Наполеон Бавариа ажәылара ааникылеит, лаҵарамза 13 рзы Вена игеит. Австрицәа Дунаи аҩадатәи аԥшаҳәахьы ииасын, ацҳақәа дырбгеит. Наполеон иӡбеит Лобау адгьылбжьаха шьаҟас иҟаҵаны аӡиас дырырц. Аха афранцыз ар рыхәҭак адгьылбжьахахь ианиас, егьи рыхәҭак аҩадатәи аԥшаҳәахьы ианиас ашьҭахь, аамҭала иҟарҵаз ацҳа ԥжәеит, ерцгерцог Карл иӡхыҵыз асолдаҭцәа дрықәлеит. Лаҵарамза 21—22 рзы Асперни Есслинги имҩаԥысуаз аидыслараҿы Наполеон даҵахан, дхьаҵит. Аимператор ихаҭа данаҵаха, Европатәи иаӷацәа зегьы ргәы шьҭыҵит. Фымчыбжь инарҵауланы аҽазыҟаҵара ашьҭахь афранцыз ар Дунаи ирны ԥхынгәымза 5—6 рзы Ваграм имҩаԥысуаз аидыслара хадаҿы аиааира ргеит, уи иашьҭанеит ԥхынгәымза 12 рзы Цнаимтәи аинышәара, жьҭаарамза 14 рзы Шионбруннтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Ари аиқәшаҳаҭрала Австриа Адриатәи амшын агаҿа ацәыӡит, уи иахҟьаны Франциа аҵакырадгьылқәа аиуит, урҭ рыла Наполеон Иллиритәи апровинциақәа шьақәиргылеит. Галициа Варшаватәи герцогра Ду иарҭеит, Тарнопольтәи аокруг — Урыстәыла. Австриатәи акампаниа иаанарԥшит Наполеон ир аибашьраҿы уаанӡа иамаз аԥыжәара уажәы ишамам{{sfn|Lentz|2002|p=442}}{{sfn|Тюлар||с=273—279}}{{sfn|Чандлер|2011|с=576—606}}.
=== Аимпериа акризис ===
[[Файл:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project 2.jpg|thumb|150px|Аимператор Наполеон Тиуильри иҟаз икабинет аҿы. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1812)]]
[[Файл:First French Empire 1812.svg|мини|left|alt=Карта Европы 1812 года. Французская империя больше, чем современная Франция, поскольку включает в себя части современных Нидерландов, Италии и ряда других стран|Актәи аимпериа, 1812 шықәса{{legend|#002395|Наполеон ихаантәи Франциа}}{{legend|#9090FF|Ихьыԥшу аҳәынҭқаррақәа}}]]Раԥхьатәи ашықәсқәа раан ауааԥсыра зегьы — ахатәтәыҩцәа рыдагьы, аӷарцәеи (аусуцәа, ақьаранџьцәа) Наполеон иполитика ргәы иахәон: аекономика аизҳазыӷьара аулафахәы ацнаҵон, уи ацҵара иацҳраауан, иара убас иааиԥмырҟьаӡакәа аррахь иахьаарыԥхьоз. Ажәлар Наполеон аԥсадгьыл аиқәырхаҩыс дырбон, аибашьрақәа рҿы аиааира аныргоз ажәлар ргәы шьҭыҵуан. Наполеон Бонапарт ареволиуциа абзоурала дшьақәгылеит, иааигәара иҟаз амаршалцәеи ар рԥызацәа шьахәқәеи иӷарыз, ихатәрамыз хылҵшьҭра рыман{{sfn|Тюлар||с=197—198}}. Аха хәыҷы-хәыҷла аибашьра ажәлар иарааԥсон, аррахь ааԥхьарақәа ргәы ԥнажәо иалагеит. 1810 шықәса инаркны 1815 шықәсанӡа аекономикатә кризис ыҟан. Европа ицоз аибашьрақәа иҵакыдахеит, урҭ аԥара рацәаны иахьрықәдырӡуаз абуржуазиа иарбыжкуан. Наполеон иаԥиҵаз Аамсҭара ҿыц дақәгәыӷыртә еиԥш иҟамлеит. Франциа ашәарҭара иҭагыламызт, Наполеон адәныҟатәи аполитикаҿы еиҳа-еиҳа ихшыҩ азишьҭуан иԥсҭазаара далҵыр, анархиа ҟамларц, иара убас Бурбонаа дырҩегьых аҳра рмоурц азы идинастиа аинтересқәа рырӷәӷәара{{sfn|Тюлар||с=234—236}}{{sfn|Lentz|2004|p=75—76}}.
Ажьырныҳәамза 12, 1810 шықәсазы Наполеон идинастиа еиқәирхарц азы Жозефинеи иареи еилыҵит, дара хшара рымамызт. Уи ашьҭахь иара Александр I диҳәеит 15 шықәса зхыҵуаз иаҳәшьеиҵбы Анна Павел-иԥҳа ԥҳәысс лгара азин ииҭарц. Наполеон еиликаауан Александр I ари дшақәшаҳаҭымхо, убри аҟнытә Франц I диҳәеит иԥҳа, австриатәи апринцесса Мариа-Луизеи иареи еибагарц. Мшаԥымза 1, 1810 шықәсазы Наполеони Мариа-Луизеи еибагеит. Хәажәкырамза 20, 1811 шықәсазы дара аԥа дроуит — Наполеон II; Мариа-Луиза афранцыз ҳкәажә Мариа-Антуанетта лашьа имоҭа лакәын, убри аҟнытә лԥа азин иман императорс аҟалара, аха афранцызцәа уи зынӡа иргәаԥхомызт{{sfn|Тюлар||с=279—280}}{{sfn|Lentz|2004|p=11—12}}.
Жәабранмза, 1808 шықәсазы афранцыз ар [[Рим]] ааныркылеит. Лаҵарамза 17, 1809 шықәсазтәи адекрет ала Римтәи папа иитәыз адгьылқәа зегьы Франциа иадлеит, папа ихаҭа иакәзар, имчра ицәыӡит. Аҭак ҳасабала папа [[Пии VII]] «Ацқьа Пиотр иҭынха арҳәҩцәа» ауахәама иаҟәырыҭхеит. Папа иусԥҟа Рим ихадоу ауахәамақәа ԥшьба рышәқәа рҿы икыдҵан, аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа рыцҳаражәҳәаҩцәа зегьы ирзынашьҭын. Наполеон адҵа ҟаиҵеит папа дҭаркырц, ажьырныҳәамза 1814 шықәсанӡа дытҟәаны диман. Ԥхынгәымза 5, 1809 шықәсазы Франциа арра мчрақәа папа [[Савона|Савонаҟа]] дыргеит, уи ашьҭахь — Париж амҵан иҟоу [[Фонтебло|Фонтеблоҟа.]] Наполеон ауахәама данаҟәырыҭха ашьҭахь ҳаҭыр иқәрымҵо иалагеит, еиҳарак акатоликатә тәылақәа рҿы{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=503}}{{sfn|Тюлар||с=277}}.
Аконтиненталтә блокада Британиа ду аԥхасҭа шанаҭазгьы, инагӡаны англызцәа ириааиртә зыҟамлеит. Рашәарамза З, 1810 шықәса рзы Наполеон Фуше имаҵура дамихит, аимператор инапынҵала акәызшәа имҩаԥигоз, аинышәара иадҳәалаз англызцәеи иареи маӡала реиҿцәажәарақәа ирыхҟьаны. Актәи аимпериа адгылаҩцәеи авассалцәеи, ринтересқәа рыгәхьаа мкыкәа аконтиненталтә блокада иадгылаз, уи ӷәӷәала ақәныҟәара иашьҭамызт, Франциеи дареи рыбжьара аибарххарақәа ирыцлон. Ԥхынгәымза 3, иара убри ашықәс азы Наполеон Голландиа акралс иҟаҵаз иашьа Луи дахиҳәеит аконтиненталтә блокадеи арекрут аизгаразы аҭахрақәеи дахьрықәымныҟәоз азы, Голландиа Франциа иадҵан. Аимператор аконтиненталтә система ахықәкқәа рынагӡара шалнамыршо ихеиҵеит, ах уи мап ацәимкит, Британиа Ду ахәаахәҭразы алицензиа ҷыдақәа ахьрырҭоз «асистема ҿыц» ҳәа изышьҭоу алеигалеит, насгьы алицензиақәа роураан еиҳарак аԥыжәара рыман афранцыз наплакқәа. Ари аӡбамҭа аконтиненталтә буржуазиа рыбжьара еиҳагьы аиӷара цәырнагеит{{sfn|Roberts|2014|p=547—549}}.
Еиҳа-еиҳа иубарҭахон Франциеи Урыстәылеи реиҿагыларақәа. Германиа апатриотизмра азҳауан, Испаниа ишцац ицон герилиа{{sfn|Lentz|2004|p=201}}{{sfn|Тарле|1959|с=241—250}}.
=== Урыстәылаҟа аныҟәареи аимпериа аилаҳареи ===
{{main|1812 шықәсазтәи Аџьынџьтәылатәи еибашьра |Афбатәи акоалициа реибашьра }}
[[Файл:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|thumb|[[Московский пожар (1812)|Москва абылра]]. [[Адам, Альбрехт|Адам]] (1841)]]
[[Файл:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|Наполеон Москвантәи ихьаҵра. [[Нортен, Адольф|Нортен]] (1851)]]Наполеони [[Александр I]] реизыҟазаашьақәа анаԥырх, Наполеон иӡбеит Урыстәыла дақәларц. Европа еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи Ар Ду аҿы еизгаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа, рашәарамза 1812 шықәсазы аурыс ҳәаа иахысит; урҭ ирҿагылан 193 нызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз, ҩбаны ишаз аурыс мраҭашәаратәи ир {{sfn|Ливен|2012|с=192}}{{sfn|Ливен|2012|с=205—206}}. Наполеон иҭахын аурыс ир ихадоу аидыслараҿы риааира; аха аурысцәа аԥыжәара змаз ар рҽацәырыхьчо атәыла агәахьы ихьаҵуан, рҽеибырҭарц азы, амҩан зегьы еимырҵәон. Ар ду амлакреи, ашоуреи, аҳәынҵәеи, урҭ ирыхҟьаз ачымазарақәеи иаргәаҟуан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=371}}{{sfn|Roberts|2014|p=588}}; ԥхынгәымза аҽеиҩшамҭазы асолдаҭцәа гәыԥ-гәыԥла абналара иалагеит{{sfn|Roberts|2014|p=590}}. Смоленск амҵан рҽеидкыланы аурыс ир ақалақь ахьчара рҽазыршәеит, аха уи илҵшәадахеит; нанҳәамза 18 рзы Москваҟа еиҭа ихьаҵыр акәхеит. Аурыс иаку ир дахагылеит [[Кутузов, Михаил Илларион-иԥа|М. И. Кутузов]]. Цәыббрамза 7 рзы Москва уалалаанӡа иҟоу Бородино ақыҭаҿы аурысцәа еиҿыркааз аидыслара хада Наполеон аиааира изаанамгеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=284—285}}. Аурыс ир ҩаԥхьа ихьаҵыр акәхеит. Цәыббрамза 14 рзы Ар ду Москва иалалеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=372—373}}.
Уи ашьҭахь абылра ҟалеит, ақалақь зегьы иалаблырц егьагымхеит. Наполеон аурыс ҳәынҭқар Александри иареи иаарласны аинышәара рыбжьарҵоит ҳәа дгәыӷуа акыр аамҭа Москва даанхеит; аҵыхәтәан, жьҭаарамза 19 рзы иара ақалақь далҵит алада-мраҭашәаратәи ахырхарҭала. Жьҭаарамза 24 рзы афранцыз ар Малоиарославц амҵан аурысқәа рыхьчара ԥыржәарц иалагеит, аха ирылымшеит, Ар Ду Смоленск ахырхарҭала ихьаҵыр акәхеит ихдырҵәахьаз аҭыԥқәа рыла{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Аурыс ир еицтәароу марш рхы иархәаны афранцызцәа ирышьҭан, аидысларақәа раан еиԥш, апартизанцәа рыцхырааралагьы аӷа ааха ирҭон. Амлакра иаргәаҟуаз Ар Ду асолдаҭцәа арҳәыҩцәаны, ақәымчаҩцәаны иҟалеит; згәы еибакыз ауааԥсырагьы агәымбылџьбара аадырԥшуа иалагеит, арҳәҩцәа рыԥсы шҭаз иржуан{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. Абҵарамза аҽеиҩшамҭазы Наполеон Смоленск далалеит, аха ара афатә ҭаҵәахқәа изымԥшааит. Убри иахҟьаны иара аурыс ҳәаа аганахь дхьаҵыр акәхеит. Абҵарамза 27—28 рзы Березина арра аан, аџьабаа ду адбаланы, илшеит изаанхаз ир аиқәырхара. Еиуеиԥшым амилаҭқәа иреиуаз асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ир, уаанӡатәи аибашьратә доуҳа рымамызт уажәшьҭа, рыԥсадгьыл иацәыхараны, Урыстәыла иахьыҟаз, ар ирласны еиҵахон. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Парижҟа дцеит, избан акәзар Париж аилаҩынтра амҩаԥгара рҽазыршәоит ҳәа иаҳаит, уи адагьы ар ҿыц еизигарц иҭахын. Наполеон аҵыхәтәантәи ибиуллетен аҿы арыцҳара шыҟалаз дақәшаҳаҭхеит, амала уи аурыс ӡынра аџьбарара иахареиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}. Аха аӡын ӷәӷәала аҵаара ианалага иныҟәара анҵәамҭазы ауп. Ар Ду ихадоу ахәҭа иалаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа рҟынтәи Урыстәылантәи ихынҳәит 25 нызқьҩык. Наполеон Урыстәыла даныҟаз иҽқәа зегьы ицәыӡит; ари ацәыӡ ахарҭәаара уаҳа илымшеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}.
Наполеон аурыс кампаниаҿы иаҵахара иара изымиааира иазкыз алегенда аҵыхәа ԥнаҵәеит. Аурыс ир шааԥсазгьы, урҭ рԥызацәа Урыстәыла анҭыҵ еибашьра шырҭахымызгьы, Александр I иӡбеит аибашьра Германиа аҵакырадгьылахь ииаргарц. Пруссиа Наполеон иҿагылаз акоалициа ҿыц иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. Мызқәак рыла Наполеон 3 нызқьҩык арԥпарцәеи абыргцәеи рыла ишьақәгылаз ар ҿыц еизигеит, урҭ Германиаҟа амҩа ишықәыз иазыҟарҵеит. Лаҵарамза, 1813 шықәсазы Лиутцени Бауцени ицоз аидысларақәа раан Наполеон аҽыр шизымхозгьы илшеит аиааира агара. Рашәарамза 4 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, Австриа еибашьуаз атәылақәа рыбжьара бжьаҟазас иқәгылеит. Австриа адәныҟатәи аусқәа рминистр Меттерних Дрезден имҩаԥысуаз аиԥыларақәа раан ажәалагала ҟаиҵон абарҭ аилаӡарақәа: Пруссиа аиҭашьақәыргылара, Польша Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара аихшара, австрицәа Иллириа рзырхынҳәра рыла аинышәара рыбжьарҵарц. Аха Наполеон мап ацәикит, избанзар иара имчра аиааирақәеи ампыҵахаларақәеи роуп изызку ҳәа иԥхьаӡон{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}.
[[Файл:Meissonier - 1814, Campagne de France.jpg|left|thumb|1814 шықәсазтәи акампаниа. [[Месонье, Жан-Луи-Эрнест|Месонье]] (1864)]]Зфинанстә ҭагылазаашьа уадыҩыз Австриа Англиатәи асубсидиақәа ихнахын, нанҳәамза 10 рзы аинышәара анхыркәшаха, афбатәи акоалициа иалалеит. Швециагьы убас иҟанаҵеит. Трахенбергтәи аплан инақәыршәаны адгылаҩцәа Бернадотти, Блиухери, Шварценберги напхгара зырҭоз х-рык еиҿыркааит. Наполеонгьы ир хәҭа-хәҭала ишеит. Дрезден ицоз аидыслара ду аҿы Наполеон адгылаҩцәа дыриааит; аха иара имаршалцәа рхала адҵақәа аныҟарҵоз Кульма, Кацбах, Гросберен, Денневиц ицоз аибашьрақәа ӷәӷәала иаҵахеит. Наполеон ашәарҭара дышҭагылазгьы, 160-нызқьҩык злаз ар иманы Леипциг амҵан 320-нызқьҩык рҟынӡа инаӡоз еиду аурыс, Австриатәи, Пруссиатәи, Шведтәи ар драбашьит (жьҭаарамза 16 — 19, 1813 шықәса). Ари «Ажәларқәа реибашьра» ҳәа изышьҭаз аибашьра адырхаҽны адгылаҩцәа рганахь ииасит Ренье икорпус аҟынтәи асаксцәа, анаҩс Виуртембергтәи аҽыргьы{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}.
Ажәларқәа ребашьра данаҵаха ашьҭахь Германиеи Голландиеи Наполеон ихьыԥшымзт, Швеицариатәи аконфедерациеи, Реинтәи аидгылеи, Италиатәи акралреи еилаҳаит. Афранцызцәа ахьаҵахоз Испаниа Наполеон Испаниатәи Бурбонаа ҩаԥхьа амчра риҭар акәхеит (абҵарамза, 1813 шықәса){{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8">{{статья|ссылка=http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php|автор=Fankhauser A.|заглавие=Mediation|место=Bern|издание=Historisches Lexikon der Schweiz|издательство=HLS|год=2009|archive-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324001132/http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php}}</ref>. Адепутатцәа идгылартә азы, ԥхынҷкәынмза, 1813 шықәсазы, Наполеон Азакәанԥҵаратә корпус аилатәара мҩаԥигеит, аха апалата иоуишьҭит игәы иақәымшәоз ақәҵара ианрыдыркыла ашьҭахь{{sfn|Тюлар||с=319}}. 1813 шықәса анҵәамҭазы аидгылатә ар Реин ирын, Бельгиа иалалан, Парижҟа идәықәлеит. Ажьырныҳәамза 23, 1814 шықәсазы Наполеон аруаа рзы Тиуильри аҵыхәтәантәи ахәылԥаз мҩаԥигеит. Ажьырныҳәамза 25 ашамҭазы Наполеони иԥеи наӡаӡа еиԥырҵит. Наполеон ар рахь иҿааихеит. 250 нызқьҩык адгылаҩцәа рыр Наполеон 80 нызқьҩык арекрутцәа ракәын ирҿаиргылар илшоз. Аидысларақәа рсериаҿы иара хазы игоу адгылаҩцәа реидгылақәа дыриааит. Аха хәажәкырамза 31, 1814 шықәсазы аурыс ҳәынҭқар Александр I, иара убас Пруссиа акрал напхгара зырҭоз акоалициатә ар Париж иалалеит{{sfn|Тюлар||с=323—325}}.
== Атитул ==
''Аимператортәи Акралтәи иаҳаракыра Наполеон I, Анцәа илыԥхеи Ареспублика Аконституциеи рыла, Афранцызцәа Римператор, Италиа Акрал, Рим Аимператор, Реинтәи Аидгылеи Данцигтәи ареспубликеи Рпротектор, Швеицариатәи Аконфедерациа Амедиатор, Андорра Аҭауади Ацнапхгаҩи, Аҳаҭыртә Легиони, Аихатә Гәыргьыни, Академиатә пальмақәеи, Аиҭеидылареи Рорден Амагистр Ду'' (лаҵарамза 18, 1804 — мшаԥымза 6, 1814; хәажәкырамза 20 — рашәарамза 22, 1815).
''Ельба Аҭауад'' (лаҵарамза 3, 1814 шықәса — жәабранмза 25, 1815 шықәса).
== Ельба адгьылбжьахеи Шәымши ==
=== Раԥхьаӡа амчра ааныжьреи ахгареи ===
{{see also|Фонтенбло ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра (1814)|Бурбонаа реиҭашьақәыргылара}}
[[Файл:Montfort - Adieux de Napoleon a la Garde imperiale.jpg|200px|thumb|left|Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеони аимператортә гвардиеи еиԥырҵуеит. [[Монфор, Антуан-Альфонс|Монфор]] (XIX век)]]
[[Файл:Napoléon à Fontainebleau Delaroche.jpg|thumb|200px|Амчра ааныжьра ашьҭахь Фонтенбло ахан аҿы. [[Поль Деларош|Деларош]] (1845)]]
[[Файл:Elba VillaSanMartino.jpg|200px|thumb|Сан-Мартино иҟаз Наполеон ивилла (Ельба).]]Наполеон ақәԥара дазхиан, аха мшаԥымза 3 рзы Асенат амчра иамхра рыланаҳәеит, Талеиран дызхагылаз аамҭалатәи аиҳабыра еиҿнакааит. Амаршалцәа (Неи, Бертье, Лефевр) иабжьыргон иҷкәын изы амчра мап ацәикырц. Мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы Париж амҵан иҟоу Фонтенбло ахан аҿы Наполеон амчра аанижьит{{sfn|Тюлар||с=326}}. Наполеон дахьаҵахаз, насгьы иара ицнагаҩцәеи иаҳҭынуааи дахьрыԥсахыз (уи иааигәара аӡәык — ҩыџьак амаҵуцәа, аҳақьым, аинрал Коленкур ракәын иаанхаз) азы, мшаԥымза 12-13, 1814 шықәсазы Фонтенбло дахьыҟаз иҽишьырц иӡбеит — Малоиарославц амҵан аибашьра ашьҭахь еснагь иныҟәигоз ашҳам ижәит. Аха ашҳам акраамҭа иахьыҵәахыз иахҟьаны еилабааит, Наполеон деиқәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=714}}{{sfn|Dwyer|2013|p=489—490}}. Наполеон еидгылаз амонархцәеи иареи рнапы зҵарҩыз Фонтенблотәи аиқәшаҳаҭрала Адгьылбжьаратә мшын аҿы иҟоу адгьылбжьаха хәыҷы Ельба иоуит. Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеон Фонтенбло ааныжьны хгара ҳәа дцеит{{sfn|Тюлар||с=326}}.
Наполеон активла иҽазикит Ельба адгьылбжьаха аекономика аҿиара. Фонтенбло аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны, франциатәи аԥараҵәыхырҭа аҟынтәи 2 млн франк ҳәа есышықәсатәи арента ихәҭан. Аха иара аԥара имоуит, насгьы 1815 шықәса алагамҭазы афинанстә ҭагылазаашьа уадаҩ дҭагылеит{{sfn|Roberts|2014|p=729}}. Мариа-Луиза лԥеи лареи Франц I имшала Наполеон иахь имцаӡеит. Жозефина Мальмезон даныҟаз лыԥсҭазаара далҵит лаҵарамза 29, 1814 шықәсазы, ԥыҭрак ашьҭахь Наполеон дызхәышәтәуаз аҳақьым иара ишиеиҳәаз ала, «иара изы агәырҩеи агәҭынчымреи ирыхҟьаны». Наполеон иуацәа рахьтә иани иаҳәшьа Полинеи роуп Ельбаҟа ибара иааиз. Наполеон Франциа имҩаԥысуаз ахҭысқәа дрызҿлымҳаны дрышьклаԥшуан, асасцәа идикылон, насгьы идгылаҩцәеи иареи маӡала ашәҟәқәа еимырдон{{sfn|Манфред|1987|с=669}}{{sfn|Тюлар||с=330—331}}.
Мшаԥымза 24, 1814 шықәсазы Кале дыӡхыҵит Англиантәи иааиз Лиудовик XVIII. Бурбонаа ирыцхынҳәит амазареи азин ҷыдеи рырхынҳәра иашьҭаз аемигрантцәа («урҭ акгьы рзеилымкааит, акгьы рхамышҭӡеит»). Рашәарамзазы акрал Франциа аконституциа ҿыц аиҭеит. 1814 шықәсазтәи аконституциа аимпериатә ҭынха иадҳәалаз ирацәаны еиқәнархон, аха амчра аҳәынҭқар изааигәази иареи рнапаҿы иҟан. Ароиалистцәа ажәытә закәанқәа инагӡаны рырхынҳәра рҭахын. Аемигрантцәеи ауахәамеи анкьа ирымырхыз адгьылқәа зымпыҵазкыз, уажәы рмазаразы ргәы ҭынчмызт. Аруаа ар иаалырҟьаны армаҷра ргәамԥхеит{{sfn|Lentz|2004|p=582—589}}{{sfn|Манфред|1987|с=663—667}}. Цәыббрамза, 1814 шықәсазы Венатәи аконгресс аҿы еизаз еидгылаз аҳәынҭқаррақәа рҽеиҩыршеит рнапаҿы иааргаз аҵакырадгьылқәа реихшара азҵаара иахҟьаны{{sfn|Lentz|2010|p=132—135}}.
=== Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи ===
{{main|Шәымш|Ватерлоо ицоз аидыслара |Наполеон аҩынтә раан амчра аанижьит }}
[[Файл:Beaume - Napoléon Ier quittant l'île d'Elbe - 1836.jpg|200px|thumb|Наполеон Ельба аанижьуеит. [[Бом, Жозеф|Бом]] (1836)]]
[[Файл:Belgium-6758 - Napoleon (14152068942).jpg|200px|thumb|Наполеон Ватерлоо даныҟаз (аидыслара ахьцоз аҭыԥ апанорама ахәҭа)]]Аполитикатә ҭагылазаашьа маншәала ихы иархәаны Наполеон Ельба адгьылбжьаха аҟынтәи дыбналеит жәабранмза 26, 1815 шықәсазы. Хәажәкырамза 1 азы Канн ирцәыхарамкәа зықьҩык асолдаҭцәа ицны Жуан аӡыбжьахалаҿы дыӡхыҵын, Гренобль иалсны ицоз амҩала, ароиалистә гәалаҟазаара аԥыжәара ахьамаз Прованс дакәшаны, Парижҟа иҿааихеит. Хәажәәкырамза 7 рзы Гренобль уалалаанӡа ахәбатәи ацәаҳәатә полк Наполеон иахь ииасит агәеизҳара зныԥшуаз иқәгылара ашьҭахь: «Шәимператор шәиеихсны дышәшьыр шәылшоит ишәҭаххар!» Наполеон Гренобль инаркны Парижынӡа данцоз, ажәлар игәырӷьаҵәа иԥылон. Хәажәкырамза 18 рзы Осер азааигәара иара иахь диасит «Бонапарт абыцаҟьа дҭакны даазгоит» ҳәа Лиудовик XVIII ажәа изҭаз Неи. Хәажәкырамза 20 рзы Наполеон Тиульри далалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=830—832}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=567—569}}.
Венатәи аконгресс аҿы аҳәынҭқаррақәа реилибамкаарақәа рҭыԥ иқәырҵеит Наполеон аӷбақәа данрықәтәоз аамҭазы{{sfn|Lentz|2010|p=345}}. Наполеон Франциа дыҟоуп ҳәа адырра анроу, хәажәкырамза 13 рзы изинқәа шимырхыз атәы рыларҳәеит{{sfn|Lentz|2010|p=352}}. Хәажәкырамза 25 рзы аҳәынҭқаррақәа абыжьбатәи акоалициа ҿыц ҳәа рҽеидыркылеит, 600 нызқьҩык асолдаҭцәа ықәдыргылоит ҳәа еибырҳәеит{{sfn|Lentz|2010|p=357}}. Наполеон аҭынчмҩа дшашьҭоу баша агәра диргон. Франциа ишьақәгыло иалагеит аԥсадгьыл ахьчаразы ареволиуциатә федерациақәа. Лаҵарамза 15 рзы ҩаԥхьа Вандеиа ақәгылара ҟалеит, абуржуазиа ду амчра ҿыц иазхьамԥшуа иалагеит. Аха Наполеон адәныҟатәии аҩныҵҟатәии аӷацәа рҿагыларазы ажәлар рреволиуциатә гәалаҟазаарақәа ихы иаимырхәеит («Жакериа акралс аҟазаара сҭахӡам»). Алибералтә буржуазиа дақәгәыӷуа, Констан идиҵеит аконституциа ҿыц апроект аԥҵара. Ари аконституциа аплебисцит (аплебисцит иаҭааз маҷҩын) аан рыдыркылеит, насгьы аратификациа азыруит рашәарамза 1, 1815 шықәсазы Лаҵаратәи адәаҿы{{sfn|Тюлар||с=334—337}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=34}}. Аконституциа ҿыц инақәыршәаны Аперцәа рпалатеи Ахарҭарнакцәа рпалатеи еиҿкаан{{sfn|Ellis|2014|p=232}}.
Аибашьра еиҭа иалагеит, аха Франциа еибашьыртә еиԥш уажәшьҭа алшарақәа амамызт. Рашәарамза 15 рзы Наполеон Бельгиа далалеит. Уа иара аурысцәеи австриицәеи аиаанӡа Британиатәии (Веллингтон напхгара зиҭоз 90-нызқьҩы асолдаҭцәа) Пруссаитәии (Блиухер напхгара зиҭоз 120-нызқьҩы асолдаҭцәа) ар дыриааирц гәҭакыс иман. Катр-Бреи Линьеи имҩаԥысуаз аибашьрақәа рҿы абританцәеи апруссакцәеи инагӡаны дырзымиааит. Аха рашәарамза 18, 1815 шықәсазы Бельгиа иҟоу ақыҭа Ватерлоо азааигәара Наполеон аибашьра хада даҵахеит. Рашәарамза 21 рзы, ир ааныжьны Парижҟа дхынҳәит{{sfn|Тюлар||с=338—339}}.
Рашәарамза 22 рзы Ахаҭарнакцәа рпалата Фуше напхгара зиҭоз аамҭалатәи еиҳабыра еиҿнакааит. Дара ирҭахын Наполеон амчра аанижьырц. Убри аҽныҵәҟьа Наполеон аҩынтә раангьы амчра аанижьит. Рашәарамза 25 рзы Франциа аанижьыр акәхеит. Ԥхынгәымза 15 рзы, Британиа Ду аиҳабыра дақәгәыӷны, Екс адгьылбжьаха азааигәара хатәгәаԥхарала «Беллерофон» ҳәа хьӡыс измаз англыз цәаҳәатә ӷба дақәтәеит. Иара иаӷацәа — англызцәа — рҿы аполитикатә ҽыҵәахырҭа иоуеит ҳәа дгәыӷуан{{sfn|Тюлар||с=341—342}}.
== Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха ==
=== Ахгара ===
[[Файл:16 Napoleons exole St Helena June1970.jpg|мини|Иахыргаз Наполеон дахьынхоз Ацқьа Елена лыдгьыбжьахаҿы иҟоу Лонгвуд-Хаус анхара.]]
[[Файл:Napoleon sainthelene.jpg|мини|left|Наполеон Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз. [[Зандманн, Франц Жозеф|Зандманн]] (XIX век)]]
[[Файл:Napoleon Las Casas.jpg|thumb|Наполеон [[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Каз]] амемуарқәа дизаԥхьоит. [[Орчардсон, Уильям Куиллер|Орчардсон]] (XIX век)]]
Аха Британиа аминистрцәа реилазаара даҽакала иаӡбеит: Наполеон дбаандаҩыртәын, Атлантикатәи аокеан аҿы иҟоу [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахахь]] ддәықәырҵеит (абританцәа уи Европа иацәыхараны иахьыҟоу азы иалырхит, избан акәзар Наполеон ҩаԥхьа дрыцәцар ҳәа ишәон). Наполеон ари ақәҵара аниаҳа, абас иҳәеит: «Ари [[Тамерлан]] иеихатә ԥыркы аасҭа еицәоуп! Бурбонаа срырҭар еиҳа еиӷьасшьон».
Нанҳәамза 9, 1815 шықәсазы уаанӡатәи аимператор аӷба [[Нортумберленд|"Нортумберленд"]] дақәтәаны Европа аанижьит{{sfn|Roberts|2014|p=779}}{{sfn|Тюлар||с=342—343}}. Наполеон азин иоуит иццаша афицарцәа ралхра; [[Бертран]], [[Монтолон]], [[Лас Каз]], [[Гурго]] алихит; иааидкыланы Наполеон игәыԥ аҿы 26-ҩык ыҟан, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан акамердинер [[Луи-Жозеф Маршан]] . Иӷба иацын 1000-ҩык аруаа зҭаз жәа-ӷбак. Жьҭаарамза 17, 1815 шықәсазы Наполеон [[Џеимстаун]] днеит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=705}}
Наполеони афицарцәеи рынхарҭа ҭыԥны иҟалеит [[Лонгвуд-Хаус]] ([[алеитенант-губернатор]] ԥасатәи ирезиденциа), уи [[Лонгвуд]] ақыҭан, ашьха ахәҵаҿы иҟоуп, уаҟа аҳауа цәаакуп, насгьы аклимат бааԥсуп. Аҩны иакәшаны игылан аҟарулцәа, аԥшыхәцәа асигналтә бираҟқәа рыла Наполеон иҟаиҵоз зегьы иазкны адырра ҟарҵон{{sfn|Roberts|2014|p=782}}. Мшаԥымза 14, 1816 шықәсазы иааиз [[Лоу]] агубернатор ҿыц иахырҳәаз аимператор ихақәиҭра еиҳагьы иԥикит. Аиашазы, Наполеон абналара игәы иҭаӡамызт. Ацқьа Елена лыдгьылбжьахахь даннеи, [[Ост-Индтәи еилахәыра]] асуперинтендант Балкомба иԥҳа, 14-шықәса зхыҵуаз [[Бетсии]] иареи еиҩызцәахеит, хәыҷҵас еицыхәмаруан. Анаҩстәи ашықәсқәа раан адгьылбжьахаҿы иаанкылоз асасцәа идикылон.
Рашәарамза, 1816 шықәсазы игәалашәарақәа рыҩра далагеит, урҭ [[«Ацқьа Елена лмемориал»|Ацқьа Елена лмемориал»]] ҳәа хьӡыс аҭаны Лас Каз иҭижьит Наполеон иԥсҭазаара даналҵ ҩышықәса рышьҭах. «Амемуарқәа» ҳәа захьӡу ашәҟәы ХIХ-тәи ашәышықәсан зегь раасҭа изыԥхьоз шәҟәны иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=785—792}}{{sfn|Тюлар||с=346}}.
1820 шықәсазы [[америкатәи]] аконтрабандист Џьонсон иҽазикит ихатә системала иргылаз аӡаҵаҟатәи аӷба ихы иархәаны Наполеон I ихы дақәиҭитәырц. Аргыларазы аԥара еизган, аха убри аамҭазы аимператор иԥсҭазаара далҵит.
=== Аԥсра ===
[[Файл:Napoleon sur son lit de mort Horace Vernet 1826.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ихчы иҵхны дышьҭоуп. [[Верне, Орас|Верне]] (1826)]]
Жьҭаарамза 1816 шықәса инаркны Наполеон игәабзиара еицәахо иалагеит — адәылҵра, аныҟәара дахьаҟәыҵыз иахҟьаны (Лоуи иареи аимак анроу ашьҭахь, иара аныҟәара мап ацәикит), насгьы есымша игәы каҳаны дыҟан. Жьҭаарамза, 1817 шықәсазы Наполеон иҳақьым [[О'Мира]] [[«агепатит»]] адиагноз изышьақәиргылеит. Раԥхьаӡа иара Европатәи аполитикаҿы аԥсахрақәа ҟалоит, насгьы иара иахь агәыблыра змаз апринцесса [[Шарлотта]] Британиа амчра лоуеит ҳәа дақәгәыӷуан, аха апринцесса лдунеи лыԥсахит абҵарамза, 1817 шықәсазы. 1818 шықәсазы Балкомбаа адгьылбжьаха ааныжьны ицеит, Лоу О’Мир адгьылбжьаха далицеит{{sfn|Roberts|2014|p=791—795}}.
[[Файл:Testament_de_Napoléon_Ier._Page_5_-_Archives_Nationales_-_AE-I-13-21a.jpg|thumb|150px|справа|Наполеон иуасиаҭ]]
1818 шықәсазы Наполеон [[адепрессиа]] изцәырҵит, лассы-лассы дычмазаҩхон, сарӷьа ган сыхьуеит ҳәа дашшуан. Ари иаб дызхыԥсааз [[акьыба чымазароуп]] ҳәа игәы иаанагон. 1819 шықәсазы цәыббрамзазы Наполеон иани акардинал Феши иаарышьҭыз аҳақьым [[Антоммарки]] адгьылбжьахахь днеит, аха ачымазаҩ ицхраара илымшеит. Хәажәкырамза, 1821 шықәса Наполеон игәабзиара убриаҟара еицәахеит, иԥсра лассы шааигәахоз еиликаауан. Мшаԥымза 15, 1821 шықәсазы иуасиаҭ иҳәеит. Наполеон иԥсҭазаара далҵит асабша, лаҵарамза 5, [[1821 шықәса]], асааҭ 17:49 рзы. Даныԥсуаз "Ар ахы!" ҳәа иҳәеит ( {{lang-fr|La tête de l}}'armée! ).
Лаҵарамза 6 рзы [[аԥсрашьҭахьтәи сабрада]] ҟаҵан, аха уи ҟазҵаз аҳақьым дызусҭоу иахьагьы идырым{{ref+|Усҟантәи аамҭазы иаԥын еицырдыруа ауаа рыԥсҭазаара ианалҵ ашьҭахь рсабрадақәа рыҟаҵара. Наполеон итәыҵәҟьоу аԥсрашьҭахьтәи сабрадақәа ԥшьба иреиҵамкәа иҟоуп: [[Кабильдо (Орлеан ҿыц)|Кабильдо]], [[Орлеан ҿыц|Орлеан ҿыц]], Ливерпуль амузеи аҿы, Гавана, иара убас [[Чапел-Хилл иҟоу Аҩадатәи Каролина ауниверситет абиблиотекаҿы|Аҩадатәи Каролина ауниверситет]].|group=К}}{{Sfn|Wilson|1975|p=293–295}}. Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы [[Наполеон ицыхцәы]] иаанханы иҟоуп, аха уи иара ишитәыҵәҟьаз иазкны аимак ыҟоуп<ref>https://web.archive.org/web/20210116034152/https://www.nytimes.com/1992/07/12/books/exhuming-a-dirty-joke.html</ref>. Наполеон анышә дамардеит Лонгвуд иацәыхарамкәа, Торбет аӡыхь азааигәара{{sfn|Roberts|2014|p=795—801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=640}}.
Наполеон [[ашҳам иҭаны дыршьит]] ҳәа агәаанагара ыҟоуп. 1960 шықәсазы [[Стен Форсхуфвуд]] аус ицызуази иареи Наполеон ихцәы анҭырҵаа, [[аҳәынаԥшьыга]] рыԥшааит. Аха 1990-2000-тәи ашықәсқәа рзы хыԥхьаӡара рацәала имҩаԥгаз анализқәа иаадырԥшуеит Наполеон ихцәаҿы аҳәынаԥшьыга алазаара есыҽны, уимоу зны-зынла мышкы аҩнуҵҟагьы аҽшаԥсахуаз. Иҟалап уи Наполеон ихцәы аҿышразы аҳәынаԥшьыга злаз аххыра ихы иахьаирхәоз иахҟьазар; иара убас Наполеон ибзиабаҩцәа ҳамҭас ириҭоз ихахәы, усҟантәи аамҭазы иҟаз аҵас ала, аҳәынаԥшьыга злаз аххыраҿы ирҵәахуан{{sfn|Hindmarsh|2007|p=84—85}}. Ашҳам ирҭеит ҳәа атеориа иахьатәи аамҭазы ишьақәырӷәӷәам{{sfn|Hindmarsh|2007|p=70—77}}{{sfn|Roberts|2014|p=796}}. 2007 шықәсазы имҩаԥгаз аҭҵаара алҵшәала агастроентерологцәа ишьақәдырӷәӷәеит аимператор иԥсра зыхҟьаз раԥхьаӡатәи аофициалтә версиа – [[аца акьыбачымазара]] ауп (аԥсыбаҩ аҭҵаара ирнаҭаз адыррақәа рыла, аимператор ақьамсарҩақәа ҩба иман, урҭ руак игәаҵәа аҟынӡа инаӡон)<ref>{{Cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/11061|title=Причина смерти Наполеона установлена окончательно|publisher=www.membrana.ru|access-date=2017-12-12|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212193137/http://www.membrana.ru/particle/11061|url-status=dead}}</ref><ref name="Lugli et al">{{Статья|автор=Alessandro Lugli, Inti Zlobec, Gad Singer, Andrea Kopp Lugli, Luigi M. Terracciano|заглавие=Napoleon Bonaparte's gastric cancer: a clinicopathologic approach to staging, pathogenesis, and etiology|ссылка=https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684|язык=En|издание=Nature Clinical Practice Gastroenterology & Hepatology|год=2007/01|volume=4|issue=1|pages=52–57|issn=1759-5053|doi=10.1038/ncpgasthep0684|archive-date=2019-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929203845/https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684}}</ref>.
=== Аԥсыбаҩ архынҳәра ===
[[Файл:Tomb of Napoleon Bonaparte - Crypt of Dôme des Invalides - Paris, France - 25 July 2009.jpg|thumb|150px|Аинвалидцәа рыҩнаҿы иҟоу Наполеон идамра]]
[[Файл:Tombeau de Napoleon- detail.JPG|thumb|left|150px|Акрипта аҩналарҭа]]1840 шықәсазы аҳ [[Луи-Филипп I]] Ацқьа Елена лыдгьылбжьахахь [[Бертрани]] [[Гургои]] злаз аделегациа дәықәиҵеит Наполеон иуасиаҭ анагӡаразы — Франциа анышә дамардарц. Уи аделегациа дахагылан Жуанвильтәи принц. Наполеон иԥсыбаҩ акаԥдан [[Шарне]] напхгара зиҭоз [[афрегат]] [[«Бель Пуль»]] ала Франциаҟа ииаган. Ԥхынҷкәынмза 15 рзы акортеж миллионҩык афранцызцәа ишырбоз Париж амҩадуқәа ирывсит. Аԥсыбаҩ анышә иамардеит [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы Наполеон имаршалцәа алархәны{{sfn|Roberts|2014|p=801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=645}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=639}}.
Аимператор Наполеон иԥсыбаҩқәа зҭоу акварцит-ԥслымӡхаҳә ҟаԥшь ([[«шокшинтәи апорфир»]]<ref>{{Cite web |url=http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |title=Малиновый кварцито-песчаник. Музей геологии докембрия |access-date=2021-01-20 |archive-date=2021-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127235816/http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |url-status=live }}</ref>) иалху [[аҭоубыҭ]], Висконти иҟаҵамҭа, аныхабаа [[акрипт]] аҿы иҟоуп<ref>{{ВТ-ВЭС|Дом инвалидов в Париже}}</ref>. Акрипта аҩналарҭа рыхьчоит аскипетр, аимператор игәыргьын, [[адержава]] зку аџьазтә фигурақәа ҩба. Адамра иакәыршоуп Наполеон иҳәынҭқарратә усқәа ирызку амармалташьтә барелиефқәа 10, иеибашьратә кампаниақәа ирызку, [[Прадье]] иҟаиҵаз аҳаҭәарақәа 12{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=43}}.
== Аҭынха ==
=== Аҳәынҭқарратә напхгараҭара ===
[[Файл:Bust Napoleon I of France.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ибиуст. [[Канова, Антонио|Канова]] (1802 ш. ашьҭахь)]]
Арратә иааирақәеи афранцыз ар рымпыҵахаларақәеи ракәӡам Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иҟоу, аха [[Аҳәынҭқарратә напхгараҭара|аҳәынҭқарратә напхгараҭараҿы]] иеихьӡарақәа роуп. Насгьы арҭ аихьӡарақәа рахьтә ихадақәоу Аконсулра иҭынчыз ашықәсқәа ирықәшәоит. Аҭҵааҩы Џ. Еллис игәаанагарала, уи ус шакәу шьақәурӷәӷәар улшоит баша реиқәыԥхьаӡарала: [[Франциа абанк]] ашьақәгылара (ажьырныҳәамза 6, 1800 ш.), [[апрефектцәа]] (жәабранмза 17, 1800 ш.), [[Аконкордат]] (рнапы аҵарҩит ԥхынгәымза 16, 1801 ш.), [[алицеиқәа]] (лаҵарамза 1, 1802 ш.), [[Аҳаҭыртә легион аорден]] (лаҵарамза 19, 1802 ш.), афранк жерминаль [[абиметалликатә стандарт]] (хәажәкырамза 28, 1803 ш.), [[Атәылауаҩратә закәанеидкыла]] (хәажәкырамза 21, 1804 ш.){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Арҭ аихьӡарақәа ҳаамҭазтәи адунеи шьақәдыргылеит; Наполеон иахьатәи Европа аб ҳәа дрыԥхьаӡоит{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Е. Робертс излеиҳәо ала:
{{Ацитата алагара}}Иахьатәи ҳдунеи ашьақәгылара шьаҭас иазышьҭоу аидеиақәа — америтократиа, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, ахатәтәратә зинқәа, адинхаҵаратә чҳара, иахьатәи асекулиартә ҵара, афинанстә ҭагылазаашьа бзиа, уҳәа убас егьырҭгьы — ихьчеит, еидикылеит, ишьақәирӷәӷәеит, акодификациа рзиуит, географиала ирылеиҵәеит [Бонапарт] Наполеон. Урҭ ирыциҵеит ихшыҩрку, хра злоу аҭыԥантәи ахадара, ақыҭа ақәылаҩцәа раанкылара, аҭҵаарадырреи аҟазареи адгылара рыҭара, афеодализм аԥыхра, Римтәи аимпериа анеилаҳа нахыс имҩаԥырымгоз азакәанқәа акодификациа рзура.
{{oq|en|The ideas that underpin our modern world — meritocracy, equality before the law, property rights, religious toleration, modern secular education, sound finances, and so on — were championed, consolidated, codified and geographically extended by Napoleon. To them he added a rational and efficient local administration, an end to rural banditry, the encouragement of science and the arts, the abolition of feudalism and the greatest codification of laws since the fall of the Roman Empire{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}.}}
{{Ацитата алгара}}
Наполеон иҭынха даҽа елементны иҟалеит иара иаԥиҵаз [[Франциа аҳәынҭқарра]] анапхгараҭаратә система — аунификациа зызуз ачынуаа рмардуан ала еизадоу [[авторитартә напхгара]]. Ари асистема елементқәак иахьагьы ахархәара рымоуп [[Ахәбатәи ареспублика]] [[апарламенттә демократиа]]<nowiki/>ҿгьы{{sfn|Ellis|2014|p=234}}.
=== Аполитикатә хырхарҭақәа ===
{{see also|Бонапартистцәа}}
[[Файл:StatueEquestreNapoleonLaffrey.jpg|thumb|150px|Ахәбатәи ацәаҳәатә полки Наполеони иахьеиԥылаз «аиԥылара адәҳәыԥш» аҿы Гренобль азааигәара иҟоу Лаффре игылоу Наполеон ибаҟа]]Аполитикаҿы Наполеон I абонапортизм аанижьит. Раԥхьаӡа акәны ари ажәа ихьымӡӷу аҵакы аҭаны рхы иадырхәит иара иаӷацәа 1814 шықәсазы, аха 1848 шықәсазы Наполеон III идгылаҩцәа иахьа иамоу аҵакы аиуртә еиԥш иҟарҵеит<ref>{{книга|автор=Bluche F.|заглавие=Le bonapartisme: aux origines de la droite autoritaire (1800—1850)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=vNN4Xx2i7RUC|место={{P.}}|издательство=Nouvelles Editions Latines|год=1980|allpages=366|pages=12}}</ref>. Хаҿыда иалырхуа аиҳабыра шьаҭас измоу ареспубликанизми, амилаҭ рымчра мап ацәызкуа амонархизми инарҷыданы абонапортизм аан амилаҭ ахаҭарнак заҵәык (арратә диктатор) дрымоуп{{sfn|Englund|2010|p=248}}. Аполитикатә хырхарҭак аҳасабала абонапортизм еиҳарак ахатәы хыҵхырҭақәа амоуп («алегитимра») афедерациақәа ({{lang-fr|fédérés}}) «Шәымш» ҳәа изышьҭоу раан ирҭаз адгылара ду аҿы, Наполеон иплебисцитқәа рҿы аасҭа{{sfn|Englund|2010|p=434}}{{sfn|Ellis|2014|p=218}}. «Ацқьа Елена лмемориал» абонапортизм иаԥшьашәҟәны иҟалеит; иара иполитикатә кульминацианы иҟалеит 1848 шықәсазы Лиудовики Гортензиеи рԥа, Наполеон III, аҩбатәи Франциатәи ареспублика ахадас иалхра. XX ашәышықәса алагамҭазы абонапартизм аепоха хыркәшахеит{{sfn|Englund|2010|p=458—459}}.
Европа ампыҵахалара еснагь Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иахәаԥшуан, уи џьашьатәӡам аконтинент аполитикатә географиаҿы иҟаиҵаз хнырҳәышьа змам аиҭакрақәа урыхәаԥшыр<ref>{{книга|автор=Woolf S.|заглавие=Napoleon's Integration of Europe|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2002|allpages=319|pages=20}}</ref>. Афранцыз револиуциа аламҭалазы Германиа 300 ҳәынҭқарра рыла ишьақәгылаз конгломератк акәын. Наполеон илшамҭақәа Реинтәи аидгыла, Вестфальстәи акралра, амедиатизациа, асекулиаризациа, Атәылауаҩратә закәанеидкыла алагалара, «бџьарла» ирылаирҵәаз афранцыз культура, уҳәа реиԥш иҟоу Германиа аполитикатә ҽыԥсахрақәа цәырыргеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа арҭ аҽыԥсахрақәа иаку анемец ҳәынҭқарра шьақәдыргылеит{{sfn|Europe|2006|p=957—958}}. Убасҵәҟьа Наполеон ибзоурала Италиа аҩныҵҟатәи аҳәаақәа раԥыхра, иаку азакәанԥҵареи азеиԥш арратә уалԥшьеи ралагалара рисорџьименто азы ауасхыр азышьҭарҵеит{{sfn|Europe|2006|p=1193}}.
=== Арратә ҟазара ===
[[Файл:Napoleon in 1806.PNG|thumb|150px|left|Наполеон 1806 шықәсазы. Детаиль (XIX ашәышықәса)]]Наполеон еиҳа деицырдыруеит арратә қәҿиара дуқәа рыла{{sfn|Wars|2006|p=28}}. Афранцыз револиуциа аҟынтә еибашьра зылшоз ар аниоу, иара иалеигалеит имаҷымкәа апринциптә еиӷьтәрақәа, урҭ роуп акампаниақәа рҿы аиааира агара алзыршаз. Арратә литература инарҭбааны аҭҵаара ицхрааит аманиоврреи аихатырреи шьаҭас измоу ихатә знеишьа аԥҵара{{sfn|Wars|2006|p=374—375}}. Иара қәҿиарала ихы иаирхәон еилаԥсоу аибашьратә еиҿкаара (Гибер раԥхьаӡа акәны ирыдигалаз аишьҭагылеи ацәаҳәеи реилаҵа, насгьы Грибоваль иаԥиҵаз амобилтә артиллериеи{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=826}}<ref>{{книга|автор=Соколов О. В.|заглавие=Армия Наполеона|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5939140017|место=СПб. |издательство=Империя |год=1999 |страницы= [https://archive.org/details/isbn_5939140017/page/129 129]|страниц=592|isbn=5-93914-001-7}}</ref>). Карно, Моро, Бриун ридеиақәа шьаҭас иҟаҵаны, Наполеон афранцыз ар корпустә система аҳасабала еиҭеиҿикааит, урҭ зегьы ашьаҟар, аҽыр, артиллериа иаҵанакуан, насгьы акорпусцыԥхьаӡа ахала аусура алшон{{sfn|Wars|2006|p=269}}. Бертьеи Диуроки напхагара зырҭоз аимператортә уада хада ар иаку рнапхгараҭара алнаршон, аԥшыхәратә дыррақәа еизнагон, асистематизациа рызнауан, Наполеон апланқәа рышьақәыргылара иацхраауан, насгьы ар адҵақәа ирзынашьҭуан{{sfn|Wars|2006|p=329ff}}{{sfn|Wars|2006|p=600—601}}. Ахыхьчара аасҭа ажәылара еиҳа аԥыжәара аҭо, Наполеон ааха хада ахырхарҭаҿы имчқәа ирласны иахьеизикуаз ала аӷа дԥыххаа дықәиҵон{{sfn|Wars|2006|p=375}}{{sfn|Левицкий|1938|с=260}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}.
Наполеон истратегиа анализ азураан «Наполеон ижәар» иара ихатә ажәақәа аанагоит: «Сара еснагь зегьы сырзыҟаҵоушәа угәы иаанагозар, уи зыхҟьо акы ҟасҵаанӡа акыраамҭа уи сахьазхәыцуаз ауп; иҟалараны иҟаз заа издыруан. Аҟыбаҩ акәӡам иаалырҟьаны исаҵазҳәо сызқәымгәыӷуа аҭагылазаашьақәа раан исҳәаша, иҟасҵаша — аха уи сыхшыҩзцареи схәыцреи роуп исазҳәо»{{sfn|Тарле|1959|с=27—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. <!--Излишняя самоуверенность. Ученики побили учителя.-->
Наполеон иеибашьратә еихьӡарақәа анаҩстәи ашәышықәса арратәи ауаажәларратәи хәыцшьа ашьҭа рнырҵеит. Ч. Исдеил ишааирԥшуа ала, 1866, 1870, 1914 ашықәсқәа рзы ажәларқәа Наполеон дыргәаладыршәо еибашьра ицон, насгьы аибашьра аҵыхәтәа ихадоу еибашьрак аҿы аиааирала ишышьақәыргылахо еснагь иазхәыцуан. Шлиффен иплан — Наполеон ихыркәшаратә маниовр иблахкыгоу анагӡашьа акәын ({{lang-fr|manoeuvre sur les derrières}}). Аибашьра амундир цырцырқәеи амарш ӷьеҩқәеи ирыдырҳәало иалагеит. Хәыҷы-хәыҷла ирхашҭит аибашьра иацу агәаҟрақәа ртәы. Усҟантәи амедицина аҭагылазаашьа ҳасаб азуны уахәаԥшуазар, аибашьра иахҟьаз ахәрақәеи ачымазарақәеи арыцҳара дуқәа рызцәырнагон. Наполеон иеибашьрақәа ирылаӡит 5 миллионҩык иреиҵамкәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан аруааи атәылақәа руааԥсыреи{{sfn|Wars|2006|p=xvii—xviii}}.
=== Ахылҵ ===
Е. Робертс ишазгәеиҭо ала, Наполеон аԥа диоурц азы Жозефинеи иареи еилыҵит. Урҭ ишеилыҵызгьы, лара лмоҭа иоуп Франциа аимператорс иҟалаз. Жозефина лхылҵшьҭра Бельгиа, Даниа, Швециа, Норвегиа, Лиуксембург аҳра руеит. Наполеон ихылҵшьҭра џьаргьы аҳра руӡом{{sfn|Roberts|2014|p=537}}. Наполеон иԥазаҵә, Наполеон захьӡыз, ахшара имамкәа дышқәыԥшыз иԥсҭазаара далҵит. Аҭаацәара далаламкәа иоуз ахшара рҟынтәи «Наполеон ижәар» аҿы ҩыџьазаҵәык роуп иарбоу — Александр Валевскии Шарль Леони{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}, аха егьырҭ рызгьы аршаҳаҭгақәа иҟоуп<ref>{{cite web|author=Sabitzer W.|title=Der „Napoléonide“|url=http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|publisher=Öffentliche Sicherheit. Das Magazin des Innenministeriums (Österreich)|lang=de|access-date=2017-03-24|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193017/http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|url-status=live}}</ref>. Колонна-Валевски рышьҭра иахьагьы иҟоуп<ref>{{cite web|title=La Famille Colonna Walewski (branche française)|url=http://www.walewski.org/accueil.htm|lang=fr|access-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507104804/http://www.walewski.org/accueil.htm|archive-date=2017-05-07|url-status=dead}}</ref>.
=== Ахыҭҳәаақәа ===
Наполеон икалам иҵыҵит ақәыԥшратә максимализми ареволиуциатә гәалаҟазаарақәеи зныԥшуа еиуеиԥшым ажанрқәа ирыҵаркуа заатәи усумҭақәак («Маттео Буттафуоко иахь асалам шәҟәы», «Корсика аҭоурых»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Абзиабара иазку аиҿцәажәара»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Уаххьа Боккер аҿы», [[«Клиссони Евгениеи»]] уҳәа убас егьырҭгьы){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Иара имаӡаныҟәгаҩцәа дырзаԥхьеит, насгьы ихала иҩит хыԥхьаӡара рацәала асалам шәҟәқәа (урҭ рахьынтә 40-нызқь инареиҳаны еиқәханы иҟоуп){{sfn|Édition de la correspondance}}.
Ихьшәоу ашықәсқәа раан Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы дахганы данҟаз, игәҭакқәеи урҭ рынагӡареи ирызку алегенда бзиа аԥҵаразы, Наполеон Тулон амацәаз аҭакра, Вандемьертә қәгылара, Италиатәи акампаниа, Мсыртәи аныҟәара, Маренго ицоз аибашьра, Ельба адгьылбжьахахь ахгара, Шәымш рпериод, иара убас [[Цезари]], [[Тиуренни]], [[Фридрихи]] ркампаниақәа рыхцәажәара ирызку агәалашәарақәа имаӡаныҟәгаҩцәа дырзаԥхьеит<ref>{{книга|заглавие=Correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>: publiée par ordre de l'empereur Napoléon III|издание=32 t|место={{P.}}|издательство=Imprimerie Impériale|год=1858—1869|ref=Correspondance}}, t. XXIX—XXXII</ref>.
1858 — 1869 ашықәсқәа рзы Наполеон III идҵала Наполеон исалам шәҟәқәеи ихьшәаны ииҩыз иҩымҭақәеи 32 том рыла иҭыжьын. Асалам шәҟәқәа рыхәҭак усҟан иҭыжьымызт, иҟоуп еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны аредакциа зызуз. 2004—2018 ашықәсқәа рзы [[«Наполеон ифонд»]] Наполеон исалам шәҟәқәа 15 том рыла иҭнажьит{{sfn|Édition de la correspondance}}. Наполеон исалам шәҟәқәа инагӡоу акритикатә ҭыжьра аҭоурыхҭҵааҩцәа иаамҭеи иареи ҿыцла ирыхәаԥшыртә еиԥш алшара рнаҭеит{{sfn|Broers|2014|p=23}}.
Урыс бызшәала иҭыжьуп ароманқәа «Клиссони Евгениеи»<ref>{{cite web|url=http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778/|title=По-русски выходит роман Наполеона|author=|publisher=os.colta.ru|lang=ru|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007135756/http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778|url-status=live}}</ref>, «Уаххьа Бокер аҿы»<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Ужин в Бокере|ссылка=http://www.museum.ru/museum/1812/library/Napoleon/supper.txt|издание=Французский ежегодник. 1986|место={{М.}}|издательство=Наука|год=1988|страниц=|archive-date=2008-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621034757/http://www.museum.ru/museum/1812/Library/Napoleon/supper.txt}}</ref>, ихьшәаны ииҩыз аҩымҭақәа рахьынтә хәҭак<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=О военном искусстве. Избранные произведения.|издательство=Эксмо|год=2003|серия=Антология мысли|страниц=800|isbn=5-699-03899-X}}</ref>, иара убас асалам шәҟәқәак<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Письма к Жозефине|место={{М.}}|издательство=Захаров|год=2011|страниц=304|isbn=978-5-8159-1068-3}}</ref>.
=== Алегенда ===
[[Файл:Tuileries vers 1860 (cropped).jpg|thumb|left|[[Тиуильри]] ҩ-хыргьагьак рыбжьара. 1860 шықәса инарзынаԥшуа]]
[[Файл:Caricature gillray plumpudding.jpg|thumb|Наполеони [[Питт, Уильям Младший|Питти]] адунеи ршоит. Асахьаҭ. [[Гилрей, Джеймс|Джеимс Гилреи]] (1805)]]Наполеон илегенда Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы акәӡам иахьаԥҵахаз. Бонапарт уи шьаҿа-шьаҿала иаԥиҵон агазеҭқәа (раԥхьа Италиатәи ар реибашьратә бӷьыц, анаҩс иофициалтәу Парижтәи аҭыжьырҭақәа), агәаларшәагатә медалқәа, Ар Ду абиуллетеньқәа, Давиди Грои рсахьақәа, Атриумфалтә хыргьагьа, Аиааирақәа рколоннеи рыла{{sfn|Wars|2006|p=26}}{{sfn|Тюлар||с=344}}. Наполеон икариера иалагӡаны иааџьоушьаратәы ибзианы илшеит ажәабжь бааԥсқәа ибзиоушәа, насгьы ибзиоу ажәабжьқәа итриумфушәа раарԥшра{{sfn|Roberts|2014|p=92}}. «Наполеон иҟазара ажәак ала ааурԥшырц уҭахызар, уи ажәа — «апропоганда» ауп. Уи аганахьала Наполеон XX ашәышықәсақәа ирыҵанакуаз уаҩын. Иара ихала ихаҿсахьа аԥиҵеит — «ҩ-тәыҩак» змоу ахылԥа, асиуртук цәыш, инапы ҩ-ҳәынҵәрак ирыбжьакын»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Аха Наполеон изку «ахьтәы легенда» аԥҵараҿы ихадароу ароль назыгӡаз Наполеон иеибашьрақәа анынҵәа усда иаанхаз, Актәи аимпериеи «ркапрал хәыҷи» игәхьаазгоз Наполеон исолдаҭцәа ракәын{{sfn|Тюлар||с=345}}. <!--Практический смысл легенды. Не поддерживал военные инновации.-->
Ж. Тиулар ишааирԥшыз ала, Наполеон ида алегенда аԥҵара аус адырулон иара иаӷацәагьы. Ахьтәы легенда иаҿагылан алегенда еиқәаҵәа. Англыз карикатураҭыхыҩцәа (Крукшанк, Гилреи, Вудворд, Роулендсон) уамашәажәа бзиа ирбон Наполеон ихаҿсахьа аарԥшра — заатәи ашәышықәсақәа раан ицәеи ижьи еикәыршаны ({{lang-en|Boney}}), ихьшәоу ашықәсқәа раан икьаҿу, ишәпоу хӡыргаҩны ({{lang-en|Fleshy}})<ref>{{книга|автор=Tulard J.|заглавие=L'Anti-Napoléon. La Légende noire de l'Empereur|издательство=René Julliard|год=1965|allpages=260|pages=38}}</ref>. 1813 шықәсазы афранцызцәа 16 шықәса зхыҵуа рԥацәа арра ирыԥхьо ианалага, Наполеон ауаҩжьыфаҩ ҳәа изырҳәо иалагеит{{sfn|Тюлар||с=321}}. Урыстәылеи Испаниеи рдинмаҵзуҩцәа Наполеон Антихрист иеиԥш дырбон{{sfn|Ливен|2012|с=111}}{{sfn|Dwyer|2013|p=441}}.
== Наполеон ихаҿсахьа акультура, аҭҵаарадырра, атехника, аҟазара рҿы ==
{{Main|Наполеон ихаҿсахьа акультураҿы }}
=== Аҭоурыхҭҵаараҿы ===
Наполеон Бонапарт изку аҭоурыхтә ҭҵаарақәа рхыԥхьаӡара шә-нызқь иреиҳауп{{ref+|«Наполеон ижәар» излаҳәо ала, хҩык авторцәа заҵәык ракәын Наполеон ибиблиографиа нагӡаны аиқәыршәара зҽазызшәоз: Ломброзо (1896), Кирхаизен (1902, 1912), Давуа (1910). Кирхаизен иҩхьан ибиблиографиаҿы Наполеон изку 70 нызқь шәҟәи статиеи шеиқәыԥхьаӡоу{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=222}}.|К}}. [[Питер Геил]] ишазгәеиҭаз ала, абиԥарақәа зегьы рхатәы Наполеон изкны ирыҩуеит. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа Наполеон иҭоурыхҭҵаара иазҷыдаран зҽызыԥсахуаз х-гәаанагарак. Еиҳа изаатәиу авторцәа Бонапарт ианихцәажәоз иара илаз зеиԥшыҟамыз илшарақәеи имчхареи, аҭоурых азы иуникалреи инаҵшьны иазгәарҭарц иашьҭан, лассы-лассы даара апологетикатә ма акритикатә позициа ааныркылон ([[Лас Каз]], [[Биньон]], [[де Сталь]], [[Арндт]], [[Генц]], [[Хезлитт]], [[Скотт]] уб. иҵ.). Аҩбатәи агәаанагара ахаҭарнакцәа Наполеон изку алкаақәа усҟантәи аҭагылазаашьа иақәдыршәарц, иара иусура «аҭоурыхтә урокқәа» рылырхырц, Бонапарт ихаҿсахьа аполитикатә қәԥара иамыруганы иҟарҵарц рҽазыршәон ([[д' Оссонвиль]], [[Минье]], [[Мишле]], [[Тьер]], [[Кине]], [[Ланфре]], [[Тен]], [[Уссе]], [[Вандаль]] уб. иҵ.). «Ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихықәкқәеи иеихьӡарақәеи рҿы «аидеиа ду» иашьҭан, уи шьаҭас иҟаҵаны иара иахаҭеи иепохеи еилукааратәы иҟаларц азы ([[Сорель]], [[Массон]], [[Буржуа]], [[Дрио]], [[Диунан]] уҳәа егь.){{ref+|Ҳаамҭазтәи атерминқәа рыла иуҳәозар, «ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихымҩаԥгашьа анаҩс игылаз ихадоу «агеополитикатә идеиа» аԥшаара иаҿын. Сорель ус еиԥш иҟоу идеианы иԥхьаӡон Франциа «иԥсабаратәу аҳәаақәа» рышьақәырӷәӷәара аҽазышәара. Буржуа излеиҳәо ала, Наполеон Мрагылара ампыҵахалара ауп хықәкыс имаз. Наполеон изы Римтәи аимпериа шҿырԥшыгаз шьақәирӷәӷәон Дрио{{sfn|Ellis|2014|p=224ff}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=956}}.|К}}{{sfn|Ellis|2014|p=189}}{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}.
Аибашьра ашьҭахьтәи аҭҵааҩцәа Наполеон ихаҭареи ирҿиарақәеи ракәӡам еиҳа ахшыҩзышьҭра ззырҭо, дара хықәкыс ирымоу иара иаамҭа иаҵанакуа атемақәа, имчра арежим аҷыдарақәагьы налаҵаны, еиҳа инарҭбааны рыҭҵаара ауп{{sfn|Ellis|2014|p=190}}.
=== Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿы ===
1804 шықәсазы Наполеон ихьӡ рыхҵан [[Лецитис]] аҭаацәара иаҵанакуа аҵлақәа рыжәла {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}} Арҭ [[Африкатәи]] аҵлақәа ирызҷыдароуп [[рышәҭқәа]] [[ашәҭыцқәа]] амамзара, аха [[агәыргьын еиԥшу]] аструктура шьақәзыргыло истерилтәу [[х-ҳәрацк]] гьежь амазара<ref>{{книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=kaN-hLL-3qEC|автор=Quattrocchi U.|заглавие=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|издательство=CRC Press|год=1999|isbn=978-0-8493-2677-6|allpages=2270|pages=1766}}</ref>.
=== Аҟазараҿы ===
[[Файл:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|thumb|150px|left|[[Наполеон на императорском троне|Наполеон аимператор итәарҭаҿы]]. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1806)]]
[[Файл:Colonne Vendôme (1).jpg|thumb|150px|[[Вандомская колонна|Аиааирақәа рколонна]]]]Наполеон ихаҿсахьа инарҭбааны иаарԥшуп еиуеиԥшым аҟазара хкқәа — аҿыханҵа, алитература, амузыка, акино, амонументалтә ҟазара рҿы. Амузыкаҿы иара изкын [[Бетховен, Лиудвиг ван|Бетховен]] (Наполеон императорс даныҟала ашьҭахь автор ирҿиамҭа [[«Ахԥатәи асимфониа»]] аҟынтәи Наполеон ихьӡ ықәигеит), [[Берлиоз]], [[Шенберг|Шионберг]], [[Шуман]] рырҿиамҭақәа. Еицырдыруа ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы Наполеон ихаҭареи иусқәеи ирызкны ирыҩуан ([[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстои]], [[Харди]], [[Конан Доиль]], [[Киплинг]], [[Емерсон]] уҳәа). Еиуеиԥшым аидеологиақәеи ахырхарҭақәеи ркинематографистцәа Наполеон изку атематика иазааҭгылеит: [[«Наполеон»]] (Франциа, 1927), [[«Лаҵарамзатәи адәы»]] ([[Италиа]], 1935), [[«Кольберг»]] ([[Германиа]], 1944), [[«Кутузов»]] ([[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]], 1943), [[«Аццышә»]] ([[ПНР]], 1968), [[«Ватерлоо»]] (Италиа — СССР, 1970){{sfn|Тюлар||с=348—349}}; [[Кубрик]] [[ипроект «Наполеон»]] ус инагӡамкәа иаанхеит, аха иахьа уажәраанӡа аинтерес ду узцәырнагоит<ref>{{книга|ссылка=https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm|заглавие=Stanley Kubrick's Napoleon. The Greatest Movie Never Made|ответственный=Castle A.|год=2011|издательство=Taschen|allpages=1112|isbn=978-3836523356|archive-date=2017-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411220510/https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm}}</ref>. Абҵарамза, 2023 шықәсазы иҭыҵит арежиссиор [[Ридли Скотт]] [[ифильм «Наполеон»]].
=== Амассатә культураҿы ===
[[Файл:March of the Eagles.jpg|мини|272x272пкс|Наполеон исахьа зну ахәмарра «[[March of the Eagles]]» ахҟьа]]Иҭеиҭыԥши ихымҩаԥгашьеи рҷыдарақәа ирыбзоураны Наполеон иаразнак еилукаауа культуратә персонажуп. [[Амассатә культураҿы]] Наполеон иоура маҷуп ҳәа агәаанагара шьақәгылеит<ref>{{книга|автор=[[Нахимова, Елена Анатольевна|Нахимова Е. А.]]|заглавие=Прецедентные имена в массовой коммуникации|ссылка=https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru|место=Екатеринбург|год=2007|страниц=207|archive-date=2017-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170321081259/https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru}}</ref>. Аха еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала иара иоура 167 см инаркны 169 см рҟынӡа инаӡон{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}{{sfn|Hindmarsh|2007|p=79}}<ref name="Lugli et al" /><ref name="nkj.ru">{{cite web|author=Мухлаева И.|url=https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|title=Наполеон. Несколько сакраментальных вопросов|website=[[Наука и жизнь]]|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213005645/https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|url-status=live}}</ref><ref name="sg">{{cite web|author=Alisha Cherian|url=http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|title=Fact or Fallacy?|lang=en|website=nlb.gov.sg|date=2014-05-01|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714020600/http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|url-status=live}}</ref>. Усҟантәи Франциа азы ас еиԥш иҟоу аура абжьаратәи аасҭа еиҳан<ref>{{книга|заглавие=Health and Welfare during Industrialization|ссылка=http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html|ответственный=R. H. Steckel, R. Floud|место=Chicago|издательство=University of Chicago|allpages=466|pages=175—177|год=1997|isbn=0-226-77156-3|archive-date=2017-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170124085449/http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html}}</ref><ref>{{cite web|author=Max Roser (2016).|title=Human Height|url=https://ourworldindata.org/human-height/|lang=en|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128041452/https://ourworldindata.org/human-height/|url-status=live}}</ref>. Даҽа гәаанагарак ала, 157 см акәын аура имаз<ref name="nkj.ru" /><ref name="sg" /><ref>{{книга
| заглавие = The Cornhill Magazine
| ссылка = https://books.google.ru/books?id=MH5HAAAAYAAJ&q=Napoleon+height+157&dq=Napoleon+height+157&hl=ru&sa=X&ved=Napoleon+height+157
| ответственный = William Makepeace Thackeray
| издательство = Smith, Elder, 1899
| pages = 472
}}</ref><ref name="cm">{{книга
| автор = Jiří Malý, Jindřich Matiegka, Hynek J Pele, Artur Brožek, Vladislav Růžička, Česká akademie věd a uměmení
| заглавие = Die gleichwertigkeit der europäischen rassen und die wege zu ihrer vervollkommnung
| ссылка = https://books.google.ru/books?hl=ru&id=TI5gAAAAIAAJ&dq=Napoleon+157
| ответственный = {{nobr|Karel Weigner}}
| издательство = Tschechische akademie der wissenschaften und künste, in generalkommission Verlag Orbis a.-g.
| год = 1935
| страницы = 98
| страниц = 163
}}</ref>. Наполеон икәша-мыкәша иҟаз зегьы аплиумаж змаз ахылԥа дуқәа рхан, аха иара ихаз [[ахылԥа хәыҷы]] акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. «Наполеон ижәар» излаҳәо ала, иоура маҷын ҳәа агәаанагара ашьақәгылара убри иахҟьазар алшон. Ари агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны анемец психолог [[Альфред Адлер]] ахархәара аиҭеит атермин [[«Наполеон икомплекс»]], уи иаанаго иҳаракым ауаа агрессиеи амчреи рыла рыбжамҽамра ахарҭәаара иашьҭоуп ҳәа ауп<ref>{{книга|автор=Whitley B., Kite M.|заглавие=The Psychology of Prejudice and Discrimination|ссылка=https://books.google.ru/books?id=mXSJEjl4uZYC|издательство=Cengage Learning|год=2009|pages=529|allpages=720|isbn=9780495811282}}</ref>.
=== Амаркаеизгараҿы ===
Наполеон итематика («анаполеоника») амаркаеизгаратә дунеи аҿы акыр ирылаҵәаны иҟоуп. Аизгаҩцәа аӡәырҩы «анаполеоника» иахырԥхьаӡалоит афранцызцәа римператор исахьа зну амаркақәеи абаҟақәеи рыдагьы, аԥошьҭатә шәатәы адыргақәагьы, иара убас Наполеон иеибашьратә биографиеи, иҳәынҭқарратә усуреи, ихатә ԥсҭазаареи, иҭаацәеи, бзиа иибоз аҳәсеи, ицнагаҩцәеи, иҿагылаҩцәеи, ихьӡ иадҳәалоу амемориалтә ҭыԥқәаеи, [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахахь]] иахгареи ирызку егьырҭ амаркаеизгаратә материалқәагьы<ref>{{Cite web |url=http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |title=Филателистический каталог ''Наполеон Бонапарт и его эпоха'' |access-date=2015-01-12 |archive-date=2015-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112205738/http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |url-status=live }}</ref>.
=== Аӷбақәа рыхьӡқәа (акаронимика) рҿы ===
1796 шықәса инаркны 2020 шықәсанӡа афранцызцәа римператор ихьӡ иадҳәалоу 95-ӷба иреиҵамкәа иазгәаҭан<ref>Рычков С. Ю. [https://yandex.ru/search/?text=Бородинский%20музей%20«Invincible%20Napoleon»%3A%20память%20об%20участнике%20Бородинского%20сражения%20императоре%20Наполеоне%20I%20в%20названиях%20кораблей.%20К%20200-летию%20со%20дня%20смерти%20французского%20императора&lr=21646&clid=9582 «Invincible Napoleon»: память об участнике Бородинского сражения императоре Наполеоне I в названиях кораблей. К 200-летию со дня смерти императора французов. Научный доклад.] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220213161610/https://yandex.ru/search/?text=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%20 |date=2022-02-13 }} // Отечественная война 1812 года. Источники, памятники, проблемы. XXIV Международная научная конференция, Бородино, 7—9 сентября 2020 года.</ref>.
== Азгәаҭақәа ==
'''Ахҳәәақәа'''
{{reflist|group=К|2}}
'''Ахыҵхырҭақәа'''
{{reflist|3}}
== Алитература ==
{{main|Наполеон ибиблиографиа }}
{{refbegin|2}}
;Урысшәала
* {{книга|автор=Исдейл Ч.|заглавие=Наполеоновские войны|ссылка=|место=Ростов н/Д.|издательство=[[Феникс (издательство)|Феникс]]|год=1997|страниц=544|isbn=5-85880-473-X|ref=Исдейл}}
* {{книга|автор=[[Ленц, Тьерри|Ленц Т.]]|заглавие=Наполеон: «Моя цель была великой»|место={{М.}}|издательство=[[Астрель]]|год=2003|страниц=160|isbn=5-271-06827-7|ref=Ленц}}
* {{книга|автор=[[Левицкий, Николай Арсеньевич|Левицкий Н. А.]]|заглавие=Полководческое искусство Наполеона|место={{М.}}|издательство=[[Воениздат]]|год=1938|страниц=280|ref=Левицкий}}
* {{книга|автор=[[Ливен, Доминик|Ливен Д.]]|заглавие=Россия против Наполеона: борьба за Европу, 1807—1814|ссылка=http://ria.ru/1812_liven/20121003/765207105.html|место={{М.}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2012|страниц=679|isbn=978-5-8243-1583-7|ref=Ливен}}
* {{книга|автор=[[Манфред, Альберт Захарович|Манфред А. З.]]|заглавие=Наполеон Бонапарт|место={{М.}}|издательство=[[Мысль (московское издательство)|Мысль]]|год=1987|страниц=735|ref=Манфред}}
* {{книга|автор=[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]|заглавие=Наполеон // Собрание сочинений: в 12 томах|ссылка=http://www.museum.ru/1812/library/tarle/index.html|место={{М.}}|издательство=Издательство АН СССР|год=1959|том=7|страницы=13—433|ref=Тарле}}
* {{книга|автор=[[Тюлар, Жан|Тюлар Ж.]]|заглавие=Наполеон, или Миф о «спасителе»|место={{М.}}|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|страниц=362|isbn=978-5-235-03157-9|ref=Тюлар}} — 1-е изд., 1996, — 2-е изд., 1997, — 3-е изд., 2009., — 4-е изд., 2012.
* {{книга|автор= [[Чандлер, Дэвид|Чандлер Д.]]|заглавие=Военные кампании Наполеона. Триумф и трагедия завоевателя|место={{М.}}|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2011|страниц=927|isbn=978-5-227-02457-2|ref=Чандлер}}
* {{БРЭ|автор=[[Черкасов, Пётр Петрович|П. П. Черкасов]]|2=22|3=25|статья=Наполеон I|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив=https://web.archive.org/web/20230206065456/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив дата=2023-02-06}}
;Англыз бызшәала
* {{книга|автор=Broers M.|заглавие=Napoleon. Volume 1. Soldier of Destiny, 1769–1805|ссылка=https://books.google.ru/books?id=v07tAgAAQBAJ|издательство=[[Faber and Faber]]|год=2014|allpages=608|isbn=978-0-571-27344-7|ref=Broers}}
* {{книга|автор=Dwyer Ph.|заглавие=Citizen Emperor: Napoleon in Power|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Bloomsbury]]|год=2013|allpages=799|ref=Dwyer|isbn=978-0-300-16243-1}}
* {{книга|автор=Ellis G.|заглавие=Napoleon (Profiles In Power)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8lnJAwAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2014|allpages=237|isbn=9781317874706|ref=Ellis}}
* {{книга|заглавие=The encyclopedia of the French revolutionary and Napoleonic Wars: a political, social, and military history|ссылка=https://books.google.ru/books?id=eYIRAQAAMAAJ|ответственный=Gregory Fremont-Barnes|издательство=[[ABC-CLIO]]|год=2006|allpages=1213|isbn=978-18510-96466|ref=Wars}}
* {{книга|автор=Englund S.|заглавие=Napoleon: A Political Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=7_q6b24_hXAC|издательство=[[Simon and Schuster]]|год=2010|allpages=592|isbn=978-1-439-13107-7|ref=Englund}}
* {{книга|заглавие=Europe 1789 to 1914: encyclopedia of the age of industry and empire|ссылка=https://books.google.ru/books?id=SAgZAQAAIAAJ|ответственный=J. M. Merriman, J. M. Winter|издательство=[[Charles Scribner's Sons]]|год=2006|allpages=2803|ref=Europe}}
* {{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=Napoleon Bonaparte.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|место=Oxford|издательство=Osprey Publishing Ltd|год=2010|allpages=64|isbn=978-1-84603-458-9|ref=Fremont-Barnes|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020135544/https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|archive-date=2014-10-20}}
* {{книга|автор= {{Interlanguage link|Гениффей, Патрис|Gueniffey P.|fr|Patrice Gueniffey}}|заглавие= Bonaparte: 1769–1802|ссылка= https://books.google.ru/books?id=J9noCAAAQBAJ|место= [[Кембридж (Массачусетс)|Cambridge, Massachusetts]]|издательство= [[The Belknap Press]]|год= 2015|allpages= 1008|isbn= 978-0-674-36835-4|ref=Gueniffey}}
* {{книга|автор=Hindmarsh J. T.|заглавие=The Death of Napoleon: The Last Campaign|ссылка=https://books.google.com/books?id=eVf7VLfYqWwC|место=Bloomington|издательство=Xlibris|allpages=107|год=2007|isbn=978-1-46531-508-3|ref=Hindmarsh}}
* {{книга|автор=[[Лефевр, Жорж|Lefebvre G.]]|заглавие=Napoleon|место={{L.}}, {{N. Y.}}|издательство=[[Routledge]]|год=2011|allpages=597|isbn=978-0-415-61009-4|ref=Lefebvre}}
* {{книга|автор=[[Робертс, Эндрю (историк)|Roberts A.]]|заглавие=Napoleon the Great|ссылка=https://books.google.ru/books?id=KA8-BAAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-241-01919-1|ref=Roberts}} = {{книга|автор=Roberts A.|заглавие=Napoleon: A Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=rjVBAwAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-698-17628-7}}
* {{статья|автор=Wilson, J.|заглавие=Dr. Archibald Arnott: Surgeon to the 20th Foot and Physician to Napoleon|издание=[[British Medical Journal]]|год=1975|месяц=8|число=2|doi=10.1136/bmj.3.5978.293|ref=Wilson|язык=en |issn=0959-8138}}
;Францыз бызшәала
* {{книга|заглавие=Dictionnaire Napoléon|ссылка=|ответственный=Jean Tulard|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=1999|том=1|allpages=977|isbn=978-2-213-60485-5|ref=Dictionnaire}}; Т. 2. — 1000 p.
* {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Le Grand Consulat: 1799—1804|ссылка=|издательство=Pluriel|год=2014|allpages=909|isbn=978-2-818-50394-2|ref=Lentz}}
* {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: Napoléon et la conquête de l'Europe, 1804—1810|ссылка=|издательство=Fayard|год=2002|allpages=607|isbn=978-2-213-61387-1|ref=Lentz}}
* {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: L'effondrement du système napoléonien, 1810—1814|ссылка=|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=2004|allpages=681|isbn=978-2-213-61944-6|ref=Lentz}}
* {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du Premier Empire: Les Cent-Jours, 1815|издательство=Fayard|год=2010|allpages=599|isbn=978-2-213-63808-9|ref=Lentz}}
* {{книга|автор=Tulard J., Garros L.|заглавие=Itinéraire de Napoléon au jour le jour, 1769-1821; nouvelle édition revue et corrigée par Jean Tulard et Jacques Jourquin|ссылка=https://ahrf.revues.org/1965|место={{P.}}|издательство=[[Tallandier]]|серия=Bibliothèque napoléonienne|год=2002|allpages=666|isbn=2-84734-016-5|ref=Itinéraire}} — Биография Наполеона в датах
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{ВТ-ВЭ|Наполеон I Великий|том=16|страницы=529–538|ref=Военная энциклопедия}}
* {{cite web |url=http://www.napoleon.org/ |title=Napoleon.org |publisher=Официальный сайт «Фонда Наполеона» |access-date=2017-03-24}}{{in lang|en}}{{in lang|fr}}
* {{cite web|url=http://fondationnapoleon.org/activites-et-services/histoire/la-correspondance-de-napoleon/|title=Édition de la correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>|lang=fr|access-date=2017-03-24|ref=Édition de la correspondance}}
* {{cite web|url=http://bonapartnapoleon.ru/|title=Энциклопедия «Наполеон Бонапарт»|publisher=BonapartNapoleon.Ru|access-date=2017-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6IvD0iwaw?url=http://bonapartnapoleon.ru/|archive-date=2013-08-16|lang=ru|url-status=live}}
* {{cite web|url=http://www.museum.ru/museum/1812/Library/laskas/laskas.txt|title=Максимы и мысли узника Святой Елены|lang=ru|access-date=2017-03-24}}
* {{cite web |url=http://www.museum.ru/1812/library/Napoleon1/index.html |title=Завещание Наполеона |lang=ru}}
* [https://www.napoleonica.org/fr/collections/correspondance/search?page=0&pageSize=20 Письма Наполеона] на napoleonica.org — более 40,5 тысяч писем в открытом доступе, 2024.
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1821 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Лаҵарамза 5 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:1769 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Нанҳәамза 15 рзы ииз]]
[[Акатегориа:Франциа Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәылацәа]]
[[Акатегориа:Франциа аимператорцәа]]
[[Акатегориа:Андорра аҳцәа]]
nvra90rdo0dws9xceh7rcs43e7wsr02
171873
171856
2026-08-17T19:49:39Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171873
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик|ахатәы хьӡы=Napulione Buonaparte,
Napoleone di Buonaparte|аира арыцхә={{date|15|8|1769}}|аԥсра арыцхә={{date|5|5|1821}}|аԥсра зыхҟьаз=аца акьыба|атәылауаҩра=Франциа|аԥҳәыс=Жозефина Богарне (1796 ш.–1809 ш.),
Австриатәи Мариа-Луиза (1810 ш.–1821 ш.)|ацынхаҩы=Мариа Валевскаиа,
Полин Фуре,
Emilie Kraus von Wolfsberg,
Elisabeth de Vaudey,
Елеонора Дениуель де ла Плень,
Джузеппина Грассини,
Альбина де Монтолон|ани аби=Летициа Рамолино,
Карло Буонапарте|ахәыҷқәа=Наполеон II,
Шарль Леон,
Александр Жозеф Флориан Колонна-Валевски,
Оиген Мегерле фон Миульфельд,
Жиуль Бартелеми Сен-Илер|ауацәа=Елиза Бонапарт, Лиудовик I Бонапарт, Каролина Бонапарт, Полина Бонапарт, Жозеф Бонапарт , Лиусьен Бонапарт , Жером Бонапарт, ихьӡыдоу аԥҳа, Бонапарте (аишьцәеи аиаҳәшьцәеи), Камилло Боргезе (аԥшәма иашьа, ма аԥшәмаԥҳәыс лашьа), Стефаниа Богарне (ииааӡоз аԥҳа), Евгени Богарне (ииааӡоз аԥа), Наполеон III (иашьа иԥа)|анхарҭа=Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха (1815 ш.–1821 ш.), Аиаччо (1769 ш.–1779 ш.), Париж (1792 ш.–1814 ш.), Ельба (1814 ш.–1815 ш.)|алма-матер=Арратә школ|аусура=аполитик,
аҳәынҭқарратә усзуҩы,
афицар,
арҿиамҭақәа реизгаҩ,
аимператор,
асуверен,
арратә активист,
ар рԥыза,
аҳ,
ар рфицар|адин=акатоликра, адеизм|анашьамҭақәа=Аслан аорден акавалер
Виуртембергтәи агәыргьын орден
Аиашара орден
Серафимцәа рорден
Лиудвиг иорден|абызшәақәа=Афранцыз бызшәа,
акорсик бызшәа|аԥсыжра аҭыԥ=Ацқьа Лиудовик иныхабаа Аинвалидцәа рыҩны Анышәынҭра арха|ахьӡ=Наполеон Бонапарт|афото=Andrea Appiani, , Kaiserliche Schatzkammer Wien - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821) als König von Italien - GG 2346 - Kunsthistorisches Museum.jpg|анаԥынҵамҭа=Napoleon signature.svg}}'''Наполеон I Бонапарт''' ({{lang-fr|Napoléon Bonaparte}}. [napoleˈɔ bɔnɑˈpaˈt], {{lang-co|Napulione Buonaparte}}, {{lang-it|Napoleone Buonaparte}}; [[нанҳәамза 15]], [[1769]], [[Аиаччо]], [[Корсика]] — [[лаҵарамза 5]], [[1821]], [[Лонгвуд]], [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха]]) — [[афранцызцәа римператор]] ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. Empereur des Français) 1804 — 1814, 1815 ашықәсқәа рзы, иахьатәи [[афранцыз ҳәынҭқарра]] ашьаҭа зкыз аҳәынҭқарратә усзуҩы, [[ар рԥыза]], [[Мраҭашәара]] <ref name=":0">{{cite web|title=Napoleon I|url=https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|publisher=Britannica|access-date=2017-05-29|lang=en|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112122322/https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|url-status=live}}</ref> аҭоурых аҿы еиҳа иналукааша аусзуҩцәа дыруаӡәкуп.
Наполеоне Буонапарте (ус ихы иазиҳәон 1796 шықәсанӡа){{sfn|Чандлер|2011|с=31}} ипрофессионалтә арратә маҵзура хациркит 1785 шықәсазы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы. [[Афранцыз револиуциа Ду]] ашықәсқәа рзы, ԥхынҷкәынмза 18, 1793 шықәсазы, Тулон анырга ашьҭахь, [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. [[Вандемьер 13]], 1795 шықәсазтәи ақәгылара ашьаҽраан ихадоу ароль анынаигӡа ашьҭахь, [[Адиректориа|Адиректориаҿы]] [[Адивизиатә еинрал|адивизиатә еинралс]], иара убас атыл арратә мчрақәа реиҳабыс дҟалеит. Хәажәкырамза 2, 1796 шықәсазы [[Италиатәи ар]] ркомандаҟаҵаҩыс дҟаҵан. 1798 — 1799 ашықәсқәа рзы [[Мсырҟа арратә експедициа|Мсырҟа ицоз арратә експедициа]] напхгара аиҭон{{Аиасра|Арратә кариера }}.
Абҵарамза, 1799 шықәсазы ([[Бриумер]] 18) [[аҳәынҭқарратә аарҳәра|аҳәынҭқарра еилаҩынтара]] мҩаԥигеит, [[актәи консулны]] дҟалеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы аполитикатәи административтәи реформақәа мҩаԥганы, хәыҷы-хәыҷла [[адиктатортә мчра]] аҟынӡа днаӡеит{{Аиасра|Аконсулра }}.
Лаҵарамза 18, 1804 шықәсазы [[императорс]] дҟаҵан. Ақәҿиарақәа змаз [[Наполеон иеибашьрақәа]], еиҳаракгьы 1805 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]], 1806 — 1807 шықәсқәа рызтәи [[Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа|Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа,]]1809 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]] аконтинент аҿы Франциа аҳәынҭқарра хаданы аҟаҵара иацхрааит. Аха Наполеони «амшынқәа раҳкәажә» ҳәа изышьҭаз [[Британиаду|Британиа Дуи]] иманшәаламхаз реиндаҭлара ари астатус инагӡаны ашьақәнарӷәӷәара алнаршомызт{{Аиасра|Аимпериа ашьақәгылара }}.
Наполеон I [[Урыстәылатәи аимпериа]] данабашьуаз,[[1812 шықәсазтәи аибашьра|1812 шықәсазтәи аибашьраан]], данаҵаха, Европатәи аҳәынҭқаррақәа афранцызҿагыларатә коалициа шьақәдыргылеит. Наполеон [[Леипциг]] амҵан [[Ажәларқәа реибашьра]] данаҵаха, адгылаҩцәа еиду рыр шьҭа дзырҿагыломызт. Акоалициа рыр Париж ианалала ашьҭахь, мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы, аимператор итәарҭа аанижьит, [[Ельба адгьылбжьаха|Ельба адгьылбжьахахь]] дахыргеит{{Аиасра|Аимпериа акризис }}.
Афранцыз тәарҭахь дхынҳәит хәажәкырамза, 1815 шықәсазы ([[шәымш]] ҳәа). [[Ватерлоо]] аибашьраҿы данаҵаха, ԥхынгәымза 22, 1815 шықәсазы аимператор [[аҩынтә раан аҳра мап ацәикыр акәхеит|аҩынтә раангьы аҳра мап ацәикыр акәхеит]]{{Аиасра|Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи}}.
Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы]] дынхон, англызцәа дытҟәаны дрыман, уаҟа ауп [[аца акьыба]] иахҟьаны иԥсҭазаара дахьалҵызгьы. Уи ибаҩ-ишаҩ 1840 шықәса раахыс [[Париж]] [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы иҟоуп{{Аиасра|Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха}}.
== Заатәи ашықәсқәа ==
=== Ахылҵшьҭра ===
{{main|Наполеон иҭаацәа }}
Наполеон диит 1769 шықәсазы нанҳәа 15 рзы, [[Корсика]] адгьылбжьахаҿы иҟоу [[Аиаччо]] ақалақь аҿы, [[Карло Мариа Буонапарти]] [[Мариа Летициа Рамолинои]] рҭаацәараҿы. Корсика акыр аамҭа [[Генуатәи Аҳәынҭқарра]] анапхгара аҵаҟа иҟан. 1755 шықәсазы Корсика Генуатәи аҳратәра аҟынтәи ахақәиҭра аиуит, убри аамҭа инаркны [[ихьыԥшым ҳәынҭқаррак]] аҳасабала аҭыԥантәи адгьыл зтәыз [[Паскуале Паоли]] инапхгара аҵаҟа иҟан, уи ицхырааҩ гәакьа Наполеон иаб иакәын.
[[Файл:Carlo Maria Bonaparte.jpg|thumb|left|129px|[[Карло Буонапарте]]. [[Жироде-Триозон, Анн-Луи|Жироде-Триозон]] (1806)]]
1768 шықәсазы Генуатәи Аҳәынҭқарра Корсика азинқәа Франциатәи аҳ [[Лиудовик XV]] 40 миллион ливр ҳәа инаҭеит. 1769 шықәса лаҵарамзазы [[Понте-Нуово аибашьраҿы]] Франциатәи ар Корсикатәи ақәгылаҩцәа ириааит. Паоли 340-ҩык ицнагаҩцәеи иареи Англиаҟа нхара ицеит. Наполеон иани иаби Корсика иаанхеит; иара ихаҭа диит абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь хымз анҵы. Паоли 1790-тәи ашықәсқәа рҟынӡа иара изы дҿырԥшыганы дыҟан{{sfn|Тиулар||с=32—34}}{{sfn|Roberts|2014|p=4}}.
{{CSS image crop|изобр=Letizia Bonaparte by Robert Lefèvre.jpg|позиция=|подпись=[[Летициа Рамолино]]. [[Лефевр, Робер|Робер Лефевр]] (1813)|ширина=150|общая=168|высота=|верх=9|право=12|низ=9|лево=10}}
Буонапарте аҭаацәара аристократиа маҷ иреиуан; Наполеон иабдуцәа ҭоурыхла [[Флоренциа]] инхон, 1529 шықәса инаркны Корсика инхон. Наполеон иаб, [[Карло Буонапарте]], аӡбаратә еилатәаҩыс аус иуан, насгьы амазаразы игәылацәа аӡбаратә ус рыҭаны, есышықәса 22,5-нызқь ливр иоуаз ахашәалахәы еизирҳарц иҽазишәон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}. Наполеон иан, [[Мариа Летициа Рамолино]], даара дыԥшӡан, амчхара лыман; Карлои лареи рҭаацәара аԥҵара еиҿыркааит рҭаацәа. Корсикатәи аҳәаақәеи амҩақәеи рзы зыԥсҭазаара иалҵхьаз аинспектор хада иԥҳа лаҳасабала, Летициа лхаҵа изаалгеит аихраҵага дуи асоциалтә статуси {{sfn|Broers|2014|p=37}}{{sfn|Roberts|2014|p=6}}. Наполеон 13-ҩык ахәыҷқәа рҟынтәи аҩбатәи иакәын, урҭ рахьынтә хәҩык ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит. Наполеон ихаҭа ида, ԥшьҩык иашьцәеи хҩык иаҳәшьцәеи рҭәымҭахь инеит{{sfn|Roberts|2014|p=7}}:
* [[Жозеф Бонапарт|Жозеф]] (1768—1844)
* [[Люсьен Бонапарт|Лиусиен]] (1775—1840)
* [[Элиза Бонапарт|Елиза]] (1777—1820)
* [[Луи Бонапарт|Луи]] (1778—1846)
* [[Полина Бонапарт|Полина]] (1780—1825)
* [[Каролина Бонапарт|Каролина]] (1782—1839)
* [[Жером Бонапарт|Жером]] (1784—1860)
Аиразы аршаҳаҭгаҿы иаб ижәла "Буонапарте" ҳәа ишыҟазгьы, ахәыҷы "Бонапарте" ҳәа дҭаҩын. Иани иаби ирҭаз ахьӡ Наполеоне лассы-лассы иуԥыло иҟамызт: уи 1478 шықәсазы [[Макиавелли, Никколо|Никколо Макиавелли]] иҩымҭа «[[Флоренциа аҭоурых]]» аҿы иуԥылоит; убасҵәҟьа уи иабдуцәа руаӡәк ихьӡын{{sfn|Roberts|2014|p=3}}.
=== Ахәыҷреи аҿареи ===
[[Файл:Ajaccio MN1JPG.jpg|thumb|150px|[[Дом-музей Бонапартов|Casa Buonaparte]] — Наполеон иҩны]]
Наполеон ихәыҷраамҭа иазкны иаҳдыруа маҷуп. Данхәыҷыз иара аимҳәа даргәаҟуан, иҟалап уи [[аимҳәаду]] акәын . Иани иашьа еиҳаби [[Жозеф]] изларҳәо ала, Наполеон ирацәаны даԥхьон, еиҳарак аҭоурыхтә литература. Аҩны ахԥатәи аихагылаҿы уада хәыҷык иԥшааит, уантәи лассы-лассы дылбаауамызт, аҭаацәаратә крыфарақәа бжьаижьуан. Наполеон ԥыҭрак ашьҭахь иҳәеит раԥхьаӡа акәны [[Руссо]] иҩымҭа «[[Елоиза Ҿыц]]» жәашықәса анихыҵуаз дшаԥхьаз. Аха, ас еиԥш иҟоу ихьысҳау [[аинтроверт]] ихаҿсахьа иақәшәом даныхәыҷыз "Troublemaker" ( [[Аиталиа бызшәа|аитал.]] «Rabulione» ){{sfn|Roberts|2014|p=8}} ҳәа ирҭаз ахьӡ ҷыда.
Наполеон ихатәы бызшәа [[Аиталиа бызшәа|Аиталиан бызшәа]] [[корсикатәи адиалект]] акәын. Иара аиталиан бызшәала аԥхьашьеи аҩышьеи иҵеит алагарҭатә школ аҿы, жәашықәса анихыҵуаз ауп [[афранцыз бызшәа]] аҵара даналага. Иԥсы ҭанаҵы аиталиантәи акцент ӷәӷәа иманы дцәажәон{{sfn|Roberts|2014|p=8}}. Карло Буонапартеи афранцызцәеи русеицуреи Корсика агубернатор аграф [[де Марбеф]] идгылареи рыбзоурала, Карло Буонапарте ҩыџьа иԥацәа Жозефи Наполеони рзы аҳратә [[стипендиақәа]] раиура илшеит. 1777 шықәсазы Карло Корсикатәи аамсҭцәа рҟынтәи Парижҟа депутатс далхын{{sfn|Roberts|2014|p=5}}. 1778 шықәсазы [[Версальҟа]] данцоз, ҩыџьа иԥацәеи, [[Екстәи]] асеминариаҿы астипендиа зауз [[иабхәында]] [[Фешгьы]] игеит. Жозефи Наполеони аамҭала [[Отион]] ақалақь аҿы иҟаз [[арратә лицеи]] иҭарҵеит, еиҳарак афранцыз бызшәа рҵарц азы{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон алицеи аҿы хымз ихигеит, убри аамҭа иалагӡаны иаб иҟаиҵеит Наполеон Бриенна ақалақь аҿы иҟаз акадеттә школ ахь диаргартә (Аҳратә стипендиа аиуразы аамысҭашәаратә хылҵшьҭра ашьақәырӷәӷәара аҭахын)<ref>{{книга
| автор = [[Кастело, Андре|André Castelot]]
| часть =
| заглавие =
| оригинал = I. Bonaparte & II. Napoléon
| язык = fr
| ссылка =
| издание =
| ответственный =
| место =
| издательство = Librairie Académique Perrin
| год = 1967 & 1968
| том = 1,2
| страницы = 10
| страниц =
| isbn =
}}</ref>.
[[Файл:Napoleon16Jahre.jpg|150px|thumb|left|Наполеон 16 шықәса анихыҵуаз (идырым автор амел еиқәаҵәала иҭихыз асахьа)]]
Лаҵарамза, 1779 шықәсазы Наполеон [[Бриенн-ле-Шато]] ақалақь аҿы иҟаз [[акадеттә школ]] (аколлеџь) дҭалеит {{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон аколлеџь аҿы аҩызцәа имамызт, избан акәзар иара иҭаацәара рацәак ибеиамызт, ихатәрамызт, уи адагьы иара дпатриот дуун, насгьы Корсика атәтәҩцәа раҳасабала афранцызцәа ргәаӷ икын. Италиатәи ихьӡ иахҟьаны, иқәлацәа "Аԥынҵа иҭоу ачаз" ҳәа ихьӡырҵеит ( {{lang-fr|La-paille-au-nez}} ). Иҩызцәа шьоукы аҵәы иахьилырхуаз иахҟьаны, иара иҽыԥхьеикит, аԥхьара еиҳаны аамҭа иазикыр акәхеит. Иара дрыԥхьон [[Корнеил]], [[Расин]], [[Вольтер]], зегь реиҳа бзиа иибоз апоет [[Оссиан]] иакәын{{sfn|Roberts|2014|p=13}}. Наполеон еиҳарак [[Аматематика|аматематикеи]] аҭоурыхи бзиа ибон, [[Антикатә аамҭақәа|антикатә аамҭақәеи]], [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]], [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезарь]] реиԥш иҟоу аҭоурыхтә хаҿсахьақәеи дрызҿлымҳан. Наполеон аматематика, [[аҭоурых]], [[агеографиа]] рҿы ҷыдала ақәҿиарақәа иоуит; аха [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәеи]] [[Анемец бызшәа|агерман бызшәеи]] рҿы дыԥсыҽын . Уи адагьы, аҩраҿы агхақәа рацәаны ҟаиҵон, аха аԥхьара бзиа иахьибоз иабзоураны, истиль акырӡа еиӷьхеит. Рҵаҩцәақәаки иареи рыбжьара аимак-аиҿак иқәлацәа рыбжьара деицырдыруа дҟанаҵеит, насгьы хәыҷы-хәыҷла урҭ рнапхгаҩыс дҟалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Roberts|2014|p=11}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}.
Бриенна даныҟаз Наполеон иӡбеит артиллериа дазҟазахарц. Ари арратә ҟәшаҿы иматематикатә баҩхатәра ихәон, насгьы ара ихылҵшьҭра иахьмырԥшыкәа акариеразы алшара дуқәа иоуан. Аушьҭратә ԥышәарақәа аниҭи ашьҭахь, жьҭаарамза 1784 шықәсазы Наполеон [[Парижтәи арратә школ]] даанахәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=35}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}{{ref+|Уи ашықәс азы Парижтәи арратә школ аҭалара иашьҭан 202-ҩык акадеттә школқәа роушьҭымҭацәа, урҭ рахьынтә 136-ҩык роуп анҵәамҭатә ԥышәара иахысыз, 14-ҩык роуп артиллериа акласс ала иҭалаз {{sfn|Roberts|2014|p=16}}.|К}}. Уаҟа иара иҵон аматематика, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа, аҽықәтәашьа, [[арратә техника]], [[атактика]], иара убас [[Гибер|Гибери]] [[Грибовал|Грибовали]] русумҭақәа дрыԥхьеит. Паолии Корсикеи џьашьахәыс иахьыҟаиҵоз, насгьы Франциа иахьицәымӷыз рыла ирҵаҩцәа иршанхон{{sfn|Roberts|2014|p=15—16}}. Иара дзаҵәын, аҩызцәа имамызт, аха аӷацәа иман. Наполеони [[Пиккар де Фелиппо|Пиккар де Фелиппои]] рыбжьара итәаз [[Пико де Пикадиу]] иҭыԥ аҟынтәи дыбналеит, избан акәзар имаӡаз реиқәԥарақәа раан иара еснагь иқәшәон{{sfn|Манфред|1987|с=30}}.
Иааидкыланы Наполеон Корсика дыҟамызт аа-шықәса раҟара. [[Франциа]] аҵара ахьиҵоз иахьҟьаны дыфранцызны дҟалеит — дшыхәыҷыз арахь нхара диасит, насгьы акыр шықәса ара ихигеит, усҟантәи аамҭазы Франциатәи [[акультуратә]] нырра Европа иалалеит, насгьы ишьақәгылоз [[афранцызтә хаҭара]] даараӡа иугәаԥхаратәы иҟан {{sfn|Roberts|2014|p=10}}.
== Арратә кариера ==
=== Акариера алагамҭа ===
{{see also|Тулон амацәаз аҭакра|Вандемьертәи ақәгылара}}
[[Файл:Henri Félix Emmanuel Philippoteaux - Portrait of Napoleon Bonaparte.jpg|thumb|200px|Наполеон 1792 шықәсазы. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Феликс-Эмманиуель-Анри Филиппото]] ипортрет (1834)]]1782 шықәсазы Карло Мариа Буонапарте [[амжәаҵлақәа]] рааӡарҭа аартразы [[Аконцессиа|аконцессиеи]] акралтә гранти иоуит ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. pépinière). Хышықәса рышьҭахь Корсика апарламент аконцессиа архынҳәит уи аилаӡарақәа рынамыгӡара ҽыҵгас иҟаҵаны. Буонапарте рҭаацәара ауал рықәны иаанхеит, уи адагьы агрант дырхынҳәыр акәын{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=72}}. Жәабранмза 24, 1785 шықәсазы раб иԥсҭазаара далҵит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=273}}{{sfn|Тюлар||с=36}} Аԥҟара ишаҳәо ала, аҭаацәара реиҳабыс дҟалар акәын аиашьа еиҳабы [[Жозеф]], аха Наполеон уи ихахьы игеит. Цәыббрамза 28 рзы иара аҿҳәараанӡа иҵара хиркәшеит, абҵарамза 3 рзы [[Валанс]] иҟаз артиллериатә [[полк де Ла Фер]] аҿы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы изҟазаратә кариера хациркит{{sfn|Чандлер|2011|с=35—36}} (афицартә патент иамҭаарбан цәыббрамза 1 азы, ачын шьақәырӷәӷәан ажьырныҳәамза 10, 1786 шықәсазы хымзтәи аԥышәаратә ҿҳәара ашьҭахь){{sfn|Itinéraire|2002|p=24—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}.
Ааӡарҭа иадҳәалаз аӡбаратә усқәеи ахарџьқәеи аҭаацәара зынӡа ихдырҵәеит. Цәыббрамза, 1786 шықәсазы Наполеон аулафахәы еиқәырханы аԥсшьара даҳәеит, анаҩс иара иҟаиҵаз аҳәарала аԥсшьара ҩынтә иацҵан{{sfn|Тюлар||с=37}}. Аԥсшьараан Наполеон иҭаацәара русқәа рҭыԥ иқәиҵарц даҿын, иара убас Парижҟагьы дцон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{ref+|Ари аамҭа иаҵанакуеит Наполеон акаҳԥи иареи апарк аҿы реиԥылара аазырԥшуа ианҵамҭа, [[Пале-Роиаль]] иҟалап, усҟан ауп дара раԥхьаӡа акәны цәала-жьыла ианеизааигәаха {{sfn|Roberts|2014|p=22}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}.|К}}. Рашәарамза, 1788 шықәсазы аррамаҵурахьы дхынҳәуеит, иполк ахьиаргаз [[Осон]] дцоит. Иан длыцхраарц азы иулафахәы хәҭак илзынаишьҭуан. Даараӡа дӷарны дынхон, мышкахьы знык акрифон, аха иматериалтә ҭагылазаашьа шбааԥсыз инирԥшуамызт{{sfn|Чандлер|2011|с=37—39}}. Иара убри ашықәс азы Наполеон иҽазишәеит аулафахәы бзиа зшәоз, [[Османтәи аимпериа иабашьразы]] аҳәаанырцәтәи хатәгәаԥхарауаа еизызгоз [[Аурыс императортә ар]] иатәыз афицартә маҵзура аҽҭаҩра. Аха уи аԥхьа иааиз ақәҵара ишаҳәоз ала, аҳәаанырцәуаа анрыдыркылоз рчын ладырҟәуан, уи Наполеон игәамԥхеит<ref name=":1">{{cite web|url=http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|title=Как Наполеон чуть не стал русским офицером|date=2017-08-28|publisher=Сайт «История России»|access-date=2017-08-28|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828232325/http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|url-status=live}}</ref>. Наполеон 1789 шықәсазы ари аҩыза аҳәара шыҟаиҵахьаз, насгьы хыхь иазгәаҭоу иреиԥшу амзызқәа ирыхьҟьаны мап шацәикыз атәы зҳәо аршаҳаҭга ыҟоуп. Ари азҵаара ҭызҵаауаз [[П. Шереметев]] Наполеон аурыс маҵзура далалар шиҭахыз атәы зҳәо ииашоу дыррақәа изымԥшааит, аха иҟоу аршаҳаҭгақәа рышьаҭала ус иҟазҭгьы алшон ҳәа иԥхьаӡоит<ref name=":2">{{статья|автор=[[Шереметев, Павел Сергеевич|П. Шереметев]]|заглавие=Бонапарт и русские в 1789 году и о Заборовском|выпуск=4|год=1910|издание=Летопись Историко-родословного общества в Москве|страницы=3, 4, 19|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4|archive-date=2023-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325142922/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4}}</ref>.
Мшаԥымза, 1789 шықәсазы Наполеон акомандаҟаҵаҩ ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала [[Сиор]] ахь ддәықәҵан амлакра иахҟьаз абунт аанкыларазы{{sfn|Roberts|2014|p=26}}. Ԥхынгәымзазы, [[Бастилиа агарала]] иалагаз [[афранцыз револиуциа]] Наполеон корсикатәи ахақәиҭреи афранцыз хаҭареи рыбжьара акы алихыртә ҟанаҵеит. Ус шакәызгьы, усҟан ааӡарҭа иадҳәалаз апроблемақәа еиҳа дрызхәыцуан имҩаԥысуаз аполитикатә ԥсахрақәа раасҭа{{sfn|Roberts|2014|p=27}}. Наполеон ақәгыларақәа раанкылара дшалахәызгьы, [[Аконституциа аҩызцәа реилазаара]] раԥхьатәи адгылаҩцәа дыруаӡәкын. Аиаччо иашьа [[Лиусьен]] [[иакобинаа]] рыклуб далалеит. Нанҳәамза, 1789 шықәсазы Буонапарте ичымазара иахҟьаны ҩаԥхьа аԥсшьара аниоу, иԥсадгьыл ахь дцеит, уаҟа жәаа мзы дыҟан, иашьцәеи иареи ареволиуциатә мчқәа ирыдгыланы аҭыԥантәи аполитикатә қәԥара активла иалахәын. [[Аԥҵаратә еизара]] адепутат [[Саличетти|Саличеттии]] Наполеони Корсика [[Франциа адепартаментны]] аҟаҵара иадгылеит. Иалцаны иҟаз Паоли еиликаауан уи Франциа амчра еиҳагьы ишыӷәӷәанатәуаз, убри аҟнытә даҿагылон{{sfn|Roberts|2014|p=29—30}}. Ԥхынгәымза, 1790 шықәсазы Паоли адгьылбжьахахь дхынҳәны Корсика Франциа аҟынтәи ахы иақәитәхарц азы аусқәа рымҩаԥгара далагеит. Буонапарте аҭаацәара ареволиуциатә мчра хадақәеи, Корсика ауааԥсыра ирылаҵәаны иҟамыз [[ауахәаматә мазара амилаҭтәра]] ирықәшаҳаҭын{{sfn|Roberts|2014|p=32—33}}.
[[Файл:Bonaparte in Garrison at Auxonne.jpg|thumb|200px|Наполеони уи иашьа [[Луи|Луии]] [[Осон]] ианыҟаз. Асахьаҭ. [[Бревиль, Жак Онфруа де|Жак де Бревиль]] (1910)]]Жәабранмза, 1791 шықәсазы Наполеон иашьеиҵбы [[Луи]] диманы амаҵзурахьы дхынҳәит (иашьа иҵаразы Наполен иулафахәы аҟынтәи аԥара ишәон, Луи адашьмаҿы дыцәалар акәхон). Рашәарамза 1, 1791 шықәсазы алеитенант ичын иоун (мшаԥымза 1 инаркны астаршинра иоуит), Валансҟа диаргеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=42}}{{sfn|Roberts|2014|p=34—35}}. Иара убри ашықәс, нанҳәамзазы Корсика дцарц азы ҩаԥхьа аԥсшьара иоуит (ажьырныҳәамза 10, 1792 шықәсанӡа дыхнымҳәыр, [[Адезертир|ддезертирны]] дыԥхьаӡахоит ҳәа еибыҳәаны ԥшьымз аамҭа ирҭеит){{sfn|Roberts|2014|p=36}}. Наполеон Корсика даннеи, дырҩегьых аполитика иҽеиҭеит, ишьақәгылоз [[Амилаҭтә гвардиа|Амилаҭтә гвардиаҿы]] подполковникеиҵбыс дҟалеит{{ref+|Наполеон иалхра ахәдықәҵаразы аоппонентцәа дрықәымчуан, иара убас алхрақәа рымш аҽны хҩык анаԥшцәа рҟынтәи руаӡәк иӷьычра еиҿикааит. Корсика аполитикатә қәԥара уаанӡагьы аџьбарара аныԥшуан, аха Наполеон иҟаиҵаз Паоли агәынамӡара изцәырнагеит. Аха Саличетти Наполеон дидгылеит, убри аҟынтә алхрақәа рылҵшәақәа шьақәырӷәӷәан {{sfn|Roberts|2014|p=37}}.|К}}. Валансҟа иара уаҳа дыхнымҳәит. Паолии иареи аимак анроу, лаҵарамза, 1792 шықәсазы Париж арратә министррахь дцеит. Рашәарамзазы акапитан ичын иуоит (аха Наполеон Амилаҭтә гвардиаҿы иоуз аполковникеиҵбы ичын шьақәдырӷәӷәарц иҭахын). Цәыббрамза, 1785 шықәса инаркны цәыббрамза, 1792 шықәсанӡа Наполеон иааидкыланы ԥшьышықәса раҟара ԥсшьара дыҟан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Наполеон шаҳаҭс дрыман [[рашәара 20|рашәарамза 20]], [[нанҳәа 10|нанҳәамза 10]], [[цәыббра 2|цәыббрамза 2]] рзы Париж имҩаԥысуаз ахҭысқәа, акрал иахҳәара дадгылан, аха акрал иԥсыҽреи уи ихьчаҩцәа рлак-ҩакреи шигәамԥхоз атәы иҳәон{{sfn|Roberts|2014|p=37ff}}.
Жьҭаарамза, 1792 шықәсазы Наполеон Корсикаҟа дхынҳәит Амилаҭтә гвардиа аполковникеиҵбы инапынҵақәа рынагӡаразы{{sfn|Roberts|2014|p=40}}. Буонапарте раԥхьаӡатәи иеибашьратә ԥышәа — [[Сардинтәи акралра]] иаҵанакуаз адгьылбжьахақәа [[Маддалена|Маддаленеи]] [[Санто-Стефано|Санто-Стефанои]] рахь ицоз аекспедицақәа жәабранмза, 1793 шықәсазы. Корсика аҟынтәи иӡхыҵыз адесант ирласӡаны иԥыххаа иқәҵан, аха ҩ-бзарбзанки [[Амортира|амортиреи]] рыла ишьақәгылаз артиллериатә батареиа хәыҷы напхгара азҭоз акапитан Буонапарте далкаахеит: иара илшоз зегь ҟаиҵеит абзарбзанқәа реиқәырхаразы, аха уеизгьы урҭ аҟәараҿы иаанрыжьыр акәхеит{{sfn|Тюлар||с=47}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=54—55}}.
1793 шықәсазы [[Паоли]] [[Аконвент]] аҿаԥхьа ахара идҵан Корсика ареспубликатә Франциа аҟынтәи ахьыԥшымра аиурц дахьашьҭаз азы. Ахарадҵарақәа дрылахәын Наполеон иашьа [[Лиусьен]]. Аҵыхәтәан Буонапарте рҭаацәареи Паолии зынӡа еибаргәааит. Буонапарте рҭаацәара Корсика инагӡоу ахақәиҭтәра иазкыз Паоли икурс иаахтны иаҿагылеит. Рашәарамза, 1793 шықәсазы аполитикатә шәарҭара иахҟьаны, ҭаацәаныла Франица нхара ииасит{{sfn|Тюлар||с=47—48}}. Иара убри амзазы Паоли [[Георг III]] Корсика акрал иоуп ҳәа ирылеиҳәеит {{sfn|Roberts|2014|p=44}}.
Наполеон Ареволиуциатә [[Италиатә ар]], анаҩс [[Алада ар]] рҿы амаҵзура иоуит. Рашәарамза анҵәамҭазы иара иҩит иакобинра зныԥшуаз, Аконвет акомиссарцәа [[Саличетии]] [[Робеспьер иашьеиҵбы|Робеспьер иашьеиҵби]] рыбзоурала иҭыжьыз апамфлет [[«Уаххьа Боккер аҿы»]] ({{lang-fr|«Le Souper de Beaucaire»}}). Уи апамфлет иахҟьаны автор ареволиуциатә гәалаҟазаарақәа имоушәа агәаанагарақәа цәырҵит{{sfn|Roberts|2014|p=45—46}}{{sfn|Ленц|2003|с=17}}.
[[Файл:Napoleon à Toulon par Edouard Detaille.jpg|thumb|right|200px|Наполеон Тулон даныҟаз. Асахьаҭ. [[Детаиль, Жан Батист Едуард|Е. Детаиль]] (XIX век)]]Англызцәеи ароиалистцәеи [[Тулон]] иаанкыланы ирыман. Тулон амацәаз иҭакны измаз ар рахь днеит Бонапарт цәыббрамза, 1793 шықәсазы. Жьҭаарамзазы [[абаталион]] аиҳабы ичын иоуит ([[амаиор]] ичын иақәшәон). Тулон даныҟаз [[аԥхҭра]] ачымазара ихьит. Ари ачымазара акыршықәса даргәаҟуан{{sfn|Gueniffey|2015|p=190}}{{ref+|Аԥхҭра аекземахь ииасит. Сааҭрацәала ӡыршыла иҽаникәабоз деиӷьхон. 1802 шықәсазы ауп [[Корвизар, Жан-Никола|Корвизар]] Наполеон даныбзиаха {{sfn|Gueniffey|2015|p=691}}{{sfn|Roberts|2014|p=49}}.|К}}. Артиллериа аиҳабыс иҟаҵаз Бонапарт, ԥхынҷкәынмзазы [[арратә операциа]] шьахә мҩаԥигеит. Тулон ргеит, иара ихаҭа 24 шықәса анихыҵуаз Аконвент акомиссарцәа рҟынтәи [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. Ачын ҿыц иоуит ԥхынҷкәынмза 22, 1793 шықәсазы. Жәабранмза, 1794 шықәсазы Аконвент уи ишьақәнарӷәӷәеит{{sfn|Тюлар||с=53—54}}{{sfn|Чандлер|2011|с=46—51}}.
Жәабранмза 7 рзы Италиатәи ар артиллерист хадас даныҟарҵа, Наполеон [[Пьемонт акралра]] иаҿагылаз хәымчыбжьтәи акампаниа далахәын, Италиатәи ар аиҳабацәеи аибашьратә хҭысқәа ртеатри драбадырит, Арратә министррахь ажәалагалақәа ишьҭит Италиа ажәылара аиҿкааразы{{sfn|Чандлер|2011|с=53—55}}. Корсикаҟа арратә експедициа аиҿкааразы Наполеон лаҵарамза алагамҭазы [[Ницца|Ниццеи]] [[Антиб|Антиби]] дхынҳәит. Усҟан Наполеон аба, асапын зҭиуаз, зыԥсҭазаара иалҵхьаз амиллионер иԥҳа, жәаф шықәса зхыҵуаз [[Дезире Клари]] длеиҽырбо далагеит. Нанҳәамза, 1794 шықәсазы Дезире [[лаҳәшьа еиҳабы]] Жозеф Буонапарте диццеит. Лара изаалгеит 400-нызқь ливр (убри алагьы Буонапарте аҭаацәара рфинанстә уадаҩрақәа рыӡбеит){{sfn|Roberts|2014|p=53}}.
[[Термидориантә аарҳәра]] ашьҭахь Бонапарт Робеспьер еиҵбы дахьидҳәалаз азы дҭаркит (нанҳәамза 9{{ref+|Тиулари, Ленци, Робертси изларҳәо ала — нанҳәамза 9{{sfn|Тиулар||с=56}}{{sfn|Ленц|2003|с=18}}{{sfn|Roberts|2014|p=55}}, Тарле излаиҳәо ала — нанҳәамза 10{{sfn|Тарле|1959|с=34}}, Чандлер игәаанагарала — нанҳәамза 6. Аха ииашаҵәҟьаны нанҳәамза 6 рзы адҵа рнапы аҵарҩит, знапы аҵазҩыз дыруаӡәкын Саличетти. Аҭакра формалтә ҽыҵгас иаиуит Наполеон имаӡоу амиссиа аҳасабала Генуиаҟа ицара аҭагылазаашьақәа ргәаҭара, иара адҵа анирҭа ауп уахь данца. [[Рикор, Жан Франсуа|Рикора]]{{sfn|Чандлер|2011|с=56}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=160—161}}.|К}}, 1794 шықәсазы, ҩымчыбжь дҭакын){{sfn|Itinéraire|2002|p=74}}. Ихы данақәиҭыртә ашьҭахь Паолии абританцәеи Корсика рымихырц азы иҽазыҟаҵара ациҵеит. Хәажәкырамза 3 (даҽа дыррақәак ишырҳәо ала 11 рзы), 1795 шықәсазы Наполеон 15 ӷбеи 16 900-ҩык асолдаҭцәеи рыла ишьақәгылаз аекспедициа даланы Морсель аҟынтәи ддәықәлеит, аха абританиатә ескадра арҭ аӷбақәа ирласны ириааит{{sfn|Itinéraire|2002|p=77—78}}{{sfn|Roberts|2014|p=57}}.
Ааԥын, иара убри ашықәс азы [[Вандеиа|Вандеиаҟа]] ддәықәырҵеит [[ақәгылаҩцәа]] раанкыларазы. Париж даннеи, лаҵарамза 25 рзы, Наполеон идырит дартиллеристны дшыҟаз аршьаҟауаа ркомандаҟаҵаҩыс дшыҟарҵаз. Наполеон ари дақәшаҳаҭымхеит игәамбзиарақәа мзызс иҟаҵаны{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Рашәарамзазы Дезиреи иареи еилыҵит. Е. Робертс игәаанагарала, ари зыхҟьаз дара рҭаацәараҿы Буонапарте аӡәы дазхоит ҳәа изыԥхьаӡоз лан лнырра ауп{{sfn|Roberts|2014|p=59}}. Наполеон аулафахәы абжа иоуан, аха арратә министр [[Карно]] ашәҟәқәа изиҩуан Италиатәи ар иазкны. Ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ҳәа акгьы анимамзы, [[Ост-Индиатәи аилахәыра]] амаҵзура аҭаларагьы дазхәыцуан. Иара аамҭа рацәаны иман, убри аҟнытә даҭаауан [[«Акафе де лиа Режанс»]], уа иара [[гәахәа дула ашахмат дасуан]]<ref name=":3">{{книга|автор=Гижицкий, Ежи|заглавие=С шахматами через века|место=Варшава|издательство=Sport i Turystyka|год=1970|страниц=360|страницы=197—198}}</ref>. Нанҳәамза, 1795 шықәсазы ичымазара ашьақәырӷәӷәаразы арратә министрра иднаҵеит амедицинатә комиссиа дахысырц. Иполитикатә дгылаҩцәа рыцхыраарала Наполеон [[Ауаажәларратә еиқәырхара акомитет]]{{sfn|Тарле|1959|с=34}}{{sfn|Чандлер|2011|с=56}} атопографиа аҟәшаҿы амҵура иоуит, усҟантәи аамҭазы уи афранцыз ар рыштаб ароль инанагӡон. Цәыббрамза 15 рзы иара аинралцәа рсиа далхын Вандеиаҟа ацара мап ахьацәикыз азы, аха ирласны деиҭашьақәдыргылеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=82}}{{sfn|Roberts|2014|p=61}}.
[[Файл:13Vendémiaire.jpg|thumb|Ақәгылаҩцәа ац. Рох иуахәама абарҵаҿы абзарбзанқәа рыла икыдҵан иршьуеит. [[Монне, Шарль|Ш. Монне]] (XIX век)]]Атермидорианцәа рзы иуадаҩыз аамҭазы [[Баррас]] Наполеон иара ицхырааҩыс дҟаиҵеит, насгьы Наполеон далкаахеит жьҭаарамза 5, 1795 шықәсазы Париж имҩаԥысуаз [[ароиалисттә гылараҿы|ароиалисттә қәгылараҿы]] (Наполеон аҳҭнықалақь амҩақәа рҿы ихы иаирхәеит артиллериатә маскьаҭқәа), адивизиатә еинрал ичын иоуит, атыл ар реиҳабыс дҟаҵан{{sfn|Тарле|1959|с=38—40}}{{sfn|Чандлер|2011|с=61}}. 1785 шықәсазы алеитенант еиҵбы ичын иманы Парижтәи арратә школ иалгаз Буонапарте 10-шықәса рыҩнуҵҟала арратә чынқәа зегьы иоуит.
Хәажәкырамза 9, 1796 шықәса, асааҭ 10 рзы Буонапарте официалла ашәҟәы иҭагаламкәа ԥҳәысс дигеит аԥҳәысеиба [[Жозефина]], уи лхаҵа, [[аграф Богарне]], иакобинтә террор аан дыршьит, иара убас лара Франциа усҟантәи ахада [[Баррас]] ицәыбза лакәын. Ачараҿы шаҳаҭцәас иҟан Барасс, Наполеон иадуитант Лемаруа, Тальен хаҵеи ԥҳәси, аҭаца лхәыҷқәа — Евгении Гортензиеи. Амаҳә амаҵура ҿыц ахьиоуз иахҟьаны ачара ҩ-сааҭк дагхеит{{sfn|Roberts|2014|p=71}}. Шьоукы ргәаанагарала, Барасс аинрал қәыԥш ҳамҭас ииҭеит Италиатәи ареспублика ар реиҳабы иҭыԥ (амаҵура ирҭеит хәажәкырамза 2{{sfn|Чандлер|2011|с=62}}{{sfn|Ленц|2003|с=19}}, 1796 шықәсазы), аха уи аҭыԥ Наполеон иҭара ҳәа ажәалагала Карно иоуп иҟазҵаз{{sfn|Тюлар||с=64—65}}. Хәажәкырамза 11 рзы Наполеон ар рахь ддәықәлеит. Амҩан Жозефина лахь ииҩуаз асалам шәҟәаҿы ижәлаҿы анбан «у» (''u'') бжьаижьит, убри алагьы аиталиан «Буонапарте» (''Buonaparte'') афранцыз «Бонапарт» (''Bonaparte'') еиԥш иҟаиҵеит. Убас иара инаҵшьны иазгәеиҭеит италиатәреи корсикантәреи раасҭа афранцызра еиҳа аԥыжәара шаиҭо{{sfn|Roberts|2014|p=72}}.
=== Италиатәи акампаниа ===
{{main|Италиатәи акампаниа (1796—1797)}}
[[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|thumb|150px|left|[[Гро, Антуан Жан|Антуан Жан Гро]]. [[Наполеон Бонапарт на Аркольском мосту|Наполеон Бонапарт Арколтәи ацҳаҿы]] (1796—1797)]]
Бонапарт ар реиҳабыс даныҟала, ар иуадаҩу аматериалтә ҭагылазаашьа иҭагылан. Аулафахәы ршәомызт, амунициеи аҭаҵәахқәеи шамахамзар ирырҭомызт. Наполеон ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз дреисны, маҷк иадамхаргьы арҭ апроблемақәа иӡбеит, аха иара еиликаауан аӷа иҵакырадгьыл ахь ишиастәу, убри алагьы ар реиқәыршәара шеиҿкаатәу{{sfn|Broers|2014|p=118—119}}.
Бонапарт иоперациатә план шьаҭас иаиуит ажәыларақәа рыласреи акордонтә стратегиа иқәныҟәоз, зыр еиҟарамкәа еиҵызхыз аӷацәа ирҿагыланы амчқәа реизакреи. Иара ихаҭа «агәҭантәи апозициа» ҳәа изышьҭоу астратегиа дықәныҟәон, уи аан идивизиақәа уахыки-ҽнаки рыла еиқәшәар рылшон{{sfn|Roberts|2014|p=132}}. Наполеон ир шмаҷызгьы, иара ир еидикылон ихадоу аидысларақәа рзы, убри алагьы хыԥхьаӡарала аԥыжәара иоуан{{sfn|Roberts|2014|p=82}}{{sfn|Левицкий|1938|с=77}}. Мшаԥымза, 1796 шықәсазы Монтенотте акампаниа аан ажәылара лас абзоурала иара илшеит сардинтәи аинрал Коллии австриатәи аинрал Больиои рыр реиҟәыҭхареи риааиреи{{sfn|Broers|2014|p=119}}{{sfn|Левицкий|1938|с=76—77}}.
Сардинтәи акрал афранцызцәа рықәҿиарақәа дрыцәшәеит. Убри аҟнытә мшаԥымза 28 рзы дара аинышәара рыбжьарҵеит, уи алагьы Наполеон қалақьқәак инапы аҵаҟа иҟалеит, иара убас ихы дақәиҭны аӡиас По арразы алшара иоуит. Лаҵарамза 7 рзы иара ари аӡиас дырит, лаҵарамза анҵәамҭанӡа австрицәа Аҩадатәи Италиа абжеиҳарак иахьаҵанакуа иалицеит. Пармтәии Модентәии агерцогцәа ирыдырцалеит аԥара рацәала иаахәаз аинышәара рыбжьарҵарц; Милангьы 20 млн франк иҟоу аконтрибуциа ду ашәеит{{sfn|Broers|2014|p=121—122}}{{sfn|Левицкий|1938|с=78}}. Римтәи папа идгьылқәа афранцыз ар рыла иҭәын; иара ихаҭа 21 млн франк инаӡоз аконтрибуциа ишәар акәхеит, иара убас афранцызцәа хыԥхьаӡара рацәала аҟазара арҿиамҭақәа риҭар акәхеит{{sfn|Левицкий|1938|с=82}}.
Наполеон Парижынтәи данца инаркны Жозефина илзынаишьҭуан ирацәаӡаны асалам шәҟәқәа, длыҳәон иара иахь днеирц. Аха убри аамҭазы Жозефина Париж дахьыҟаз дылгәаԥхеит афицар қәыԥш Иполлит Шарль. Жозефина асалам шәҟәқәа рҿы илыҩуан лцәалтәымкәа дахьыҟоу иахҟьаны дышзымнеиуа, лаҵарамза анҵәамҭазы лара зынӡа аҭак аҟаҵара даҟәыҵит, убри алагьы даара Наполеон игәы калыжьит. Аҵыхәтәаны, рашәарамзазы Жозефина Ипполит Шарль, Жозеф, Жиуно дрыцны Италиа дцеит{{sfn|Roberts|2014|p=107}}. Аха арҭ ахҭысқәа Наполеон ар напхгара рзиуратәы иԥырхагамхеит, избанзар ибаҩхатәрақәа ируакын ихатә проблемақәеи изҟазатә усқәеи реиҟәыҭхара: «Сара иашьыкк асыркуеит, егьи аасыртуеит» — иҳәон иара{{sfn|Roberts|2014|p=103}}.
Австрицәа рнапаҿы иаанханы иҟаз Мантуиа абааи Милана ахырӷәӷәарҭеи заҵәык ракәын. Мантуиа амацәаз иҭакын рашәарамза 3 рзы. Рашәарамза 29 рзы Милантәи ахырӷәӷәарҭа ргеит{{sfn|Чандлер|2011|с=98}}. Тирольнтәи иааз Вурмзер австриатәи ир ҿыц аусқәа рзырҽеиуамызт; дара акырынтә ианыманшәаламха ашьҭахь Вурмзер амацәаз аҭакра аҟынтәи ахы иақәиҭитәырц дызҿыз Мантуи абаа аҿы иара ихаҭеи ир рыхәҭаки рҽыҩнаркыр акәхеит. Абҵарамзазы Италиаҟа идәықәҵан Альвинции Давидовичи напхгара зырҭоз ар ҿыцқәа. Абҵарамза 15-17 рзы Аркол имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Альвинци дхьаҵыр акәхеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}. Наполеон афырхаҵара ааирԥшит, абираҟ кны Арколтәи ацҳаҿы ажәыларақәа руак данахагыла. Наполеон идиутант Миурон иара ихьчаразы ихы ақәиҵеит{{sfn|Манфред|1987|с=136}}.
[[Файл:Napoleon at the Battle of Rivoli.jpg|thumb|left|Бонапарт Риволи имҩаԥысуаз аибашьраҿы даныҟаз. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Филиппото]] (1845)]]Ажьырныҳәамза 14 — 15, 1797 шықәсазы Риволи имҩаԥысуаз аибашьра ашьҭахь австрицәа ацәыӡ дуқәа роуны Италиа зынӡа иалцан. Ачымазара ӷәӷәақәеи амлакреи иахьыҟаз Матуиа, аҭагылазаашьа цәгьахеит, жәабранмза 2 рзы Вурмзер аӷацәа иҽриҭеит. Жәабранмза 17 рзы Бонапарт Вена ддәықәлеит. Иԥсыҽхахьаз австрицәа рыр уажәшьҭа иара иҿагылара рылшомызт. Мшаԥымза алагамҭазы афранцызцәа Австриа аҳҭнықалақь аҟынтәи 100 километрак инацәыхараны акәын иахьыҟаз, аха Италиатә ар рымчқәагьы кәадахахьан. Мшаԥымза 7 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, мшаԥымза 18 рзы Леобен аҭынчратә еиҿцәажәарақәа иалагеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}{{sfn|Тюлар||с=68}}.
Аҭынчратә еиҿцәажәарақәа цонаҵы, Бонапарт Адиректориа изынанашьҭуаз абжьгарақәа ҳасаб рзымукәа ихатә арратәи административтәи цәаҳәа мҩаԥигон. Мшаԥымза 17 рзы Верона иалагаз ақәгылара ҽыҵгас иҟаҵаны, лаҵарамза 2 рзы Венециа аибашьра рылеиҳәеит, лаҵарамза 15 рзы атәыла далалеит. Рашәарамза 29 рзы Ломбардиеи, Мантуи, Моденеи, насгьы егьырҭ еидҳәалоу дгьылқәаки рыла еиқәыршәоу Цизальпинтәи ареспублика ахьыԥшымра азхеиҵеит; иара убри аамҭазы [[Лигуриатәи ареспублика]] ҳәа иахьӡырҵаз Генуиа рымпыҵархалеит{{sfn|Тюлар||с=70}}. Амеханимзмқәеи апропагандеи инарҵауланы рдырраҿы иҟазара аарԥшны, Наполеон ир риааирақәа методикала ихы иаирхәон аполитикатә капитал аԥҵаразы. Рашәарамза 17 рзы иҭыҵуа иалагеит «Италиатәи ар ркурьер», уи ашьҭахь «Франциа Италиатәи ар рыблала», «Бонапарти агәыҳалалра злоу ауааи ржурнал» ҭыҵит. Арҭ агазеҭқәа ар рҿы мацара акәымкәа, Франциагьы инарҭбааны ирылаҵәон{{sfn|Тюлар||с=69}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=175}}.
Наполеон ииааирақәа ирылҵшәаны арратә мазара ду иоуит, уи дамеигӡакәа исолдаҭцәа рыдагьы иҭаацәа ирзишон, ихазгьы иаанижьуан. Аԥарақәа рыхәҭак зфинанстә ҭагылазаашьа уадаҩыз Адиректориа иазынашьҭын. Наполеон Пишегриу ичарҳәра ахьааирԥшыз, насгьы Ожеро Париж дахьдәықәиҵаз рыла фриуктидор 18 (цәыббрамза 3— 4) рзы имҩаԥысуаз ахҭысқәа раан Адиректориа арратә цхыраара аиҭеит. Жьҭаарамза 18 рзы Кампо-Формио Австриеи дареи аҭынчра рыбжьарҵеит, Актәи акоалициа реибашьра еилгеит. Франциа аиааира агеит. Аинаалара анапаҵаҩраан Наполеон зынӡаск дазхьамԥшит Адиректориа рпозициа, аиқәшаҳаҭра иара ишиҭахыз аратификациа азырур акәхеит{{sfn|Ленц|2003|с=26—27}}{{sfn|Тюлар||с=70—71}}. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Франциаҟа дхынҳәит, Париж нхара далагеит иара ихьӡала Аиааира ({{lang-fr|Rue de la Victoire}}) ҳәа иахьӡырҵаз амҩаҿы. Наполеон 52,4-нызқь франк ҳәа аҩны ааихәеит, Жозефина уи арԥшӡаразы даҽа 300-нызқь франк нылхит{{sfn|Roberts|2014|p=155}}. <!-- [[Квадрига святого Марка]]. Лувр Денона. Строительные программы.-->
=== Мсыртәи аныҟәара ===
{{main|Мсыртәи аныҟәара }}
[[Файл:Napoleon-Gérome.jpg|thumb|Наполеон Мсыр даныҟаз. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1867)]]
[[Файл:Jean-Léon Gérôme 003.jpg|thumb|left|[[Бонапарт перед Сфинксом|Бонапарт Сфинкс аҿаԥхьа]]. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1868)]]
[[Файл:Louis-François Baron Lejeune 001.jpg|thumb|Ԥхынгәымза 21, 1798 ш. апирамидақәа рааигәара ицоз аибашьра. [[Лежен, Луи-Франсуа|Лежен]] (1808)]]
[[Файл:Antoine-Jean Gros - Bonaparte visitant les pestiférés de Jaffa.jpg|thumb|left|Наполеон Иаффе даныҟаз амырза зыхьыз ачымазцәа рбара даннеи. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1804)]]
[[Файл:Le Parc de la Malmaison sous la neige - panoramio (15).jpg|thumb|[[Мальмезон]]]]
Италиатәи акампаниа иалҵшәаны Наполеон Франциа ахьӡ-аԥша ду иоуит. Ԥхынҷкәынмза 25, 1797 шықәсазы иара афизикеи аматематикеи рыкласс ала Аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи рмилаҭтә институт амеханика асекциа лахәылас далхын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}{{ref+|Наполеон [[Лаплас, Пьер-Симон|Лапласа]], [[Бертолле, Клод Луи|Бертолле]], [[Монж, Гаспар|Монжа]] рыцхыраарала атәыла нзыжьыз [[Карно, Лазар|Карно]] иҭыԥ ахь далхын. Иара 312 бжьы рҟынтәи 305 иоуит, егьырҭ ашьҭазааҩцәа 166-и 123-и бжьы роуит{{sfn|Roberts|2014|p=156}}. Наполеон иматематикатә лшамҭақәа иреиуоуп: ҩ-цәаҳәак змоу ҵәаӷәагак ала аԥшьганеиҟараша аҭыхразы имариоу азнеишьа (ари аӡбамҭа аԥыргал мацарала, мамзаргьы ҩ-цәаҳәак змоу аҵәаӷәага мацарала иарбанзаалак [[аԥыргали аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра| аԥыргали ацәаҳәа змам аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра шалшо ашьақәырӷәӷәаразы акрызҵазкуа шьаҿаны иҟалеит]]), иара убас [[Наполеон итеорема|зганқәа еиҟароу ахкәакь иазку атеорема]], ихьӡ зху|К}}. Ажьырныҳәамза 10, 1798 шықәсазы Адиректориа Англиатәи ар реиҳабыс дҟанаҵеит. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵразы аекспедициатә мчқәа еиҿикаауеит ҳәа азԥхьагәаҭан. Аха ақәыларатә мчқәа ринспекциеи аҭагылазаашьа анализ азуреи рышьҭахь, Наполеон аӡхыҵра нагӡашьа амам ҳәа иԥхьаӡаны Египет ампыҵахалара аплан ықәиргылеит, уи аплан Индиа иҟаз Британиатәи апозициақәа ржәылараҿы акрызҵазкуа ԥыԥшырҭаны дахәаԥшуан. Хәажәкырамза 5 рзы Наполеон аекспедициа аиҿкааразы иԥкым-азин иоуит{{sfn|Roberts|2014|p=158}}, активла аҽазыҟаҵара далагеит{{ref+|Иара абри амзазы Наполеон Жозеф иҟынтәи иаҳаит Жозефина Италиатәи акампаниа аахыс Ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз русқәа дышрылахәыз атәы. Лара лыдагьы арҭ аусқәа дрылахәын Ипполит Шарль, лареи иареи усҟангьы маӡала еиқәшәон. Наполеони Жозефи Жозефина лҿахәы лҿырхит, аха лара зегьы мап рцәылкуан{{sfn|Roberts|2014|p=159}}.|К}}. Александр Ду мрагыларатәи иныҟәарақәа раан аҵарауаа шицыз игәалашәо, Наполеон 167-ҩык агеографцәеи, аботаникцәеи, ахимикцәеи, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рхаҭарнакцәеи иманы дцеит (урҭ рахьынтә 31-ҩык Аинститут алахәылацәа ракәын){{sfn|Roberts|2014|p=164}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=468}}.
Апроблема дуны иҟан Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи акралра афлот аескадра Адгьылбжьаратә мшын иахьалалаз. Аекспедициатә ар (35-нызқьҩык) маӡала Тулон аанрыжьит лаҵарамза 19, 1798 шықәсазы, Нельсони дареи реиԥылара рҽацәырыхьчаны фымчыбжь рыла Адгьылбжьаратә мшын ирит{{sfn|Тюлар||с=76}}.
Наполеон раԥхьатәи хықәкыс иқәиргылеит Мальта — Мальтатәи аорден иахьыҟоу аԥшаара. Рашәарамза, 1798 шықәсазы Мальта анырга ашьҭахь Наполеон адгьылбжьахаҿы ԥшь-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агарнизон ааныжьны афлот иманы Мсырҟа ддәықәлеит{{sfn|Чандлер|2011|с=195—196}}.
Ԥхынгәымза 1 азы Наполеон ир Александриа азааигәара аӡхыҵра иалагеит, адырҩаҽны ақалақь рымпыҵархалеит. Ар Ҟаирҟа идәықәлеит. Ԥхынгәымза 21 рзы афранцыз ари мамелиукаа раԥхьагылаҩцәа Мурад-беии Ибрагим-беии еизыргаз ари еиԥылеит, апирамидақәа рааигәара аибашьра ҟалеит. Атактикеи арратә ҽазыҟаҵареи рҿы аԥыжәара ду ахьрымаз иабзоураны, афранцызцәа ацәыӡ маҷқәа рыманы мамелиукаа рыр иԥыххаа иқәырҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=196—202}}.
Ԥхынгәымза 25 рзы Наполеон идиутант иамхаҳәаз абзоурала Наполеон еиликааит акыраамҭа Париж ауаажәларра уҳәан-сҳәанны ирылаз ишҵабыргыз — Жозефина лхаҵа длыԥсахуеит. Ари ажәабжь Наполеон даршанхеит. «Убри амомент инаркны ихабзиабара, игәрамгара, амчра агәазыҳәара еиҳа-еиҳа ирызҳауан. Европа зегьы ианырыр акәхеит Бонапарт иҭаацәаратә насыԥдара»{{sfn|Чандлер|2011|с=202—203}}.
Нанҳәамза 1 азы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи аескадра Адгьылбжьаратә мшын аҿы ҩымз ирҿыз аԥшаарақәа рышьҭахь Абукиртәи аӡыбжьахалаҿы афранцызцәа рыфлот иахьӡеит. Аибашьра иахҟьаны афранцызцәа рыӷбақәа шамахамзар зегьы рцәыӡит (60 млн франк иҟаз Мальтатәи аконтрибуциа назгоз афлагмантә «Orient» налаҵаны), еиқәхаз Франциаҟа ихынҳәыр акәхеит. Наполеон Мсыр даанхар акәхеит, англызцәа Адгьылбжьаратә мшын рнапахьы иааргеит{{sfn|Roberts|2014|p=177}}.
Нанҳәамза 22, 1798 шықәсазы Наполеон 36-ҩык злахәыз Мсыр аинститут аԥҵаразы ақәҵара инапы аҵаиҩит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=36}}. Аинститут аусура алҵшәақәа ируакхеит ҳаамҭазтәи мсырҭҵаара аҿиаразы аҭагылазаашьақәа аԥызҵаз амонументалтә «Мсыр ахҳәаа»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=642}}. Аекспедициа амҩаԥгараан ирыԥшааз Розеттәи ахаҳә ажәытәӡатәи Мсыртәи аҩыра ашифр аартразы алшара рнаҭеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=705}}.
Ҟаир анрымпыҵархала ашьҭахь Наполеон Дезеи Давеи напхагара зырҭоз 3-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агәыԥ Хыхьтәи Мсыр ампыҵахаларазы идәықәиҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=205}}, иара ихаҭа убри аамҭазы атәыла инапахьы аагареи, насгьы акыр зылшо ауааԥсыра игәыбылра ркыртә азы активла аусқәа рымҩаԥгара далагеит, қәҿиаралагьы илшеит. Наполеон аԥсылман динмаҵзуҩцәеи иареи еилибакаартә даҿын, аха уеизгьы, жьҭаарамза 21 ауха Ҟаир ақәгылара ҟалеит: 300-ҩык раҟара афранцызцәа ҭахеит, ақәгылара ашьаҽраан, иара уи ашьҭахьгьы 2500-ҩык инареиҳаны ақәгылаҩцәа ршьит{{sfn|Roberts|2014|p=181}}. Абҵарамза анҵәамҭазы Ҟаир иҭынчрахеит; абҵарамза 30 рзы Наполеон арлахҿыхратә баҳча анааиртуаз 20-шықәса зхыҵуаз Полин Фуре длабадырит. Наполеон лара лыԥшәма анапынҵа иҭаны иаразнак Франциа ддәықәиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=182}}.
Анлызцәа рныррала Порта Мсыр иҟаз афранцызцәа ржәыларазы аҽазыҟаҵара иалагеит. «Ақәылара — иреиӷьу хыхьчагоуп» ҳәа ипринцип шьаҭас иҟаҵаны{{sfn|Чандлер|2011|с=207}}, жәабранмза 1799 шықәсазы Наполеон [[Шьамтәыла]] дақәлеит. Иара Газеи Иаффеи игеит{{ref+|Наполеон Иаффа даныҟаз агубернатор идигалеит ақалақь ииҭарц, аха агубернатор мап икит, афранцыз [[цҳаражәҳәаҩ]] дыршьит. Ажәылара ашьҭахь ақалақь аанкылан, Наполеон ар азин риҭеит ақалақь еимырҵәарц, ақалақь уааԥсыра рацәаҩны иҭахеит. Анаҩстәи амшқәа рзы зықьҩыла итҟәаны ирымаз аҭырқә солдаҭцәа амшын аԥшаҳәаҿы иршьит{{sfn|Roberts|2014|p=189}}. Афранцызцәа иршьуаз ауааԥсыра [[Абубонтә мырза|абубонтә мырза]] рыларҵеит. Уи Е. Робертс игәаанагарала, иақәнагаҵәҟьаз ашьоуразы ҭоурыхтә ҿырԥшны иҟалеит. Амырза зыхьыз ауаа рҟынтәи 92% рыԥсҭазаара иалҵуан. Ус анакәха, амырза зыхьыз афранцызцәа рус ӡбан. Наполеон ачымазцәа рбара ҳәа аррахәышәтәырҭахь днеит, ари ахҭыс Гро исахьаҿы аарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=190}}.|К}}, аха амшын аҟынтәи Британиатәи афлот еиқәзыршәоз, адгьыл аҿы [[Пикар де Фелиппо]] ирӷәӷәоз Акра изымгеит. Лаҵарамза 20, 1799 шықәсазы афранцызцәа ахьаҵра иалагеит. Наполеон макьана илшон Абукир азааигәара иҟаз (ԥхынгәымза 25) аҭырқәцәа риааира, аха еиликаауан ашьацҳәа дшаҿашәаз. Нанҳәамза 23{{sfn|Тюлар||с=79}}{{sfn|Ленц|2003|с=31}} рзы ир аинрал Клебер изааныжьны, афрегат «[[Миуирон]]» дақәтәаны, [[Бертье]], [[Ланн]], [[Миурат]], [[Монж]], [[Бертолле]] дрыцны маӡала Франциа дцеит. Англыз ӷбақәа дрықәымшәакәа Наполеон Амрагылара ампыҵахалаҩ ҳәа деицырдыруа Франциаҟа дхынҳәит{{sfn|Чандлер|2011|с=207—217}}{{sfn|Тюлар||с=79}}.
Жьҭаарамза 16 рзы Наполеон Париж данааи, Жозефина иара даныҟамыз 325-нызқь франк (уалла илгаз) иаԥсаз [[Мальмезон]] аҳҭынра шаалхәаз ибеит. Жозефина лҭыӡшәа ашьҭахь (Наполеон уи ихала иаԥшьигеит ҳәа иԥхьаӡоит Е. Робертс) дара еинышәеит. Жозефина уаҳа лхаҵа длыԥсахӡомызт, аха Наполеон ихаҭа изы ас узҳәом{{sfn|Roberts|2014|p=207}}.
== Аконсулра ==
{{main|Афранцыз консулат }}
=== Бриумер 18 рызтәи аҳәынҭқарра еилаҩынтреи аамҭалатәи аконсулреи ===
{{main|Бриумер 18 рызтәи аилаҩынтра |Аамҭалатәи аконсулра }}
[[Файл:Matinée du 18 brumaire (Motte).jpg|thumb|left|Бриумер 18 рзы, шьыжьымҭан Наполеони аинралцәеи реиԥылара. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1826)]]Бонапарт ир иманы Мсыр даныҟаз Франциа аиҳабыра акризистә ҭагылазаашьа иақәшәеит. Европатәи акралцәа [[аҩбатәи акоалициа]] шьақәдыргылеит ареспубликатә Франица иаҿагыларц азы. Адиректориа усҟан аус зуаз [[аконституциа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны ареспублика аҭышәынтәалара алнаршомыз, ар ирыҳәон ирыцхраарц азы. Италиа иҟаз [[Суворов]] напхгара зиҭоз аурыс-австриатә ар Наполеон уаанӡа иааникылаз адгьылқәа дырхынҳәит, иара убас урҭ Франциа иақәлар рылшоит ҳәа ашәарҭарагьы ҟалеит. Акризис иахҟьаны 1793 шықәсазтәи атеррор угәалазыршәо ауснагӡатәқәа мҩаԥган. "Иакобинтәи" ашәарҭара аԥырҟәҟәаареи арежимгьы еиҳа иҭышәынтәалахарц ишьақәгылеит ачарҳәцәа ргәыԥ, уи иалан адиректорцәа Сииеси Диукои рхаҭақәагьы. Ачарҳәҩцәа акыр зылшо аруаҩ дырҭахын. Уи азы Наполеон далырхит, избан акәзар иара ииааирақәа рыбзоурала даара деицырдыруан. Ганкахьала, Наполеон иҭахымызт ацәгьоура дақәыркырц (арҭ амшқәа раан иара асаламшәҟәқәа иҩуамызт); даҽаганкахьала, иара аилаҩынтра аҽазыҟаҵара активла далахәын{{sfn|Roberts|2014|p=206ff}}.
[[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|thumb|Бонапарт Хәышәҩык рхеилак аҿы даныҟаз (1799). [[Бушо, Франсуа|Франсуа Бушо]] исахьаҿы (1840)]]Ачарҳәҩцәа ирылшеит аинралцәа рыбжеиҳараҩык дара ирыдгыларатә еиԥш аҟаҵара. [[Бриумер 18]] (абҵарамза 9, 1799 шықәсазы) рзы ачарҳәаҩцәа рыдгылаҩцәа ахьырацәаз [[Абыргцәа рхеилак]], ҩ-декретк аднакылеит: ҩ-палатак реилатәарақәа Сен-Клу риагареи Бонапарт [[Сена адепартамент]] еиҳабыс иҟаҵареи{{sfn|Roberts|2014|p=218}}. Сииеси, Диукои, Барраси{{ref+|Хыҵхырҭақәак изларҳәо ала, Баррас иҭыԥ аанижьыртә еиԥш иҟазҵаз Талеиран иоуп, избанзар иара аинрал Морои гәыԥҩык аруааи ицны Баррас диқәмақаруан{{sfn|Roberts|2014|p=219}}. Егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала — уи аџьыбаҭшьы иалҵшәахеит{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}. Даҽа хыҵхырҭақәак рыла — иара Бонапарт диԥырхагахар иҭахымызт, избанзар анкьа Баррас Наполеон изы «[[Пигмалионс]]» дыҟан{{sfn|Gueniffey|2015|p=558}}. Ари зыхҟьазаалакгьы Баррас иҭыԥ ааныжьра ауп ачарҳәаҩцәа рыпланқәа рынагӡара алзыршаз.|К}} иаразнак рҭыԥқәа аанрыжьит, убри алагьы Адиректориа азинмчхарақәа ааныркылан, атәыла аиҳабырада аанрыжьит. Аха абҵарамза 10 рзы иакобинаа рнырра ӷәӷәа ахьыҟаз Хәышәҩык рхеилак ианеиза, адекрет ақәшаҳаҭхара мап ацәнакит. Уи алахәылацәа абџьар кны, ааԥхьарада аилатәара азал иҩналаз Бонапарт икәшеит. Хәышәҩык рхеилак ахантәаҩыс иҟаз [[Лиусьен]] асолдаҭцәа ааиԥхьеит. [[Миурат]] напхгара зиҭоз асолдаҭцәа азал иҩналан, еилатәаз дәылырцеит. Иара убри ауха иалыршахеит Ахеилак алахәылацәа аӡәык-ҩыџьак реизгара (50-ҩык рҟынӡа), иара убас ирылшеит [[аамҭалатәи аконсулра]] аԥҵаразы иахәҭоу адекретқәа «рыдкылареи» [[аконституциа ҿыц]] ашьақәыргыларазы акомиссиа аиҿкаареи{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}{{sfn|Чандлер|2011|с=230—232}}{{sfn|Roberts|2014|p=219—224}}.
Бонапарт, Сииес, Диуко аамҭала консулцәаны иҟарҵеит. Диуко Бонапарт «ампыҵахалара азин ала» ахантәаҩра идигалеит, аха Наполеон мап ацәикын, есыҽнытәи аиҭныԥсахлара рыдигалеит. Аамҭалатәи аконсулра хықәкыс иаман аконституциа ҿыц ашьақәыргылареи адкылареи. Бонапарт ибзоураны уи апроект хәымчыбжь рыла ишьақәдыргылеит. Арҭ амчыбжьқәа рыҩныҵҟа Наполеон илшеит Сииес идгылаҩцәа иара идгыларатә еиԥш аҟаҵара, насгьы Сииес еиқәиршәаз апроект акрызҵазкуа ариашарақәа алеигалеит. Сииес 350-нызқь франки Версали Парижи ақалақьқәа рҿы еиҭамҵуа амазара иоуит, убри аҟнытә мап имкит{{sfn|Roberts|2014|p=231—234}}. Апроект ишаҳәоз ала, азакәанԥҵаратә мчра Аҳәынҭқарратә хеилак, Атрибунат, Азакәанԥҵаратә корпус, Асенат рыбжьара ишон, убри алагьы иԥсыҽхон, насгьы ирласны аӡбарақәа заднамкыло иҟалеит. Аха анагӡаратә мчра жәашықәса ҳәа аҿҳәара змаз актәи аконсул Бонапарт инапаҿы иҟан. Аҩбатәии ахԥатәии аконсулцәа (Камбасереси Лебрени) абжьгаҩцәа раҳасабала заҵәык иҟан{{sfn|Englund|2010|p=166—168}}{{sfn|Тюлар||с=90—93}}. Аконсулцәа ралхра мҩаԥысит ԥхынҷкәынмза 12 рзы{{sfn|Lentz|2014|p=152—153}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=174—175}}.
Аконституциа ӡырган ԥхынҷкәынмза 13, 1799 шықәсазы, ажәлар уи иақәшаҳаҭхеит Ареспублика VIII шықәсазтәи аплебисцит аҟны (аофициалтә дыррақәа изларҳәо ала, 3-миллионҩык раҟара иақәшаҳаҭхеит, 1,5-нызқьҩык мап ацәыркит, аха аиашазы аконституциа иадгылеит 1,55-миллионҩык раҟара, егьырҭ абыжьқәа еиқәырҽаҽан){{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=514}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=519}}. Жәабранмза 19, 1800 шықәсазы Наполеон Лиуксембургтәи ахан ааныжьны Тиульри нхара далагеит{{sfn|Roberts|2014|p=246}}.
=== Жәашықәсатәи аконсулра ===
{{main|Жәашықәсатәи аконсулра }}
[[Файл:Debret - Premiere distribution des decorations de la Legion d'honneur.jpg|thumb|Аҳаҭыртә легион аорден раԥхьатәи анашьара. [[Дебре, Жан-Батист|Дебре]] (1812)]]
[[Файл:The three consuls by Van Gorp.jpg|thumb|150px|Хҩык аконсулцәа ([[Камбасерес, Жан Жак Режи де|Камбасерес]], Бонапарт, [[Лебрен, Шарль Франсуа|Лебрен]]). [[Ван Горп, Анри-Николя|Ван Горп]] (1803)]]
[[Файл:Gérard - Signature du Concordat entre la France et le Saint-Siège, le 15 juillet 1801.jpg|thumb|left|Наполеон Конкордат аратификациа азиуеит. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1801)]]
[[Файл:David napoleon.jpg|thumb|150px|[[Наполеон на перевале Сен-Бернар|Наполеон Сен-Бернар икаҵәараҿы]]. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1803)]]Наполеон ахадас даныҟала Франциа Британиа Дуи Австриеи ирабашьуан. 1799 шықәсазы Австриа Суворов Италиатәи арратә иныҟәара абзоурала Аҩадатәи Италиа архынҳәит. Наполеон Италиатәи иныҟәара ҿыц актәи угәаланаршәон. Лаҵарамза, 1800 шықәсазы афранцыз ар жәамш рыла Альпы рыла, иаалырҟьаны Аҩадатәи Италиа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=246—248}}. Ԥхынгәымза 14, 1800 шықәсазы Маренго ицоз аибашьраан Мелас напхгара зиҭоз австрицәа Наполеон ииааирц егьрыгымхеит, аха Дезе иконтржәылара Наполеон ацхыраара инаҭеит (Дезе ихаҭа дҭахеит){{sfn|Чандлер|2011|с=257—259}}. Маренго ицоз аибашьраан аиааира агара Леобен аинышәара иазку аилацәажәарақәа ирылагартә алнаршеит, аха иара убас иаҭахын афранцыз ҳәаақәа ашәарҭара иҭагыламхарц азы ԥхынҷкәынмза 3, 1800 шықәсазы Гогенлинден ицоз аибашьраҿы Моро ииааира{{sfn|Чандлер|2011|с=264—265}}.
Жәабранмза 9, 1801 шықәсазы Лиуневильтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит, уи ашьҭахь Франциа Италиа мацара акәымкәа, иара убас Германиагьы аҳра иауа иалагеит. Шықәсык ашьҭахь (хәажәкырамза 27, 1802 шықәсазы) Франциеи Британиа Дуи Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала ихдыркәшеит Аҩбатәи акоалициа реибашьра. Аха Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра Франциеи Британиа Дуи ирыбжьаз аимакқәа иазымыӡбеит, убри аҟнытә уи уақәгәыӷыртә еиԥш иҟамызт{{sfn|Тюлар||с=116—119}}. Аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рыла Англиа иампыҵанахалаз Франица иатәыз аколониақәа иархынҳәыр акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=459}}. Наполеон иколониалтә империа аиҭашьақәыргылареи арҭбаареи иҭахын, убри инамаданы Сан-Ильдефонсо ианыҟаз ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Испаниа Наполеон иԥаҭеит Луизиана{{sfn|Тюлар||с=118}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон 25-нызқьҩык асолдаҭцәа злаз аекспедициа дәықәиҵеит иқәгылаз атәцәа [[Сан-Доминго]] рымихырц. Аекспедициа дахагылан имаҳә [[Леклерк]]. Атәцәа напхгаҩыс дрыман [[Туссен-Лувертиур]]{{sfn|Тюлар||с=142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}.
Наполеон иалеигалаз административтә, азинтә ҿыцрақәа иахьатәи аҳәынҭқарра ашьаҭа ркит, урҭ рӷьырак иахьагьы аус руеит. Наполеон раԥхьатәи консулс даныҟала, атәыла аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа шьаҭанкыла иԥсахит; 1800 шықәсазы административтә реформа мҩаԥигеит, аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟаз адепартаментқәа рпрефектцәеи аокругқәа рсупрефектцәеи ринститут аԥиҵеит. Ақалақьқәеи ақыҭақәеи ахадацәа арҭон{{sfn|Тюлар||с=96}}. Административтә реформа иалнаршеит аҭыԥантәи амчратә усбарҭақәа рнапы ианыз, уаанӡа Адиректориа иазымыӡбоз азҵаарақәа рыӡбара — ашәахтәқәа реизгареи арекруттә аизгеи{{sfn|Исдейл|1997|с=86—87}}.
1800 шықәсазы ахьы аҵәахреи аԥара аҭыжьреи рзы иаԥҵан [[Франциа абанк|Франциа]] [[Франциа абанк|абанк]] (ари афункциа иаиуит 1803 шықәсазы){{sfn|Roberts|2014|p=246}}. Раԥхьаӡа абанк напхгара арҭон акционерцәа иалырхуаз 15-ҩык анапхгара алахәылацәа, аха 1806 шықәсазы аиҳабыра анапхгаҩи ([[Крете]]), иара убас ҩыџьа ихаҭыԥуаҩцәеи иарҭеит, 15-ҩык анапхгара алахәылацәа рхыԥхьаӡара иалалеит [[ашәахтәқәа реизгаҩцәа хадақәа]] хҩык{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=163}}.
Флореаль 11 Х шықәсазы (лаҵарамза 1, 1802 шықәса) абжьаратәи ашколқәа — [[алицеиқәа]] рсистема аԥҵан{{sfn|Тюлар||с=246}}.
Наполеон ауаажәларра ргәаанагара анырра аҭара шаҟа аҵанакуа ибзиаӡаны идыруан, убри аҟнытә 73 Парижтәи агазеҭқәа рахьынтә 60 аиркит, егьырҭ иаанхаз аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=242}}. [[Фуше]] дызхагылаз аполициа ӷәӷәа{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=316}}, иара убас [[Савари]] напхгара зиҭоз амаҵзура маӡа аԥҵан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=732}}.
Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон азакәанԥҵаратә усбарҭақәа рҟынтәи ареспубликатә оппозициа адгылаҩцәа аӡәырҩы ықәигеит{{sfn|Ленц|2003|с=43}}. Хәыҷы-хәыҷла амонархтә напхгараҭара аформақәа рахь ахынҳәра мҩаԥысуан. Аицәажәараан «уара» ҳәа аҳәара иаҟәыҵит, ус рҳәон ареволиуциа ашықәсқәа инадыркны. Наполеон аемигрантцәа рыхәҭак ихынҳәырц азин риҭеит, аха дара аконституциа гәык ала ишазыҟоу аҭоуба шьҭарҵар акәын. Ихынҳәит аливреиақәа, аофициалтә церемониақәа, ахантә шәарыцара, [[Сен-Клу]] имҩаԥыргоз амессақәа. Ареволиуциа ашықәсқәа раан ҳамҭас ирырҭоз хьыӡҳәалатәи абџьар ацынхәрас, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҭахымызгьы, Наполеон иалеигалеит иерархиала еиҿкааз Аҳаҭыртә легион аорден (лаҵарамза 19, 1802 шықәса). Аха «армаратә» оппозициа дшақәлозгьы, Бонапарт ареволиуциа иаанагаз ампыҵахаларақәа реиқәырхара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=131—132}}.
1801 шықәсазы Наполеони Римтәи папеи аконкордат рыбжьарҵеит. Рим афранцыз мчра ҿыц азханаҵеит, акатолицизм афранцызцәа реиҳараҩык рдинхаҵароуп ҳәа иӡбан. Аха ус шыҟазгьы ажәлар адинхаҵара алхразы рхы иақәиҭын. Аԥскәабазцәа раҭареи ауахәама аусуреи аиҳабыра ирхьыԥшын{{sfn|Тюлар||с=110—112}}.
Наполеон иусқәа ирыхҟьаны «армаратәи» иҿагылаҩцәа Ареволиуциа ачарҳәҩы ҳәа ишьҭан, аха Наполеон ихаҭа Ареволиуциа аидеиақәа ирыцызҵо аӡә иакәны ихы иԥхьаӡон. Наполеон иакобинаа еиҳа дрыцәшәон ароиалистцәа раасҭа. Иара дзыцәшәоз ридеологиа, амчра амеханизмқәа ахьырдыруаз, иара убас ибзиаӡоу реиҿкаашьа акәын. Ԥхынҷкәынмза 24, 1800 шықәсазы Наполеон Аоперахь дызлацоз Сен-Никез амҩаҿы «џьаҳанымтәи машьына» ҳәа изышьҭаз анԥжәа, иара уи ишьра аҽазышәара иакобинаа рықәхразы ихы иаирхәеит, иҟалаз [[ароиалистцәа]] шырхароу Фуше ишышьақәирӷәӷәазгьы{{sfn|Roberts|2014|p=288—289}}.
Наполеон илшеит ареволиуциа ихадоу аихьӡарақәа рышьақәырӷәӷәара (ахатәтәразы азин, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, алшарақәа реиҟарара), иара убас ареволиуциатә анархиа ааникылеит. Афранцызцәа агәра рго иалагеит дара рыԥсҭазаара шыбзиахо, ишманшәалахо Наполеон аҳәынҭқарра ахадас дыҟанаҵы, уи Наполеон ихатә мчра арӷәӷәараҿы анаҩстәи ашьаҿа аҟаҵара иацхрааит — ԥсраҽнынӡатәи аконсулрахь аиасра{{sfn|Чандлер|2011|с=279—280}}.
=== Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра ===
{{main|Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра }}
[[Файл:Jean Auguste Dominique Ingres 016.jpg|150px|left|thumb|Бонапарт — актәи аконсул. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1803—1804)]]
[[Файл:France 1803-04-A 20 Francs.jpg|thumb|1803 шықәсазтәи 20 хьтәы франк — Наполеон актәи аконсул иаҳасабала ]]1802 шықәсазы Наполеон [[аплебисцит]] алҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны Асенат ала асенатус-консульт мҩаԥигеит ԥсраҽнынӡатәи азинмчхарақәа (нанҳәамза 2, 1802 шықәса) имазарц азы. Актәи аконсул азин иуоит Асенат иара ишьҭахь аҳәынҭқарра ахадас иҟало идгалара, уи шьҭрала ииасуа амчра апринцип аиҭашьақәыргылара дазааигәанатәит{{sfn|Тюлар||с=127—129}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=524}}.
Мшаԥымза 7, 1803 шықәсазы ақьаад иалхыз аԥара аԥыхын; аԥаратә ак хаданы иҟалеит 100 сантимк рыла ишаз араӡнытә франк; аамҭакала иаларгалон 20, 40 франк иҟаз ахьтәы ԥара. Наполеон иаԥиҵаз аметаллтә франк ахархәара аман 1928 шықәсанӡа{{sfn|Englund|2010|p=187}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=827}}.
Наполеон иоуит зфинанстә ҭагылазаашьа бааԥсыз аҳәынҭқарра. Ифинанстә бжьгаҩцәеи иареи ашәахтәқәа реизгареи ахарџьқәеи рсистема шьаҭанкыла ирыԥсахит. Афинанстә система ишахәҭоу еиԥш аусура алыршахеит еиҿагылаз, иара убри аамҭазы аус еицызуаз аминистррақәа ҩба раԥҵарала: афинансқәеи аԥараҵәахырҭеи, урҭ напхгара рырҭон Годени Барбе-Марбуеи{{sfn|Lentz|2014|p=646—647}}. Афинансқәа рминистр абиуџьет алагалақәа инапы ианын, аԥараҵәахырҭа аминистр — ахарџьқәа; ахарџьқәа азакәан ма аминистрратә қәҵара иақәшаҳаҭхар акәын, урҭ ахылаԥшра ӷәӷәа рырҭон{{sfn|Lentz|2014|p=305}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=800}}.
Наполеон адәныҟатәи иполитика ҵакыс иаман Франциа ааглыхреи афинанстә буржуазиеи Европатәи аџьармыкьаҿы ԥхьагылара рыманы рыҟаҵара. Уи иаԥырхаган англыз капитал, избанзар Британиа ду ааглыхратә револиуциа ҟалахьан, убри алагьы дара аԥыжәара рыман. Аҩ-тәылак ирыбжьаз аиндаҭлара иахҟьаны Амьентәи аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рықәныҟәара иаҟәыҵит. Аиқәшаҳаҭра ишаҳәоз ала, англызцәа рыр Мальта иахыргар акәын, аха дара уи мап ацәыркит. Наполеон иакәзар, Ельба, Пьемонт, Парма импыҵаирхалеит, иара убас Швеицариатәи акантонақәеи иареи Абжьаҟазара ашәҟәынҵеи арратә еидгылара иазку аиқәшаҳаҭреи рнапы аҵарҩит. Хырԥашьа змам аибашьра иҽазыҟаиҵо Наполеон Луизиана Еиду Аштатқәа идирхәҳаит. Леклерк дызхагылаз Гаити ицоз аекспедициа еиԥш, Наполеон иколониалтә проектқәагьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=140—142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}{{sfn|Lefebvre|2011|p=148—149}}.
Лаҵарамза, 1803 шықәсазы Британиа Дуи Франциеи реизыҟазаашьа убриаҟара ԥхасҭахеит, англызцәа рыцҳаражәҳәаҩ ддырхынҳәыр акәхеит; лаҵарамза 16 рзы Британиатәи абаӷәазақәеи амшыни рҿы афранцыз ӷбақәа рымпыҵахаларазы адҵа ҟаҵан, лаҵарамза 18 рзы Британиа Ду Франциа аибашьра рыланаҳәеит{{sfn|Roberts|2014|p=322—323}}{{ref+|Ч. Исдеил лаҵарамза 18 рзы Франциа Британиа Ду аибашьра рыланаҳәеит ҳәа аирбоит{{sfn|Исдеил|1997|с=39}}. |К}}. Наполеон Британиа акрал иитәыз Ганновер агерцограхь ир дәықәиҵеит. Ԥхынгәымза 4 рзы Ганновер ар ихьаҵит{{sfn|Lentz|2014|p=694}}. Наполеон Булон амҵан иҟаз Па-де-Кале аԥшаҳәаҿы арратә лагер ду аргылара далагеит. Ԥхынҷкәынмза 2, 1803 шықәсазы ари ар «Англиатәи ар» ҳәа хьӡыс иаиуит; 1804 шықәсазы Булони уи акәша-мыкәшеи 1700 инареиҳаны аӷбақәа еизган ар Англиаҟа риагаразы{{sfn|Lefebvre|2011|p=160—162}}.
Наполеон иҩныҵҟатәи аполитика хықәкыс иаман ихатә мчра арӷәӷәара ареволиуциақәа алҵшәақәа: аграждантә зинқәа, анхацәа рыдгьылқәа рзы, иара убас ареволиуциа аан амилаҭтә мазара аазхәаз, даҽакала иуҳәозар, аемигрантцәа ирымырхыз адгьылқәеи ауахәамақәеи аазхәаз рхатәтәра азин реиԥш иҟоу алҵшәақәа реиқәырхаразы. Арҭ ампыҵахаларақәа зегьы алнаршар акәын «Наполеон икодекс» ҳәа аҭоурых ианылаз Атәылауаҩратә кодекс (аратификациа азун хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы){{sfn|Тюлар||с=132—133}}.
Кадудаль —Пишегриу рчарҳәра анеилкааха ашьҭахь («ХII шықәсазтәи ачарҳәра» ҳәа изышьҭоу) Франциа анҭыҵ иҟаз Бурбонаа рыҩнаҭа апринццәа уи иалахәын ҳәа агәаанагара ҟалеит. Наполеон адҵа ҟаиҵеит Енгиентәи агерцог афранцыз ҳәаа азааигәара иҟаз Еттенхаим дааныркыларц. Агерцог Париж дааганы ааратә ӡбарҭа ашьауӷақәҵарала, хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы дкыдҵаны дыршьит. Кадудаль дыршьит, Пишегриу абахҭаҿы дыԥсны дырбеит, Моро Франциа далырцеит. XII шықәсазтәи ачарҳәра афранцыз уаажәларраҿы агәамҵра цәырнагеит, иҟалаз ахҭысқәа аофициалтә пресса рхы иадырхәеит аԥхьаҩцәа Актәи аконсул ихылҵшьҭратә мчра шхымԥадатәиу ажәлар агәра ддыргарц азы{{sfn|Тюлар||с=134—136}}.
== Актәи аимпериа ==
{{main|Актәи аимпериа |Наполеон иеибашьрақәа }}
=== Аимпериа ашьақәгылара ===
[[Файл:Andrea Appiani - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821), als König von Italien - GG 2348 - Kunsthistorisches Museum.jpg|thumb|left|150px|Лаҵарамза 26, 1805 шықәсазы Милан Италиа акрал Наполеон агәыргьын ихеиҵеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}]]
[[Файл:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon edit.jpg|thumb|[[Коронация Наполеона|Наполеон агәыргьын ихаҵара]] [[Собор Парижской Богоматери|Нотр-Дам]] аныхабааҿы, {{date|2|12|1804}} Наполеон Жозефина агәыргьын лхеиҵоит. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1805—1807)]]Флореаль 28 (лаҵарамза 18, 1804 шықәса) рзы Асенат (XII шықәсазтәи асенатус-консульт ҳәа изышьҭоу) ақәҵарала ирыдыркылеит аконституциа ҿыц, уи инақәыршәаны Наполеон афранцызцәа римператорны дҟалон, насгьы Аимпериа иреиҳаӡоу асановникцәеи афицар дуқәеи рмаҵурақәа аларгалон, ареволиуциа ашықәсқәа раан иаԥыхыз амаршалтә хьӡы еиҭашьақәдыргылон{{sfn|Манфред|1987|с=403}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=527}}.
Иара убри аҽны ачинуаҩ дуцәа фҩык рҟынтәи хәҩык амаҵура иахадыргылеит (аелектор ду (алхҩы), Аимпериа архиканцлер, архиԥараҵәахҩы, аконнетабль, адмирал ду){{ref+|Афбатәи ачинуаҩ ду, [[Богарне, Евгени|аҳәынҭқарра архиканцлер]], жәабранмза 1, 1805 шықәсазы амаҵура дарҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=119}}.|К}}. Ачинуаа дуцәа аимператортә хеилак ду еиҿыркааит. Лаҵарамза 19, 1804 шықәсазы жәааҩык еицырдыруа аинралцәа Франциа амаршалцәаны иҟарҵеит, урҭ рахьынтә ԥшьҩык ҳаҭыр зқәу ҳәа иԥхьаӡан, егьырҭ — ииашоу{{sfn|Lentz|2002|p=37—38}}.
Абҵарамзазы аплебисцит алҵшәақәа рыла асенатус-консульт аратификациа азун. Аплебисцит аихшьаалақәа рыла, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҿагылозгьы, иӡбан агәыргьын ахаҵара атрадициа аиҭарҿиара. Наполеон даара иҭахын ацеремониа Римтәи папа далахәзарц. Папа Наполеон идиҵон Жозефинеи иареи ауахәаматә қьабз ала еибагарц, даҽакала иуҳәозар ашьанара ақьабз мҩаԥыргарц. Ԥхынҷкәынмза 2 ауха акардинал Феш Талеиран, Бертье, Диурок алархәны ашьанара ақьабз мҩаԥигеит{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. Ԥхынҷкәынмза 2, 1804 шықәсазы папа дызлахәыз Парижтәи Анцәаиан луахәамаҿы зеиӷьыҟам церемониа амҩаԥгараан Наполеон афранцызцәа римператор ҳәа ихы агәыргьын ахеиҵеит, анаҩс Жозефинагьы агәыргьын лхеиҵеит{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. Стендаль имшынҵаҿы ари агәыргьын ахаҵара «амцҳәаҩцәа илабҿабоу реидгылоуп» ҳәа ахиҳәааит — «ауаа рразҟы бзиа ахьӡала атираниа агәыргьын ахазҵо адинхаҵара»<ref name=":4">{{Книга|часть=Дневники|автор=Стендаль|заглавие=Собрание сочинений в пятнадцати томах|том=14|место=М.|издательство=Правда|год=1959|страницы=78}}</ref>.
Агәыргьынхаҵара иабзоураны иаарԥшхеит Бонапарт аҭаацәареи (Наполеон иашьцәеи иаҳәшьцәеи) Богарне аҭаацәареи (Жозефинеи лыхшареи) ирыбжьаз аиӷара. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина лыҵкы акалҭ акра рҭахымызт. Наполеон иан агәыргьынхаҵара ацеремониа аҭаара зынӡа мап ацәылкит. Аимак-аиҿакқәа раан Наполеон иԥшәмаԥҳәыси лхәыҷқәеи дрыдгылон, аха иашьцәеи иаҳәшьцәеи рахьгьы агәыҳалалра ааирԥшуан (ус шакәугьы, еснагь уи игәыӷрақәа ахьынармыгӡо азы игәынамӡара ааирԥшуан){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина лкалҭ инацәыхараны игылоуп. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Наполеони иашьцәеи иара убас еимаркуан Италиа акралс иҟаҵатәыда, насгьы иара ишьҭахь Франциа аимператорс иҟалода ҳәа. Аҵыхәтәаны ус ирыӡбеит: Наполеон аҩ-гәыргьынк иоуан, иԥсҭазаара далҵыр агәыргьынқәа иуацәа рыбжьара ишахоит. Хәажәкырамза 17, 1805 шықәсазы Наполеон ахадас дахьыҟаз иаҿыгаз Италиатәи ареспублика Италиа акралра ҳәа иҟалеит. Ҿыц еиҿкааз акралраҿы Наполеон акрал ититул иоуит, иԥаԥса Евгени Богарне — акрал ихаҭыԥуаҩ ититул{{sfn|Lentz|2002|p=121}}. Наполеон Аихатә гәыргьын ихы ахаҵара иахьиӡбаз иахҟьаны Австриа иалалеит ҿыц ишьақәгылоз афранцызҿагыларатә коалициа{{sfn|Lentz|2002|p=119}}{{sfn|Чандлер|2011|с=289—290}}. Лаҵарамза, 1805 шықәсазы Лигуриатәи ареспублика Франциа адепартаментқәа ируакхеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}.
=== Аимпериа аизҳазыӷьара ===
{{main|Ахԥатәи акоалициа реибашьра |Аԥшьбатәи акоалициа реибашьра }}
[[Файл:Charles Thévenin - Reddition de la ville d'Ulm.jpg|thumb|left|Ульма абџьаршьҭаҵара. [[Тевенен, Шарль|Тевенен]] (1815)]]
Мшаԥымза, 1805 шықәсазы Урыстәылеи Британиа Дуи рнапы аҵарҩит ахԥатәи акоалициа ашьаҭа зкыз Петербургтәи аидгылатә еиқәшаҳаҭра{{sfn|Чандлер|2011|с=289}}. Иара убри ашықәс азы Франциеи уи адгылара азҭоз Испаниеи ирҿагыланы Британиа Ду, Австриа, Урыстәыла, Неаполитантәи акралра, Швециа Ахԥатәи акоалициа еиҿыркааит. Акоалициа ашьақәыргылараҿы акрызҵазкуа факторны иҟалеит Британиатәи асубсидиақәа (англызцәа адгылаҩцәа ирзоурыжьит 5 млн фунт стерлинг){{sfn|Исдейл|1997|с=238}}. Афранцыз дипломатиа иалнаршеит иааиуа аибашьраҿы Пруссиа анеитралитет алнахыртә аҟаҵара (Наполеон идҵала Талеиран Фридрих-Вильгельм III ажәа ииҭеит британиаа ирымырхыз Ганновер шииҭо){{sfn|Тюлар||с=151}}.
Жьҭаарамза, 1805 шықәсазы Наполеон иаԥиҵеит Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа ({{lang-fr|domaine extraordinaire}}) — ирымпыҵархалаз атәылақәеи аҵакырақәеи рҟынтәи ашәарақәеи аконтрибуциақәеи реизгара иазкыз, Ла Буиери дызхагылаз афинанстә институт ҷыда. Арҭ аԥарақәа еиҳарак анаҩстәи арратә кампаниақәа ирықәдырӡуан<ref name="Domaine">{{статья|автор=Tulard J.|заглавие=Der "Domaine extraordinaire" als Finanzierungsinstrument napoleonischer Expansion|jstor=i40005617|издательство=Geschichte und Gesellschaft|год=1980|band=4|alleseiten=490—499|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120231134/https://www.jstor.org/stable/i40005617}}</ref>.
Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵра игәы иҭан, аха акоалициа русқәа ирызкны адырра аниоу Булонтәи алагер аҟынтәи Германиаҟа ар дәықәиҵеит. Австриатәи ар жьҭаарамза 20, 1805 шықәсазы Ульм амҵан имҩаԥысуаз аибашьраҿы абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=342}}. Жьҭаарамза 21 рзы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи афлот Трафальгар ицоз аибашьраан испаниа-франциатәи афлот еилаԥыххаа иқәнаҵеит. Ари аҵахара алҵшәақәа рыла Наполеон британиаа амшын аҿы аҳра риҭеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы Наполеон амч рацәаӡаны ақәирӡит, аха амшын аҿы англызцәа риааира илымшеит; Британиатәи адгьылбжьхақәа рахь аӡхыҵры залыршамхеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=145—146}}. Абҵарамза 13 рзы Вена иаарту қалақьуп ҳәа рыларҳәеит, афранцыз ар аҿагылара ӷәӷәа рмоукәа ақалақь ааныркылеит{{sfn|Roberts|2014|p=376}}.
[[Файл:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|thumb|Наполеон Аустерлица даныҟаз. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1810)]]Урыстәылатәи аимператор Александр I, Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор Франц II ар рахь инеит. Александр I идҵала аурыс ар ахьаҵра ааныркылан, австриаа ирыцны ԥхынҷкәынмза 2, 1805 шықәсазы Аустерлица{{sfn|Чандлер|2011|с=353}} ицоз аибашьраан афранцызцәа ирабашьит, уаҟа дара Наполеон еиҿикааз атактикатә шьацҳәа иаҿашәан, ӷәӷәала иаҵахан, ихьаҵит. Ԥхынҷкәынмза 26 рзы Австриеи Франциеи Петербургтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. 65 млн франк инареиҳаны Австриатәи адгьылқәа рҟынтәи Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа иалалеит: аҳәынҭқарра еибашьрала ахы ныҟәнагон<ref name="Domaine" />. Ар Ду абиуллетенқәа ирыбзоураны афранцыз уаажәларра рҟынӡа иааҩуаз арратә операциақәеи аиааирақәеи ирызку ажәабжьқәа амилаҭ реидкылара иацхраауан{{sfn|Тюлар||с=146—147}}.
Ԥхынҷкәынмза 27, 1805 шықәсазы{{sfn|Roberts|2014|p=394}} Наполеон «Бурбонаа рдинастиа Неаполь аҳра аура иаҟәыҵит» ҳәа ирылеиҳәеит, Неаполитантәи акралра, уаанӡатәи аиқәшаҳаҭра хьаас имкыкәа, афранцызҿагыларатә коалициа ахьалалаз азы. Афранцыз ар Неаполь ианнеи акрал Фердинанд I Сициалиаҟа дыбналеит, уи ашьҭахь Наполеон иашьа Жозеф Бонапарт Неаполитантәи акралс дҟаиҵеит{{sfn|Тюлар||с=148—149}}. Хәажәкырамза 30, 1806 шықәсазтәи адекрет ала Наполеон аимператор иҭаацәа рзы аҭауадтә титулқәа алеигалеит. Полинеи лыԥшәмеи ироуит Гвасталла агерцогра роуит, Миурати иԥшәмаԥҳәыси — Берг агерцогра Ду. Бертье Невшатель иоуит{{sfn|Тюлар||с=255}}. Аҳрақәа Беневентои Понтекорвои Талеирани Бернадотти ирырҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=218}}. Наполеон иаҳәшьа Елиза Лукка лоухьан, нас 1809 шықәсазы Наполеон Елиза Тоскана иахьаҵанакуа зегьы дахаиргылеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=714}}. Ԥхынгәымза, 1806 шықәсазы Батавтәи ареспублика аҭыԥан иҟалеит Голландиа акралра. Наполеон Голландиа акралс иашьеиҵбы Лиудовик Бонапарт дҟаиҵеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=220}}.
[[Файл:Huldigungderfürsten.jpg|thumb|180px|Аҭауадцәа Реинтәи аидгыла аиҿкаараан ҭоуба руеит. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1820—1830)]]Ԥхынгәы 12, 1806 шықәсазы Наполеони Германиатәи аҳәынҭқаррақәа рхадақәеи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала дара Реинтәи ҳәа хьӡыс иаиуз аидгыла еиҿыркааит, уи Наполеон ипротекторат аҵаҟа иҟан, иара убас хынҩажәанызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ар Наполеон изы иныҟәыргалар акәын. Аидгыла ашьақәгылара амедиатизациа ацын (уи аԥхьа ихьыԥшымыз ахадацәеи аҳра ссақәеи (immediat) рхьыԥшымра рцәыӡит, насгьы еиҳа идуу аҳәынҭқаррақәа урҭ напхгара рзыруа иалагеит). Нанҳәамза 6, 1806 шықәсазы аимператор Франц II ититули Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор изинмчқәеи аанижьит, абасала зқьышықәсалатәи аимпериа адунеи ианыҵит{{sfn|Тюлар||с=149}}{{sfn|Lentz|2002|p=221—223}}.
[[Файл:Тильзит. 1807.jpg|thumb|200px|left|Тильзиттәи аиԥылара. [[Госс, Николя|Госс]] (XIX век)]]
[[Файл:Charles Meynier - Napoleon in Berlin.png|thumb|Жьҭаарамза 27, 1806 шықәсазы Наполеон Бранденбургтәи агәашә ала Берлин далалоит{{sfn|Lentz|2002|p=266}}. [[Мейнье, Шарль|Меинье]] (1810)]]
[[Файл:Antoine-Jean Gros - Napoleon on the Battlefield of Eylau - Google Art Project.jpg|thumb|left|Наполеон Еилау ицоз аибашьраҿы. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1807)]]Германиа иҟаз афранцыз позиациақәа ӷәӷәахон. Убри аҟнытә Пруссиа агәы ҭынчмызт. Уи адагьы Наполеон уаанӡа дызқәиргәыӷыз Ганновер анырмоу, Пруссиа Наполеон иҿагылеит. Нанҳәамза 26 рзы ультиматумны ықәдыргылеит Ар ду Реин иахыргарц{{sfn|Тюлар||с=151—152}}. Наполеон ари аультиматум мап ацәкны Пруссиатәи ар дрықәлеит. Заальфельд имҩаԥысуаз раԥхьатәи аибашьра ду аҿы, жьҭаарамза 10, 1806 шықәсазы пруссакаа ԥыххааса иқәҵан{{sfn|Чандлер|2011|с=392}}. Уи ашьҭахь жьҭаарамза 14 рзы Иении Ауерштедти ицоз аибашьра иаҵахеит{{sfn|Тюлар||с=152}}. Иен ицоз аибашьраҿы аиаара анырга ҩымчыбжь рышьҭахь Наполеон Берлин далалеит, анаҩс Штетин, Пренцлак, Магдебург ирласны абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=416—417}}. Пруссиа 159 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәар акәхеит{{sfn|Тюлар||с=154}}.
Пруссиа акрал Фридрих-Вильгельм III дахьыбналаз Кионигсберг аҟынтәи Реинтәи Аидгыла алалара дақәшаҳаҭхо, Наполеон диҳәон аибашьра ааникыларц. Аха Наполеон еиҳа-еиҳа илеишәа ирцәгьон, Пруссиа акрал деибашьлар акәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=425}}. Иара ицхраарц иааит афранцызцәа Висла арра ирԥырхагахарц азы ҩ-рык ықәзыргылаз Урыстәыла. Наполеон аполиакцәа ахьыԥшымразы иқәԥаларц иадиԥхьалон, ԥхынҷкәынмза 19, 1806 шықәсазы раԥхьаӡа акәны Варшава далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=432}}. Ԥхынҷкәынмза, 1806 шықәсазы Чарново, Пултуск, Голымин рымҵан ицоз аидыслара ӷәӷәақәа раан аӡәгьы аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=434—435}}.
Ԥхынҷкәынмза 13 рзы Париж диит Наполеони Елеонора Дениуели рԥа Шарль Леон. Наполеон уи еиликааит Пултуск даныҟаз, ԥхынҷкәынмза 31 рзы. Аԥа иира иаанагон Наполеони Жозефинеи еилыҵыр, Наполеон адинастиа аԥиҵар илшоит ҳәа{{sfn|Itinéraire|2002|p=324—325}}. Пултускнтәи Варшаваҟа даныхынҳәуаз, ажьырныҳәамза 1, 1807 шықәсазы, Блоне аԥошьҭатә станциаҿы Наполеон раԥхьаӡа акәны дибеит ҩажәа шықәса зхыҵуаз Мариа Валевскаиа, лара зықәрахь инеихьаз Польшатәи аграф иԥшәмаԥҳәыс лакәын, Наполеони лареи акыр шықәса бзиа еибабон{{sfn|Roberts|2014|p=435}}{{ref+|Е. Робертс ишиҳәо ала, ҩажәа шықәса рыҩныҵҟала Наполеон иман 21 ма 22 [[Афранцыз императорцәа руадалықҳәса рсиа|цәыбза]]. Ԥхынҷкәынмза, 1804 шықәса инаркны нанҳәамза, 1813 шықәсанӡа иара урҭ ҳамҭас ириҭеит — 480 нызықь франк инареиҳаны{{sfn|Roberts|2014|p=iv}}, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Мариа Валевскаиагьы — 50 нызықь франк, лара аԥара лоуан жьҭаарамза, 1809 шықәсанӡа. Лаҵарамза 4, 1810 шықәсазы лара аԥа длоуит [[Александр Валевски]]{{sfn|Itinéraire|2002|p=416}}{{sfn|Roberts|2014|p=436}}.|К}}.
Аӡынтәи акампаниа аидыслара хада ҟалеит Еилау жәабранмза 8, 1807 шықәсазы{{sfn|Тюлар||с=155}}. Аинрал Беннигсен напхгара зиҭоз аурыс ари афранцыз ари рыбжьара ашьаарҵәыратә еибашьраҿы аиааира згаз ҟамлеит, акыршықәса рыҩныҵҟа Наполеон раԥхьаӡа акәны аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=456}}.
Афранцызцәа Данциг ааныркылеит лаҵарамза 27, 1807 шықәсазы{{sfn|Чандлер|2011|с=467}}. Ԥхынгәымза 14 рзы аурысцәа Фридлан ицоз аибашьраан ианаҵаха, афранцызцәа Кионигсберг ааныркылартә еиԥш алшара роуит, усҟан дара аурыс ҳәаа ашәарҭара иҭадыргылеит, ԥхынгәымза 7 рзы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Пруссиа анкьа зны Польша иамнахыз адгьылқәа рҿы Наполеон иаԥиҵеит аҳәынҭқарра ҿыц — Варшаватәи агерцогра Ду. Пруссиа иацәыргаз Реини Ельбеи рыбжьара адгьылқәеи Германиатәи аҳәынҭқарра ссақәеи еидыркылан, иаԥырҵеит Вестфальтәи акралра ҿыц, уи дахадыргылеит Наполеон иашьа Жером{{sfn|Тюлар||с=156—157}}.
Наполеон Италиатәи акампаниақәа ҩбеи егьырҭ акампаниақәеи рҿы иигаз аиааирақәа рыбзоурала уззымиааиуа ар рԥыза ҳәа ахьӡ иоуит{{sfn|Тюлар||с=161}}. Наполеон уажәшьҭа аминистрцәа, азакәанԥҵаҩцәа, иуацәа, иҩызцәа ирҳәоз дызыӡырҩуамызт. Нанҳәамза 9, 1807 шықәсазы Талеиран адәныҟатәи аусқәа рминистр имаҵура дамхын. Нанҳәамза 19 рзы Атрибунат оурышьҭит. Наполеон иара ихаҭа акралцәаны иҟаиҵаз иуацәеи иҩызцәеи рахь агәынамӡара иман, избанзар дара аимпериа акзаара иазхәыцымкәа, рыдгьылқәа ринтересқәа рыхьчара рҽазыршәон{{sfn|Тюлар||с=241—243}}{{sfn|Манфред|1987|с=516—524}}. Наполеон лассы-лассы ауаа иатәамбакәа дрыхәаԥшуан, насгьы даара дгәамҵуан, зны-зынла иара убриаҟара игәы ԥжәон, игәыԥжәара агыртә чымазара угәаланаршәон{{sfn|Тюлар||с=237}}. Наполеон иҭахын зегьы ихала иӡбаларц, хаҭала зегьы гәеиҭаларц, убри аҟнытә иара иаԥиҵеит иҷыдоу «административтә хеилакқәа», урҭ амуниципалитет аусқәагьы аӡбон. Административтә аппарат шаҟа ԥара ақәдырӡуа ацклаԥшразы 1807 шықәсазы иаԥиҵеит Барбе-Марбуа дызхагылаз Аԥхьаӡаратә палата{{sfn|Тюлар||с=245—246}}.
Наполеон ашьыжь асааҭ 7 рзы дгылон, иусқәа ҟаиҵон. Асааҭ 10 рзы — шьыжьхьа ифон, ижәуан ӡыла иӡҩаз шамбертен (ареволиуциа ҟалаанӡа ашықәсқәа раахыс имаз ашьцылара). Шьыжьхьа ашьҭахь асааҭ акынӡа ҩаԥхьа икабинет аҿы аус иуан, нас ахеилакқәа реилатәарақәа дрылахәын. Шьыбжьхьа ифон асааҭ 5 рзы, зны-зынла шьыбжьышьҭахь, асааҭ 7 рзы, шьыбжьхьа ашьҭахь аимператрицеи иареи еицәажәон, иҿыцу ашәҟәқәа дрыԥхьон, уи ашьҭахь икабинет ахь дхынҳәуан. Ҵхабжьон дыцәон, уаха асааҭ хԥа рзы дҿыхон аӡыршы ала иҽикәабарц азы, асааҭ хәба рзы дырҩегьых дыцәон{{sfn|Тюлар||с=238}}.
=== Аконтиненталтә блокада ===
{{main|Аконтиненталтә блокада}}
[[Файл:France 1807-A 40 Francs.jpg|thumb|1807 шықәсазтәи 40 хьтәы франк — Наполеон император иаҳасабала ]]Лаҵарамза 18, 1806 шықәсазы Британи аиҳабыра адҵа ҟарҵеит Франциатәи ага аблокада иҭаркырц, иара убас Франциа ицоз инеитралтәу аӷбақәа (еиҳарак америкатә) ргәаҭарагьы азин рырҭеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=162}}. Пруссиа данаиааи ашьҭахь, Наполеон абҵарамза 21, 1806 шықәсазы Берлин даныҟаз аконтиненталтә блокада иазкыз адекрет инапы аҵаиҩит{{sfn|Lentz|2002|p=256}}. Убри амомент инаркны Франциеи уи адгылаҩцәеи Англиеи дареи рыхәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа ааныркылеит. Англиа (амшын ҳәынҭқарра ду) азы Европа аколониақәа рҟынтәи иаиуаз атауарқәеи ахатә тауарқәеи рыҭира ахьалшоз ҭыԥ хадан{{ref+|Аконтиненталтә Европа Британиатәи адгьылбжьахақәа рҟынтәи аҳәаа иахыргоз атауарқәа ахԥатәи рыхәҭа рзы, иара убас Британиа ареекспорт азыруаз атауарқәа ахԥатәи аԥшьбарак рзы аҭирҭатә џьармыкьаны иҟан{{sfn|Roberts|2014|p=427}}.|К}}. Аконтиненталтә блокада Англиа аекономика аԥхасҭа анаҭеит: Европатәи атәылақәа шаҟа аблокада иадгылоз аҟара Англиа аба, абамба аконтинент аҿы аҭиразы еиҳа имаҷны алшара аиуан, убри аамҭазы аконтинент аҟынтәи Англиа иаанагоз аӡа-маӡа рыхәқәа шьҭыҵуан. Британиа аҭагылазаашьа акыр еицәахеит ԥхынгәымза,1807 шықәсазы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Урыстәыла аконтиненталтә блокада ианадла ашьҭахь. Европатәи атәылақәа раԥхьа англызцәа маӡалатәи рхәаахәҭра (аконтрабанда) иаԥырхагамызт, аха Наполеон имшала дара уи иаҿагылар акәхеит. 1807 шықәса аҩбатәи азыбжазы Голландиатәи абаӷәӷәазаҿы 40 раҟара Британиатәи аӷбақәа ааныркылеит, Даниа англызцәа дара рыӡқәа алалара азин рымырхит. 1808 шықәса азбжазы ахәқәа реизҳареи ахашәалахәқәа рылаҟәреи ирыхҟьаны Ланкашир иҟалеит ажәлар реилаҩеиласра, афунт стерлинг ахә каҳаит{{sfn|Тюлар||с=165—166}}.
Аблокада аконтинентгьы аԥхасҭа анаҭеит. Европатәи аџьармыкьаҿы афранцыз ааглыхра англыз ааглыхра иаԥсахыртә еиԥш иҟамлеит. Абҵарамза, 1807 шықәсазы аҭак ҳасабла Лондон Европатәи абаӷәӷәазақәа аблокада ишҭанакыз атәы рыланаҳәеит{{sfn|Тюлар||с=164}}. Рхатә колониақәа ахьырцәыӡыз, иара убас англыз колониақәеи дареи рхәаахәҭра иахьаанкылаз иахҟьаны Франциатәи абаӷәӷәазатә қалақьқәа Ла-Рошель, Бордо, Марсель, Тулон аԥхасҭа ду роуит{{sfn|Тюлар||с=177—178}}. Ауааԥсыра (аимператор ихаҭагьы, акаҳуа абзиабаҩ ду иаҳасабала) изышьцылахьаз аколониалтә тауарқәа (акаҳуа, ашьақар, ачаи) разымхареи урҭ рыхә ахьыҳаракызи иаргәаҟуан<ref name=":5">{{книга|заглавие=Revisiting Napoleon’s Continental System: Local, Regional and European Experiences|ссылка=https://books.google.ru/books?id=QPvgjwEACAAJ|ответственный=K. B. Aaslestad, J. Joor|место=UK|издательство=[[Palgrave Macmillan]]|год=2015|pages=11|allpages=290|isbn=978-1-137-34556-1}}</ref>{{sfn|Чандлер|2011|с=426}}. 1811 шықәсазы Делессер анемец аԥҵаҩцәа дырҿыԥшны ашьақар злырхуа аҷархал иалихит зхаҭабзиара ҳараку ашьақар, уи азы Наполеон ианеишьеит Аҳаҭыртә легион аорден, аха атехнологиа ҿыцқәа аларҵәаразы акыраамҭа аҭахын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=808}}.
=== Пиренеинтәи Ваграмнӡа ===
{{main|Пиренеи ицоз аибашьрақәа |Ахәбатәи акоалициа реибашьра }}
[[Файл:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|Мадрид, лаҵарамза хԥа, 1808 шықәсазы. [[Гойя, Франсиско|Гоииа]] (1814)]]
[[Файл:La Rendición de Bailén (Casado del Alisal).jpg|thumb|[[Байленская капитуляция|Баилен имҩаԥысуаз абџьаршьҭаҵара]]. [[Касадо дель Алисаль, Хосе|Хосе Касадо дель Алисаль]] (1864)]]
[[Файл:Antoine-Jean Gros - Capitulation de Madrid, le 4 décembre 1808.jpg|thumb|Ԥхынҷкәын 4, 1808 шықәсазы Мадрид иҟаз абџьаршьҭаҵара. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1810)]]Франциеи Испаниеи 1796 шықәса раахыс еидгылан. 1807 шықәсазы Наполеон Испаниа ацхыраарала Португалиа иадиҵеит аконтиненталтә система иадларц. Португалиа ари адҵа ианақәшаҳаҭымха, жьҭаарамза 27 рзы Наполеони Испаниеи Португалиа ампыҵахалареи ашареи рзы имаӡоу аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны атәыла аладатәи ахәҭа зегь зымчу Испаниа актәи аминистр Годои иоур акәын. Абҵарамза 13, 1807 шықәсазы аиҳабыратә газеҭ Le Moniteur «Браганцаа рыҩнаҭа аҳра аура иаҟәыҵит, уи Англиа зҽадызҳәало зегьы хымԥада ишҭахо арҵабыргуеит» ҳәа ирыланаҳәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=495—496}}. Наполеон Лиссабон идәықәиҵеит 25-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз Жиуно икорпус. Ҩымз рышьҭахь Испаниатәи аҵакырадгьыл икараха ианахыс, абҵарамза 30 рзы Жиуно 2-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Лиссабон днаӡеит. Португалиа апринц-регент Жуан афранцызцәа ишааигәахо аниаҳа, аҳҭнықалақь ааныжьны, иуацәеи иаҳҭынуааи иманы Рио-де-Жанеироҟа дыбналеит. Апринц иҭаацәеи иареи, иара убас Португалиатәи аӷбақәеи ахьицәцаз Наполеон игәы ԥнажәан, ԥхынҷкәынмза 28 рзы адҵа ҟаиҵеит Португалиа 100 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәарц{{sfn|Чандлер|2011|с=497}}{{sfn|Тюлар||с=261}}.
Аиқәшаҳаҭра маӡа аилаӡарақәа рыла Годои ихьыԥшым ҭауадны дҟалоит ҳәа дгәыӷуан, убри аҟнытә Испаниа иахьаҵанакуа хыԥхьаӡара рацәала афранцыз ар рыргылара азин риҭеит. Хәажәкырамза 13 рзы Миурат 100-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Бургос дыҟан, Мадрид аганахь дцон. Аиспанцәа ргәы ирҭынчразы Наполеон адҵа ҟаиҵеит Гибралтар амацәаз аҭакра игәы иҭоуп ҳәа уҳәан-сҳәан рыларҵарц. Адинастиа анҭахалак иаргьы дышҭахоз анеиликаа, Годои Испаниатәи акрал Карл IV агәра иирго далагеит Испаниантәи Аладатәи Америкаҟа абналара шхымԥадатәиу. Аха хәажәкырамза 18 ауха «фернандистцәа» ҳәа изышьҭаз Аранхуес еиҿыркааз ақәгылараан иара дахырҳәеит, Карл IV амчра аанижьыртә иҟарҵеит, иара убас акрал иԥа Фердинанд VII акралс дҟарҵеит. Хәажәкырамза 23 рзы Миурат Мадрид далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=476}}{{sfn|Lentz|2002|p=396—397}}. Лаҵарамза, 1808 шықәсазы Наполеон Испаниатәи аҳцәа рҩыџьагьы — аби аԥеи аилыркааразы Баионнаҟа дрыԥхьеит. Наполеон урҭ итҟәаны ианига, амонархцәа рҩыџьагьы агәыргьын рхырхит, аимператор Испаниатәи аҳра дахаиргылеит уаанӡа Неаполитантәи аҳас иҟаз иашьа Жозеф. Неаполитантәи акралс дҟалеит Миурат{{sfn|Тюлар||с=263}}{{sfn|Lentz|2002|p=401—402}}.
Хәажәкырамза 1, 1808 шықәсазтәи адекретқәа рыла Наполеон Франциа ҭауади-аамсҭеи ртитулқәеи ргербқәеи еиҭашьақәиргылеит аимпериа аҿаԥхьа рылшамҭақәа разхаҵара асимвол ҳасабала. Аха дара ажәытәан иҟаз атитулқәа иреиԥшымызт, уажәы атитул анрырҭоз адгьылқәа роуӡомызт, иара убас атитул шьҭрала рыхшара рахь ииасуамызт. Аха атитул иацны ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа аулафахәы ҳаракқәа роуан. Аҭауад амаиорат (акапитал ма еснагьтәи ахашәалахәы) иоур, усҟан атитул шьҭрала ииасуан. Ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа рҟынтәи 59 процент аруаа ракәын{{sfn|Тюлар||с=255—257}}. Хәажәкырамза 17 рзы Аимператортә университет аартра иазку адекрет ҭыжьын. Ауниверситет академиақәа рыла аҽашон, насгьы иреиҳау аҵара (абакалавр) аҭара иазкын. Наполеон Ауниверситет аԥҵарала амилаҭтә елита ашьақәыргылара апроцесс инапахьы аагара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=247}}.
Наполеон Испаниа аҩныҵҟатәи аусқәа дахьрылалоз иахҟьаны, лаҵарамза 2 рзы ауааԥсыра Мадрид игәамҵуа иалагеит, нас атәыла иахьаҵанакуа зехьынџьара. Аҭыԥантәи амчрақәа (хәынта) афранцызцәа ирҿагылеит. Афранцызцәа дара рзы иҿыцу аибашьра аформа — апартизантә еибашьра иақәшәеит. Ԥхынгәымза 22 рзы Диупони 18-нызқьҩык асолдаҭцәеи Баилен азааигәара аиспанцәа рыҽрырҭеит, убри ала уаанӡа уззымиааиуаз Ар Ду рыхьӡ ааха ӷәӷәа аиҭеит. Аҭыԥантәи аиҳабыреи ауааԥсыреи рыцхыраарала, абританцәа Португалиа иӡхыҵын, Жиуно Вимеира ицоз аибашьра данаҵаха ашьҭахь атәыла далҵыртә еиԥш иҟарҵеит{{sfn|Тюлар||с=263—266}}{{sfn|Чандлер|2011|с=510—512}}.
Испаниеи Португалиеи инагӡаны импыҵаирхаларц азы Наполеон Ар Ду амч хадақәа Германиантәи арахь ииаигар акәын, аха уи иаԥырхаган Австриа аганахьала аибашьра алагара ашәарҭара. Австриа ааннакыларц алшон Наполеон идгылаз Урыстәыла. Цәыббрамза 27 рзы Наполени Александр I Ерфурт еиԥылеит, Наполеон Александр I идгылара иоурц иҭахын. Наполеон аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара Талеиран инапы ианиҵеит, аха иара убри аамҭазы маӡала аурыс ҳҭынреи Австриатәи ҳҭынреи дрыдҳәалан. Александр иҭахын Ҭырқәтәыла ршарц, Константинополь Урыстәыла иарҭарц. Наполеон ари данақәшаҳаҭымха, Александр ацхыраара иазкны цқьа акгьы имҳәеит. Иара убас Наполеон ԥҳәысс дигарц иҭахын аҳ иԥҳа Екатерина Павел-иԥҳа, аха арагьы акгьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=266—269}}{{sfn|Чандлер|2011|с=515—517}}<ref name=":6">{{книга |автор=[[Соколов, Олег Валерьевич|Соколов О. В.]]|заглавие=Битва двух империй. 1805—1812 |место={{М.}}—{{СПб.}} |издательство=[[Астрель]], Астрель-СПб|год=2012 |страниц=730 |страницы=255—267|isbn=978-5-271-42347-5}}</ref>.
Наполеон дақәгәыӷуан Испаниатәи апроблема иӡбарц Австриа аибашьра иалагаанӡа, убри аҟнытә жьҭаарамза 29 рзы Германиантәи иааиз 160-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз ар иманы қәылара ддәықәлеит. Ԥхынҷкәынмза 4 рзы афранцыз ар Мадрид иалалеит. Ажьырныҳәамза 16 рзы англызцәа Ла-Корунье амҵан Сульт ижәылара ааныркылан, аӷбақәа ирықәтәан, Испаниа аанрыжьит. Ажьырныҳәамза 1, 1809 шықәсазы Наполеон Австриа арратә ҽазыҟаҵарақәа шымҩаԥныго, иара убас еизааигәахаз Талеирани Фушеи еиҵарҟәаҟәоз аусқәа (Наполеон Испаниа дыҟанаҵы дҭахар, Миурат императорс дҟарҵоит ҳәа еибырҳәеит) ирызкыз аацҳамҭа иоуит{{sfn|Тюлар||с=269—272}}. Ажьырныҳәамза 17 рзы иара Валиадолидынтәи Парижҟа ддәықәлеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=372—373}}. Аихьӡарақәа шрымазгьы, Пиренеи ампыҵархалара хыркәшамызт: аиспанцәа апартизантә еибашьра иацырҵон, англызцәа Лиссабон рыхьчон, хымз рышьҭахь Уелсли напхгара зиҭоз англызцәа ҩаԥхьа адгьылбжьахабжаҿы иӡхыҵит<ref name=":7">{{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=The Napoleonic Wars: The Peninsular War 1807—1814|ссылка=https://archive.org/details/napoleonicwars00greg/page/39|год=2002|издательство=Osprey Publishing Limited|allpages=95|pages=39—40|isbn=978-1-84176-370-5}}</ref>. Португалиатәии Испаниатәии аҳцәа рымчра анырцәыӡ, Англиеи аколониақәеи аилахәаахәҭра иалагеит{{sfn|Ливен|2012|с=124}}. Раԥхьаӡа акәны аибашьра Наполеон ахашәалахәы изаанагомызт, уи аҭыԥан ахарџь ҿыцқәеи асолдаҭцәеи иҭахын. Ахарџьқәа рыхҩаразы иԥиам ашәахтәқәа (аџьыкхыш, афатә аалыҵқәеи рзы) ирыцырҵеит, уи ауааԥсыра иргәамԥхеит{{sfn|Тюлар||с=246}}. Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз иҳәон: «арыцҳарақәа зегьы мзызс хаданы ироуит Испаниатәи аибашьра мыжда»{{sfn|Чандлер|2011|с=546—548}}{{sfn|Тюлар||с=270—272}}.
[[Файл:Lannes mortally wounded at Essling (E. Boutigny).jpg|thumb|right|Наполеон дацәнымхартә еиԥш ихәу Ланн иааигәара. [[Бутиньи, Поль-Эмиль|Бутиньи]] (1894)]]Пресбургстәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы анаҵарҩыз аамҭа иалагӡаны ерцгерцорг Карл австриатәи ар шьаҭанкыла еиҭашьақәиргылеит, акырӡа еиӷьитәит. Германиа ицәырҵыз афранцызҿагыларатә гәалаҟазаарақәа ихы иархәаны, мшаԥымза 3, 1809 шықәсазы Австриа аимператор Франц I Франциа аибашьра рылеиҳәеит. Аибашьра ианалага ашьҭахь Австриа Британиа Ду аҟынтәи 1 млн фунт стерлинг инареиҳаны асубсидиа ҳасабала иаиуит{{ref+|Афранки афунт стерлинги рыбжьара 1 фунтк азы аиҭныԥсахларатә курс 20 франк инаркны 25 франк рҟынӡа иҟан<ref name="Piketty">{{ашәҟәы|автор=[[Пикетти, Тома|Пикетти Т.]]|ахы=[[Акапитал XXI ашәышықәсазы]]|аҭыжьырҭа=[[Ad Marginem]]|аҭыԥ={{М.}}|ашықәс=2015|isbn=978-5-91103-252-4|даҟьа=592|даҟьа=116}}</ref>.|К}}. Наполеон ари аибашьра иҽацәихьчарц иҭахын, аха Урыстәыла ацхыраарада уи илымшеит. Аха хымз рыҩныҵҟа, ажьырныҳәамза, 1809 шықәса инаркны иара илшеит Франциа ар ҿыц ашьақәыргылара. Ерцгерцог Карл аамҭакала Наполеон идгылаз Бавариаҟа аа-корпуск, Италиаҟа ҩ-корпуск, Варшаватәи герцограхь корпуск дәықәиҵеит. Аурыс ар Австриатәи аимпериа амрагыларатәи аҳәаақәа рҿы иҟан, аха еибашьуамызт, убри ала Австриа фронтк аҿы еибашьыртә еиԥш алшара арҭеит (уи Наполеон иԥсахы еибанакит){{sfn|Roberts|2014|p=499—501}}{{sfn|Исдейл|1997|с=233}}.
Реинтәи аидгыла аруааи жәа-корпуск рымчи рыла Наполеон Бавариа ажәылара ааникылеит, лаҵарамза 13 рзы Вена игеит. Австрицәа Дунаи аҩадатәи аԥшаҳәахьы ииасын, ацҳақәа дырбгеит. Наполеон иӡбеит Лобау адгьылбжьаха шьаҟас иҟаҵаны аӡиас дырырц. Аха афранцыз ар рыхәҭак адгьылбжьахахь ианиас, егьи рыхәҭак аҩадатәи аԥшаҳәахьы ианиас ашьҭахь, аамҭала иҟарҵаз ацҳа ԥжәеит, ерцгерцог Карл иӡхыҵыз асолдаҭцәа дрықәлеит. Лаҵарамза 21—22 рзы Асперни Есслинги имҩаԥысуаз аидыслараҿы Наполеон даҵахан, дхьаҵит. Аимператор ихаҭа данаҵаха, Европатәи иаӷацәа зегьы ргәы шьҭыҵит. Фымчыбжь инарҵауланы аҽазыҟаҵара ашьҭахь афранцыз ар Дунаи ирны ԥхынгәымза 5—6 рзы Ваграм имҩаԥысуаз аидыслара хадаҿы аиааира ргеит, уи иашьҭанеит ԥхынгәымза 12 рзы Цнаимтәи аинышәара, жьҭаарамза 14 рзы Шионбруннтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Ари аиқәшаҳаҭрала Австриа Адриатәи амшын агаҿа ацәыӡит, уи иахҟьаны Франциа аҵакырадгьылқәа аиуит, урҭ рыла Наполеон Иллиритәи апровинциақәа шьақәиргылеит. Галициа Варшаватәи герцогра Ду иарҭеит, Тарнопольтәи аокруг — Урыстәыла. Австриатәи акампаниа иаанарԥшит Наполеон ир аибашьраҿы уаанӡа иамаз аԥыжәара уажәы ишамам{{sfn|Lentz|2002|p=442}}{{sfn|Тюлар||с=273—279}}{{sfn|Чандлер|2011|с=576—606}}.
=== Аимпериа акризис ===
[[Файл:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project 2.jpg|thumb|150px|Аимператор Наполеон Тиуильри иҟаз икабинет аҿы. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1812)]]
[[Файл:First French Empire 1812.svg|мини|left|alt=Карта Европы 1812 года. Французская империя больше, чем современная Франция, поскольку включает в себя части современных Нидерландов, Италии и ряда других стран|Актәи аимпериа, 1812 шықәса{{legend|#002395|Наполеон ихаантәи Франциа}}{{legend|#9090FF|Ихьыԥшу аҳәынҭқаррақәа}}]]Раԥхьатәи ашықәсқәа раан ауааԥсыра зегьы — ахатәтәыҩцәа рыдагьы, аӷарцәеи (аусуцәа, ақьаранџьцәа) Наполеон иполитика ргәы иахәон: аекономика аизҳазыӷьара аулафахәы ацнаҵон, уи ацҵара иацҳраауан, иара убас иааиԥмырҟьаӡакәа аррахь иахьаарыԥхьоз. Ажәлар Наполеон аԥсадгьыл аиқәырхаҩыс дырбон, аибашьрақәа рҿы аиааира аныргоз ажәлар ргәы шьҭыҵуан. Наполеон Бонапарт ареволиуциа абзоурала дшьақәгылеит, иааигәара иҟаз амаршалцәеи ар рԥызацәа шьахәқәеи иӷарыз, ихатәрамыз хылҵшьҭра рыман{{sfn|Тюлар||с=197—198}}. Аха хәыҷы-хәыҷла аибашьра ажәлар иарааԥсон, аррахь ааԥхьарақәа ргәы ԥнажәо иалагеит. 1810 шықәса инаркны 1815 шықәсанӡа аекономикатә кризис ыҟан. Европа ицоз аибашьрақәа иҵакыдахеит, урҭ аԥара рацәаны иахьрықәдырӡуаз абуржуазиа иарбыжкуан. Наполеон иаԥиҵаз Аамсҭара ҿыц дақәгәыӷыртә еиԥш иҟамлеит. Франциа ашәарҭара иҭагыламызт, Наполеон адәныҟатәи аполитикаҿы еиҳа-еиҳа ихшыҩ азишьҭуан иԥсҭазаара далҵыр, анархиа ҟамларц, иара убас Бурбонаа дырҩегьых аҳра рмоурц азы идинастиа аинтересқәа рырӷәӷәара{{sfn|Тюлар||с=234—236}}{{sfn|Lentz|2004|p=75—76}}.
Ажьырныҳәамза 12, 1810 шықәсазы Наполеон идинастиа еиқәирхарц азы Жозефинеи иареи еилыҵит, дара хшара рымамызт. Уи ашьҭахь иара Александр I диҳәеит 15 шықәса зхыҵуаз иаҳәшьеиҵбы Анна Павел-иԥҳа ԥҳәысс лгара азин ииҭарц. Наполеон еиликаауан Александр I ари дшақәшаҳаҭымхо, убри аҟнытә Франц I диҳәеит иԥҳа, австриатәи апринцесса Мариа-Луизеи иареи еибагарц. Мшаԥымза 1, 1810 шықәсазы Наполеони Мариа-Луизеи еибагеит. Хәажәкырамза 20, 1811 шықәсазы дара аԥа дроуит — Наполеон II; Мариа-Луиза афранцыз ҳкәажә Мариа-Антуанетта лашьа имоҭа лакәын, убри аҟнытә лԥа азин иман императорс аҟалара, аха афранцызцәа уи зынӡа иргәаԥхомызт{{sfn|Тюлар||с=279—280}}{{sfn|Lentz|2004|p=11—12}}.
Жәабранмза, 1808 шықәсазы афранцыз ар [[Рим]] ааныркылеит. Лаҵарамза 17, 1809 шықәсазтәи адекрет ала Римтәи папа иитәыз адгьылқәа зегьы Франциа иадлеит, папа ихаҭа иакәзар, имчра ицәыӡит. Аҭак ҳасабала папа [[Пии VII]] «Ацқьа Пиотр иҭынха арҳәҩцәа» ауахәама иаҟәырыҭхеит. Папа иусԥҟа Рим ихадоу ауахәамақәа ԥшьба рышәқәа рҿы икыдҵан, аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа рыцҳаражәҳәаҩцәа зегьы ирзынашьҭын. Наполеон адҵа ҟаиҵеит папа дҭаркырц, ажьырныҳәамза 1814 шықәсанӡа дытҟәаны диман. Ԥхынгәымза 5, 1809 шықәсазы Франциа арра мчрақәа папа [[Савона|Савонаҟа]] дыргеит, уи ашьҭахь — Париж амҵан иҟоу [[Фонтебло|Фонтеблоҟа.]] Наполеон ауахәама данаҟәырыҭха ашьҭахь ҳаҭыр иқәрымҵо иалагеит, еиҳарак акатоликатә тәылақәа рҿы{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=503}}{{sfn|Тюлар||с=277}}.
Аконтиненталтә блокада Британиа ду аԥхасҭа шанаҭазгьы, инагӡаны англызцәа ириааиртә зыҟамлеит. Рашәарамза З, 1810 шықәса рзы Наполеон Фуше имаҵура дамихит, аимператор инапынҵала акәызшәа имҩаԥигоз, аинышәара иадҳәалаз англызцәеи иареи маӡала реиҿцәажәарақәа ирыхҟьаны. Актәи аимпериа адгылаҩцәеи авассалцәеи, ринтересқәа рыгәхьаа мкыкәа аконтиненталтә блокада иадгылаз, уи ӷәӷәала ақәныҟәара иашьҭамызт, Франциеи дареи рыбжьара аибарххарақәа ирыцлон. Ԥхынгәымза 3, иара убри ашықәс азы Наполеон Голландиа акралс иҟаҵаз иашьа Луи дахиҳәеит аконтиненталтә блокадеи арекрут аизгаразы аҭахрақәеи дахьрықәымныҟәоз азы, Голландиа Франциа иадҵан. Аимператор аконтиненталтә система ахықәкқәа рынагӡара шалнамыршо ихеиҵеит, ах уи мап ацәимкит, Британиа Ду ахәаахәҭразы алицензиа ҷыдақәа ахьрырҭоз «асистема ҿыц» ҳәа изышьҭоу алеигалеит, насгьы алицензиақәа роураан еиҳарак аԥыжәара рыман афранцыз наплакқәа. Ари аӡбамҭа аконтиненталтә буржуазиа рыбжьара еиҳагьы аиӷара цәырнагеит{{sfn|Roberts|2014|p=547—549}}.
Еиҳа-еиҳа иубарҭахон Франциеи Урыстәылеи реиҿагыларақәа. Германиа апатриотизмра азҳауан, Испаниа ишцац ицон герилиа{{sfn|Lentz|2004|p=201}}{{sfn|Тарле|1959|с=241—250}}.
=== Урыстәылаҟа аныҟәареи аимпериа аилаҳареи ===
{{main|1812 шықәсазтәи Аџьынџьтәылатәи еибашьра |Афбатәи акоалициа реибашьра }}
[[Файл:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|thumb|[[Московский пожар (1812)|Москва абылра]]. [[Адам, Альбрехт|Адам]] (1841)]]
[[Файл:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|Наполеон Москвантәи ихьаҵра. [[Нортен, Адольф|Нортен]] (1851)]]Наполеони [[Александр I]] реизыҟазаашьақәа анаԥырх, Наполеон иӡбеит Урыстәыла дақәларц. Европа еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи Ар Ду аҿы еизгаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа, рашәарамза 1812 шықәсазы аурыс ҳәаа иахысит; урҭ ирҿагылан 193 нызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз, ҩбаны ишаз аурыс мраҭашәаратәи ир {{sfn|Ливен|2012|с=192}}{{sfn|Ливен|2012|с=205—206}}. Наполеон иҭахын аурыс ир ихадоу аидыслараҿы риааира; аха аурысцәа аԥыжәара змаз ар рҽацәырыхьчо атәыла агәахьы ихьаҵуан, рҽеибырҭарц азы, амҩан зегьы еимырҵәон. Ар ду амлакреи, ашоуреи, аҳәынҵәеи, урҭ ирыхҟьаз ачымазарақәеи иаргәаҟуан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=371}}{{sfn|Roberts|2014|p=588}}; ԥхынгәымза аҽеиҩшамҭазы асолдаҭцәа гәыԥ-гәыԥла абналара иалагеит{{sfn|Roberts|2014|p=590}}. Смоленск амҵан рҽеидкыланы аурыс ир ақалақь ахьчара рҽазыршәеит, аха уи илҵшәадахеит; нанҳәамза 18 рзы Москваҟа еиҭа ихьаҵыр акәхеит. Аурыс иаку ир дахагылеит [[Кутузов, Михаил Илларион-иԥа|М. И. Кутузов]]. Цәыббрамза 7 рзы Москва уалалаанӡа иҟоу Бородино ақыҭаҿы аурысцәа еиҿыркааз аидыслара хада Наполеон аиааира изаанамгеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=284—285}}. Аурыс ир ҩаԥхьа ихьаҵыр акәхеит. Цәыббрамза 14 рзы Ар ду Москва иалалеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=372—373}}.
Уи ашьҭахь абылра ҟалеит, ақалақь зегьы иалаблырц егьагымхеит. Наполеон аурыс ҳәынҭқар Александри иареи иаарласны аинышәара рыбжьарҵоит ҳәа дгәыӷуа акыр аамҭа Москва даанхеит; аҵыхәтәан, жьҭаарамза 19 рзы иара ақалақь далҵит алада-мраҭашәаратәи ахырхарҭала. Жьҭаарамза 24 рзы афранцыз ар Малоиарославц амҵан аурысқәа рыхьчара ԥыржәарц иалагеит, аха ирылымшеит, Ар Ду Смоленск ахырхарҭала ихьаҵыр акәхеит ихдырҵәахьаз аҭыԥқәа рыла{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Аурыс ир еицтәароу марш рхы иархәаны афранцызцәа ирышьҭан, аидысларақәа раан еиԥш, апартизанцәа рыцхырааралагьы аӷа ааха ирҭон. Амлакра иаргәаҟуаз Ар Ду асолдаҭцәа арҳәыҩцәаны, ақәымчаҩцәаны иҟалеит; згәы еибакыз ауааԥсырагьы агәымбылџьбара аадырԥшуа иалагеит, арҳәҩцәа рыԥсы шҭаз иржуан{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. Абҵарамза аҽеиҩшамҭазы Наполеон Смоленск далалеит, аха ара афатә ҭаҵәахқәа изымԥшааит. Убри иахҟьаны иара аурыс ҳәаа аганахь дхьаҵыр акәхеит. Абҵарамза 27—28 рзы Березина арра аан, аџьабаа ду адбаланы, илшеит изаанхаз ир аиқәырхара. Еиуеиԥшым амилаҭқәа иреиуаз асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ир, уаанӡатәи аибашьратә доуҳа рымамызт уажәшьҭа, рыԥсадгьыл иацәыхараны, Урыстәыла иахьыҟаз, ар ирласны еиҵахон. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Парижҟа дцеит, избан акәзар Париж аилаҩынтра амҩаԥгара рҽазыршәоит ҳәа иаҳаит, уи адагьы ар ҿыц еизигарц иҭахын. Наполеон аҵыхәтәантәи ибиуллетен аҿы арыцҳара шыҟалаз дақәшаҳаҭхеит, амала уи аурыс ӡынра аџьбарара иахареиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}. Аха аӡын ӷәӷәала аҵаара ианалага иныҟәара анҵәамҭазы ауп. Ар Ду ихадоу ахәҭа иалаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа рҟынтәи Урыстәылантәи ихынҳәит 25 нызқьҩык. Наполеон Урыстәыла даныҟаз иҽқәа зегьы ицәыӡит; ари ацәыӡ ахарҭәаара уаҳа илымшеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}.
Наполеон аурыс кампаниаҿы иаҵахара иара изымиааира иазкыз алегенда аҵыхәа ԥнаҵәеит. Аурыс ир шааԥсазгьы, урҭ рԥызацәа Урыстәыла анҭыҵ еибашьра шырҭахымызгьы, Александр I иӡбеит аибашьра Германиа аҵакырадгьылахь ииаргарц. Пруссиа Наполеон иҿагылаз акоалициа ҿыц иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. Мызқәак рыла Наполеон 3 нызқьҩык арԥпарцәеи абыргцәеи рыла ишьақәгылаз ар ҿыц еизигеит, урҭ Германиаҟа амҩа ишықәыз иазыҟарҵеит. Лаҵарамза, 1813 шықәсазы Лиутцени Бауцени ицоз аидысларақәа раан Наполеон аҽыр шизымхозгьы илшеит аиааира агара. Рашәарамза 4 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, Австриа еибашьуаз атәылақәа рыбжьара бжьаҟазас иқәгылеит. Австриа адәныҟатәи аусқәа рминистр Меттерних Дрезден имҩаԥысуаз аиԥыларақәа раан ажәалагала ҟаиҵон абарҭ аилаӡарақәа: Пруссиа аиҭашьақәыргылара, Польша Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара аихшара, австрицәа Иллириа рзырхынҳәра рыла аинышәара рыбжьарҵарц. Аха Наполеон мап ацәикит, избанзар иара имчра аиааирақәеи ампыҵахаларақәеи роуп изызку ҳәа иԥхьаӡон{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}.
[[Файл:Meissonier - 1814, Campagne de France.jpg|left|thumb|1814 шықәсазтәи акампаниа. [[Месонье, Жан-Луи-Эрнест|Месонье]] (1864)]]Зфинанстә ҭагылазаашьа уадыҩыз Австриа Англиатәи асубсидиақәа ихнахын, нанҳәамза 10 рзы аинышәара анхыркәшаха, афбатәи акоалициа иалалеит. Швециагьы убас иҟанаҵеит. Трахенбергтәи аплан инақәыршәаны адгылаҩцәа Бернадотти, Блиухери, Шварценберги напхгара зырҭоз х-рык еиҿыркааит. Наполеонгьы ир хәҭа-хәҭала ишеит. Дрезден ицоз аидыслара ду аҿы Наполеон адгылаҩцәа дыриааит; аха иара имаршалцәа рхала адҵақәа аныҟарҵоз Кульма, Кацбах, Гросберен, Денневиц ицоз аибашьрақәа ӷәӷәала иаҵахеит. Наполеон ашәарҭара дышҭагылазгьы, 160-нызқьҩык злаз ар иманы Леипциг амҵан 320-нызқьҩык рҟынӡа инаӡоз еиду аурыс, Австриатәи, Пруссиатәи, Шведтәи ар драбашьит (жьҭаарамза 16 — 19, 1813 шықәса). Ари «Ажәларқәа реибашьра» ҳәа изышьҭаз аибашьра адырхаҽны адгылаҩцәа рганахь ииасит Ренье икорпус аҟынтәи асаксцәа, анаҩс Виуртембергтәи аҽыргьы{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}.
Ажәларқәа ребашьра данаҵаха ашьҭахь Германиеи Голландиеи Наполеон ихьыԥшымзт, Швеицариатәи аконфедерациеи, Реинтәи аидгылеи, Италиатәи акралреи еилаҳаит. Афранцызцәа ахьаҵахоз Испаниа Наполеон Испаниатәи Бурбонаа ҩаԥхьа амчра риҭар акәхеит (абҵарамза, 1813 шықәса){{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8">{{статья|ссылка=http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php|автор=Fankhauser A.|заглавие=Mediation|место=Bern|издание=Historisches Lexikon der Schweiz|издательство=HLS|год=2009|archive-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324001132/http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php}}</ref>. Адепутатцәа идгылартә азы, ԥхынҷкәынмза, 1813 шықәсазы, Наполеон Азакәанԥҵаратә корпус аилатәара мҩаԥигеит, аха апалата иоуишьҭит игәы иақәымшәоз ақәҵара ианрыдыркыла ашьҭахь{{sfn|Тюлар||с=319}}. 1813 шықәса анҵәамҭазы аидгылатә ар Реин ирын, Бельгиа иалалан, Парижҟа идәықәлеит. Ажьырныҳәамза 23, 1814 шықәсазы Наполеон аруаа рзы Тиуильри аҵыхәтәантәи ахәылԥаз мҩаԥигеит. Ажьырныҳәамза 25 ашамҭазы Наполеони иԥеи наӡаӡа еиԥырҵит. Наполеон ар рахь иҿааихеит. 250 нызқьҩык адгылаҩцәа рыр Наполеон 80 нызқьҩык арекрутцәа ракәын ирҿаиргылар илшоз. Аидысларақәа рсериаҿы иара хазы игоу адгылаҩцәа реидгылақәа дыриааит. Аха хәажәкырамза 31, 1814 шықәсазы аурыс ҳәынҭқар Александр I, иара убас Пруссиа акрал напхгара зырҭоз акоалициатә ар Париж иалалеит{{sfn|Тюлар||с=323—325}}.
== Атитул ==
''Аимператортәи Акралтәи иаҳаракыра Наполеон I, Анцәа илыԥхеи Ареспублика Аконституциеи рыла, Афранцызцәа Римператор, Италиа Акрал, Рим Аимператор, Реинтәи Аидгылеи Данцигтәи ареспубликеи Рпротектор, Швеицариатәи Аконфедерациа Амедиатор, Андорра Аҭауади Ацнапхгаҩи, Аҳаҭыртә Легиони, Аихатә Гәыргьыни, Академиатә пальмақәеи, Аиҭеидылареи Рорден Амагистр Ду'' (лаҵарамза 18, 1804 — мшаԥымза 6, 1814; хәажәкырамза 20 — рашәарамза 22, 1815).
''Ельба Аҭауад'' (лаҵарамза 3, 1814 шықәса — жәабранмза 25, 1815 шықәса).
== Ельба адгьылбжьахеи Шәымши ==
=== Раԥхьаӡа амчра ааныжьреи ахгареи ===
{{see also|Фонтенбло ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра (1814)|Бурбонаа реиҭашьақәыргылара}}
[[Файл:Montfort - Adieux de Napoleon a la Garde imperiale.jpg|200px|thumb|left|Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеони аимператортә гвардиеи еиԥырҵуеит. [[Монфор, Антуан-Альфонс|Монфор]] (XIX век)]]
[[Файл:Napoléon à Fontainebleau Delaroche.jpg|thumb|200px|Амчра ааныжьра ашьҭахь Фонтенбло ахан аҿы. [[Поль Деларош|Деларош]] (1845)]]
[[Файл:Elba VillaSanMartino.jpg|200px|thumb|Сан-Мартино иҟаз Наполеон ивилла (Ельба).]]Наполеон ақәԥара дазхиан, аха мшаԥымза 3 рзы Асенат амчра иамхра рыланаҳәеит, Талеиран дызхагылаз аамҭалатәи аиҳабыра еиҿнакааит. Амаршалцәа (Неи, Бертье, Лефевр) иабжьыргон иҷкәын изы амчра мап ацәикырц. Мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы Париж амҵан иҟоу Фонтенбло ахан аҿы Наполеон амчра аанижьит{{sfn|Тюлар||с=326}}. Наполеон дахьаҵахаз, насгьы иара ицнагаҩцәеи иаҳҭынуааи дахьрыԥсахыз (уи иааигәара аӡәык — ҩыџьак амаҵуцәа, аҳақьым, аинрал Коленкур ракәын иаанхаз) азы, мшаԥымза 12-13, 1814 шықәсазы Фонтенбло дахьыҟаз иҽишьырц иӡбеит — Малоиарославц амҵан аибашьра ашьҭахь еснагь иныҟәигоз ашҳам ижәит. Аха ашҳам акраамҭа иахьыҵәахыз иахҟьаны еилабааит, Наполеон деиқәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=714}}{{sfn|Dwyer|2013|p=489—490}}. Наполеон еидгылаз амонархцәеи иареи рнапы зҵарҩыз Фонтенблотәи аиқәшаҳаҭрала Адгьылбжьаратә мшын аҿы иҟоу адгьылбжьаха хәыҷы Ельба иоуит. Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеон Фонтенбло ааныжьны хгара ҳәа дцеит{{sfn|Тюлар||с=326}}.
Наполеон активла иҽазикит Ельба адгьылбжьаха аекономика аҿиара. Фонтенбло аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны, франциатәи аԥараҵәыхырҭа аҟынтәи 2 млн франк ҳәа есышықәсатәи арента ихәҭан. Аха иара аԥара имоуит, насгьы 1815 шықәса алагамҭазы афинанстә ҭагылазаашьа уадаҩ дҭагылеит{{sfn|Roberts|2014|p=729}}. Мариа-Луиза лԥеи лареи Франц I имшала Наполеон иахь имцаӡеит. Жозефина Мальмезон даныҟаз лыԥсҭазаара далҵит лаҵарамза 29, 1814 шықәсазы, ԥыҭрак ашьҭахь Наполеон дызхәышәтәуаз аҳақьым иара ишиеиҳәаз ала, «иара изы агәырҩеи агәҭынчымреи ирыхҟьаны». Наполеон иуацәа рахьтә иани иаҳәшьа Полинеи роуп Ельбаҟа ибара иааиз. Наполеон Франциа имҩаԥысуаз ахҭысқәа дрызҿлымҳаны дрышьклаԥшуан, асасцәа идикылон, насгьы идгылаҩцәеи иареи маӡала ашәҟәқәа еимырдон{{sfn|Манфред|1987|с=669}}{{sfn|Тюлар||с=330—331}}.
Мшаԥымза 24, 1814 шықәсазы Кале дыӡхыҵит Англиантәи иааиз Лиудовик XVIII. Бурбонаа ирыцхынҳәит амазареи азин ҷыдеи рырхынҳәра иашьҭаз аемигрантцәа («урҭ акгьы рзеилымкааит, акгьы рхамышҭӡеит»). Рашәарамзазы акрал Франциа аконституциа ҿыц аиҭеит. 1814 шықәсазтәи аконституциа аимпериатә ҭынха иадҳәалаз ирацәаны еиқәнархон, аха амчра аҳәынҭқар изааигәази иареи рнапаҿы иҟан. Ароиалистцәа ажәытә закәанқәа инагӡаны рырхынҳәра рҭахын. Аемигрантцәеи ауахәамеи анкьа ирымырхыз адгьылқәа зымпыҵазкыз, уажәы рмазаразы ргәы ҭынчмызт. Аруаа ар иаалырҟьаны армаҷра ргәамԥхеит{{sfn|Lentz|2004|p=582—589}}{{sfn|Манфред|1987|с=663—667}}. Цәыббрамза, 1814 шықәсазы Венатәи аконгресс аҿы еизаз еидгылаз аҳәынҭқаррақәа рҽеиҩыршеит рнапаҿы иааргаз аҵакырадгьылқәа реихшара азҵаара иахҟьаны{{sfn|Lentz|2010|p=132—135}}.
=== Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи ===
{{main|Шәымш|Ватерлоо ицоз аидыслара |Наполеон аҩынтә раан амчра аанижьит }}
[[Файл:Beaume - Napoléon Ier quittant l'île d'Elbe - 1836.jpg|200px|thumb|Наполеон Ельба аанижьуеит. [[Бом, Жозеф|Бом]] (1836)]]
[[Файл:Belgium-6758 - Napoleon (14152068942).jpg|200px|thumb|Наполеон Ватерлоо даныҟаз (аидыслара ахьцоз аҭыԥ апанорама ахәҭа)]]Аполитикатә ҭагылазаашьа маншәала ихы иархәаны Наполеон Ельба адгьылбжьаха аҟынтәи дыбналеит жәабранмза 26, 1815 шықәсазы. Хәажәкырамза 1 азы Канн ирцәыхарамкәа зықьҩык асолдаҭцәа ицны Жуан аӡыбжьахалаҿы дыӡхыҵын, Гренобль иалсны ицоз амҩала, ароиалистә гәалаҟазаара аԥыжәара ахьамаз Прованс дакәшаны, Парижҟа иҿааихеит. Хәажәәкырамза 7 рзы Гренобль уалалаанӡа ахәбатәи ацәаҳәатә полк Наполеон иахь ииасит агәеизҳара зныԥшуаз иқәгылара ашьҭахь: «Шәимператор шәиеихсны дышәшьыр шәылшоит ишәҭаххар!» Наполеон Гренобль инаркны Парижынӡа данцоз, ажәлар игәырӷьаҵәа иԥылон. Хәажәкырамза 18 рзы Осер азааигәара иара иахь диасит «Бонапарт абыцаҟьа дҭакны даазгоит» ҳәа Лиудовик XVIII ажәа изҭаз Неи. Хәажәкырамза 20 рзы Наполеон Тиульри далалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=830—832}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=567—569}}.
Венатәи аконгресс аҿы аҳәынҭқаррақәа реилибамкаарақәа рҭыԥ иқәырҵеит Наполеон аӷбақәа данрықәтәоз аамҭазы{{sfn|Lentz|2010|p=345}}. Наполеон Франциа дыҟоуп ҳәа адырра анроу, хәажәкырамза 13 рзы изинқәа шимырхыз атәы рыларҳәеит{{sfn|Lentz|2010|p=352}}. Хәажәкырамза 25 рзы аҳәынҭқаррақәа абыжьбатәи акоалициа ҿыц ҳәа рҽеидыркылеит, 600 нызқьҩык асолдаҭцәа ықәдыргылоит ҳәа еибырҳәеит{{sfn|Lentz|2010|p=357}}. Наполеон аҭынчмҩа дшашьҭоу баша агәра диргон. Франциа ишьақәгыло иалагеит аԥсадгьыл ахьчаразы ареволиуциатә федерациақәа. Лаҵарамза 15 рзы ҩаԥхьа Вандеиа ақәгылара ҟалеит, абуржуазиа ду амчра ҿыц иазхьамԥшуа иалагеит. Аха Наполеон адәныҟатәии аҩныҵҟатәии аӷацәа рҿагыларазы ажәлар рреволиуциатә гәалаҟазаарақәа ихы иаимырхәеит («Жакериа акралс аҟазаара сҭахӡам»). Алибералтә буржуазиа дақәгәыӷуа, Констан идиҵеит аконституциа ҿыц апроект аԥҵара. Ари аконституциа аплебисцит (аплебисцит иаҭааз маҷҩын) аан рыдыркылеит, насгьы аратификациа азыруит рашәарамза 1, 1815 шықәсазы Лаҵаратәи адәаҿы{{sfn|Тюлар||с=334—337}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=34}}. Аконституциа ҿыц инақәыршәаны Аперцәа рпалатеи Ахарҭарнакцәа рпалатеи еиҿкаан{{sfn|Ellis|2014|p=232}}.
Аибашьра еиҭа иалагеит, аха Франциа еибашьыртә еиԥш уажәшьҭа алшарақәа амамызт. Рашәарамза 15 рзы Наполеон Бельгиа далалеит. Уа иара аурысцәеи австриицәеи аиаанӡа Британиатәии (Веллингтон напхгара зиҭоз 90-нызқьҩы асолдаҭцәа) Пруссаитәии (Блиухер напхгара зиҭоз 120-нызқьҩы асолдаҭцәа) ар дыриааирц гәҭакыс иман. Катр-Бреи Линьеи имҩаԥысуаз аибашьрақәа рҿы абританцәеи апруссакцәеи инагӡаны дырзымиааит. Аха рашәарамза 18, 1815 шықәсазы Бельгиа иҟоу ақыҭа Ватерлоо азааигәара Наполеон аибашьра хада даҵахеит. Рашәарамза 21 рзы, ир ааныжьны Парижҟа дхынҳәит{{sfn|Тюлар||с=338—339}}.
Рашәарамза 22 рзы Ахаҭарнакцәа рпалата Фуше напхгара зиҭоз аамҭалатәи еиҳабыра еиҿнакааит. Дара ирҭахын Наполеон амчра аанижьырц. Убри аҽныҵәҟьа Наполеон аҩынтә раангьы амчра аанижьит. Рашәарамза 25 рзы Франциа аанижьыр акәхеит. Ԥхынгәымза 15 рзы, Британиа Ду аиҳабыра дақәгәыӷны, Екс адгьылбжьаха азааигәара хатәгәаԥхарала «Беллерофон» ҳәа хьӡыс измаз англыз цәаҳәатә ӷба дақәтәеит. Иара иаӷацәа — англызцәа — рҿы аполитикатә ҽыҵәахырҭа иоуеит ҳәа дгәыӷуан{{sfn|Тюлар||с=341—342}}.
== Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха ==
=== Ахгара ===
[[Файл:16 Napoleons exole St Helena June1970.jpg|мини|Иахыргаз Наполеон дахьынхоз Ацқьа Елена лыдгьыбжьахаҿы иҟоу Лонгвуд-Хаус анхара.]]
[[Файл:Napoleon sainthelene.jpg|мини|left|Наполеон Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз. [[Зандманн, Франц Жозеф|Зандманн]] (XIX век)]]
[[Файл:Napoleon Las Casas.jpg|thumb|Наполеон [[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Каз]] амемуарқәа дизаԥхьоит. [[Орчардсон, Уильям Куиллер|Орчардсон]] (XIX век)]]
Аха Британиа аминистрцәа реилазаара даҽакала иаӡбеит: Наполеон дбаандаҩыртәын, Атлантикатәи аокеан аҿы иҟоу [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахахь]] ддәықәырҵеит (абританцәа уи Европа иацәыхараны иахьыҟоу азы иалырхит, избан акәзар Наполеон ҩаԥхьа дрыцәцар ҳәа ишәон). Наполеон ари ақәҵара аниаҳа, абас иҳәеит: «Ари [[Тамерлан]] иеихатә ԥыркы аасҭа еицәоуп! Бурбонаа срырҭар еиҳа еиӷьасшьон».
Нанҳәамза 9, 1815 шықәсазы уаанӡатәи аимператор аӷба [[Нортумберленд|"Нортумберленд"]] дақәтәаны Европа аанижьит{{sfn|Roberts|2014|p=779}}{{sfn|Тюлар||с=342—343}}. Наполеон азин иоуит иццаша афицарцәа ралхра; [[Бертран]], [[Монтолон]], [[Лас Каз]], [[Гурго]] алихит; иааидкыланы Наполеон игәыԥ аҿы 26-ҩык ыҟан, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан акамердинер [[Луи-Жозеф Маршан]] . Иӷба иацын 1000-ҩык аруаа зҭаз жәа-ӷбак. Жьҭаарамза 17, 1815 шықәсазы Наполеон [[Џеимстаун]] днеит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=705}}
Наполеони афицарцәеи рынхарҭа ҭыԥны иҟалеит [[Лонгвуд-Хаус]] ([[алеитенант-губернатор]] ԥасатәи ирезиденциа), уи [[Лонгвуд]] ақыҭан, ашьха ахәҵаҿы иҟоуп, уаҟа аҳауа цәаакуп, насгьы аклимат бааԥсуп. Аҩны иакәшаны игылан аҟарулцәа, аԥшыхәцәа асигналтә бираҟқәа рыла Наполеон иҟаиҵоз зегьы иазкны адырра ҟарҵон{{sfn|Roberts|2014|p=782}}. Мшаԥымза 14, 1816 шықәсазы иааиз [[Лоу]] агубернатор ҿыц иахырҳәаз аимператор ихақәиҭра еиҳагьы иԥикит. Аиашазы, Наполеон абналара игәы иҭаӡамызт. Ацқьа Елена лыдгьылбжьахахь даннеи, [[Ост-Индтәи еилахәыра]] асуперинтендант Балкомба иԥҳа, 14-шықәса зхыҵуаз [[Бетсии]] иареи еиҩызцәахеит, хәыҷҵас еицыхәмаруан. Анаҩстәи ашықәсқәа раан адгьылбжьахаҿы иаанкылоз асасцәа идикылон.
Рашәарамза, 1816 шықәсазы игәалашәарақәа рыҩра далагеит, урҭ [[«Ацқьа Елена лмемориал»|Ацқьа Елена лмемориал»]] ҳәа хьӡыс аҭаны Лас Каз иҭижьит Наполеон иԥсҭазаара даналҵ ҩышықәса рышьҭах. «Амемуарқәа» ҳәа захьӡу ашәҟәы ХIХ-тәи ашәышықәсан зегь раасҭа изыԥхьоз шәҟәны иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=785—792}}{{sfn|Тюлар||с=346}}.
1820 шықәсазы [[америкатәи]] аконтрабандист Џьонсон иҽазикит ихатә системала иргылаз аӡаҵаҟатәи аӷба ихы иархәаны Наполеон I ихы дақәиҭитәырц. Аргыларазы аԥара еизган, аха убри аамҭазы аимператор иԥсҭазаара далҵит.
=== Аԥсра ===
[[Файл:Napoleon sur son lit de mort Horace Vernet 1826.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ихчы иҵхны дышьҭоуп. [[Верне, Орас|Верне]] (1826)]]
Жьҭаарамза 1816 шықәса инаркны Наполеон игәабзиара еицәахо иалагеит — адәылҵра, аныҟәара дахьаҟәыҵыз иахҟьаны (Лоуи иареи аимак анроу ашьҭахь, иара аныҟәара мап ацәикит), насгьы есымша игәы каҳаны дыҟан. Жьҭаарамза, 1817 шықәсазы Наполеон иҳақьым [[О'Мира]] [[«агепатит»]] адиагноз изышьақәиргылеит. Раԥхьаӡа иара Европатәи аполитикаҿы аԥсахрақәа ҟалоит, насгьы иара иахь агәыблыра змаз апринцесса [[Шарлотта]] Британиа амчра лоуеит ҳәа дақәгәыӷуан, аха апринцесса лдунеи лыԥсахит абҵарамза, 1817 шықәсазы. 1818 шықәсазы Балкомбаа адгьылбжьаха ааныжьны ицеит, Лоу О’Мир адгьылбжьаха далицеит{{sfn|Roberts|2014|p=791—795}}.
[[Файл:Testament_de_Napoléon_Ier._Page_5_-_Archives_Nationales_-_AE-I-13-21a.jpg|thumb|150px|справа|Наполеон иуасиаҭ]]
1818 шықәсазы Наполеон [[адепрессиа]] изцәырҵит, лассы-лассы дычмазаҩхон, сарӷьа ган сыхьуеит ҳәа дашшуан. Ари иаб дызхыԥсааз [[акьыба чымазароуп]] ҳәа игәы иаанагон. 1819 шықәсазы цәыббрамзазы Наполеон иани акардинал Феши иаарышьҭыз аҳақьым [[Антоммарки]] адгьылбжьахахь днеит, аха ачымазаҩ ицхраара илымшеит. Хәажәкырамза, 1821 шықәса Наполеон игәабзиара убриаҟара еицәахеит, иԥсра лассы шааигәахоз еиликаауан. Мшаԥымза 15, 1821 шықәсазы иуасиаҭ иҳәеит. Наполеон иԥсҭазаара далҵит асабша, лаҵарамза 5, [[1821 шықәса]], асааҭ 17:49 рзы. Даныԥсуаз "Ар ахы!" ҳәа иҳәеит ( {{lang-fr|La tête de l}}'armée! ).
Лаҵарамза 6 рзы [[аԥсрашьҭахьтәи сабрада]] ҟаҵан, аха уи ҟазҵаз аҳақьым дызусҭоу иахьагьы идырым{{ref+|Усҟантәи аамҭазы иаԥын еицырдыруа ауаа рыԥсҭазаара ианалҵ ашьҭахь рсабрадақәа рыҟаҵара. Наполеон итәыҵәҟьоу аԥсрашьҭахьтәи сабрадақәа ԥшьба иреиҵамкәа иҟоуп: [[Кабильдо (Орлеан ҿыц)|Кабильдо]], [[Орлеан ҿыц|Орлеан ҿыц]], Ливерпуль амузеи аҿы, Гавана, иара убас [[Чапел-Хилл иҟоу Аҩадатәи Каролина ауниверситет абиблиотекаҿы|Аҩадатәи Каролина ауниверситет]].|group=К}}{{Sfn|Wilson|1975|p=293–295}}. Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы [[Наполеон ицыхцәы]] иаанханы иҟоуп, аха уи иара ишитәыҵәҟьаз иазкны аимак ыҟоуп<ref>https://web.archive.org/web/20210116034152/https://www.nytimes.com/1992/07/12/books/exhuming-a-dirty-joke.html</ref>. Наполеон анышә дамардеит Лонгвуд иацәыхарамкәа, Торбет аӡыхь азааигәара{{sfn|Roberts|2014|p=795—801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=640}}.
Наполеон [[ашҳам иҭаны дыршьит]] ҳәа агәаанагара ыҟоуп. 1960 шықәсазы [[Стен Форсхуфвуд]] аус ицызуази иареи Наполеон ихцәы анҭырҵаа, [[аҳәынаԥшьыга]] рыԥшааит. Аха 1990-2000-тәи ашықәсқәа рзы хыԥхьаӡара рацәала имҩаԥгаз анализқәа иаадырԥшуеит Наполеон ихцәаҿы аҳәынаԥшьыга алазаара есыҽны, уимоу зны-зынла мышкы аҩнуҵҟагьы аҽшаԥсахуаз. Иҟалап уи Наполеон ихцәы аҿышразы аҳәынаԥшьыга злаз аххыра ихы иахьаирхәоз иахҟьазар; иара убас Наполеон ибзиабаҩцәа ҳамҭас ириҭоз ихахәы, усҟантәи аамҭазы иҟаз аҵас ала, аҳәынаԥшьыга злаз аххыраҿы ирҵәахуан{{sfn|Hindmarsh|2007|p=84—85}}. Ашҳам ирҭеит ҳәа атеориа иахьатәи аамҭазы ишьақәырӷәӷәам{{sfn|Hindmarsh|2007|p=70—77}}{{sfn|Roberts|2014|p=796}}. 2007 шықәсазы имҩаԥгаз аҭҵаара алҵшәала агастроентерологцәа ишьақәдырӷәӷәеит аимператор иԥсра зыхҟьаз раԥхьаӡатәи аофициалтә версиа – [[аца акьыбачымазара]] ауп (аԥсыбаҩ аҭҵаара ирнаҭаз адыррақәа рыла, аимператор ақьамсарҩақәа ҩба иман, урҭ руак игәаҵәа аҟынӡа инаӡон)<ref>{{Cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/11061|title=Причина смерти Наполеона установлена окончательно|publisher=www.membrana.ru|access-date=2017-12-12|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212193137/http://www.membrana.ru/particle/11061|url-status=dead}}</ref><ref name="Lugli et al">{{Статья|автор=Alessandro Lugli, Inti Zlobec, Gad Singer, Andrea Kopp Lugli, Luigi M. Terracciano|заглавие=Napoleon Bonaparte's gastric cancer: a clinicopathologic approach to staging, pathogenesis, and etiology|ссылка=https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684|язык=En|издание=Nature Clinical Practice Gastroenterology & Hepatology|год=2007/01|volume=4|issue=1|pages=52–57|issn=1759-5053|doi=10.1038/ncpgasthep0684|archive-date=2019-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929203845/https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684}}</ref>.
=== Аԥсыбаҩ архынҳәра ===
[[Файл:Tomb of Napoleon Bonaparte - Crypt of Dôme des Invalides - Paris, France - 25 July 2009.jpg|thumb|150px|Аинвалидцәа рыҩнаҿы иҟоу Наполеон идамра]]
[[Файл:Tombeau de Napoleon- detail.JPG|thumb|left|150px|Акрипта аҩналарҭа]]1840 шықәсазы аҳ [[Луи-Филипп I]] Ацқьа Елена лыдгьылбжьахахь [[Бертрани]] [[Гургои]] злаз аделегациа дәықәиҵеит Наполеон иуасиаҭ анагӡаразы — Франциа анышә дамардарц. Уи аделегациа дахагылан Жуанвильтәи принц. Наполеон иԥсыбаҩ акаԥдан [[Шарне]] напхгара зиҭоз [[афрегат]] [[«Бель Пуль»]] ала Франциаҟа ииаган. Ԥхынҷкәынмза 15 рзы акортеж миллионҩык афранцызцәа ишырбоз Париж амҩадуқәа ирывсит. Аԥсыбаҩ анышә иамардеит [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы Наполеон имаршалцәа алархәны{{sfn|Roberts|2014|p=801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=645}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=639}}.
Аимператор Наполеон иԥсыбаҩқәа зҭоу акварцит-ԥслымӡхаҳә ҟаԥшь ([[«шокшинтәи апорфир»]]<ref>{{Cite web |url=http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |title=Малиновый кварцито-песчаник. Музей геологии докембрия |access-date=2021-01-20 |archive-date=2021-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127235816/http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |url-status=live }}</ref>) иалху [[аҭоубыҭ]], Висконти иҟаҵамҭа, аныхабаа [[акрипт]] аҿы иҟоуп<ref>{{ВТ-ВЭС|Дом инвалидов в Париже}}</ref>. Акрипта аҩналарҭа рыхьчоит аскипетр, аимператор игәыргьын, [[адержава]] зку аџьазтә фигурақәа ҩба. Адамра иакәыршоуп Наполеон иҳәынҭқарратә усқәа ирызку амармалташьтә барелиефқәа 10, иеибашьратә кампаниақәа ирызку, [[Прадье]] иҟаиҵаз аҳаҭәарақәа 12{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=43}}.
== Аҭынха ==
=== Аҳәынҭқарратә напхгараҭара ===
[[Файл:Bust Napoleon I of France.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ибиуст. [[Канова, Антонио|Канова]] (1802 ш. ашьҭахь)]]
Арратә иааирақәеи афранцыз ар рымпыҵахаларақәеи ракәӡам Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иҟоу, аха [[Аҳәынҭқарратә напхгараҭара|аҳәынҭқарратә напхгараҭараҿы]] иеихьӡарақәа роуп. Насгьы арҭ аихьӡарақәа рахьтә ихадақәоу Аконсулра иҭынчыз ашықәсқәа ирықәшәоит. Аҭҵааҩы Џ. Еллис игәаанагарала, уи ус шакәу шьақәурӷәӷәар улшоит баша реиқәыԥхьаӡарала: [[Франциа абанк]] ашьақәгылара ({{date|6|1|1800}}), [[апрефектцәа]] ({{date|17|2|1800}}), [[Аконкордат]] (рнапы аҵарҩит {{date|16|7|1801}}), [[алицеиқәа]] ({{date|1|5|1802}}), [[Аҳаҭыртә легион аорден]] ({{date|19|5|1802}}), афранк жерминаль [[абиметалликатә стандарт]] ({{date|28|3|1803}}), [[Атәылауаҩратә закәанеидкыла]] ({{date|21|3|1804}}){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Арҭ аихьӡарақәа ҳаамҭазтәи адунеи шьақәдыргылеит; Наполеон иахьатәи Европа аб ҳәа дрыԥхьаӡоит{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Е. Робертс излеиҳәо ала:
{{Ацитата алагара}}Иахьатәи ҳдунеи ашьақәгылара шьаҭас иазышьҭоу аидеиақәа — америтократиа, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, ахатәтәратә зинқәа, адинхаҵаратә чҳара, иахьатәи асекулиартә ҵара, афинанстә ҭагылазаашьа бзиа, уҳәа убас егьырҭгьы — ихьчеит, еидикылеит, ишьақәирӷәӷәеит, акодификациа рзиуит, географиала ирылеиҵәеит [Бонапарт] Наполеон. Урҭ ирыциҵеит ихшыҩрку, хра злоу аҭыԥантәи ахадара, ақыҭа ақәылаҩцәа раанкылара, аҭҵаарадырреи аҟазареи адгылара рыҭара, афеодализм аԥыхра, Римтәи аимпериа анеилаҳа нахыс имҩаԥырымгоз азакәанқәа акодификациа рзура.
{{oq|en|The ideas that underpin our modern world — meritocracy, equality before the law, property rights, religious toleration, modern secular education, sound finances, and so on — were championed, consolidated, codified and geographically extended by Napoleon. To them he added a rational and efficient local administration, an end to rural banditry, the encouragement of science and the arts, the abolition of feudalism and the greatest codification of laws since the fall of the Roman Empire{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}.}}
{{Ацитата алгара}}
Наполеон иҭынха даҽа елементны иҟалеит иара иаԥиҵаз [[Франциа аҳәынҭқарра]] анапхгараҭаратә система — аунификациа зызуз ачынуаа рмардуан ала еизадоу [[авторитартә напхгара]]. Ари асистема елементқәак иахьагьы ахархәара рымоуп [[Ахәбатәи ареспублика]] [[апарламенттә демократиа]]<nowiki/>ҿгьы{{sfn|Ellis|2014|p=234}}.
=== Аполитикатә хырхарҭақәа ===
{{see also|Бонапартистцәа}}
[[Файл:StatueEquestreNapoleonLaffrey.jpg|thumb|150px|Ахәбатәи ацәаҳәатә полки Наполеони иахьеиԥылаз «аиԥылара адәҳәыԥш» аҿы Гренобль азааигәара иҟоу Лаффре игылоу Наполеон ибаҟа]]Аполитикаҿы Наполеон I абонапортизм аанижьит. Раԥхьаӡа акәны ари ажәа ихьымӡӷу аҵакы аҭаны рхы иадырхәит иара иаӷацәа 1814 шықәсазы, аха 1848 шықәсазы Наполеон III идгылаҩцәа иахьа иамоу аҵакы аиуртә еиԥш иҟарҵеит<ref>{{книга|автор=Bluche F.|заглавие=Le bonapartisme: aux origines de la droite autoritaire (1800—1850)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=vNN4Xx2i7RUC|место={{P.}}|издательство=Nouvelles Editions Latines|год=1980|allpages=366|pages=12}}</ref>. Хаҿыда иалырхуа аиҳабыра шьаҭас измоу ареспубликанизми, амилаҭ рымчра мап ацәызкуа амонархизми инарҷыданы абонапортизм аан амилаҭ ахаҭарнак заҵәык (арратә диктатор) дрымоуп{{sfn|Englund|2010|p=248}}. Аполитикатә хырхарҭак аҳасабала абонапортизм еиҳарак ахатәы хыҵхырҭақәа амоуп («алегитимра») афедерациақәа ({{lang-fr|fédérés}}) «Шәымш» ҳәа изышьҭоу раан ирҭаз адгылара ду аҿы, Наполеон иплебисцитқәа рҿы аасҭа{{sfn|Englund|2010|p=434}}{{sfn|Ellis|2014|p=218}}. «Ацқьа Елена лмемориал» абонапортизм иаԥшьашәҟәны иҟалеит; иара иполитикатә кульминацианы иҟалеит 1848 шықәсазы Лиудовики Гортензиеи рԥа, Наполеон III, аҩбатәи Франциатәи ареспублика ахадас иалхра. XX ашәышықәса алагамҭазы абонапартизм аепоха хыркәшахеит{{sfn|Englund|2010|p=458—459}}.
Европа ампыҵахалара еснагь Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иахәаԥшуан, уи џьашьатәӡам аконтинент аполитикатә географиаҿы иҟаиҵаз хнырҳәышьа змам аиҭакрақәа урыхәаԥшыр<ref>{{книга|автор=Woolf S.|заглавие=Napoleon's Integration of Europe|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2002|allpages=319|pages=20}}</ref>. Афранцыз револиуциа аламҭалазы Германиа 300 ҳәынҭқарра рыла ишьақәгылаз конгломератк акәын. Наполеон илшамҭақәа Реинтәи аидгыла, Вестфальстәи акралра, амедиатизациа, асекулиаризациа, Атәылауаҩратә закәанеидкыла алагалара, «бџьарла» ирылаирҵәаз афранцыз культура, уҳәа реиԥш иҟоу Германиа аполитикатә ҽыԥсахрақәа цәырыргеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа арҭ аҽыԥсахрақәа иаку анемец ҳәынҭқарра шьақәдыргылеит{{sfn|Europe|2006|p=957—958}}. Убасҵәҟьа Наполеон ибзоурала Италиа аҩныҵҟатәи аҳәаақәа раԥыхра, иаку азакәанԥҵареи азеиԥш арратә уалԥшьеи ралагалара рисорџьименто азы ауасхыр азышьҭарҵеит{{sfn|Europe|2006|p=1193}}.
=== Арратә ҟазара ===
[[Файл:Napoleon in 1806.PNG|thumb|150px|left|Наполеон 1806 шықәсазы. Детаиль (XIX ашәышықәса)]]Наполеон еиҳа деицырдыруеит арратә қәҿиара дуқәа рыла{{sfn|Wars|2006|p=28}}. Афранцыз револиуциа аҟынтә еибашьра зылшоз ар аниоу, иара иалеигалеит имаҷымкәа апринциптә еиӷьтәрақәа, урҭ роуп акампаниақәа рҿы аиааира агара алзыршаз. Арратә литература инарҭбааны аҭҵаара ицхрааит аманиоврреи аихатырреи шьаҭас измоу ихатә знеишьа аԥҵара{{sfn|Wars|2006|p=374—375}}. Иара қәҿиарала ихы иаирхәон еилаԥсоу аибашьратә еиҿкаара (Гибер раԥхьаӡа акәны ирыдигалаз аишьҭагылеи ацәаҳәеи реилаҵа, насгьы Грибоваль иаԥиҵаз амобилтә артиллериеи{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=826}}<ref>{{книга|автор=Соколов О. В.|заглавие=Армия Наполеона|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5939140017|место=СПб. |издательство=Империя |год=1999 |страницы= [https://archive.org/details/isbn_5939140017/page/129 129]|страниц=592|isbn=5-93914-001-7}}</ref>). Карно, Моро, Бриун ридеиақәа шьаҭас иҟаҵаны, Наполеон афранцыз ар корпустә система аҳасабала еиҭеиҿикааит, урҭ зегьы ашьаҟар, аҽыр, артиллериа иаҵанакуан, насгьы акорпусцыԥхьаӡа ахала аусура алшон{{sfn|Wars|2006|p=269}}. Бертьеи Диуроки напхагара зырҭоз аимператортә уада хада ар иаку рнапхгараҭара алнаршон, аԥшыхәратә дыррақәа еизнагон, асистематизациа рызнауан, Наполеон апланқәа рышьақәыргылара иацхраауан, насгьы ар адҵақәа ирзынашьҭуан{{sfn|Wars|2006|p=329ff}}{{sfn|Wars|2006|p=600—601}}. Ахыхьчара аасҭа ажәылара еиҳа аԥыжәара аҭо, Наполеон ааха хада ахырхарҭаҿы имчқәа ирласны иахьеизикуаз ала аӷа дԥыххаа дықәиҵон{{sfn|Wars|2006|p=375}}{{sfn|Левицкий|1938|с=260}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}.
Наполеон истратегиа анализ азураан «Наполеон ижәар» иара ихатә ажәақәа аанагоит: «Сара еснагь зегьы сырзыҟаҵоушәа угәы иаанагозар, уи зыхҟьо акы ҟасҵаанӡа акыраамҭа уи сахьазхәыцуаз ауп; иҟалараны иҟаз заа издыруан. Аҟыбаҩ акәӡам иаалырҟьаны исаҵазҳәо сызқәымгәыӷуа аҭагылазаашьақәа раан исҳәаша, иҟасҵаша — аха уи сыхшыҩзцареи схәыцреи роуп исазҳәо»{{sfn|Тарле|1959|с=27—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. <!--Излишняя самоуверенность. Ученики побили учителя.-->
Наполеон иеибашьратә еихьӡарақәа анаҩстәи ашәышықәса арратәи ауаажәларратәи хәыцшьа ашьҭа рнырҵеит. Ч. Исдеил ишааирԥшуа ала, 1866, 1870, 1914 ашықәсқәа рзы ажәларқәа Наполеон дыргәаладыршәо еибашьра ицон, насгьы аибашьра аҵыхәтәа ихадоу еибашьрак аҿы аиааирала ишышьақәыргылахо еснагь иазхәыцуан. Шлиффен иплан — Наполеон ихыркәшаратә маниовр иблахкыгоу анагӡашьа акәын ({{lang-fr|manoeuvre sur les derrières}}). Аибашьра амундир цырцырқәеи амарш ӷьеҩқәеи ирыдырҳәало иалагеит. Хәыҷы-хәыҷла ирхашҭит аибашьра иацу агәаҟрақәа ртәы. Усҟантәи амедицина аҭагылазаашьа ҳасаб азуны уахәаԥшуазар, аибашьра иахҟьаз ахәрақәеи ачымазарақәеи арыцҳара дуқәа рызцәырнагон. Наполеон иеибашьрақәа ирылаӡит 5 миллионҩык иреиҵамкәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан аруааи атәылақәа руааԥсыреи{{sfn|Wars|2006|p=xvii—xviii}}.
=== Ахылҵ ===
Е. Робертс ишазгәеиҭо ала, Наполеон аԥа диоурц азы Жозефинеи иареи еилыҵит. Урҭ ишеилыҵызгьы, лара лмоҭа иоуп Франциа аимператорс иҟалаз. Жозефина лхылҵшьҭра Бельгиа, Даниа, Швециа, Норвегиа, Лиуксембург аҳра руеит. Наполеон ихылҵшьҭра џьаргьы аҳра руӡом{{sfn|Roberts|2014|p=537}}. Наполеон иԥазаҵә, Наполеон захьӡыз, ахшара имамкәа дышқәыԥшыз иԥсҭазаара далҵит. Аҭаацәара далаламкәа иоуз ахшара рҟынтәи «Наполеон ижәар» аҿы ҩыџьазаҵәык роуп иарбоу — Александр Валевскии Шарль Леони{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}, аха егьырҭ рызгьы аршаҳаҭгақәа иҟоуп<ref>{{cite web|author=Sabitzer W.|title=Der „Napoléonide“|url=http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|publisher=Öffentliche Sicherheit. Das Magazin des Innenministeriums (Österreich)|lang=de|access-date=2017-03-24|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193017/http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|url-status=live}}</ref>. Колонна-Валевски рышьҭра иахьагьы иҟоуп<ref>{{cite web|title=La Famille Colonna Walewski (branche française)|url=http://www.walewski.org/accueil.htm|lang=fr|access-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507104804/http://www.walewski.org/accueil.htm|archive-date=2017-05-07|url-status=dead}}</ref>.
=== Ахыҭҳәаақәа ===
Наполеон икалам иҵыҵит ақәыԥшратә максимализми ареволиуциатә гәалаҟазаарақәеи зныԥшуа еиуеиԥшым ажанрқәа ирыҵаркуа заатәи усумҭақәак («Маттео Буттафуоко иахь асалам шәҟәы», «Корсика аҭоурых»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Абзиабара иазку аиҿцәажәара»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Уаххьа Боккер аҿы», [[«Клиссони Евгениеи»]] уҳәа убас егьырҭгьы){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Иара имаӡаныҟәгаҩцәа дырзаԥхьеит, насгьы ихала иҩит хыԥхьаӡара рацәала асалам шәҟәқәа (урҭ рахьынтә 40-нызқь инареиҳаны еиқәханы иҟоуп){{sfn|Édition de la correspondance}}.
Ихьшәоу ашықәсқәа раан Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы дахганы данҟаз, игәҭакқәеи урҭ рынагӡареи ирызку алегенда бзиа аԥҵаразы, Наполеон Тулон амацәаз аҭакра, Вандемьертә қәгылара, Италиатәи акампаниа, Мсыртәи аныҟәара, Маренго ицоз аибашьра, Ельба адгьылбжьахахь ахгара, Шәымш рпериод, иара убас [[Цезари]], [[Тиуренни]], [[Фридрихи]] ркампаниақәа рыхцәажәара ирызку агәалашәарақәа имаӡаныҟәгаҩцәа дырзаԥхьеит<ref>{{книга|заглавие=Correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>: publiée par ordre de l'empereur Napoléon III|издание=32 t|место={{P.}}|издательство=Imprimerie Impériale|год=1858—1869|ref=Correspondance}}, t. XXIX—XXXII</ref>.
1858 — 1869 ашықәсқәа рзы Наполеон III идҵала Наполеон исалам шәҟәқәеи ихьшәаны ииҩыз иҩымҭақәеи 32 том рыла иҭыжьын. Асалам шәҟәқәа рыхәҭак усҟан иҭыжьымызт, иҟоуп еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны аредакциа зызуз. 2004—2018 ашықәсқәа рзы [[«Наполеон ифонд»]] Наполеон исалам шәҟәқәа 15 том рыла иҭнажьит{{sfn|Édition de la correspondance}}. Наполеон исалам шәҟәқәа инагӡоу акритикатә ҭыжьра аҭоурыхҭҵааҩцәа иаамҭеи иареи ҿыцла ирыхәаԥшыртә еиԥш алшара рнаҭеит{{sfn|Broers|2014|p=23}}.
Урыс бызшәала иҭыжьуп ароманқәа «Клиссони Евгениеи»<ref>{{cite web|url=http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778/|title=По-русски выходит роман Наполеона|author=|publisher=os.colta.ru|lang=ru|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007135756/http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778|url-status=live}}</ref>, «Уаххьа Бокер аҿы»<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Ужин в Бокере|ссылка=http://www.museum.ru/museum/1812/library/Napoleon/supper.txt|издание=Французский ежегодник. 1986|место={{М.}}|издательство=Наука|год=1988|страниц=|archive-date=2008-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621034757/http://www.museum.ru/museum/1812/Library/Napoleon/supper.txt}}</ref>, ихьшәаны ииҩыз аҩымҭақәа рахьынтә хәҭак<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=О военном искусстве. Избранные произведения.|издательство=Эксмо|год=2003|серия=Антология мысли|страниц=800|isbn=5-699-03899-X}}</ref>, иара убас асалам шәҟәқәак<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Письма к Жозефине|место={{М.}}|издательство=Захаров|год=2011|страниц=304|isbn=978-5-8159-1068-3}}</ref>.
=== Алегенда ===
[[Файл:Tuileries vers 1860 (cropped).jpg|thumb|left|[[Тиуильри]] ҩ-хыргьагьак рыбжьара. 1860 шықәса инарзынаԥшуа]]
[[Файл:Caricature gillray plumpudding.jpg|thumb|Наполеони [[Питт, Уильям Младший|Питти]] адунеи ршоит. Асахьаҭ. [[Гилрей, Джеймс|Джеимс Гилреи]] (1805)]]Наполеон илегенда Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы акәӡам иахьаԥҵахаз. Бонапарт уи шьаҿа-шьаҿала иаԥиҵон агазеҭқәа (раԥхьа Италиатәи ар реибашьратә бӷьыц, анаҩс иофициалтәу Парижтәи аҭыжьырҭақәа), агәаларшәагатә медалқәа, Ар Ду абиуллетеньқәа, Давиди Грои рсахьақәа, Атриумфалтә хыргьагьа, Аиааирақәа рколоннеи рыла{{sfn|Wars|2006|p=26}}{{sfn|Тюлар||с=344}}. Наполеон икариера иалагӡаны иааџьоушьаратәы ибзианы илшеит ажәабжь бааԥсқәа ибзиоушәа, насгьы ибзиоу ажәабжьқәа итриумфушәа раарԥшра{{sfn|Roberts|2014|p=92}}. «Наполеон иҟазара ажәак ала ааурԥшырц уҭахызар, уи ажәа — «апропоганда» ауп. Уи аганахьала Наполеон XX ашәышықәсақәа ирыҵанакуаз уаҩын. Иара ихала ихаҿсахьа аԥиҵеит — «ҩ-тәыҩак» змоу ахылԥа, асиуртук цәыш, инапы ҩ-ҳәынҵәрак ирыбжьакын»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Аха Наполеон изку «ахьтәы легенда» аԥҵараҿы ихадароу ароль назыгӡаз Наполеон иеибашьрақәа анынҵәа усда иаанхаз, Актәи аимпериеи «ркапрал хәыҷи» игәхьаазгоз Наполеон исолдаҭцәа ракәын{{sfn|Тюлар||с=345}}. <!--Практический смысл легенды. Не поддерживал военные инновации.-->
Ж. Тиулар ишааирԥшыз ала, Наполеон ида алегенда аԥҵара аус адырулон иара иаӷацәагьы. Ахьтәы легенда иаҿагылан алегенда еиқәаҵәа. Англыз карикатураҭыхыҩцәа (Крукшанк, Гилреи, Вудворд, Роулендсон) уамашәажәа бзиа ирбон Наполеон ихаҿсахьа аарԥшра — заатәи ашәышықәсақәа раан ицәеи ижьи еикәыршаны ({{lang-en|Boney}}), ихьшәоу ашықәсқәа раан икьаҿу, ишәпоу хӡыргаҩны ({{lang-en|Fleshy}})<ref>{{книга|автор=Tulard J.|заглавие=L'Anti-Napoléon. La Légende noire de l'Empereur|издательство=René Julliard|год=1965|allpages=260|pages=38}}</ref>. 1813 шықәсазы афранцызцәа 16 шықәса зхыҵуа рԥацәа арра ирыԥхьо ианалага, Наполеон ауаҩжьыфаҩ ҳәа изырҳәо иалагеит{{sfn|Тюлар||с=321}}. Урыстәылеи Испаниеи рдинмаҵзуҩцәа Наполеон Антихрист иеиԥш дырбон{{sfn|Ливен|2012|с=111}}{{sfn|Dwyer|2013|p=441}}.
== Наполеон ихаҿсахьа акультура, аҭҵаарадырра, атехника, аҟазара рҿы ==
{{Main|Наполеон ихаҿсахьа акультураҿы }}
=== Аҭоурыхҭҵаараҿы ===
Наполеон Бонапарт изку аҭоурыхтә ҭҵаарақәа рхыԥхьаӡара шә-нызқь иреиҳауп{{ref+|«Наполеон ижәар» излаҳәо ала, хҩык авторцәа заҵәык ракәын Наполеон ибиблиографиа нагӡаны аиқәыршәара зҽазызшәоз: Ломброзо (1896), Кирхаизен (1902, 1912), Давуа (1910). Кирхаизен иҩхьан ибиблиографиаҿы Наполеон изку 70 нызқь шәҟәи статиеи шеиқәыԥхьаӡоу{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=222}}.|К}}. [[Питер Геил]] ишазгәеиҭаз ала, абиԥарақәа зегьы рхатәы Наполеон изкны ирыҩуеит. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа Наполеон иҭоурыхҭҵаара иазҷыдаран зҽызыԥсахуаз х-гәаанагарак. Еиҳа изаатәиу авторцәа Бонапарт ианихцәажәоз иара илаз зеиԥшыҟамыз илшарақәеи имчхареи, аҭоурых азы иуникалреи инаҵшьны иазгәарҭарц иашьҭан, лассы-лассы даара апологетикатә ма акритикатә позициа ааныркылон ([[Лас Каз]], [[Биньон]], [[де Сталь]], [[Арндт]], [[Генц]], [[Хезлитт]], [[Скотт]] уб. иҵ.). Аҩбатәи агәаанагара ахаҭарнакцәа Наполеон изку алкаақәа усҟантәи аҭагылазаашьа иақәдыршәарц, иара иусура «аҭоурыхтә урокқәа» рылырхырц, Бонапарт ихаҿсахьа аполитикатә қәԥара иамыруганы иҟарҵарц рҽазыршәон ([[д' Оссонвиль]], [[Минье]], [[Мишле]], [[Тьер]], [[Кине]], [[Ланфре]], [[Тен]], [[Уссе]], [[Вандаль]] уб. иҵ.). «Ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихықәкқәеи иеихьӡарақәеи рҿы «аидеиа ду» иашьҭан, уи шьаҭас иҟаҵаны иара иахаҭеи иепохеи еилукааратәы иҟаларц азы ([[Сорель]], [[Массон]], [[Буржуа]], [[Дрио]], [[Диунан]] уҳәа егь.){{ref+|Ҳаамҭазтәи атерминқәа рыла иуҳәозар, «ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихымҩаԥгашьа анаҩс игылаз ихадоу «агеополитикатә идеиа» аԥшаара иаҿын. Сорель ус еиԥш иҟоу идеианы иԥхьаӡон Франциа «иԥсабаратәу аҳәаақәа» рышьақәырӷәӷәара аҽазышәара. Буржуа излеиҳәо ала, Наполеон Мрагылара ампыҵахалара ауп хықәкыс имаз. Наполеон изы Римтәи аимпериа шҿырԥшыгаз шьақәирӷәӷәон Дрио{{sfn|Ellis|2014|p=224ff}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=956}}.|К}}{{sfn|Ellis|2014|p=189}}{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}.
Аибашьра ашьҭахьтәи аҭҵааҩцәа Наполеон ихаҭареи ирҿиарақәеи ракәӡам еиҳа ахшыҩзышьҭра ззырҭо, дара хықәкыс ирымоу иара иаамҭа иаҵанакуа атемақәа, имчра арежим аҷыдарақәагьы налаҵаны, еиҳа инарҭбааны рыҭҵаара ауп{{sfn|Ellis|2014|p=190}}.
=== Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿы ===
1804 шықәсазы Наполеон ихьӡ рыхҵан [[Лецитис]] аҭаацәара иаҵанакуа аҵлақәа рыжәла {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}} Арҭ [[Африкатәи]] аҵлақәа ирызҷыдароуп [[рышәҭқәа]] [[ашәҭыцқәа]] амамзара, аха [[агәыргьын еиԥшу]] аструктура шьақәзыргыло истерилтәу [[х-ҳәрацк]] гьежь амазара<ref>{{книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=kaN-hLL-3qEC|автор=Quattrocchi U.|заглавие=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|издательство=CRC Press|год=1999|isbn=978-0-8493-2677-6|allpages=2270|pages=1766}}</ref>.
=== Аҟазараҿы ===
[[Файл:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|thumb|150px|left|[[Наполеон на императорском троне|Наполеон аимператор итәарҭаҿы]]. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1806)]]
[[Файл:Colonne Vendôme (1).jpg|thumb|150px|[[Вандомская колонна|Аиааирақәа рколонна]]]]Наполеон ихаҿсахьа инарҭбааны иаарԥшуп еиуеиԥшым аҟазара хкқәа — аҿыханҵа, алитература, амузыка, акино, амонументалтә ҟазара рҿы. Амузыкаҿы иара изкын [[Бетховен, Лиудвиг ван|Бетховен]] (Наполеон императорс даныҟала ашьҭахь автор ирҿиамҭа [[«Ахԥатәи асимфониа»]] аҟынтәи Наполеон ихьӡ ықәигеит), [[Берлиоз]], [[Шенберг|Шионберг]], [[Шуман]] рырҿиамҭақәа. Еицырдыруа ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы Наполеон ихаҭареи иусқәеи ирызкны ирыҩуан ([[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстои]], [[Харди]], [[Конан Доиль]], [[Киплинг]], [[Емерсон]] уҳәа). Еиуеиԥшым аидеологиақәеи ахырхарҭақәеи ркинематографистцәа Наполеон изку атематика иазааҭгылеит: [[«Наполеон»]] (Франциа, 1927), [[«Лаҵарамзатәи адәы»]] ([[Италиа]], 1935), [[«Кольберг»]] ([[Германиа]], 1944), [[«Кутузов»]] ([[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]], 1943), [[«Аццышә»]] ([[ПНР]], 1968), [[«Ватерлоо»]] (Италиа — СССР, 1970){{sfn|Тюлар||с=348—349}}; [[Кубрик]] [[ипроект «Наполеон»]] ус инагӡамкәа иаанхеит, аха иахьа уажәраанӡа аинтерес ду узцәырнагоит<ref>{{книга|ссылка=https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm|заглавие=Stanley Kubrick's Napoleon. The Greatest Movie Never Made|ответственный=Castle A.|год=2011|издательство=Taschen|allpages=1112|isbn=978-3836523356|archive-date=2017-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411220510/https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm}}</ref>. Абҵарамза, 2023 шықәсазы иҭыҵит арежиссиор [[Ридли Скотт]] [[ифильм «Наполеон»]].
=== Амассатә культураҿы ===
[[Файл:March of the Eagles.jpg|мини|272x272пкс|Наполеон исахьа зну ахәмарра «[[March of the Eagles]]» ахҟьа]]Иҭеиҭыԥши ихымҩаԥгашьеи рҷыдарақәа ирыбзоураны Наполеон иаразнак еилукаауа культуратә персонажуп. [[Амассатә культураҿы]] Наполеон иоура маҷуп ҳәа агәаанагара шьақәгылеит<ref>{{книга|автор=[[Нахимова, Елена Анатольевна|Нахимова Е. А.]]|заглавие=Прецедентные имена в массовой коммуникации|ссылка=https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru|место=Екатеринбург|год=2007|страниц=207|archive-date=2017-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170321081259/https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru}}</ref>. Аха еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала иара иоура 167 см инаркны 169 см рҟынӡа инаӡон{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}{{sfn|Hindmarsh|2007|p=79}}<ref name="Lugli et al" /><ref name="nkj.ru">{{cite web|author=Мухлаева И.|url=https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|title=Наполеон. Несколько сакраментальных вопросов|website=[[Наука и жизнь]]|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213005645/https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|url-status=live}}</ref><ref name="sg">{{cite web|author=Alisha Cherian|url=http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|title=Fact or Fallacy?|lang=en|website=nlb.gov.sg|date=2014-05-01|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714020600/http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|url-status=live}}</ref>. Усҟантәи Франциа азы ас еиԥш иҟоу аура абжьаратәи аасҭа еиҳан<ref>{{книга|заглавие=Health and Welfare during Industrialization|ссылка=http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html|ответственный=R. H. Steckel, R. Floud|место=Chicago|издательство=University of Chicago|allpages=466|pages=175—177|год=1997|isbn=0-226-77156-3|archive-date=2017-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170124085449/http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html}}</ref><ref>{{cite web|author=Max Roser (2016).|title=Human Height|url=https://ourworldindata.org/human-height/|lang=en|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128041452/https://ourworldindata.org/human-height/|url-status=live}}</ref>. Даҽа гәаанагарак ала, 157 см акәын аура имаз<ref name="nkj.ru" /><ref name="sg" /><ref>{{книга
| заглавие = The Cornhill Magazine
| ссылка = https://books.google.ru/books?id=MH5HAAAAYAAJ&q=Napoleon+height+157&dq=Napoleon+height+157&hl=ru&sa=X&ved=Napoleon+height+157
| ответственный = William Makepeace Thackeray
| издательство = Smith, Elder, 1899
| pages = 472
}}</ref><ref name="cm">{{книга
| автор = Jiří Malý, Jindřich Matiegka, Hynek J Pele, Artur Brožek, Vladislav Růžička, Česká akademie věd a uměmení
| заглавие = Die gleichwertigkeit der europäischen rassen und die wege zu ihrer vervollkommnung
| ссылка = https://books.google.ru/books?hl=ru&id=TI5gAAAAIAAJ&dq=Napoleon+157
| ответственный = {{nobr|Karel Weigner}}
| издательство = Tschechische akademie der wissenschaften und künste, in generalkommission Verlag Orbis a.-g.
| год = 1935
| страницы = 98
| страниц = 163
}}</ref>. Наполеон икәша-мыкәша иҟаз зегьы аплиумаж змаз ахылԥа дуқәа рхан, аха иара ихаз [[ахылԥа хәыҷы]] акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. «Наполеон ижәар» излаҳәо ала, иоура маҷын ҳәа агәаанагара ашьақәгылара убри иахҟьазар алшон. Ари агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны анемец психолог [[Альфред Адлер]] ахархәара аиҭеит атермин [[«Наполеон икомплекс»]], уи иаанаго иҳаракым ауаа агрессиеи амчреи рыла рыбжамҽамра ахарҭәаара иашьҭоуп ҳәа ауп<ref>{{книга|автор=Whitley B., Kite M.|заглавие=The Psychology of Prejudice and Discrimination|ссылка=https://books.google.ru/books?id=mXSJEjl4uZYC|издательство=Cengage Learning|год=2009|pages=529|allpages=720|isbn=9780495811282}}</ref>.
=== Амаркаеизгараҿы ===
Наполеон итематика («анаполеоника») амаркаеизгаратә дунеи аҿы акыр ирылаҵәаны иҟоуп. Аизгаҩцәа аӡәырҩы «анаполеоника» иахырԥхьаӡалоит афранцызцәа римператор исахьа зну амаркақәеи абаҟақәеи рыдагьы, аԥошьҭатә шәатәы адыргақәагьы, иара убас Наполеон иеибашьратә биографиеи, иҳәынҭқарратә усуреи, ихатә ԥсҭазаареи, иҭаацәеи, бзиа иибоз аҳәсеи, ицнагаҩцәеи, иҿагылаҩцәеи, ихьӡ иадҳәалоу амемориалтә ҭыԥқәаеи, [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахахь]] иахгареи ирызку егьырҭ амаркаеизгаратә материалқәагьы<ref>{{Cite web |url=http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |title=Филателистический каталог ''Наполеон Бонапарт и его эпоха'' |access-date=2015-01-12 |archive-date=2015-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112205738/http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |url-status=live }}</ref>.
=== Аӷбақәа рыхьӡқәа (акаронимика) рҿы ===
1796 шықәса инаркны 2020 шықәсанӡа афранцызцәа римператор ихьӡ иадҳәалоу 95-ӷба иреиҵамкәа иазгәаҭан<ref>Рычков С. Ю. [https://yandex.ru/search/?text=Бородинский%20музей%20«Invincible%20Napoleon»%3A%20память%20об%20участнике%20Бородинского%20сражения%20императоре%20Наполеоне%20I%20в%20названиях%20кораблей.%20К%20200-летию%20со%20дня%20смерти%20французского%20императора&lr=21646&clid=9582 «Invincible Napoleon»: память об участнике Бородинского сражения императоре Наполеоне I в названиях кораблей. К 200-летию со дня смерти императора французов. Научный доклад.] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220213161610/https://yandex.ru/search/?text=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%20 |date=2022-02-13 }} // Отечественная война 1812 года. Источники, памятники, проблемы. XXIV Международная научная конференция, Бородино, 7—9 сентября 2020 года.</ref>.
== Азгәаҭақәа ==
'''Ахҳәәақәа'''
{{reflist|group=К|2}}
'''Ахыҵхырҭақәа'''
{{reflist|3}}
== Алитература ==
{{main|Наполеон ибиблиографиа }}
{{refbegin|2}}
;Урысшәала
* {{книга|автор=Исдейл Ч.|заглавие=Наполеоновские войны|ссылка=|место=Ростов н/Д.|издательство=[[Феникс (издательство)|Феникс]]|год=1997|страниц=544|isbn=5-85880-473-X|ref=Исдейл}}
* {{книга|автор=[[Ленц, Тьерри|Ленц Т.]]|заглавие=Наполеон: «Моя цель была великой»|место={{М.}}|издательство=[[Астрель]]|год=2003|страниц=160|isbn=5-271-06827-7|ref=Ленц}}
* {{книга|автор=[[Левицкий, Николай Арсеньевич|Левицкий Н. А.]]|заглавие=Полководческое искусство Наполеона|место={{М.}}|издательство=[[Воениздат]]|год=1938|страниц=280|ref=Левицкий}}
* {{книга|автор=[[Ливен, Доминик|Ливен Д.]]|заглавие=Россия против Наполеона: борьба за Европу, 1807—1814|ссылка=http://ria.ru/1812_liven/20121003/765207105.html|место={{М.}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2012|страниц=679|isbn=978-5-8243-1583-7|ref=Ливен}}
* {{книга|автор=[[Манфред, Альберт Захарович|Манфред А. З.]]|заглавие=Наполеон Бонапарт|место={{М.}}|издательство=[[Мысль (московское издательство)|Мысль]]|год=1987|страниц=735|ref=Манфред}}
* {{книга|автор=[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]|заглавие=Наполеон // Собрание сочинений: в 12 томах|ссылка=http://www.museum.ru/1812/library/tarle/index.html|место={{М.}}|издательство=Издательство АН СССР|год=1959|том=7|страницы=13—433|ref=Тарле}}
* {{книга|автор=[[Тюлар, Жан|Тюлар Ж.]]|заглавие=Наполеон, или Миф о «спасителе»|место={{М.}}|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|страниц=362|isbn=978-5-235-03157-9|ref=Тюлар}} — 1-е изд., 1996, — 2-е изд., 1997, — 3-е изд., 2009., — 4-е изд., 2012.
* {{книга|автор= [[Чандлер, Дэвид|Чандлер Д.]]|заглавие=Военные кампании Наполеона. Триумф и трагедия завоевателя|место={{М.}}|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2011|страниц=927|isbn=978-5-227-02457-2|ref=Чандлер}}
* {{БРЭ|автор=[[Черкасов, Пётр Петрович|П. П. Черкасов]]|2=22|3=25|статья=Наполеон I|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив=https://web.archive.org/web/20230206065456/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив дата=2023-02-06}}
;Англыз бызшәала
* {{книга|автор=Broers M.|заглавие=Napoleon. Volume 1. Soldier of Destiny, 1769–1805|ссылка=https://books.google.ru/books?id=v07tAgAAQBAJ|издательство=[[Faber and Faber]]|год=2014|allpages=608|isbn=978-0-571-27344-7|ref=Broers}}
* {{книга|автор=Dwyer Ph.|заглавие=Citizen Emperor: Napoleon in Power|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Bloomsbury]]|год=2013|allpages=799|ref=Dwyer|isbn=978-0-300-16243-1}}
* {{книга|автор=Ellis G.|заглавие=Napoleon (Profiles In Power)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8lnJAwAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2014|allpages=237|isbn=9781317874706|ref=Ellis}}
* {{книга|заглавие=The encyclopedia of the French revolutionary and Napoleonic Wars: a political, social, and military history|ссылка=https://books.google.ru/books?id=eYIRAQAAMAAJ|ответственный=Gregory Fremont-Barnes|издательство=[[ABC-CLIO]]|год=2006|allpages=1213|isbn=978-18510-96466|ref=Wars}}
* {{книга|автор=Englund S.|заглавие=Napoleon: A Political Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=7_q6b24_hXAC|издательство=[[Simon and Schuster]]|год=2010|allpages=592|isbn=978-1-439-13107-7|ref=Englund}}
* {{книга|заглавие=Europe 1789 to 1914: encyclopedia of the age of industry and empire|ссылка=https://books.google.ru/books?id=SAgZAQAAIAAJ|ответственный=J. M. Merriman, J. M. Winter|издательство=[[Charles Scribner's Sons]]|год=2006|allpages=2803|ref=Europe}}
* {{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=Napoleon Bonaparte.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|место=Oxford|издательство=Osprey Publishing Ltd|год=2010|allpages=64|isbn=978-1-84603-458-9|ref=Fremont-Barnes|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020135544/https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|archive-date=2014-10-20}}
* {{книга|автор= {{Interlanguage link|Гениффей, Патрис|Gueniffey P.|fr|Patrice Gueniffey}}|заглавие= Bonaparte: 1769–1802|ссылка= https://books.google.ru/books?id=J9noCAAAQBAJ|место= [[Кембридж (Массачусетс)|Cambridge, Massachusetts]]|издательство= [[The Belknap Press]]|год= 2015|allpages= 1008|isbn= 978-0-674-36835-4|ref=Gueniffey}}
* {{книга|автор=Hindmarsh J. T.|заглавие=The Death of Napoleon: The Last Campaign|ссылка=https://books.google.com/books?id=eVf7VLfYqWwC|место=Bloomington|издательство=Xlibris|allpages=107|год=2007|isbn=978-1-46531-508-3|ref=Hindmarsh}}
* {{книга|автор=[[Лефевр, Жорж|Lefebvre G.]]|заглавие=Napoleon|место={{L.}}, {{N. Y.}}|издательство=[[Routledge]]|год=2011|allpages=597|isbn=978-0-415-61009-4|ref=Lefebvre}}
* {{книга|автор=[[Робертс, Эндрю (историк)|Roberts A.]]|заглавие=Napoleon the Great|ссылка=https://books.google.ru/books?id=KA8-BAAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-241-01919-1|ref=Roberts}} = {{книга|автор=Roberts A.|заглавие=Napoleon: A Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=rjVBAwAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-698-17628-7}}
* {{статья|автор=Wilson, J.|заглавие=Dr. Archibald Arnott: Surgeon to the 20th Foot and Physician to Napoleon|издание=[[British Medical Journal]]|год=1975|месяц=8|число=2|doi=10.1136/bmj.3.5978.293|ref=Wilson|язык=en |issn=0959-8138}}
;Францыз бызшәала
* {{книга|заглавие=Dictionnaire Napoléon|ссылка=|ответственный=Jean Tulard|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=1999|том=1|allpages=977|isbn=978-2-213-60485-5|ref=Dictionnaire}}; Т. 2. — 1000 p.
* {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Le Grand Consulat: 1799—1804|ссылка=|издательство=Pluriel|год=2014|allpages=909|isbn=978-2-818-50394-2|ref=Lentz}}
* {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: Napoléon et la conquête de l'Europe, 1804—1810|ссылка=|издательство=Fayard|год=2002|allpages=607|isbn=978-2-213-61387-1|ref=Lentz}}
* {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: L'effondrement du système napoléonien, 1810—1814|ссылка=|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=2004|allpages=681|isbn=978-2-213-61944-6|ref=Lentz}}
* {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du Premier Empire: Les Cent-Jours, 1815|издательство=Fayard|год=2010|allpages=599|isbn=978-2-213-63808-9|ref=Lentz}}
* {{книга|автор=Tulard J., Garros L.|заглавие=Itinéraire de Napoléon au jour le jour, 1769-1821; nouvelle édition revue et corrigée par Jean Tulard et Jacques Jourquin|ссылка=https://ahrf.revues.org/1965|место={{P.}}|издательство=[[Tallandier]]|серия=Bibliothèque napoléonienne|год=2002|allpages=666|isbn=2-84734-016-5|ref=Itinéraire}} — Биография Наполеона в датах
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{ВТ-ВЭ|Наполеон I Великий|том=16|страницы=529–538|ref=Военная энциклопедия}}
* {{cite web |url=http://www.napoleon.org/ |title=Napoleon.org |publisher=Официальный сайт «Фонда Наполеона» |access-date=2017-03-24}}{{in lang|en}}{{in lang|fr}}
* {{cite web|url=http://fondationnapoleon.org/activites-et-services/histoire/la-correspondance-de-napoleon/|title=Édition de la correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>|lang=fr|access-date=2017-03-24|ref=Édition de la correspondance}}
* {{cite web|url=http://bonapartnapoleon.ru/|title=Энциклопедия «Наполеон Бонапарт»|publisher=BonapartNapoleon.Ru|access-date=2017-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6IvD0iwaw?url=http://bonapartnapoleon.ru/|archive-date=2013-08-16|lang=ru|url-status=live}}
* {{cite web|url=http://www.museum.ru/museum/1812/Library/laskas/laskas.txt|title=Максимы и мысли узника Святой Елены|lang=ru|access-date=2017-03-24}}
* {{cite web |url=http://www.museum.ru/1812/library/Napoleon1/index.html |title=Завещание Наполеона |lang=ru}}
* [https://www.napoleonica.org/fr/collections/correspondance/search?page=0&pageSize=20 Письма Наполеона] на napoleonica.org — более 40,5 тысяч писем в открытом доступе, 2024.
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1821 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Лаҵарамза 5 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:1769 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Нанҳәамза 15 рзы ииз]]
[[Акатегориа:Франциа Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәылацәа]]
[[Акатегориа:Франциа аимператорцәа]]
[[Акатегориа:Андорра аҳцәа]]
fr9ho9jlv85i4140wakq3rx7tpe071h
171875
171873
2026-08-17T20:18:36Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171875
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик|ахатәы хьӡы=Napulione Buonaparte,
Napoleone di Buonaparte|аира арыцхә={{date|15|8|1769}}|аԥсра арыцхә={{date|5|5|1821}}|аԥсра зыхҟьаз=аца акьыба|атәылауаҩра=Франциа|аԥҳәыс=Жозефина Богарне (1796 ш.–1809 ш.),
Австриатәи Мариа-Луиза (1810 ш.–1821 ш.)|ацынхаҩы=Мариа Валевскаиа,
Полин Фуре,
Emilie Kraus von Wolfsberg,
Elisabeth de Vaudey,
Елеонора Дениуель де ла Плень,
Джузеппина Грассини,
Альбина де Монтолон|ани аби=Летициа Рамолино,
Карло Буонапарте|ахәыҷқәа=Наполеон II,
Шарль Леон,
Александр Жозеф Флориан Колонна-Валевски,
Оиген Мегерле фон Миульфельд,
Жиуль Бартелеми Сен-Илер|ауацәа=Елиза Бонапарт, Лиудовик I Бонапарт, Каролина Бонапарт, Полина Бонапарт, Жозеф Бонапарт , Лиусьен Бонапарт , Жером Бонапарт, ихьӡыдоу аԥҳа, Бонапарте (аишьцәеи аиаҳәшьцәеи), Камилло Боргезе (аԥшәма иашьа, ма аԥшәмаԥҳәыс лашьа), Стефаниа Богарне (ииааӡоз аԥҳа), Евгени Богарне (ииааӡоз аԥа), Наполеон III (иашьа иԥа)|анхарҭа=Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха (1815 ш.–1821 ш.), Аиаччо (1769 ш.–1779 ш.), Париж (1792 ш.–1814 ш.), Ельба (1814 ш.–1815 ш.)|алма-матер=Арратә школ|аусура=аполитик,
аҳәынҭқарратә усзуҩы,
афицар,
арҿиамҭақәа реизгаҩ,
аимператор,
асуверен,
арратә активист,
ар рԥыза,
аҳ,
ар рфицар|адин=акатоликра, адеизм|анашьамҭақәа=Аслан аорден акавалер
Виуртембергтәи агәыргьын орден
Аиашара орден
Серафимцәа рорден
Лиудвиг иорден|абызшәақәа=Афранцыз бызшәа,
акорсик бызшәа|аԥсыжра аҭыԥ=Ацқьа Лиудовик иныхабаа Аинвалидцәа рыҩны Анышәынҭра арха|ахьӡ=Наполеон Бонапарт|афото=Andrea Appiani, , Kaiserliche Schatzkammer Wien - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821) als König von Italien - GG 2346 - Kunsthistorisches Museum.jpg|анаԥынҵамҭа=Napoleon signature.svg}}'''Наполеон I Бонапарт''' ({{lang-fr|Napoléon Bonaparte}}. [napoleˈɔ bɔnɑˈpaˈt], {{lang-co|Napulione Buonaparte}}, {{lang-it|Napoleone Buonaparte}}; [[нанҳәамза 15]], [[1769]], [[Аиаччо]], [[Корсика]] — [[лаҵарамза 5]], [[1821]], [[Лонгвуд]], [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха]]) — [[афранцызцәа римператор]] ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. Empereur des Français) 1804 — 1814, 1815 ашықәсқәа рзы, иахьатәи [[афранцыз ҳәынҭқарра]] ашьаҭа зкыз аҳәынҭқарратә усзуҩы, [[ар рԥыза]], [[Мраҭашәара]] <ref name=":0">{{cite web|title=Napoleon I|url=https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|publisher=Britannica|access-date=2017-05-29|lang=en|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112122322/https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|url-status=live}}</ref> аҭоурых аҿы еиҳа иналукааша аусзуҩцәа дыруаӡәкуп.
Наполеоне Буонапарте (ус ихы иазиҳәон 1796 шықәсанӡа){{sfn|Чандлер|2011|с=31}} ипрофессионалтә арратә маҵзура хациркит 1785 шықәсазы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы. [[Афранцыз револиуциа Ду]] ашықәсқәа рзы, ԥхынҷкәынмза 18, 1793 шықәсазы, Тулон анырга ашьҭахь, [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. [[Вандемьер 13]], 1795 шықәсазтәи ақәгылара ашьаҽраан ихадоу ароль анынаигӡа ашьҭахь, [[Адиректориа|Адиректориаҿы]] [[Адивизиатә еинрал|адивизиатә еинралс]], иара убас атыл арратә мчрақәа реиҳабыс дҟалеит. Хәажәкырамза 2, 1796 шықәсазы [[Италиатәи ар]] ркомандаҟаҵаҩыс дҟаҵан. 1798 — 1799 ашықәсқәа рзы [[Мсырҟа арратә експедициа|Мсырҟа ицоз арратә експедициа]] напхгара аиҭон{{Аиасра|Арратә кариера }}.
Абҵарамза, 1799 шықәсазы ([[Бриумер]] 18) [[аҳәынҭқарратә аарҳәра|аҳәынҭқарра еилаҩынтара]] мҩаԥигеит, [[актәи консулны]] дҟалеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы аполитикатәи административтәи реформақәа мҩаԥганы, хәыҷы-хәыҷла [[адиктатортә мчра]] аҟынӡа днаӡеит{{Аиасра|Аконсулра }}.
Лаҵарамза 18, 1804 шықәсазы [[императорс]] дҟаҵан. Ақәҿиарақәа змаз [[Наполеон иеибашьрақәа]], еиҳаракгьы 1805 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]], 1806 — 1807 шықәсқәа рызтәи [[Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа|Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа,]]1809 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]] аконтинент аҿы Франциа аҳәынҭқарра хаданы аҟаҵара иацхрааит. Аха Наполеони «амшынқәа раҳкәажә» ҳәа изышьҭаз [[Британиаду|Британиа Дуи]] иманшәаламхаз реиндаҭлара ари астатус инагӡаны ашьақәнарӷәӷәара алнаршомызт{{Аиасра|Аимпериа ашьақәгылара }}.
Наполеон I [[Урыстәылатәи аимпериа]] данабашьуаз,[[1812 шықәсазтәи аибашьра|1812 шықәсазтәи аибашьраан]], данаҵаха, Европатәи аҳәынҭқаррақәа афранцызҿагыларатә коалициа шьақәдыргылеит. Наполеон [[Леипциг]] амҵан [[Ажәларқәа реибашьра]] данаҵаха, адгылаҩцәа еиду рыр шьҭа дзырҿагыломызт. Акоалициа рыр Париж ианалала ашьҭахь, мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы, аимператор итәарҭа аанижьит, [[Ельба адгьылбжьаха|Ельба адгьылбжьахахь]] дахыргеит{{Аиасра|Аимпериа акризис }}.
Афранцыз тәарҭахь дхынҳәит хәажәкырамза, 1815 шықәсазы ([[шәымш]] ҳәа). [[Ватерлоо]] аибашьраҿы данаҵаха, ԥхынгәымза 22, 1815 шықәсазы аимператор [[аҩынтә раан аҳра мап ацәикыр акәхеит|аҩынтә раангьы аҳра мап ацәикыр акәхеит]]{{Аиасра|Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи}}.
Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы]] дынхон, англызцәа дытҟәаны дрыман, уаҟа ауп [[аца акьыба]] иахҟьаны иԥсҭазаара дахьалҵызгьы. Уи ибаҩ-ишаҩ 1840 шықәса раахыс [[Париж]] [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы иҟоуп{{Аиасра|Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха}}.
== Заатәи ашықәсқәа ==
=== Ахылҵшьҭра ===
{{main|Наполеон иҭаацәа }}
Наполеон диит 1769 шықәсазы нанҳәа 15 рзы, [[Корсика]] адгьылбжьахаҿы иҟоу [[Аиаччо]] ақалақь аҿы, [[Карло Мариа Буонапарти]] [[Мариа Летициа Рамолинои]] рҭаацәараҿы. Корсика акыр аамҭа [[Генуатәи Аҳәынҭқарра]] анапхгара аҵаҟа иҟан. 1755 шықәсазы Корсика Генуатәи аҳратәра аҟынтәи ахақәиҭра аиуит, убри аамҭа инаркны [[ихьыԥшым ҳәынҭқаррак]] аҳасабала аҭыԥантәи адгьыл зтәыз [[Паскуале Паоли]] инапхгара аҵаҟа иҟан, уи ицхырааҩ гәакьа Наполеон иаб иакәын.
[[Файл:Carlo Maria Bonaparte.jpg|thumb|left|129px|[[Карло Буонапарте]]. [[Жироде-Триозон, Анн-Луи|Жироде-Триозон]] (1806)]]
1768 шықәсазы Генуатәи Аҳәынҭқарра Корсика азинқәа Франциатәи аҳ [[Лиудовик XV]] 40 миллион ливр ҳәа инаҭеит. 1769 шықәса лаҵарамзазы [[Понте-Нуово аибашьраҿы]] Франциатәи ар Корсикатәи ақәгылаҩцәа ириааит. Паоли 340-ҩык ицнагаҩцәеи иареи Англиаҟа нхара ицеит. Наполеон иани иаби Корсика иаанхеит; иара ихаҭа диит абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь хымз анҵы. Паоли 1790-тәи ашықәсқәа рҟынӡа иара изы дҿырԥшыганы дыҟан{{sfn|Тиулар||с=32—34}}{{sfn|Roberts|2014|p=4}}.
{{CSS image crop|изобр=Letizia Bonaparte by Robert Lefèvre.jpg|позиция=|подпись=[[Летициа Рамолино]]. [[Лефевр, Робер|Робер Лефевр]] (1813)|ширина=150|общая=168|высота=|верх=9|право=12|низ=9|лево=10}}
Буонапарте аҭаацәара аристократиа маҷ иреиуан; Наполеон иабдуцәа ҭоурыхла [[Флоренциа]] инхон, 1529 шықәса инаркны Корсика инхон. Наполеон иаб, [[Карло Буонапарте]], аӡбаратә еилатәаҩыс аус иуан, насгьы амазаразы игәылацәа аӡбаратә ус рыҭаны, есышықәса 22,5-нызқь ливр иоуаз ахашәалахәы еизирҳарц иҽазишәон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}. Наполеон иан, [[Мариа Летициа Рамолино]], даара дыԥшӡан, амчхара лыман; Карлои лареи рҭаацәара аԥҵара еиҿыркааит рҭаацәа. Корсикатәи аҳәаақәеи амҩақәеи рзы зыԥсҭазаара иалҵхьаз аинспектор хада иԥҳа лаҳасабала, Летициа лхаҵа изаалгеит аихраҵага дуи асоциалтә статуси {{sfn|Broers|2014|p=37}}{{sfn|Roberts|2014|p=6}}. Наполеон 13-ҩык ахәыҷқәа рҟынтәи аҩбатәи иакәын, урҭ рахьынтә хәҩык ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит. Наполеон ихаҭа ида, ԥшьҩык иашьцәеи хҩык иаҳәшьцәеи рҭәымҭахь инеит{{sfn|Roberts|2014|p=7}}:
* [[Жозеф Бонапарт|Жозеф]] (1768—1844)
* [[Люсьен Бонапарт|Лиусиен]] (1775—1840)
* [[Элиза Бонапарт|Елиза]] (1777—1820)
* [[Луи Бонапарт|Луи]] (1778—1846)
* [[Полина Бонапарт|Полина]] (1780—1825)
* [[Каролина Бонапарт|Каролина]] (1782—1839)
* [[Жером Бонапарт|Жером]] (1784—1860)
Аиразы аршаҳаҭгаҿы иаб ижәла "Буонапарте" ҳәа ишыҟазгьы, ахәыҷы "Бонапарте" ҳәа дҭаҩын. Иани иаби ирҭаз ахьӡ Наполеоне лассы-лассы иуԥыло иҟамызт: уи 1478 шықәсазы [[Макиавелли, Никколо|Никколо Макиавелли]] иҩымҭа «[[Флоренциа аҭоурых]]» аҿы иуԥылоит; убасҵәҟьа уи иабдуцәа руаӡәк ихьӡын{{sfn|Roberts|2014|p=3}}.
=== Ахәыҷреи аҿареи ===
[[Файл:Ajaccio MN1JPG.jpg|thumb|150px|[[Дом-музей Бонапартов|Casa Buonaparte]] — Наполеон иҩны]]
Наполеон ихәыҷраамҭа иазкны иаҳдыруа маҷуп. Данхәыҷыз иара аимҳәа даргәаҟуан, иҟалап уи [[аимҳәаду]] акәын . Иани иашьа еиҳаби [[Жозеф]] изларҳәо ала, Наполеон ирацәаны даԥхьон, еиҳарак аҭоурыхтә литература. Аҩны ахԥатәи аихагылаҿы уада хәыҷык иԥшааит, уантәи лассы-лассы дылбаауамызт, аҭаацәаратә крыфарақәа бжьаижьуан. Наполеон ԥыҭрак ашьҭахь иҳәеит раԥхьаӡа акәны [[Руссо]] иҩымҭа «[[Елоиза Ҿыц]]» жәашықәса анихыҵуаз дшаԥхьаз. Аха, ас еиԥш иҟоу ихьысҳау [[аинтроверт]] ихаҿсахьа иақәшәом даныхәыҷыз "Troublemaker" ( [[Аиталиа бызшәа|аитал.]] «Rabulione» ){{sfn|Roberts|2014|p=8}} ҳәа ирҭаз ахьӡ ҷыда.
Наполеон ихатәы бызшәа [[Аиталиа бызшәа|Аиталиан бызшәа]] [[корсикатәи адиалект]] акәын. Иара аиталиан бызшәала аԥхьашьеи аҩышьеи иҵеит алагарҭатә школ аҿы, жәашықәса анихыҵуаз ауп [[афранцыз бызшәа]] аҵара даналага. Иԥсы ҭанаҵы аиталиантәи акцент ӷәӷәа иманы дцәажәон{{sfn|Roberts|2014|p=8}}. Карло Буонапартеи афранцызцәеи русеицуреи Корсика агубернатор аграф [[де Марбеф]] идгылареи рыбзоурала, Карло Буонапарте ҩыџьа иԥацәа Жозефи Наполеони рзы аҳратә [[стипендиақәа]] раиура илшеит. 1777 шықәсазы Карло Корсикатәи аамсҭцәа рҟынтәи Парижҟа депутатс далхын{{sfn|Roberts|2014|p=5}}. 1778 шықәсазы [[Версальҟа]] данцоз, ҩыџьа иԥацәеи, [[Екстәи]] асеминариаҿы астипендиа зауз [[иабхәында]] [[Фешгьы]] игеит. Жозефи Наполеони аамҭала [[Отион]] ақалақь аҿы иҟаз [[арратә лицеи]] иҭарҵеит, еиҳарак афранцыз бызшәа рҵарц азы{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон алицеи аҿы хымз ихигеит, убри аамҭа иалагӡаны иаб иҟаиҵеит Наполеон Бриенна ақалақь аҿы иҟаз акадеттә школ ахь диаргартә (Аҳратә стипендиа аиуразы аамысҭашәаратә хылҵшьҭра ашьақәырӷәӷәара аҭахын)<ref>{{книга
| автор = [[Кастело, Андре|André Castelot]]
| часть =
| заглавие =
| оригинал = I. Bonaparte & II. Napoléon
| язык = fr
| ссылка =
| издание =
| ответственный =
| место =
| издательство = Librairie Académique Perrin
| год = 1967 & 1968
| том = 1,2
| страницы = 10
| страниц =
| isbn =
}}</ref>.
[[Файл:Napoleon16Jahre.jpg|150px|thumb|left|Наполеон 16 шықәса анихыҵуаз (идырым автор амел еиқәаҵәала иҭихыз асахьа)]]
Лаҵарамза, 1779 шықәсазы Наполеон [[Бриенн-ле-Шато]] ақалақь аҿы иҟаз [[акадеттә школ]] (аколлеџь) дҭалеит {{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон аколлеџь аҿы аҩызцәа имамызт, избан акәзар иара иҭаацәара рацәак ибеиамызт, ихатәрамызт, уи адагьы иара дпатриот дуун, насгьы Корсика атәтәҩцәа раҳасабала афранцызцәа ргәаӷ икын. Италиатәи ихьӡ иахҟьаны, иқәлацәа "Аԥынҵа иҭоу ачаз" ҳәа ихьӡырҵеит ( {{lang-fr|La-paille-au-nez}} ). Иҩызцәа шьоукы аҵәы иахьилырхуаз иахҟьаны, иара иҽыԥхьеикит, аԥхьара еиҳаны аамҭа иазикыр акәхеит. Иара дрыԥхьон [[Корнеил]], [[Расин]], [[Вольтер]], зегь реиҳа бзиа иибоз апоет [[Оссиан]] иакәын{{sfn|Roberts|2014|p=13}}. Наполеон еиҳарак [[Аматематика|аматематикеи]] аҭоурыхи бзиа ибон, [[Антикатә аамҭақәа|антикатә аамҭақәеи]], [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]], [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезарь]] реиԥш иҟоу аҭоурыхтә хаҿсахьақәеи дрызҿлымҳан. Наполеон аматематика, [[аҭоурых]], [[агеографиа]] рҿы ҷыдала ақәҿиарақәа иоуит; аха [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәеи]] [[Анемец бызшәа|агерман бызшәеи]] рҿы дыԥсыҽын . Уи адагьы, аҩраҿы агхақәа рацәаны ҟаиҵон, аха аԥхьара бзиа иахьибоз иабзоураны, истиль акырӡа еиӷьхеит. Рҵаҩцәақәаки иареи рыбжьара аимак-аиҿак иқәлацәа рыбжьара деицырдыруа дҟанаҵеит, насгьы хәыҷы-хәыҷла урҭ рнапхгаҩыс дҟалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Roberts|2014|p=11}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}.
Бриенна даныҟаз Наполеон иӡбеит артиллериа дазҟазахарц. Ари арратә ҟәшаҿы иматематикатә баҩхатәра ихәон, насгьы ара ихылҵшьҭра иахьмырԥшыкәа акариеразы алшара дуқәа иоуан. Аушьҭратә ԥышәарақәа аниҭи ашьҭахь, жьҭаарамза 1784 шықәсазы Наполеон [[Парижтәи арратә школ]] даанахәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=35}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}{{ref+|Уи ашықәс азы Парижтәи арратә школ аҭалара иашьҭан 202-ҩык акадеттә школқәа роушьҭымҭацәа, урҭ рахьынтә 136-ҩык роуп анҵәамҭатә ԥышәара иахысыз, 14-ҩык роуп артиллериа акласс ала иҭалаз {{sfn|Roberts|2014|p=16}}.|К}}. Уаҟа иара иҵон аматематика, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа, аҽықәтәашьа, [[арратә техника]], [[атактика]], иара убас [[Гибер|Гибери]] [[Грибовал|Грибовали]] русумҭақәа дрыԥхьеит. Паолии Корсикеи џьашьахәыс иахьыҟаиҵоз, насгьы Франциа иахьицәымӷыз рыла ирҵаҩцәа иршанхон{{sfn|Roberts|2014|p=15—16}}. Иара дзаҵәын, аҩызцәа имамызт, аха аӷацәа иман. Наполеони [[Пиккар де Фелиппо|Пиккар де Фелиппои]] рыбжьара итәаз [[Пико де Пикадиу]] иҭыԥ аҟынтәи дыбналеит, избан акәзар имаӡаз реиқәԥарақәа раан иара еснагь иқәшәон{{sfn|Манфред|1987|с=30}}.
Иааидкыланы Наполеон Корсика дыҟамызт аа-шықәса раҟара. [[Франциа]] аҵара ахьиҵоз иахьҟьаны дыфранцызны дҟалеит — дшыхәыҷыз арахь нхара диасит, насгьы акыр шықәса ара ихигеит, усҟантәи аамҭазы Франциатәи [[акультуратә]] нырра Европа иалалеит, насгьы ишьақәгылоз [[афранцызтә хаҭара]] даараӡа иугәаԥхаратәы иҟан {{sfn|Roberts|2014|p=10}}.
== Арратә кариера ==
=== Акариера алагамҭа ===
{{see also|Тулон амацәаз аҭакра|Вандемьертәи ақәгылара}}
[[Файл:Henri Félix Emmanuel Philippoteaux - Portrait of Napoleon Bonaparte.jpg|thumb|200px|Наполеон 1792 шықәсазы. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Феликс-Эмманиуель-Анри Филиппото]] ипортрет (1834)]]1782 шықәсазы Карло Мариа Буонапарте [[амжәаҵлақәа]] рааӡарҭа аартразы [[Аконцессиа|аконцессиеи]] акралтә гранти иоуит ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. pépinière). Хышықәса рышьҭахь Корсика апарламент аконцессиа архынҳәит уи аилаӡарақәа рынамыгӡара ҽыҵгас иҟаҵаны. Буонапарте рҭаацәара ауал рықәны иаанхеит, уи адагьы агрант дырхынҳәыр акәын{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=72}}. Жәабранмза 24, 1785 шықәсазы раб иԥсҭазаара далҵит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=273}}{{sfn|Тюлар||с=36}} Аԥҟара ишаҳәо ала, аҭаацәара реиҳабыс дҟалар акәын аиашьа еиҳабы [[Жозеф]], аха Наполеон уи ихахьы игеит. Цәыббрамза 28 рзы иара аҿҳәараанӡа иҵара хиркәшеит, абҵарамза 3 рзы [[Валанс]] иҟаз артиллериатә [[полк де Ла Фер]] аҿы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы изҟазаратә кариера хациркит{{sfn|Чандлер|2011|с=35—36}} (афицартә патент иамҭаарбан цәыббрамза 1 азы, ачын шьақәырӷәӷәан ажьырныҳәамза 10, 1786 шықәсазы хымзтәи аԥышәаратә ҿҳәара ашьҭахь){{sfn|Itinéraire|2002|p=24—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}.
Ааӡарҭа иадҳәалаз аӡбаратә усқәеи ахарџьқәеи аҭаацәара зынӡа ихдырҵәеит. Цәыббрамза, 1786 шықәсазы Наполеон аулафахәы еиқәырханы аԥсшьара даҳәеит, анаҩс иара иҟаиҵаз аҳәарала аԥсшьара ҩынтә иацҵан{{sfn|Тюлар||с=37}}. Аԥсшьараан Наполеон иҭаацәара русқәа рҭыԥ иқәиҵарц даҿын, иара убас Парижҟагьы дцон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{ref+|Ари аамҭа иаҵанакуеит Наполеон акаҳԥи иареи апарк аҿы реиԥылара аазырԥшуа ианҵамҭа, [[Пале-Роиаль]] иҟалап, усҟан ауп дара раԥхьаӡа акәны цәала-жьыла ианеизааигәаха {{sfn|Roberts|2014|p=22}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}.|К}}. Рашәарамза, 1788 шықәсазы аррамаҵурахьы дхынҳәуеит, иполк ахьиаргаз [[Осон]] дцоит. Иан длыцхраарц азы иулафахәы хәҭак илзынаишьҭуан. Даараӡа дӷарны дынхон, мышкахьы знык акрифон, аха иматериалтә ҭагылазаашьа шбааԥсыз инирԥшуамызт{{sfn|Чандлер|2011|с=37—39}}. Иара убри ашықәс азы Наполеон иҽазишәеит аулафахәы бзиа зшәоз, [[Османтәи аимпериа иабашьразы]] аҳәаанырцәтәи хатәгәаԥхарауаа еизызгоз [[Аурыс императортә ар]] иатәыз афицартә маҵзура аҽҭаҩра. Аха уи аԥхьа иааиз ақәҵара ишаҳәоз ала, аҳәаанырцәуаа анрыдыркылоз рчын ладырҟәуан, уи Наполеон игәамԥхеит<ref name=":1">{{cite web|url=http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|title=Как Наполеон чуть не стал русским офицером|date=2017-08-28|publisher=Сайт «История России»|access-date=2017-08-28|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828232325/http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|url-status=live}}</ref>. Наполеон 1789 шықәсазы ари аҩыза аҳәара шыҟаиҵахьаз, насгьы хыхь иазгәаҭоу иреиԥшу амзызқәа ирыхьҟьаны мап шацәикыз атәы зҳәо аршаҳаҭга ыҟоуп. Ари азҵаара ҭызҵаауаз [[П. Шереметев]] Наполеон аурыс маҵзура далалар шиҭахыз атәы зҳәо ииашоу дыррақәа изымԥшааит, аха иҟоу аршаҳаҭгақәа рышьаҭала ус иҟазҭгьы алшон ҳәа иԥхьаӡоит<ref name=":2">{{статья|автор=[[Шереметев, Павел Сергеевич|П. Шереметев]]|заглавие=Бонапарт и русские в 1789 году и о Заборовском|выпуск=4|год=1910|издание=Летопись Историко-родословного общества в Москве|страницы=3, 4, 19|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4|archive-date=2023-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325142922/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4}}</ref>.
Мшаԥымза, 1789 шықәсазы Наполеон акомандаҟаҵаҩ ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала [[Сиор]] ахь ддәықәҵан амлакра иахҟьаз абунт аанкыларазы{{sfn|Roberts|2014|p=26}}. Ԥхынгәымзазы, [[Бастилиа агарала]] иалагаз [[афранцыз револиуциа]] Наполеон корсикатәи ахақәиҭреи афранцыз хаҭареи рыбжьара акы алихыртә ҟанаҵеит. Ус шакәызгьы, усҟан ааӡарҭа иадҳәалаз апроблемақәа еиҳа дрызхәыцуан имҩаԥысуаз аполитикатә ԥсахрақәа раасҭа{{sfn|Roberts|2014|p=27}}. Наполеон ақәгыларақәа раанкылара дшалахәызгьы, [[Аконституциа аҩызцәа реилазаара]] раԥхьатәи адгылаҩцәа дыруаӡәкын. Аиаччо иашьа [[Лиусьен]] [[иакобинаа]] рыклуб далалеит. Нанҳәамза, 1789 шықәсазы Буонапарте ичымазара иахҟьаны ҩаԥхьа аԥсшьара аниоу, иԥсадгьыл ахь дцеит, уаҟа жәаа мзы дыҟан, иашьцәеи иареи ареволиуциатә мчқәа ирыдгыланы аҭыԥантәи аполитикатә қәԥара активла иалахәын. [[Аԥҵаратә еизара]] адепутат [[Саличетти|Саличеттии]] Наполеони Корсика [[Франциа адепартаментны]] аҟаҵара иадгылеит. Иалцаны иҟаз Паоли еиликаауан уи Франциа амчра еиҳагьы ишыӷәӷәанатәуаз, убри аҟнытә даҿагылон{{sfn|Roberts|2014|p=29—30}}. Ԥхынгәымза, 1790 шықәсазы Паоли адгьылбжьахахь дхынҳәны Корсика Франциа аҟынтәи ахы иақәитәхарц азы аусқәа рымҩаԥгара далагеит. Буонапарте аҭаацәара ареволиуциатә мчра хадақәеи, Корсика ауааԥсыра ирылаҵәаны иҟамыз [[ауахәаматә мазара амилаҭтәра]] ирықәшаҳаҭын{{sfn|Roberts|2014|p=32—33}}.
[[Файл:Bonaparte in Garrison at Auxonne.jpg|thumb|200px|Наполеони уи иашьа [[Луи|Луии]] [[Осон]] ианыҟаз. Асахьаҭ. [[Бревиль, Жак Онфруа де|Жак де Бревиль]] (1910)]]Жәабранмза, 1791 шықәсазы Наполеон иашьеиҵбы [[Луи]] диманы амаҵзурахьы дхынҳәит (иашьа иҵаразы Наполен иулафахәы аҟынтәи аԥара ишәон, Луи адашьмаҿы дыцәалар акәхон). Рашәарамза 1, 1791 шықәсазы алеитенант ичын иоун (мшаԥымза 1 инаркны астаршинра иоуит), Валансҟа диаргеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=42}}{{sfn|Roberts|2014|p=34—35}}. Иара убри ашықәс, нанҳәамзазы Корсика дцарц азы ҩаԥхьа аԥсшьара иоуит (ажьырныҳәамза 10, 1792 шықәсанӡа дыхнымҳәыр, [[Адезертир|ддезертирны]] дыԥхьаӡахоит ҳәа еибыҳәаны ԥшьымз аамҭа ирҭеит){{sfn|Roberts|2014|p=36}}. Наполеон Корсика даннеи, дырҩегьых аполитика иҽеиҭеит, ишьақәгылоз [[Амилаҭтә гвардиа|Амилаҭтә гвардиаҿы]] подполковникеиҵбыс дҟалеит{{ref+|Наполеон иалхра ахәдықәҵаразы аоппонентцәа дрықәымчуан, иара убас алхрақәа рымш аҽны хҩык анаԥшцәа рҟынтәи руаӡәк иӷьычра еиҿикааит. Корсика аполитикатә қәԥара уаанӡагьы аџьбарара аныԥшуан, аха Наполеон иҟаиҵаз Паоли агәынамӡара изцәырнагеит. Аха Саличетти Наполеон дидгылеит, убри аҟынтә алхрақәа рылҵшәақәа шьақәырӷәӷәан {{sfn|Roberts|2014|p=37}}.|К}}. Валансҟа иара уаҳа дыхнымҳәит. Паолии иареи аимак анроу, лаҵарамза, 1792 шықәсазы Париж арратә министррахь дцеит. Рашәарамзазы акапитан ичын иуоит (аха Наполеон Амилаҭтә гвардиаҿы иоуз аполковникеиҵбы ичын шьақәдырӷәӷәарц иҭахын). Цәыббрамза, 1785 шықәса инаркны цәыббрамза, 1792 шықәсанӡа Наполеон иааидкыланы ԥшьышықәса раҟара ԥсшьара дыҟан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Наполеон шаҳаҭс дрыман [[рашәара 20|рашәарамза 20]], [[нанҳәа 10|нанҳәамза 10]], [[цәыббра 2|цәыббрамза 2]] рзы Париж имҩаԥысуаз ахҭысқәа, акрал иахҳәара дадгылан, аха акрал иԥсыҽреи уи ихьчаҩцәа рлак-ҩакреи шигәамԥхоз атәы иҳәон{{sfn|Roberts|2014|p=37ff}}.
Жьҭаарамза, 1792 шықәсазы Наполеон Корсикаҟа дхынҳәит Амилаҭтә гвардиа аполковникеиҵбы инапынҵақәа рынагӡаразы{{sfn|Roberts|2014|p=40}}. Буонапарте раԥхьаӡатәи иеибашьратә ԥышәа — [[Сардинтәи акралра]] иаҵанакуаз адгьылбжьахақәа [[Маддалена|Маддаленеи]] [[Санто-Стефано|Санто-Стефанои]] рахь ицоз аекспедицақәа жәабранмза, 1793 шықәсазы. Корсика аҟынтәи иӡхыҵыз адесант ирласӡаны иԥыххаа иқәҵан, аха ҩ-бзарбзанки [[Амортира|амортиреи]] рыла ишьақәгылаз артиллериатә батареиа хәыҷы напхгара азҭоз акапитан Буонапарте далкаахеит: иара илшоз зегь ҟаиҵеит абзарбзанқәа реиқәырхаразы, аха уеизгьы урҭ аҟәараҿы иаанрыжьыр акәхеит{{sfn|Тюлар||с=47}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=54—55}}.
1793 шықәсазы [[Паоли]] [[Аконвент]] аҿаԥхьа ахара идҵан Корсика ареспубликатә Франциа аҟынтәи ахьыԥшымра аиурц дахьашьҭаз азы. Ахарадҵарақәа дрылахәын Наполеон иашьа [[Лиусьен]]. Аҵыхәтәан Буонапарте рҭаацәареи Паолии зынӡа еибаргәааит. Буонапарте рҭаацәара Корсика инагӡоу ахақәиҭтәра иазкыз Паоли икурс иаахтны иаҿагылеит. Рашәарамза, 1793 шықәсазы аполитикатә шәарҭара иахҟьаны, ҭаацәаныла Франица нхара ииасит{{sfn|Тюлар||с=47—48}}. Иара убри амзазы Паоли [[Георг III]] Корсика акрал иоуп ҳәа ирылеиҳәеит {{sfn|Roberts|2014|p=44}}.
Наполеон Ареволиуциатә [[Италиатә ар]], анаҩс [[Алада ар]] рҿы амаҵзура иоуит. Рашәарамза анҵәамҭазы иара иҩит иакобинра зныԥшуаз, Аконвет акомиссарцәа [[Саличетии]] [[Робеспьер иашьеиҵбы|Робеспьер иашьеиҵби]] рыбзоурала иҭыжьыз апамфлет [[«Уаххьа Боккер аҿы»]] ({{lang-fr|«Le Souper de Beaucaire»}}). Уи апамфлет иахҟьаны автор ареволиуциатә гәалаҟазаарақәа имоушәа агәаанагарақәа цәырҵит{{sfn|Roberts|2014|p=45—46}}{{sfn|Ленц|2003|с=17}}.
[[Файл:Napoleon à Toulon par Edouard Detaille.jpg|thumb|right|200px|Наполеон Тулон даныҟаз. Асахьаҭ. [[Детаиль, Жан Батист Едуард|Е. Детаиль]] (XIX век)]]Англызцәеи ароиалистцәеи [[Тулон]] иаанкыланы ирыман. Тулон амацәаз иҭакны измаз ар рахь днеит Бонапарт цәыббрамза, 1793 шықәсазы. Жьҭаарамзазы [[абаталион]] аиҳабы ичын иоуит ([[амаиор]] ичын иақәшәон). Тулон даныҟаз [[аԥхҭра]] ачымазара ихьит. Ари ачымазара акыршықәса даргәаҟуан{{sfn|Gueniffey|2015|p=190}}{{ref+|Аԥхҭра аекземахь ииасит. Сааҭрацәала ӡыршыла иҽаникәабоз деиӷьхон. 1802 шықәсазы ауп [[Корвизар, Жан-Никола|Корвизар]] Наполеон даныбзиаха {{sfn|Gueniffey|2015|p=691}}{{sfn|Roberts|2014|p=49}}.|К}}. Артиллериа аиҳабыс иҟаҵаз Бонапарт, ԥхынҷкәынмзазы [[арратә операциа]] шьахә мҩаԥигеит. Тулон ргеит, иара ихаҭа 24 шықәса анихыҵуаз Аконвент акомиссарцәа рҟынтәи [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. Ачын ҿыц иоуит ԥхынҷкәынмза 22, 1793 шықәсазы. Жәабранмза, 1794 шықәсазы Аконвент уи ишьақәнарӷәӷәеит{{sfn|Тюлар||с=53—54}}{{sfn|Чандлер|2011|с=46—51}}.
Жәабранмза 7 рзы Италиатәи ар артиллерист хадас даныҟарҵа, Наполеон [[Пьемонт акралра]] иаҿагылаз хәымчыбжьтәи акампаниа далахәын, Италиатәи ар аиҳабацәеи аибашьратә хҭысқәа ртеатри драбадырит, Арратә министррахь ажәалагалақәа ишьҭит Италиа ажәылара аиҿкааразы{{sfn|Чандлер|2011|с=53—55}}. Корсикаҟа арратә експедициа аиҿкааразы Наполеон лаҵарамза алагамҭазы [[Ницца|Ниццеи]] [[Антиб|Антиби]] дхынҳәит. Усҟан Наполеон аба, асапын зҭиуаз, зыԥсҭазаара иалҵхьаз амиллионер иԥҳа, жәаф шықәса зхыҵуаз [[Дезире Клари]] длеиҽырбо далагеит. Нанҳәамза, 1794 шықәсазы Дезире [[лаҳәшьа еиҳабы]] Жозеф Буонапарте диццеит. Лара изаалгеит 400-нызқь ливр (убри алагьы Буонапарте аҭаацәара рфинанстә уадаҩрақәа рыӡбеит){{sfn|Roberts|2014|p=53}}.
[[Термидориантә аарҳәра]] ашьҭахь Бонапарт Робеспьер еиҵбы дахьидҳәалаз азы дҭаркит (нанҳәамза 9{{ref+|Тиулари, Ленци, Робертси изларҳәо ала — нанҳәамза 9{{sfn|Тиулар||с=56}}{{sfn|Ленц|2003|с=18}}{{sfn|Roberts|2014|p=55}}, Тарле излаиҳәо ала — нанҳәамза 10{{sfn|Тарле|1959|с=34}}, Чандлер игәаанагарала — нанҳәамза 6. Аха ииашаҵәҟьаны нанҳәамза 6 рзы адҵа рнапы аҵарҩит, знапы аҵазҩыз дыруаӡәкын Саличетти. Аҭакра формалтә ҽыҵгас иаиуит Наполеон имаӡоу амиссиа аҳасабала Генуиаҟа ицара аҭагылазаашьақәа ргәаҭара, иара адҵа анирҭа ауп уахь данца. [[Рикор, Жан Франсуа|Рикора]]{{sfn|Чандлер|2011|с=56}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=160—161}}.|К}}, 1794 шықәсазы, ҩымчыбжь дҭакын){{sfn|Itinéraire|2002|p=74}}. Ихы данақәиҭыртә ашьҭахь Паолии абританцәеи Корсика рымихырц азы иҽазыҟаҵара ациҵеит. Хәажәкырамза 3 (даҽа дыррақәак ишырҳәо ала 11 рзы), 1795 шықәсазы Наполеон 15 ӷбеи 16 900-ҩык асолдаҭцәеи рыла ишьақәгылаз аекспедициа даланы Морсель аҟынтәи ддәықәлеит, аха абританиатә ескадра арҭ аӷбақәа ирласны ириааит{{sfn|Itinéraire|2002|p=77—78}}{{sfn|Roberts|2014|p=57}}.
Ааԥын, иара убри ашықәс азы [[Вандеиа|Вандеиаҟа]] ддәықәырҵеит [[ақәгылаҩцәа]] раанкыларазы. Париж даннеи, лаҵарамза 25 рзы, Наполеон идырит дартиллеристны дшыҟаз аршьаҟауаа ркомандаҟаҵаҩыс дшыҟарҵаз. Наполеон ари дақәшаҳаҭымхеит игәамбзиарақәа мзызс иҟаҵаны{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Рашәарамзазы Дезиреи иареи еилыҵит. Е. Робертс игәаанагарала, ари зыхҟьаз дара рҭаацәараҿы Буонапарте аӡәы дазхоит ҳәа изыԥхьаӡоз лан лнырра ауп{{sfn|Roberts|2014|p=59}}. Наполеон аулафахәы абжа иоуан, аха арратә министр [[Карно]] ашәҟәқәа изиҩуан Италиатәи ар иазкны. Ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ҳәа акгьы анимамзы, [[Ост-Индиатәи аилахәыра]] амаҵзура аҭаларагьы дазхәыцуан. Иара аамҭа рацәаны иман, убри аҟнытә даҭаауан [[«Акафе де лиа Режанс»]], уа иара [[гәахәа дула ашахмат дасуан]]<ref name=":3">{{книга|автор=Гижицкий, Ежи|заглавие=С шахматами через века|место=Варшава|издательство=Sport i Turystyka|год=1970|страниц=360|страницы=197—198}}</ref>. Нанҳәамза, 1795 шықәсазы ичымазара ашьақәырӷәӷәаразы арратә министрра иднаҵеит амедицинатә комиссиа дахысырц. Иполитикатә дгылаҩцәа рыцхыраарала Наполеон [[Ауаажәларратә еиқәырхара акомитет]]{{sfn|Тарле|1959|с=34}}{{sfn|Чандлер|2011|с=56}} атопографиа аҟәшаҿы амҵура иоуит, усҟантәи аамҭазы уи афранцыз ар рыштаб ароль инанагӡон. Цәыббрамза 15 рзы иара аинралцәа рсиа далхын Вандеиаҟа ацара мап ахьацәикыз азы, аха ирласны деиҭашьақәдыргылеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=82}}{{sfn|Roberts|2014|p=61}}.
[[Файл:13Vendémiaire.jpg|thumb|Ақәгылаҩцәа ац. Рох иуахәама абарҵаҿы абзарбзанқәа рыла икыдҵан иршьуеит. [[Монне, Шарль|Ш. Монне]] (XIX век)]]Атермидорианцәа рзы иуадаҩыз аамҭазы [[Баррас]] Наполеон иара ицхырааҩыс дҟаиҵеит, насгьы Наполеон далкаахеит жьҭаарамза 5, 1795 шықәсазы Париж имҩаԥысуаз [[ароиалисттә гылараҿы|ароиалисттә қәгылараҿы]] (Наполеон аҳҭнықалақь амҩақәа рҿы ихы иаирхәеит артиллериатә маскьаҭқәа), адивизиатә еинрал ичын иоуит, атыл ар реиҳабыс дҟаҵан{{sfn|Тарле|1959|с=38—40}}{{sfn|Чандлер|2011|с=61}}. 1785 шықәсазы алеитенант еиҵбы ичын иманы Парижтәи арратә школ иалгаз Буонапарте 10-шықәса рыҩнуҵҟала арратә чынқәа зегьы иоуит.
Хәажәкырамза 9, 1796 шықәса, асааҭ 10 рзы Буонапарте официалла ашәҟәы иҭагаламкәа ԥҳәысс дигеит аԥҳәысеиба [[Жозефина]], уи лхаҵа, [[аграф Богарне]], иакобинтә террор аан дыршьит, иара убас лара Франциа усҟантәи ахада [[Баррас]] ицәыбза лакәын. Ачараҿы шаҳаҭцәас иҟан Барасс, Наполеон иадуитант Лемаруа, Тальен хаҵеи ԥҳәси, аҭаца лхәыҷқәа — Евгении Гортензиеи. Амаҳә амаҵура ҿыц ахьиоуз иахҟьаны ачара ҩ-сааҭк дагхеит{{sfn|Roberts|2014|p=71}}. Шьоукы ргәаанагарала, Барасс аинрал қәыԥш ҳамҭас ииҭеит Италиатәи ареспублика ар реиҳабы иҭыԥ (амаҵура ирҭеит хәажәкырамза 2{{sfn|Чандлер|2011|с=62}}{{sfn|Ленц|2003|с=19}}, 1796 шықәсазы), аха уи аҭыԥ Наполеон иҭара ҳәа ажәалагала Карно иоуп иҟазҵаз{{sfn|Тюлар||с=64—65}}. Хәажәкырамза 11 рзы Наполеон ар рахь ддәықәлеит. Амҩан Жозефина лахь ииҩуаз асалам шәҟәаҿы ижәлаҿы анбан «у» (''u'') бжьаижьит, убри алагьы аиталиан «Буонапарте» (''Buonaparte'') афранцыз «Бонапарт» (''Bonaparte'') еиԥш иҟаиҵеит. Убас иара инаҵшьны иазгәеиҭеит италиатәреи корсикантәреи раасҭа афранцызра еиҳа аԥыжәара шаиҭо{{sfn|Roberts|2014|p=72}}.
=== Италиатәи акампаниа ===
{{main|Италиатәи акампаниа (1796—1797)}}
[[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|thumb|150px|left|[[Гро, Антуан Жан|Антуан Жан Гро]]. [[Наполеон Бонапарт на Аркольском мосту|Наполеон Бонапарт Арколтәи ацҳаҿы]] (1796—1797)]]
Бонапарт ар реиҳабыс даныҟала, ар иуадаҩу аматериалтә ҭагылазаашьа иҭагылан. Аулафахәы ршәомызт, амунициеи аҭаҵәахқәеи шамахамзар ирырҭомызт. Наполеон ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз дреисны, маҷк иадамхаргьы арҭ апроблемақәа иӡбеит, аха иара еиликаауан аӷа иҵакырадгьыл ахь ишиастәу, убри алагьы ар реиқәыршәара шеиҿкаатәу{{sfn|Broers|2014|p=118—119}}.
Бонапарт иоперациатә план шьаҭас иаиуит ажәыларақәа рыласреи акордонтә стратегиа иқәныҟәоз, зыр еиҟарамкәа еиҵызхыз аӷацәа ирҿагыланы амчқәа реизакреи. Иара ихаҭа «агәҭантәи апозициа» ҳәа изышьҭоу астратегиа дықәныҟәон, уи аан идивизиақәа уахыки-ҽнаки рыла еиқәшәар рылшон{{sfn|Roberts|2014|p=132}}. Наполеон ир шмаҷызгьы, иара ир еидикылон ихадоу аидысларақәа рзы, убри алагьы хыԥхьаӡарала аԥыжәара иоуан{{sfn|Roberts|2014|p=82}}{{sfn|Левицкий|1938|с=77}}. Мшаԥымза, 1796 шықәсазы Монтенотте акампаниа аан ажәылара лас абзоурала иара илшеит сардинтәи аинрал Коллии австриатәи аинрал Больиои рыр реиҟәыҭхареи риааиреи{{sfn|Broers|2014|p=119}}{{sfn|Левицкий|1938|с=76—77}}.
Сардинтәи акрал афранцызцәа рықәҿиарақәа дрыцәшәеит. Убри аҟнытә мшаԥымза 28 рзы дара аинышәара рыбжьарҵеит, уи алагьы Наполеон қалақьқәак инапы аҵаҟа иҟалеит, иара убас ихы дақәиҭны аӡиас По арразы алшара иоуит. Лаҵарамза 7 рзы иара ари аӡиас дырит, лаҵарамза анҵәамҭанӡа австрицәа Аҩадатәи Италиа абжеиҳарак иахьаҵанакуа иалицеит. Пармтәии Модентәии агерцогцәа ирыдырцалеит аԥара рацәала иаахәаз аинышәара рыбжьарҵарц; Милангьы 20 млн франк иҟоу аконтрибуциа ду ашәеит{{sfn|Broers|2014|p=121—122}}{{sfn|Левицкий|1938|с=78}}. Римтәи папа идгьылқәа афранцыз ар рыла иҭәын; иара ихаҭа 21 млн франк инаӡоз аконтрибуциа ишәар акәхеит, иара убас афранцызцәа хыԥхьаӡара рацәала аҟазара арҿиамҭақәа риҭар акәхеит{{sfn|Левицкий|1938|с=82}}.
Наполеон Парижынтәи данца инаркны Жозефина илзынаишьҭуан ирацәаӡаны асалам шәҟәқәа, длыҳәон иара иахь днеирц. Аха убри аамҭазы Жозефина Париж дахьыҟаз дылгәаԥхеит афицар қәыԥш Иполлит Шарль. Жозефина асалам шәҟәқәа рҿы илыҩуан лцәалтәымкәа дахьыҟоу иахҟьаны дышзымнеиуа, лаҵарамза анҵәамҭазы лара зынӡа аҭак аҟаҵара даҟәыҵит, убри алагьы даара Наполеон игәы калыжьит. Аҵыхәтәаны, рашәарамзазы Жозефина Ипполит Шарль, Жозеф, Жиуно дрыцны Италиа дцеит{{sfn|Roberts|2014|p=107}}. Аха арҭ ахҭысқәа Наполеон ар напхгара рзиуратәы иԥырхагамхеит, избанзар ибаҩхатәрақәа ируакын ихатә проблемақәеи изҟазатә усқәеи реиҟәыҭхара: «Сара иашьыкк асыркуеит, егьи аасыртуеит» — иҳәон иара{{sfn|Roberts|2014|p=103}}.
Австрицәа рнапаҿы иаанханы иҟаз Мантуиа абааи Милана ахырӷәӷәарҭеи заҵәык ракәын. Мантуиа амацәаз иҭакын рашәарамза 3 рзы. Рашәарамза 29 рзы Милантәи ахырӷәӷәарҭа ргеит{{sfn|Чандлер|2011|с=98}}. Тирольнтәи иааз Вурмзер австриатәи ир ҿыц аусқәа рзырҽеиуамызт; дара акырынтә ианыманшәаламха ашьҭахь Вурмзер амацәаз аҭакра аҟынтәи ахы иақәиҭитәырц дызҿыз Мантуи абаа аҿы иара ихаҭеи ир рыхәҭаки рҽыҩнаркыр акәхеит. Абҵарамзазы Италиаҟа идәықәҵан Альвинции Давидовичи напхгара зырҭоз ар ҿыцқәа. Абҵарамза 15-17 рзы Аркол имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Альвинци дхьаҵыр акәхеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}. Наполеон афырхаҵара ааирԥшит, абираҟ кны Арколтәи ацҳаҿы ажәыларақәа руак данахагыла. Наполеон идиутант Миурон иара ихьчаразы ихы ақәиҵеит{{sfn|Манфред|1987|с=136}}.
[[Файл:Napoleon at the Battle of Rivoli.jpg|thumb|left|Бонапарт Риволи имҩаԥысуаз аибашьраҿы даныҟаз. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Филиппото]] (1845)]]Ажьырныҳәамза 14 — 15, 1797 шықәсазы Риволи имҩаԥысуаз аибашьра ашьҭахь австрицәа ацәыӡ дуқәа роуны Италиа зынӡа иалцан. Ачымазара ӷәӷәақәеи амлакреи иахьыҟаз Матуиа, аҭагылазаашьа цәгьахеит, жәабранмза 2 рзы Вурмзер аӷацәа иҽриҭеит. Жәабранмза 17 рзы Бонапарт Вена ддәықәлеит. Иԥсыҽхахьаз австрицәа рыр уажәшьҭа иара иҿагылара рылшомызт. Мшаԥымза алагамҭазы афранцызцәа Австриа аҳҭнықалақь аҟынтәи 100 километрак инацәыхараны акәын иахьыҟаз, аха Италиатә ар рымчқәагьы кәадахахьан. Мшаԥымза 7 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, мшаԥымза 18 рзы Леобен аҭынчратә еиҿцәажәарақәа иалагеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}{{sfn|Тюлар||с=68}}.
Аҭынчратә еиҿцәажәарақәа цонаҵы, Бонапарт Адиректориа изынанашьҭуаз абжьгарақәа ҳасаб рзымукәа ихатә арратәи административтәи цәаҳәа мҩаԥигон. Мшаԥымза 17 рзы Верона иалагаз ақәгылара ҽыҵгас иҟаҵаны, лаҵарамза 2 рзы Венециа аибашьра рылеиҳәеит, лаҵарамза 15 рзы атәыла далалеит. Рашәарамза 29 рзы Ломбардиеи, Мантуи, Моденеи, насгьы егьырҭ еидҳәалоу дгьылқәаки рыла еиқәыршәоу Цизальпинтәи ареспублика ахьыԥшымра азхеиҵеит; иара убри аамҭазы [[Лигуриатәи ареспублика]] ҳәа иахьӡырҵаз Генуиа рымпыҵархалеит{{sfn|Тюлар||с=70}}. Амеханимзмқәеи апропагандеи инарҵауланы рдырраҿы иҟазара аарԥшны, Наполеон ир риааирақәа методикала ихы иаирхәон аполитикатә капитал аԥҵаразы. Рашәарамза 17 рзы иҭыҵуа иалагеит «Италиатәи ар ркурьер», уи ашьҭахь «Франциа Италиатәи ар рыблала», «Бонапарти агәыҳалалра злоу ауааи ржурнал» ҭыҵит. Арҭ агазеҭқәа ар рҿы мацара акәымкәа, Франциагьы инарҭбааны ирылаҵәон{{sfn|Тюлар||с=69}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=175}}.
Наполеон ииааирақәа ирылҵшәаны арратә мазара ду иоуит, уи дамеигӡакәа исолдаҭцәа рыдагьы иҭаацәа ирзишон, ихазгьы иаанижьуан. Аԥарақәа рыхәҭак зфинанстә ҭагылазаашьа уадаҩыз Адиректориа иазынашьҭын. Наполеон Пишегриу ичарҳәра ахьааирԥшыз, насгьы Ожеро Париж дахьдәықәиҵаз рыла фриуктидор 18 (цәыббрамза 3— 4) рзы имҩаԥысуаз ахҭысқәа раан Адиректориа арратә цхыраара аиҭеит. Жьҭаарамза 18 рзы Кампо-Формио Австриеи дареи аҭынчра рыбжьарҵеит, Актәи акоалициа реибашьра еилгеит. Франциа аиааира агеит. Аинаалара анапаҵаҩраан Наполеон зынӡаск дазхьамԥшит Адиректориа рпозициа, аиқәшаҳаҭра иара ишиҭахыз аратификациа азырур акәхеит{{sfn|Ленц|2003|с=26—27}}{{sfn|Тюлар||с=70—71}}. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Франциаҟа дхынҳәит, Париж нхара далагеит иара ихьӡала Аиааира ({{lang-fr|Rue de la Victoire}}) ҳәа иахьӡырҵаз амҩаҿы. Наполеон 52,4-нызқь франк ҳәа аҩны ааихәеит, Жозефина уи арԥшӡаразы даҽа 300-нызқь франк нылхит{{sfn|Roberts|2014|p=155}}. <!-- [[Квадрига святого Марка]]. Лувр Денона. Строительные программы.-->
=== Мсыртәи аныҟәара ===
{{main|Мсыртәи аныҟәара }}
[[Файл:Napoleon-Gérome.jpg|thumb|Наполеон Мсыр даныҟаз. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1867)]]
[[Файл:Jean-Léon Gérôme 003.jpg|thumb|left|[[Бонапарт перед Сфинксом|Бонапарт Сфинкс аҿаԥхьа]]. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1868)]]
[[Файл:Louis-François Baron Lejeune 001.jpg|thumb|Ԥхынгәымза 21, 1798 ш. апирамидақәа рааигәара ицоз аибашьра. [[Лежен, Луи-Франсуа|Лежен]] (1808)]]
[[Файл:Antoine-Jean Gros - Bonaparte visitant les pestiférés de Jaffa.jpg|thumb|left|Наполеон Иаффе даныҟаз амырза зыхьыз ачымазцәа рбара даннеи. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1804)]]
[[Файл:Le Parc de la Malmaison sous la neige - panoramio (15).jpg|thumb|[[Мальмезон]]]]
Италиатәи акампаниа иалҵшәаны Наполеон Франциа ахьӡ-аԥша ду иоуит. Ԥхынҷкәынмза 25, 1797 шықәсазы иара афизикеи аматематикеи рыкласс ала Аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи рмилаҭтә институт амеханика асекциа лахәылас далхын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}{{ref+|Наполеон [[Лаплас, Пьер-Симон|Лапласа]], [[Бертолле, Клод Луи|Бертолле]], [[Монж, Гаспар|Монжа]] рыцхыраарала атәыла нзыжьыз [[Карно, Лазар|Карно]] иҭыԥ ахь далхын. Иара 312 бжьы рҟынтәи 305 иоуит, егьырҭ ашьҭазааҩцәа 166-и 123-и бжьы роуит{{sfn|Roberts|2014|p=156}}. Наполеон иматематикатә лшамҭақәа иреиуоуп: ҩ-цәаҳәак змоу ҵәаӷәагак ала аԥшьганеиҟараша аҭыхразы имариоу азнеишьа (ари аӡбамҭа аԥыргал мацарала, мамзаргьы ҩ-цәаҳәак змоу аҵәаӷәага мацарала иарбанзаалак [[аԥыргали аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра| аԥыргали ацәаҳәа змам аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра шалшо ашьақәырӷәӷәаразы акрызҵазкуа шьаҿаны иҟалеит]]), иара убас [[Наполеон итеорема|зганқәа еиҟароу ахкәакь иазку атеорема]], ихьӡ зху|К}}. Ажьырныҳәамза 10, 1798 шықәсазы Адиректориа Англиатәи ар реиҳабыс дҟанаҵеит. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵразы аекспедициатә мчқәа еиҿикаауеит ҳәа азԥхьагәаҭан. Аха ақәыларатә мчқәа ринспекциеи аҭагылазаашьа анализ азуреи рышьҭахь, Наполеон аӡхыҵра нагӡашьа амам ҳәа иԥхьаӡаны Египет ампыҵахалара аплан ықәиргылеит, уи аплан Индиа иҟаз Британиатәи апозициақәа ржәылараҿы акрызҵазкуа ԥыԥшырҭаны дахәаԥшуан. Хәажәкырамза 5 рзы Наполеон аекспедициа аиҿкааразы иԥкым-азин иоуит{{sfn|Roberts|2014|p=158}}, активла аҽазыҟаҵара далагеит{{ref+|Иара абри амзазы Наполеон Жозеф иҟынтәи иаҳаит Жозефина Италиатәи акампаниа аахыс Ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз русқәа дышрылахәыз атәы. Лара лыдагьы арҭ аусқәа дрылахәын Ипполит Шарль, лареи иареи усҟангьы маӡала еиқәшәон. Наполеони Жозефи Жозефина лҿахәы лҿырхит, аха лара зегьы мап рцәылкуан{{sfn|Roberts|2014|p=159}}.|К}}. Александр Ду мрагыларатәи иныҟәарақәа раан аҵарауаа шицыз игәалашәо, Наполеон 167-ҩык агеографцәеи, аботаникцәеи, ахимикцәеи, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рхаҭарнакцәеи иманы дцеит (урҭ рахьынтә 31-ҩык Аинститут алахәылацәа ракәын){{sfn|Roberts|2014|p=164}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=468}}.
Апроблема дуны иҟан Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи акралра афлот аескадра Адгьылбжьаратә мшын иахьалалаз. Аекспедициатә ар (35-нызқьҩык) маӡала Тулон аанрыжьит лаҵарамза 19, 1798 шықәсазы, Нельсони дареи реиԥылара рҽацәырыхьчаны фымчыбжь рыла Адгьылбжьаратә мшын ирит{{sfn|Тюлар||с=76}}.
Наполеон раԥхьатәи хықәкыс иқәиргылеит Мальта — Мальтатәи аорден иахьыҟоу аԥшаара. Рашәарамза, 1798 шықәсазы Мальта анырга ашьҭахь Наполеон адгьылбжьахаҿы ԥшь-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агарнизон ааныжьны афлот иманы Мсырҟа ддәықәлеит{{sfn|Чандлер|2011|с=195—196}}.
Ԥхынгәымза 1 азы Наполеон ир Александриа азааигәара аӡхыҵра иалагеит, адырҩаҽны ақалақь рымпыҵархалеит. Ар Ҟаирҟа идәықәлеит. Ԥхынгәымза 21 рзы афранцыз ари мамелиукаа раԥхьагылаҩцәа Мурад-беии Ибрагим-беии еизыргаз ари еиԥылеит, апирамидақәа рааигәара аибашьра ҟалеит. Атактикеи арратә ҽазыҟаҵареи рҿы аԥыжәара ду ахьрымаз иабзоураны, афранцызцәа ацәыӡ маҷқәа рыманы мамелиукаа рыр иԥыххаа иқәырҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=196—202}}.
Ԥхынгәымза 25 рзы Наполеон идиутант иамхаҳәаз абзоурала Наполеон еиликааит акыраамҭа Париж ауаажәларра уҳәан-сҳәанны ирылаз ишҵабыргыз — Жозефина лхаҵа длыԥсахуеит. Ари ажәабжь Наполеон даршанхеит. «Убри амомент инаркны ихабзиабара, игәрамгара, амчра агәазыҳәара еиҳа-еиҳа ирызҳауан. Европа зегьы ианырыр акәхеит Бонапарт иҭаацәаратә насыԥдара»{{sfn|Чандлер|2011|с=202—203}}.
Нанҳәамза 1 азы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи аескадра Адгьылбжьаратә мшын аҿы ҩымз ирҿыз аԥшаарақәа рышьҭахь Абукиртәи аӡыбжьахалаҿы афранцызцәа рыфлот иахьӡеит. Аибашьра иахҟьаны афранцызцәа рыӷбақәа шамахамзар зегьы рцәыӡит (60 млн франк иҟаз Мальтатәи аконтрибуциа назгоз афлагмантә «Orient» налаҵаны), еиқәхаз Франциаҟа ихынҳәыр акәхеит. Наполеон Мсыр даанхар акәхеит, англызцәа Адгьылбжьаратә мшын рнапахьы иааргеит{{sfn|Roberts|2014|p=177}}.
Нанҳәамза 22, 1798 шықәсазы Наполеон 36-ҩык злахәыз Мсыр аинститут аԥҵаразы ақәҵара инапы аҵаиҩит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=36}}. Аинститут аусура алҵшәақәа ируакхеит ҳаамҭазтәи мсырҭҵаара аҿиаразы аҭагылазаашьақәа аԥызҵаз амонументалтә «Мсыр ахҳәаа»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=642}}. Аекспедициа амҩаԥгараан ирыԥшааз Розеттәи ахаҳә ажәытәӡатәи Мсыртәи аҩыра ашифр аартразы алшара рнаҭеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=705}}.
Ҟаир анрымпыҵархала ашьҭахь Наполеон Дезеи Давеи напхагара зырҭоз 3-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агәыԥ Хыхьтәи Мсыр ампыҵахаларазы идәықәиҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=205}}, иара ихаҭа убри аамҭазы атәыла инапахьы аагареи, насгьы акыр зылшо ауааԥсыра игәыбылра ркыртә азы активла аусқәа рымҩаԥгара далагеит, қәҿиаралагьы илшеит. Наполеон аԥсылман динмаҵзуҩцәеи иареи еилибакаартә даҿын, аха уеизгьы, жьҭаарамза 21 ауха Ҟаир ақәгылара ҟалеит: 300-ҩык раҟара афранцызцәа ҭахеит, ақәгылара ашьаҽраан, иара уи ашьҭахьгьы 2500-ҩык инареиҳаны ақәгылаҩцәа ршьит{{sfn|Roberts|2014|p=181}}. Абҵарамза анҵәамҭазы Ҟаир иҭынчрахеит; абҵарамза 30 рзы Наполеон арлахҿыхратә баҳча анааиртуаз 20-шықәса зхыҵуаз Полин Фуре длабадырит. Наполеон лара лыԥшәма анапынҵа иҭаны иаразнак Франциа ддәықәиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=182}}.
Анлызцәа рныррала Порта Мсыр иҟаз афранцызцәа ржәыларазы аҽазыҟаҵара иалагеит. «Ақәылара — иреиӷьу хыхьчагоуп» ҳәа ипринцип шьаҭас иҟаҵаны{{sfn|Чандлер|2011|с=207}}, жәабранмза 1799 шықәсазы Наполеон [[Шьамтәыла]] дақәлеит. Иара Газеи Иаффеи игеит{{ref+|Наполеон Иаффа даныҟаз агубернатор идигалеит ақалақь ииҭарц, аха агубернатор мап икит, афранцыз [[цҳаражәҳәаҩ]] дыршьит. Ажәылара ашьҭахь ақалақь аанкылан, Наполеон ар азин риҭеит ақалақь еимырҵәарц, ақалақь уааԥсыра рацәаҩны иҭахеит. Анаҩстәи амшқәа рзы зықьҩыла итҟәаны ирымаз аҭырқә солдаҭцәа амшын аԥшаҳәаҿы иршьит{{sfn|Roberts|2014|p=189}}. Афранцызцәа иршьуаз ауааԥсыра [[Абубонтә мырза|абубонтә мырза]] рыларҵеит. Уи Е. Робертс игәаанагарала, иақәнагаҵәҟьаз ашьоуразы ҭоурыхтә ҿырԥшны иҟалеит. Амырза зыхьыз ауаа рҟынтәи 92% рыԥсҭазаара иалҵуан. Ус анакәха, амырза зыхьыз афранцызцәа рус ӡбан. Наполеон ачымазцәа рбара ҳәа аррахәышәтәырҭахь днеит, ари ахҭыс Гро исахьаҿы аарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=190}}.|К}}, аха амшын аҟынтәи Британиатәи афлот еиқәзыршәоз, адгьыл аҿы [[Пикар де Фелиппо]] ирӷәӷәоз Акра изымгеит. Лаҵарамза 20, 1799 шықәсазы афранцызцәа ахьаҵра иалагеит. Наполеон макьана илшон Абукир азааигәара иҟаз (ԥхынгәымза 25) аҭырқәцәа риааира, аха еиликаауан ашьацҳәа дшаҿашәаз. Нанҳәамза 23{{sfn|Тюлар||с=79}}{{sfn|Ленц|2003|с=31}} рзы ир аинрал Клебер изааныжьны, афрегат «[[Миуирон]]» дақәтәаны, [[Бертье]], [[Ланн]], [[Миурат]], [[Монж]], [[Бертолле]] дрыцны маӡала Франциа дцеит. Англыз ӷбақәа дрықәымшәакәа Наполеон Амрагылара ампыҵахалаҩ ҳәа деицырдыруа Франциаҟа дхынҳәит{{sfn|Чандлер|2011|с=207—217}}{{sfn|Тюлар||с=79}}.
Жьҭаарамза 16 рзы Наполеон Париж данааи, Жозефина иара даныҟамыз 325-нызқь франк (уалла илгаз) иаԥсаз [[Мальмезон]] аҳҭынра шаалхәаз ибеит. Жозефина лҭыӡшәа ашьҭахь (Наполеон уи ихала иаԥшьигеит ҳәа иԥхьаӡоит Е. Робертс) дара еинышәеит. Жозефина уаҳа лхаҵа длыԥсахӡомызт, аха Наполеон ихаҭа изы ас узҳәом{{sfn|Roberts|2014|p=207}}.
== Аконсулра ==
{{main|Афранцыз консулат }}
=== Бриумер 18 рызтәи аҳәынҭқарра еилаҩынтреи аамҭалатәи аконсулреи ===
{{main|Бриумер 18 рызтәи аилаҩынтра |Аамҭалатәи аконсулра }}
[[Файл:Matinée du 18 brumaire (Motte).jpg|thumb|left|Бриумер 18 рзы, шьыжьымҭан Наполеони аинралцәеи реиԥылара. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1826)]]Бонапарт ир иманы Мсыр даныҟаз Франциа аиҳабыра акризистә ҭагылазаашьа иақәшәеит. Европатәи акралцәа [[аҩбатәи акоалициа]] шьақәдыргылеит ареспубликатә Франица иаҿагыларц азы. Адиректориа усҟан аус зуаз [[аконституциа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны ареспублика аҭышәынтәалара алнаршомыз, ар ирыҳәон ирыцхраарц азы. Италиа иҟаз [[Суворов]] напхгара зиҭоз аурыс-австриатә ар Наполеон уаанӡа иааникылаз адгьылқәа дырхынҳәит, иара убас урҭ Франциа иақәлар рылшоит ҳәа ашәарҭарагьы ҟалеит. Акризис иахҟьаны 1793 шықәсазтәи атеррор угәалазыршәо ауснагӡатәқәа мҩаԥган. "Иакобинтәи" ашәарҭара аԥырҟәҟәаареи арежимгьы еиҳа иҭышәынтәалахарц ишьақәгылеит ачарҳәцәа ргәыԥ, уи иалан адиректорцәа Сииеси Диукои рхаҭақәагьы. Ачарҳәҩцәа акыр зылшо аруаҩ дырҭахын. Уи азы Наполеон далырхит, избан акәзар иара ииааирақәа рыбзоурала даара деицырдыруан. Ганкахьала, Наполеон иҭахымызт ацәгьоура дақәыркырц (арҭ амшқәа раан иара асаламшәҟәқәа иҩуамызт); даҽаганкахьала, иара аилаҩынтра аҽазыҟаҵара активла далахәын{{sfn|Roberts|2014|p=206ff}}.
[[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|thumb|Бонапарт Хәышәҩык рхеилак аҿы даныҟаз (1799). [[Бушо, Франсуа|Франсуа Бушо]] исахьаҿы (1840)]]Ачарҳәҩцәа ирылшеит аинралцәа рыбжеиҳараҩык дара ирыдгыларатә еиԥш аҟаҵара. [[Бриумер 18]] (абҵарамза 9, 1799 шықәсазы) рзы ачарҳәаҩцәа рыдгылаҩцәа ахьырацәаз [[Абыргцәа рхеилак]], ҩ-декретк аднакылеит: ҩ-палатак реилатәарақәа Сен-Клу риагареи Бонапарт [[Сена адепартамент]] еиҳабыс иҟаҵареи{{sfn|Roberts|2014|p=218}}. Сииеси, Диукои, Барраси{{ref+|Хыҵхырҭақәак изларҳәо ала, Баррас иҭыԥ аанижьыртә еиԥш иҟазҵаз Талеиран иоуп, избанзар иара аинрал Морои гәыԥҩык аруааи ицны Баррас диқәмақаруан{{sfn|Roberts|2014|p=219}}. Егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала — уи аџьыбаҭшьы иалҵшәахеит{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}. Даҽа хыҵхырҭақәак рыла — иара Бонапарт диԥырхагахар иҭахымызт, избанзар анкьа Баррас Наполеон изы «[[Пигмалионс]]» дыҟан{{sfn|Gueniffey|2015|p=558}}. Ари зыхҟьазаалакгьы Баррас иҭыԥ ааныжьра ауп ачарҳәаҩцәа рыпланқәа рынагӡара алзыршаз.|К}} иаразнак рҭыԥқәа аанрыжьит, убри алагьы Адиректориа азинмчхарақәа ааныркылан, атәыла аиҳабырада аанрыжьит. Аха абҵарамза 10 рзы иакобинаа рнырра ӷәӷәа ахьыҟаз Хәышәҩык рхеилак ианеиза, адекрет ақәшаҳаҭхара мап ацәнакит. Уи алахәылацәа абџьар кны, ааԥхьарада аилатәара азал иҩналаз Бонапарт икәшеит. Хәышәҩык рхеилак ахантәаҩыс иҟаз [[Лиусьен]] асолдаҭцәа ааиԥхьеит. [[Миурат]] напхгара зиҭоз асолдаҭцәа азал иҩналан, еилатәаз дәылырцеит. Иара убри ауха иалыршахеит Ахеилак алахәылацәа аӡәык-ҩыџьак реизгара (50-ҩык рҟынӡа), иара убас ирылшеит [[аамҭалатәи аконсулра]] аԥҵаразы иахәҭоу адекретқәа «рыдкылареи» [[аконституциа ҿыц]] ашьақәыргыларазы акомиссиа аиҿкаареи{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}{{sfn|Чандлер|2011|с=230—232}}{{sfn|Roberts|2014|p=219—224}}.
Бонапарт, Сииес, Диуко аамҭала консулцәаны иҟарҵеит. Диуко Бонапарт «ампыҵахалара азин ала» ахантәаҩра идигалеит, аха Наполеон мап ацәикын, есыҽнытәи аиҭныԥсахлара рыдигалеит. Аамҭалатәи аконсулра хықәкыс иаман аконституциа ҿыц ашьақәыргылареи адкылареи. Бонапарт ибзоураны уи апроект хәымчыбжь рыла ишьақәдыргылеит. Арҭ амчыбжьқәа рыҩныҵҟа Наполеон илшеит Сииес идгылаҩцәа иара идгыларатә еиԥш аҟаҵара, насгьы Сииес еиқәиршәаз апроект акрызҵазкуа ариашарақәа алеигалеит. Сииес 350-нызқь франки Версали Парижи ақалақьқәа рҿы еиҭамҵуа амазара иоуит, убри аҟнытә мап имкит{{sfn|Roberts|2014|p=231—234}}. Апроект ишаҳәоз ала, азакәанԥҵаратә мчра Аҳәынҭқарратә хеилак, Атрибунат, Азакәанԥҵаратә корпус, Асенат рыбжьара ишон, убри алагьы иԥсыҽхон, насгьы ирласны аӡбарақәа заднамкыло иҟалеит. Аха анагӡаратә мчра жәашықәса ҳәа аҿҳәара змаз актәи аконсул Бонапарт инапаҿы иҟан. Аҩбатәии ахԥатәии аконсулцәа (Камбасереси Лебрени) абжьгаҩцәа раҳасабала заҵәык иҟан{{sfn|Englund|2010|p=166—168}}{{sfn|Тюлар||с=90—93}}. Аконсулцәа ралхра мҩаԥысит ԥхынҷкәынмза 12 рзы{{sfn|Lentz|2014|p=152—153}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=174—175}}.
Аконституциа ӡырган ԥхынҷкәынмза 13, 1799 шықәсазы, ажәлар уи иақәшаҳаҭхеит Ареспублика VIII шықәсазтәи аплебисцит аҟны (аофициалтә дыррақәа изларҳәо ала, 3-миллионҩык раҟара иақәшаҳаҭхеит, 1,5-нызқьҩык мап ацәыркит, аха аиашазы аконституциа иадгылеит 1,55-миллионҩык раҟара, егьырҭ абыжьқәа еиқәырҽаҽан){{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=514}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=519}}. Жәабранмза 19, 1800 шықәсазы Наполеон Лиуксембургтәи ахан ааныжьны Тиульри нхара далагеит{{sfn|Roberts|2014|p=246}}.
=== Жәашықәсатәи аконсулра ===
{{main|Жәашықәсатәи аконсулра }}
[[Файл:Debret - Premiere distribution des decorations de la Legion d'honneur.jpg|thumb|Аҳаҭыртә легион аорден раԥхьатәи анашьара. [[Дебре, Жан-Батист|Дебре]] (1812)]]
[[Файл:The three consuls by Van Gorp.jpg|thumb|150px|Хҩык аконсулцәа ([[Камбасерес, Жан Жак Режи де|Камбасерес]], Бонапарт, [[Лебрен, Шарль Франсуа|Лебрен]]). [[Ван Горп, Анри-Николя|Ван Горп]] (1803)]]
[[Файл:Gérard - Signature du Concordat entre la France et le Saint-Siège, le 15 juillet 1801.jpg|thumb|left|Наполеон Конкордат аратификациа азиуеит. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1801)]]
[[Файл:David napoleon.jpg|thumb|150px|[[Наполеон на перевале Сен-Бернар|Наполеон Сен-Бернар икаҵәараҿы]]. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1803)]]Наполеон ахадас даныҟала Франциа Британиа Дуи Австриеи ирабашьуан. 1799 шықәсазы Австриа Суворов Италиатәи арратә иныҟәара абзоурала Аҩадатәи Италиа архынҳәит. Наполеон Италиатәи иныҟәара ҿыц актәи угәаланаршәон. Лаҵарамза, 1800 шықәсазы афранцыз ар жәамш рыла Альпы рыла, иаалырҟьаны Аҩадатәи Италиа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=246—248}}. Ԥхынгәымза 14, 1800 шықәсазы Маренго ицоз аибашьраан Мелас напхгара зиҭоз австрицәа Наполеон ииааирц егьрыгымхеит, аха Дезе иконтржәылара Наполеон ацхыраара инаҭеит (Дезе ихаҭа дҭахеит){{sfn|Чандлер|2011|с=257—259}}. Маренго ицоз аибашьраан аиааира агара Леобен аинышәара иазку аилацәажәарақәа ирылагартә алнаршеит, аха иара убас иаҭахын афранцыз ҳәаақәа ашәарҭара иҭагыламхарц азы ԥхынҷкәынмза 3, 1800 шықәсазы Гогенлинден ицоз аибашьраҿы Моро ииааира{{sfn|Чандлер|2011|с=264—265}}.
Жәабранмза 9, 1801 шықәсазы Лиуневильтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит, уи ашьҭахь Франциа Италиа мацара акәымкәа, иара убас Германиагьы аҳра иауа иалагеит. Шықәсык ашьҭахь (хәажәкырамза 27, 1802 шықәсазы) Франциеи Британиа Дуи Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала ихдыркәшеит Аҩбатәи акоалициа реибашьра. Аха Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра Франциеи Британиа Дуи ирыбжьаз аимакқәа иазымыӡбеит, убри аҟнытә уи уақәгәыӷыртә еиԥш иҟамызт{{sfn|Тюлар||с=116—119}}. Аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рыла Англиа иампыҵанахалаз Франица иатәыз аколониақәа иархынҳәыр акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=459}}. Наполеон иколониалтә империа аиҭашьақәыргылареи арҭбаареи иҭахын, убри инамаданы Сан-Ильдефонсо ианыҟаз ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Испаниа Наполеон иԥаҭеит Луизиана{{sfn|Тюлар||с=118}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон 25-нызқьҩык асолдаҭцәа злаз аекспедициа дәықәиҵеит иқәгылаз атәцәа [[Сан-Доминго]] рымихырц. Аекспедициа дахагылан имаҳә [[Леклерк]]. Атәцәа напхгаҩыс дрыман [[Туссен-Лувертиур]]{{sfn|Тюлар||с=142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}.
Наполеон иалеигалаз административтә, азинтә ҿыцрақәа иахьатәи аҳәынҭқарра ашьаҭа ркит, урҭ рӷьырак иахьагьы аус руеит. Наполеон раԥхьатәи консулс даныҟала, атәыла аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа шьаҭанкыла иԥсахит; 1800 шықәсазы административтә реформа мҩаԥигеит, аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟаз адепартаментқәа рпрефектцәеи аокругқәа рсупрефектцәеи ринститут аԥиҵеит. Ақалақьқәеи ақыҭақәеи ахадацәа арҭон{{sfn|Тюлар||с=96}}. Административтә реформа иалнаршеит аҭыԥантәи амчратә усбарҭақәа рнапы ианыз, уаанӡа Адиректориа иазымыӡбоз азҵаарақәа рыӡбара — ашәахтәқәа реизгареи арекруттә аизгеи{{sfn|Исдейл|1997|с=86—87}}.
1800 шықәсазы ахьы аҵәахреи аԥара аҭыжьреи рзы иаԥҵан [[Франциа абанк|Франциа]] [[Франциа абанк|абанк]] (ари афункциа иаиуит 1803 шықәсазы){{sfn|Roberts|2014|p=246}}. Раԥхьаӡа абанк напхгара арҭон акционерцәа иалырхуаз 15-ҩык анапхгара алахәылацәа, аха 1806 шықәсазы аиҳабыра анапхгаҩи ([[Крете]]), иара убас ҩыџьа ихаҭыԥуаҩцәеи иарҭеит, 15-ҩык анапхгара алахәылацәа рхыԥхьаӡара иалалеит [[ашәахтәқәа реизгаҩцәа хадақәа]] хҩык{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=163}}.
Флореаль 11 Х шықәсазы ({{date|1|5|1802}}) абжьаратәи ашколқәа — [[алицеиқәа]] рсистема аԥҵан{{sfn|Тюлар||с=246}}.
Наполеон ауаажәларра ргәаанагара анырра аҭара шаҟа аҵанакуа ибзиаӡаны идыруан, убри аҟнытә 73 Парижтәи агазеҭқәа рахьынтә 60 аиркит, егьырҭ иаанхаз аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=242}}. [[Фуше]] дызхагылаз аполициа ӷәӷәа{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=316}}, иара убас [[Савари]] напхгара зиҭоз амаҵзура маӡа аԥҵан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=732}}.
Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон азакәанԥҵаратә усбарҭақәа рҟынтәи ареспубликатә оппозициа адгылаҩцәа аӡәырҩы ықәигеит{{sfn|Ленц|2003|с=43}}. Хәыҷы-хәыҷла амонархтә напхгараҭара аформақәа рахь ахынҳәра мҩаԥысуан. Аицәажәараан «уара» ҳәа аҳәара иаҟәыҵит, ус рҳәон ареволиуциа ашықәсқәа инадыркны. Наполеон аемигрантцәа рыхәҭак ихынҳәырц азин риҭеит, аха дара аконституциа гәык ала ишазыҟоу аҭоуба шьҭарҵар акәын. Ихынҳәит аливреиақәа, аофициалтә церемониақәа, ахантә шәарыцара, [[Сен-Клу]] имҩаԥыргоз амессақәа. Ареволиуциа ашықәсқәа раан ҳамҭас ирырҭоз хьыӡҳәалатәи абџьар ацынхәрас, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҭахымызгьы, Наполеон иалеигалеит иерархиала еиҿкааз Аҳаҭыртә легион аорден ({{date|19|5|1802}}). Аха «армаратә» оппозициа дшақәлозгьы, Бонапарт ареволиуциа иаанагаз ампыҵахаларақәа реиқәырхара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=131—132}}.
1801 шықәсазы Наполеони Римтәи папеи аконкордат рыбжьарҵеит. Рим афранцыз мчра ҿыц азханаҵеит, акатолицизм афранцызцәа реиҳараҩык рдинхаҵароуп ҳәа иӡбан. Аха ус шыҟазгьы ажәлар адинхаҵара алхразы рхы иақәиҭын. Аԥскәабазцәа раҭареи ауахәама аусуреи аиҳабыра ирхьыԥшын{{sfn|Тюлар||с=110—112}}.
Наполеон иусқәа ирыхҟьаны «армаратәи» иҿагылаҩцәа Ареволиуциа ачарҳәҩы ҳәа ишьҭан, аха Наполеон ихаҭа Ареволиуциа аидеиақәа ирыцызҵо аӡә иакәны ихы иԥхьаӡон. Наполеон иакобинаа еиҳа дрыцәшәон ароиалистцәа раасҭа. Иара дзыцәшәоз ридеологиа, амчра амеханизмқәа ахьырдыруаз, иара убас ибзиаӡоу реиҿкаашьа акәын. Ԥхынҷкәынмза 24, 1800 шықәсазы Наполеон Аоперахь дызлацоз Сен-Никез амҩаҿы «џьаҳанымтәи машьына» ҳәа изышьҭаз анԥжәа, иара уи ишьра аҽазышәара иакобинаа рықәхразы ихы иаирхәеит, иҟалаз [[ароиалистцәа]] шырхароу Фуше ишышьақәирӷәӷәазгьы{{sfn|Roberts|2014|p=288—289}}.
Наполеон илшеит ареволиуциа ихадоу аихьӡарақәа рышьақәырӷәӷәара (ахатәтәразы азин, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, алшарақәа реиҟарара), иара убас ареволиуциатә анархиа ааникылеит. Афранцызцәа агәра рго иалагеит дара рыԥсҭазаара шыбзиахо, ишманшәалахо Наполеон аҳәынҭқарра ахадас дыҟанаҵы, уи Наполеон ихатә мчра арӷәӷәараҿы анаҩстәи ашьаҿа аҟаҵара иацхрааит — ԥсраҽнынӡатәи аконсулрахь аиасра{{sfn|Чандлер|2011|с=279—280}}.
=== Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра ===
{{main|Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра }}
[[Файл:Jean Auguste Dominique Ingres 016.jpg|150px|left|thumb|Бонапарт — актәи аконсул. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1803—1804)]]
[[Файл:France 1803-04-A 20 Francs.jpg|thumb|1803 шықәсазтәи 20 хьтәы франк — Наполеон актәи аконсул иаҳасабала ]]1802 шықәсазы Наполеон [[аплебисцит]] алҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны Асенат ала асенатус-консульт мҩаԥигеит ԥсраҽнынӡатәи азинмчхарақәа ({{date|2|8|1802}}) имазарц азы. Актәи аконсул азин иуоит Асенат иара ишьҭахь аҳәынҭқарра ахадас иҟало идгалара, уи шьҭрала ииасуа амчра апринцип аиҭашьақәыргылара дазааигәанатәит{{sfn|Тюлар||с=127—129}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=524}}.
Мшаԥымза 7, 1803 шықәсазы ақьаад иалхыз аԥара аԥыхын; аԥаратә ак хаданы иҟалеит 100 сантимк рыла ишаз араӡнытә франк; аамҭакала иаларгалон 20, 40 франк иҟаз ахьтәы ԥара. Наполеон иаԥиҵаз аметаллтә франк ахархәара аман 1928 шықәсанӡа{{sfn|Englund|2010|p=187}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=827}}.
Наполеон иоуит зфинанстә ҭагылазаашьа бааԥсыз аҳәынҭқарра. Ифинанстә бжьгаҩцәеи иареи ашәахтәқәа реизгареи ахарџьқәеи рсистема шьаҭанкыла ирыԥсахит. Афинанстә система ишахәҭоу еиԥш аусура алыршахеит еиҿагылаз, иара убри аамҭазы аус еицызуаз аминистррақәа ҩба раԥҵарала: афинансқәеи аԥараҵәахырҭеи, урҭ напхгара рырҭон Годени Барбе-Марбуеи{{sfn|Lentz|2014|p=646—647}}. Афинансқәа рминистр абиуџьет алагалақәа инапы ианын, аԥараҵәахырҭа аминистр — ахарџьқәа; ахарџьқәа азакәан ма аминистрратә қәҵара иақәшаҳаҭхар акәын, урҭ ахылаԥшра ӷәӷәа рырҭон{{sfn|Lentz|2014|p=305}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=800}}.
Наполеон адәныҟатәи иполитика ҵакыс иаман Франциа ааглыхреи афинанстә буржуазиеи Европатәи аџьармыкьаҿы ԥхьагылара рыманы рыҟаҵара. Уи иаԥырхаган англыз капитал, избанзар Британиа ду ааглыхратә револиуциа ҟалахьан, убри алагьы дара аԥыжәара рыман. Аҩ-тәылак ирыбжьаз аиндаҭлара иахҟьаны Амьентәи аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рықәныҟәара иаҟәыҵит. Аиқәшаҳаҭра ишаҳәоз ала, англызцәа рыр Мальта иахыргар акәын, аха дара уи мап ацәыркит. Наполеон иакәзар, Ельба, Пьемонт, Парма импыҵаирхалеит, иара убас Швеицариатәи акантонақәеи иареи Абжьаҟазара ашәҟәынҵеи арратә еидгылара иазку аиқәшаҳаҭреи рнапы аҵарҩит. Хырԥашьа змам аибашьра иҽазыҟаиҵо Наполеон Луизиана Еиду Аштатқәа идирхәҳаит. Леклерк дызхагылаз Гаити ицоз аекспедициа еиԥш, Наполеон иколониалтә проектқәагьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=140—142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}{{sfn|Lefebvre|2011|p=148—149}}.
Лаҵарамза, 1803 шықәсазы Британиа Дуи Франциеи реизыҟазаашьа убриаҟара ԥхасҭахеит, англызцәа рыцҳаражәҳәаҩ ддырхынҳәыр акәхеит; лаҵарамза 16 рзы Британиатәи абаӷәазақәеи амшыни рҿы афранцыз ӷбақәа рымпыҵахаларазы адҵа ҟаҵан, лаҵарамза 18 рзы Британиа Ду Франциа аибашьра рыланаҳәеит{{sfn|Roberts|2014|p=322—323}}{{ref+|Ч. Исдеил лаҵарамза 18 рзы Франциа Британиа Ду аибашьра рыланаҳәеит ҳәа аирбоит{{sfn|Исдеил|1997|с=39}}. |К}}. Наполеон Британиа акрал иитәыз Ганновер агерцограхь ир дәықәиҵеит. Ԥхынгәымза 4 рзы Ганновер ар ихьаҵит{{sfn|Lentz|2014|p=694}}. Наполеон Булон амҵан иҟаз Па-де-Кале аԥшаҳәаҿы арратә лагер ду аргылара далагеит. Ԥхынҷкәынмза 2, 1803 шықәсазы ари ар «Англиатәи ар» ҳәа хьӡыс иаиуит; 1804 шықәсазы Булони уи акәша-мыкәшеи 1700 инареиҳаны аӷбақәа еизган ар Англиаҟа риагаразы{{sfn|Lefebvre|2011|p=160—162}}.
Наполеон иҩныҵҟатәи аполитика хықәкыс иаман ихатә мчра арӷәӷәара ареволиуциақәа алҵшәақәа: аграждантә зинқәа, анхацәа рыдгьылқәа рзы, иара убас ареволиуциа аан амилаҭтә мазара аазхәаз, даҽакала иуҳәозар, аемигрантцәа ирымырхыз адгьылқәеи ауахәамақәеи аазхәаз рхатәтәра азин реиԥш иҟоу алҵшәақәа реиқәырхаразы. Арҭ ампыҵахаларақәа зегьы алнаршар акәын «Наполеон икодекс» ҳәа аҭоурых ианылаз Атәылауаҩратә кодекс (аратификациа азун хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы){{sfn|Тюлар||с=132—133}}.
Кадудаль —Пишегриу рчарҳәра анеилкааха ашьҭахь («ХII шықәсазтәи ачарҳәра» ҳәа изышьҭоу) Франциа анҭыҵ иҟаз Бурбонаа рыҩнаҭа апринццәа уи иалахәын ҳәа агәаанагара ҟалеит. Наполеон адҵа ҟаиҵеит Енгиентәи агерцог афранцыз ҳәаа азааигәара иҟаз Еттенхаим дааныркыларц. Агерцог Париж дааганы ааратә ӡбарҭа ашьауӷақәҵарала, хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы дкыдҵаны дыршьит. Кадудаль дыршьит, Пишегриу абахҭаҿы дыԥсны дырбеит, Моро Франциа далырцеит. XII шықәсазтәи ачарҳәра афранцыз уаажәларраҿы агәамҵра цәырнагеит, иҟалаз ахҭысқәа аофициалтә пресса рхы иадырхәеит аԥхьаҩцәа Актәи аконсул ихылҵшьҭратә мчра шхымԥадатәиу ажәлар агәра ддыргарц азы{{sfn|Тюлар||с=134—136}}.
== Актәи аимпериа ==
{{main|Актәи аимпериа |Наполеон иеибашьрақәа }}
=== Аимпериа ашьақәгылара ===
[[Файл:Andrea Appiani - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821), als König von Italien - GG 2348 - Kunsthistorisches Museum.jpg|thumb|left|150px|Лаҵарамза 26, 1805 шықәсазы Милан Италиа акрал Наполеон агәыргьын ихеиҵеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}]]
[[Файл:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon edit.jpg|thumb|[[Коронация Наполеона|Наполеон агәыргьын ихаҵара]] [[Собор Парижской Богоматери|Нотр-Дам]] аныхабааҿы, {{date|2|12|1804}} Наполеон Жозефина агәыргьын лхеиҵоит. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1805—1807)]]Флореаль 28 ({{date|18|5|1804}}) рзы Асенат (XII шықәсазтәи асенатус-консульт ҳәа изышьҭоу) ақәҵарала ирыдыркылеит аконституциа ҿыц, уи инақәыршәаны Наполеон афранцызцәа римператорны дҟалон, насгьы Аимпериа иреиҳаӡоу асановникцәеи афицар дуқәеи рмаҵурақәа аларгалон, ареволиуциа ашықәсқәа раан иаԥыхыз амаршалтә хьӡы еиҭашьақәдыргылон{{sfn|Манфред|1987|с=403}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=527}}.
Иара убри аҽны ачинуаҩ дуцәа фҩык рҟынтәи хәҩык амаҵура иахадыргылеит (аелектор ду (алхҩы), Аимпериа архиканцлер, архиԥараҵәахҩы, аконнетабль, адмирал ду){{ref+|Афбатәи ачинуаҩ ду, [[Богарне, Евгени|аҳәынҭқарра архиканцлер]], жәабранмза 1, 1805 шықәсазы амаҵура дарҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=119}}.|К}}. Ачинуаа дуцәа аимператортә хеилак ду еиҿыркааит. Лаҵарамза 19, 1804 шықәсазы жәааҩык еицырдыруа аинралцәа Франциа амаршалцәаны иҟарҵеит, урҭ рахьынтә ԥшьҩык ҳаҭыр зқәу ҳәа иԥхьаӡан, егьырҭ — ииашоу{{sfn|Lentz|2002|p=37—38}}.
Абҵарамзазы аплебисцит алҵшәақәа рыла асенатус-консульт аратификациа азун. Аплебисцит аихшьаалақәа рыла, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҿагылозгьы, иӡбан агәыргьын ахаҵара атрадициа аиҭарҿиара. Наполеон даара иҭахын ацеремониа Римтәи папа далахәзарц. Папа Наполеон идиҵон Жозефинеи иареи ауахәаматә қьабз ала еибагарц, даҽакала иуҳәозар ашьанара ақьабз мҩаԥыргарц. Ԥхынҷкәынмза 2 ауха акардинал Феш Талеиран, Бертье, Диурок алархәны ашьанара ақьабз мҩаԥигеит{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. Ԥхынҷкәынмза 2, 1804 шықәсазы папа дызлахәыз Парижтәи Анцәаиан луахәамаҿы зеиӷьыҟам церемониа амҩаԥгараан Наполеон афранцызцәа римператор ҳәа ихы агәыргьын ахеиҵеит, анаҩс Жозефинагьы агәыргьын лхеиҵеит{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. Стендаль имшынҵаҿы ари агәыргьын ахаҵара «амцҳәаҩцәа илабҿабоу реидгылоуп» ҳәа ахиҳәааит — «ауаа рразҟы бзиа ахьӡала атираниа агәыргьын ахазҵо адинхаҵара»<ref name=":4">{{Книга|часть=Дневники|автор=Стендаль|заглавие=Собрание сочинений в пятнадцати томах|том=14|место=М.|издательство=Правда|год=1959|страницы=78}}</ref>.
Агәыргьынхаҵара иабзоураны иаарԥшхеит Бонапарт аҭаацәареи (Наполеон иашьцәеи иаҳәшьцәеи) Богарне аҭаацәареи (Жозефинеи лыхшареи) ирыбжьаз аиӷара. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина лыҵкы акалҭ акра рҭахымызт. Наполеон иан агәыргьынхаҵара ацеремониа аҭаара зынӡа мап ацәылкит. Аимак-аиҿакқәа раан Наполеон иԥшәмаԥҳәыси лхәыҷқәеи дрыдгылон, аха иашьцәеи иаҳәшьцәеи рахьгьы агәыҳалалра ааирԥшуан (ус шакәугьы, еснагь уи игәыӷрақәа ахьынармыгӡо азы игәынамӡара ааирԥшуан){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина лкалҭ инацәыхараны игылоуп. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Наполеони иашьцәеи иара убас еимаркуан Италиа акралс иҟаҵатәыда, насгьы иара ишьҭахь Франциа аимператорс иҟалода ҳәа. Аҵыхәтәаны ус ирыӡбеит: Наполеон аҩ-гәыргьынк иоуан, иԥсҭазаара далҵыр агәыргьынқәа иуацәа рыбжьара ишахоит. Хәажәкырамза 17, 1805 шықәсазы Наполеон ахадас дахьыҟаз иаҿыгаз Италиатәи ареспублика Италиа акралра ҳәа иҟалеит. Ҿыц еиҿкааз акралраҿы Наполеон акрал ититул иоуит, иԥаԥса Евгени Богарне — акрал ихаҭыԥуаҩ ититул{{sfn|Lentz|2002|p=121}}. Наполеон Аихатә гәыргьын ихы ахаҵара иахьиӡбаз иахҟьаны Австриа иалалеит ҿыц ишьақәгылоз афранцызҿагыларатә коалициа{{sfn|Lentz|2002|p=119}}{{sfn|Чандлер|2011|с=289—290}}. Лаҵарамза, 1805 шықәсазы Лигуриатәи ареспублика Франциа адепартаментқәа ируакхеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}.
=== Аимпериа аизҳазыӷьара ===
{{main|Ахԥатәи акоалициа реибашьра |Аԥшьбатәи акоалициа реибашьра }}
[[Файл:Charles Thévenin - Reddition de la ville d'Ulm.jpg|thumb|left|Ульма абџьаршьҭаҵара. [[Тевенен, Шарль|Тевенен]] (1815)]]
Мшаԥымза, 1805 шықәсазы Урыстәылеи Британиа Дуи рнапы аҵарҩит ахԥатәи акоалициа ашьаҭа зкыз Петербургтәи аидгылатә еиқәшаҳаҭра{{sfn|Чандлер|2011|с=289}}. Иара убри ашықәс азы Франциеи уи адгылара азҭоз Испаниеи ирҿагыланы Британиа Ду, Австриа, Урыстәыла, Неаполитантәи акралра, Швециа Ахԥатәи акоалициа еиҿыркааит. Акоалициа ашьақәыргылараҿы акрызҵазкуа факторны иҟалеит Британиатәи асубсидиақәа (англызцәа адгылаҩцәа ирзоурыжьит 5 млн фунт стерлинг){{sfn|Исдейл|1997|с=238}}. Афранцыз дипломатиа иалнаршеит иааиуа аибашьраҿы Пруссиа анеитралитет алнахыртә аҟаҵара (Наполеон идҵала Талеиран Фридрих-Вильгельм III ажәа ииҭеит британиаа ирымырхыз Ганновер шииҭо){{sfn|Тюлар||с=151}}.
Жьҭаарамза, 1805 шықәсазы Наполеон иаԥиҵеит Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа ({{lang-fr|domaine extraordinaire}}) — ирымпыҵархалаз атәылақәеи аҵакырақәеи рҟынтәи ашәарақәеи аконтрибуциақәеи реизгара иазкыз, Ла Буиери дызхагылаз афинанстә институт ҷыда. Арҭ аԥарақәа еиҳарак анаҩстәи арратә кампаниақәа ирықәдырӡуан<ref name="Domaine">{{статья|автор=Tulard J.|заглавие=Der "Domaine extraordinaire" als Finanzierungsinstrument napoleonischer Expansion|jstor=i40005617|издательство=Geschichte und Gesellschaft|год=1980|band=4|alleseiten=490—499|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120231134/https://www.jstor.org/stable/i40005617}}</ref>.
Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵра игәы иҭан, аха акоалициа русқәа ирызкны адырра аниоу Булонтәи алагер аҟынтәи Германиаҟа ар дәықәиҵеит. Австриатәи ар жьҭаарамза 20, 1805 шықәсазы Ульм амҵан имҩаԥысуаз аибашьраҿы абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=342}}. Жьҭаарамза 21 рзы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи афлот Трафальгар ицоз аибашьраан испаниа-франциатәи афлот еилаԥыххаа иқәнаҵеит. Ари аҵахара алҵшәақәа рыла Наполеон британиаа амшын аҿы аҳра риҭеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы Наполеон амч рацәаӡаны ақәирӡит, аха амшын аҿы англызцәа риааира илымшеит; Британиатәи адгьылбжьхақәа рахь аӡхыҵры залыршамхеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=145—146}}. Абҵарамза 13 рзы Вена иаарту қалақьуп ҳәа рыларҳәеит, афранцыз ар аҿагылара ӷәӷәа рмоукәа ақалақь ааныркылеит{{sfn|Roberts|2014|p=376}}.
[[Файл:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|thumb|Наполеон Аустерлица даныҟаз. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1810)]]Урыстәылатәи аимператор Александр I, Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор Франц II ар рахь инеит. Александр I идҵала аурыс ар ахьаҵра ааныркылан, австриаа ирыцны ԥхынҷкәынмза 2, 1805 шықәсазы Аустерлица{{sfn|Чандлер|2011|с=353}} ицоз аибашьраан афранцызцәа ирабашьит, уаҟа дара Наполеон еиҿикааз атактикатә шьацҳәа иаҿашәан, ӷәӷәала иаҵахан, ихьаҵит. Ԥхынҷкәынмза 26 рзы Австриеи Франциеи Петербургтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. 65 млн франк инареиҳаны Австриатәи адгьылқәа рҟынтәи Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа иалалеит: аҳәынҭқарра еибашьрала ахы ныҟәнагон<ref name="Domaine" />. Ар Ду абиуллетенқәа ирыбзоураны афранцыз уаажәларра рҟынӡа иааҩуаз арратә операциақәеи аиааирақәеи ирызку ажәабжьқәа амилаҭ реидкылара иацхраауан{{sfn|Тюлар||с=146—147}}.
Ԥхынҷкәынмза 27, 1805 шықәсазы{{sfn|Roberts|2014|p=394}} Наполеон «Бурбонаа рдинастиа Неаполь аҳра аура иаҟәыҵит» ҳәа ирылеиҳәеит, Неаполитантәи акралра, уаанӡатәи аиқәшаҳаҭра хьаас имкыкәа, афранцызҿагыларатә коалициа ахьалалаз азы. Афранцыз ар Неаполь ианнеи акрал Фердинанд I Сициалиаҟа дыбналеит, уи ашьҭахь Наполеон иашьа Жозеф Бонапарт Неаполитантәи акралс дҟаиҵеит{{sfn|Тюлар||с=148—149}}. Хәажәкырамза 30, 1806 шықәсазтәи адекрет ала Наполеон аимператор иҭаацәа рзы аҭауадтә титулқәа алеигалеит. Полинеи лыԥшәмеи ироуит Гвасталла агерцогра роуит, Миурати иԥшәмаԥҳәыси — Берг агерцогра Ду. Бертье Невшатель иоуит{{sfn|Тюлар||с=255}}. Аҳрақәа Беневентои Понтекорвои Талеирани Бернадотти ирырҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=218}}. Наполеон иаҳәшьа Елиза Лукка лоухьан, нас 1809 шықәсазы Наполеон Елиза Тоскана иахьаҵанакуа зегьы дахаиргылеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=714}}. Ԥхынгәымза, 1806 шықәсазы Батавтәи ареспублика аҭыԥан иҟалеит Голландиа акралра. Наполеон Голландиа акралс иашьеиҵбы Лиудовик Бонапарт дҟаиҵеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=220}}.
[[Файл:Huldigungderfürsten.jpg|thumb|180px|Аҭауадцәа Реинтәи аидгыла аиҿкаараан ҭоуба руеит. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1820—1830)]]Ԥхынгәы 12, 1806 шықәсазы Наполеони Германиатәи аҳәынҭқаррақәа рхадақәеи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала дара Реинтәи ҳәа хьӡыс иаиуз аидгыла еиҿыркааит, уи Наполеон ипротекторат аҵаҟа иҟан, иара убас хынҩажәанызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ар Наполеон изы иныҟәыргалар акәын. Аидгыла ашьақәгылара амедиатизациа ацын (уи аԥхьа ихьыԥшымыз ахадацәеи аҳра ссақәеи (immediat) рхьыԥшымра рцәыӡит, насгьы еиҳа идуу аҳәынҭқаррақәа урҭ напхгара рзыруа иалагеит). Нанҳәамза 6, 1806 шықәсазы аимператор Франц II ититули Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор изинмчқәеи аанижьит, абасала зқьышықәсалатәи аимпериа адунеи ианыҵит{{sfn|Тюлар||с=149}}{{sfn|Lentz|2002|p=221—223}}.
[[Файл:Тильзит. 1807.jpg|thumb|200px|left|Тильзиттәи аиԥылара. [[Госс, Николя|Госс]] (XIX век)]]
[[Файл:Charles Meynier - Napoleon in Berlin.png|thumb|Жьҭаарамза 27, 1806 шықәсазы Наполеон Бранденбургтәи агәашә ала Берлин далалоит{{sfn|Lentz|2002|p=266}}. [[Мейнье, Шарль|Меинье]] (1810)]]
[[Файл:Antoine-Jean Gros - Napoleon on the Battlefield of Eylau - Google Art Project.jpg|thumb|left|Наполеон Еилау ицоз аибашьраҿы. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1807)]]Германиа иҟаз афранцыз позиациақәа ӷәӷәахон. Убри аҟнытә Пруссиа агәы ҭынчмызт. Уи адагьы Наполеон уаанӡа дызқәиргәыӷыз Ганновер анырмоу, Пруссиа Наполеон иҿагылеит. Нанҳәамза 26 рзы ультиматумны ықәдыргылеит Ар ду Реин иахыргарц{{sfn|Тюлар||с=151—152}}. Наполеон ари аультиматум мап ацәкны Пруссиатәи ар дрықәлеит. Заальфельд имҩаԥысуаз раԥхьатәи аибашьра ду аҿы, жьҭаарамза 10, 1806 шықәсазы пруссакаа ԥыххааса иқәҵан{{sfn|Чандлер|2011|с=392}}. Уи ашьҭахь жьҭаарамза 14 рзы Иении Ауерштедти ицоз аибашьра иаҵахеит{{sfn|Тюлар||с=152}}. Иен ицоз аибашьраҿы аиаара анырга ҩымчыбжь рышьҭахь Наполеон Берлин далалеит, анаҩс Штетин, Пренцлак, Магдебург ирласны абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=416—417}}. Пруссиа 159 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәар акәхеит{{sfn|Тюлар||с=154}}.
Пруссиа акрал Фридрих-Вильгельм III дахьыбналаз Кионигсберг аҟынтәи Реинтәи Аидгыла алалара дақәшаҳаҭхо, Наполеон диҳәон аибашьра ааникыларц. Аха Наполеон еиҳа-еиҳа илеишәа ирцәгьон, Пруссиа акрал деибашьлар акәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=425}}. Иара ицхраарц иааит афранцызцәа Висла арра ирԥырхагахарц азы ҩ-рык ықәзыргылаз Урыстәыла. Наполеон аполиакцәа ахьыԥшымразы иқәԥаларц иадиԥхьалон, ԥхынҷкәынмза 19, 1806 шықәсазы раԥхьаӡа акәны Варшава далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=432}}. Ԥхынҷкәынмза, 1806 шықәсазы Чарново, Пултуск, Голымин рымҵан ицоз аидыслара ӷәӷәақәа раан аӡәгьы аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=434—435}}.
Ԥхынҷкәынмза 13 рзы Париж диит Наполеони Елеонора Дениуели рԥа Шарль Леон. Наполеон уи еиликааит Пултуск даныҟаз, ԥхынҷкәынмза 31 рзы. Аԥа иира иаанагон Наполеони Жозефинеи еилыҵыр, Наполеон адинастиа аԥиҵар илшоит ҳәа{{sfn|Itinéraire|2002|p=324—325}}. Пултускнтәи Варшаваҟа даныхынҳәуаз, ажьырныҳәамза 1, 1807 шықәсазы, Блоне аԥошьҭатә станциаҿы Наполеон раԥхьаӡа акәны дибеит ҩажәа шықәса зхыҵуаз Мариа Валевскаиа, лара зықәрахь инеихьаз Польшатәи аграф иԥшәмаԥҳәыс лакәын, Наполеони лареи акыр шықәса бзиа еибабон{{sfn|Roberts|2014|p=435}}{{ref+|Е. Робертс ишиҳәо ала, ҩажәа шықәса рыҩныҵҟала Наполеон иман 21 ма 22 [[Афранцыз императорцәа руадалықҳәса рсиа|цәыбза]]. Ԥхынҷкәынмза, 1804 шықәса инаркны нанҳәамза, 1813 шықәсанӡа иара урҭ ҳамҭас ириҭеит — 480 нызықь франк инареиҳаны{{sfn|Roberts|2014|p=iv}}, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Мариа Валевскаиагьы — 50 нызықь франк, лара аԥара лоуан жьҭаарамза, 1809 шықәсанӡа. Лаҵарамза 4, 1810 шықәсазы лара аԥа длоуит [[Александр Валевски]]{{sfn|Itinéraire|2002|p=416}}{{sfn|Roberts|2014|p=436}}.|К}}.
Аӡынтәи акампаниа аидыслара хада ҟалеит Еилау жәабранмза 8, 1807 шықәсазы{{sfn|Тюлар||с=155}}. Аинрал Беннигсен напхгара зиҭоз аурыс ари афранцыз ари рыбжьара ашьаарҵәыратә еибашьраҿы аиааира згаз ҟамлеит, акыршықәса рыҩныҵҟа Наполеон раԥхьаӡа акәны аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=456}}.
Афранцызцәа Данциг ааныркылеит лаҵарамза 27, 1807 шықәсазы{{sfn|Чандлер|2011|с=467}}. Ԥхынгәымза 14 рзы аурысцәа Фридлан ицоз аибашьраан ианаҵаха, афранцызцәа Кионигсберг ааныркылартә еиԥш алшара роуит, усҟан дара аурыс ҳәаа ашәарҭара иҭадыргылеит, ԥхынгәымза 7 рзы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Пруссиа анкьа зны Польша иамнахыз адгьылқәа рҿы Наполеон иаԥиҵеит аҳәынҭқарра ҿыц — Варшаватәи агерцогра Ду. Пруссиа иацәыргаз Реини Ельбеи рыбжьара адгьылқәеи Германиатәи аҳәынҭқарра ссақәеи еидыркылан, иаԥырҵеит Вестфальтәи акралра ҿыц, уи дахадыргылеит Наполеон иашьа Жером{{sfn|Тюлар||с=156—157}}.
Наполеон Италиатәи акампаниақәа ҩбеи егьырҭ акампаниақәеи рҿы иигаз аиааирақәа рыбзоурала уззымиааиуа ар рԥыза ҳәа ахьӡ иоуит{{sfn|Тюлар||с=161}}. Наполеон уажәшьҭа аминистрцәа, азакәанԥҵаҩцәа, иуацәа, иҩызцәа ирҳәоз дызыӡырҩуамызт. Нанҳәамза 9, 1807 шықәсазы Талеиран адәныҟатәи аусқәа рминистр имаҵура дамхын. Нанҳәамза 19 рзы Атрибунат оурышьҭит. Наполеон иара ихаҭа акралцәаны иҟаиҵаз иуацәеи иҩызцәеи рахь агәынамӡара иман, избанзар дара аимпериа акзаара иазхәыцымкәа, рыдгьылқәа ринтересқәа рыхьчара рҽазыршәон{{sfn|Тюлар||с=241—243}}{{sfn|Манфред|1987|с=516—524}}. Наполеон лассы-лассы ауаа иатәамбакәа дрыхәаԥшуан, насгьы даара дгәамҵуан, зны-зынла иара убриаҟара игәы ԥжәон, игәыԥжәара агыртә чымазара угәаланаршәон{{sfn|Тюлар||с=237}}. Наполеон иҭахын зегьы ихала иӡбаларц, хаҭала зегьы гәеиҭаларц, убри аҟнытә иара иаԥиҵеит иҷыдоу «административтә хеилакқәа», урҭ амуниципалитет аусқәагьы аӡбон. Административтә аппарат шаҟа ԥара ақәдырӡуа ацклаԥшразы 1807 шықәсазы иаԥиҵеит Барбе-Марбуа дызхагылаз Аԥхьаӡаратә палата{{sfn|Тюлар||с=245—246}}.
Наполеон ашьыжь асааҭ 7 рзы дгылон, иусқәа ҟаиҵон. Асааҭ 10 рзы — шьыжьхьа ифон, ижәуан ӡыла иӡҩаз шамбертен (ареволиуциа ҟалаанӡа ашықәсқәа раахыс имаз ашьцылара). Шьыжьхьа ашьҭахь асааҭ акынӡа ҩаԥхьа икабинет аҿы аус иуан, нас ахеилакқәа реилатәарақәа дрылахәын. Шьыбжьхьа ифон асааҭ 5 рзы, зны-зынла шьыбжьышьҭахь, асааҭ 7 рзы, шьыбжьхьа ашьҭахь аимператрицеи иареи еицәажәон, иҿыцу ашәҟәқәа дрыԥхьон, уи ашьҭахь икабинет ахь дхынҳәуан. Ҵхабжьон дыцәон, уаха асааҭ хԥа рзы дҿыхон аӡыршы ала иҽикәабарц азы, асааҭ хәба рзы дырҩегьых дыцәон{{sfn|Тюлар||с=238}}.
=== Аконтиненталтә блокада ===
{{main|Аконтиненталтә блокада}}
[[Файл:France 1807-A 40 Francs.jpg|thumb|1807 шықәсазтәи 40 хьтәы франк — Наполеон император иаҳасабала ]]Лаҵарамза 18, 1806 шықәсазы Британи аиҳабыра адҵа ҟарҵеит Франциатәи ага аблокада иҭаркырц, иара убас Франциа ицоз инеитралтәу аӷбақәа (еиҳарак америкатә) ргәаҭарагьы азин рырҭеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=162}}. Пруссиа данаиааи ашьҭахь, Наполеон абҵарамза 21, 1806 шықәсазы Берлин даныҟаз аконтиненталтә блокада иазкыз адекрет инапы аҵаиҩит{{sfn|Lentz|2002|p=256}}. Убри амомент инаркны Франциеи уи адгылаҩцәеи Англиеи дареи рыхәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа ааныркылеит. Англиа (амшын ҳәынҭқарра ду) азы Европа аколониақәа рҟынтәи иаиуаз атауарқәеи ахатә тауарқәеи рыҭира ахьалшоз ҭыԥ хадан{{ref+|Аконтиненталтә Европа Британиатәи адгьылбжьахақәа рҟынтәи аҳәаа иахыргоз атауарқәа ахԥатәи рыхәҭа рзы, иара убас Британиа ареекспорт азыруаз атауарқәа ахԥатәи аԥшьбарак рзы аҭирҭатә џьармыкьаны иҟан{{sfn|Roberts|2014|p=427}}.|К}}. Аконтиненталтә блокада Англиа аекономика аԥхасҭа анаҭеит: Европатәи атәылақәа шаҟа аблокада иадгылоз аҟара Англиа аба, абамба аконтинент аҿы аҭиразы еиҳа имаҷны алшара аиуан, убри аамҭазы аконтинент аҟынтәи Англиа иаанагоз аӡа-маӡа рыхәқәа шьҭыҵуан. Британиа аҭагылазаашьа акыр еицәахеит ԥхынгәымза,1807 шықәсазы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Урыстәыла аконтиненталтә блокада ианадла ашьҭахь. Европатәи атәылақәа раԥхьа англызцәа маӡалатәи рхәаахәҭра (аконтрабанда) иаԥырхагамызт, аха Наполеон имшала дара уи иаҿагылар акәхеит. 1807 шықәса аҩбатәи азыбжазы Голландиатәи абаӷәӷәазаҿы 40 раҟара Британиатәи аӷбақәа ааныркылеит, Даниа англызцәа дара рыӡқәа алалара азин рымырхит. 1808 шықәса азбжазы ахәқәа реизҳареи ахашәалахәқәа рылаҟәреи ирыхҟьаны Ланкашир иҟалеит ажәлар реилаҩеиласра, афунт стерлинг ахә каҳаит{{sfn|Тюлар||с=165—166}}.
Аблокада аконтинентгьы аԥхасҭа анаҭеит. Европатәи аџьармыкьаҿы афранцыз ааглыхра англыз ааглыхра иаԥсахыртә еиԥш иҟамлеит. Абҵарамза, 1807 шықәсазы аҭак ҳасабла Лондон Европатәи абаӷәӷәазақәа аблокада ишҭанакыз атәы рыланаҳәеит{{sfn|Тюлар||с=164}}. Рхатә колониақәа ахьырцәыӡыз, иара убас англыз колониақәеи дареи рхәаахәҭра иахьаанкылаз иахҟьаны Франциатәи абаӷәӷәазатә қалақьқәа Ла-Рошель, Бордо, Марсель, Тулон аԥхасҭа ду роуит{{sfn|Тюлар||с=177—178}}. Ауааԥсыра (аимператор ихаҭагьы, акаҳуа абзиабаҩ ду иаҳасабала) изышьцылахьаз аколониалтә тауарқәа (акаҳуа, ашьақар, ачаи) разымхареи урҭ рыхә ахьыҳаракызи иаргәаҟуан<ref name=":5">{{книга|заглавие=Revisiting Napoleon’s Continental System: Local, Regional and European Experiences|ссылка=https://books.google.ru/books?id=QPvgjwEACAAJ|ответственный=K. B. Aaslestad, J. Joor|место=UK|издательство=[[Palgrave Macmillan]]|год=2015|pages=11|allpages=290|isbn=978-1-137-34556-1}}</ref>{{sfn|Чандлер|2011|с=426}}. 1811 шықәсазы Делессер анемец аԥҵаҩцәа дырҿыԥшны ашьақар злырхуа аҷархал иалихит зхаҭабзиара ҳараку ашьақар, уи азы Наполеон ианеишьеит Аҳаҭыртә легион аорден, аха атехнологиа ҿыцқәа аларҵәаразы акыраамҭа аҭахын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=808}}.
=== Пиренеинтәи Ваграмнӡа ===
{{main|Пиренеи ицоз аибашьрақәа |Ахәбатәи акоалициа реибашьра }}
[[Файл:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|Мадрид, лаҵарамза хԥа, 1808 шықәсазы. [[Гойя, Франсиско|Гоииа]] (1814)]]
[[Файл:La Rendición de Bailén (Casado del Alisal).jpg|thumb|[[Байленская капитуляция|Баилен имҩаԥысуаз абџьаршьҭаҵара]]. [[Касадо дель Алисаль, Хосе|Хосе Касадо дель Алисаль]] (1864)]]
[[Файл:Antoine-Jean Gros - Capitulation de Madrid, le 4 décembre 1808.jpg|thumb|Ԥхынҷкәын 4, 1808 шықәсазы Мадрид иҟаз абџьаршьҭаҵара. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1810)]]Франциеи Испаниеи 1796 шықәса раахыс еидгылан. 1807 шықәсазы Наполеон Испаниа ацхыраарала Португалиа иадиҵеит аконтиненталтә система иадларц. Португалиа ари адҵа ианақәшаҳаҭымха, жьҭаарамза 27 рзы Наполеони Испаниеи Португалиа ампыҵахалареи ашареи рзы имаӡоу аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны атәыла аладатәи ахәҭа зегь зымчу Испаниа актәи аминистр Годои иоур акәын. Абҵарамза 13, 1807 шықәсазы аиҳабыратә газеҭ Le Moniteur «Браганцаа рыҩнаҭа аҳра аура иаҟәыҵит, уи Англиа зҽадызҳәало зегьы хымԥада ишҭахо арҵабыргуеит» ҳәа ирыланаҳәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=495—496}}. Наполеон Лиссабон идәықәиҵеит 25-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз Жиуно икорпус. Ҩымз рышьҭахь Испаниатәи аҵакырадгьыл икараха ианахыс, абҵарамза 30 рзы Жиуно 2-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Лиссабон днаӡеит. Португалиа апринц-регент Жуан афранцызцәа ишааигәахо аниаҳа, аҳҭнықалақь ааныжьны, иуацәеи иаҳҭынуааи иманы Рио-де-Жанеироҟа дыбналеит. Апринц иҭаацәеи иареи, иара убас Португалиатәи аӷбақәеи ахьицәцаз Наполеон игәы ԥнажәан, ԥхынҷкәынмза 28 рзы адҵа ҟаиҵеит Португалиа 100 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәарц{{sfn|Чандлер|2011|с=497}}{{sfn|Тюлар||с=261}}.
Аиқәшаҳаҭра маӡа аилаӡарақәа рыла Годои ихьыԥшым ҭауадны дҟалоит ҳәа дгәыӷуан, убри аҟнытә Испаниа иахьаҵанакуа хыԥхьаӡара рацәала афранцыз ар рыргылара азин риҭеит. Хәажәкырамза 13 рзы Миурат 100-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Бургос дыҟан, Мадрид аганахь дцон. Аиспанцәа ргәы ирҭынчразы Наполеон адҵа ҟаиҵеит Гибралтар амацәаз аҭакра игәы иҭоуп ҳәа уҳәан-сҳәан рыларҵарц. Адинастиа анҭахалак иаргьы дышҭахоз анеиликаа, Годои Испаниатәи акрал Карл IV агәра иирго далагеит Испаниантәи Аладатәи Америкаҟа абналара шхымԥадатәиу. Аха хәажәкырамза 18 ауха «фернандистцәа» ҳәа изышьҭаз Аранхуес еиҿыркааз ақәгылараан иара дахырҳәеит, Карл IV амчра аанижьыртә иҟарҵеит, иара убас акрал иԥа Фердинанд VII акралс дҟарҵеит. Хәажәкырамза 23 рзы Миурат Мадрид далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=476}}{{sfn|Lentz|2002|p=396—397}}. Лаҵарамза, 1808 шықәсазы Наполеон Испаниатәи аҳцәа рҩыџьагьы — аби аԥеи аилыркааразы Баионнаҟа дрыԥхьеит. Наполеон урҭ итҟәаны ианига, амонархцәа рҩыџьагьы агәыргьын рхырхит, аимператор Испаниатәи аҳра дахаиргылеит уаанӡа Неаполитантәи аҳас иҟаз иашьа Жозеф. Неаполитантәи акралс дҟалеит Миурат{{sfn|Тюлар||с=263}}{{sfn|Lentz|2002|p=401—402}}.
Хәажәкырамза 1, 1808 шықәсазтәи адекретқәа рыла Наполеон Франциа ҭауади-аамсҭеи ртитулқәеи ргербқәеи еиҭашьақәиргылеит аимпериа аҿаԥхьа рылшамҭақәа разхаҵара асимвол ҳасабала. Аха дара ажәытәан иҟаз атитулқәа иреиԥшымызт, уажәы атитул анрырҭоз адгьылқәа роуӡомызт, иара убас атитул шьҭрала рыхшара рахь ииасуамызт. Аха атитул иацны ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа аулафахәы ҳаракқәа роуан. Аҭауад амаиорат (акапитал ма еснагьтәи ахашәалахәы) иоур, усҟан атитул шьҭрала ииасуан. Ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа рҟынтәи 59 процент аруаа ракәын{{sfn|Тюлар||с=255—257}}. Хәажәкырамза 17 рзы Аимператортә университет аартра иазку адекрет ҭыжьын. Ауниверситет академиақәа рыла аҽашон, насгьы иреиҳау аҵара (абакалавр) аҭара иазкын. Наполеон Ауниверситет аԥҵарала амилаҭтә елита ашьақәыргылара апроцесс инапахьы аагара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=247}}.
Наполеон Испаниа аҩныҵҟатәи аусқәа дахьрылалоз иахҟьаны, лаҵарамза 2 рзы ауааԥсыра Мадрид игәамҵуа иалагеит, нас атәыла иахьаҵанакуа зехьынџьара. Аҭыԥантәи амчрақәа (хәынта) афранцызцәа ирҿагылеит. Афранцызцәа дара рзы иҿыцу аибашьра аформа — апартизантә еибашьра иақәшәеит. Ԥхынгәымза 22 рзы Диупони 18-нызқьҩык асолдаҭцәеи Баилен азааигәара аиспанцәа рыҽрырҭеит, убри ала уаанӡа уззымиааиуаз Ар Ду рыхьӡ ааха ӷәӷәа аиҭеит. Аҭыԥантәи аиҳабыреи ауааԥсыреи рыцхыраарала, абританцәа Португалиа иӡхыҵын, Жиуно Вимеира ицоз аибашьра данаҵаха ашьҭахь атәыла далҵыртә еиԥш иҟарҵеит{{sfn|Тюлар||с=263—266}}{{sfn|Чандлер|2011|с=510—512}}.
Испаниеи Португалиеи инагӡаны импыҵаирхаларц азы Наполеон Ар Ду амч хадақәа Германиантәи арахь ииаигар акәын, аха уи иаԥырхаган Австриа аганахьала аибашьра алагара ашәарҭара. Австриа ааннакыларц алшон Наполеон идгылаз Урыстәыла. Цәыббрамза 27 рзы Наполени Александр I Ерфурт еиԥылеит, Наполеон Александр I идгылара иоурц иҭахын. Наполеон аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара Талеиран инапы ианиҵеит, аха иара убри аамҭазы маӡала аурыс ҳҭынреи Австриатәи ҳҭынреи дрыдҳәалан. Александр иҭахын Ҭырқәтәыла ршарц, Константинополь Урыстәыла иарҭарц. Наполеон ари данақәшаҳаҭымха, Александр ацхыраара иазкны цқьа акгьы имҳәеит. Иара убас Наполеон ԥҳәысс дигарц иҭахын аҳ иԥҳа Екатерина Павел-иԥҳа, аха арагьы акгьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=266—269}}{{sfn|Чандлер|2011|с=515—517}}<ref name=":6">{{книга |автор=[[Соколов, Олег Валерьевич|Соколов О. В.]]|заглавие=Битва двух империй. 1805—1812 |место={{М.}}—{{СПб.}} |издательство=[[Астрель]], Астрель-СПб|год=2012 |страниц=730 |страницы=255—267|isbn=978-5-271-42347-5}}</ref>.
Наполеон дақәгәыӷуан Испаниатәи апроблема иӡбарц Австриа аибашьра иалагаанӡа, убри аҟнытә жьҭаарамза 29 рзы Германиантәи иааиз 160-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз ар иманы қәылара ддәықәлеит. Ԥхынҷкәынмза 4 рзы афранцыз ар Мадрид иалалеит. Ажьырныҳәамза 16 рзы англызцәа Ла-Корунье амҵан Сульт ижәылара ааныркылан, аӷбақәа ирықәтәан, Испаниа аанрыжьит. Ажьырныҳәамза 1, 1809 шықәсазы Наполеон Австриа арратә ҽазыҟаҵарақәа шымҩаԥныго, иара убас еизааигәахаз Талеирани Фушеи еиҵарҟәаҟәоз аусқәа (Наполеон Испаниа дыҟанаҵы дҭахар, Миурат императорс дҟарҵоит ҳәа еибырҳәеит) ирызкыз аацҳамҭа иоуит{{sfn|Тюлар||с=269—272}}. Ажьырныҳәамза 17 рзы иара Валиадолидынтәи Парижҟа ддәықәлеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=372—373}}. Аихьӡарақәа шрымазгьы, Пиренеи ампыҵархалара хыркәшамызт: аиспанцәа апартизантә еибашьра иацырҵон, англызцәа Лиссабон рыхьчон, хымз рышьҭахь Уелсли напхгара зиҭоз англызцәа ҩаԥхьа адгьылбжьахабжаҿы иӡхыҵит<ref name=":7">{{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=The Napoleonic Wars: The Peninsular War 1807—1814|ссылка=https://archive.org/details/napoleonicwars00greg/page/39|год=2002|издательство=Osprey Publishing Limited|allpages=95|pages=39—40|isbn=978-1-84176-370-5}}</ref>. Португалиатәии Испаниатәии аҳцәа рымчра анырцәыӡ, Англиеи аколониақәеи аилахәаахәҭра иалагеит{{sfn|Ливен|2012|с=124}}. Раԥхьаӡа акәны аибашьра Наполеон ахашәалахәы изаанагомызт, уи аҭыԥан ахарџь ҿыцқәеи асолдаҭцәеи иҭахын. Ахарџьқәа рыхҩаразы иԥиам ашәахтәқәа (аџьыкхыш, афатә аалыҵқәеи рзы) ирыцырҵеит, уи ауааԥсыра иргәамԥхеит{{sfn|Тюлар||с=246}}. Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз иҳәон: «арыцҳарақәа зегьы мзызс хаданы ироуит Испаниатәи аибашьра мыжда»{{sfn|Чандлер|2011|с=546—548}}{{sfn|Тюлар||с=270—272}}.
[[Файл:Lannes mortally wounded at Essling (E. Boutigny).jpg|thumb|right|Наполеон дацәнымхартә еиԥш ихәу Ланн иааигәара. [[Бутиньи, Поль-Эмиль|Бутиньи]] (1894)]]Пресбургстәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы анаҵарҩыз аамҭа иалагӡаны ерцгерцорг Карл австриатәи ар шьаҭанкыла еиҭашьақәиргылеит, акырӡа еиӷьитәит. Германиа ицәырҵыз афранцызҿагыларатә гәалаҟазаарақәа ихы иархәаны, мшаԥымза 3, 1809 шықәсазы Австриа аимператор Франц I Франциа аибашьра рылеиҳәеит. Аибашьра ианалага ашьҭахь Австриа Британиа Ду аҟынтәи 1 млн фунт стерлинг инареиҳаны асубсидиа ҳасабала иаиуит{{ref+|Афранки афунт стерлинги рыбжьара 1 фунтк азы аиҭныԥсахларатә курс 20 франк инаркны 25 франк рҟынӡа иҟан<ref name="Piketty">{{ашәҟәы|автор=[[Пикетти, Тома|Пикетти Т.]]|ахы=[[Акапитал XXI ашәышықәсазы]]|аҭыжьырҭа=[[Ad Marginem]]|аҭыԥ={{М.}}|ашықәс=2015|isbn=978-5-91103-252-4|даҟьа=592|даҟьа=116}}</ref>.|К}}. Наполеон ари аибашьра иҽацәихьчарц иҭахын, аха Урыстәыла ацхыраарада уи илымшеит. Аха хымз рыҩныҵҟа, ажьырныҳәамза, 1809 шықәса инаркны иара илшеит Франциа ар ҿыц ашьақәыргылара. Ерцгерцог Карл аамҭакала Наполеон идгылаз Бавариаҟа аа-корпуск, Италиаҟа ҩ-корпуск, Варшаватәи герцограхь корпуск дәықәиҵеит. Аурыс ар Австриатәи аимпериа амрагыларатәи аҳәаақәа рҿы иҟан, аха еибашьуамызт, убри ала Австриа фронтк аҿы еибашьыртә еиԥш алшара арҭеит (уи Наполеон иԥсахы еибанакит){{sfn|Roberts|2014|p=499—501}}{{sfn|Исдейл|1997|с=233}}.
Реинтәи аидгыла аруааи жәа-корпуск рымчи рыла Наполеон Бавариа ажәылара ааникылеит, лаҵарамза 13 рзы Вена игеит. Австрицәа Дунаи аҩадатәи аԥшаҳәахьы ииасын, ацҳақәа дырбгеит. Наполеон иӡбеит Лобау адгьылбжьаха шьаҟас иҟаҵаны аӡиас дырырц. Аха афранцыз ар рыхәҭак адгьылбжьахахь ианиас, егьи рыхәҭак аҩадатәи аԥшаҳәахьы ианиас ашьҭахь, аамҭала иҟарҵаз ацҳа ԥжәеит, ерцгерцог Карл иӡхыҵыз асолдаҭцәа дрықәлеит. Лаҵарамза 21—22 рзы Асперни Есслинги имҩаԥысуаз аидыслараҿы Наполеон даҵахан, дхьаҵит. Аимператор ихаҭа данаҵаха, Европатәи иаӷацәа зегьы ргәы шьҭыҵит. Фымчыбжь инарҵауланы аҽазыҟаҵара ашьҭахь афранцыз ар Дунаи ирны ԥхынгәымза 5—6 рзы Ваграм имҩаԥысуаз аидыслара хадаҿы аиааира ргеит, уи иашьҭанеит ԥхынгәымза 12 рзы Цнаимтәи аинышәара, жьҭаарамза 14 рзы Шионбруннтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Ари аиқәшаҳаҭрала Австриа Адриатәи амшын агаҿа ацәыӡит, уи иахҟьаны Франциа аҵакырадгьылқәа аиуит, урҭ рыла Наполеон Иллиритәи апровинциақәа шьақәиргылеит. Галициа Варшаватәи герцогра Ду иарҭеит, Тарнопольтәи аокруг — Урыстәыла. Австриатәи акампаниа иаанарԥшит Наполеон ир аибашьраҿы уаанӡа иамаз аԥыжәара уажәы ишамам{{sfn|Lentz|2002|p=442}}{{sfn|Тюлар||с=273—279}}{{sfn|Чандлер|2011|с=576—606}}.
=== Аимпериа акризис ===
[[Файл:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project 2.jpg|thumb|150px|Аимператор Наполеон Тиуильри иҟаз икабинет аҿы. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1812)]]
[[Файл:First French Empire 1812.svg|мини|left|alt=Карта Европы 1812 года. Французская империя больше, чем современная Франция, поскольку включает в себя части современных Нидерландов, Италии и ряда других стран|Актәи аимпериа, 1812 шықәса{{legend|#002395|Наполеон ихаантәи Франциа}}{{legend|#9090FF|Ихьыԥшу аҳәынҭқаррақәа}}]]Раԥхьатәи ашықәсқәа раан ауааԥсыра зегьы — ахатәтәыҩцәа рыдагьы, аӷарцәеи (аусуцәа, ақьаранџьцәа) Наполеон иполитика ргәы иахәон: аекономика аизҳазыӷьара аулафахәы ацнаҵон, уи ацҵара иацҳраауан, иара убас иааиԥмырҟьаӡакәа аррахь иахьаарыԥхьоз. Ажәлар Наполеон аԥсадгьыл аиқәырхаҩыс дырбон, аибашьрақәа рҿы аиааира аныргоз ажәлар ргәы шьҭыҵуан. Наполеон Бонапарт ареволиуциа абзоурала дшьақәгылеит, иааигәара иҟаз амаршалцәеи ар рԥызацәа шьахәқәеи иӷарыз, ихатәрамыз хылҵшьҭра рыман{{sfn|Тюлар||с=197—198}}. Аха хәыҷы-хәыҷла аибашьра ажәлар иарааԥсон, аррахь ааԥхьарақәа ргәы ԥнажәо иалагеит. 1810 шықәса инаркны 1815 шықәсанӡа аекономикатә кризис ыҟан. Европа ицоз аибашьрақәа иҵакыдахеит, урҭ аԥара рацәаны иахьрықәдырӡуаз абуржуазиа иарбыжкуан. Наполеон иаԥиҵаз Аамсҭара ҿыц дақәгәыӷыртә еиԥш иҟамлеит. Франциа ашәарҭара иҭагыламызт, Наполеон адәныҟатәи аполитикаҿы еиҳа-еиҳа ихшыҩ азишьҭуан иԥсҭазаара далҵыр, анархиа ҟамларц, иара убас Бурбонаа дырҩегьых аҳра рмоурц азы идинастиа аинтересқәа рырӷәӷәара{{sfn|Тюлар||с=234—236}}{{sfn|Lentz|2004|p=75—76}}.
Ажьырныҳәамза 12, 1810 шықәсазы Наполеон идинастиа еиқәирхарц азы Жозефинеи иареи еилыҵит, дара хшара рымамызт. Уи ашьҭахь иара Александр I диҳәеит 15 шықәса зхыҵуаз иаҳәшьеиҵбы Анна Павел-иԥҳа ԥҳәысс лгара азин ииҭарц. Наполеон еиликаауан Александр I ари дшақәшаҳаҭымхо, убри аҟнытә Франц I диҳәеит иԥҳа, австриатәи апринцесса Мариа-Луизеи иареи еибагарц. Мшаԥымза 1, 1810 шықәсазы Наполеони Мариа-Луизеи еибагеит. Хәажәкырамза 20, 1811 шықәсазы дара аԥа дроуит — Наполеон II; Мариа-Луиза афранцыз ҳкәажә Мариа-Антуанетта лашьа имоҭа лакәын, убри аҟнытә лԥа азин иман императорс аҟалара, аха афранцызцәа уи зынӡа иргәаԥхомызт{{sfn|Тюлар||с=279—280}}{{sfn|Lentz|2004|p=11—12}}.
Жәабранмза, 1808 шықәсазы афранцыз ар [[Рим]] ааныркылеит. Лаҵарамза 17, 1809 шықәсазтәи адекрет ала Римтәи папа иитәыз адгьылқәа зегьы Франциа иадлеит, папа ихаҭа иакәзар, имчра ицәыӡит. Аҭак ҳасабала папа [[Пии VII]] «Ацқьа Пиотр иҭынха арҳәҩцәа» ауахәама иаҟәырыҭхеит. Папа иусԥҟа Рим ихадоу ауахәамақәа ԥшьба рышәқәа рҿы икыдҵан, аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа рыцҳаражәҳәаҩцәа зегьы ирзынашьҭын. Наполеон адҵа ҟаиҵеит папа дҭаркырц, ажьырныҳәамза 1814 шықәсанӡа дытҟәаны диман. Ԥхынгәымза 5, 1809 шықәсазы Франциа арра мчрақәа папа [[Савона|Савонаҟа]] дыргеит, уи ашьҭахь — Париж амҵан иҟоу [[Фонтебло|Фонтеблоҟа.]] Наполеон ауахәама данаҟәырыҭха ашьҭахь ҳаҭыр иқәрымҵо иалагеит, еиҳарак акатоликатә тәылақәа рҿы{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=503}}{{sfn|Тюлар||с=277}}.
Аконтиненталтә блокада Британиа ду аԥхасҭа шанаҭазгьы, инагӡаны англызцәа ириааиртә зыҟамлеит. Рашәарамза З, 1810 шықәса рзы Наполеон Фуше имаҵура дамихит, аимператор инапынҵала акәызшәа имҩаԥигоз, аинышәара иадҳәалаз англызцәеи иареи маӡала реиҿцәажәарақәа ирыхҟьаны. Актәи аимпериа адгылаҩцәеи авассалцәеи, ринтересқәа рыгәхьаа мкыкәа аконтиненталтә блокада иадгылаз, уи ӷәӷәала ақәныҟәара иашьҭамызт, Франциеи дареи рыбжьара аибарххарақәа ирыцлон. Ԥхынгәымза 3, иара убри ашықәс азы Наполеон Голландиа акралс иҟаҵаз иашьа Луи дахиҳәеит аконтиненталтә блокадеи арекрут аизгаразы аҭахрақәеи дахьрықәымныҟәоз азы, Голландиа Франциа иадҵан. Аимператор аконтиненталтә система ахықәкқәа рынагӡара шалнамыршо ихеиҵеит, ах уи мап ацәимкит, Британиа Ду ахәаахәҭразы алицензиа ҷыдақәа ахьрырҭоз «асистема ҿыц» ҳәа изышьҭоу алеигалеит, насгьы алицензиақәа роураан еиҳарак аԥыжәара рыман афранцыз наплакқәа. Ари аӡбамҭа аконтиненталтә буржуазиа рыбжьара еиҳагьы аиӷара цәырнагеит{{sfn|Roberts|2014|p=547—549}}.
Еиҳа-еиҳа иубарҭахон Франциеи Урыстәылеи реиҿагыларақәа. Германиа апатриотизмра азҳауан, Испаниа ишцац ицон герилиа{{sfn|Lentz|2004|p=201}}{{sfn|Тарле|1959|с=241—250}}.
=== Урыстәылаҟа аныҟәареи аимпериа аилаҳареи ===
{{main|1812 шықәсазтәи Аџьынџьтәылатәи еибашьра |Афбатәи акоалициа реибашьра }}
[[Файл:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|thumb|[[Московский пожар (1812)|Москва абылра]]. [[Адам, Альбрехт|Адам]] (1841)]]
[[Файл:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|Наполеон Москвантәи ихьаҵра. [[Нортен, Адольф|Нортен]] (1851)]]Наполеони [[Александр I]] реизыҟазаашьақәа анаԥырх, Наполеон иӡбеит Урыстәыла дақәларц. Европа еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи Ар Ду аҿы еизгаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа, рашәарамза 1812 шықәсазы аурыс ҳәаа иахысит; урҭ ирҿагылан 193 нызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз, ҩбаны ишаз аурыс мраҭашәаратәи ир {{sfn|Ливен|2012|с=192}}{{sfn|Ливен|2012|с=205—206}}. Наполеон иҭахын аурыс ир ихадоу аидыслараҿы риааира; аха аурысцәа аԥыжәара змаз ар рҽацәырыхьчо атәыла агәахьы ихьаҵуан, рҽеибырҭарц азы, амҩан зегьы еимырҵәон. Ар ду амлакреи, ашоуреи, аҳәынҵәеи, урҭ ирыхҟьаз ачымазарақәеи иаргәаҟуан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=371}}{{sfn|Roberts|2014|p=588}}; ԥхынгәымза аҽеиҩшамҭазы асолдаҭцәа гәыԥ-гәыԥла абналара иалагеит{{sfn|Roberts|2014|p=590}}. Смоленск амҵан рҽеидкыланы аурыс ир ақалақь ахьчара рҽазыршәеит, аха уи илҵшәадахеит; нанҳәамза 18 рзы Москваҟа еиҭа ихьаҵыр акәхеит. Аурыс иаку ир дахагылеит [[Кутузов, Михаил Илларион-иԥа|М. И. Кутузов]]. Цәыббрамза 7 рзы Москва уалалаанӡа иҟоу Бородино ақыҭаҿы аурысцәа еиҿыркааз аидыслара хада Наполеон аиааира изаанамгеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=284—285}}. Аурыс ир ҩаԥхьа ихьаҵыр акәхеит. Цәыббрамза 14 рзы Ар ду Москва иалалеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=372—373}}.
Уи ашьҭахь абылра ҟалеит, ақалақь зегьы иалаблырц егьагымхеит. Наполеон аурыс ҳәынҭқар Александри иареи иаарласны аинышәара рыбжьарҵоит ҳәа дгәыӷуа акыр аамҭа Москва даанхеит; аҵыхәтәан, жьҭаарамза 19 рзы иара ақалақь далҵит алада-мраҭашәаратәи ахырхарҭала. Жьҭаарамза 24 рзы афранцыз ар Малоиарославц амҵан аурысқәа рыхьчара ԥыржәарц иалагеит, аха ирылымшеит, Ар Ду Смоленск ахырхарҭала ихьаҵыр акәхеит ихдырҵәахьаз аҭыԥқәа рыла{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Аурыс ир еицтәароу марш рхы иархәаны афранцызцәа ирышьҭан, аидысларақәа раан еиԥш, апартизанцәа рыцхырааралагьы аӷа ааха ирҭон. Амлакра иаргәаҟуаз Ар Ду асолдаҭцәа арҳәыҩцәаны, ақәымчаҩцәаны иҟалеит; згәы еибакыз ауааԥсырагьы агәымбылџьбара аадырԥшуа иалагеит, арҳәҩцәа рыԥсы шҭаз иржуан{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. Абҵарамза аҽеиҩшамҭазы Наполеон Смоленск далалеит, аха ара афатә ҭаҵәахқәа изымԥшааит. Убри иахҟьаны иара аурыс ҳәаа аганахь дхьаҵыр акәхеит. Абҵарамза 27—28 рзы Березина арра аан, аџьабаа ду адбаланы, илшеит изаанхаз ир аиқәырхара. Еиуеиԥшым амилаҭқәа иреиуаз асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ир, уаанӡатәи аибашьратә доуҳа рымамызт уажәшьҭа, рыԥсадгьыл иацәыхараны, Урыстәыла иахьыҟаз, ар ирласны еиҵахон. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Парижҟа дцеит, избан акәзар Париж аилаҩынтра амҩаԥгара рҽазыршәоит ҳәа иаҳаит, уи адагьы ар ҿыц еизигарц иҭахын. Наполеон аҵыхәтәантәи ибиуллетен аҿы арыцҳара шыҟалаз дақәшаҳаҭхеит, амала уи аурыс ӡынра аџьбарара иахареиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}. Аха аӡын ӷәӷәала аҵаара ианалага иныҟәара анҵәамҭазы ауп. Ар Ду ихадоу ахәҭа иалаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа рҟынтәи Урыстәылантәи ихынҳәит 25 нызқьҩык. Наполеон Урыстәыла даныҟаз иҽқәа зегьы ицәыӡит; ари ацәыӡ ахарҭәаара уаҳа илымшеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}.
Наполеон аурыс кампаниаҿы иаҵахара иара изымиааира иазкыз алегенда аҵыхәа ԥнаҵәеит. Аурыс ир шааԥсазгьы, урҭ рԥызацәа Урыстәыла анҭыҵ еибашьра шырҭахымызгьы, Александр I иӡбеит аибашьра Германиа аҵакырадгьылахь ииаргарц. Пруссиа Наполеон иҿагылаз акоалициа ҿыц иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. Мызқәак рыла Наполеон 3 нызқьҩык арԥпарцәеи абыргцәеи рыла ишьақәгылаз ар ҿыц еизигеит, урҭ Германиаҟа амҩа ишықәыз иазыҟарҵеит. Лаҵарамза, 1813 шықәсазы Лиутцени Бауцени ицоз аидысларақәа раан Наполеон аҽыр шизымхозгьы илшеит аиааира агара. Рашәарамза 4 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, Австриа еибашьуаз атәылақәа рыбжьара бжьаҟазас иқәгылеит. Австриа адәныҟатәи аусқәа рминистр Меттерних Дрезден имҩаԥысуаз аиԥыларақәа раан ажәалагала ҟаиҵон абарҭ аилаӡарақәа: Пруссиа аиҭашьақәыргылара, Польша Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара аихшара, австрицәа Иллириа рзырхынҳәра рыла аинышәара рыбжьарҵарц. Аха Наполеон мап ацәикит, избанзар иара имчра аиааирақәеи ампыҵахаларақәеи роуп изызку ҳәа иԥхьаӡон{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}.
[[Файл:Meissonier - 1814, Campagne de France.jpg|left|thumb|1814 шықәсазтәи акампаниа. [[Месонье, Жан-Луи-Эрнест|Месонье]] (1864)]]Зфинанстә ҭагылазаашьа уадыҩыз Австриа Англиатәи асубсидиақәа ихнахын, нанҳәамза 10 рзы аинышәара анхыркәшаха, афбатәи акоалициа иалалеит. Швециагьы убас иҟанаҵеит. Трахенбергтәи аплан инақәыршәаны адгылаҩцәа Бернадотти, Блиухери, Шварценберги напхгара зырҭоз х-рык еиҿыркааит. Наполеонгьы ир хәҭа-хәҭала ишеит. Дрезден ицоз аидыслара ду аҿы Наполеон адгылаҩцәа дыриааит; аха иара имаршалцәа рхала адҵақәа аныҟарҵоз Кульма, Кацбах, Гросберен, Денневиц ицоз аибашьрақәа ӷәӷәала иаҵахеит. Наполеон ашәарҭара дышҭагылазгьы, 160-нызқьҩык злаз ар иманы Леипциг амҵан 320-нызқьҩык рҟынӡа инаӡоз еиду аурыс, Австриатәи, Пруссиатәи, Шведтәи ар драбашьит (жьҭаарамза 16 — 19, 1813 шықәса). Ари «Ажәларқәа реибашьра» ҳәа изышьҭаз аибашьра адырхаҽны адгылаҩцәа рганахь ииасит Ренье икорпус аҟынтәи асаксцәа, анаҩс Виуртембергтәи аҽыргьы{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}.
Ажәларқәа ребашьра данаҵаха ашьҭахь Германиеи Голландиеи Наполеон ихьыԥшымзт, Швеицариатәи аконфедерациеи, Реинтәи аидгылеи, Италиатәи акралреи еилаҳаит. Афранцызцәа ахьаҵахоз Испаниа Наполеон Испаниатәи Бурбонаа ҩаԥхьа амчра риҭар акәхеит (абҵарамза, 1813 шықәса){{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8">{{статья|ссылка=http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php|автор=Fankhauser A.|заглавие=Mediation|место=Bern|издание=Historisches Lexikon der Schweiz|издательство=HLS|год=2009|archive-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324001132/http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php}}</ref>. Адепутатцәа идгылартә азы, ԥхынҷкәынмза, 1813 шықәсазы, Наполеон Азакәанԥҵаратә корпус аилатәара мҩаԥигеит, аха апалата иоуишьҭит игәы иақәымшәоз ақәҵара ианрыдыркыла ашьҭахь{{sfn|Тюлар||с=319}}. 1813 шықәса анҵәамҭазы аидгылатә ар Реин ирын, Бельгиа иалалан, Парижҟа идәықәлеит. Ажьырныҳәамза 23, 1814 шықәсазы Наполеон аруаа рзы Тиуильри аҵыхәтәантәи ахәылԥаз мҩаԥигеит. Ажьырныҳәамза 25 ашамҭазы Наполеони иԥеи наӡаӡа еиԥырҵит. Наполеон ар рахь иҿааихеит. 250 нызқьҩык адгылаҩцәа рыр Наполеон 80 нызқьҩык арекрутцәа ракәын ирҿаиргылар илшоз. Аидысларақәа рсериаҿы иара хазы игоу адгылаҩцәа реидгылақәа дыриааит. Аха хәажәкырамза 31, 1814 шықәсазы аурыс ҳәынҭқар Александр I, иара убас Пруссиа акрал напхгара зырҭоз акоалициатә ар Париж иалалеит{{sfn|Тюлар||с=323—325}}.
== Атитул ==
''Аимператортәи Акралтәи иаҳаракыра Наполеон I, Анцәа илыԥхеи Ареспублика Аконституциеи рыла, Афранцызцәа Римператор, Италиа Акрал, Рим Аимператор, Реинтәи Аидгылеи Данцигтәи ареспубликеи Рпротектор, Швеицариатәи Аконфедерациа Амедиатор, Андорра Аҭауади Ацнапхгаҩи, Аҳаҭыртә Легиони, Аихатә Гәыргьыни, Академиатә пальмақәеи, Аиҭеидылареи Рорден Амагистр Ду'' (лаҵарамза 18, 1804 — мшаԥымза 6, 1814; хәажәкырамза 20 — рашәарамза 22, 1815).
''Ельба Аҭауад'' ({{date|3|5|1814}} — {{date|25|2|1815}}).
== Ельба адгьылбжьахеи Шәымши ==
=== Раԥхьаӡа амчра ааныжьреи ахгареи ===
{{see also|Фонтенбло ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра (1814)|Бурбонаа реиҭашьақәыргылара}}
[[Файл:Montfort - Adieux de Napoleon a la Garde imperiale.jpg|200px|thumb|left|Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеони аимператортә гвардиеи еиԥырҵуеит. [[Монфор, Антуан-Альфонс|Монфор]] (XIX век)]]
[[Файл:Napoléon à Fontainebleau Delaroche.jpg|thumb|200px|Амчра ааныжьра ашьҭахь Фонтенбло ахан аҿы. [[Поль Деларош|Деларош]] (1845)]]
[[Файл:Elba VillaSanMartino.jpg|200px|thumb|Сан-Мартино иҟаз Наполеон ивилла (Ельба).]]Наполеон ақәԥара дазхиан, аха мшаԥымза 3 рзы Асенат амчра иамхра рыланаҳәеит, Талеиран дызхагылаз аамҭалатәи аиҳабыра еиҿнакааит. Амаршалцәа (Неи, Бертье, Лефевр) иабжьыргон иҷкәын изы амчра мап ацәикырц. Мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы Париж амҵан иҟоу Фонтенбло ахан аҿы Наполеон амчра аанижьит{{sfn|Тюлар||с=326}}. Наполеон дахьаҵахаз, насгьы иара ицнагаҩцәеи иаҳҭынуааи дахьрыԥсахыз (уи иааигәара аӡәык — ҩыџьак амаҵуцәа, аҳақьым, аинрал Коленкур ракәын иаанхаз) азы, мшаԥымза 12-13, 1814 шықәсазы Фонтенбло дахьыҟаз иҽишьырц иӡбеит — Малоиарославц амҵан аибашьра ашьҭахь еснагь иныҟәигоз ашҳам ижәит. Аха ашҳам акраамҭа иахьыҵәахыз иахҟьаны еилабааит, Наполеон деиқәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=714}}{{sfn|Dwyer|2013|p=489—490}}. Наполеон еидгылаз амонархцәеи иареи рнапы зҵарҩыз Фонтенблотәи аиқәшаҳаҭрала Адгьылбжьаратә мшын аҿы иҟоу адгьылбжьаха хәыҷы Ельба иоуит. Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеон Фонтенбло ааныжьны хгара ҳәа дцеит{{sfn|Тюлар||с=326}}.
Наполеон активла иҽазикит Ельба адгьылбжьаха аекономика аҿиара. Фонтенбло аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны, франциатәи аԥараҵәыхырҭа аҟынтәи 2 млн франк ҳәа есышықәсатәи арента ихәҭан. Аха иара аԥара имоуит, насгьы 1815 шықәса алагамҭазы афинанстә ҭагылазаашьа уадаҩ дҭагылеит{{sfn|Roberts|2014|p=729}}. Мариа-Луиза лԥеи лареи Франц I имшала Наполеон иахь имцаӡеит. Жозефина Мальмезон даныҟаз лыԥсҭазаара далҵит лаҵарамза 29, 1814 шықәсазы, ԥыҭрак ашьҭахь Наполеон дызхәышәтәуаз аҳақьым иара ишиеиҳәаз ала, «иара изы агәырҩеи агәҭынчымреи ирыхҟьаны». Наполеон иуацәа рахьтә иани иаҳәшьа Полинеи роуп Ельбаҟа ибара иааиз. Наполеон Франциа имҩаԥысуаз ахҭысқәа дрызҿлымҳаны дрышьклаԥшуан, асасцәа идикылон, насгьы идгылаҩцәеи иареи маӡала ашәҟәқәа еимырдон{{sfn|Манфред|1987|с=669}}{{sfn|Тюлар||с=330—331}}.
Мшаԥымза 24, 1814 шықәсазы Кале дыӡхыҵит Англиантәи иааиз Лиудовик XVIII. Бурбонаа ирыцхынҳәит амазареи азин ҷыдеи рырхынҳәра иашьҭаз аемигрантцәа («урҭ акгьы рзеилымкааит, акгьы рхамышҭӡеит»). Рашәарамзазы акрал Франциа аконституциа ҿыц аиҭеит. 1814 шықәсазтәи аконституциа аимпериатә ҭынха иадҳәалаз ирацәаны еиқәнархон, аха амчра аҳәынҭқар изааигәази иареи рнапаҿы иҟан. Ароиалистцәа ажәытә закәанқәа инагӡаны рырхынҳәра рҭахын. Аемигрантцәеи ауахәамеи анкьа ирымырхыз адгьылқәа зымпыҵазкыз, уажәы рмазаразы ргәы ҭынчмызт. Аруаа ар иаалырҟьаны армаҷра ргәамԥхеит{{sfn|Lentz|2004|p=582—589}}{{sfn|Манфред|1987|с=663—667}}. Цәыббрамза, 1814 шықәсазы Венатәи аконгресс аҿы еизаз еидгылаз аҳәынҭқаррақәа рҽеиҩыршеит рнапаҿы иааргаз аҵакырадгьылқәа реихшара азҵаара иахҟьаны{{sfn|Lentz|2010|p=132—135}}.
=== Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи ===
{{main|Шәымш|Ватерлоо ицоз аидыслара |Наполеон аҩынтә раан амчра аанижьит }}
[[Файл:Beaume - Napoléon Ier quittant l'île d'Elbe - 1836.jpg|200px|thumb|Наполеон Ельба аанижьуеит. [[Бом, Жозеф|Бом]] (1836)]]
[[Файл:Belgium-6758 - Napoleon (14152068942).jpg|200px|thumb|Наполеон Ватерлоо даныҟаз (аидыслара ахьцоз аҭыԥ апанорама ахәҭа)]]Аполитикатә ҭагылазаашьа маншәала ихы иархәаны Наполеон Ельба адгьылбжьаха аҟынтәи дыбналеит жәабранмза 26, 1815 шықәсазы. Хәажәкырамза 1 азы Канн ирцәыхарамкәа зықьҩык асолдаҭцәа ицны Жуан аӡыбжьахалаҿы дыӡхыҵын, Гренобль иалсны ицоз амҩала, ароиалистә гәалаҟазаара аԥыжәара ахьамаз Прованс дакәшаны, Парижҟа иҿааихеит. Хәажәәкырамза 7 рзы Гренобль уалалаанӡа ахәбатәи ацәаҳәатә полк Наполеон иахь ииасит агәеизҳара зныԥшуаз иқәгылара ашьҭахь: «Шәимператор шәиеихсны дышәшьыр шәылшоит ишәҭаххар!» Наполеон Гренобль инаркны Парижынӡа данцоз, ажәлар игәырӷьаҵәа иԥылон. Хәажәкырамза 18 рзы Осер азааигәара иара иахь диасит «Бонапарт абыцаҟьа дҭакны даазгоит» ҳәа Лиудовик XVIII ажәа изҭаз Неи. Хәажәкырамза 20 рзы Наполеон Тиульри далалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=830—832}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=567—569}}.
Венатәи аконгресс аҿы аҳәынҭқаррақәа реилибамкаарақәа рҭыԥ иқәырҵеит Наполеон аӷбақәа данрықәтәоз аамҭазы{{sfn|Lentz|2010|p=345}}. Наполеон Франциа дыҟоуп ҳәа адырра анроу, хәажәкырамза 13 рзы изинқәа шимырхыз атәы рыларҳәеит{{sfn|Lentz|2010|p=352}}. Хәажәкырамза 25 рзы аҳәынҭқаррақәа абыжьбатәи акоалициа ҿыц ҳәа рҽеидыркылеит, 600 нызқьҩык асолдаҭцәа ықәдыргылоит ҳәа еибырҳәеит{{sfn|Lentz|2010|p=357}}. Наполеон аҭынчмҩа дшашьҭоу баша агәра диргон. Франциа ишьақәгыло иалагеит аԥсадгьыл ахьчаразы ареволиуциатә федерациақәа. Лаҵарамза 15 рзы ҩаԥхьа Вандеиа ақәгылара ҟалеит, абуржуазиа ду амчра ҿыц иазхьамԥшуа иалагеит. Аха Наполеон адәныҟатәии аҩныҵҟатәии аӷацәа рҿагыларазы ажәлар рреволиуциатә гәалаҟазаарақәа ихы иаимырхәеит («Жакериа акралс аҟазаара сҭахӡам»). Алибералтә буржуазиа дақәгәыӷуа, Констан идиҵеит аконституциа ҿыц апроект аԥҵара. Ари аконституциа аплебисцит (аплебисцит иаҭааз маҷҩын) аан рыдыркылеит, насгьы аратификациа азыруит рашәарамза 1, 1815 шықәсазы Лаҵаратәи адәаҿы{{sfn|Тюлар||с=334—337}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=34}}. Аконституциа ҿыц инақәыршәаны Аперцәа рпалатеи Ахарҭарнакцәа рпалатеи еиҿкаан{{sfn|Ellis|2014|p=232}}.
Аибашьра еиҭа иалагеит, аха Франциа еибашьыртә еиԥш уажәшьҭа алшарақәа амамызт. Рашәарамза 15 рзы Наполеон Бельгиа далалеит. Уа иара аурысцәеи австриицәеи аиаанӡа Британиатәии (Веллингтон напхгара зиҭоз 90-нызқьҩы асолдаҭцәа) Пруссаитәии (Блиухер напхгара зиҭоз 120-нызқьҩы асолдаҭцәа) ар дыриааирц гәҭакыс иман. Катр-Бреи Линьеи имҩаԥысуаз аибашьрақәа рҿы абританцәеи апруссакцәеи инагӡаны дырзымиааит. Аха рашәарамза 18, 1815 шықәсазы Бельгиа иҟоу ақыҭа Ватерлоо азааигәара Наполеон аибашьра хада даҵахеит. Рашәарамза 21 рзы, ир ааныжьны Парижҟа дхынҳәит{{sfn|Тюлар||с=338—339}}.
Рашәарамза 22 рзы Ахаҭарнакцәа рпалата Фуше напхгара зиҭоз аамҭалатәи еиҳабыра еиҿнакааит. Дара ирҭахын Наполеон амчра аанижьырц. Убри аҽныҵәҟьа Наполеон аҩынтә раангьы амчра аанижьит. Рашәарамза 25 рзы Франциа аанижьыр акәхеит. Ԥхынгәымза 15 рзы, Британиа Ду аиҳабыра дақәгәыӷны, Екс адгьылбжьаха азааигәара хатәгәаԥхарала «Беллерофон» ҳәа хьӡыс измаз англыз цәаҳәатә ӷба дақәтәеит. Иара иаӷацәа — англызцәа — рҿы аполитикатә ҽыҵәахырҭа иоуеит ҳәа дгәыӷуан{{sfn|Тюлар||с=341—342}}.
== Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха ==
=== Ахгара ===
[[Файл:16 Napoleons exole St Helena June1970.jpg|мини|Иахыргаз Наполеон дахьынхоз Ацқьа Елена лыдгьыбжьахаҿы иҟоу Лонгвуд-Хаус анхара.]]
[[Файл:Napoleon sainthelene.jpg|мини|left|Наполеон Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз. [[Зандманн, Франц Жозеф|Зандманн]] (XIX век)]]
[[Файл:Napoleon Las Casas.jpg|thumb|Наполеон [[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Каз]] амемуарқәа дизаԥхьоит. [[Орчардсон, Уильям Куиллер|Орчардсон]] (XIX век)]]
Аха Британиа аминистрцәа реилазаара даҽакала иаӡбеит: Наполеон дбаандаҩыртәын, Атлантикатәи аокеан аҿы иҟоу [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахахь]] ддәықәырҵеит (абританцәа уи Европа иацәыхараны иахьыҟоу азы иалырхит, избан акәзар Наполеон ҩаԥхьа дрыцәцар ҳәа ишәон). Наполеон ари ақәҵара аниаҳа, абас иҳәеит: «Ари [[Тамерлан]] иеихатә ԥыркы аасҭа еицәоуп! Бурбонаа срырҭар еиҳа еиӷьасшьон».
Нанҳәамза 9, 1815 шықәсазы уаанӡатәи аимператор аӷба [[Нортумберленд|"Нортумберленд"]] дақәтәаны Европа аанижьит{{sfn|Roberts|2014|p=779}}{{sfn|Тюлар||с=342—343}}. Наполеон азин иоуит иццаша афицарцәа ралхра; [[Бертран]], [[Монтолон]], [[Лас Каз]], [[Гурго]] алихит; иааидкыланы Наполеон игәыԥ аҿы 26-ҩык ыҟан, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан акамердинер [[Луи-Жозеф Маршан]] . Иӷба иацын 1000-ҩык аруаа зҭаз жәа-ӷбак. Жьҭаарамза 17, 1815 шықәсазы Наполеон [[Џеимстаун]] днеит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=705}}
Наполеони афицарцәеи рынхарҭа ҭыԥны иҟалеит [[Лонгвуд-Хаус]] ([[алеитенант-губернатор]] ԥасатәи ирезиденциа), уи [[Лонгвуд]] ақыҭан, ашьха ахәҵаҿы иҟоуп, уаҟа аҳауа цәаакуп, насгьы аклимат бааԥсуп. Аҩны иакәшаны игылан аҟарулцәа, аԥшыхәцәа асигналтә бираҟқәа рыла Наполеон иҟаиҵоз зегьы иазкны адырра ҟарҵон{{sfn|Roberts|2014|p=782}}. Мшаԥымза 14, 1816 шықәсазы иааиз [[Лоу]] агубернатор ҿыц иахырҳәаз аимператор ихақәиҭра еиҳагьы иԥикит. Аиашазы, Наполеон абналара игәы иҭаӡамызт. Ацқьа Елена лыдгьылбжьахахь даннеи, [[Ост-Индтәи еилахәыра]] асуперинтендант Балкомба иԥҳа, 14-шықәса зхыҵуаз [[Бетсии]] иареи еиҩызцәахеит, хәыҷҵас еицыхәмаруан. Анаҩстәи ашықәсқәа раан адгьылбжьахаҿы иаанкылоз асасцәа идикылон.
Рашәарамза, 1816 шықәсазы игәалашәарақәа рыҩра далагеит, урҭ [[«Ацқьа Елена лмемориал»|Ацқьа Елена лмемориал»]] ҳәа хьӡыс аҭаны Лас Каз иҭижьит Наполеон иԥсҭазаара даналҵ ҩышықәса рышьҭах. «Амемуарқәа» ҳәа захьӡу ашәҟәы ХIХ-тәи ашәышықәсан зегь раасҭа изыԥхьоз шәҟәны иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=785—792}}{{sfn|Тюлар||с=346}}.
1820 шықәсазы [[америкатәи]] аконтрабандист Џьонсон иҽазикит ихатә системала иргылаз аӡаҵаҟатәи аӷба ихы иархәаны Наполеон I ихы дақәиҭитәырц. Аргыларазы аԥара еизган, аха убри аамҭазы аимператор иԥсҭазаара далҵит.
=== Аԥсра ===
[[Файл:Napoleon sur son lit de mort Horace Vernet 1826.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ихчы иҵхны дышьҭоуп. [[Верне, Орас|Верне]] (1826)]]
Жьҭаарамза 1816 шықәса инаркны Наполеон игәабзиара еицәахо иалагеит — адәылҵра, аныҟәара дахьаҟәыҵыз иахҟьаны (Лоуи иареи аимак анроу ашьҭахь, иара аныҟәара мап ацәикит), насгьы есымша игәы каҳаны дыҟан. Жьҭаарамза, 1817 шықәсазы Наполеон иҳақьым [[О'Мира]] [[«агепатит»]] адиагноз изышьақәиргылеит. Раԥхьаӡа иара Европатәи аполитикаҿы аԥсахрақәа ҟалоит, насгьы иара иахь агәыблыра змаз апринцесса [[Шарлотта]] Британиа амчра лоуеит ҳәа дақәгәыӷуан, аха апринцесса лдунеи лыԥсахит абҵарамза, 1817 шықәсазы. 1818 шықәсазы Балкомбаа адгьылбжьаха ааныжьны ицеит, Лоу О’Мир адгьылбжьаха далицеит{{sfn|Roberts|2014|p=791—795}}.
[[Файл:Testament_de_Napoléon_Ier._Page_5_-_Archives_Nationales_-_AE-I-13-21a.jpg|thumb|150px|справа|Наполеон иуасиаҭ]]
1818 шықәсазы Наполеон [[адепрессиа]] изцәырҵит, лассы-лассы дычмазаҩхон, сарӷьа ган сыхьуеит ҳәа дашшуан. Ари иаб дызхыԥсааз [[акьыба чымазароуп]] ҳәа игәы иаанагон. 1819 шықәсазы цәыббрамзазы Наполеон иани акардинал Феши иаарышьҭыз аҳақьым [[Антоммарки]] адгьылбжьахахь днеит, аха ачымазаҩ ицхраара илымшеит. Хәажәкырамза, 1821 шықәса Наполеон игәабзиара убриаҟара еицәахеит, иԥсра лассы шааигәахоз еиликаауан. Мшаԥымза 15, 1821 шықәсазы иуасиаҭ иҳәеит. Наполеон иԥсҭазаара далҵит асабша, {{date|5|5|1821}}, асааҭ 17:49 рзы. Даныԥсуаз "Ар ахы!" ҳәа иҳәеит ( {{lang-fr|La tête de l}}'armée! ).
Лаҵарамза 6 рзы [[аԥсрашьҭахьтәи сабрада]] ҟаҵан, аха уи ҟазҵаз аҳақьым дызусҭоу иахьагьы идырым{{ref+|Усҟантәи аамҭазы иаԥын еицырдыруа ауаа рыԥсҭазаара ианалҵ ашьҭахь рсабрадақәа рыҟаҵара. Наполеон итәыҵәҟьоу аԥсрашьҭахьтәи сабрадақәа ԥшьба иреиҵамкәа иҟоуп: [[Кабильдо (Орлеан ҿыц)|Кабильдо]], [[Орлеан ҿыц|Орлеан ҿыц]], Ливерпуль амузеи аҿы, Гавана, иара убас [[Чапел-Хилл иҟоу Аҩадатәи Каролина ауниверситет абиблиотекаҿы|Аҩадатәи Каролина ауниверситет]].|group=К}}{{Sfn|Wilson|1975|p=293–295}}. Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы [[Наполеон ицыхцәы]] иаанханы иҟоуп, аха уи иара ишитәыҵәҟьаз иазкны аимак ыҟоуп<ref>https://web.archive.org/web/20210116034152/https://www.nytimes.com/1992/07/12/books/exhuming-a-dirty-joke.html</ref>. Наполеон анышә дамардеит Лонгвуд иацәыхарамкәа, Торбет аӡыхь азааигәара{{sfn|Roberts|2014|p=795—801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=640}}.
Наполеон [[ашҳам иҭаны дыршьит]] ҳәа агәаанагара ыҟоуп. 1960 шықәсазы [[Стен Форсхуфвуд]] аус ицызуази иареи Наполеон ихцәы анҭырҵаа, [[аҳәынаԥшьыга]] рыԥшааит. Аха 1990-2000-тәи ашықәсқәа рзы хыԥхьаӡара рацәала имҩаԥгаз анализқәа иаадырԥшуеит Наполеон ихцәаҿы аҳәынаԥшьыга алазаара есыҽны, уимоу зны-зынла мышкы аҩнуҵҟагьы аҽшаԥсахуаз. Иҟалап уи Наполеон ихцәы аҿышразы аҳәынаԥшьыга злаз аххыра ихы иахьаирхәоз иахҟьазар; иара убас Наполеон ибзиабаҩцәа ҳамҭас ириҭоз ихахәы, усҟантәи аамҭазы иҟаз аҵас ала, аҳәынаԥшьыга злаз аххыраҿы ирҵәахуан{{sfn|Hindmarsh|2007|p=84—85}}. Ашҳам ирҭеит ҳәа атеориа иахьатәи аамҭазы ишьақәырӷәӷәам{{sfn|Hindmarsh|2007|p=70—77}}{{sfn|Roberts|2014|p=796}}. 2007 шықәсазы имҩаԥгаз аҭҵаара алҵшәала агастроентерологцәа ишьақәдырӷәӷәеит аимператор иԥсра зыхҟьаз раԥхьаӡатәи аофициалтә версиа – [[аца акьыбачымазара]] ауп (аԥсыбаҩ аҭҵаара ирнаҭаз адыррақәа рыла, аимператор ақьамсарҩақәа ҩба иман, урҭ руак игәаҵәа аҟынӡа инаӡон)<ref>{{Cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/11061|title=Причина смерти Наполеона установлена окончательно|publisher=www.membrana.ru|access-date=2017-12-12|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212193137/http://www.membrana.ru/particle/11061|url-status=dead}}</ref><ref name="Lugli et al">{{Статья|автор=Alessandro Lugli, Inti Zlobec, Gad Singer, Andrea Kopp Lugli, Luigi M. Terracciano|заглавие=Napoleon Bonaparte's gastric cancer: a clinicopathologic approach to staging, pathogenesis, and etiology|ссылка=https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684|язык=En|издание=Nature Clinical Practice Gastroenterology & Hepatology|год=2007/01|volume=4|issue=1|pages=52–57|issn=1759-5053|doi=10.1038/ncpgasthep0684|archive-date=2019-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929203845/https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684}}</ref>.
=== Аԥсыбаҩ архынҳәра ===
[[Файл:Tomb of Napoleon Bonaparte - Crypt of Dôme des Invalides - Paris, France - 25 July 2009.jpg|thumb|150px|Аинвалидцәа рыҩнаҿы иҟоу Наполеон идамра]]
[[Файл:Tombeau de Napoleon- detail.JPG|thumb|left|150px|Акрипта аҩналарҭа]]1840 шықәсазы аҳ [[Луи-Филипп I]] Ацқьа Елена лыдгьылбжьахахь [[Бертрани]] [[Гургои]] злаз аделегациа дәықәиҵеит Наполеон иуасиаҭ анагӡаразы — Франциа анышә дамардарц. Уи аделегациа дахагылан Жуанвильтәи принц. Наполеон иԥсыбаҩ акаԥдан [[Шарне]] напхгара зиҭоз [[афрегат]] [[«Бель Пуль»]] ала Франциаҟа ииаган. Ԥхынҷкәынмза 15 рзы акортеж миллионҩык афранцызцәа ишырбоз Париж амҩадуқәа ирывсит. Аԥсыбаҩ анышә иамардеит [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы Наполеон имаршалцәа алархәны{{sfn|Roberts|2014|p=801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=645}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=639}}.
Аимператор Наполеон иԥсыбаҩқәа зҭоу акварцит-ԥслымӡхаҳә ҟаԥшь ([[«шокшинтәи апорфир»]]<ref>{{Cite web |url=http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |title=Малиновый кварцито-песчаник. Музей геологии докембрия |access-date=2021-01-20 |archive-date=2021-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127235816/http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |url-status=live }}</ref>) иалху [[аҭоубыҭ]], Висконти иҟаҵамҭа, аныхабаа [[акрипт]] аҿы иҟоуп<ref>{{ВТ-ВЭС|Дом инвалидов в Париже}}</ref>. Акрипта аҩналарҭа рыхьчоит аскипетр, аимператор игәыргьын, [[адержава]] зку аџьазтә фигурақәа ҩба. Адамра иакәыршоуп Наполеон иҳәынҭқарратә усқәа ирызку амармалташьтә барелиефқәа 10, иеибашьратә кампаниақәа ирызку, [[Прадье]] иҟаиҵаз аҳаҭәарақәа 12{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=43}}.
== Аҭынха ==
=== Аҳәынҭқарратә напхгараҭара ===
[[Файл:Bust Napoleon I of France.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ибиуст. [[Канова, Антонио|Канова]] (1802 ш. ашьҭахь)]]
Арратә иааирақәеи афранцыз ар рымпыҵахаларақәеи ракәӡам Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иҟоу, аха [[Аҳәынҭқарратә напхгараҭара|аҳәынҭқарратә напхгараҭараҿы]] иеихьӡарақәа роуп. Насгьы арҭ аихьӡарақәа рахьтә ихадақәоу Аконсулра иҭынчыз ашықәсқәа ирықәшәоит. Аҭҵааҩы Џ. Еллис игәаанагарала, уи ус шакәу шьақәурӷәӷәар улшоит баша реиқәыԥхьаӡарала: [[Франциа абанк]] ашьақәгылара ({{date|6|1|1800}}), [[апрефектцәа]] ({{date|17|2|1800}}), [[Аконкордат]] (рнапы аҵарҩит {{date|16|7|1801}}), [[алицеиқәа]] ({{date|1|5|1802}}), [[Аҳаҭыртә легион аорден]] ({{date|19|5|1802}}), афранк жерминаль [[абиметалликатә стандарт]] ({{date|28|3|1803}}), [[Атәылауаҩратә закәанеидкыла]] ({{date|21|3|1804}}){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Арҭ аихьӡарақәа ҳаамҭазтәи адунеи шьақәдыргылеит; Наполеон иахьатәи Европа аб ҳәа дрыԥхьаӡоит{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Е. Робертс излеиҳәо ала:
{{Ацитата алагара}}Иахьатәи ҳдунеи ашьақәгылара шьаҭас иазышьҭоу аидеиақәа — америтократиа, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, ахатәтәратә зинқәа, адинхаҵаратә чҳара, иахьатәи асекулиартә ҵара, афинанстә ҭагылазаашьа бзиа, уҳәа убас егьырҭгьы — ихьчеит, еидикылеит, ишьақәирӷәӷәеит, акодификациа рзиуит, географиала ирылеиҵәеит [Бонапарт] Наполеон. Урҭ ирыциҵеит ихшыҩрку, хра злоу аҭыԥантәи ахадара, ақыҭа ақәылаҩцәа раанкылара, аҭҵаарадырреи аҟазареи адгылара рыҭара, афеодализм аԥыхра, Римтәи аимпериа анеилаҳа нахыс имҩаԥырымгоз азакәанқәа акодификациа рзура.
{{oq|en|The ideas that underpin our modern world — meritocracy, equality before the law, property rights, religious toleration, modern secular education, sound finances, and so on — were championed, consolidated, codified and geographically extended by Napoleon. To them he added a rational and efficient local administration, an end to rural banditry, the encouragement of science and the arts, the abolition of feudalism and the greatest codification of laws since the fall of the Roman Empire{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}.}}
{{Ацитата алгара}}
Наполеон иҭынха даҽа елементны иҟалеит иара иаԥиҵаз [[Франциа аҳәынҭқарра]] анапхгараҭаратә система — аунификациа зызуз ачынуаа рмардуан ала еизадоу [[авторитартә напхгара]]. Ари асистема елементқәак иахьагьы ахархәара рымоуп [[Ахәбатәи ареспублика]] [[апарламенттә демократиа]]<nowiki/>ҿгьы{{sfn|Ellis|2014|p=234}}.
=== Аполитикатә хырхарҭақәа ===
{{see also|Бонапартистцәа}}
[[Файл:StatueEquestreNapoleonLaffrey.jpg|thumb|150px|Ахәбатәи ацәаҳәатә полки Наполеони иахьеиԥылаз «аиԥылара адәҳәыԥш» аҿы Гренобль азааигәара иҟоу Лаффре игылоу Наполеон ибаҟа]]Аполитикаҿы Наполеон I абонапортизм аанижьит. Раԥхьаӡа акәны ари ажәа ихьымӡӷу аҵакы аҭаны рхы иадырхәит иара иаӷацәа 1814 шықәсазы, аха 1848 шықәсазы Наполеон III идгылаҩцәа иахьа иамоу аҵакы аиуртә еиԥш иҟарҵеит<ref>{{книга|автор=Bluche F.|заглавие=Le bonapartisme: aux origines de la droite autoritaire (1800—1850)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=vNN4Xx2i7RUC|место={{P.}}|издательство=Nouvelles Editions Latines|год=1980|allpages=366|pages=12}}</ref>. Хаҿыда иалырхуа аиҳабыра шьаҭас измоу ареспубликанизми, амилаҭ рымчра мап ацәызкуа амонархизми инарҷыданы абонапортизм аан амилаҭ ахаҭарнак заҵәык (арратә диктатор) дрымоуп{{sfn|Englund|2010|p=248}}. Аполитикатә хырхарҭак аҳасабала абонапортизм еиҳарак ахатәы хыҵхырҭақәа амоуп («алегитимра») афедерациақәа ({{lang-fr|fédérés}}) «Шәымш» ҳәа изышьҭоу раан ирҭаз адгылара ду аҿы, Наполеон иплебисцитқәа рҿы аасҭа{{sfn|Englund|2010|p=434}}{{sfn|Ellis|2014|p=218}}. «Ацқьа Елена лмемориал» абонапортизм иаԥшьашәҟәны иҟалеит; иара иполитикатә кульминацианы иҟалеит 1848 шықәсазы Лиудовики Гортензиеи рԥа, Наполеон III, аҩбатәи Франциатәи ареспублика ахадас иалхра. XX ашәышықәса алагамҭазы абонапартизм аепоха хыркәшахеит{{sfn|Englund|2010|p=458—459}}.
Европа ампыҵахалара еснагь Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иахәаԥшуан, уи џьашьатәӡам аконтинент аполитикатә географиаҿы иҟаиҵаз хнырҳәышьа змам аиҭакрақәа урыхәаԥшыр<ref>{{книга|автор=Woolf S.|заглавие=Napoleon's Integration of Europe|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2002|allpages=319|pages=20}}</ref>. Афранцыз револиуциа аламҭалазы Германиа 300 ҳәынҭқарра рыла ишьақәгылаз конгломератк акәын. Наполеон илшамҭақәа Реинтәи аидгыла, Вестфальстәи акралра, амедиатизациа, асекулиаризациа, Атәылауаҩратә закәанеидкыла алагалара, «бџьарла» ирылаирҵәаз афранцыз культура, уҳәа реиԥш иҟоу Германиа аполитикатә ҽыԥсахрақәа цәырыргеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа арҭ аҽыԥсахрақәа иаку анемец ҳәынҭқарра шьақәдыргылеит{{sfn|Europe|2006|p=957—958}}. Убасҵәҟьа Наполеон ибзоурала Италиа аҩныҵҟатәи аҳәаақәа раԥыхра, иаку азакәанԥҵареи азеиԥш арратә уалԥшьеи ралагалара рисорџьименто азы ауасхыр азышьҭарҵеит{{sfn|Europe|2006|p=1193}}.
=== Арратә ҟазара ===
[[Файл:Napoleon in 1806.PNG|thumb|150px|left|Наполеон 1806 шықәсазы. Детаиль (XIX ашәышықәса)]]Наполеон еиҳа деицырдыруеит арратә қәҿиара дуқәа рыла{{sfn|Wars|2006|p=28}}. Афранцыз револиуциа аҟынтә еибашьра зылшоз ар аниоу, иара иалеигалеит имаҷымкәа апринциптә еиӷьтәрақәа, урҭ роуп акампаниақәа рҿы аиааира агара алзыршаз. Арратә литература инарҭбааны аҭҵаара ицхрааит аманиоврреи аихатырреи шьаҭас измоу ихатә знеишьа аԥҵара{{sfn|Wars|2006|p=374—375}}. Иара қәҿиарала ихы иаирхәон еилаԥсоу аибашьратә еиҿкаара (Гибер раԥхьаӡа акәны ирыдигалаз аишьҭагылеи ацәаҳәеи реилаҵа, насгьы Грибоваль иаԥиҵаз амобилтә артиллериеи{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=826}}<ref>{{книга|автор=Соколов О. В.|заглавие=Армия Наполеона|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5939140017|место=СПб. |издательство=Империя |год=1999 |страницы= [https://archive.org/details/isbn_5939140017/page/129 129]|страниц=592|isbn=5-93914-001-7}}</ref>). Карно, Моро, Бриун ридеиақәа шьаҭас иҟаҵаны, Наполеон афранцыз ар корпустә система аҳасабала еиҭеиҿикааит, урҭ зегьы ашьаҟар, аҽыр, артиллериа иаҵанакуан, насгьы акорпусцыԥхьаӡа ахала аусура алшон{{sfn|Wars|2006|p=269}}. Бертьеи Диуроки напхагара зырҭоз аимператортә уада хада ар иаку рнапхгараҭара алнаршон, аԥшыхәратә дыррақәа еизнагон, асистематизациа рызнауан, Наполеон апланқәа рышьақәыргылара иацхраауан, насгьы ар адҵақәа ирзынашьҭуан{{sfn|Wars|2006|p=329ff}}{{sfn|Wars|2006|p=600—601}}. Ахыхьчара аасҭа ажәылара еиҳа аԥыжәара аҭо, Наполеон ааха хада ахырхарҭаҿы имчқәа ирласны иахьеизикуаз ала аӷа дԥыххаа дықәиҵон{{sfn|Wars|2006|p=375}}{{sfn|Левицкий|1938|с=260}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}.
Наполеон истратегиа анализ азураан «Наполеон ижәар» иара ихатә ажәақәа аанагоит: «Сара еснагь зегьы сырзыҟаҵоушәа угәы иаанагозар, уи зыхҟьо акы ҟасҵаанӡа акыраамҭа уи сахьазхәыцуаз ауп; иҟалараны иҟаз заа издыруан. Аҟыбаҩ акәӡам иаалырҟьаны исаҵазҳәо сызқәымгәыӷуа аҭагылазаашьақәа раан исҳәаша, иҟасҵаша — аха уи сыхшыҩзцареи схәыцреи роуп исазҳәо»{{sfn|Тарле|1959|с=27—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. <!--Излишняя самоуверенность. Ученики побили учителя.-->
Наполеон иеибашьратә еихьӡарақәа анаҩстәи ашәышықәса арратәи ауаажәларратәи хәыцшьа ашьҭа рнырҵеит. Ч. Исдеил ишааирԥшуа ала, 1866, 1870, 1914 ашықәсқәа рзы ажәларқәа Наполеон дыргәаладыршәо еибашьра ицон, насгьы аибашьра аҵыхәтәа ихадоу еибашьрак аҿы аиааирала ишышьақәыргылахо еснагь иазхәыцуан. Шлиффен иплан — Наполеон ихыркәшаратә маниовр иблахкыгоу анагӡашьа акәын ({{lang-fr|manoeuvre sur les derrières}}). Аибашьра амундир цырцырқәеи амарш ӷьеҩқәеи ирыдырҳәало иалагеит. Хәыҷы-хәыҷла ирхашҭит аибашьра иацу агәаҟрақәа ртәы. Усҟантәи амедицина аҭагылазаашьа ҳасаб азуны уахәаԥшуазар, аибашьра иахҟьаз ахәрақәеи ачымазарақәеи арыцҳара дуқәа рызцәырнагон. Наполеон иеибашьрақәа ирылаӡит 5 миллионҩык иреиҵамкәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан аруааи атәылақәа руааԥсыреи{{sfn|Wars|2006|p=xvii—xviii}}.
=== Ахылҵ ===
Е. Робертс ишазгәеиҭо ала, Наполеон аԥа диоурц азы Жозефинеи иареи еилыҵит. Урҭ ишеилыҵызгьы, лара лмоҭа иоуп Франциа аимператорс иҟалаз. Жозефина лхылҵшьҭра Бельгиа, Даниа, Швециа, Норвегиа, Лиуксембург аҳра руеит. Наполеон ихылҵшьҭра џьаргьы аҳра руӡом{{sfn|Roberts|2014|p=537}}. Наполеон иԥазаҵә, Наполеон захьӡыз, ахшара имамкәа дышқәыԥшыз иԥсҭазаара далҵит. Аҭаацәара далаламкәа иоуз ахшара рҟынтәи «Наполеон ижәар» аҿы ҩыџьазаҵәык роуп иарбоу — Александр Валевскии Шарль Леони{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}, аха егьырҭ рызгьы аршаҳаҭгақәа иҟоуп<ref>{{cite web|author=Sabitzer W.|title=Der „Napoléonide“|url=http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|publisher=Öffentliche Sicherheit. Das Magazin des Innenministeriums (Österreich)|lang=de|access-date=2017-03-24|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193017/http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|url-status=live}}</ref>. Колонна-Валевски рышьҭра иахьагьы иҟоуп<ref>{{cite web|title=La Famille Colonna Walewski (branche française)|url=http://www.walewski.org/accueil.htm|lang=fr|access-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507104804/http://www.walewski.org/accueil.htm|archive-date=2017-05-07|url-status=dead}}</ref>.
=== Ахыҭҳәаақәа ===
Наполеон икалам иҵыҵит ақәыԥшратә максимализми ареволиуциатә гәалаҟазаарақәеи зныԥшуа еиуеиԥшым ажанрқәа ирыҵаркуа заатәи усумҭақәак («Маттео Буттафуоко иахь асалам шәҟәы», «Корсика аҭоурых»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Абзиабара иазку аиҿцәажәара»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Уаххьа Боккер аҿы», [[«Клиссони Евгениеи»]] уҳәа убас егьырҭгьы){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Иара имаӡаныҟәгаҩцәа дырзаԥхьеит, насгьы ихала иҩит хыԥхьаӡара рацәала асалам шәҟәқәа (урҭ рахьынтә 40-нызқь инареиҳаны еиқәханы иҟоуп){{sfn|Édition de la correspondance}}.
Ихьшәоу ашықәсқәа раан Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы дахганы данҟаз, игәҭакқәеи урҭ рынагӡареи ирызку алегенда бзиа аԥҵаразы, Наполеон Тулон амацәаз аҭакра, Вандемьертә қәгылара, Италиатәи акампаниа, Мсыртәи аныҟәара, Маренго ицоз аибашьра, Ельба адгьылбжьахахь ахгара, Шәымш рпериод, иара убас [[Цезари]], [[Тиуренни]], [[Фридрихи]] ркампаниақәа рыхцәажәара ирызку агәалашәарақәа имаӡаныҟәгаҩцәа дырзаԥхьеит<ref>{{книга|заглавие=Correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>: publiée par ordre de l'empereur Napoléon III|издание=32 t|место={{P.}}|издательство=Imprimerie Impériale|год=1858—1869|ref=Correspondance}}, t. XXIX—XXXII</ref>.
1858 — 1869 ашықәсқәа рзы Наполеон III идҵала Наполеон исалам шәҟәқәеи ихьшәаны ииҩыз иҩымҭақәеи 32 том рыла иҭыжьын. Асалам шәҟәқәа рыхәҭак усҟан иҭыжьымызт, иҟоуп еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны аредакциа зызуз. 2004—2018 ашықәсқәа рзы [[«Наполеон ифонд»]] Наполеон исалам шәҟәқәа 15 том рыла иҭнажьит{{sfn|Édition de la correspondance}}. Наполеон исалам шәҟәқәа инагӡоу акритикатә ҭыжьра аҭоурыхҭҵааҩцәа иаамҭеи иареи ҿыцла ирыхәаԥшыртә еиԥш алшара рнаҭеит{{sfn|Broers|2014|p=23}}.
Урыс бызшәала иҭыжьуп ароманқәа «Клиссони Евгениеи»<ref>{{cite web|url=http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778/|title=По-русски выходит роман Наполеона|author=|publisher=os.colta.ru|lang=ru|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007135756/http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778|url-status=live}}</ref>, «Уаххьа Бокер аҿы»<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Ужин в Бокере|ссылка=http://www.museum.ru/museum/1812/library/Napoleon/supper.txt|издание=Французский ежегодник. 1986|место={{М.}}|издательство=Наука|год=1988|страниц=|archive-date=2008-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621034757/http://www.museum.ru/museum/1812/Library/Napoleon/supper.txt}}</ref>, ихьшәаны ииҩыз аҩымҭақәа рахьынтә хәҭак<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=О военном искусстве. Избранные произведения.|издательство=Эксмо|год=2003|серия=Антология мысли|страниц=800|isbn=5-699-03899-X}}</ref>, иара убас асалам шәҟәқәак<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Письма к Жозефине|место={{М.}}|издательство=Захаров|год=2011|страниц=304|isbn=978-5-8159-1068-3}}</ref>.
=== Алегенда ===
[[Файл:Tuileries vers 1860 (cropped).jpg|thumb|left|[[Тиуильри]] ҩ-хыргьагьак рыбжьара. 1860 шықәса инарзынаԥшуа]]
[[Файл:Caricature gillray plumpudding.jpg|thumb|Наполеони [[Питт, Уильям Младший|Питти]] адунеи ршоит. Асахьаҭ. [[Гилрей, Джеймс|Джеимс Гилреи]] (1805)]]Наполеон илегенда Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы акәӡам иахьаԥҵахаз. Бонапарт уи шьаҿа-шьаҿала иаԥиҵон агазеҭқәа (раԥхьа Италиатәи ар реибашьратә бӷьыц, анаҩс иофициалтәу Парижтәи аҭыжьырҭақәа), агәаларшәагатә медалқәа, Ар Ду абиуллетеньқәа, Давиди Грои рсахьақәа, Атриумфалтә хыргьагьа, Аиааирақәа рколоннеи рыла{{sfn|Wars|2006|p=26}}{{sfn|Тюлар||с=344}}. Наполеон икариера иалагӡаны иааџьоушьаратәы ибзианы илшеит ажәабжь бааԥсқәа ибзиоушәа, насгьы ибзиоу ажәабжьқәа итриумфушәа раарԥшра{{sfn|Roberts|2014|p=92}}. «Наполеон иҟазара ажәак ала ааурԥшырц уҭахызар, уи ажәа — «апропоганда» ауп. Уи аганахьала Наполеон XX ашәышықәсақәа ирыҵанакуаз уаҩын. Иара ихала ихаҿсахьа аԥиҵеит — «ҩ-тәыҩак» змоу ахылԥа, асиуртук цәыш, инапы ҩ-ҳәынҵәрак ирыбжьакын»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Аха Наполеон изку «ахьтәы легенда» аԥҵараҿы ихадароу ароль назыгӡаз Наполеон иеибашьрақәа анынҵәа усда иаанхаз, Актәи аимпериеи «ркапрал хәыҷи» игәхьаазгоз Наполеон исолдаҭцәа ракәын{{sfn|Тюлар||с=345}}. <!--Практический смысл легенды. Не поддерживал военные инновации.-->
Ж. Тиулар ишааирԥшыз ала, Наполеон ида алегенда аԥҵара аус адырулон иара иаӷацәагьы. Ахьтәы легенда иаҿагылан алегенда еиқәаҵәа. Англыз карикатураҭыхыҩцәа (Крукшанк, Гилреи, Вудворд, Роулендсон) уамашәажәа бзиа ирбон Наполеон ихаҿсахьа аарԥшра — заатәи ашәышықәсақәа раан ицәеи ижьи еикәыршаны ({{lang-en|Boney}}), ихьшәоу ашықәсқәа раан икьаҿу, ишәпоу хӡыргаҩны ({{lang-en|Fleshy}})<ref>{{книга|автор=Tulard J.|заглавие=L'Anti-Napoléon. La Légende noire de l'Empereur|издательство=René Julliard|год=1965|allpages=260|pages=38}}</ref>. 1813 шықәсазы афранцызцәа 16 шықәса зхыҵуа рԥацәа арра ирыԥхьо ианалага, Наполеон ауаҩжьыфаҩ ҳәа изырҳәо иалагеит{{sfn|Тюлар||с=321}}. Урыстәылеи Испаниеи рдинмаҵзуҩцәа Наполеон Антихрист иеиԥш дырбон{{sfn|Ливен|2012|с=111}}{{sfn|Dwyer|2013|p=441}}.
== Наполеон ихаҿсахьа акультура, аҭҵаарадырра, атехника, аҟазара рҿы ==
{{Main|Наполеон ихаҿсахьа акультураҿы }}
=== Аҭоурыхҭҵаараҿы ===
Наполеон Бонапарт изку аҭоурыхтә ҭҵаарақәа рхыԥхьаӡара шә-нызқь иреиҳауп{{ref+|«Наполеон ижәар» излаҳәо ала, хҩык авторцәа заҵәык ракәын Наполеон ибиблиографиа нагӡаны аиқәыршәара зҽазызшәоз: Ломброзо (1896), Кирхаизен (1902, 1912), Давуа (1910). Кирхаизен иҩхьан ибиблиографиаҿы Наполеон изку 70 нызқь шәҟәи статиеи шеиқәыԥхьаӡоу{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=222}}.|К}}. [[Питер Геил]] ишазгәеиҭаз ала, абиԥарақәа зегьы рхатәы Наполеон изкны ирыҩуеит. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа Наполеон иҭоурыхҭҵаара иазҷыдаран зҽызыԥсахуаз х-гәаанагарак. Еиҳа изаатәиу авторцәа Бонапарт ианихцәажәоз иара илаз зеиԥшыҟамыз илшарақәеи имчхареи, аҭоурых азы иуникалреи инаҵшьны иазгәарҭарц иашьҭан, лассы-лассы даара апологетикатә ма акритикатә позициа ааныркылон ([[Лас Каз]], [[Биньон]], [[де Сталь]], [[Арндт]], [[Генц]], [[Хезлитт]], [[Скотт]] уб. иҵ.). Аҩбатәи агәаанагара ахаҭарнакцәа Наполеон изку алкаақәа усҟантәи аҭагылазаашьа иақәдыршәарц, иара иусура «аҭоурыхтә урокқәа» рылырхырц, Бонапарт ихаҿсахьа аполитикатә қәԥара иамыруганы иҟарҵарц рҽазыршәон ([[д' Оссонвиль]], [[Минье]], [[Мишле]], [[Тьер]], [[Кине]], [[Ланфре]], [[Тен]], [[Уссе]], [[Вандаль]] уб. иҵ.). «Ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихықәкқәеи иеихьӡарақәеи рҿы «аидеиа ду» иашьҭан, уи шьаҭас иҟаҵаны иара иахаҭеи иепохеи еилукааратәы иҟаларц азы ([[Сорель]], [[Массон]], [[Буржуа]], [[Дрио]], [[Диунан]] уҳәа егь.){{ref+|Ҳаамҭазтәи атерминқәа рыла иуҳәозар, «ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихымҩаԥгашьа анаҩс игылаз ихадоу «агеополитикатә идеиа» аԥшаара иаҿын. Сорель ус еиԥш иҟоу идеианы иԥхьаӡон Франциа «иԥсабаратәу аҳәаақәа» рышьақәырӷәӷәара аҽазышәара. Буржуа излеиҳәо ала, Наполеон Мрагылара ампыҵахалара ауп хықәкыс имаз. Наполеон изы Римтәи аимпериа шҿырԥшыгаз шьақәирӷәӷәон Дрио{{sfn|Ellis|2014|p=224ff}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=956}}.|К}}{{sfn|Ellis|2014|p=189}}{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}.
Аибашьра ашьҭахьтәи аҭҵааҩцәа Наполеон ихаҭареи ирҿиарақәеи ракәӡам еиҳа ахшыҩзышьҭра ззырҭо, дара хықәкыс ирымоу иара иаамҭа иаҵанакуа атемақәа, имчра арежим аҷыдарақәагьы налаҵаны, еиҳа инарҭбааны рыҭҵаара ауп{{sfn|Ellis|2014|p=190}}.
=== Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿы ===
1804 шықәсазы Наполеон ихьӡ рыхҵан [[Лецитис]] аҭаацәара иаҵанакуа аҵлақәа рыжәла {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}} Арҭ [[Африкатәи]] аҵлақәа ирызҷыдароуп [[рышәҭқәа]] [[ашәҭыцқәа]] амамзара, аха [[агәыргьын еиԥшу]] аструктура шьақәзыргыло истерилтәу [[х-ҳәрацк]] гьежь амазара<ref>{{книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=kaN-hLL-3qEC|автор=Quattrocchi U.|заглавие=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|издательство=CRC Press|год=1999|isbn=978-0-8493-2677-6|allpages=2270|pages=1766}}</ref>.
=== Аҟазараҿы ===
[[Файл:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|thumb|150px|left|[[Наполеон на императорском троне|Наполеон аимператор итәарҭаҿы]]. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1806)]]
[[Файл:Colonne Vendôme (1).jpg|thumb|150px|[[Вандомская колонна|Аиааирақәа рколонна]]]]Наполеон ихаҿсахьа инарҭбааны иаарԥшуп еиуеиԥшым аҟазара хкқәа — аҿыханҵа, алитература, амузыка, акино, амонументалтә ҟазара рҿы. Амузыкаҿы иара изкын [[Бетховен, Лиудвиг ван|Бетховен]] (Наполеон императорс даныҟала ашьҭахь автор ирҿиамҭа [[«Ахԥатәи асимфониа»]] аҟынтәи Наполеон ихьӡ ықәигеит), [[Берлиоз]], [[Шенберг|Шионберг]], [[Шуман]] рырҿиамҭақәа. Еицырдыруа ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы Наполеон ихаҭареи иусқәеи ирызкны ирыҩуан ([[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстои]], [[Харди]], [[Конан Доиль]], [[Киплинг]], [[Емерсон]] уҳәа). Еиуеиԥшым аидеологиақәеи ахырхарҭақәеи ркинематографистцәа Наполеон изку атематика иазааҭгылеит: [[«Наполеон»]] (Франциа, 1927), [[«Лаҵарамзатәи адәы»]] ([[Италиа]], 1935), [[«Кольберг»]] ([[Германиа]], 1944), [[«Кутузов»]] ([[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]], 1943), [[«Аццышә»]] ([[ПНР]], 1968), [[«Ватерлоо»]] (Италиа — СССР, 1970){{sfn|Тюлар||с=348—349}}; [[Кубрик]] [[ипроект «Наполеон»]] ус инагӡамкәа иаанхеит, аха иахьа уажәраанӡа аинтерес ду узцәырнагоит<ref>{{книга|ссылка=https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm|заглавие=Stanley Kubrick's Napoleon. The Greatest Movie Never Made|ответственный=Castle A.|год=2011|издательство=Taschen|allpages=1112|isbn=978-3836523356|archive-date=2017-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411220510/https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm}}</ref>. Абҵарамза, 2023 шықәсазы иҭыҵит арежиссиор [[Ридли Скотт]] [[ифильм «Наполеон»]].
=== Амассатә культураҿы ===
[[Файл:March of the Eagles.jpg|мини|272x272пкс|Наполеон исахьа зну ахәмарра «[[March of the Eagles]]» ахҟьа]]Иҭеиҭыԥши ихымҩаԥгашьеи рҷыдарақәа ирыбзоураны Наполеон иаразнак еилукаауа культуратә персонажуп. [[Амассатә культураҿы]] Наполеон иоура маҷуп ҳәа агәаанагара шьақәгылеит<ref>{{книга|автор=[[Нахимова, Елена Анатольевна|Нахимова Е. А.]]|заглавие=Прецедентные имена в массовой коммуникации|ссылка=https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru|место=Екатеринбург|год=2007|страниц=207|archive-date=2017-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170321081259/https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru}}</ref>. Аха еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала иара иоура 167 см инаркны 169 см рҟынӡа инаӡон{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}{{sfn|Hindmarsh|2007|p=79}}<ref name="Lugli et al" /><ref name="nkj.ru">{{cite web|author=Мухлаева И.|url=https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|title=Наполеон. Несколько сакраментальных вопросов|website=[[Наука и жизнь]]|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213005645/https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|url-status=live}}</ref><ref name="sg">{{cite web|author=Alisha Cherian|url=http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|title=Fact or Fallacy?|lang=en|website=nlb.gov.sg|date=2014-05-01|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714020600/http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|url-status=live}}</ref>. Усҟантәи Франциа азы ас еиԥш иҟоу аура абжьаратәи аасҭа еиҳан<ref>{{книга|заглавие=Health and Welfare during Industrialization|ссылка=http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html|ответственный=R. H. Steckel, R. Floud|место=Chicago|издательство=University of Chicago|allpages=466|pages=175—177|год=1997|isbn=0-226-77156-3|archive-date=2017-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170124085449/http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html}}</ref><ref>{{cite web|author=Max Roser (2016).|title=Human Height|url=https://ourworldindata.org/human-height/|lang=en|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128041452/https://ourworldindata.org/human-height/|url-status=live}}</ref>. Даҽа гәаанагарак ала, 157 см акәын аура имаз<ref name="nkj.ru" /><ref name="sg" /><ref>{{книга
| заглавие = The Cornhill Magazine
| ссылка = https://books.google.ru/books?id=MH5HAAAAYAAJ&q=Napoleon+height+157&dq=Napoleon+height+157&hl=ru&sa=X&ved=Napoleon+height+157
| ответственный = William Makepeace Thackeray
| издательство = Smith, Elder, 1899
| pages = 472
}}</ref><ref name="cm">{{книга
| автор = Jiří Malý, Jindřich Matiegka, Hynek J Pele, Artur Brožek, Vladislav Růžička, Česká akademie věd a uměmení
| заглавие = Die gleichwertigkeit der europäischen rassen und die wege zu ihrer vervollkommnung
| ссылка = https://books.google.ru/books?hl=ru&id=TI5gAAAAIAAJ&dq=Napoleon+157
| ответственный = {{nobr|Karel Weigner}}
| издательство = Tschechische akademie der wissenschaften und künste, in generalkommission Verlag Orbis a.-g.
| год = 1935
| страницы = 98
| страниц = 163
}}</ref>. Наполеон икәша-мыкәша иҟаз зегьы аплиумаж змаз ахылԥа дуқәа рхан, аха иара ихаз [[ахылԥа хәыҷы]] акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. «Наполеон ижәар» излаҳәо ала, иоура маҷын ҳәа агәаанагара ашьақәгылара убри иахҟьазар алшон. Ари агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны анемец психолог [[Альфред Адлер]] ахархәара аиҭеит атермин [[«Наполеон икомплекс»]], уи иаанаго иҳаракым ауаа агрессиеи амчреи рыла рыбжамҽамра ахарҭәаара иашьҭоуп ҳәа ауп<ref>{{книга|автор=Whitley B., Kite M.|заглавие=The Psychology of Prejudice and Discrimination|ссылка=https://books.google.ru/books?id=mXSJEjl4uZYC|издательство=Cengage Learning|год=2009|pages=529|allpages=720|isbn=9780495811282}}</ref>.
=== Амаркаеизгараҿы ===
Наполеон итематика («анаполеоника») амаркаеизгаратә дунеи аҿы акыр ирылаҵәаны иҟоуп. Аизгаҩцәа аӡәырҩы «анаполеоника» иахырԥхьаӡалоит афранцызцәа римператор исахьа зну амаркақәеи абаҟақәеи рыдагьы, аԥошьҭатә шәатәы адыргақәагьы, иара убас Наполеон иеибашьратә биографиеи, иҳәынҭқарратә усуреи, ихатә ԥсҭазаареи, иҭаацәеи, бзиа иибоз аҳәсеи, ицнагаҩцәеи, иҿагылаҩцәеи, ихьӡ иадҳәалоу амемориалтә ҭыԥқәаеи, [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахахь]] иахгареи ирызку егьырҭ амаркаеизгаратә материалқәагьы<ref>{{Cite web |url=http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |title=Филателистический каталог ''Наполеон Бонапарт и его эпоха'' |access-date=2015-01-12 |archive-date=2015-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112205738/http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |url-status=live }}</ref>.
=== Аӷбақәа рыхьӡқәа (акаронимика) рҿы ===
1796 шықәса инаркны 2020 шықәсанӡа афранцызцәа римператор ихьӡ иадҳәалоу 95-ӷба иреиҵамкәа иазгәаҭан<ref>Рычков С. Ю. [https://yandex.ru/search/?text=Бородинский%20музей%20«Invincible%20Napoleon»%3A%20память%20об%20участнике%20Бородинского%20сражения%20императоре%20Наполеоне%20I%20в%20названиях%20кораблей.%20К%20200-летию%20со%20дня%20смерти%20французского%20императора&lr=21646&clid=9582 «Invincible Napoleon»: память об участнике Бородинского сражения императоре Наполеоне I в названиях кораблей. К 200-летию со дня смерти императора французов. Научный доклад.] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220213161610/https://yandex.ru/search/?text=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%20 |date=2022-02-13 }} // Отечественная война 1812 года. Источники, памятники, проблемы. XXIV Международная научная конференция, Бородино, 7—9 сентября 2020 года.</ref>.
== Азгәаҭақәа ==
'''Ахҳәәақәа'''
{{reflist|group=К|2}}
'''Ахыҵхырҭақәа'''
{{reflist|3}}
== Алитература ==
{{main|Наполеон ибиблиографиа }}
{{refbegin|2}}
;Урысшәала
* {{книга|автор=Исдейл Ч.|заглавие=Наполеоновские войны|ссылка=|место=Ростов н/Д.|издательство=[[Феникс (издательство)|Феникс]]|год=1997|страниц=544|isbn=5-85880-473-X|ref=Исдейл}}
* {{книга|автор=[[Ленц, Тьерри|Ленц Т.]]|заглавие=Наполеон: «Моя цель была великой»|место={{М.}}|издательство=[[Астрель]]|год=2003|страниц=160|isbn=5-271-06827-7|ref=Ленц}}
* {{книга|автор=[[Левицкий, Николай Арсеньевич|Левицкий Н. А.]]|заглавие=Полководческое искусство Наполеона|место={{М.}}|издательство=[[Воениздат]]|год=1938|страниц=280|ref=Левицкий}}
* {{книга|автор=[[Ливен, Доминик|Ливен Д.]]|заглавие=Россия против Наполеона: борьба за Европу, 1807—1814|ссылка=http://ria.ru/1812_liven/20121003/765207105.html|место={{М.}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2012|страниц=679|isbn=978-5-8243-1583-7|ref=Ливен}}
* {{книга|автор=[[Манфред, Альберт Захарович|Манфред А. З.]]|заглавие=Наполеон Бонапарт|место={{М.}}|издательство=[[Мысль (московское издательство)|Мысль]]|год=1987|страниц=735|ref=Манфред}}
* {{книга|автор=[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]|заглавие=Наполеон // Собрание сочинений: в 12 томах|ссылка=http://www.museum.ru/1812/library/tarle/index.html|место={{М.}}|издательство=Издательство АН СССР|год=1959|том=7|страницы=13—433|ref=Тарле}}
* {{книга|автор=[[Тюлар, Жан|Тюлар Ж.]]|заглавие=Наполеон, или Миф о «спасителе»|место={{М.}}|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|страниц=362|isbn=978-5-235-03157-9|ref=Тюлар}} — 1-е изд., 1996, — 2-е изд., 1997, — 3-е изд., 2009., — 4-е изд., 2012.
* {{книга|автор= [[Чандлер, Дэвид|Чандлер Д.]]|заглавие=Военные кампании Наполеона. Триумф и трагедия завоевателя|место={{М.}}|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2011|страниц=927|isbn=978-5-227-02457-2|ref=Чандлер}}
* {{БРЭ|автор=[[Черкасов, Пётр Петрович|П. П. Черкасов]]|2=22|3=25|статья=Наполеон I|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив=https://web.archive.org/web/20230206065456/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив дата=2023-02-06}}
;Англыз бызшәала
* {{книга|автор=Broers M.|заглавие=Napoleon. Volume 1. Soldier of Destiny, 1769–1805|ссылка=https://books.google.ru/books?id=v07tAgAAQBAJ|издательство=[[Faber and Faber]]|год=2014|allpages=608|isbn=978-0-571-27344-7|ref=Broers}}
* {{книга|автор=Dwyer Ph.|заглавие=Citizen Emperor: Napoleon in Power|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Bloomsbury]]|год=2013|allpages=799|ref=Dwyer|isbn=978-0-300-16243-1}}
* {{книга|автор=Ellis G.|заглавие=Napoleon (Profiles In Power)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8lnJAwAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2014|allpages=237|isbn=9781317874706|ref=Ellis}}
* {{книга|заглавие=The encyclopedia of the French revolutionary and Napoleonic Wars: a political, social, and military history|ссылка=https://books.google.ru/books?id=eYIRAQAAMAAJ|ответственный=Gregory Fremont-Barnes|издательство=[[ABC-CLIO]]|год=2006|allpages=1213|isbn=978-18510-96466|ref=Wars}}
* {{книга|автор=Englund S.|заглавие=Napoleon: A Political Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=7_q6b24_hXAC|издательство=[[Simon and Schuster]]|год=2010|allpages=592|isbn=978-1-439-13107-7|ref=Englund}}
* {{книга|заглавие=Europe 1789 to 1914: encyclopedia of the age of industry and empire|ссылка=https://books.google.ru/books?id=SAgZAQAAIAAJ|ответственный=J. M. Merriman, J. M. Winter|издательство=[[Charles Scribner's Sons]]|год=2006|allpages=2803|ref=Europe}}
* {{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=Napoleon Bonaparte.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|место=Oxford|издательство=Osprey Publishing Ltd|год=2010|allpages=64|isbn=978-1-84603-458-9|ref=Fremont-Barnes|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020135544/https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|archive-date=2014-10-20}}
* {{книга|автор= {{Interlanguage link|Гениффей, Патрис|Gueniffey P.|fr|Patrice Gueniffey}}|заглавие= Bonaparte: 1769–1802|ссылка= https://books.google.ru/books?id=J9noCAAAQBAJ|место= [[Кембридж (Массачусетс)|Cambridge, Massachusetts]]|издательство= [[The Belknap Press]]|год= 2015|allpages= 1008|isbn= 978-0-674-36835-4|ref=Gueniffey}}
* {{книга|автор=Hindmarsh J. T.|заглавие=The Death of Napoleon: The Last Campaign|ссылка=https://books.google.com/books?id=eVf7VLfYqWwC|место=Bloomington|издательство=Xlibris|allpages=107|год=2007|isbn=978-1-46531-508-3|ref=Hindmarsh}}
* {{книга|автор=[[Лефевр, Жорж|Lefebvre G.]]|заглавие=Napoleon|место={{L.}}, {{N. Y.}}|издательство=[[Routledge]]|год=2011|allpages=597|isbn=978-0-415-61009-4|ref=Lefebvre}}
* {{книга|автор=[[Робертс, Эндрю (историк)|Roberts A.]]|заглавие=Napoleon the Great|ссылка=https://books.google.ru/books?id=KA8-BAAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-241-01919-1|ref=Roberts}} = {{книга|автор=Roberts A.|заглавие=Napoleon: A Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=rjVBAwAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-698-17628-7}}
* {{статья|автор=Wilson, J.|заглавие=Dr. Archibald Arnott: Surgeon to the 20th Foot and Physician to Napoleon|издание=[[British Medical Journal]]|год=1975|месяц=8|число=2|doi=10.1136/bmj.3.5978.293|ref=Wilson|язык=en |issn=0959-8138}}
;Францыз бызшәала
* {{книга|заглавие=Dictionnaire Napoléon|ссылка=|ответственный=Jean Tulard|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=1999|том=1|allpages=977|isbn=978-2-213-60485-5|ref=Dictionnaire}}; Т. 2. — 1000 p.
* {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Le Grand Consulat: 1799—1804|ссылка=|издательство=Pluriel|год=2014|allpages=909|isbn=978-2-818-50394-2|ref=Lentz}}
* {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: Napoléon et la conquête de l'Europe, 1804—1810|ссылка=|издательство=Fayard|год=2002|allpages=607|isbn=978-2-213-61387-1|ref=Lentz}}
* {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: L'effondrement du système napoléonien, 1810—1814|ссылка=|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=2004|allpages=681|isbn=978-2-213-61944-6|ref=Lentz}}
* {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du Premier Empire: Les Cent-Jours, 1815|издательство=Fayard|год=2010|allpages=599|isbn=978-2-213-63808-9|ref=Lentz}}
* {{книга|автор=Tulard J., Garros L.|заглавие=Itinéraire de Napoléon au jour le jour, 1769-1821; nouvelle édition revue et corrigée par Jean Tulard et Jacques Jourquin|ссылка=https://ahrf.revues.org/1965|место={{P.}}|издательство=[[Tallandier]]|серия=Bibliothèque napoléonienne|год=2002|allpages=666|isbn=2-84734-016-5|ref=Itinéraire}} — Биография Наполеона в датах
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{ВТ-ВЭ|Наполеон I Великий|том=16|страницы=529–538|ref=Военная энциклопедия}}
* {{cite web |url=http://www.napoleon.org/ |title=Napoleon.org |publisher=Официальный сайт «Фонда Наполеона» |access-date=2017-03-24}}{{in lang|en}}{{in lang|fr}}
* {{cite web|url=http://fondationnapoleon.org/activites-et-services/histoire/la-correspondance-de-napoleon/|title=Édition de la correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>|lang=fr|access-date=2017-03-24|ref=Édition de la correspondance}}
* {{cite web|url=http://bonapartnapoleon.ru/|title=Энциклопедия «Наполеон Бонапарт»|publisher=BonapartNapoleon.Ru|access-date=2017-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6IvD0iwaw?url=http://bonapartnapoleon.ru/|archive-date=2013-08-16|lang=ru|url-status=live}}
* {{cite web|url=http://www.museum.ru/museum/1812/Library/laskas/laskas.txt|title=Максимы и мысли узника Святой Елены|lang=ru|access-date=2017-03-24}}
* {{cite web |url=http://www.museum.ru/1812/library/Napoleon1/index.html |title=Завещание Наполеона |lang=ru}}
* [https://www.napoleonica.org/fr/collections/correspondance/search?page=0&pageSize=20 Письма Наполеона] на napoleonica.org — более 40,5 тысяч писем в открытом доступе, 2024.
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1821 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Лаҵарамза 5 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:1769 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Нанҳәамза 15 рзы ииз]]
[[Акатегориа:Франциа Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәылацәа]]
[[Акатегориа:Франциа аимператорцәа]]
[[Акатегориа:Андорра аҳцәа]]
1ya7y5j2xnghja7knp62mjnlqqyzqpo
171907
171875
2026-08-17T22:46:34Z
Fraxinus.cs
8381
birth first
171907
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик|ахатәы хьӡы=Napulione Buonaparte,
Napoleone di Buonaparte|аира арыцхә={{date|15|8|1769}}|аԥсра арыцхә={{date|5|5|1821}}|аԥсра зыхҟьаз=аца акьыба|атәылауаҩра=Франциа|аԥҳәыс=Жозефина Богарне (1796 ш.–1809 ш.),
Австриатәи Мариа-Луиза (1810 ш.–1821 ш.)|ацынхаҩы=Мариа Валевскаиа,
Полин Фуре,
Emilie Kraus von Wolfsberg,
Elisabeth de Vaudey,
Елеонора Дениуель де ла Плень,
Джузеппина Грассини,
Альбина де Монтолон|ани аби=Летициа Рамолино,
Карло Буонапарте|ахәыҷқәа=Наполеон II,
Шарль Леон,
Александр Жозеф Флориан Колонна-Валевски,
Оиген Мегерле фон Миульфельд,
Жиуль Бартелеми Сен-Илер|ауацәа=Елиза Бонапарт, Лиудовик I Бонапарт, Каролина Бонапарт, Полина Бонапарт, Жозеф Бонапарт , Лиусьен Бонапарт , Жером Бонапарт, ихьӡыдоу аԥҳа, Бонапарте (аишьцәеи аиаҳәшьцәеи), Камилло Боргезе (аԥшәма иашьа, ма аԥшәмаԥҳәыс лашьа), Стефаниа Богарне (ииааӡоз аԥҳа), Евгени Богарне (ииааӡоз аԥа), Наполеон III (иашьа иԥа)|анхарҭа=Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха (1815 ш.–1821 ш.), Аиаччо (1769 ш.–1779 ш.), Париж (1792 ш.–1814 ш.), Ельба (1814 ш.–1815 ш.)|алма-матер=Арратә школ|аусура=аполитик,
аҳәынҭқарратә усзуҩы,
афицар,
арҿиамҭақәа реизгаҩ,
аимператор,
асуверен,
арратә активист,
ар рԥыза,
аҳ,
ар рфицар|адин=акатоликра, адеизм|анашьамҭақәа=Аслан аорден акавалер
Виуртембергтәи агәыргьын орден
Аиашара орден
Серафимцәа рорден
Лиудвиг иорден|абызшәақәа=Афранцыз бызшәа,
акорсик бызшәа|аԥсыжра аҭыԥ=Ацқьа Лиудовик иныхабаа Аинвалидцәа рыҩны Анышәынҭра арха|ахьӡ=Наполеон Бонапарт|афото=Andrea Appiani, , Kaiserliche Schatzkammer Wien - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821) als König von Italien - GG 2346 - Kunsthistorisches Museum.jpg|анаԥынҵамҭа=Napoleon signature.svg}}'''Наполеон I Бонапарт''' ({{lang-fr|Napoléon Bonaparte}}. [napoleˈɔ bɔnɑˈpaˈt], {{lang-co|Napulione Buonaparte}}, {{lang-it|Napoleone Buonaparte}}; [[нанҳәамза 15]], [[1769]], [[Аиаччо]], [[Корсика]] — [[лаҵарамза 5]], [[1821]], [[Лонгвуд]], [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха]]) — [[афранцызцәа римператор]] ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. Empereur des Français) 1804 — 1814, 1815 ашықәсқәа рзы, иахьатәи [[афранцыз ҳәынҭқарра]] ашьаҭа зкыз аҳәынҭқарратә усзуҩы, [[ар рԥыза]], [[Мраҭашәара]] <ref name=":0">{{cite web|title=Napoleon I|url=https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|publisher=Britannica|access-date=2017-05-29|lang=en|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112122322/https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|url-status=live}}</ref> аҭоурых аҿы еиҳа иналукааша аусзуҩцәа дыруаӡәкуп.
Наполеоне Буонапарте (ус ихы иазиҳәон 1796 шықәсанӡа){{sfn|Чандлер|2011|с=31}} ипрофессионалтә арратә маҵзура хациркит 1785 шықәсазы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы. [[Афранцыз револиуциа Ду]] ашықәсқәа рзы, ԥхынҷкәынмза 18, 1793 шықәсазы, Тулон анырга ашьҭахь, [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. [[Вандемьер 13]], 1795 шықәсазтәи ақәгылара ашьаҽраан ихадоу ароль анынаигӡа ашьҭахь, [[Адиректориа|Адиректориаҿы]] [[Адивизиатә еинрал|адивизиатә еинралс]], иара убас атыл арратә мчрақәа реиҳабыс дҟалеит. Хәажәкырамза 2, 1796 шықәсазы [[Италиатәи ар]] ркомандаҟаҵаҩыс дҟаҵан. 1798 — 1799 ашықәсқәа рзы [[Мсырҟа арратә експедициа|Мсырҟа ицоз арратә експедициа]] напхгара аиҭон{{Аиасра|Арратә кариера }}.
Абҵарамза, 1799 шықәсазы ([[Бриумер]] 18) [[аҳәынҭқарратә аарҳәра|аҳәынҭқарра еилаҩынтара]] мҩаԥигеит, [[актәи консулны]] дҟалеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы аполитикатәи административтәи реформақәа мҩаԥганы, хәыҷы-хәыҷла [[адиктатортә мчра]] аҟынӡа днаӡеит{{Аиасра|Аконсулра }}.
Лаҵарамза 18, 1804 шықәсазы [[императорс]] дҟаҵан. Ақәҿиарақәа змаз [[Наполеон иеибашьрақәа]], еиҳаракгьы 1805 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]], 1806 — 1807 шықәсқәа рызтәи [[Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа|Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа,]]1809 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]] аконтинент аҿы Франциа аҳәынҭқарра хаданы аҟаҵара иацхрааит. Аха Наполеони «амшынқәа раҳкәажә» ҳәа изышьҭаз [[Британиаду|Британиа Дуи]] иманшәаламхаз реиндаҭлара ари астатус инагӡаны ашьақәнарӷәӷәара алнаршомызт{{Аиасра|Аимпериа ашьақәгылара }}.
Наполеон I [[Урыстәылатәи аимпериа]] данабашьуаз,[[1812 шықәсазтәи аибашьра|1812 шықәсазтәи аибашьраан]], данаҵаха, Европатәи аҳәынҭқаррақәа афранцызҿагыларатә коалициа шьақәдыргылеит. Наполеон [[Леипциг]] амҵан [[Ажәларқәа реибашьра]] данаҵаха, адгылаҩцәа еиду рыр шьҭа дзырҿагыломызт. Акоалициа рыр Париж ианалала ашьҭахь, мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы, аимператор итәарҭа аанижьит, [[Ельба адгьылбжьаха|Ельба адгьылбжьахахь]] дахыргеит{{Аиасра|Аимпериа акризис }}.
Афранцыз тәарҭахь дхынҳәит хәажәкырамза, 1815 шықәсазы ([[шәымш]] ҳәа). [[Ватерлоо]] аибашьраҿы данаҵаха, ԥхынгәымза 22, 1815 шықәсазы аимператор [[аҩынтә раан аҳра мап ацәикыр акәхеит|аҩынтә раангьы аҳра мап ацәикыр акәхеит]]{{Аиасра|Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи}}.
Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы]] дынхон, англызцәа дытҟәаны дрыман, уаҟа ауп [[аца акьыба]] иахҟьаны иԥсҭазаара дахьалҵызгьы. Уи ибаҩ-ишаҩ 1840 шықәса раахыс [[Париж]] [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы иҟоуп{{Аиасра|Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха}}.
== Заатәи ашықәсқәа ==
=== Ахылҵшьҭра ===
{{main|Наполеон иҭаацәа }}
Наполеон диит 1769 шықәсазы нанҳәа 15 рзы, [[Корсика]] адгьылбжьахаҿы иҟоу [[Аиаччо]] ақалақь аҿы, [[Карло Мариа Буонапарти]] [[Мариа Летициа Рамолинои]] рҭаацәараҿы. Корсика акыр аамҭа [[Генуатәи Аҳәынҭқарра]] анапхгара аҵаҟа иҟан. 1755 шықәсазы Корсика Генуатәи аҳратәра аҟынтәи ахақәиҭра аиуит, убри аамҭа инаркны [[ихьыԥшым ҳәынҭқаррак]] аҳасабала аҭыԥантәи адгьыл зтәыз [[Паскуале Паоли]] инапхгара аҵаҟа иҟан, уи ицхырааҩ гәакьа Наполеон иаб иакәын.
[[Файл:Carlo Maria Bonaparte.jpg|thumb|left|129px|[[Карло Буонапарте]]. [[Жироде-Триозон, Анн-Луи|Жироде-Триозон]] (1806)]]
1768 шықәсазы Генуатәи Аҳәынҭқарра Корсика азинқәа Франциатәи аҳ [[Лиудовик XV]] 40 миллион ливр ҳәа инаҭеит. 1769 шықәса лаҵарамзазы [[Понте-Нуово аибашьраҿы]] Франциатәи ар Корсикатәи ақәгылаҩцәа ириааит. Паоли 340-ҩык ицнагаҩцәеи иареи Англиаҟа нхара ицеит. Наполеон иани иаби Корсика иаанхеит; иара ихаҭа диит абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь хымз анҵы. Паоли 1790-тәи ашықәсқәа рҟынӡа иара изы дҿырԥшыганы дыҟан{{sfn|Тиулар||с=32—34}}{{sfn|Roberts|2014|p=4}}.
{{CSS image crop|изобр=Letizia Bonaparte by Robert Lefèvre.jpg|позиция=|подпись=[[Летициа Рамолино]]. [[Лефевр, Робер|Робер Лефевр]] (1813)|ширина=150|общая=168|высота=|верх=9|право=12|низ=9|лево=10}}
Буонапарте аҭаацәара аристократиа маҷ иреиуан; Наполеон иабдуцәа ҭоурыхла [[Флоренциа]] инхон, 1529 шықәса инаркны Корсика инхон. Наполеон иаб, [[Карло Буонапарте]], аӡбаратә еилатәаҩыс аус иуан, насгьы амазаразы игәылацәа аӡбаратә ус рыҭаны, есышықәса 22,5-нызқь ливр иоуаз ахашәалахәы еизирҳарц иҽазишәон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}. Наполеон иан, [[Мариа Летициа Рамолино]], даара дыԥшӡан, амчхара лыман; Карлои лареи рҭаацәара аԥҵара еиҿыркааит рҭаацәа. Корсикатәи аҳәаақәеи амҩақәеи рзы зыԥсҭазаара иалҵхьаз аинспектор хада иԥҳа лаҳасабала, Летициа лхаҵа изаалгеит аихраҵага дуи асоциалтә статуси {{sfn|Broers|2014|p=37}}{{sfn|Roberts|2014|p=6}}. Наполеон 13-ҩык ахәыҷқәа рҟынтәи аҩбатәи иакәын, урҭ рахьынтә хәҩык ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит. Наполеон ихаҭа ида, ԥшьҩык иашьцәеи хҩык иаҳәшьцәеи рҭәымҭахь инеит{{sfn|Roberts|2014|p=7}}:
* [[Жозеф Бонапарт|Жозеф]] (1768—1844)
* [[Люсьен Бонапарт|Лиусиен]] (1775—1840)
* [[Элиза Бонапарт|Елиза]] (1777—1820)
* [[Луи Бонапарт|Луи]] (1778—1846)
* [[Полина Бонапарт|Полина]] (1780—1825)
* [[Каролина Бонапарт|Каролина]] (1782—1839)
* [[Жером Бонапарт|Жером]] (1784—1860)
Аиразы аршаҳаҭгаҿы иаб ижәла "Буонапарте" ҳәа ишыҟазгьы, ахәыҷы "Бонапарте" ҳәа дҭаҩын. Иани иаби ирҭаз ахьӡ Наполеоне лассы-лассы иуԥыло иҟамызт: уи 1478 шықәсазы [[Макиавелли, Никколо|Никколо Макиавелли]] иҩымҭа «[[Флоренциа аҭоурых]]» аҿы иуԥылоит; убасҵәҟьа уи иабдуцәа руаӡәк ихьӡын{{sfn|Roberts|2014|p=3}}.
=== Ахәыҷреи аҿареи ===
[[Файл:Ajaccio MN1JPG.jpg|thumb|150px|[[Дом-музей Бонапартов|Casa Buonaparte]] — Наполеон иҩны]]
Наполеон ихәыҷраамҭа иазкны иаҳдыруа маҷуп. Данхәыҷыз иара аимҳәа даргәаҟуан, иҟалап уи [[аимҳәаду]] акәын . Иани иашьа еиҳаби [[Жозеф]] изларҳәо ала, Наполеон ирацәаны даԥхьон, еиҳарак аҭоурыхтә литература. Аҩны ахԥатәи аихагылаҿы уада хәыҷык иԥшааит, уантәи лассы-лассы дылбаауамызт, аҭаацәаратә крыфарақәа бжьаижьуан. Наполеон ԥыҭрак ашьҭахь иҳәеит раԥхьаӡа акәны [[Руссо]] иҩымҭа «[[Елоиза Ҿыц]]» жәашықәса анихыҵуаз дшаԥхьаз. Аха, ас еиԥш иҟоу ихьысҳау [[аинтроверт]] ихаҿсахьа иақәшәом даныхәыҷыз "Troublemaker" ( [[Аиталиа бызшәа|аитал.]] «Rabulione» ){{sfn|Roberts|2014|p=8}} ҳәа ирҭаз ахьӡ ҷыда.
Наполеон ихатәы бызшәа [[Аиталиа бызшәа|Аиталиан бызшәа]] [[корсикатәи адиалект]] акәын. Иара аиталиан бызшәала аԥхьашьеи аҩышьеи иҵеит алагарҭатә школ аҿы, жәашықәса анихыҵуаз ауп [[афранцыз бызшәа]] аҵара даналага. Иԥсы ҭанаҵы аиталиантәи акцент ӷәӷәа иманы дцәажәон{{sfn|Roberts|2014|p=8}}. Карло Буонапартеи афранцызцәеи русеицуреи Корсика агубернатор аграф [[де Марбеф]] идгылареи рыбзоурала, Карло Буонапарте ҩыџьа иԥацәа Жозефи Наполеони рзы аҳратә [[стипендиақәа]] раиура илшеит. 1777 шықәсазы Карло Корсикатәи аамсҭцәа рҟынтәи Парижҟа депутатс далхын{{sfn|Roberts|2014|p=5}}. 1778 шықәсазы [[Версальҟа]] данцоз, ҩыџьа иԥацәеи, [[Екстәи]] асеминариаҿы астипендиа зауз [[иабхәында]] [[Фешгьы]] игеит. Жозефи Наполеони аамҭала [[Отион]] ақалақь аҿы иҟаз [[арратә лицеи]] иҭарҵеит, еиҳарак афранцыз бызшәа рҵарц азы{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон алицеи аҿы хымз ихигеит, убри аамҭа иалагӡаны иаб иҟаиҵеит Наполеон Бриенна ақалақь аҿы иҟаз акадеттә школ ахь диаргартә (Аҳратә стипендиа аиуразы аамысҭашәаратә хылҵшьҭра ашьақәырӷәӷәара аҭахын)<ref>{{книга
| автор = [[Кастело, Андре|André Castelot]]
| часть =
| заглавие =
| оригинал = I. Bonaparte & II. Napoléon
| язык = fr
| ссылка =
| издание =
| ответственный =
| место =
| издательство = Librairie Académique Perrin
| год = 1967 & 1968
| том = 1,2
| страницы = 10
| страниц =
| isbn =
}}</ref>.
[[Файл:Napoleon16Jahre.jpg|150px|thumb|left|Наполеон 16 шықәса анихыҵуаз (идырым автор амел еиқәаҵәала иҭихыз асахьа)]]
Лаҵарамза, 1779 шықәсазы Наполеон [[Бриенн-ле-Шато]] ақалақь аҿы иҟаз [[акадеттә школ]] (аколлеџь) дҭалеит {{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон аколлеџь аҿы аҩызцәа имамызт, избан акәзар иара иҭаацәара рацәак ибеиамызт, ихатәрамызт, уи адагьы иара дпатриот дуун, насгьы Корсика атәтәҩцәа раҳасабала афранцызцәа ргәаӷ икын. Италиатәи ихьӡ иахҟьаны, иқәлацәа "Аԥынҵа иҭоу ачаз" ҳәа ихьӡырҵеит ( {{lang-fr|La-paille-au-nez}} ). Иҩызцәа шьоукы аҵәы иахьилырхуаз иахҟьаны, иара иҽыԥхьеикит, аԥхьара еиҳаны аамҭа иазикыр акәхеит. Иара дрыԥхьон [[Корнеил]], [[Расин]], [[Вольтер]], зегь реиҳа бзиа иибоз апоет [[Оссиан]] иакәын{{sfn|Roberts|2014|p=13}}. Наполеон еиҳарак [[Аматематика|аматематикеи]] аҭоурыхи бзиа ибон, [[Антикатә аамҭақәа|антикатә аамҭақәеи]], [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]], [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезарь]] реиԥш иҟоу аҭоурыхтә хаҿсахьақәеи дрызҿлымҳан. Наполеон аматематика, [[аҭоурых]], [[агеографиа]] рҿы ҷыдала ақәҿиарақәа иоуит; аха [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәеи]] [[Анемец бызшәа|агерман бызшәеи]] рҿы дыԥсыҽын . Уи адагьы, аҩраҿы агхақәа рацәаны ҟаиҵон, аха аԥхьара бзиа иахьибоз иабзоураны, истиль акырӡа еиӷьхеит. Рҵаҩцәақәаки иареи рыбжьара аимак-аиҿак иқәлацәа рыбжьара деицырдыруа дҟанаҵеит, насгьы хәыҷы-хәыҷла урҭ рнапхгаҩыс дҟалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Roberts|2014|p=11}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}.
Бриенна даныҟаз Наполеон иӡбеит артиллериа дазҟазахарц. Ари арратә ҟәшаҿы иматематикатә баҩхатәра ихәон, насгьы ара ихылҵшьҭра иахьмырԥшыкәа акариеразы алшара дуқәа иоуан. Аушьҭратә ԥышәарақәа аниҭи ашьҭахь, жьҭаарамза 1784 шықәсазы Наполеон [[Парижтәи арратә школ]] даанахәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=35}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}{{ref+|Уи ашықәс азы Парижтәи арратә школ аҭалара иашьҭан 202-ҩык акадеттә школқәа роушьҭымҭацәа, урҭ рахьынтә 136-ҩык роуп анҵәамҭатә ԥышәара иахысыз, 14-ҩык роуп артиллериа акласс ала иҭалаз {{sfn|Roberts|2014|p=16}}.|К}}. Уаҟа иара иҵон аматематика, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа, аҽықәтәашьа, [[арратә техника]], [[атактика]], иара убас [[Гибер|Гибери]] [[Грибовал|Грибовали]] русумҭақәа дрыԥхьеит. Паолии Корсикеи џьашьахәыс иахьыҟаиҵоз, насгьы Франциа иахьицәымӷыз рыла ирҵаҩцәа иршанхон{{sfn|Roberts|2014|p=15—16}}. Иара дзаҵәын, аҩызцәа имамызт, аха аӷацәа иман. Наполеони [[Пиккар де Фелиппо|Пиккар де Фелиппои]] рыбжьара итәаз [[Пико де Пикадиу]] иҭыԥ аҟынтәи дыбналеит, избан акәзар имаӡаз реиқәԥарақәа раан иара еснагь иқәшәон{{sfn|Манфред|1987|с=30}}.
Иааидкыланы Наполеон Корсика дыҟамызт аа-шықәса раҟара. [[Франциа]] аҵара ахьиҵоз иахьҟьаны дыфранцызны дҟалеит — дшыхәыҷыз арахь нхара диасит, насгьы акыр шықәса ара ихигеит, усҟантәи аамҭазы Франциатәи [[акультуратә]] нырра Европа иалалеит, насгьы ишьақәгылоз [[афранцызтә хаҭара]] даараӡа иугәаԥхаратәы иҟан {{sfn|Roberts|2014|p=10}}.
== Арратә кариера ==
=== Акариера алагамҭа ===
{{see also|Тулон амацәаз аҭакра|Вандемьертәи ақәгылара}}
[[Файл:Henri Félix Emmanuel Philippoteaux - Portrait of Napoleon Bonaparte.jpg|thumb|200px|Наполеон 1792 шықәсазы. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Феликс-Эмманиуель-Анри Филиппото]] ипортрет (1834)]]1782 шықәсазы Карло Мариа Буонапарте [[амжәаҵлақәа]] рааӡарҭа аартразы [[Аконцессиа|аконцессиеи]] акралтә гранти иоуит ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. pépinière). Хышықәса рышьҭахь Корсика апарламент аконцессиа архынҳәит уи аилаӡарақәа рынамыгӡара ҽыҵгас иҟаҵаны. Буонапарте рҭаацәара ауал рықәны иаанхеит, уи адагьы агрант дырхынҳәыр акәын{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=72}}. Жәабранмза 24, 1785 шықәсазы раб иԥсҭазаара далҵит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=273}}{{sfn|Тюлар||с=36}} Аԥҟара ишаҳәо ала, аҭаацәара реиҳабыс дҟалар акәын аиашьа еиҳабы [[Жозеф]], аха Наполеон уи ихахьы игеит. Цәыббрамза 28 рзы иара аҿҳәараанӡа иҵара хиркәшеит, абҵарамза 3 рзы [[Валанс]] иҟаз артиллериатә [[полк де Ла Фер]] аҿы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы изҟазаратә кариера хациркит{{sfn|Чандлер|2011|с=35—36}} (афицартә патент иамҭаарбан цәыббрамза 1 азы, ачын шьақәырӷәӷәан ажьырныҳәамза 10, 1786 шықәсазы хымзтәи аԥышәаратә ҿҳәара ашьҭахь){{sfn|Itinéraire|2002|p=24—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}.
Ааӡарҭа иадҳәалаз аӡбаратә усқәеи ахарџьқәеи аҭаацәара зынӡа ихдырҵәеит. Цәыббрамза, 1786 шықәсазы Наполеон аулафахәы еиқәырханы аԥсшьара даҳәеит, анаҩс иара иҟаиҵаз аҳәарала аԥсшьара ҩынтә иацҵан{{sfn|Тюлар||с=37}}. Аԥсшьараан Наполеон иҭаацәара русқәа рҭыԥ иқәиҵарц даҿын, иара убас Парижҟагьы дцон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{ref+|Ари аамҭа иаҵанакуеит Наполеон акаҳԥи иареи апарк аҿы реиԥылара аазырԥшуа ианҵамҭа, [[Пале-Роиаль]] иҟалап, усҟан ауп дара раԥхьаӡа акәны цәала-жьыла ианеизааигәаха {{sfn|Roberts|2014|p=22}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}.|К}}. Рашәарамза, 1788 шықәсазы аррамаҵурахьы дхынҳәуеит, иполк ахьиаргаз [[Осон]] дцоит. Иан длыцхраарц азы иулафахәы хәҭак илзынаишьҭуан. Даараӡа дӷарны дынхон, мышкахьы знык акрифон, аха иматериалтә ҭагылазаашьа шбааԥсыз инирԥшуамызт{{sfn|Чандлер|2011|с=37—39}}. Иара убри ашықәс азы Наполеон иҽазишәеит аулафахәы бзиа зшәоз, [[Османтәи аимпериа иабашьразы]] аҳәаанырцәтәи хатәгәаԥхарауаа еизызгоз [[Аурыс императортә ар]] иатәыз афицартә маҵзура аҽҭаҩра. Аха уи аԥхьа иааиз ақәҵара ишаҳәоз ала, аҳәаанырцәуаа анрыдыркылоз рчын ладырҟәуан, уи Наполеон игәамԥхеит<ref name=":1">{{cite web|url=http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|title=Как Наполеон чуть не стал русским офицером|date=2017-08-28|publisher=Сайт «История России»|access-date=2017-08-28|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828232325/http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|url-status=live}}</ref>. Наполеон 1789 шықәсазы ари аҩыза аҳәара шыҟаиҵахьаз, насгьы хыхь иазгәаҭоу иреиԥшу амзызқәа ирыхьҟьаны мап шацәикыз атәы зҳәо аршаҳаҭга ыҟоуп. Ари азҵаара ҭызҵаауаз [[П. Шереметев]] Наполеон аурыс маҵзура далалар шиҭахыз атәы зҳәо ииашоу дыррақәа изымԥшааит, аха иҟоу аршаҳаҭгақәа рышьаҭала ус иҟазҭгьы алшон ҳәа иԥхьаӡоит<ref name=":2">{{статья|автор=[[Шереметев, Павел Сергеевич|П. Шереметев]]|заглавие=Бонапарт и русские в 1789 году и о Заборовском|выпуск=4|год=1910|издание=Летопись Историко-родословного общества в Москве|страницы=3, 4, 19|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4|archive-date=2023-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325142922/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4}}</ref>.
Мшаԥымза, 1789 шықәсазы Наполеон акомандаҟаҵаҩ ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала [[Сиор]] ахь ддәықәҵан амлакра иахҟьаз абунт аанкыларазы{{sfn|Roberts|2014|p=26}}. Ԥхынгәымзазы, [[Бастилиа агарала]] иалагаз [[афранцыз револиуциа]] Наполеон корсикатәи ахақәиҭреи афранцыз хаҭареи рыбжьара акы алихыртә ҟанаҵеит. Ус шакәызгьы, усҟан ааӡарҭа иадҳәалаз апроблемақәа еиҳа дрызхәыцуан имҩаԥысуаз аполитикатә ԥсахрақәа раасҭа{{sfn|Roberts|2014|p=27}}. Наполеон ақәгыларақәа раанкылара дшалахәызгьы, [[Аконституциа аҩызцәа реилазаара]] раԥхьатәи адгылаҩцәа дыруаӡәкын. Аиаччо иашьа [[Лиусьен]] [[иакобинаа]] рыклуб далалеит. Нанҳәамза, 1789 шықәсазы Буонапарте ичымазара иахҟьаны ҩаԥхьа аԥсшьара аниоу, иԥсадгьыл ахь дцеит, уаҟа жәаа мзы дыҟан, иашьцәеи иареи ареволиуциатә мчқәа ирыдгыланы аҭыԥантәи аполитикатә қәԥара активла иалахәын. [[Аԥҵаратә еизара]] адепутат [[Саличетти|Саличеттии]] Наполеони Корсика [[Франциа адепартаментны]] аҟаҵара иадгылеит. Иалцаны иҟаз Паоли еиликаауан уи Франциа амчра еиҳагьы ишыӷәӷәанатәуаз, убри аҟнытә даҿагылон{{sfn|Roberts|2014|p=29—30}}. Ԥхынгәымза, 1790 шықәсазы Паоли адгьылбжьахахь дхынҳәны Корсика Франциа аҟынтәи ахы иақәитәхарц азы аусқәа рымҩаԥгара далагеит. Буонапарте аҭаацәара ареволиуциатә мчра хадақәеи, Корсика ауааԥсыра ирылаҵәаны иҟамыз [[ауахәаматә мазара амилаҭтәра]] ирықәшаҳаҭын{{sfn|Roberts|2014|p=32—33}}.
[[Файл:Bonaparte in Garrison at Auxonne.jpg|thumb|200px|Наполеони уи иашьа [[Луи|Луии]] [[Осон]] ианыҟаз. Асахьаҭ. [[Бревиль, Жак Онфруа де|Жак де Бревиль]] (1910)]]Жәабранмза, 1791 шықәсазы Наполеон иашьеиҵбы [[Луи]] диманы амаҵзурахьы дхынҳәит (иашьа иҵаразы Наполен иулафахәы аҟынтәи аԥара ишәон, Луи адашьмаҿы дыцәалар акәхон). Рашәарамза 1, 1791 шықәсазы алеитенант ичын иоун (мшаԥымза 1 инаркны астаршинра иоуит), Валансҟа диаргеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=42}}{{sfn|Roberts|2014|p=34—35}}. Иара убри ашықәс, нанҳәамзазы Корсика дцарц азы ҩаԥхьа аԥсшьара иоуит (ажьырныҳәамза 10, 1792 шықәсанӡа дыхнымҳәыр, [[Адезертир|ддезертирны]] дыԥхьаӡахоит ҳәа еибыҳәаны ԥшьымз аамҭа ирҭеит){{sfn|Roberts|2014|p=36}}. Наполеон Корсика даннеи, дырҩегьых аполитика иҽеиҭеит, ишьақәгылоз [[Амилаҭтә гвардиа|Амилаҭтә гвардиаҿы]] подполковникеиҵбыс дҟалеит{{ref+|Наполеон иалхра ахәдықәҵаразы аоппонентцәа дрықәымчуан, иара убас алхрақәа рымш аҽны хҩык анаԥшцәа рҟынтәи руаӡәк иӷьычра еиҿикааит. Корсика аполитикатә қәԥара уаанӡагьы аџьбарара аныԥшуан, аха Наполеон иҟаиҵаз Паоли агәынамӡара изцәырнагеит. Аха Саличетти Наполеон дидгылеит, убри аҟынтә алхрақәа рылҵшәақәа шьақәырӷәӷәан {{sfn|Roberts|2014|p=37}}.|К}}. Валансҟа иара уаҳа дыхнымҳәит. Паолии иареи аимак анроу, лаҵарамза, 1792 шықәсазы Париж арратә министррахь дцеит. Рашәарамзазы акапитан ичын иуоит (аха Наполеон Амилаҭтә гвардиаҿы иоуз аполковникеиҵбы ичын шьақәдырӷәӷәарц иҭахын). Цәыббрамза, 1785 шықәса инаркны цәыббрамза, 1792 шықәсанӡа Наполеон иааидкыланы ԥшьышықәса раҟара ԥсшьара дыҟан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Наполеон шаҳаҭс дрыман [[рашәара 20|рашәарамза 20]], [[нанҳәа 10|нанҳәамза 10]], [[цәыббра 2|цәыббрамза 2]] рзы Париж имҩаԥысуаз ахҭысқәа, акрал иахҳәара дадгылан, аха акрал иԥсыҽреи уи ихьчаҩцәа рлак-ҩакреи шигәамԥхоз атәы иҳәон{{sfn|Roberts|2014|p=37ff}}.
Жьҭаарамза, 1792 шықәсазы Наполеон Корсикаҟа дхынҳәит Амилаҭтә гвардиа аполковникеиҵбы инапынҵақәа рынагӡаразы{{sfn|Roberts|2014|p=40}}. Буонапарте раԥхьаӡатәи иеибашьратә ԥышәа — [[Сардинтәи акралра]] иаҵанакуаз адгьылбжьахақәа [[Маддалена|Маддаленеи]] [[Санто-Стефано|Санто-Стефанои]] рахь ицоз аекспедицақәа жәабранмза, 1793 шықәсазы. Корсика аҟынтәи иӡхыҵыз адесант ирласӡаны иԥыххаа иқәҵан, аха ҩ-бзарбзанки [[Амортира|амортиреи]] рыла ишьақәгылаз артиллериатә батареиа хәыҷы напхгара азҭоз акапитан Буонапарте далкаахеит: иара илшоз зегь ҟаиҵеит абзарбзанқәа реиқәырхаразы, аха уеизгьы урҭ аҟәараҿы иаанрыжьыр акәхеит{{sfn|Тюлар||с=47}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=54—55}}.
1793 шықәсазы [[Паоли]] [[Аконвент]] аҿаԥхьа ахара идҵан Корсика ареспубликатә Франциа аҟынтәи ахьыԥшымра аиурц дахьашьҭаз азы. Ахарадҵарақәа дрылахәын Наполеон иашьа [[Лиусьен]]. Аҵыхәтәан Буонапарте рҭаацәареи Паолии зынӡа еибаргәааит. Буонапарте рҭаацәара Корсика инагӡоу ахақәиҭтәра иазкыз Паоли икурс иаахтны иаҿагылеит. Рашәарамза, 1793 шықәсазы аполитикатә шәарҭара иахҟьаны, ҭаацәаныла Франица нхара ииасит{{sfn|Тюлар||с=47—48}}. Иара убри амзазы Паоли [[Георг III]] Корсика акрал иоуп ҳәа ирылеиҳәеит {{sfn|Roberts|2014|p=44}}.
Наполеон Ареволиуциатә [[Италиатә ар]], анаҩс [[Алада ар]] рҿы амаҵзура иоуит. Рашәарамза анҵәамҭазы иара иҩит иакобинра зныԥшуаз, Аконвет акомиссарцәа [[Саличетии]] [[Робеспьер иашьеиҵбы|Робеспьер иашьеиҵби]] рыбзоурала иҭыжьыз апамфлет [[«Уаххьа Боккер аҿы»]] ({{lang-fr|«Le Souper de Beaucaire»}}). Уи апамфлет иахҟьаны автор ареволиуциатә гәалаҟазаарақәа имоушәа агәаанагарақәа цәырҵит{{sfn|Roberts|2014|p=45—46}}{{sfn|Ленц|2003|с=17}}.
[[Файл:Napoleon à Toulon par Edouard Detaille.jpg|thumb|right|200px|Наполеон Тулон даныҟаз. Асахьаҭ. [[Детаиль, Жан Батист Едуард|Е. Детаиль]] (XIX век)]]Англызцәеи ароиалистцәеи [[Тулон]] иаанкыланы ирыман. Тулон амацәаз иҭакны измаз ар рахь днеит Бонапарт цәыббрамза, 1793 шықәсазы. Жьҭаарамзазы [[абаталион]] аиҳабы ичын иоуит ([[амаиор]] ичын иақәшәон). Тулон даныҟаз [[аԥхҭра]] ачымазара ихьит. Ари ачымазара акыршықәса даргәаҟуан{{sfn|Gueniffey|2015|p=190}}{{ref+|Аԥхҭра аекземахь ииасит. Сааҭрацәала ӡыршыла иҽаникәабоз деиӷьхон. 1802 шықәсазы ауп [[Корвизар, Жан-Никола|Корвизар]] Наполеон даныбзиаха {{sfn|Gueniffey|2015|p=691}}{{sfn|Roberts|2014|p=49}}.|К}}. Артиллериа аиҳабыс иҟаҵаз Бонапарт, ԥхынҷкәынмзазы [[арратә операциа]] шьахә мҩаԥигеит. Тулон ргеит, иара ихаҭа 24 шықәса анихыҵуаз Аконвент акомиссарцәа рҟынтәи [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. Ачын ҿыц иоуит ԥхынҷкәынмза 22, 1793 шықәсазы. Жәабранмза, 1794 шықәсазы Аконвент уи ишьақәнарӷәӷәеит{{sfn|Тюлар||с=53—54}}{{sfn|Чандлер|2011|с=46—51}}.
Жәабранмза 7 рзы Италиатәи ар артиллерист хадас даныҟарҵа, Наполеон [[Пьемонт акралра]] иаҿагылаз хәымчыбжьтәи акампаниа далахәын, Италиатәи ар аиҳабацәеи аибашьратә хҭысқәа ртеатри драбадырит, Арратә министррахь ажәалагалақәа ишьҭит Италиа ажәылара аиҿкааразы{{sfn|Чандлер|2011|с=53—55}}. Корсикаҟа арратә експедициа аиҿкааразы Наполеон лаҵарамза алагамҭазы [[Ницца|Ниццеи]] [[Антиб|Антиби]] дхынҳәит. Усҟан Наполеон аба, асапын зҭиуаз, зыԥсҭазаара иалҵхьаз амиллионер иԥҳа, жәаф шықәса зхыҵуаз [[Дезире Клари]] длеиҽырбо далагеит. Нанҳәамза, 1794 шықәсазы Дезире [[лаҳәшьа еиҳабы]] Жозеф Буонапарте диццеит. Лара изаалгеит 400-нызқь ливр (убри алагьы Буонапарте аҭаацәара рфинанстә уадаҩрақәа рыӡбеит){{sfn|Roberts|2014|p=53}}.
[[Термидориантә аарҳәра]] ашьҭахь Бонапарт Робеспьер еиҵбы дахьидҳәалаз азы дҭаркит (нанҳәамза 9{{ref+|Тиулари, Ленци, Робертси изларҳәо ала — нанҳәамза 9{{sfn|Тиулар||с=56}}{{sfn|Ленц|2003|с=18}}{{sfn|Roberts|2014|p=55}}, Тарле излаиҳәо ала — нанҳәамза 10{{sfn|Тарле|1959|с=34}}, Чандлер игәаанагарала — нанҳәамза 6. Аха ииашаҵәҟьаны нанҳәамза 6 рзы адҵа рнапы аҵарҩит, знапы аҵазҩыз дыруаӡәкын Саличетти. Аҭакра формалтә ҽыҵгас иаиуит Наполеон имаӡоу амиссиа аҳасабала Генуиаҟа ицара аҭагылазаашьақәа ргәаҭара, иара адҵа анирҭа ауп уахь данца. [[Рикор, Жан Франсуа|Рикора]]{{sfn|Чандлер|2011|с=56}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=160—161}}.|К}}, 1794 шықәсазы, ҩымчыбжь дҭакын){{sfn|Itinéraire|2002|p=74}}. Ихы данақәиҭыртә ашьҭахь Паолии абританцәеи Корсика рымихырц азы иҽазыҟаҵара ациҵеит. Хәажәкырамза 3 (даҽа дыррақәак ишырҳәо ала 11 рзы), 1795 шықәсазы Наполеон 15 ӷбеи 16 900-ҩык асолдаҭцәеи рыла ишьақәгылаз аекспедициа даланы Морсель аҟынтәи ддәықәлеит, аха абританиатә ескадра арҭ аӷбақәа ирласны ириааит{{sfn|Itinéraire|2002|p=77—78}}{{sfn|Roberts|2014|p=57}}.
Ааԥын, иара убри ашықәс азы [[Вандеиа|Вандеиаҟа]] ддәықәырҵеит [[ақәгылаҩцәа]] раанкыларазы. Париж даннеи, лаҵарамза 25 рзы, Наполеон идырит дартиллеристны дшыҟаз аршьаҟауаа ркомандаҟаҵаҩыс дшыҟарҵаз. Наполеон ари дақәшаҳаҭымхеит игәамбзиарақәа мзызс иҟаҵаны{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Рашәарамзазы Дезиреи иареи еилыҵит. Е. Робертс игәаанагарала, ари зыхҟьаз дара рҭаацәараҿы Буонапарте аӡәы дазхоит ҳәа изыԥхьаӡоз лан лнырра ауп{{sfn|Roberts|2014|p=59}}. Наполеон аулафахәы абжа иоуан, аха арратә министр [[Карно]] ашәҟәқәа изиҩуан Италиатәи ар иазкны. Ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ҳәа акгьы анимамзы, [[Ост-Индиатәи аилахәыра]] амаҵзура аҭаларагьы дазхәыцуан. Иара аамҭа рацәаны иман, убри аҟнытә даҭаауан [[«Акафе де лиа Режанс»]], уа иара [[гәахәа дула ашахмат дасуан]]<ref name=":3">{{книга|автор=Гижицкий, Ежи|заглавие=С шахматами через века|место=Варшава|издательство=Sport i Turystyka|год=1970|страниц=360|страницы=197—198}}</ref>. Нанҳәамза, 1795 шықәсазы ичымазара ашьақәырӷәӷәаразы арратә министрра иднаҵеит амедицинатә комиссиа дахысырц. Иполитикатә дгылаҩцәа рыцхыраарала Наполеон [[Ауаажәларратә еиқәырхара акомитет]]{{sfn|Тарле|1959|с=34}}{{sfn|Чандлер|2011|с=56}} атопографиа аҟәшаҿы амҵура иоуит, усҟантәи аамҭазы уи афранцыз ар рыштаб ароль инанагӡон. Цәыббрамза 15 рзы иара аинралцәа рсиа далхын Вандеиаҟа ацара мап ахьацәикыз азы, аха ирласны деиҭашьақәдыргылеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=82}}{{sfn|Roberts|2014|p=61}}.
[[Файл:13Vendémiaire.jpg|thumb|Ақәгылаҩцәа ац. Рох иуахәама абарҵаҿы абзарбзанқәа рыла икыдҵан иршьуеит. [[Монне, Шарль|Ш. Монне]] (XIX век)]]Атермидорианцәа рзы иуадаҩыз аамҭазы [[Баррас]] Наполеон иара ицхырааҩыс дҟаиҵеит, насгьы Наполеон далкаахеит жьҭаарамза 5, 1795 шықәсазы Париж имҩаԥысуаз [[ароиалисттә гылараҿы|ароиалисттә қәгылараҿы]] (Наполеон аҳҭнықалақь амҩақәа рҿы ихы иаирхәеит артиллериатә маскьаҭқәа), адивизиатә еинрал ичын иоуит, атыл ар реиҳабыс дҟаҵан{{sfn|Тарле|1959|с=38—40}}{{sfn|Чандлер|2011|с=61}}. 1785 шықәсазы алеитенант еиҵбы ичын иманы Парижтәи арратә школ иалгаз Буонапарте 10-шықәса рыҩнуҵҟала арратә чынқәа зегьы иоуит.
Хәажәкырамза 9, 1796 шықәса, асааҭ 10 рзы Буонапарте официалла ашәҟәы иҭагаламкәа ԥҳәысс дигеит аԥҳәысеиба [[Жозефина]], уи лхаҵа, [[аграф Богарне]], иакобинтә террор аан дыршьит, иара убас лара Франциа усҟантәи ахада [[Баррас]] ицәыбза лакәын. Ачараҿы шаҳаҭцәас иҟан Барасс, Наполеон иадуитант Лемаруа, Тальен хаҵеи ԥҳәси, аҭаца лхәыҷқәа — Евгении Гортензиеи. Амаҳә амаҵура ҿыц ахьиоуз иахҟьаны ачара ҩ-сааҭк дагхеит{{sfn|Roberts|2014|p=71}}. Шьоукы ргәаанагарала, Барасс аинрал қәыԥш ҳамҭас ииҭеит Италиатәи ареспублика ар реиҳабы иҭыԥ (амаҵура ирҭеит хәажәкырамза 2{{sfn|Чандлер|2011|с=62}}{{sfn|Ленц|2003|с=19}}, 1796 шықәсазы), аха уи аҭыԥ Наполеон иҭара ҳәа ажәалагала Карно иоуп иҟазҵаз{{sfn|Тюлар||с=64—65}}. Хәажәкырамза 11 рзы Наполеон ар рахь ддәықәлеит. Амҩан Жозефина лахь ииҩуаз асалам шәҟәаҿы ижәлаҿы анбан «у» (''u'') бжьаижьит, убри алагьы аиталиан «Буонапарте» (''Buonaparte'') афранцыз «Бонапарт» (''Bonaparte'') еиԥш иҟаиҵеит. Убас иара инаҵшьны иазгәеиҭеит италиатәреи корсикантәреи раасҭа афранцызра еиҳа аԥыжәара шаиҭо{{sfn|Roberts|2014|p=72}}.
=== Италиатәи акампаниа ===
{{main|Италиатәи акампаниа (1796—1797)}}
[[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|thumb|150px|left|[[Гро, Антуан Жан|Антуан Жан Гро]]. [[Наполеон Бонапарт на Аркольском мосту|Наполеон Бонапарт Арколтәи ацҳаҿы]] (1796—1797)]]
Бонапарт ар реиҳабыс даныҟала, ар иуадаҩу аматериалтә ҭагылазаашьа иҭагылан. Аулафахәы ршәомызт, амунициеи аҭаҵәахқәеи шамахамзар ирырҭомызт. Наполеон ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз дреисны, маҷк иадамхаргьы арҭ апроблемақәа иӡбеит, аха иара еиликаауан аӷа иҵакырадгьыл ахь ишиастәу, убри алагьы ар реиқәыршәара шеиҿкаатәу{{sfn|Broers|2014|p=118—119}}.
Бонапарт иоперациатә план шьаҭас иаиуит ажәыларақәа рыласреи акордонтә стратегиа иқәныҟәоз, зыр еиҟарамкәа еиҵызхыз аӷацәа ирҿагыланы амчқәа реизакреи. Иара ихаҭа «агәҭантәи апозициа» ҳәа изышьҭоу астратегиа дықәныҟәон, уи аан идивизиақәа уахыки-ҽнаки рыла еиқәшәар рылшон{{sfn|Roberts|2014|p=132}}. Наполеон ир шмаҷызгьы, иара ир еидикылон ихадоу аидысларақәа рзы, убри алагьы хыԥхьаӡарала аԥыжәара иоуан{{sfn|Roberts|2014|p=82}}{{sfn|Левицкий|1938|с=77}}. Мшаԥымза, 1796 шықәсазы Монтенотте акампаниа аан ажәылара лас абзоурала иара илшеит сардинтәи аинрал Коллии австриатәи аинрал Больиои рыр реиҟәыҭхареи риааиреи{{sfn|Broers|2014|p=119}}{{sfn|Левицкий|1938|с=76—77}}.
Сардинтәи акрал афранцызцәа рықәҿиарақәа дрыцәшәеит. Убри аҟнытә мшаԥымза 28 рзы дара аинышәара рыбжьарҵеит, уи алагьы Наполеон қалақьқәак инапы аҵаҟа иҟалеит, иара убас ихы дақәиҭны аӡиас По арразы алшара иоуит. Лаҵарамза 7 рзы иара ари аӡиас дырит, лаҵарамза анҵәамҭанӡа австрицәа Аҩадатәи Италиа абжеиҳарак иахьаҵанакуа иалицеит. Пармтәии Модентәии агерцогцәа ирыдырцалеит аԥара рацәала иаахәаз аинышәара рыбжьарҵарц; Милангьы 20 млн франк иҟоу аконтрибуциа ду ашәеит{{sfn|Broers|2014|p=121—122}}{{sfn|Левицкий|1938|с=78}}. Римтәи папа идгьылқәа афранцыз ар рыла иҭәын; иара ихаҭа 21 млн франк инаӡоз аконтрибуциа ишәар акәхеит, иара убас афранцызцәа хыԥхьаӡара рацәала аҟазара арҿиамҭақәа риҭар акәхеит{{sfn|Левицкий|1938|с=82}}.
Наполеон Парижынтәи данца инаркны Жозефина илзынаишьҭуан ирацәаӡаны асалам шәҟәқәа, длыҳәон иара иахь днеирц. Аха убри аамҭазы Жозефина Париж дахьыҟаз дылгәаԥхеит афицар қәыԥш Иполлит Шарль. Жозефина асалам шәҟәқәа рҿы илыҩуан лцәалтәымкәа дахьыҟоу иахҟьаны дышзымнеиуа, лаҵарамза анҵәамҭазы лара зынӡа аҭак аҟаҵара даҟәыҵит, убри алагьы даара Наполеон игәы калыжьит. Аҵыхәтәаны, рашәарамзазы Жозефина Ипполит Шарль, Жозеф, Жиуно дрыцны Италиа дцеит{{sfn|Roberts|2014|p=107}}. Аха арҭ ахҭысқәа Наполеон ар напхгара рзиуратәы иԥырхагамхеит, избанзар ибаҩхатәрақәа ируакын ихатә проблемақәеи изҟазатә усқәеи реиҟәыҭхара: «Сара иашьыкк асыркуеит, егьи аасыртуеит» — иҳәон иара{{sfn|Roberts|2014|p=103}}.
Австрицәа рнапаҿы иаанханы иҟаз Мантуиа абааи Милана ахырӷәӷәарҭеи заҵәык ракәын. Мантуиа амацәаз иҭакын рашәарамза 3 рзы. Рашәарамза 29 рзы Милантәи ахырӷәӷәарҭа ргеит{{sfn|Чандлер|2011|с=98}}. Тирольнтәи иааз Вурмзер австриатәи ир ҿыц аусқәа рзырҽеиуамызт; дара акырынтә ианыманшәаламха ашьҭахь Вурмзер амацәаз аҭакра аҟынтәи ахы иақәиҭитәырц дызҿыз Мантуи абаа аҿы иара ихаҭеи ир рыхәҭаки рҽыҩнаркыр акәхеит. Абҵарамзазы Италиаҟа идәықәҵан Альвинции Давидовичи напхгара зырҭоз ар ҿыцқәа. Абҵарамза 15-17 рзы Аркол имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Альвинци дхьаҵыр акәхеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}. Наполеон афырхаҵара ааирԥшит, абираҟ кны Арколтәи ацҳаҿы ажәыларақәа руак данахагыла. Наполеон идиутант Миурон иара ихьчаразы ихы ақәиҵеит{{sfn|Манфред|1987|с=136}}.
[[Файл:Napoleon at the Battle of Rivoli.jpg|thumb|left|Бонапарт Риволи имҩаԥысуаз аибашьраҿы даныҟаз. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Филиппото]] (1845)]]Ажьырныҳәамза 14 — 15, 1797 шықәсазы Риволи имҩаԥысуаз аибашьра ашьҭахь австрицәа ацәыӡ дуқәа роуны Италиа зынӡа иалцан. Ачымазара ӷәӷәақәеи амлакреи иахьыҟаз Матуиа, аҭагылазаашьа цәгьахеит, жәабранмза 2 рзы Вурмзер аӷацәа иҽриҭеит. Жәабранмза 17 рзы Бонапарт Вена ддәықәлеит. Иԥсыҽхахьаз австрицәа рыр уажәшьҭа иара иҿагылара рылшомызт. Мшаԥымза алагамҭазы афранцызцәа Австриа аҳҭнықалақь аҟынтәи 100 километрак инацәыхараны акәын иахьыҟаз, аха Италиатә ар рымчқәагьы кәадахахьан. Мшаԥымза 7 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, мшаԥымза 18 рзы Леобен аҭынчратә еиҿцәажәарақәа иалагеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}{{sfn|Тюлар||с=68}}.
Аҭынчратә еиҿцәажәарақәа цонаҵы, Бонапарт Адиректориа изынанашьҭуаз абжьгарақәа ҳасаб рзымукәа ихатә арратәи административтәи цәаҳәа мҩаԥигон. Мшаԥымза 17 рзы Верона иалагаз ақәгылара ҽыҵгас иҟаҵаны, лаҵарамза 2 рзы Венециа аибашьра рылеиҳәеит, лаҵарамза 15 рзы атәыла далалеит. Рашәарамза 29 рзы Ломбардиеи, Мантуи, Моденеи, насгьы егьырҭ еидҳәалоу дгьылқәаки рыла еиқәыршәоу Цизальпинтәи ареспублика ахьыԥшымра азхеиҵеит; иара убри аамҭазы [[Лигуриатәи ареспублика]] ҳәа иахьӡырҵаз Генуиа рымпыҵархалеит{{sfn|Тюлар||с=70}}. Амеханимзмқәеи апропагандеи инарҵауланы рдырраҿы иҟазара аарԥшны, Наполеон ир риааирақәа методикала ихы иаирхәон аполитикатә капитал аԥҵаразы. Рашәарамза 17 рзы иҭыҵуа иалагеит «Италиатәи ар ркурьер», уи ашьҭахь «Франциа Италиатәи ар рыблала», «Бонапарти агәыҳалалра злоу ауааи ржурнал» ҭыҵит. Арҭ агазеҭқәа ар рҿы мацара акәымкәа, Франциагьы инарҭбааны ирылаҵәон{{sfn|Тюлар||с=69}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=175}}.
Наполеон ииааирақәа ирылҵшәаны арратә мазара ду иоуит, уи дамеигӡакәа исолдаҭцәа рыдагьы иҭаацәа ирзишон, ихазгьы иаанижьуан. Аԥарақәа рыхәҭак зфинанстә ҭагылазаашьа уадаҩыз Адиректориа иазынашьҭын. Наполеон Пишегриу ичарҳәра ахьааирԥшыз, насгьы Ожеро Париж дахьдәықәиҵаз рыла фриуктидор 18 (цәыббрамза 3— 4) рзы имҩаԥысуаз ахҭысқәа раан Адиректориа арратә цхыраара аиҭеит. Жьҭаарамза 18 рзы Кампо-Формио Австриеи дареи аҭынчра рыбжьарҵеит, Актәи акоалициа реибашьра еилгеит. Франциа аиааира агеит. Аинаалара анапаҵаҩраан Наполеон зынӡаск дазхьамԥшит Адиректориа рпозициа, аиқәшаҳаҭра иара ишиҭахыз аратификациа азырур акәхеит{{sfn|Ленц|2003|с=26—27}}{{sfn|Тюлар||с=70—71}}. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Франциаҟа дхынҳәит, Париж нхара далагеит иара ихьӡала Аиааира ({{lang-fr|Rue de la Victoire}}) ҳәа иахьӡырҵаз амҩаҿы. Наполеон 52,4-нызқь франк ҳәа аҩны ааихәеит, Жозефина уи арԥшӡаразы даҽа 300-нызқь франк нылхит{{sfn|Roberts|2014|p=155}}. <!-- [[Квадрига святого Марка]]. Лувр Денона. Строительные программы.-->
=== Мсыртәи аныҟәара ===
{{main|Мсыртәи аныҟәара }}
[[Файл:Napoleon-Gérome.jpg|thumb|Наполеон Мсыр даныҟаз. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1867)]]
[[Файл:Jean-Léon Gérôme 003.jpg|thumb|left|[[Бонапарт перед Сфинксом|Бонапарт Сфинкс аҿаԥхьа]]. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1868)]]
[[Файл:Louis-François Baron Lejeune 001.jpg|thumb|Ԥхынгәымза 21, 1798 ш. апирамидақәа рааигәара ицоз аибашьра. [[Лежен, Луи-Франсуа|Лежен]] (1808)]]
[[Файл:Antoine-Jean Gros - Bonaparte visitant les pestiférés de Jaffa.jpg|thumb|left|Наполеон Иаффе даныҟаз амырза зыхьыз ачымазцәа рбара даннеи. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1804)]]
[[Файл:Le Parc de la Malmaison sous la neige - panoramio (15).jpg|thumb|[[Мальмезон]]]]
Италиатәи акампаниа иалҵшәаны Наполеон Франциа ахьӡ-аԥша ду иоуит. Ԥхынҷкәынмза 25, 1797 шықәсазы иара афизикеи аматематикеи рыкласс ала Аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи рмилаҭтә институт амеханика асекциа лахәылас далхын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}{{ref+|Наполеон [[Лаплас, Пьер-Симон|Лапласа]], [[Бертолле, Клод Луи|Бертолле]], [[Монж, Гаспар|Монжа]] рыцхыраарала атәыла нзыжьыз [[Карно, Лазар|Карно]] иҭыԥ ахь далхын. Иара 312 бжьы рҟынтәи 305 иоуит, егьырҭ ашьҭазааҩцәа 166-и 123-и бжьы роуит{{sfn|Roberts|2014|p=156}}. Наполеон иматематикатә лшамҭақәа иреиуоуп: ҩ-цәаҳәак змоу ҵәаӷәагак ала аԥшьганеиҟараша аҭыхразы имариоу азнеишьа (ари аӡбамҭа аԥыргал мацарала, мамзаргьы ҩ-цәаҳәак змоу аҵәаӷәага мацарала иарбанзаалак [[аԥыргали аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра| аԥыргали ацәаҳәа змам аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра шалшо ашьақәырӷәӷәаразы акрызҵазкуа шьаҿаны иҟалеит]]), иара убас [[Наполеон итеорема|зганқәа еиҟароу ахкәакь иазку атеорема]], ихьӡ зху|К}}. Ажьырныҳәамза 10, 1798 шықәсазы Адиректориа Англиатәи ар реиҳабыс дҟанаҵеит. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵразы аекспедициатә мчқәа еиҿикаауеит ҳәа азԥхьагәаҭан. Аха ақәыларатә мчқәа ринспекциеи аҭагылазаашьа анализ азуреи рышьҭахь, Наполеон аӡхыҵра нагӡашьа амам ҳәа иԥхьаӡаны Египет ампыҵахалара аплан ықәиргылеит, уи аплан Индиа иҟаз Британиатәи апозициақәа ржәылараҿы акрызҵазкуа ԥыԥшырҭаны дахәаԥшуан. Хәажәкырамза 5 рзы Наполеон аекспедициа аиҿкааразы иԥкым-азин иоуит{{sfn|Roberts|2014|p=158}}, активла аҽазыҟаҵара далагеит{{ref+|Иара абри амзазы Наполеон Жозеф иҟынтәи иаҳаит Жозефина Италиатәи акампаниа аахыс Ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз русқәа дышрылахәыз атәы. Лара лыдагьы арҭ аусқәа дрылахәын Ипполит Шарль, лареи иареи усҟангьы маӡала еиқәшәон. Наполеони Жозефи Жозефина лҿахәы лҿырхит, аха лара зегьы мап рцәылкуан{{sfn|Roberts|2014|p=159}}.|К}}. Александр Ду мрагыларатәи иныҟәарақәа раан аҵарауаа шицыз игәалашәо, Наполеон 167-ҩык агеографцәеи, аботаникцәеи, ахимикцәеи, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рхаҭарнакцәеи иманы дцеит (урҭ рахьынтә 31-ҩык Аинститут алахәылацәа ракәын){{sfn|Roberts|2014|p=164}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=468}}.
Апроблема дуны иҟан Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи акралра афлот аескадра Адгьылбжьаратә мшын иахьалалаз. Аекспедициатә ар (35-нызқьҩык) маӡала Тулон аанрыжьит лаҵарамза 19, 1798 шықәсазы, Нельсони дареи реиԥылара рҽацәырыхьчаны фымчыбжь рыла Адгьылбжьаратә мшын ирит{{sfn|Тюлар||с=76}}.
Наполеон раԥхьатәи хықәкыс иқәиргылеит Мальта — Мальтатәи аорден иахьыҟоу аԥшаара. Рашәарамза, 1798 шықәсазы Мальта анырга ашьҭахь Наполеон адгьылбжьахаҿы ԥшь-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агарнизон ааныжьны афлот иманы Мсырҟа ддәықәлеит{{sfn|Чандлер|2011|с=195—196}}.
Ԥхынгәымза 1 азы Наполеон ир Александриа азааигәара аӡхыҵра иалагеит, адырҩаҽны ақалақь рымпыҵархалеит. Ар Ҟаирҟа идәықәлеит. Ԥхынгәымза 21 рзы афранцыз ари мамелиукаа раԥхьагылаҩцәа Мурад-беии Ибрагим-беии еизыргаз ари еиԥылеит, апирамидақәа рааигәара аибашьра ҟалеит. Атактикеи арратә ҽазыҟаҵареи рҿы аԥыжәара ду ахьрымаз иабзоураны, афранцызцәа ацәыӡ маҷқәа рыманы мамелиукаа рыр иԥыххаа иқәырҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=196—202}}.
Ԥхынгәымза 25 рзы Наполеон идиутант иамхаҳәаз абзоурала Наполеон еиликааит акыраамҭа Париж ауаажәларра уҳәан-сҳәанны ирылаз ишҵабыргыз — Жозефина лхаҵа длыԥсахуеит. Ари ажәабжь Наполеон даршанхеит. «Убри амомент инаркны ихабзиабара, игәрамгара, амчра агәазыҳәара еиҳа-еиҳа ирызҳауан. Европа зегьы ианырыр акәхеит Бонапарт иҭаацәаратә насыԥдара»{{sfn|Чандлер|2011|с=202—203}}.
Нанҳәамза 1 азы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи аескадра Адгьылбжьаратә мшын аҿы ҩымз ирҿыз аԥшаарақәа рышьҭахь Абукиртәи аӡыбжьахалаҿы афранцызцәа рыфлот иахьӡеит. Аибашьра иахҟьаны афранцызцәа рыӷбақәа шамахамзар зегьы рцәыӡит (60 млн франк иҟаз Мальтатәи аконтрибуциа назгоз афлагмантә «Orient» налаҵаны), еиқәхаз Франциаҟа ихынҳәыр акәхеит. Наполеон Мсыр даанхар акәхеит, англызцәа Адгьылбжьаратә мшын рнапахьы иааргеит{{sfn|Roberts|2014|p=177}}.
Нанҳәамза 22, 1798 шықәсазы Наполеон 36-ҩык злахәыз Мсыр аинститут аԥҵаразы ақәҵара инапы аҵаиҩит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=36}}. Аинститут аусура алҵшәақәа ируакхеит ҳаамҭазтәи мсырҭҵаара аҿиаразы аҭагылазаашьақәа аԥызҵаз амонументалтә «Мсыр ахҳәаа»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=642}}. Аекспедициа амҩаԥгараан ирыԥшааз Розеттәи ахаҳә ажәытәӡатәи Мсыртәи аҩыра ашифр аартразы алшара рнаҭеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=705}}.
Ҟаир анрымпыҵархала ашьҭахь Наполеон Дезеи Давеи напхагара зырҭоз 3-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агәыԥ Хыхьтәи Мсыр ампыҵахаларазы идәықәиҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=205}}, иара ихаҭа убри аамҭазы атәыла инапахьы аагареи, насгьы акыр зылшо ауааԥсыра игәыбылра ркыртә азы активла аусқәа рымҩаԥгара далагеит, қәҿиаралагьы илшеит. Наполеон аԥсылман динмаҵзуҩцәеи иареи еилибакаартә даҿын, аха уеизгьы, жьҭаарамза 21 ауха Ҟаир ақәгылара ҟалеит: 300-ҩык раҟара афранцызцәа ҭахеит, ақәгылара ашьаҽраан, иара уи ашьҭахьгьы 2500-ҩык инареиҳаны ақәгылаҩцәа ршьит{{sfn|Roberts|2014|p=181}}. Абҵарамза анҵәамҭазы Ҟаир иҭынчрахеит; абҵарамза 30 рзы Наполеон арлахҿыхратә баҳча анааиртуаз 20-шықәса зхыҵуаз Полин Фуре длабадырит. Наполеон лара лыԥшәма анапынҵа иҭаны иаразнак Франциа ддәықәиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=182}}.
Анлызцәа рныррала Порта Мсыр иҟаз афранцызцәа ржәыларазы аҽазыҟаҵара иалагеит. «Ақәылара — иреиӷьу хыхьчагоуп» ҳәа ипринцип шьаҭас иҟаҵаны{{sfn|Чандлер|2011|с=207}}, жәабранмза 1799 шықәсазы Наполеон [[Шьамтәыла]] дақәлеит. Иара Газеи Иаффеи игеит{{ref+|Наполеон Иаффа даныҟаз агубернатор идигалеит ақалақь ииҭарц, аха агубернатор мап икит, афранцыз [[цҳаражәҳәаҩ]] дыршьит. Ажәылара ашьҭахь ақалақь аанкылан, Наполеон ар азин риҭеит ақалақь еимырҵәарц, ақалақь уааԥсыра рацәаҩны иҭахеит. Анаҩстәи амшқәа рзы зықьҩыла итҟәаны ирымаз аҭырқә солдаҭцәа амшын аԥшаҳәаҿы иршьит{{sfn|Roberts|2014|p=189}}. Афранцызцәа иршьуаз ауааԥсыра [[Абубонтә мырза|абубонтә мырза]] рыларҵеит. Уи Е. Робертс игәаанагарала, иақәнагаҵәҟьаз ашьоуразы ҭоурыхтә ҿырԥшны иҟалеит. Амырза зыхьыз ауаа рҟынтәи 92% рыԥсҭазаара иалҵуан. Ус анакәха, амырза зыхьыз афранцызцәа рус ӡбан. Наполеон ачымазцәа рбара ҳәа аррахәышәтәырҭахь днеит, ари ахҭыс Гро исахьаҿы аарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=190}}.|К}}, аха амшын аҟынтәи Британиатәи афлот еиқәзыршәоз, адгьыл аҿы [[Пикар де Фелиппо]] ирӷәӷәоз Акра изымгеит. Лаҵарамза 20, 1799 шықәсазы афранцызцәа ахьаҵра иалагеит. Наполеон макьана илшон Абукир азааигәара иҟаз (ԥхынгәымза 25) аҭырқәцәа риааира, аха еиликаауан ашьацҳәа дшаҿашәаз. Нанҳәамза 23{{sfn|Тюлар||с=79}}{{sfn|Ленц|2003|с=31}} рзы ир аинрал Клебер изааныжьны, афрегат «[[Миуирон]]» дақәтәаны, [[Бертье]], [[Ланн]], [[Миурат]], [[Монж]], [[Бертолле]] дрыцны маӡала Франциа дцеит. Англыз ӷбақәа дрықәымшәакәа Наполеон Амрагылара ампыҵахалаҩ ҳәа деицырдыруа Франциаҟа дхынҳәит{{sfn|Чандлер|2011|с=207—217}}{{sfn|Тюлар||с=79}}.
Жьҭаарамза 16 рзы Наполеон Париж данааи, Жозефина иара даныҟамыз 325-нызқь франк (уалла илгаз) иаԥсаз [[Мальмезон]] аҳҭынра шаалхәаз ибеит. Жозефина лҭыӡшәа ашьҭахь (Наполеон уи ихала иаԥшьигеит ҳәа иԥхьаӡоит Е. Робертс) дара еинышәеит. Жозефина уаҳа лхаҵа длыԥсахӡомызт, аха Наполеон ихаҭа изы ас узҳәом{{sfn|Roberts|2014|p=207}}.
== Аконсулра ==
{{main|Афранцыз консулат }}
=== Бриумер 18 рызтәи аҳәынҭқарра еилаҩынтреи аамҭалатәи аконсулреи ===
{{main|Бриумер 18 рызтәи аилаҩынтра |Аамҭалатәи аконсулра }}
[[Файл:Matinée du 18 brumaire (Motte).jpg|thumb|left|Бриумер 18 рзы, шьыжьымҭан Наполеони аинралцәеи реиԥылара. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1826)]]Бонапарт ир иманы Мсыр даныҟаз Франциа аиҳабыра акризистә ҭагылазаашьа иақәшәеит. Европатәи акралцәа [[аҩбатәи акоалициа]] шьақәдыргылеит ареспубликатә Франица иаҿагыларц азы. Адиректориа усҟан аус зуаз [[аконституциа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны ареспублика аҭышәынтәалара алнаршомыз, ар ирыҳәон ирыцхраарц азы. Италиа иҟаз [[Суворов]] напхгара зиҭоз аурыс-австриатә ар Наполеон уаанӡа иааникылаз адгьылқәа дырхынҳәит, иара убас урҭ Франциа иақәлар рылшоит ҳәа ашәарҭарагьы ҟалеит. Акризис иахҟьаны 1793 шықәсазтәи атеррор угәалазыршәо ауснагӡатәқәа мҩаԥган. "Иакобинтәи" ашәарҭара аԥырҟәҟәаареи арежимгьы еиҳа иҭышәынтәалахарц ишьақәгылеит ачарҳәцәа ргәыԥ, уи иалан адиректорцәа Сииеси Диукои рхаҭақәагьы. Ачарҳәҩцәа акыр зылшо аруаҩ дырҭахын. Уи азы Наполеон далырхит, избан акәзар иара ииааирақәа рыбзоурала даара деицырдыруан. Ганкахьала, Наполеон иҭахымызт ацәгьоура дақәыркырц (арҭ амшқәа раан иара асаламшәҟәқәа иҩуамызт); даҽаганкахьала, иара аилаҩынтра аҽазыҟаҵара активла далахәын{{sfn|Roberts|2014|p=206ff}}.
[[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|thumb|Бонапарт Хәышәҩык рхеилак аҿы даныҟаз (1799). [[Бушо, Франсуа|Франсуа Бушо]] исахьаҿы (1840)]]Ачарҳәҩцәа ирылшеит аинралцәа рыбжеиҳараҩык дара ирыдгыларатә еиԥш аҟаҵара. [[Бриумер 18]] (абҵарамза 9, 1799 шықәсазы) рзы ачарҳәаҩцәа рыдгылаҩцәа ахьырацәаз [[Абыргцәа рхеилак]], ҩ-декретк аднакылеит: ҩ-палатак реилатәарақәа Сен-Клу риагареи Бонапарт [[Сена адепартамент]] еиҳабыс иҟаҵареи{{sfn|Roberts|2014|p=218}}. Сииеси, Диукои, Барраси{{ref+|Хыҵхырҭақәак изларҳәо ала, Баррас иҭыԥ аанижьыртә еиԥш иҟазҵаз Талеиран иоуп, избанзар иара аинрал Морои гәыԥҩык аруааи ицны Баррас диқәмақаруан{{sfn|Roberts|2014|p=219}}. Егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала — уи аџьыбаҭшьы иалҵшәахеит{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}. Даҽа хыҵхырҭақәак рыла — иара Бонапарт диԥырхагахар иҭахымызт, избанзар анкьа Баррас Наполеон изы «[[Пигмалионс]]» дыҟан{{sfn|Gueniffey|2015|p=558}}. Ари зыхҟьазаалакгьы Баррас иҭыԥ ааныжьра ауп ачарҳәаҩцәа рыпланқәа рынагӡара алзыршаз.|К}} иаразнак рҭыԥқәа аанрыжьит, убри алагьы Адиректориа азинмчхарақәа ааныркылан, атәыла аиҳабырада аанрыжьит. Аха абҵарамза 10 рзы иакобинаа рнырра ӷәӷәа ахьыҟаз Хәышәҩык рхеилак ианеиза, адекрет ақәшаҳаҭхара мап ацәнакит. Уи алахәылацәа абџьар кны, ааԥхьарада аилатәара азал иҩналаз Бонапарт икәшеит. Хәышәҩык рхеилак ахантәаҩыс иҟаз [[Лиусьен]] асолдаҭцәа ааиԥхьеит. [[Миурат]] напхгара зиҭоз асолдаҭцәа азал иҩналан, еилатәаз дәылырцеит. Иара убри ауха иалыршахеит Ахеилак алахәылацәа аӡәык-ҩыџьак реизгара (50-ҩык рҟынӡа), иара убас ирылшеит [[аамҭалатәи аконсулра]] аԥҵаразы иахәҭоу адекретқәа «рыдкылареи» [[аконституциа ҿыц]] ашьақәыргыларазы акомиссиа аиҿкаареи{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}{{sfn|Чандлер|2011|с=230—232}}{{sfn|Roberts|2014|p=219—224}}.
Бонапарт, Сииес, Диуко аамҭала консулцәаны иҟарҵеит. Диуко Бонапарт «ампыҵахалара азин ала» ахантәаҩра идигалеит, аха Наполеон мап ацәикын, есыҽнытәи аиҭныԥсахлара рыдигалеит. Аамҭалатәи аконсулра хықәкыс иаман аконституциа ҿыц ашьақәыргылареи адкылареи. Бонапарт ибзоураны уи апроект хәымчыбжь рыла ишьақәдыргылеит. Арҭ амчыбжьқәа рыҩныҵҟа Наполеон илшеит Сииес идгылаҩцәа иара идгыларатә еиԥш аҟаҵара, насгьы Сииес еиқәиршәаз апроект акрызҵазкуа ариашарақәа алеигалеит. Сииес 350-нызқь франки Версали Парижи ақалақьқәа рҿы еиҭамҵуа амазара иоуит, убри аҟнытә мап имкит{{sfn|Roberts|2014|p=231—234}}. Апроект ишаҳәоз ала, азакәанԥҵаратә мчра Аҳәынҭқарратә хеилак, Атрибунат, Азакәанԥҵаратә корпус, Асенат рыбжьара ишон, убри алагьы иԥсыҽхон, насгьы ирласны аӡбарақәа заднамкыло иҟалеит. Аха анагӡаратә мчра жәашықәса ҳәа аҿҳәара змаз актәи аконсул Бонапарт инапаҿы иҟан. Аҩбатәии ахԥатәии аконсулцәа (Камбасереси Лебрени) абжьгаҩцәа раҳасабала заҵәык иҟан{{sfn|Englund|2010|p=166—168}}{{sfn|Тюлар||с=90—93}}. Аконсулцәа ралхра мҩаԥысит ԥхынҷкәынмза 12 рзы{{sfn|Lentz|2014|p=152—153}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=174—175}}.
Аконституциа ӡырган ԥхынҷкәынмза 13, 1799 шықәсазы, ажәлар уи иақәшаҳаҭхеит Ареспублика VIII шықәсазтәи аплебисцит аҟны (аофициалтә дыррақәа изларҳәо ала, 3-миллионҩык раҟара иақәшаҳаҭхеит, 1,5-нызқьҩык мап ацәыркит, аха аиашазы аконституциа иадгылеит 1,55-миллионҩык раҟара, егьырҭ абыжьқәа еиқәырҽаҽан){{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=514}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=519}}. Жәабранмза 19, 1800 шықәсазы Наполеон Лиуксембургтәи ахан ааныжьны Тиульри нхара далагеит{{sfn|Roberts|2014|p=246}}.
=== Жәашықәсатәи аконсулра ===
{{main|Жәашықәсатәи аконсулра }}
[[Файл:Debret - Premiere distribution des decorations de la Legion d'honneur.jpg|thumb|Аҳаҭыртә легион аорден раԥхьатәи анашьара. [[Дебре, Жан-Батист|Дебре]] (1812)]]
[[Файл:The three consuls by Van Gorp.jpg|thumb|150px|Хҩык аконсулцәа ([[Камбасерес, Жан Жак Режи де|Камбасерес]], Бонапарт, [[Лебрен, Шарль Франсуа|Лебрен]]). [[Ван Горп, Анри-Николя|Ван Горп]] (1803)]]
[[Файл:Gérard - Signature du Concordat entre la France et le Saint-Siège, le 15 juillet 1801.jpg|thumb|left|Наполеон Конкордат аратификациа азиуеит. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1801)]]
[[Файл:David napoleon.jpg|thumb|150px|[[Наполеон на перевале Сен-Бернар|Наполеон Сен-Бернар икаҵәараҿы]]. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1803)]]Наполеон ахадас даныҟала Франциа Британиа Дуи Австриеи ирабашьуан. 1799 шықәсазы Австриа Суворов Италиатәи арратә иныҟәара абзоурала Аҩадатәи Италиа архынҳәит. Наполеон Италиатәи иныҟәара ҿыц актәи угәаланаршәон. Лаҵарамза, 1800 шықәсазы афранцыз ар жәамш рыла Альпы рыла, иаалырҟьаны Аҩадатәи Италиа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=246—248}}. Ԥхынгәымза 14, 1800 шықәсазы Маренго ицоз аибашьраан Мелас напхгара зиҭоз австрицәа Наполеон ииааирц егьрыгымхеит, аха Дезе иконтржәылара Наполеон ацхыраара инаҭеит (Дезе ихаҭа дҭахеит){{sfn|Чандлер|2011|с=257—259}}. Маренго ицоз аибашьраан аиааира агара Леобен аинышәара иазку аилацәажәарақәа ирылагартә алнаршеит, аха иара убас иаҭахын афранцыз ҳәаақәа ашәарҭара иҭагыламхарц азы ԥхынҷкәынмза 3, 1800 шықәсазы Гогенлинден ицоз аибашьраҿы Моро ииааира{{sfn|Чандлер|2011|с=264—265}}.
Жәабранмза 9, 1801 шықәсазы Лиуневильтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит, уи ашьҭахь Франциа Италиа мацара акәымкәа, иара убас Германиагьы аҳра иауа иалагеит. Шықәсык ашьҭахь (хәажәкырамза 27, 1802 шықәсазы) Франциеи Британиа Дуи Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала ихдыркәшеит Аҩбатәи акоалициа реибашьра. Аха Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра Франциеи Британиа Дуи ирыбжьаз аимакқәа иазымыӡбеит, убри аҟнытә уи уақәгәыӷыртә еиԥш иҟамызт{{sfn|Тюлар||с=116—119}}. Аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рыла Англиа иампыҵанахалаз Франица иатәыз аколониақәа иархынҳәыр акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=459}}. Наполеон иколониалтә империа аиҭашьақәыргылареи арҭбаареи иҭахын, убри инамаданы Сан-Ильдефонсо ианыҟаз ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Испаниа Наполеон иԥаҭеит Луизиана{{sfn|Тюлар||с=118}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон 25-нызқьҩык асолдаҭцәа злаз аекспедициа дәықәиҵеит иқәгылаз атәцәа [[Сан-Доминго]] рымихырц. Аекспедициа дахагылан имаҳә [[Леклерк]]. Атәцәа напхгаҩыс дрыман [[Туссен-Лувертиур]]{{sfn|Тюлар||с=142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}.
Наполеон иалеигалаз административтә, азинтә ҿыцрақәа иахьатәи аҳәынҭқарра ашьаҭа ркит, урҭ рӷьырак иахьагьы аус руеит. Наполеон раԥхьатәи консулс даныҟала, атәыла аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа шьаҭанкыла иԥсахит; 1800 шықәсазы административтә реформа мҩаԥигеит, аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟаз адепартаментқәа рпрефектцәеи аокругқәа рсупрефектцәеи ринститут аԥиҵеит. Ақалақьқәеи ақыҭақәеи ахадацәа арҭон{{sfn|Тюлар||с=96}}. Административтә реформа иалнаршеит аҭыԥантәи амчратә усбарҭақәа рнапы ианыз, уаанӡа Адиректориа иазымыӡбоз азҵаарақәа рыӡбара — ашәахтәқәа реизгареи арекруттә аизгеи{{sfn|Исдейл|1997|с=86—87}}.
1800 шықәсазы ахьы аҵәахреи аԥара аҭыжьреи рзы иаԥҵан [[Франциа абанк|Франциа]] [[Франциа абанк|абанк]] (ари афункциа иаиуит 1803 шықәсазы){{sfn|Roberts|2014|p=246}}. Раԥхьаӡа абанк напхгара арҭон акционерцәа иалырхуаз 15-ҩык анапхгара алахәылацәа, аха 1806 шықәсазы аиҳабыра анапхгаҩи ([[Крете]]), иара убас ҩыџьа ихаҭыԥуаҩцәеи иарҭеит, 15-ҩык анапхгара алахәылацәа рхыԥхьаӡара иалалеит [[ашәахтәқәа реизгаҩцәа хадақәа]] хҩык{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=163}}.
Флореаль 11 Х шықәсазы ({{date|1|5|1802}}) абжьаратәи ашколқәа — [[алицеиқәа]] рсистема аԥҵан{{sfn|Тюлар||с=246}}.
Наполеон ауаажәларра ргәаанагара анырра аҭара шаҟа аҵанакуа ибзиаӡаны идыруан, убри аҟнытә 73 Парижтәи агазеҭқәа рахьынтә 60 аиркит, егьырҭ иаанхаз аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=242}}. [[Фуше]] дызхагылаз аполициа ӷәӷәа{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=316}}, иара убас [[Савари]] напхгара зиҭоз амаҵзура маӡа аԥҵан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=732}}.
Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон азакәанԥҵаратә усбарҭақәа рҟынтәи ареспубликатә оппозициа адгылаҩцәа аӡәырҩы ықәигеит{{sfn|Ленц|2003|с=43}}. Хәыҷы-хәыҷла амонархтә напхгараҭара аформақәа рахь ахынҳәра мҩаԥысуан. Аицәажәараан «уара» ҳәа аҳәара иаҟәыҵит, ус рҳәон ареволиуциа ашықәсқәа инадыркны. Наполеон аемигрантцәа рыхәҭак ихынҳәырц азин риҭеит, аха дара аконституциа гәык ала ишазыҟоу аҭоуба шьҭарҵар акәын. Ихынҳәит аливреиақәа, аофициалтә церемониақәа, ахантә шәарыцара, [[Сен-Клу]] имҩаԥыргоз амессақәа. Ареволиуциа ашықәсқәа раан ҳамҭас ирырҭоз хьыӡҳәалатәи абџьар ацынхәрас, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҭахымызгьы, Наполеон иалеигалеит иерархиала еиҿкааз Аҳаҭыртә легион аорден ({{date|19|5|1802}}). Аха «армаратә» оппозициа дшақәлозгьы, Бонапарт ареволиуциа иаанагаз ампыҵахаларақәа реиқәырхара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=131—132}}.
1801 шықәсазы Наполеони Римтәи папеи аконкордат рыбжьарҵеит. Рим афранцыз мчра ҿыц азханаҵеит, акатолицизм афранцызцәа реиҳараҩык рдинхаҵароуп ҳәа иӡбан. Аха ус шыҟазгьы ажәлар адинхаҵара алхразы рхы иақәиҭын. Аԥскәабазцәа раҭареи ауахәама аусуреи аиҳабыра ирхьыԥшын{{sfn|Тюлар||с=110—112}}.
Наполеон иусқәа ирыхҟьаны «армаратәи» иҿагылаҩцәа Ареволиуциа ачарҳәҩы ҳәа ишьҭан, аха Наполеон ихаҭа Ареволиуциа аидеиақәа ирыцызҵо аӡә иакәны ихы иԥхьаӡон. Наполеон иакобинаа еиҳа дрыцәшәон ароиалистцәа раасҭа. Иара дзыцәшәоз ридеологиа, амчра амеханизмқәа ахьырдыруаз, иара убас ибзиаӡоу реиҿкаашьа акәын. Ԥхынҷкәынмза 24, 1800 шықәсазы Наполеон Аоперахь дызлацоз Сен-Никез амҩаҿы «џьаҳанымтәи машьына» ҳәа изышьҭаз анԥжәа, иара уи ишьра аҽазышәара иакобинаа рықәхразы ихы иаирхәеит, иҟалаз [[ароиалистцәа]] шырхароу Фуше ишышьақәирӷәӷәазгьы{{sfn|Roberts|2014|p=288—289}}.
Наполеон илшеит ареволиуциа ихадоу аихьӡарақәа рышьақәырӷәӷәара (ахатәтәразы азин, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, алшарақәа реиҟарара), иара убас ареволиуциатә анархиа ааникылеит. Афранцызцәа агәра рго иалагеит дара рыԥсҭазаара шыбзиахо, ишманшәалахо Наполеон аҳәынҭқарра ахадас дыҟанаҵы, уи Наполеон ихатә мчра арӷәӷәараҿы анаҩстәи ашьаҿа аҟаҵара иацхрааит — ԥсраҽнынӡатәи аконсулрахь аиасра{{sfn|Чандлер|2011|с=279—280}}.
=== Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра ===
{{main|Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра }}
[[Файл:Jean Auguste Dominique Ingres 016.jpg|150px|left|thumb|Бонапарт — актәи аконсул. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1803—1804)]]
[[Файл:France 1803-04-A 20 Francs.jpg|thumb|1803 шықәсазтәи 20 хьтәы франк — Наполеон актәи аконсул иаҳасабала ]]1802 шықәсазы Наполеон [[аплебисцит]] алҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны Асенат ала асенатус-консульт мҩаԥигеит ԥсраҽнынӡатәи азинмчхарақәа ({{date|2|8|1802}}) имазарц азы. Актәи аконсул азин иуоит Асенат иара ишьҭахь аҳәынҭқарра ахадас иҟало идгалара, уи шьҭрала ииасуа амчра апринцип аиҭашьақәыргылара дазааигәанатәит{{sfn|Тюлар||с=127—129}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=524}}.
Мшаԥымза 7, 1803 шықәсазы ақьаад иалхыз аԥара аԥыхын; аԥаратә ак хаданы иҟалеит 100 сантимк рыла ишаз араӡнытә франк; аамҭакала иаларгалон 20, 40 франк иҟаз ахьтәы ԥара. Наполеон иаԥиҵаз аметаллтә франк ахархәара аман 1928 шықәсанӡа{{sfn|Englund|2010|p=187}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=827}}.
Наполеон иоуит зфинанстә ҭагылазаашьа бааԥсыз аҳәынҭқарра. Ифинанстә бжьгаҩцәеи иареи ашәахтәқәа реизгареи ахарџьқәеи рсистема шьаҭанкыла ирыԥсахит. Афинанстә система ишахәҭоу еиԥш аусура алыршахеит еиҿагылаз, иара убри аамҭазы аус еицызуаз аминистррақәа ҩба раԥҵарала: афинансқәеи аԥараҵәахырҭеи, урҭ напхгара рырҭон Годени Барбе-Марбуеи{{sfn|Lentz|2014|p=646—647}}. Афинансқәа рминистр абиуџьет алагалақәа инапы ианын, аԥараҵәахырҭа аминистр — ахарџьқәа; ахарџьқәа азакәан ма аминистрратә қәҵара иақәшаҳаҭхар акәын, урҭ ахылаԥшра ӷәӷәа рырҭон{{sfn|Lentz|2014|p=305}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=800}}.
Наполеон адәныҟатәи иполитика ҵакыс иаман Франциа ааглыхреи афинанстә буржуазиеи Европатәи аџьармыкьаҿы ԥхьагылара рыманы рыҟаҵара. Уи иаԥырхаган англыз капитал, избанзар Британиа ду ааглыхратә револиуциа ҟалахьан, убри алагьы дара аԥыжәара рыман. Аҩ-тәылак ирыбжьаз аиндаҭлара иахҟьаны Амьентәи аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рықәныҟәара иаҟәыҵит. Аиқәшаҳаҭра ишаҳәоз ала, англызцәа рыр Мальта иахыргар акәын, аха дара уи мап ацәыркит. Наполеон иакәзар, Ельба, Пьемонт, Парма импыҵаирхалеит, иара убас Швеицариатәи акантонақәеи иареи Абжьаҟазара ашәҟәынҵеи арратә еидгылара иазку аиқәшаҳаҭреи рнапы аҵарҩит. Хырԥашьа змам аибашьра иҽазыҟаиҵо Наполеон Луизиана Еиду Аштатқәа идирхәҳаит. Леклерк дызхагылаз Гаити ицоз аекспедициа еиԥш, Наполеон иколониалтә проектқәагьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=140—142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}{{sfn|Lefebvre|2011|p=148—149}}.
Лаҵарамза, 1803 шықәсазы Британиа Дуи Франциеи реизыҟазаашьа убриаҟара ԥхасҭахеит, англызцәа рыцҳаражәҳәаҩ ддырхынҳәыр акәхеит; лаҵарамза 16 рзы Британиатәи абаӷәазақәеи амшыни рҿы афранцыз ӷбақәа рымпыҵахаларазы адҵа ҟаҵан, лаҵарамза 18 рзы Британиа Ду Франциа аибашьра рыланаҳәеит{{sfn|Roberts|2014|p=322—323}}{{ref+|Ч. Исдеил лаҵарамза 18 рзы Франциа Британиа Ду аибашьра рыланаҳәеит ҳәа аирбоит{{sfn|Исдеил|1997|с=39}}. |К}}. Наполеон Британиа акрал иитәыз Ганновер агерцограхь ир дәықәиҵеит. Ԥхынгәымза 4 рзы Ганновер ар ихьаҵит{{sfn|Lentz|2014|p=694}}. Наполеон Булон амҵан иҟаз Па-де-Кале аԥшаҳәаҿы арратә лагер ду аргылара далагеит. Ԥхынҷкәынмза 2, 1803 шықәсазы ари ар «Англиатәи ар» ҳәа хьӡыс иаиуит; 1804 шықәсазы Булони уи акәша-мыкәшеи 1700 инареиҳаны аӷбақәа еизган ар Англиаҟа риагаразы{{sfn|Lefebvre|2011|p=160—162}}.
Наполеон иҩныҵҟатәи аполитика хықәкыс иаман ихатә мчра арӷәӷәара ареволиуциақәа алҵшәақәа: аграждантә зинқәа, анхацәа рыдгьылқәа рзы, иара убас ареволиуциа аан амилаҭтә мазара аазхәаз, даҽакала иуҳәозар, аемигрантцәа ирымырхыз адгьылқәеи ауахәамақәеи аазхәаз рхатәтәра азин реиԥш иҟоу алҵшәақәа реиқәырхаразы. Арҭ ампыҵахаларақәа зегьы алнаршар акәын «Наполеон икодекс» ҳәа аҭоурых ианылаз Атәылауаҩратә кодекс (аратификациа азун хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы){{sfn|Тюлар||с=132—133}}.
Кадудаль —Пишегриу рчарҳәра анеилкааха ашьҭахь («ХII шықәсазтәи ачарҳәра» ҳәа изышьҭоу) Франциа анҭыҵ иҟаз Бурбонаа рыҩнаҭа апринццәа уи иалахәын ҳәа агәаанагара ҟалеит. Наполеон адҵа ҟаиҵеит Енгиентәи агерцог афранцыз ҳәаа азааигәара иҟаз Еттенхаим дааныркыларц. Агерцог Париж дааганы ааратә ӡбарҭа ашьауӷақәҵарала, хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы дкыдҵаны дыршьит. Кадудаль дыршьит, Пишегриу абахҭаҿы дыԥсны дырбеит, Моро Франциа далырцеит. XII шықәсазтәи ачарҳәра афранцыз уаажәларраҿы агәамҵра цәырнагеит, иҟалаз ахҭысқәа аофициалтә пресса рхы иадырхәеит аԥхьаҩцәа Актәи аконсул ихылҵшьҭратә мчра шхымԥадатәиу ажәлар агәра ддыргарц азы{{sfn|Тюлар||с=134—136}}.
== Актәи аимпериа ==
{{main|Актәи аимпериа |Наполеон иеибашьрақәа }}
=== Аимпериа ашьақәгылара ===
[[Файл:Andrea Appiani - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821), als König von Italien - GG 2348 - Kunsthistorisches Museum.jpg|thumb|left|150px|Лаҵарамза 26, 1805 шықәсазы Милан Италиа акрал Наполеон агәыргьын ихеиҵеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}]]
[[Файл:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon edit.jpg|thumb|[[Коронация Наполеона|Наполеон агәыргьын ихаҵара]] [[Собор Парижской Богоматери|Нотр-Дам]] аныхабааҿы, {{date|2|12|1804}} Наполеон Жозефина агәыргьын лхеиҵоит. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1805—1807)]]Флореаль 28 ({{date|18|5|1804}}) рзы Асенат (XII шықәсазтәи асенатус-консульт ҳәа изышьҭоу) ақәҵарала ирыдыркылеит аконституциа ҿыц, уи инақәыршәаны Наполеон афранцызцәа римператорны дҟалон, насгьы Аимпериа иреиҳаӡоу асановникцәеи афицар дуқәеи рмаҵурақәа аларгалон, ареволиуциа ашықәсқәа раан иаԥыхыз амаршалтә хьӡы еиҭашьақәдыргылон{{sfn|Манфред|1987|с=403}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=527}}.
Иара убри аҽны ачинуаҩ дуцәа фҩык рҟынтәи хәҩык амаҵура иахадыргылеит (аелектор ду (алхҩы), Аимпериа архиканцлер, архиԥараҵәахҩы, аконнетабль, адмирал ду){{ref+|Афбатәи ачинуаҩ ду, [[Богарне, Евгени|аҳәынҭқарра архиканцлер]], жәабранмза 1, 1805 шықәсазы амаҵура дарҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=119}}.|К}}. Ачинуаа дуцәа аимператортә хеилак ду еиҿыркааит. Лаҵарамза 19, 1804 шықәсазы жәааҩык еицырдыруа аинралцәа Франциа амаршалцәаны иҟарҵеит, урҭ рахьынтә ԥшьҩык ҳаҭыр зқәу ҳәа иԥхьаӡан, егьырҭ — ииашоу{{sfn|Lentz|2002|p=37—38}}.
Абҵарамзазы аплебисцит алҵшәақәа рыла асенатус-консульт аратификациа азун. Аплебисцит аихшьаалақәа рыла, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҿагылозгьы, иӡбан агәыргьын ахаҵара атрадициа аиҭарҿиара. Наполеон даара иҭахын ацеремониа Римтәи папа далахәзарц. Папа Наполеон идиҵон Жозефинеи иареи ауахәаматә қьабз ала еибагарц, даҽакала иуҳәозар ашьанара ақьабз мҩаԥыргарц. Ԥхынҷкәынмза 2 ауха акардинал Феш Талеиран, Бертье, Диурок алархәны ашьанара ақьабз мҩаԥигеит{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. Ԥхынҷкәынмза 2, 1804 шықәсазы папа дызлахәыз Парижтәи Анцәаиан луахәамаҿы зеиӷьыҟам церемониа амҩаԥгараан Наполеон афранцызцәа римператор ҳәа ихы агәыргьын ахеиҵеит, анаҩс Жозефинагьы агәыргьын лхеиҵеит{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. Стендаль имшынҵаҿы ари агәыргьын ахаҵара «амцҳәаҩцәа илабҿабоу реидгылоуп» ҳәа ахиҳәааит — «ауаа рразҟы бзиа ахьӡала атираниа агәыргьын ахазҵо адинхаҵара»<ref name=":4">{{Книга|часть=Дневники|автор=Стендаль|заглавие=Собрание сочинений в пятнадцати томах|том=14|место=М.|издательство=Правда|год=1959|страницы=78}}</ref>.
Агәыргьынхаҵара иабзоураны иаарԥшхеит Бонапарт аҭаацәареи (Наполеон иашьцәеи иаҳәшьцәеи) Богарне аҭаацәареи (Жозефинеи лыхшареи) ирыбжьаз аиӷара. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина лыҵкы акалҭ акра рҭахымызт. Наполеон иан агәыргьынхаҵара ацеремониа аҭаара зынӡа мап ацәылкит. Аимак-аиҿакқәа раан Наполеон иԥшәмаԥҳәыси лхәыҷқәеи дрыдгылон, аха иашьцәеи иаҳәшьцәеи рахьгьы агәыҳалалра ааирԥшуан (ус шакәугьы, еснагь уи игәыӷрақәа ахьынармыгӡо азы игәынамӡара ааирԥшуан){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина лкалҭ инацәыхараны игылоуп. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Наполеони иашьцәеи иара убас еимаркуан Италиа акралс иҟаҵатәыда, насгьы иара ишьҭахь Франциа аимператорс иҟалода ҳәа. Аҵыхәтәаны ус ирыӡбеит: Наполеон аҩ-гәыргьынк иоуан, иԥсҭазаара далҵыр агәыргьынқәа иуацәа рыбжьара ишахоит. Хәажәкырамза 17, 1805 шықәсазы Наполеон ахадас дахьыҟаз иаҿыгаз Италиатәи ареспублика Италиа акралра ҳәа иҟалеит. Ҿыц еиҿкааз акралраҿы Наполеон акрал ититул иоуит, иԥаԥса Евгени Богарне — акрал ихаҭыԥуаҩ ититул{{sfn|Lentz|2002|p=121}}. Наполеон Аихатә гәыргьын ихы ахаҵара иахьиӡбаз иахҟьаны Австриа иалалеит ҿыц ишьақәгылоз афранцызҿагыларатә коалициа{{sfn|Lentz|2002|p=119}}{{sfn|Чандлер|2011|с=289—290}}. Лаҵарамза, 1805 шықәсазы Лигуриатәи ареспублика Франциа адепартаментқәа ируакхеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}.
=== Аимпериа аизҳазыӷьара ===
{{main|Ахԥатәи акоалициа реибашьра |Аԥшьбатәи акоалициа реибашьра }}
[[Файл:Charles Thévenin - Reddition de la ville d'Ulm.jpg|thumb|left|Ульма абџьаршьҭаҵара. [[Тевенен, Шарль|Тевенен]] (1815)]]
Мшаԥымза, 1805 шықәсазы Урыстәылеи Британиа Дуи рнапы аҵарҩит ахԥатәи акоалициа ашьаҭа зкыз Петербургтәи аидгылатә еиқәшаҳаҭра{{sfn|Чандлер|2011|с=289}}. Иара убри ашықәс азы Франциеи уи адгылара азҭоз Испаниеи ирҿагыланы Британиа Ду, Австриа, Урыстәыла, Неаполитантәи акралра, Швециа Ахԥатәи акоалициа еиҿыркааит. Акоалициа ашьақәыргылараҿы акрызҵазкуа факторны иҟалеит Британиатәи асубсидиақәа (англызцәа адгылаҩцәа ирзоурыжьит 5 млн фунт стерлинг){{sfn|Исдейл|1997|с=238}}. Афранцыз дипломатиа иалнаршеит иааиуа аибашьраҿы Пруссиа анеитралитет алнахыртә аҟаҵара (Наполеон идҵала Талеиран Фридрих-Вильгельм III ажәа ииҭеит британиаа ирымырхыз Ганновер шииҭо){{sfn|Тюлар||с=151}}.
Жьҭаарамза, 1805 шықәсазы Наполеон иаԥиҵеит Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа ({{lang-fr|domaine extraordinaire}}) — ирымпыҵархалаз атәылақәеи аҵакырақәеи рҟынтәи ашәарақәеи аконтрибуциақәеи реизгара иазкыз, Ла Буиери дызхагылаз афинанстә институт ҷыда. Арҭ аԥарақәа еиҳарак анаҩстәи арратә кампаниақәа ирықәдырӡуан<ref name="Domaine">{{статья|автор=Tulard J.|заглавие=Der "Domaine extraordinaire" als Finanzierungsinstrument napoleonischer Expansion|jstor=i40005617|издательство=Geschichte und Gesellschaft|год=1980|band=4|alleseiten=490—499|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120231134/https://www.jstor.org/stable/i40005617}}</ref>.
Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵра игәы иҭан, аха акоалициа русқәа ирызкны адырра аниоу Булонтәи алагер аҟынтәи Германиаҟа ар дәықәиҵеит. Австриатәи ар жьҭаарамза 20, 1805 шықәсазы Ульм амҵан имҩаԥысуаз аибашьраҿы абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=342}}. Жьҭаарамза 21 рзы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи афлот Трафальгар ицоз аибашьраан испаниа-франциатәи афлот еилаԥыххаа иқәнаҵеит. Ари аҵахара алҵшәақәа рыла Наполеон британиаа амшын аҿы аҳра риҭеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы Наполеон амч рацәаӡаны ақәирӡит, аха амшын аҿы англызцәа риааира илымшеит; Британиатәи адгьылбжьхақәа рахь аӡхыҵры залыршамхеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=145—146}}. Абҵарамза 13 рзы Вена иаарту қалақьуп ҳәа рыларҳәеит, афранцыз ар аҿагылара ӷәӷәа рмоукәа ақалақь ааныркылеит{{sfn|Roberts|2014|p=376}}.
[[Файл:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|thumb|Наполеон Аустерлица даныҟаз. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1810)]]Урыстәылатәи аимператор Александр I, Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор Франц II ар рахь инеит. Александр I идҵала аурыс ар ахьаҵра ааныркылан, австриаа ирыцны ԥхынҷкәынмза 2, 1805 шықәсазы Аустерлица{{sfn|Чандлер|2011|с=353}} ицоз аибашьраан афранцызцәа ирабашьит, уаҟа дара Наполеон еиҿикааз атактикатә шьацҳәа иаҿашәан, ӷәӷәала иаҵахан, ихьаҵит. Ԥхынҷкәынмза 26 рзы Австриеи Франциеи Петербургтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. 65 млн франк инареиҳаны Австриатәи адгьылқәа рҟынтәи Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа иалалеит: аҳәынҭқарра еибашьрала ахы ныҟәнагон<ref name="Domaine" />. Ар Ду абиуллетенқәа ирыбзоураны афранцыз уаажәларра рҟынӡа иааҩуаз арратә операциақәеи аиааирақәеи ирызку ажәабжьқәа амилаҭ реидкылара иацхраауан{{sfn|Тюлар||с=146—147}}.
Ԥхынҷкәынмза 27, 1805 шықәсазы{{sfn|Roberts|2014|p=394}} Наполеон «Бурбонаа рдинастиа Неаполь аҳра аура иаҟәыҵит» ҳәа ирылеиҳәеит, Неаполитантәи акралра, уаанӡатәи аиқәшаҳаҭра хьаас имкыкәа, афранцызҿагыларатә коалициа ахьалалаз азы. Афранцыз ар Неаполь ианнеи акрал Фердинанд I Сициалиаҟа дыбналеит, уи ашьҭахь Наполеон иашьа Жозеф Бонапарт Неаполитантәи акралс дҟаиҵеит{{sfn|Тюлар||с=148—149}}. Хәажәкырамза 30, 1806 шықәсазтәи адекрет ала Наполеон аимператор иҭаацәа рзы аҭауадтә титулқәа алеигалеит. Полинеи лыԥшәмеи ироуит Гвасталла агерцогра роуит, Миурати иԥшәмаԥҳәыси — Берг агерцогра Ду. Бертье Невшатель иоуит{{sfn|Тюлар||с=255}}. Аҳрақәа Беневентои Понтекорвои Талеирани Бернадотти ирырҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=218}}. Наполеон иаҳәшьа Елиза Лукка лоухьан, нас 1809 шықәсазы Наполеон Елиза Тоскана иахьаҵанакуа зегьы дахаиргылеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=714}}. Ԥхынгәымза, 1806 шықәсазы Батавтәи ареспублика аҭыԥан иҟалеит Голландиа акралра. Наполеон Голландиа акралс иашьеиҵбы Лиудовик Бонапарт дҟаиҵеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=220}}.
[[Файл:Huldigungderfürsten.jpg|thumb|180px|Аҭауадцәа Реинтәи аидгыла аиҿкаараан ҭоуба руеит. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1820—1830)]]Ԥхынгәы 12, 1806 шықәсазы Наполеони Германиатәи аҳәынҭқаррақәа рхадақәеи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала дара Реинтәи ҳәа хьӡыс иаиуз аидгыла еиҿыркааит, уи Наполеон ипротекторат аҵаҟа иҟан, иара убас хынҩажәанызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ар Наполеон изы иныҟәыргалар акәын. Аидгыла ашьақәгылара амедиатизациа ацын (уи аԥхьа ихьыԥшымыз ахадацәеи аҳра ссақәеи (immediat) рхьыԥшымра рцәыӡит, насгьы еиҳа идуу аҳәынҭқаррақәа урҭ напхгара рзыруа иалагеит). Нанҳәамза 6, 1806 шықәсазы аимператор Франц II ититули Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор изинмчқәеи аанижьит, абасала зқьышықәсалатәи аимпериа адунеи ианыҵит{{sfn|Тюлар||с=149}}{{sfn|Lentz|2002|p=221—223}}.
[[Файл:Тильзит. 1807.jpg|thumb|200px|left|Тильзиттәи аиԥылара. [[Госс, Николя|Госс]] (XIX век)]]
[[Файл:Charles Meynier - Napoleon in Berlin.png|thumb|Жьҭаарамза 27, 1806 шықәсазы Наполеон Бранденбургтәи агәашә ала Берлин далалоит{{sfn|Lentz|2002|p=266}}. [[Мейнье, Шарль|Меинье]] (1810)]]
[[Файл:Antoine-Jean Gros - Napoleon on the Battlefield of Eylau - Google Art Project.jpg|thumb|left|Наполеон Еилау ицоз аибашьраҿы. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1807)]]Германиа иҟаз афранцыз позиациақәа ӷәӷәахон. Убри аҟнытә Пруссиа агәы ҭынчмызт. Уи адагьы Наполеон уаанӡа дызқәиргәыӷыз Ганновер анырмоу, Пруссиа Наполеон иҿагылеит. Нанҳәамза 26 рзы ультиматумны ықәдыргылеит Ар ду Реин иахыргарц{{sfn|Тюлар||с=151—152}}. Наполеон ари аультиматум мап ацәкны Пруссиатәи ар дрықәлеит. Заальфельд имҩаԥысуаз раԥхьатәи аибашьра ду аҿы, жьҭаарамза 10, 1806 шықәсазы пруссакаа ԥыххааса иқәҵан{{sfn|Чандлер|2011|с=392}}. Уи ашьҭахь жьҭаарамза 14 рзы Иении Ауерштедти ицоз аибашьра иаҵахеит{{sfn|Тюлар||с=152}}. Иен ицоз аибашьраҿы аиаара анырга ҩымчыбжь рышьҭахь Наполеон Берлин далалеит, анаҩс Штетин, Пренцлак, Магдебург ирласны абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=416—417}}. Пруссиа 159 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәар акәхеит{{sfn|Тюлар||с=154}}.
Пруссиа акрал Фридрих-Вильгельм III дахьыбналаз Кионигсберг аҟынтәи Реинтәи Аидгыла алалара дақәшаҳаҭхо, Наполеон диҳәон аибашьра ааникыларц. Аха Наполеон еиҳа-еиҳа илеишәа ирцәгьон, Пруссиа акрал деибашьлар акәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=425}}. Иара ицхраарц иааит афранцызцәа Висла арра ирԥырхагахарц азы ҩ-рык ықәзыргылаз Урыстәыла. Наполеон аполиакцәа ахьыԥшымразы иқәԥаларц иадиԥхьалон, ԥхынҷкәынмза 19, 1806 шықәсазы раԥхьаӡа акәны Варшава далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=432}}. Ԥхынҷкәынмза, 1806 шықәсазы Чарново, Пултуск, Голымин рымҵан ицоз аидыслара ӷәӷәақәа раан аӡәгьы аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=434—435}}.
Ԥхынҷкәынмза 13 рзы Париж диит Наполеони Елеонора Дениуели рԥа Шарль Леон. Наполеон уи еиликааит Пултуск даныҟаз, ԥхынҷкәынмза 31 рзы. Аԥа иира иаанагон Наполеони Жозефинеи еилыҵыр, Наполеон адинастиа аԥиҵар илшоит ҳәа{{sfn|Itinéraire|2002|p=324—325}}. Пултускнтәи Варшаваҟа даныхынҳәуаз, ажьырныҳәамза 1, 1807 шықәсазы, Блоне аԥошьҭатә станциаҿы Наполеон раԥхьаӡа акәны дибеит ҩажәа шықәса зхыҵуаз Мариа Валевскаиа, лара зықәрахь инеихьаз Польшатәи аграф иԥшәмаԥҳәыс лакәын, Наполеони лареи акыр шықәса бзиа еибабон{{sfn|Roberts|2014|p=435}}{{ref+|Е. Робертс ишиҳәо ала, ҩажәа шықәса рыҩныҵҟала Наполеон иман 21 ма 22 [[Афранцыз императорцәа руадалықҳәса рсиа|цәыбза]]. Ԥхынҷкәынмза, 1804 шықәса инаркны нанҳәамза, 1813 шықәсанӡа иара урҭ ҳамҭас ириҭеит — 480 нызықь франк инареиҳаны{{sfn|Roberts|2014|p=iv}}, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Мариа Валевскаиагьы — 50 нызықь франк, лара аԥара лоуан жьҭаарамза, 1809 шықәсанӡа. Лаҵарамза 4, 1810 шықәсазы лара аԥа длоуит [[Александр Валевски]]{{sfn|Itinéraire|2002|p=416}}{{sfn|Roberts|2014|p=436}}.|К}}.
Аӡынтәи акампаниа аидыслара хада ҟалеит Еилау жәабранмза 8, 1807 шықәсазы{{sfn|Тюлар||с=155}}. Аинрал Беннигсен напхгара зиҭоз аурыс ари афранцыз ари рыбжьара ашьаарҵәыратә еибашьраҿы аиааира згаз ҟамлеит, акыршықәса рыҩныҵҟа Наполеон раԥхьаӡа акәны аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=456}}.
Афранцызцәа Данциг ааныркылеит лаҵарамза 27, 1807 шықәсазы{{sfn|Чандлер|2011|с=467}}. Ԥхынгәымза 14 рзы аурысцәа Фридлан ицоз аибашьраан ианаҵаха, афранцызцәа Кионигсберг ааныркылартә еиԥш алшара роуит, усҟан дара аурыс ҳәаа ашәарҭара иҭадыргылеит, ԥхынгәымза 7 рзы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Пруссиа анкьа зны Польша иамнахыз адгьылқәа рҿы Наполеон иаԥиҵеит аҳәынҭқарра ҿыц — Варшаватәи агерцогра Ду. Пруссиа иацәыргаз Реини Ельбеи рыбжьара адгьылқәеи Германиатәи аҳәынҭқарра ссақәеи еидыркылан, иаԥырҵеит Вестфальтәи акралра ҿыц, уи дахадыргылеит Наполеон иашьа Жером{{sfn|Тюлар||с=156—157}}.
Наполеон Италиатәи акампаниақәа ҩбеи егьырҭ акампаниақәеи рҿы иигаз аиааирақәа рыбзоурала уззымиааиуа ар рԥыза ҳәа ахьӡ иоуит{{sfn|Тюлар||с=161}}. Наполеон уажәшьҭа аминистрцәа, азакәанԥҵаҩцәа, иуацәа, иҩызцәа ирҳәоз дызыӡырҩуамызт. Нанҳәамза 9, 1807 шықәсазы Талеиран адәныҟатәи аусқәа рминистр имаҵура дамхын. Нанҳәамза 19 рзы Атрибунат оурышьҭит. Наполеон иара ихаҭа акралцәаны иҟаиҵаз иуацәеи иҩызцәеи рахь агәынамӡара иман, избанзар дара аимпериа акзаара иазхәыцымкәа, рыдгьылқәа ринтересқәа рыхьчара рҽазыршәон{{sfn|Тюлар||с=241—243}}{{sfn|Манфред|1987|с=516—524}}. Наполеон лассы-лассы ауаа иатәамбакәа дрыхәаԥшуан, насгьы даара дгәамҵуан, зны-зынла иара убриаҟара игәы ԥжәон, игәыԥжәара агыртә чымазара угәаланаршәон{{sfn|Тюлар||с=237}}. Наполеон иҭахын зегьы ихала иӡбаларц, хаҭала зегьы гәеиҭаларц, убри аҟнытә иара иаԥиҵеит иҷыдоу «административтә хеилакқәа», урҭ амуниципалитет аусқәагьы аӡбон. Административтә аппарат шаҟа ԥара ақәдырӡуа ацклаԥшразы 1807 шықәсазы иаԥиҵеит Барбе-Марбуа дызхагылаз Аԥхьаӡаратә палата{{sfn|Тюлар||с=245—246}}.
Наполеон ашьыжь асааҭ 7 рзы дгылон, иусқәа ҟаиҵон. Асааҭ 10 рзы — шьыжьхьа ифон, ижәуан ӡыла иӡҩаз шамбертен (ареволиуциа ҟалаанӡа ашықәсқәа раахыс имаз ашьцылара). Шьыжьхьа ашьҭахь асааҭ акынӡа ҩаԥхьа икабинет аҿы аус иуан, нас ахеилакқәа реилатәарақәа дрылахәын. Шьыбжьхьа ифон асааҭ 5 рзы, зны-зынла шьыбжьышьҭахь, асааҭ 7 рзы, шьыбжьхьа ашьҭахь аимператрицеи иареи еицәажәон, иҿыцу ашәҟәқәа дрыԥхьон, уи ашьҭахь икабинет ахь дхынҳәуан. Ҵхабжьон дыцәон, уаха асааҭ хԥа рзы дҿыхон аӡыршы ала иҽикәабарц азы, асааҭ хәба рзы дырҩегьых дыцәон{{sfn|Тюлар||с=238}}.
=== Аконтиненталтә блокада ===
{{main|Аконтиненталтә блокада}}
[[Файл:France 1807-A 40 Francs.jpg|thumb|1807 шықәсазтәи 40 хьтәы франк — Наполеон император иаҳасабала ]]Лаҵарамза 18, 1806 шықәсазы Британи аиҳабыра адҵа ҟарҵеит Франциатәи ага аблокада иҭаркырц, иара убас Франциа ицоз инеитралтәу аӷбақәа (еиҳарак америкатә) ргәаҭарагьы азин рырҭеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=162}}. Пруссиа данаиааи ашьҭахь, Наполеон абҵарамза 21, 1806 шықәсазы Берлин даныҟаз аконтиненталтә блокада иазкыз адекрет инапы аҵаиҩит{{sfn|Lentz|2002|p=256}}. Убри амомент инаркны Франциеи уи адгылаҩцәеи Англиеи дареи рыхәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа ааныркылеит. Англиа (амшын ҳәынҭқарра ду) азы Европа аколониақәа рҟынтәи иаиуаз атауарқәеи ахатә тауарқәеи рыҭира ахьалшоз ҭыԥ хадан{{ref+|Аконтиненталтә Европа Британиатәи адгьылбжьахақәа рҟынтәи аҳәаа иахыргоз атауарқәа ахԥатәи рыхәҭа рзы, иара убас Британиа ареекспорт азыруаз атауарқәа ахԥатәи аԥшьбарак рзы аҭирҭатә џьармыкьаны иҟан{{sfn|Roberts|2014|p=427}}.|К}}. Аконтиненталтә блокада Англиа аекономика аԥхасҭа анаҭеит: Европатәи атәылақәа шаҟа аблокада иадгылоз аҟара Англиа аба, абамба аконтинент аҿы аҭиразы еиҳа имаҷны алшара аиуан, убри аамҭазы аконтинент аҟынтәи Англиа иаанагоз аӡа-маӡа рыхәқәа шьҭыҵуан. Британиа аҭагылазаашьа акыр еицәахеит ԥхынгәымза,1807 шықәсазы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Урыстәыла аконтиненталтә блокада ианадла ашьҭахь. Европатәи атәылақәа раԥхьа англызцәа маӡалатәи рхәаахәҭра (аконтрабанда) иаԥырхагамызт, аха Наполеон имшала дара уи иаҿагылар акәхеит. 1807 шықәса аҩбатәи азыбжазы Голландиатәи абаӷәӷәазаҿы 40 раҟара Британиатәи аӷбақәа ааныркылеит, Даниа англызцәа дара рыӡқәа алалара азин рымырхит. 1808 шықәса азбжазы ахәқәа реизҳареи ахашәалахәқәа рылаҟәреи ирыхҟьаны Ланкашир иҟалеит ажәлар реилаҩеиласра, афунт стерлинг ахә каҳаит{{sfn|Тюлар||с=165—166}}.
Аблокада аконтинентгьы аԥхасҭа анаҭеит. Европатәи аџьармыкьаҿы афранцыз ааглыхра англыз ааглыхра иаԥсахыртә еиԥш иҟамлеит. Абҵарамза, 1807 шықәсазы аҭак ҳасабла Лондон Европатәи абаӷәӷәазақәа аблокада ишҭанакыз атәы рыланаҳәеит{{sfn|Тюлар||с=164}}. Рхатә колониақәа ахьырцәыӡыз, иара убас англыз колониақәеи дареи рхәаахәҭра иахьаанкылаз иахҟьаны Франциатәи абаӷәӷәазатә қалақьқәа Ла-Рошель, Бордо, Марсель, Тулон аԥхасҭа ду роуит{{sfn|Тюлар||с=177—178}}. Ауааԥсыра (аимператор ихаҭагьы, акаҳуа абзиабаҩ ду иаҳасабала) изышьцылахьаз аколониалтә тауарқәа (акаҳуа, ашьақар, ачаи) разымхареи урҭ рыхә ахьыҳаракызи иаргәаҟуан<ref name=":5">{{книга|заглавие=Revisiting Napoleon’s Continental System: Local, Regional and European Experiences|ссылка=https://books.google.ru/books?id=QPvgjwEACAAJ|ответственный=K. B. Aaslestad, J. Joor|место=UK|издательство=[[Palgrave Macmillan]]|год=2015|pages=11|allpages=290|isbn=978-1-137-34556-1}}</ref>{{sfn|Чандлер|2011|с=426}}. 1811 шықәсазы Делессер анемец аԥҵаҩцәа дырҿыԥшны ашьақар злырхуа аҷархал иалихит зхаҭабзиара ҳараку ашьақар, уи азы Наполеон ианеишьеит Аҳаҭыртә легион аорден, аха атехнологиа ҿыцқәа аларҵәаразы акыраамҭа аҭахын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=808}}.
=== Пиренеинтәи Ваграмнӡа ===
{{main|Пиренеи ицоз аибашьрақәа |Ахәбатәи акоалициа реибашьра }}
[[Файл:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|Мадрид, лаҵарамза хԥа, 1808 шықәсазы. [[Гойя, Франсиско|Гоииа]] (1814)]]
[[Файл:La Rendición de Bailén (Casado del Alisal).jpg|thumb|[[Байленская капитуляция|Баилен имҩаԥысуаз абџьаршьҭаҵара]]. [[Касадо дель Алисаль, Хосе|Хосе Касадо дель Алисаль]] (1864)]]
[[Файл:Antoine-Jean Gros - Capitulation de Madrid, le 4 décembre 1808.jpg|thumb|Ԥхынҷкәын 4, 1808 шықәсазы Мадрид иҟаз абџьаршьҭаҵара. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1810)]]Франциеи Испаниеи 1796 шықәса раахыс еидгылан. 1807 шықәсазы Наполеон Испаниа ацхыраарала Португалиа иадиҵеит аконтиненталтә система иадларц. Португалиа ари адҵа ианақәшаҳаҭымха, жьҭаарамза 27 рзы Наполеони Испаниеи Португалиа ампыҵахалареи ашареи рзы имаӡоу аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны атәыла аладатәи ахәҭа зегь зымчу Испаниа актәи аминистр Годои иоур акәын. Абҵарамза 13, 1807 шықәсазы аиҳабыратә газеҭ Le Moniteur «Браганцаа рыҩнаҭа аҳра аура иаҟәыҵит, уи Англиа зҽадызҳәало зегьы хымԥада ишҭахо арҵабыргуеит» ҳәа ирыланаҳәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=495—496}}. Наполеон Лиссабон идәықәиҵеит 25-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз Жиуно икорпус. Ҩымз рышьҭахь Испаниатәи аҵакырадгьыл икараха ианахыс, абҵарамза 30 рзы Жиуно 2-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Лиссабон днаӡеит. Португалиа апринц-регент Жуан афранцызцәа ишааигәахо аниаҳа, аҳҭнықалақь ааныжьны, иуацәеи иаҳҭынуааи иманы Рио-де-Жанеироҟа дыбналеит. Апринц иҭаацәеи иареи, иара убас Португалиатәи аӷбақәеи ахьицәцаз Наполеон игәы ԥнажәан, ԥхынҷкәынмза 28 рзы адҵа ҟаиҵеит Португалиа 100 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәарц{{sfn|Чандлер|2011|с=497}}{{sfn|Тюлар||с=261}}.
Аиқәшаҳаҭра маӡа аилаӡарақәа рыла Годои ихьыԥшым ҭауадны дҟалоит ҳәа дгәыӷуан, убри аҟнытә Испаниа иахьаҵанакуа хыԥхьаӡара рацәала афранцыз ар рыргылара азин риҭеит. Хәажәкырамза 13 рзы Миурат 100-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Бургос дыҟан, Мадрид аганахь дцон. Аиспанцәа ргәы ирҭынчразы Наполеон адҵа ҟаиҵеит Гибралтар амацәаз аҭакра игәы иҭоуп ҳәа уҳәан-сҳәан рыларҵарц. Адинастиа анҭахалак иаргьы дышҭахоз анеиликаа, Годои Испаниатәи акрал Карл IV агәра иирго далагеит Испаниантәи Аладатәи Америкаҟа абналара шхымԥадатәиу. Аха хәажәкырамза 18 ауха «фернандистцәа» ҳәа изышьҭаз Аранхуес еиҿыркааз ақәгылараан иара дахырҳәеит, Карл IV амчра аанижьыртә иҟарҵеит, иара убас акрал иԥа Фердинанд VII акралс дҟарҵеит. Хәажәкырамза 23 рзы Миурат Мадрид далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=476}}{{sfn|Lentz|2002|p=396—397}}. Лаҵарамза, 1808 шықәсазы Наполеон Испаниатәи аҳцәа рҩыџьагьы — аби аԥеи аилыркааразы Баионнаҟа дрыԥхьеит. Наполеон урҭ итҟәаны ианига, амонархцәа рҩыџьагьы агәыргьын рхырхит, аимператор Испаниатәи аҳра дахаиргылеит уаанӡа Неаполитантәи аҳас иҟаз иашьа Жозеф. Неаполитантәи акралс дҟалеит Миурат{{sfn|Тюлар||с=263}}{{sfn|Lentz|2002|p=401—402}}.
Хәажәкырамза 1, 1808 шықәсазтәи адекретқәа рыла Наполеон Франциа ҭауади-аамсҭеи ртитулқәеи ргербқәеи еиҭашьақәиргылеит аимпериа аҿаԥхьа рылшамҭақәа разхаҵара асимвол ҳасабала. Аха дара ажәытәан иҟаз атитулқәа иреиԥшымызт, уажәы атитул анрырҭоз адгьылқәа роуӡомызт, иара убас атитул шьҭрала рыхшара рахь ииасуамызт. Аха атитул иацны ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа аулафахәы ҳаракқәа роуан. Аҭауад амаиорат (акапитал ма еснагьтәи ахашәалахәы) иоур, усҟан атитул шьҭрала ииасуан. Ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа рҟынтәи 59 процент аруаа ракәын{{sfn|Тюлар||с=255—257}}. Хәажәкырамза 17 рзы Аимператортә университет аартра иазку адекрет ҭыжьын. Ауниверситет академиақәа рыла аҽашон, насгьы иреиҳау аҵара (абакалавр) аҭара иазкын. Наполеон Ауниверситет аԥҵарала амилаҭтә елита ашьақәыргылара апроцесс инапахьы аагара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=247}}.
Наполеон Испаниа аҩныҵҟатәи аусқәа дахьрылалоз иахҟьаны, лаҵарамза 2 рзы ауааԥсыра Мадрид игәамҵуа иалагеит, нас атәыла иахьаҵанакуа зехьынџьара. Аҭыԥантәи амчрақәа (хәынта) афранцызцәа ирҿагылеит. Афранцызцәа дара рзы иҿыцу аибашьра аформа — апартизантә еибашьра иақәшәеит. Ԥхынгәымза 22 рзы Диупони 18-нызқьҩык асолдаҭцәеи Баилен азааигәара аиспанцәа рыҽрырҭеит, убри ала уаанӡа уззымиааиуаз Ар Ду рыхьӡ ааха ӷәӷәа аиҭеит. Аҭыԥантәи аиҳабыреи ауааԥсыреи рыцхыраарала, абританцәа Португалиа иӡхыҵын, Жиуно Вимеира ицоз аибашьра данаҵаха ашьҭахь атәыла далҵыртә еиԥш иҟарҵеит{{sfn|Тюлар||с=263—266}}{{sfn|Чандлер|2011|с=510—512}}.
Испаниеи Португалиеи инагӡаны импыҵаирхаларц азы Наполеон Ар Ду амч хадақәа Германиантәи арахь ииаигар акәын, аха уи иаԥырхаган Австриа аганахьала аибашьра алагара ашәарҭара. Австриа ааннакыларц алшон Наполеон идгылаз Урыстәыла. Цәыббрамза 27 рзы Наполени Александр I Ерфурт еиԥылеит, Наполеон Александр I идгылара иоурц иҭахын. Наполеон аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара Талеиран инапы ианиҵеит, аха иара убри аамҭазы маӡала аурыс ҳҭынреи Австриатәи ҳҭынреи дрыдҳәалан. Александр иҭахын Ҭырқәтәыла ршарц, Константинополь Урыстәыла иарҭарц. Наполеон ари данақәшаҳаҭымха, Александр ацхыраара иазкны цқьа акгьы имҳәеит. Иара убас Наполеон ԥҳәысс дигарц иҭахын аҳ иԥҳа Екатерина Павел-иԥҳа, аха арагьы акгьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=266—269}}{{sfn|Чандлер|2011|с=515—517}}<ref name=":6">{{книга |автор=[[Соколов, Олег Валерьевич|Соколов О. В.]]|заглавие=Битва двух империй. 1805—1812 |место={{М.}}—{{СПб.}} |издательство=[[Астрель]], Астрель-СПб|год=2012 |страниц=730 |страницы=255—267|isbn=978-5-271-42347-5}}</ref>.
Наполеон дақәгәыӷуан Испаниатәи апроблема иӡбарц Австриа аибашьра иалагаанӡа, убри аҟнытә жьҭаарамза 29 рзы Германиантәи иааиз 160-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз ар иманы қәылара ддәықәлеит. Ԥхынҷкәынмза 4 рзы афранцыз ар Мадрид иалалеит. Ажьырныҳәамза 16 рзы англызцәа Ла-Корунье амҵан Сульт ижәылара ааныркылан, аӷбақәа ирықәтәан, Испаниа аанрыжьит. Ажьырныҳәамза 1, 1809 шықәсазы Наполеон Австриа арратә ҽазыҟаҵарақәа шымҩаԥныго, иара убас еизааигәахаз Талеирани Фушеи еиҵарҟәаҟәоз аусқәа (Наполеон Испаниа дыҟанаҵы дҭахар, Миурат императорс дҟарҵоит ҳәа еибырҳәеит) ирызкыз аацҳамҭа иоуит{{sfn|Тюлар||с=269—272}}. Ажьырныҳәамза 17 рзы иара Валиадолидынтәи Парижҟа ддәықәлеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=372—373}}. Аихьӡарақәа шрымазгьы, Пиренеи ампыҵархалара хыркәшамызт: аиспанцәа апартизантә еибашьра иацырҵон, англызцәа Лиссабон рыхьчон, хымз рышьҭахь Уелсли напхгара зиҭоз англызцәа ҩаԥхьа адгьылбжьахабжаҿы иӡхыҵит<ref name=":7">{{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=The Napoleonic Wars: The Peninsular War 1807—1814|ссылка=https://archive.org/details/napoleonicwars00greg/page/39|год=2002|издательство=Osprey Publishing Limited|allpages=95|pages=39—40|isbn=978-1-84176-370-5}}</ref>. Португалиатәии Испаниатәии аҳцәа рымчра анырцәыӡ, Англиеи аколониақәеи аилахәаахәҭра иалагеит{{sfn|Ливен|2012|с=124}}. Раԥхьаӡа акәны аибашьра Наполеон ахашәалахәы изаанагомызт, уи аҭыԥан ахарџь ҿыцқәеи асолдаҭцәеи иҭахын. Ахарџьқәа рыхҩаразы иԥиам ашәахтәқәа (аџьыкхыш, афатә аалыҵқәеи рзы) ирыцырҵеит, уи ауааԥсыра иргәамԥхеит{{sfn|Тюлар||с=246}}. Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз иҳәон: «арыцҳарақәа зегьы мзызс хаданы ироуит Испаниатәи аибашьра мыжда»{{sfn|Чандлер|2011|с=546—548}}{{sfn|Тюлар||с=270—272}}.
[[Файл:Lannes mortally wounded at Essling (E. Boutigny).jpg|thumb|right|Наполеон дацәнымхартә еиԥш ихәу Ланн иааигәара. [[Бутиньи, Поль-Эмиль|Бутиньи]] (1894)]]Пресбургстәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы анаҵарҩыз аамҭа иалагӡаны ерцгерцорг Карл австриатәи ар шьаҭанкыла еиҭашьақәиргылеит, акырӡа еиӷьитәит. Германиа ицәырҵыз афранцызҿагыларатә гәалаҟазаарақәа ихы иархәаны, мшаԥымза 3, 1809 шықәсазы Австриа аимператор Франц I Франциа аибашьра рылеиҳәеит. Аибашьра ианалага ашьҭахь Австриа Британиа Ду аҟынтәи 1 млн фунт стерлинг инареиҳаны асубсидиа ҳасабала иаиуит{{ref+|Афранки афунт стерлинги рыбжьара 1 фунтк азы аиҭныԥсахларатә курс 20 франк инаркны 25 франк рҟынӡа иҟан<ref name="Piketty">{{ашәҟәы|автор=[[Пикетти, Тома|Пикетти Т.]]|ахы=[[Акапитал XXI ашәышықәсазы]]|аҭыжьырҭа=[[Ad Marginem]]|аҭыԥ={{М.}}|ашықәс=2015|isbn=978-5-91103-252-4|даҟьа=592|даҟьа=116}}</ref>.|К}}. Наполеон ари аибашьра иҽацәихьчарц иҭахын, аха Урыстәыла ацхыраарада уи илымшеит. Аха хымз рыҩныҵҟа, ажьырныҳәамза, 1809 шықәса инаркны иара илшеит Франциа ар ҿыц ашьақәыргылара. Ерцгерцог Карл аамҭакала Наполеон идгылаз Бавариаҟа аа-корпуск, Италиаҟа ҩ-корпуск, Варшаватәи герцограхь корпуск дәықәиҵеит. Аурыс ар Австриатәи аимпериа амрагыларатәи аҳәаақәа рҿы иҟан, аха еибашьуамызт, убри ала Австриа фронтк аҿы еибашьыртә еиԥш алшара арҭеит (уи Наполеон иԥсахы еибанакит){{sfn|Roberts|2014|p=499—501}}{{sfn|Исдейл|1997|с=233}}.
Реинтәи аидгыла аруааи жәа-корпуск рымчи рыла Наполеон Бавариа ажәылара ааникылеит, лаҵарамза 13 рзы Вена игеит. Австрицәа Дунаи аҩадатәи аԥшаҳәахьы ииасын, ацҳақәа дырбгеит. Наполеон иӡбеит Лобау адгьылбжьаха шьаҟас иҟаҵаны аӡиас дырырц. Аха афранцыз ар рыхәҭак адгьылбжьахахь ианиас, егьи рыхәҭак аҩадатәи аԥшаҳәахьы ианиас ашьҭахь, аамҭала иҟарҵаз ацҳа ԥжәеит, ерцгерцог Карл иӡхыҵыз асолдаҭцәа дрықәлеит. Лаҵарамза 21—22 рзы Асперни Есслинги имҩаԥысуаз аидыслараҿы Наполеон даҵахан, дхьаҵит. Аимператор ихаҭа данаҵаха, Европатәи иаӷацәа зегьы ргәы шьҭыҵит. Фымчыбжь инарҵауланы аҽазыҟаҵара ашьҭахь афранцыз ар Дунаи ирны ԥхынгәымза 5—6 рзы Ваграм имҩаԥысуаз аидыслара хадаҿы аиааира ргеит, уи иашьҭанеит ԥхынгәымза 12 рзы Цнаимтәи аинышәара, жьҭаарамза 14 рзы Шионбруннтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Ари аиқәшаҳаҭрала Австриа Адриатәи амшын агаҿа ацәыӡит, уи иахҟьаны Франциа аҵакырадгьылқәа аиуит, урҭ рыла Наполеон Иллиритәи апровинциақәа шьақәиргылеит. Галициа Варшаватәи герцогра Ду иарҭеит, Тарнопольтәи аокруг — Урыстәыла. Австриатәи акампаниа иаанарԥшит Наполеон ир аибашьраҿы уаанӡа иамаз аԥыжәара уажәы ишамам{{sfn|Lentz|2002|p=442}}{{sfn|Тюлар||с=273—279}}{{sfn|Чандлер|2011|с=576—606}}.
=== Аимпериа акризис ===
[[Файл:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project 2.jpg|thumb|150px|Аимператор Наполеон Тиуильри иҟаз икабинет аҿы. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1812)]]
[[Файл:First French Empire 1812.svg|мини|left|alt=Карта Европы 1812 года. Французская империя больше, чем современная Франция, поскольку включает в себя части современных Нидерландов, Италии и ряда других стран|Актәи аимпериа, 1812 шықәса{{legend|#002395|Наполеон ихаантәи Франциа}}{{legend|#9090FF|Ихьыԥшу аҳәынҭқаррақәа}}]]Раԥхьатәи ашықәсқәа раан ауааԥсыра зегьы — ахатәтәыҩцәа рыдагьы, аӷарцәеи (аусуцәа, ақьаранџьцәа) Наполеон иполитика ргәы иахәон: аекономика аизҳазыӷьара аулафахәы ацнаҵон, уи ацҵара иацҳраауан, иара убас иааиԥмырҟьаӡакәа аррахь иахьаарыԥхьоз. Ажәлар Наполеон аԥсадгьыл аиқәырхаҩыс дырбон, аибашьрақәа рҿы аиааира аныргоз ажәлар ргәы шьҭыҵуан. Наполеон Бонапарт ареволиуциа абзоурала дшьақәгылеит, иааигәара иҟаз амаршалцәеи ар рԥызацәа шьахәқәеи иӷарыз, ихатәрамыз хылҵшьҭра рыман{{sfn|Тюлар||с=197—198}}. Аха хәыҷы-хәыҷла аибашьра ажәлар иарааԥсон, аррахь ааԥхьарақәа ргәы ԥнажәо иалагеит. 1810 шықәса инаркны 1815 шықәсанӡа аекономикатә кризис ыҟан. Европа ицоз аибашьрақәа иҵакыдахеит, урҭ аԥара рацәаны иахьрықәдырӡуаз абуржуазиа иарбыжкуан. Наполеон иаԥиҵаз Аамсҭара ҿыц дақәгәыӷыртә еиԥш иҟамлеит. Франциа ашәарҭара иҭагыламызт, Наполеон адәныҟатәи аполитикаҿы еиҳа-еиҳа ихшыҩ азишьҭуан иԥсҭазаара далҵыр, анархиа ҟамларц, иара убас Бурбонаа дырҩегьых аҳра рмоурц азы идинастиа аинтересқәа рырӷәӷәара{{sfn|Тюлар||с=234—236}}{{sfn|Lentz|2004|p=75—76}}.
Ажьырныҳәамза 12, 1810 шықәсазы Наполеон идинастиа еиқәирхарц азы Жозефинеи иареи еилыҵит, дара хшара рымамызт. Уи ашьҭахь иара Александр I диҳәеит 15 шықәса зхыҵуаз иаҳәшьеиҵбы Анна Павел-иԥҳа ԥҳәысс лгара азин ииҭарц. Наполеон еиликаауан Александр I ари дшақәшаҳаҭымхо, убри аҟнытә Франц I диҳәеит иԥҳа, австриатәи апринцесса Мариа-Луизеи иареи еибагарц. Мшаԥымза 1, 1810 шықәсазы Наполеони Мариа-Луизеи еибагеит. Хәажәкырамза 20, 1811 шықәсазы дара аԥа дроуит — Наполеон II; Мариа-Луиза афранцыз ҳкәажә Мариа-Антуанетта лашьа имоҭа лакәын, убри аҟнытә лԥа азин иман императорс аҟалара, аха афранцызцәа уи зынӡа иргәаԥхомызт{{sfn|Тюлар||с=279—280}}{{sfn|Lentz|2004|p=11—12}}.
Жәабранмза, 1808 шықәсазы афранцыз ар [[Рим]] ааныркылеит. Лаҵарамза 17, 1809 шықәсазтәи адекрет ала Римтәи папа иитәыз адгьылқәа зегьы Франциа иадлеит, папа ихаҭа иакәзар, имчра ицәыӡит. Аҭак ҳасабала папа [[Пии VII]] «Ацқьа Пиотр иҭынха арҳәҩцәа» ауахәама иаҟәырыҭхеит. Папа иусԥҟа Рим ихадоу ауахәамақәа ԥшьба рышәқәа рҿы икыдҵан, аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа рыцҳаражәҳәаҩцәа зегьы ирзынашьҭын. Наполеон адҵа ҟаиҵеит папа дҭаркырц, ажьырныҳәамза 1814 шықәсанӡа дытҟәаны диман. Ԥхынгәымза 5, 1809 шықәсазы Франциа арра мчрақәа папа [[Савона|Савонаҟа]] дыргеит, уи ашьҭахь — Париж амҵан иҟоу [[Фонтебло|Фонтеблоҟа.]] Наполеон ауахәама данаҟәырыҭха ашьҭахь ҳаҭыр иқәрымҵо иалагеит, еиҳарак акатоликатә тәылақәа рҿы{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=503}}{{sfn|Тюлар||с=277}}.
Аконтиненталтә блокада Британиа ду аԥхасҭа шанаҭазгьы, инагӡаны англызцәа ириааиртә зыҟамлеит. Рашәарамза З, 1810 шықәса рзы Наполеон Фуше имаҵура дамихит, аимператор инапынҵала акәызшәа имҩаԥигоз, аинышәара иадҳәалаз англызцәеи иареи маӡала реиҿцәажәарақәа ирыхҟьаны. Актәи аимпериа адгылаҩцәеи авассалцәеи, ринтересқәа рыгәхьаа мкыкәа аконтиненталтә блокада иадгылаз, уи ӷәӷәала ақәныҟәара иашьҭамызт, Франциеи дареи рыбжьара аибарххарақәа ирыцлон. Ԥхынгәымза 3, иара убри ашықәс азы Наполеон Голландиа акралс иҟаҵаз иашьа Луи дахиҳәеит аконтиненталтә блокадеи арекрут аизгаразы аҭахрақәеи дахьрықәымныҟәоз азы, Голландиа Франциа иадҵан. Аимператор аконтиненталтә система ахықәкқәа рынагӡара шалнамыршо ихеиҵеит, ах уи мап ацәимкит, Британиа Ду ахәаахәҭразы алицензиа ҷыдақәа ахьрырҭоз «асистема ҿыц» ҳәа изышьҭоу алеигалеит, насгьы алицензиақәа роураан еиҳарак аԥыжәара рыман афранцыз наплакқәа. Ари аӡбамҭа аконтиненталтә буржуазиа рыбжьара еиҳагьы аиӷара цәырнагеит{{sfn|Roberts|2014|p=547—549}}.
Еиҳа-еиҳа иубарҭахон Франциеи Урыстәылеи реиҿагыларақәа. Германиа апатриотизмра азҳауан, Испаниа ишцац ицон герилиа{{sfn|Lentz|2004|p=201}}{{sfn|Тарле|1959|с=241—250}}.
=== Урыстәылаҟа аныҟәареи аимпериа аилаҳареи ===
{{main|1812 шықәсазтәи Аџьынџьтәылатәи еибашьра |Афбатәи акоалициа реибашьра }}
[[Файл:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|thumb|[[Московский пожар (1812)|Москва абылра]]. [[Адам, Альбрехт|Адам]] (1841)]]
[[Файл:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|Наполеон Москвантәи ихьаҵра. [[Нортен, Адольф|Нортен]] (1851)]]Наполеони [[Александр I]] реизыҟазаашьақәа анаԥырх, Наполеон иӡбеит Урыстәыла дақәларц. Европа еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи Ар Ду аҿы еизгаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа, рашәарамза 1812 шықәсазы аурыс ҳәаа иахысит; урҭ ирҿагылан 193 нызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз, ҩбаны ишаз аурыс мраҭашәаратәи ир {{sfn|Ливен|2012|с=192}}{{sfn|Ливен|2012|с=205—206}}. Наполеон иҭахын аурыс ир ихадоу аидыслараҿы риааира; аха аурысцәа аԥыжәара змаз ар рҽацәырыхьчо атәыла агәахьы ихьаҵуан, рҽеибырҭарц азы, амҩан зегьы еимырҵәон. Ар ду амлакреи, ашоуреи, аҳәынҵәеи, урҭ ирыхҟьаз ачымазарақәеи иаргәаҟуан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=371}}{{sfn|Roberts|2014|p=588}}; ԥхынгәымза аҽеиҩшамҭазы асолдаҭцәа гәыԥ-гәыԥла абналара иалагеит{{sfn|Roberts|2014|p=590}}. Смоленск амҵан рҽеидкыланы аурыс ир ақалақь ахьчара рҽазыршәеит, аха уи илҵшәадахеит; нанҳәамза 18 рзы Москваҟа еиҭа ихьаҵыр акәхеит. Аурыс иаку ир дахагылеит [[Кутузов, Михаил Илларион-иԥа|М. И. Кутузов]]. Цәыббрамза 7 рзы Москва уалалаанӡа иҟоу Бородино ақыҭаҿы аурысцәа еиҿыркааз аидыслара хада Наполеон аиааира изаанамгеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=284—285}}. Аурыс ир ҩаԥхьа ихьаҵыр акәхеит. Цәыббрамза 14 рзы Ар ду Москва иалалеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=372—373}}.
Уи ашьҭахь абылра ҟалеит, ақалақь зегьы иалаблырц егьагымхеит. Наполеон аурыс ҳәынҭқар Александри иареи иаарласны аинышәара рыбжьарҵоит ҳәа дгәыӷуа акыр аамҭа Москва даанхеит; аҵыхәтәан, жьҭаарамза 19 рзы иара ақалақь далҵит алада-мраҭашәаратәи ахырхарҭала. Жьҭаарамза 24 рзы афранцыз ар Малоиарославц амҵан аурысқәа рыхьчара ԥыржәарц иалагеит, аха ирылымшеит, Ар Ду Смоленск ахырхарҭала ихьаҵыр акәхеит ихдырҵәахьаз аҭыԥқәа рыла{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Аурыс ир еицтәароу марш рхы иархәаны афранцызцәа ирышьҭан, аидысларақәа раан еиԥш, апартизанцәа рыцхырааралагьы аӷа ааха ирҭон. Амлакра иаргәаҟуаз Ар Ду асолдаҭцәа арҳәыҩцәаны, ақәымчаҩцәаны иҟалеит; згәы еибакыз ауааԥсырагьы агәымбылџьбара аадырԥшуа иалагеит, арҳәҩцәа рыԥсы шҭаз иржуан{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. Абҵарамза аҽеиҩшамҭазы Наполеон Смоленск далалеит, аха ара афатә ҭаҵәахқәа изымԥшааит. Убри иахҟьаны иара аурыс ҳәаа аганахь дхьаҵыр акәхеит. Абҵарамза 27—28 рзы Березина арра аан, аџьабаа ду адбаланы, илшеит изаанхаз ир аиқәырхара. Еиуеиԥшым амилаҭқәа иреиуаз асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ир, уаанӡатәи аибашьратә доуҳа рымамызт уажәшьҭа, рыԥсадгьыл иацәыхараны, Урыстәыла иахьыҟаз, ар ирласны еиҵахон. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Парижҟа дцеит, избан акәзар Париж аилаҩынтра амҩаԥгара рҽазыршәоит ҳәа иаҳаит, уи адагьы ар ҿыц еизигарц иҭахын. Наполеон аҵыхәтәантәи ибиуллетен аҿы арыцҳара шыҟалаз дақәшаҳаҭхеит, амала уи аурыс ӡынра аџьбарара иахареиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}. Аха аӡын ӷәӷәала аҵаара ианалага иныҟәара анҵәамҭазы ауп. Ар Ду ихадоу ахәҭа иалаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа рҟынтәи Урыстәылантәи ихынҳәит 25 нызқьҩык. Наполеон Урыстәыла даныҟаз иҽқәа зегьы ицәыӡит; ари ацәыӡ ахарҭәаара уаҳа илымшеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}.
Наполеон аурыс кампаниаҿы иаҵахара иара изымиааира иазкыз алегенда аҵыхәа ԥнаҵәеит. Аурыс ир шааԥсазгьы, урҭ рԥызацәа Урыстәыла анҭыҵ еибашьра шырҭахымызгьы, Александр I иӡбеит аибашьра Германиа аҵакырадгьылахь ииаргарц. Пруссиа Наполеон иҿагылаз акоалициа ҿыц иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. Мызқәак рыла Наполеон 3 нызқьҩык арԥпарцәеи абыргцәеи рыла ишьақәгылаз ар ҿыц еизигеит, урҭ Германиаҟа амҩа ишықәыз иазыҟарҵеит. Лаҵарамза, 1813 шықәсазы Лиутцени Бауцени ицоз аидысларақәа раан Наполеон аҽыр шизымхозгьы илшеит аиааира агара. Рашәарамза 4 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, Австриа еибашьуаз атәылақәа рыбжьара бжьаҟазас иқәгылеит. Австриа адәныҟатәи аусқәа рминистр Меттерних Дрезден имҩаԥысуаз аиԥыларақәа раан ажәалагала ҟаиҵон абарҭ аилаӡарақәа: Пруссиа аиҭашьақәыргылара, Польша Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара аихшара, австрицәа Иллириа рзырхынҳәра рыла аинышәара рыбжьарҵарц. Аха Наполеон мап ацәикит, избанзар иара имчра аиааирақәеи ампыҵахаларақәеи роуп изызку ҳәа иԥхьаӡон{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}.
[[Файл:Meissonier - 1814, Campagne de France.jpg|left|thumb|1814 шықәсазтәи акампаниа. [[Месонье, Жан-Луи-Эрнест|Месонье]] (1864)]]Зфинанстә ҭагылазаашьа уадыҩыз Австриа Англиатәи асубсидиақәа ихнахын, нанҳәамза 10 рзы аинышәара анхыркәшаха, афбатәи акоалициа иалалеит. Швециагьы убас иҟанаҵеит. Трахенбергтәи аплан инақәыршәаны адгылаҩцәа Бернадотти, Блиухери, Шварценберги напхгара зырҭоз х-рык еиҿыркааит. Наполеонгьы ир хәҭа-хәҭала ишеит. Дрезден ицоз аидыслара ду аҿы Наполеон адгылаҩцәа дыриааит; аха иара имаршалцәа рхала адҵақәа аныҟарҵоз Кульма, Кацбах, Гросберен, Денневиц ицоз аибашьрақәа ӷәӷәала иаҵахеит. Наполеон ашәарҭара дышҭагылазгьы, 160-нызқьҩык злаз ар иманы Леипциг амҵан 320-нызқьҩык рҟынӡа инаӡоз еиду аурыс, Австриатәи, Пруссиатәи, Шведтәи ар драбашьит (жьҭаарамза 16 — 19, 1813 шықәса). Ари «Ажәларқәа реибашьра» ҳәа изышьҭаз аибашьра адырхаҽны адгылаҩцәа рганахь ииасит Ренье икорпус аҟынтәи асаксцәа, анаҩс Виуртембергтәи аҽыргьы{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}.
Ажәларқәа ребашьра данаҵаха ашьҭахь Германиеи Голландиеи Наполеон ихьыԥшымзт, Швеицариатәи аконфедерациеи, Реинтәи аидгылеи, Италиатәи акралреи еилаҳаит. Афранцызцәа ахьаҵахоз Испаниа Наполеон Испаниатәи Бурбонаа ҩаԥхьа амчра риҭар акәхеит (абҵарамза, 1813 шықәса){{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8">{{статья|ссылка=http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php|автор=Fankhauser A.|заглавие=Mediation|место=Bern|издание=Historisches Lexikon der Schweiz|издательство=HLS|год=2009|archive-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324001132/http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php}}</ref>. Адепутатцәа идгылартә азы, ԥхынҷкәынмза, 1813 шықәсазы, Наполеон Азакәанԥҵаратә корпус аилатәара мҩаԥигеит, аха апалата иоуишьҭит игәы иақәымшәоз ақәҵара ианрыдыркыла ашьҭахь{{sfn|Тюлар||с=319}}. 1813 шықәса анҵәамҭазы аидгылатә ар Реин ирын, Бельгиа иалалан, Парижҟа идәықәлеит. Ажьырныҳәамза 23, 1814 шықәсазы Наполеон аруаа рзы Тиуильри аҵыхәтәантәи ахәылԥаз мҩаԥигеит. Ажьырныҳәамза 25 ашамҭазы Наполеони иԥеи наӡаӡа еиԥырҵит. Наполеон ар рахь иҿааихеит. 250 нызқьҩык адгылаҩцәа рыр Наполеон 80 нызқьҩык арекрутцәа ракәын ирҿаиргылар илшоз. Аидысларақәа рсериаҿы иара хазы игоу адгылаҩцәа реидгылақәа дыриааит. Аха хәажәкырамза 31, 1814 шықәсазы аурыс ҳәынҭқар Александр I, иара убас Пруссиа акрал напхгара зырҭоз акоалициатә ар Париж иалалеит{{sfn|Тюлар||с=323—325}}.
== Атитул ==
''Аимператортәи Акралтәи иаҳаракыра Наполеон I, Анцәа илыԥхеи Ареспублика Аконституциеи рыла, Афранцызцәа Римператор, Италиа Акрал, Рим Аимператор, Реинтәи Аидгылеи Данцигтәи ареспубликеи Рпротектор, Швеицариатәи Аконфедерациа Амедиатор, Андорра Аҭауади Ацнапхгаҩи, Аҳаҭыртә Легиони, Аихатә Гәыргьыни, Академиатә пальмақәеи, Аиҭеидылареи Рорден Амагистр Ду'' (лаҵарамза 18, 1804 — мшаԥымза 6, 1814; хәажәкырамза 20 — рашәарамза 22, 1815).
''Ельба Аҭауад'' ({{date|3|5|1814}} — {{date|25|2|1815}}).
== Ельба адгьылбжьахеи Шәымши ==
=== Раԥхьаӡа амчра ааныжьреи ахгареи ===
{{see also|Фонтенбло ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра (1814)|Бурбонаа реиҭашьақәыргылара}}
[[Файл:Montfort - Adieux de Napoleon a la Garde imperiale.jpg|200px|thumb|left|Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеони аимператортә гвардиеи еиԥырҵуеит. [[Монфор, Антуан-Альфонс|Монфор]] (XIX век)]]
[[Файл:Napoléon à Fontainebleau Delaroche.jpg|thumb|200px|Амчра ааныжьра ашьҭахь Фонтенбло ахан аҿы. [[Поль Деларош|Деларош]] (1845)]]
[[Файл:Elba VillaSanMartino.jpg|200px|thumb|Сан-Мартино иҟаз Наполеон ивилла (Ельба).]]Наполеон ақәԥара дазхиан, аха мшаԥымза 3 рзы Асенат амчра иамхра рыланаҳәеит, Талеиран дызхагылаз аамҭалатәи аиҳабыра еиҿнакааит. Амаршалцәа (Неи, Бертье, Лефевр) иабжьыргон иҷкәын изы амчра мап ацәикырц. Мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы Париж амҵан иҟоу Фонтенбло ахан аҿы Наполеон амчра аанижьит{{sfn|Тюлар||с=326}}. Наполеон дахьаҵахаз, насгьы иара ицнагаҩцәеи иаҳҭынуааи дахьрыԥсахыз (уи иааигәара аӡәык — ҩыџьак амаҵуцәа, аҳақьым, аинрал Коленкур ракәын иаанхаз) азы, мшаԥымза 12-13, 1814 шықәсазы Фонтенбло дахьыҟаз иҽишьырц иӡбеит — Малоиарославц амҵан аибашьра ашьҭахь еснагь иныҟәигоз ашҳам ижәит. Аха ашҳам акраамҭа иахьыҵәахыз иахҟьаны еилабааит, Наполеон деиқәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=714}}{{sfn|Dwyer|2013|p=489—490}}. Наполеон еидгылаз амонархцәеи иареи рнапы зҵарҩыз Фонтенблотәи аиқәшаҳаҭрала Адгьылбжьаратә мшын аҿы иҟоу адгьылбжьаха хәыҷы Ельба иоуит. Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеон Фонтенбло ааныжьны хгара ҳәа дцеит{{sfn|Тюлар||с=326}}.
Наполеон активла иҽазикит Ельба адгьылбжьаха аекономика аҿиара. Фонтенбло аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны, франциатәи аԥараҵәыхырҭа аҟынтәи 2 млн франк ҳәа есышықәсатәи арента ихәҭан. Аха иара аԥара имоуит, насгьы 1815 шықәса алагамҭазы афинанстә ҭагылазаашьа уадаҩ дҭагылеит{{sfn|Roberts|2014|p=729}}. Мариа-Луиза лԥеи лареи Франц I имшала Наполеон иахь имцаӡеит. Жозефина Мальмезон даныҟаз лыԥсҭазаара далҵит лаҵарамза 29, 1814 шықәсазы, ԥыҭрак ашьҭахь Наполеон дызхәышәтәуаз аҳақьым иара ишиеиҳәаз ала, «иара изы агәырҩеи агәҭынчымреи ирыхҟьаны». Наполеон иуацәа рахьтә иани иаҳәшьа Полинеи роуп Ельбаҟа ибара иааиз. Наполеон Франциа имҩаԥысуаз ахҭысқәа дрызҿлымҳаны дрышьклаԥшуан, асасцәа идикылон, насгьы идгылаҩцәеи иареи маӡала ашәҟәқәа еимырдон{{sfn|Манфред|1987|с=669}}{{sfn|Тюлар||с=330—331}}.
Мшаԥымза 24, 1814 шықәсазы Кале дыӡхыҵит Англиантәи иааиз Лиудовик XVIII. Бурбонаа ирыцхынҳәит амазареи азин ҷыдеи рырхынҳәра иашьҭаз аемигрантцәа («урҭ акгьы рзеилымкааит, акгьы рхамышҭӡеит»). Рашәарамзазы акрал Франциа аконституциа ҿыц аиҭеит. 1814 шықәсазтәи аконституциа аимпериатә ҭынха иадҳәалаз ирацәаны еиқәнархон, аха амчра аҳәынҭқар изааигәази иареи рнапаҿы иҟан. Ароиалистцәа ажәытә закәанқәа инагӡаны рырхынҳәра рҭахын. Аемигрантцәеи ауахәамеи анкьа ирымырхыз адгьылқәа зымпыҵазкыз, уажәы рмазаразы ргәы ҭынчмызт. Аруаа ар иаалырҟьаны армаҷра ргәамԥхеит{{sfn|Lentz|2004|p=582—589}}{{sfn|Манфред|1987|с=663—667}}. Цәыббрамза, 1814 шықәсазы Венатәи аконгресс аҿы еизаз еидгылаз аҳәынҭқаррақәа рҽеиҩыршеит рнапаҿы иааргаз аҵакырадгьылқәа реихшара азҵаара иахҟьаны{{sfn|Lentz|2010|p=132—135}}.
=== Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи ===
{{main|Шәымш|Ватерлоо ицоз аидыслара |Наполеон аҩынтә раан амчра аанижьит }}
[[Файл:Beaume - Napoléon Ier quittant l'île d'Elbe - 1836.jpg|200px|thumb|Наполеон Ельба аанижьуеит. [[Бом, Жозеф|Бом]] (1836)]]
[[Файл:Belgium-6758 - Napoleon (14152068942).jpg|200px|thumb|Наполеон Ватерлоо даныҟаз (аидыслара ахьцоз аҭыԥ апанорама ахәҭа)]]Аполитикатә ҭагылазаашьа маншәала ихы иархәаны Наполеон Ельба адгьылбжьаха аҟынтәи дыбналеит жәабранмза 26, 1815 шықәсазы. Хәажәкырамза 1 азы Канн ирцәыхарамкәа зықьҩык асолдаҭцәа ицны Жуан аӡыбжьахалаҿы дыӡхыҵын, Гренобль иалсны ицоз амҩала, ароиалистә гәалаҟазаара аԥыжәара ахьамаз Прованс дакәшаны, Парижҟа иҿааихеит. Хәажәәкырамза 7 рзы Гренобль уалалаанӡа ахәбатәи ацәаҳәатә полк Наполеон иахь ииасит агәеизҳара зныԥшуаз иқәгылара ашьҭахь: «Шәимператор шәиеихсны дышәшьыр шәылшоит ишәҭаххар!» Наполеон Гренобль инаркны Парижынӡа данцоз, ажәлар игәырӷьаҵәа иԥылон. Хәажәкырамза 18 рзы Осер азааигәара иара иахь диасит «Бонапарт абыцаҟьа дҭакны даазгоит» ҳәа Лиудовик XVIII ажәа изҭаз Неи. Хәажәкырамза 20 рзы Наполеон Тиульри далалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=830—832}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=567—569}}.
Венатәи аконгресс аҿы аҳәынҭқаррақәа реилибамкаарақәа рҭыԥ иқәырҵеит Наполеон аӷбақәа данрықәтәоз аамҭазы{{sfn|Lentz|2010|p=345}}. Наполеон Франциа дыҟоуп ҳәа адырра анроу, хәажәкырамза 13 рзы изинқәа шимырхыз атәы рыларҳәеит{{sfn|Lentz|2010|p=352}}. Хәажәкырамза 25 рзы аҳәынҭқаррақәа абыжьбатәи акоалициа ҿыц ҳәа рҽеидыркылеит, 600 нызқьҩык асолдаҭцәа ықәдыргылоит ҳәа еибырҳәеит{{sfn|Lentz|2010|p=357}}. Наполеон аҭынчмҩа дшашьҭоу баша агәра диргон. Франциа ишьақәгыло иалагеит аԥсадгьыл ахьчаразы ареволиуциатә федерациақәа. Лаҵарамза 15 рзы ҩаԥхьа Вандеиа ақәгылара ҟалеит, абуржуазиа ду амчра ҿыц иазхьамԥшуа иалагеит. Аха Наполеон адәныҟатәии аҩныҵҟатәии аӷацәа рҿагыларазы ажәлар рреволиуциатә гәалаҟазаарақәа ихы иаимырхәеит («Жакериа акралс аҟазаара сҭахӡам»). Алибералтә буржуазиа дақәгәыӷуа, Констан идиҵеит аконституциа ҿыц апроект аԥҵара. Ари аконституциа аплебисцит (аплебисцит иаҭааз маҷҩын) аан рыдыркылеит, насгьы аратификациа азыруит рашәарамза 1, 1815 шықәсазы Лаҵаратәи адәаҿы{{sfn|Тюлар||с=334—337}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=34}}. Аконституциа ҿыц инақәыршәаны Аперцәа рпалатеи Ахарҭарнакцәа рпалатеи еиҿкаан{{sfn|Ellis|2014|p=232}}.
Аибашьра еиҭа иалагеит, аха Франциа еибашьыртә еиԥш уажәшьҭа алшарақәа амамызт. Рашәарамза 15 рзы Наполеон Бельгиа далалеит. Уа иара аурысцәеи австриицәеи аиаанӡа Британиатәии (Веллингтон напхгара зиҭоз 90-нызқьҩы асолдаҭцәа) Пруссаитәии (Блиухер напхгара зиҭоз 120-нызқьҩы асолдаҭцәа) ар дыриааирц гәҭакыс иман. Катр-Бреи Линьеи имҩаԥысуаз аибашьрақәа рҿы абританцәеи апруссакцәеи инагӡаны дырзымиааит. Аха рашәарамза 18, 1815 шықәсазы Бельгиа иҟоу ақыҭа Ватерлоо азааигәара Наполеон аибашьра хада даҵахеит. Рашәарамза 21 рзы, ир ааныжьны Парижҟа дхынҳәит{{sfn|Тюлар||с=338—339}}.
Рашәарамза 22 рзы Ахаҭарнакцәа рпалата Фуше напхгара зиҭоз аамҭалатәи еиҳабыра еиҿнакааит. Дара ирҭахын Наполеон амчра аанижьырц. Убри аҽныҵәҟьа Наполеон аҩынтә раангьы амчра аанижьит. Рашәарамза 25 рзы Франциа аанижьыр акәхеит. Ԥхынгәымза 15 рзы, Британиа Ду аиҳабыра дақәгәыӷны, Екс адгьылбжьаха азааигәара хатәгәаԥхарала «Беллерофон» ҳәа хьӡыс измаз англыз цәаҳәатә ӷба дақәтәеит. Иара иаӷацәа — англызцәа — рҿы аполитикатә ҽыҵәахырҭа иоуеит ҳәа дгәыӷуан{{sfn|Тюлар||с=341—342}}.
== Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха ==
=== Ахгара ===
[[Файл:16 Napoleons exole St Helena June1970.jpg|мини|Иахыргаз Наполеон дахьынхоз Ацқьа Елена лыдгьыбжьахаҿы иҟоу Лонгвуд-Хаус анхара.]]
[[Файл:Napoleon sainthelene.jpg|мини|left|Наполеон Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз. [[Зандманн, Франц Жозеф|Зандманн]] (XIX век)]]
[[Файл:Napoleon Las Casas.jpg|thumb|Наполеон [[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Каз]] амемуарқәа дизаԥхьоит. [[Орчардсон, Уильям Куиллер|Орчардсон]] (XIX век)]]
Аха Британиа аминистрцәа реилазаара даҽакала иаӡбеит: Наполеон дбаандаҩыртәын, Атлантикатәи аокеан аҿы иҟоу [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахахь]] ддәықәырҵеит (абританцәа уи Европа иацәыхараны иахьыҟоу азы иалырхит, избан акәзар Наполеон ҩаԥхьа дрыцәцар ҳәа ишәон). Наполеон ари ақәҵара аниаҳа, абас иҳәеит: «Ари [[Тамерлан]] иеихатә ԥыркы аасҭа еицәоуп! Бурбонаа срырҭар еиҳа еиӷьасшьон».
Нанҳәамза 9, 1815 шықәсазы уаанӡатәи аимператор аӷба [[Нортумберленд|"Нортумберленд"]] дақәтәаны Европа аанижьит{{sfn|Roberts|2014|p=779}}{{sfn|Тюлар||с=342—343}}. Наполеон азин иоуит иццаша афицарцәа ралхра; [[Бертран]], [[Монтолон]], [[Лас Каз]], [[Гурго]] алихит; иааидкыланы Наполеон игәыԥ аҿы 26-ҩык ыҟан, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан акамердинер [[Луи-Жозеф Маршан]] . Иӷба иацын 1000-ҩык аруаа зҭаз жәа-ӷбак. Жьҭаарамза 17, 1815 шықәсазы Наполеон [[Џеимстаун]] днеит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=705}}
Наполеони афицарцәеи рынхарҭа ҭыԥны иҟалеит [[Лонгвуд-Хаус]] ([[алеитенант-губернатор]] ԥасатәи ирезиденциа), уи [[Лонгвуд]] ақыҭан, ашьха ахәҵаҿы иҟоуп, уаҟа аҳауа цәаакуп, насгьы аклимат бааԥсуп. Аҩны иакәшаны игылан аҟарулцәа, аԥшыхәцәа асигналтә бираҟқәа рыла Наполеон иҟаиҵоз зегьы иазкны адырра ҟарҵон{{sfn|Roberts|2014|p=782}}. Мшаԥымза 14, 1816 шықәсазы иааиз [[Лоу]] агубернатор ҿыц иахырҳәаз аимператор ихақәиҭра еиҳагьы иԥикит. Аиашазы, Наполеон абналара игәы иҭаӡамызт. Ацқьа Елена лыдгьылбжьахахь даннеи, [[Ост-Индтәи еилахәыра]] асуперинтендант Балкомба иԥҳа, 14-шықәса зхыҵуаз [[Бетсии]] иареи еиҩызцәахеит, хәыҷҵас еицыхәмаруан. Анаҩстәи ашықәсқәа раан адгьылбжьахаҿы иаанкылоз асасцәа идикылон.
Рашәарамза, 1816 шықәсазы игәалашәарақәа рыҩра далагеит, урҭ [[«Ацқьа Елена лмемориал»|Ацқьа Елена лмемориал»]] ҳәа хьӡыс аҭаны Лас Каз иҭижьит Наполеон иԥсҭазаара даналҵ ҩышықәса рышьҭах. «Амемуарқәа» ҳәа захьӡу ашәҟәы ХIХ-тәи ашәышықәсан зегь раасҭа изыԥхьоз шәҟәны иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=785—792}}{{sfn|Тюлар||с=346}}.
1820 шықәсазы [[америкатәи]] аконтрабандист Џьонсон иҽазикит ихатә системала иргылаз аӡаҵаҟатәи аӷба ихы иархәаны Наполеон I ихы дақәиҭитәырц. Аргыларазы аԥара еизган, аха убри аамҭазы аимператор иԥсҭазаара далҵит.
=== Аԥсра ===
[[Файл:Napoleon sur son lit de mort Horace Vernet 1826.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ихчы иҵхны дышьҭоуп. [[Верне, Орас|Верне]] (1826)]]
Жьҭаарамза 1816 шықәса инаркны Наполеон игәабзиара еицәахо иалагеит — адәылҵра, аныҟәара дахьаҟәыҵыз иахҟьаны (Лоуи иареи аимак анроу ашьҭахь, иара аныҟәара мап ацәикит), насгьы есымша игәы каҳаны дыҟан. Жьҭаарамза, 1817 шықәсазы Наполеон иҳақьым [[О'Мира]] [[«агепатит»]] адиагноз изышьақәиргылеит. Раԥхьаӡа иара Европатәи аполитикаҿы аԥсахрақәа ҟалоит, насгьы иара иахь агәыблыра змаз апринцесса [[Шарлотта]] Британиа амчра лоуеит ҳәа дақәгәыӷуан, аха апринцесса лдунеи лыԥсахит абҵарамза, 1817 шықәсазы. 1818 шықәсазы Балкомбаа адгьылбжьаха ааныжьны ицеит, Лоу О’Мир адгьылбжьаха далицеит{{sfn|Roberts|2014|p=791—795}}.
[[Файл:Testament_de_Napoléon_Ier._Page_5_-_Archives_Nationales_-_AE-I-13-21a.jpg|thumb|150px|справа|Наполеон иуасиаҭ]]
1818 шықәсазы Наполеон [[адепрессиа]] изцәырҵит, лассы-лассы дычмазаҩхон, сарӷьа ган сыхьуеит ҳәа дашшуан. Ари иаб дызхыԥсааз [[акьыба чымазароуп]] ҳәа игәы иаанагон. 1819 шықәсазы цәыббрамзазы Наполеон иани акардинал Феши иаарышьҭыз аҳақьым [[Антоммарки]] адгьылбжьахахь днеит, аха ачымазаҩ ицхраара илымшеит. Хәажәкырамза, 1821 шықәса Наполеон игәабзиара убриаҟара еицәахеит, иԥсра лассы шааигәахоз еиликаауан. Мшаԥымза 15, 1821 шықәсазы иуасиаҭ иҳәеит. Наполеон иԥсҭазаара далҵит асабша, {{date|5|5|1821}}, асааҭ 17:49 рзы. Даныԥсуаз "Ар ахы!" ҳәа иҳәеит ( {{lang-fr|La tête de l}}'armée! ).
Лаҵарамза 6 рзы [[аԥсрашьҭахьтәи сабрада]] ҟаҵан, аха уи ҟазҵаз аҳақьым дызусҭоу иахьагьы идырым{{ref+|Усҟантәи аамҭазы иаԥын еицырдыруа ауаа рыԥсҭазаара ианалҵ ашьҭахь рсабрадақәа рыҟаҵара. Наполеон итәыҵәҟьоу аԥсрашьҭахьтәи сабрадақәа ԥшьба иреиҵамкәа иҟоуп: [[Кабильдо (Орлеан ҿыц)|Кабильдо]], [[Орлеан ҿыц|Орлеан ҿыц]], Ливерпуль амузеи аҿы, Гавана, иара убас [[Чапел-Хилл иҟоу Аҩадатәи Каролина ауниверситет абиблиотекаҿы|Аҩадатәи Каролина ауниверситет]].|group=К}}{{Sfn|Wilson|1975|p=293–295}}. Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы [[Наполеон ицыхцәы]] иаанханы иҟоуп, аха уи иара ишитәыҵәҟьаз иазкны аимак ыҟоуп<ref>https://web.archive.org/web/20210116034152/https://www.nytimes.com/1992/07/12/books/exhuming-a-dirty-joke.html</ref>. Наполеон анышә дамардеит Лонгвуд иацәыхарамкәа, Торбет аӡыхь азааигәара{{sfn|Roberts|2014|p=795—801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=640}}.
Наполеон [[ашҳам иҭаны дыршьит]] ҳәа агәаанагара ыҟоуп. 1960 шықәсазы [[Стен Форсхуфвуд]] аус ицызуази иареи Наполеон ихцәы анҭырҵаа, [[аҳәынаԥшьыга]] рыԥшааит. Аха 1990-2000-тәи ашықәсқәа рзы хыԥхьаӡара рацәала имҩаԥгаз анализқәа иаадырԥшуеит Наполеон ихцәаҿы аҳәынаԥшьыга алазаара есыҽны, уимоу зны-зынла мышкы аҩнуҵҟагьы аҽшаԥсахуаз. Иҟалап уи Наполеон ихцәы аҿышразы аҳәынаԥшьыга злаз аххыра ихы иахьаирхәоз иахҟьазар; иара убас Наполеон ибзиабаҩцәа ҳамҭас ириҭоз ихахәы, усҟантәи аамҭазы иҟаз аҵас ала, аҳәынаԥшьыга злаз аххыраҿы ирҵәахуан{{sfn|Hindmarsh|2007|p=84—85}}. Ашҳам ирҭеит ҳәа атеориа иахьатәи аамҭазы ишьақәырӷәӷәам{{sfn|Hindmarsh|2007|p=70—77}}{{sfn|Roberts|2014|p=796}}. 2007 шықәсазы имҩаԥгаз аҭҵаара алҵшәала агастроентерологцәа ишьақәдырӷәӷәеит аимператор иԥсра зыхҟьаз раԥхьаӡатәи аофициалтә версиа – [[аца акьыбачымазара]] ауп (аԥсыбаҩ аҭҵаара ирнаҭаз адыррақәа рыла, аимператор ақьамсарҩақәа ҩба иман, урҭ руак игәаҵәа аҟынӡа инаӡон)<ref>{{Cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/11061|title=Причина смерти Наполеона установлена окончательно|publisher=www.membrana.ru|access-date=2017-12-12|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212193137/http://www.membrana.ru/particle/11061|url-status=dead}}</ref><ref name="Lugli et al">{{Статья|автор=Alessandro Lugli, Inti Zlobec, Gad Singer, Andrea Kopp Lugli, Luigi M. Terracciano|заглавие=Napoleon Bonaparte's gastric cancer: a clinicopathologic approach to staging, pathogenesis, and etiology|ссылка=https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684|язык=En|издание=Nature Clinical Practice Gastroenterology & Hepatology|год=2007/01|volume=4|issue=1|pages=52–57|issn=1759-5053|doi=10.1038/ncpgasthep0684|archive-date=2019-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929203845/https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684}}</ref>.
=== Аԥсыбаҩ архынҳәра ===
[[Файл:Tomb of Napoleon Bonaparte - Crypt of Dôme des Invalides - Paris, France - 25 July 2009.jpg|thumb|150px|Аинвалидцәа рыҩнаҿы иҟоу Наполеон идамра]]
[[Файл:Tombeau de Napoleon- detail.JPG|thumb|left|150px|Акрипта аҩналарҭа]]1840 шықәсазы аҳ [[Луи-Филипп I]] Ацқьа Елена лыдгьылбжьахахь [[Бертрани]] [[Гургои]] злаз аделегациа дәықәиҵеит Наполеон иуасиаҭ анагӡаразы — Франциа анышә дамардарц. Уи аделегациа дахагылан Жуанвильтәи принц. Наполеон иԥсыбаҩ акаԥдан [[Шарне]] напхгара зиҭоз [[афрегат]] [[«Бель Пуль»]] ала Франциаҟа ииаган. Ԥхынҷкәынмза 15 рзы акортеж миллионҩык афранцызцәа ишырбоз Париж амҩадуқәа ирывсит. Аԥсыбаҩ анышә иамардеит [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы Наполеон имаршалцәа алархәны{{sfn|Roberts|2014|p=801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=645}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=639}}.
Аимператор Наполеон иԥсыбаҩқәа зҭоу акварцит-ԥслымӡхаҳә ҟаԥшь ([[«шокшинтәи апорфир»]]<ref>{{Cite web |url=http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |title=Малиновый кварцито-песчаник. Музей геологии докембрия |access-date=2021-01-20 |archive-date=2021-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127235816/http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |url-status=live }}</ref>) иалху [[аҭоубыҭ]], Висконти иҟаҵамҭа, аныхабаа [[акрипт]] аҿы иҟоуп<ref>{{ВТ-ВЭС|Дом инвалидов в Париже}}</ref>. Акрипта аҩналарҭа рыхьчоит аскипетр, аимператор игәыргьын, [[адержава]] зку аџьазтә фигурақәа ҩба. Адамра иакәыршоуп Наполеон иҳәынҭқарратә усқәа ирызку амармалташьтә барелиефқәа 10, иеибашьратә кампаниақәа ирызку, [[Прадье]] иҟаиҵаз аҳаҭәарақәа 12{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=43}}.
== Аҭынха ==
=== Аҳәынҭқарратә напхгараҭара ===
[[Файл:Bust Napoleon I of France.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ибиуст. [[Канова, Антонио|Канова]] (1802 ш. ашьҭахь)]]
Арратә иааирақәеи афранцыз ар рымпыҵахаларақәеи ракәӡам Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иҟоу, аха [[Аҳәынҭқарратә напхгараҭара|аҳәынҭқарратә напхгараҭараҿы]] иеихьӡарақәа роуп. Насгьы арҭ аихьӡарақәа рахьтә ихадақәоу Аконсулра иҭынчыз ашықәсқәа ирықәшәоит. Аҭҵааҩы Џ. Еллис игәаанагарала, уи ус шакәу шьақәурӷәӷәар улшоит баша реиқәыԥхьаӡарала: [[Франциа абанк]] ашьақәгылара ({{date|6|1|1800}}), [[апрефектцәа]] ({{date|17|2|1800}}), [[Аконкордат]] (рнапы аҵарҩит {{date|16|7|1801}}), [[алицеиқәа]] ({{date|1|5|1802}}), [[Аҳаҭыртә легион аорден]] ({{date|19|5|1802}}), афранк жерминаль [[абиметалликатә стандарт]] ({{date|28|3|1803}}), [[Атәылауаҩратә закәанеидкыла]] ({{date|21|3|1804}}){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Арҭ аихьӡарақәа ҳаамҭазтәи адунеи шьақәдыргылеит; Наполеон иахьатәи Европа аб ҳәа дрыԥхьаӡоит{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Е. Робертс излеиҳәо ала:
{{Ацитата алагара}}Иахьатәи ҳдунеи ашьақәгылара шьаҭас иазышьҭоу аидеиақәа — америтократиа, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, ахатәтәратә зинқәа, адинхаҵаратә чҳара, иахьатәи асекулиартә ҵара, афинанстә ҭагылазаашьа бзиа, уҳәа убас егьырҭгьы — ихьчеит, еидикылеит, ишьақәирӷәӷәеит, акодификациа рзиуит, географиала ирылеиҵәеит [Бонапарт] Наполеон. Урҭ ирыциҵеит ихшыҩрку, хра злоу аҭыԥантәи ахадара, ақыҭа ақәылаҩцәа раанкылара, аҭҵаарадырреи аҟазареи адгылара рыҭара, афеодализм аԥыхра, Римтәи аимпериа анеилаҳа нахыс имҩаԥырымгоз азакәанқәа акодификациа рзура.
{{oq|en|The ideas that underpin our modern world — meritocracy, equality before the law, property rights, religious toleration, modern secular education, sound finances, and so on — were championed, consolidated, codified and geographically extended by Napoleon. To them he added a rational and efficient local administration, an end to rural banditry, the encouragement of science and the arts, the abolition of feudalism and the greatest codification of laws since the fall of the Roman Empire{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}.}}
{{Ацитата алгара}}
Наполеон иҭынха даҽа елементны иҟалеит иара иаԥиҵаз [[Франциа аҳәынҭқарра]] анапхгараҭаратә система — аунификациа зызуз ачынуаа рмардуан ала еизадоу [[авторитартә напхгара]]. Ари асистема елементқәак иахьагьы ахархәара рымоуп [[Ахәбатәи ареспублика]] [[апарламенттә демократиа]]<nowiki/>ҿгьы{{sfn|Ellis|2014|p=234}}.
=== Аполитикатә хырхарҭақәа ===
{{see also|Бонапартистцәа}}
[[Файл:StatueEquestreNapoleonLaffrey.jpg|thumb|150px|Ахәбатәи ацәаҳәатә полки Наполеони иахьеиԥылаз «аиԥылара адәҳәыԥш» аҿы Гренобль азааигәара иҟоу Лаффре игылоу Наполеон ибаҟа]]Аполитикаҿы Наполеон I абонапортизм аанижьит. Раԥхьаӡа акәны ари ажәа ихьымӡӷу аҵакы аҭаны рхы иадырхәит иара иаӷацәа 1814 шықәсазы, аха 1848 шықәсазы Наполеон III идгылаҩцәа иахьа иамоу аҵакы аиуртә еиԥш иҟарҵеит<ref>{{книга|автор=Bluche F.|заглавие=Le bonapartisme: aux origines de la droite autoritaire (1800—1850)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=vNN4Xx2i7RUC|место={{P.}}|издательство=Nouvelles Editions Latines|год=1980|allpages=366|pages=12}}</ref>. Хаҿыда иалырхуа аиҳабыра шьаҭас измоу ареспубликанизми, амилаҭ рымчра мап ацәызкуа амонархизми инарҷыданы абонапортизм аан амилаҭ ахаҭарнак заҵәык (арратә диктатор) дрымоуп{{sfn|Englund|2010|p=248}}. Аполитикатә хырхарҭак аҳасабала абонапортизм еиҳарак ахатәы хыҵхырҭақәа амоуп («алегитимра») афедерациақәа ({{lang-fr|fédérés}}) «Шәымш» ҳәа изышьҭоу раан ирҭаз адгылара ду аҿы, Наполеон иплебисцитқәа рҿы аасҭа{{sfn|Englund|2010|p=434}}{{sfn|Ellis|2014|p=218}}. «Ацқьа Елена лмемориал» абонапортизм иаԥшьашәҟәны иҟалеит; иара иполитикатә кульминацианы иҟалеит 1848 шықәсазы Лиудовики Гортензиеи рԥа, Наполеон III, аҩбатәи Франциатәи ареспублика ахадас иалхра. XX ашәышықәса алагамҭазы абонапартизм аепоха хыркәшахеит{{sfn|Englund|2010|p=458—459}}.
Европа ампыҵахалара еснагь Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иахәаԥшуан, уи џьашьатәӡам аконтинент аполитикатә географиаҿы иҟаиҵаз хнырҳәышьа змам аиҭакрақәа урыхәаԥшыр<ref>{{книга|автор=Woolf S.|заглавие=Napoleon's Integration of Europe|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2002|allpages=319|pages=20}}</ref>. Афранцыз револиуциа аламҭалазы Германиа 300 ҳәынҭқарра рыла ишьақәгылаз конгломератк акәын. Наполеон илшамҭақәа Реинтәи аидгыла, Вестфальстәи акралра, амедиатизациа, асекулиаризациа, Атәылауаҩратә закәанеидкыла алагалара, «бџьарла» ирылаирҵәаз афранцыз культура, уҳәа реиԥш иҟоу Германиа аполитикатә ҽыԥсахрақәа цәырыргеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа арҭ аҽыԥсахрақәа иаку анемец ҳәынҭқарра шьақәдыргылеит{{sfn|Europe|2006|p=957—958}}. Убасҵәҟьа Наполеон ибзоурала Италиа аҩныҵҟатәи аҳәаақәа раԥыхра, иаку азакәанԥҵареи азеиԥш арратә уалԥшьеи ралагалара рисорџьименто азы ауасхыр азышьҭарҵеит{{sfn|Europe|2006|p=1193}}.
=== Арратә ҟазара ===
[[Файл:Napoleon in 1806.PNG|thumb|150px|left|Наполеон 1806 шықәсазы. Детаиль (XIX ашәышықәса)]]Наполеон еиҳа деицырдыруеит арратә қәҿиара дуқәа рыла{{sfn|Wars|2006|p=28}}. Афранцыз револиуциа аҟынтә еибашьра зылшоз ар аниоу, иара иалеигалеит имаҷымкәа апринциптә еиӷьтәрақәа, урҭ роуп акампаниақәа рҿы аиааира агара алзыршаз. Арратә литература инарҭбааны аҭҵаара ицхрааит аманиоврреи аихатырреи шьаҭас измоу ихатә знеишьа аԥҵара{{sfn|Wars|2006|p=374—375}}. Иара қәҿиарала ихы иаирхәон еилаԥсоу аибашьратә еиҿкаара (Гибер раԥхьаӡа акәны ирыдигалаз аишьҭагылеи ацәаҳәеи реилаҵа, насгьы Грибоваль иаԥиҵаз амобилтә артиллериеи{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=826}}<ref>{{книга|автор=Соколов О. В.|заглавие=Армия Наполеона|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5939140017|место=СПб. |издательство=Империя |год=1999 |страницы= [https://archive.org/details/isbn_5939140017/page/129 129]|страниц=592|isbn=5-93914-001-7}}</ref>). Карно, Моро, Бриун ридеиақәа шьаҭас иҟаҵаны, Наполеон афранцыз ар корпустә система аҳасабала еиҭеиҿикааит, урҭ зегьы ашьаҟар, аҽыр, артиллериа иаҵанакуан, насгьы акорпусцыԥхьаӡа ахала аусура алшон{{sfn|Wars|2006|p=269}}. Бертьеи Диуроки напхагара зырҭоз аимператортә уада хада ар иаку рнапхгараҭара алнаршон, аԥшыхәратә дыррақәа еизнагон, асистематизациа рызнауан, Наполеон апланқәа рышьақәыргылара иацхраауан, насгьы ар адҵақәа ирзынашьҭуан{{sfn|Wars|2006|p=329ff}}{{sfn|Wars|2006|p=600—601}}. Ахыхьчара аасҭа ажәылара еиҳа аԥыжәара аҭо, Наполеон ааха хада ахырхарҭаҿы имчқәа ирласны иахьеизикуаз ала аӷа дԥыххаа дықәиҵон{{sfn|Wars|2006|p=375}}{{sfn|Левицкий|1938|с=260}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}.
Наполеон истратегиа анализ азураан «Наполеон ижәар» иара ихатә ажәақәа аанагоит: «Сара еснагь зегьы сырзыҟаҵоушәа угәы иаанагозар, уи зыхҟьо акы ҟасҵаанӡа акыраамҭа уи сахьазхәыцуаз ауп; иҟалараны иҟаз заа издыруан. Аҟыбаҩ акәӡам иаалырҟьаны исаҵазҳәо сызқәымгәыӷуа аҭагылазаашьақәа раан исҳәаша, иҟасҵаша — аха уи сыхшыҩзцареи схәыцреи роуп исазҳәо»{{sfn|Тарле|1959|с=27—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. <!--Излишняя самоуверенность. Ученики побили учителя.-->
Наполеон иеибашьратә еихьӡарақәа анаҩстәи ашәышықәса арратәи ауаажәларратәи хәыцшьа ашьҭа рнырҵеит. Ч. Исдеил ишааирԥшуа ала, 1866, 1870, 1914 ашықәсқәа рзы ажәларқәа Наполеон дыргәаладыршәо еибашьра ицон, насгьы аибашьра аҵыхәтәа ихадоу еибашьрак аҿы аиааирала ишышьақәыргылахо еснагь иазхәыцуан. Шлиффен иплан — Наполеон ихыркәшаратә маниовр иблахкыгоу анагӡашьа акәын ({{lang-fr|manoeuvre sur les derrières}}). Аибашьра амундир цырцырқәеи амарш ӷьеҩқәеи ирыдырҳәало иалагеит. Хәыҷы-хәыҷла ирхашҭит аибашьра иацу агәаҟрақәа ртәы. Усҟантәи амедицина аҭагылазаашьа ҳасаб азуны уахәаԥшуазар, аибашьра иахҟьаз ахәрақәеи ачымазарақәеи арыцҳара дуқәа рызцәырнагон. Наполеон иеибашьрақәа ирылаӡит 5 миллионҩык иреиҵамкәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан аруааи атәылақәа руааԥсыреи{{sfn|Wars|2006|p=xvii—xviii}}.
=== Ахылҵ ===
Е. Робертс ишазгәеиҭо ала, Наполеон аԥа диоурц азы Жозефинеи иареи еилыҵит. Урҭ ишеилыҵызгьы, лара лмоҭа иоуп Франциа аимператорс иҟалаз. Жозефина лхылҵшьҭра Бельгиа, Даниа, Швециа, Норвегиа, Лиуксембург аҳра руеит. Наполеон ихылҵшьҭра џьаргьы аҳра руӡом{{sfn|Roberts|2014|p=537}}. Наполеон иԥазаҵә, Наполеон захьӡыз, ахшара имамкәа дышқәыԥшыз иԥсҭазаара далҵит. Аҭаацәара далаламкәа иоуз ахшара рҟынтәи «Наполеон ижәар» аҿы ҩыџьазаҵәык роуп иарбоу — Александр Валевскии Шарль Леони{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}, аха егьырҭ рызгьы аршаҳаҭгақәа иҟоуп<ref>{{cite web|author=Sabitzer W.|title=Der „Napoléonide“|url=http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|publisher=Öffentliche Sicherheit. Das Magazin des Innenministeriums (Österreich)|lang=de|access-date=2017-03-24|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193017/http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|url-status=live}}</ref>. Колонна-Валевски рышьҭра иахьагьы иҟоуп<ref>{{cite web|title=La Famille Colonna Walewski (branche française)|url=http://www.walewski.org/accueil.htm|lang=fr|access-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507104804/http://www.walewski.org/accueil.htm|archive-date=2017-05-07|url-status=dead}}</ref>.
=== Ахыҭҳәаақәа ===
Наполеон икалам иҵыҵит ақәыԥшратә максимализми ареволиуциатә гәалаҟазаарақәеи зныԥшуа еиуеиԥшым ажанрқәа ирыҵаркуа заатәи усумҭақәак («Маттео Буттафуоко иахь асалам шәҟәы», «Корсика аҭоурых»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Абзиабара иазку аиҿцәажәара»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Уаххьа Боккер аҿы», [[«Клиссони Евгениеи»]] уҳәа убас егьырҭгьы){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Иара имаӡаныҟәгаҩцәа дырзаԥхьеит, насгьы ихала иҩит хыԥхьаӡара рацәала асалам шәҟәқәа (урҭ рахьынтә 40-нызқь инареиҳаны еиқәханы иҟоуп){{sfn|Édition de la correspondance}}.
Ихьшәоу ашықәсқәа раан Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы дахганы данҟаз, игәҭакқәеи урҭ рынагӡареи ирызку алегенда бзиа аԥҵаразы, Наполеон Тулон амацәаз аҭакра, Вандемьертә қәгылара, Италиатәи акампаниа, Мсыртәи аныҟәара, Маренго ицоз аибашьра, Ельба адгьылбжьахахь ахгара, Шәымш рпериод, иара убас [[Цезари]], [[Тиуренни]], [[Фридрихи]] ркампаниақәа рыхцәажәара ирызку агәалашәарақәа имаӡаныҟәгаҩцәа дырзаԥхьеит<ref>{{книга|заглавие=Correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>: publiée par ordre de l'empereur Napoléon III|издание=32 t|место={{P.}}|издательство=Imprimerie Impériale|год=1858—1869|ref=Correspondance}}, t. XXIX—XXXII</ref>.
1858 — 1869 ашықәсқәа рзы Наполеон III идҵала Наполеон исалам шәҟәқәеи ихьшәаны ииҩыз иҩымҭақәеи 32 том рыла иҭыжьын. Асалам шәҟәқәа рыхәҭак усҟан иҭыжьымызт, иҟоуп еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны аредакциа зызуз. 2004—2018 ашықәсқәа рзы [[«Наполеон ифонд»]] Наполеон исалам шәҟәқәа 15 том рыла иҭнажьит{{sfn|Édition de la correspondance}}. Наполеон исалам шәҟәқәа инагӡоу акритикатә ҭыжьра аҭоурыхҭҵааҩцәа иаамҭеи иареи ҿыцла ирыхәаԥшыртә еиԥш алшара рнаҭеит{{sfn|Broers|2014|p=23}}.
Урыс бызшәала иҭыжьуп ароманқәа «Клиссони Евгениеи»<ref>{{cite web|url=http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778/|title=По-русски выходит роман Наполеона|author=|publisher=os.colta.ru|lang=ru|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007135756/http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778|url-status=live}}</ref>, «Уаххьа Бокер аҿы»<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Ужин в Бокере|ссылка=http://www.museum.ru/museum/1812/library/Napoleon/supper.txt|издание=Французский ежегодник. 1986|место={{М.}}|издательство=Наука|год=1988|страниц=|archive-date=2008-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621034757/http://www.museum.ru/museum/1812/Library/Napoleon/supper.txt}}</ref>, ихьшәаны ииҩыз аҩымҭақәа рахьынтә хәҭак<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=О военном искусстве. Избранные произведения.|издательство=Эксмо|год=2003|серия=Антология мысли|страниц=800|isbn=5-699-03899-X}}</ref>, иара убас асалам шәҟәқәак<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Письма к Жозефине|место={{М.}}|издательство=Захаров|год=2011|страниц=304|isbn=978-5-8159-1068-3}}</ref>.
=== Алегенда ===
[[Файл:Tuileries vers 1860 (cropped).jpg|thumb|left|[[Тиуильри]] ҩ-хыргьагьак рыбжьара. 1860 шықәса инарзынаԥшуа]]
[[Файл:Caricature gillray plumpudding.jpg|thumb|Наполеони [[Питт, Уильям Младший|Питти]] адунеи ршоит. Асахьаҭ. [[Гилрей, Джеймс|Джеимс Гилреи]] (1805)]]Наполеон илегенда Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы акәӡам иахьаԥҵахаз. Бонапарт уи шьаҿа-шьаҿала иаԥиҵон агазеҭқәа (раԥхьа Италиатәи ар реибашьратә бӷьыц, анаҩс иофициалтәу Парижтәи аҭыжьырҭақәа), агәаларшәагатә медалқәа, Ар Ду абиуллетеньқәа, Давиди Грои рсахьақәа, Атриумфалтә хыргьагьа, Аиааирақәа рколоннеи рыла{{sfn|Wars|2006|p=26}}{{sfn|Тюлар||с=344}}. Наполеон икариера иалагӡаны иааџьоушьаратәы ибзианы илшеит ажәабжь бааԥсқәа ибзиоушәа, насгьы ибзиоу ажәабжьқәа итриумфушәа раарԥшра{{sfn|Roberts|2014|p=92}}. «Наполеон иҟазара ажәак ала ааурԥшырц уҭахызар, уи ажәа — «апропоганда» ауп. Уи аганахьала Наполеон XX ашәышықәсақәа ирыҵанакуаз уаҩын. Иара ихала ихаҿсахьа аԥиҵеит — «ҩ-тәыҩак» змоу ахылԥа, асиуртук цәыш, инапы ҩ-ҳәынҵәрак ирыбжьакын»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Аха Наполеон изку «ахьтәы легенда» аԥҵараҿы ихадароу ароль назыгӡаз Наполеон иеибашьрақәа анынҵәа усда иаанхаз, Актәи аимпериеи «ркапрал хәыҷи» игәхьаазгоз Наполеон исолдаҭцәа ракәын{{sfn|Тюлар||с=345}}. <!--Практический смысл легенды. Не поддерживал военные инновации.-->
Ж. Тиулар ишааирԥшыз ала, Наполеон ида алегенда аԥҵара аус адырулон иара иаӷацәагьы. Ахьтәы легенда иаҿагылан алегенда еиқәаҵәа. Англыз карикатураҭыхыҩцәа (Крукшанк, Гилреи, Вудворд, Роулендсон) уамашәажәа бзиа ирбон Наполеон ихаҿсахьа аарԥшра — заатәи ашәышықәсақәа раан ицәеи ижьи еикәыршаны ({{lang-en|Boney}}), ихьшәоу ашықәсқәа раан икьаҿу, ишәпоу хӡыргаҩны ({{lang-en|Fleshy}})<ref>{{книга|автор=Tulard J.|заглавие=L'Anti-Napoléon. La Légende noire de l'Empereur|издательство=René Julliard|год=1965|allpages=260|pages=38}}</ref>. 1813 шықәсазы афранцызцәа 16 шықәса зхыҵуа рԥацәа арра ирыԥхьо ианалага, Наполеон ауаҩжьыфаҩ ҳәа изырҳәо иалагеит{{sfn|Тюлар||с=321}}. Урыстәылеи Испаниеи рдинмаҵзуҩцәа Наполеон Антихрист иеиԥш дырбон{{sfn|Ливен|2012|с=111}}{{sfn|Dwyer|2013|p=441}}.
== Наполеон ихаҿсахьа акультура, аҭҵаарадырра, атехника, аҟазара рҿы ==
{{Main|Наполеон ихаҿсахьа акультураҿы }}
=== Аҭоурыхҭҵаараҿы ===
Наполеон Бонапарт изку аҭоурыхтә ҭҵаарақәа рхыԥхьаӡара шә-нызқь иреиҳауп{{ref+|«Наполеон ижәар» излаҳәо ала, хҩык авторцәа заҵәык ракәын Наполеон ибиблиографиа нагӡаны аиқәыршәара зҽазызшәоз: Ломброзо (1896), Кирхаизен (1902, 1912), Давуа (1910). Кирхаизен иҩхьан ибиблиографиаҿы Наполеон изку 70 нызқь шәҟәи статиеи шеиқәыԥхьаӡоу{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=222}}.|К}}. [[Питер Геил]] ишазгәеиҭаз ала, абиԥарақәа зегьы рхатәы Наполеон изкны ирыҩуеит. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа Наполеон иҭоурыхҭҵаара иазҷыдаран зҽызыԥсахуаз х-гәаанагарак. Еиҳа изаатәиу авторцәа Бонапарт ианихцәажәоз иара илаз зеиԥшыҟамыз илшарақәеи имчхареи, аҭоурых азы иуникалреи инаҵшьны иазгәарҭарц иашьҭан, лассы-лассы даара апологетикатә ма акритикатә позициа ааныркылон ([[Лас Каз]], [[Биньон]], [[де Сталь]], [[Арндт]], [[Генц]], [[Хезлитт]], [[Скотт]] уб. иҵ.). Аҩбатәи агәаанагара ахаҭарнакцәа Наполеон изку алкаақәа усҟантәи аҭагылазаашьа иақәдыршәарц, иара иусура «аҭоурыхтә урокқәа» рылырхырц, Бонапарт ихаҿсахьа аполитикатә қәԥара иамыруганы иҟарҵарц рҽазыршәон ([[д' Оссонвиль]], [[Минье]], [[Мишле]], [[Тьер]], [[Кине]], [[Ланфре]], [[Тен]], [[Уссе]], [[Вандаль]] уб. иҵ.). «Ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихықәкқәеи иеихьӡарақәеи рҿы «аидеиа ду» иашьҭан, уи шьаҭас иҟаҵаны иара иахаҭеи иепохеи еилукааратәы иҟаларц азы ([[Сорель]], [[Массон]], [[Буржуа]], [[Дрио]], [[Диунан]] уҳәа егь.){{ref+|Ҳаамҭазтәи атерминқәа рыла иуҳәозар, «ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихымҩаԥгашьа анаҩс игылаз ихадоу «агеополитикатә идеиа» аԥшаара иаҿын. Сорель ус еиԥш иҟоу идеианы иԥхьаӡон Франциа «иԥсабаратәу аҳәаақәа» рышьақәырӷәӷәара аҽазышәара. Буржуа излеиҳәо ала, Наполеон Мрагылара ампыҵахалара ауп хықәкыс имаз. Наполеон изы Римтәи аимпериа шҿырԥшыгаз шьақәирӷәӷәон Дрио{{sfn|Ellis|2014|p=224ff}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=956}}.|К}}{{sfn|Ellis|2014|p=189}}{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}.
Аибашьра ашьҭахьтәи аҭҵааҩцәа Наполеон ихаҭареи ирҿиарақәеи ракәӡам еиҳа ахшыҩзышьҭра ззырҭо, дара хықәкыс ирымоу иара иаамҭа иаҵанакуа атемақәа, имчра арежим аҷыдарақәагьы налаҵаны, еиҳа инарҭбааны рыҭҵаара ауп{{sfn|Ellis|2014|p=190}}.
=== Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿы ===
1804 шықәсазы Наполеон ихьӡ рыхҵан [[Лецитис]] аҭаацәара иаҵанакуа аҵлақәа рыжәла {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}} Арҭ [[Африкатәи]] аҵлақәа ирызҷыдароуп [[рышәҭқәа]] [[ашәҭыцқәа]] амамзара, аха [[агәыргьын еиԥшу]] аструктура шьақәзыргыло истерилтәу [[х-ҳәрацк]] гьежь амазара<ref>{{книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=kaN-hLL-3qEC|автор=Quattrocchi U.|заглавие=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|издательство=CRC Press|год=1999|isbn=978-0-8493-2677-6|allpages=2270|pages=1766}}</ref>.
=== Аҟазараҿы ===
[[Файл:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|thumb|150px|left|[[Наполеон на императорском троне|Наполеон аимператор итәарҭаҿы]]. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1806)]]
[[Файл:Colonne Vendôme (1).jpg|thumb|150px|[[Вандомская колонна|Аиааирақәа рколонна]]]]Наполеон ихаҿсахьа инарҭбааны иаарԥшуп еиуеиԥшым аҟазара хкқәа — аҿыханҵа, алитература, амузыка, акино, амонументалтә ҟазара рҿы. Амузыкаҿы иара изкын [[Бетховен, Лиудвиг ван|Бетховен]] (Наполеон императорс даныҟала ашьҭахь автор ирҿиамҭа [[«Ахԥатәи асимфониа»]] аҟынтәи Наполеон ихьӡ ықәигеит), [[Берлиоз]], [[Шенберг|Шионберг]], [[Шуман]] рырҿиамҭақәа. Еицырдыруа ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы Наполеон ихаҭареи иусқәеи ирызкны ирыҩуан ([[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстои]], [[Харди]], [[Конан Доиль]], [[Киплинг]], [[Емерсон]] уҳәа). Еиуеиԥшым аидеологиақәеи ахырхарҭақәеи ркинематографистцәа Наполеон изку атематика иазааҭгылеит: [[«Наполеон»]] (Франциа, 1927), [[«Лаҵарамзатәи адәы»]] ([[Италиа]], 1935), [[«Кольберг»]] ([[Германиа]], 1944), [[«Кутузов»]] ([[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]], 1943), [[«Аццышә»]] ([[ПНР]], 1968), [[«Ватерлоо»]] (Италиа — СССР, 1970){{sfn|Тюлар||с=348—349}}; [[Кубрик]] [[ипроект «Наполеон»]] ус инагӡамкәа иаанхеит, аха иахьа уажәраанӡа аинтерес ду узцәырнагоит<ref>{{книга|ссылка=https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm|заглавие=Stanley Kubrick's Napoleon. The Greatest Movie Never Made|ответственный=Castle A.|год=2011|издательство=Taschen|allpages=1112|isbn=978-3836523356|archive-date=2017-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411220510/https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm}}</ref>. Абҵарамза, 2023 шықәсазы иҭыҵит арежиссиор [[Ридли Скотт]] [[ифильм «Наполеон»]].
=== Амассатә культураҿы ===
[[Файл:March of the Eagles.jpg|мини|272x272пкс|Наполеон исахьа зну ахәмарра «[[March of the Eagles]]» ахҟьа]]Иҭеиҭыԥши ихымҩаԥгашьеи рҷыдарақәа ирыбзоураны Наполеон иаразнак еилукаауа культуратә персонажуп. [[Амассатә культураҿы]] Наполеон иоура маҷуп ҳәа агәаанагара шьақәгылеит<ref>{{книга|автор=[[Нахимова, Елена Анатольевна|Нахимова Е. А.]]|заглавие=Прецедентные имена в массовой коммуникации|ссылка=https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru|место=Екатеринбург|год=2007|страниц=207|archive-date=2017-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170321081259/https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru}}</ref>. Аха еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала иара иоура 167 см инаркны 169 см рҟынӡа инаӡон{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}{{sfn|Hindmarsh|2007|p=79}}<ref name="Lugli et al" /><ref name="nkj.ru">{{cite web|author=Мухлаева И.|url=https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|title=Наполеон. Несколько сакраментальных вопросов|website=[[Наука и жизнь]]|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213005645/https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|url-status=live}}</ref><ref name="sg">{{cite web|author=Alisha Cherian|url=http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|title=Fact or Fallacy?|lang=en|website=nlb.gov.sg|date=2014-05-01|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714020600/http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|url-status=live}}</ref>. Усҟантәи Франциа азы ас еиԥш иҟоу аура абжьаратәи аасҭа еиҳан<ref>{{книга|заглавие=Health and Welfare during Industrialization|ссылка=http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html|ответственный=R. H. Steckel, R. Floud|место=Chicago|издательство=University of Chicago|allpages=466|pages=175—177|год=1997|isbn=0-226-77156-3|archive-date=2017-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170124085449/http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html}}</ref><ref>{{cite web|author=Max Roser (2016).|title=Human Height|url=https://ourworldindata.org/human-height/|lang=en|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128041452/https://ourworldindata.org/human-height/|url-status=live}}</ref>. Даҽа гәаанагарак ала, 157 см акәын аура имаз<ref name="nkj.ru" /><ref name="sg" /><ref>{{книга
| заглавие = The Cornhill Magazine
| ссылка = https://books.google.ru/books?id=MH5HAAAAYAAJ&q=Napoleon+height+157&dq=Napoleon+height+157&hl=ru&sa=X&ved=Napoleon+height+157
| ответственный = William Makepeace Thackeray
| издательство = Smith, Elder, 1899
| pages = 472
}}</ref><ref name="cm">{{книга
| автор = Jiří Malý, Jindřich Matiegka, Hynek J Pele, Artur Brožek, Vladislav Růžička, Česká akademie věd a uměmení
| заглавие = Die gleichwertigkeit der europäischen rassen und die wege zu ihrer vervollkommnung
| ссылка = https://books.google.ru/books?hl=ru&id=TI5gAAAAIAAJ&dq=Napoleon+157
| ответственный = {{nobr|Karel Weigner}}
| издательство = Tschechische akademie der wissenschaften und künste, in generalkommission Verlag Orbis a.-g.
| год = 1935
| страницы = 98
| страниц = 163
}}</ref>. Наполеон икәша-мыкәша иҟаз зегьы аплиумаж змаз ахылԥа дуқәа рхан, аха иара ихаз [[ахылԥа хәыҷы]] акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. «Наполеон ижәар» излаҳәо ала, иоура маҷын ҳәа агәаанагара ашьақәгылара убри иахҟьазар алшон. Ари агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны анемец психолог [[Альфред Адлер]] ахархәара аиҭеит атермин [[«Наполеон икомплекс»]], уи иаанаго иҳаракым ауаа агрессиеи амчреи рыла рыбжамҽамра ахарҭәаара иашьҭоуп ҳәа ауп<ref>{{книга|автор=Whitley B., Kite M.|заглавие=The Psychology of Prejudice and Discrimination|ссылка=https://books.google.ru/books?id=mXSJEjl4uZYC|издательство=Cengage Learning|год=2009|pages=529|allpages=720|isbn=9780495811282}}</ref>.
=== Амаркаеизгараҿы ===
Наполеон итематика («анаполеоника») амаркаеизгаратә дунеи аҿы акыр ирылаҵәаны иҟоуп. Аизгаҩцәа аӡәырҩы «анаполеоника» иахырԥхьаӡалоит афранцызцәа римператор исахьа зну амаркақәеи абаҟақәеи рыдагьы, аԥошьҭатә шәатәы адыргақәагьы, иара убас Наполеон иеибашьратә биографиеи, иҳәынҭқарратә усуреи, ихатә ԥсҭазаареи, иҭаацәеи, бзиа иибоз аҳәсеи, ицнагаҩцәеи, иҿагылаҩцәеи, ихьӡ иадҳәалоу амемориалтә ҭыԥқәаеи, [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахахь]] иахгареи ирызку егьырҭ амаркаеизгаратә материалқәагьы<ref>{{Cite web |url=http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |title=Филателистический каталог ''Наполеон Бонапарт и его эпоха'' |access-date=2015-01-12 |archive-date=2015-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112205738/http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |url-status=live }}</ref>.
=== Аӷбақәа рыхьӡқәа (акаронимика) рҿы ===
1796 шықәса инаркны 2020 шықәсанӡа афранцызцәа римператор ихьӡ иадҳәалоу 95-ӷба иреиҵамкәа иазгәаҭан<ref>Рычков С. Ю. [https://yandex.ru/search/?text=Бородинский%20музей%20«Invincible%20Napoleon»%3A%20память%20об%20участнике%20Бородинского%20сражения%20императоре%20Наполеоне%20I%20в%20названиях%20кораблей.%20К%20200-летию%20со%20дня%20смерти%20французского%20императора&lr=21646&clid=9582 «Invincible Napoleon»: память об участнике Бородинского сражения императоре Наполеоне I в названиях кораблей. К 200-летию со дня смерти императора французов. Научный доклад.] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220213161610/https://yandex.ru/search/?text=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%20 |date=2022-02-13 }} // Отечественная война 1812 года. Источники, памятники, проблемы. XXIV Международная научная конференция, Бородино, 7—9 сентября 2020 года.</ref>.
== Азгәаҭақәа ==
'''Ахҳәәақәа'''
{{reflist|group=К|2}}
'''Ахыҵхырҭақәа'''
{{reflist|3}}
== Алитература ==
{{main|Наполеон ибиблиографиа }}
{{refbegin|2}}
;Урысшәала
* {{книга|автор=Исдейл Ч.|заглавие=Наполеоновские войны|ссылка=|место=Ростов н/Д.|издательство=[[Феникс (издательство)|Феникс]]|год=1997|страниц=544|isbn=5-85880-473-X|ref=Исдейл}}
* {{книга|автор=[[Ленц, Тьерри|Ленц Т.]]|заглавие=Наполеон: «Моя цель была великой»|место={{М.}}|издательство=[[Астрель]]|год=2003|страниц=160|isbn=5-271-06827-7|ref=Ленц}}
* {{книга|автор=[[Левицкий, Николай Арсеньевич|Левицкий Н. А.]]|заглавие=Полководческое искусство Наполеона|место={{М.}}|издательство=[[Воениздат]]|год=1938|страниц=280|ref=Левицкий}}
* {{книга|автор=[[Ливен, Доминик|Ливен Д.]]|заглавие=Россия против Наполеона: борьба за Европу, 1807—1814|ссылка=http://ria.ru/1812_liven/20121003/765207105.html|место={{М.}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2012|страниц=679|isbn=978-5-8243-1583-7|ref=Ливен}}
* {{книга|автор=[[Манфред, Альберт Захарович|Манфред А. З.]]|заглавие=Наполеон Бонапарт|место={{М.}}|издательство=[[Мысль (московское издательство)|Мысль]]|год=1987|страниц=735|ref=Манфред}}
* {{книга|автор=[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]|заглавие=Наполеон // Собрание сочинений: в 12 томах|ссылка=http://www.museum.ru/1812/library/tarle/index.html|место={{М.}}|издательство=Издательство АН СССР|год=1959|том=7|страницы=13—433|ref=Тарле}}
* {{книга|автор=[[Тюлар, Жан|Тюлар Ж.]]|заглавие=Наполеон, или Миф о «спасителе»|место={{М.}}|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|страниц=362|isbn=978-5-235-03157-9|ref=Тюлар}} — 1-е изд., 1996, — 2-е изд., 1997, — 3-е изд., 2009., — 4-е изд., 2012.
* {{книга|автор= [[Чандлер, Дэвид|Чандлер Д.]]|заглавие=Военные кампании Наполеона. Триумф и трагедия завоевателя|место={{М.}}|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2011|страниц=927|isbn=978-5-227-02457-2|ref=Чандлер}}
* {{БРЭ|автор=[[Черкасов, Пётр Петрович|П. П. Черкасов]]|2=22|3=25|статья=Наполеон I|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив=https://web.archive.org/web/20230206065456/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив дата=2023-02-06}}
;Англыз бызшәала
* {{книга|автор=Broers M.|заглавие=Napoleon. Volume 1. Soldier of Destiny, 1769–1805|ссылка=https://books.google.ru/books?id=v07tAgAAQBAJ|издательство=[[Faber and Faber]]|год=2014|allpages=608|isbn=978-0-571-27344-7|ref=Broers}}
* {{книга|автор=Dwyer Ph.|заглавие=Citizen Emperor: Napoleon in Power|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Bloomsbury]]|год=2013|allpages=799|ref=Dwyer|isbn=978-0-300-16243-1}}
* {{книга|автор=Ellis G.|заглавие=Napoleon (Profiles In Power)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8lnJAwAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2014|allpages=237|isbn=9781317874706|ref=Ellis}}
* {{книга|заглавие=The encyclopedia of the French revolutionary and Napoleonic Wars: a political, social, and military history|ссылка=https://books.google.ru/books?id=eYIRAQAAMAAJ|ответственный=Gregory Fremont-Barnes|издательство=[[ABC-CLIO]]|год=2006|allpages=1213|isbn=978-18510-96466|ref=Wars}}
* {{книга|автор=Englund S.|заглавие=Napoleon: A Political Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=7_q6b24_hXAC|издательство=[[Simon and Schuster]]|год=2010|allpages=592|isbn=978-1-439-13107-7|ref=Englund}}
* {{книга|заглавие=Europe 1789 to 1914: encyclopedia of the age of industry and empire|ссылка=https://books.google.ru/books?id=SAgZAQAAIAAJ|ответственный=J. M. Merriman, J. M. Winter|издательство=[[Charles Scribner's Sons]]|год=2006|allpages=2803|ref=Europe}}
* {{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=Napoleon Bonaparte.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|место=Oxford|издательство=Osprey Publishing Ltd|год=2010|allpages=64|isbn=978-1-84603-458-9|ref=Fremont-Barnes|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020135544/https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|archive-date=2014-10-20}}
* {{книга|автор= {{Interlanguage link|Гениффей, Патрис|Gueniffey P.|fr|Patrice Gueniffey}}|заглавие= Bonaparte: 1769–1802|ссылка= https://books.google.ru/books?id=J9noCAAAQBAJ|место= [[Кембридж (Массачусетс)|Cambridge, Massachusetts]]|издательство= [[The Belknap Press]]|год= 2015|allpages= 1008|isbn= 978-0-674-36835-4|ref=Gueniffey}}
* {{книга|автор=Hindmarsh J. T.|заглавие=The Death of Napoleon: The Last Campaign|ссылка=https://books.google.com/books?id=eVf7VLfYqWwC|место=Bloomington|издательство=Xlibris|allpages=107|год=2007|isbn=978-1-46531-508-3|ref=Hindmarsh}}
* {{книга|автор=[[Лефевр, Жорж|Lefebvre G.]]|заглавие=Napoleon|место={{L.}}, {{N. Y.}}|издательство=[[Routledge]]|год=2011|allpages=597|isbn=978-0-415-61009-4|ref=Lefebvre}}
* {{книга|автор=[[Робертс, Эндрю (историк)|Roberts A.]]|заглавие=Napoleon the Great|ссылка=https://books.google.ru/books?id=KA8-BAAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-241-01919-1|ref=Roberts}} = {{книга|автор=Roberts A.|заглавие=Napoleon: A Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=rjVBAwAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-698-17628-7}}
* {{статья|автор=Wilson, J.|заглавие=Dr. Archibald Arnott: Surgeon to the 20th Foot and Physician to Napoleon|издание=[[British Medical Journal]]|год=1975|месяц=8|число=2|doi=10.1136/bmj.3.5978.293|ref=Wilson|язык=en |issn=0959-8138}}
;Францыз бызшәала
* {{книга|заглавие=Dictionnaire Napoléon|ссылка=|ответственный=Jean Tulard|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=1999|том=1|allpages=977|isbn=978-2-213-60485-5|ref=Dictionnaire}}; Т. 2. — 1000 p.
* {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Le Grand Consulat: 1799—1804|ссылка=|издательство=Pluriel|год=2014|allpages=909|isbn=978-2-818-50394-2|ref=Lentz}}
* {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: Napoléon et la conquête de l'Europe, 1804—1810|ссылка=|издательство=Fayard|год=2002|allpages=607|isbn=978-2-213-61387-1|ref=Lentz}}
* {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: L'effondrement du système napoléonien, 1810—1814|ссылка=|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=2004|allpages=681|isbn=978-2-213-61944-6|ref=Lentz}}
* {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du Premier Empire: Les Cent-Jours, 1815|издательство=Fayard|год=2010|allpages=599|isbn=978-2-213-63808-9|ref=Lentz}}
* {{книга|автор=Tulard J., Garros L.|заглавие=Itinéraire de Napoléon au jour le jour, 1769-1821; nouvelle édition revue et corrigée par Jean Tulard et Jacques Jourquin|ссылка=https://ahrf.revues.org/1965|место={{P.}}|издательство=[[Tallandier]]|серия=Bibliothèque napoléonienne|год=2002|allpages=666|isbn=2-84734-016-5|ref=Itinéraire}} — Биография Наполеона в датах
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{ВТ-ВЭ|Наполеон I Великий|том=16|страницы=529–538|ref=Военная энциклопедия}}
* {{cite web |url=http://www.napoleon.org/ |title=Napoleon.org |publisher=Официальный сайт «Фонда Наполеона» |access-date=2017-03-24}}{{in lang|en}}{{in lang|fr}}
* {{cite web|url=http://fondationnapoleon.org/activites-et-services/histoire/la-correspondance-de-napoleon/|title=Édition de la correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>|lang=fr|access-date=2017-03-24|ref=Édition de la correspondance}}
* {{cite web|url=http://bonapartnapoleon.ru/|title=Энциклопедия «Наполеон Бонапарт»|publisher=BonapartNapoleon.Ru|access-date=2017-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6IvD0iwaw?url=http://bonapartnapoleon.ru/|archive-date=2013-08-16|lang=ru|url-status=live}}
* {{cite web|url=http://www.museum.ru/museum/1812/Library/laskas/laskas.txt|title=Максимы и мысли узника Святой Елены|lang=ru|access-date=2017-03-24}}
* {{cite web |url=http://www.museum.ru/1812/library/Napoleon1/index.html |title=Завещание Наполеона |lang=ru}}
* [https://www.napoleonica.org/fr/collections/correspondance/search?page=0&pageSize=20 Письма Наполеона] на napoleonica.org — более 40,5 тысяч писем в открытом доступе, 2024.
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1769 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Нанҳәамза 15 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1821 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Лаҵарамза 5 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Франциа Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәылацәа]]
[[Акатегориа:Франциа аимператорцәа]]
[[Акатегориа:Андорра аҳцәа]]
2zoaopm7razejm0plj97tmngz8t67pg
Акатегориа:Ажәытә Рим алитература
14
28495
171885
120956
2026-08-17T22:12:24Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Алаҭын бызшәа алитература]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Алаҭын бызшәала иҩуа алитература]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
171885
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:жә}}
[[Акатегориа:Антикатә литература]]
[[Акатегориа:Алитература атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Алаҭын бызшәала иҩуа алитература]]
7e1bj5b4b8rjkatt73dyedxk9cqcqs2
Акатегориа:Алаҭын бызшәала иҩуа алитература
14
28497
171884
109500
2026-08-17T22:09:27Z
Fraxinus.cs
8381
Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Алитература абызшәақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
171884
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Latin-language literature}}
{{DEFAULTSORT:л}}
[[Акатегориа:Алаҭын бызшәа]]
[[Акатегориа:Алитература абызшәақәа рыла]]
hi9t2puivwzhbeoem08q5w5l1m6thyg
171887
171884
2026-08-17T22:12:56Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Алаҭын бызшәа алитература]] в [[Акатегориа:Алаҭын бызшәала иҩуа алитература]]
171884
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Latin-language literature}}
{{DEFAULTSORT:л}}
[[Акатегориа:Алаҭын бызшәа]]
[[Акатегориа:Алитература абызшәақәа рыла]]
hi9t2puivwzhbeoem08q5w5l1m6thyg
Акатегориа:Аепидемиологиа
14
35066
171901
129812
2026-08-17T22:34:29Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Ауажәларратә гәабзиара]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Ауаажәларратә гәабзиара]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
171901
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Epidemiology}}
{{Cat main|Аепидемиологиа}}
{{CatAutoTOC}}
{{DEFAULTSORT:епидемиологиа}}
[[Акатегориа:Адемографиа]]
[[Акатегориа:Аԥсабара-лагылазааратәи асоциалтәи ҭҵаарадыррақәа]]
[[Акатегориа:Амедицинатә ҭҵаарадыррақәа]]
[[Акатегориа:Амедицинатә хыԥхьаӡареихьшьала]]
[[Акатегориа:Ауаажәларратә гәабзиара]]
m9zckc5e84hrdmvsfw5rk0x2t04zp1k
Акатегориа:Абиохыԥхьаӡареихьшьала
14
35069
171899
129816
2026-08-17T22:34:03Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Ауажәларратә гәабзиара]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Ауаажәларратә гәабзиара]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
171899
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Biostatistics}}
{{Cat main|Абиохыԥхьаӡареихьшьала}}
{{DEFAULTSORT:биохыԥхьаӡареихьшьала}}
[[Акатегориа:Адемографиа]]
[[Акатегориа:Ахархәаратә хыԥхьаӡареихьшьала]]
[[Акатегориа:Аматематикатәи атеориатәи биологиа]]
[[Акатегориа:Ауаажәларратә гәабзиара]]
bsn5ght6ykfou87ieukosdq3vsvahas
Акатегориа:Ауаажәларратә гәабзиара
14
35074
171902
129824
2026-08-17T22:34:41Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Ауажәларратә гәабзиара]] в [[Акатегориа:Ауаажәларратә гәабзиара]] без оставления перенаправления
129824
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Public health}}
{{Cat main|Ауажәларратә гәабзиара}}
{{CatAutoTOC}}
{{DEFAULTSORT:уажәларратә}}
[[Акатегориа:Аевтеника]]
[[Акатегориа:Агәабзиара]]
[[Акатегориа:Амедицинатә економика]]
[[Акатегориа:Агәабзиарахьчаратә политика]]
[[Акатегориа:Амедицинатә ҭҵаарадыррақәа]]
[[Акатегориа:Амедицинатәи агуманитартәи ҭҵаарадыррақәа]]
[[Акатегориа:Ауаажәларра|гәабзиара]]
[[Акатегориа:Амедицинатә занааҭқәа]]
fvzoc59ip47ouw2gvpyrxfq0af36jl4
Акатегориа:Агәабзиарахьчаратә ҵарадырра
14
35092
171900
145892
2026-08-17T22:34:12Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Ауажәларратә гәабзиара]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Ауаажәларратә гәабзиара]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
171900
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Health education}}
{{Cat main|Агәабзиаратә ҵара }}
{{DEFAULTSORT:гәабзиара}}
[[Акатегориа:Ауаажәларратә гәабзиара]]
[[Акатегориа:Аҵара амаҭәарқәа рыла]]
cnxgo9q4z7wv5hhsk677wp4wydtg5q2
Асакара
0
40302
171845
143897
2026-08-17T18:09:06Z
InternetArchiveBot
15973
Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260817sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
171845
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:Deserto libico - Driving - panoramio.jpg|мини|[[Ливиатәи асакара]] иҟоу аԥслымӡи аԥслымӡҳәыгәрақәеи]]
'''Асакараҳәа''' иашьҭоуп [[Адгьыл]] аҿы зегь реиҳа иахьшоуроу, ихбарроу аҭыԥқәа ахьыҟоу. Араҟа зынӡаскгьы ақәа леиӡом. Иҟоуп ҭыԥқәак 400 шықәса ақәа ахьымлеиц. Ҽынла асакарақәарҿы даара ишоуроуп. Лассы-ласс [[Ашоура|ашоура]] 60 градус аҟынӡа ихалоит. Аԥхын ҳара ҳҿы аасҭа ҩынтә еиҳаны уаҟа ишоуроуп. Уахынла даара ихьҭоуп. Уаҟа [[аԥслымӡ]] шьхақәа зеқь келометра инаӡоит. Асакараҿ амҩа аԥшаара даара иуадаҩуп. Мышқәак уныҟәозаргьы, аԥслымӡ шьхақәа рыда ԥсы зхоу акагьы уԥылаӡом. Асакара аҭынчра, аԥшашьҭыбжь мацара ауп еилазго. Аныҟәаҩцәа ара лассы-лассы ашоура бааԥси, ахьҭеи, аԥслымӡсыҭәҳәеи ирыниалоит. Убри аҟынтә, уа ухала аныҟәара шәарҭоуп. Уи азоуп ауаа агәыԥ дуқәа еизганы аныҟәарақәа зымҩаԥырго. Асакараҿы нхашьа амаӡам. Уи азоуп лассы-ласс ԥсы зхам адгьыл ҭыԥ ҳәа изашьҭоу.
Адгьыл аконтинетқәа зегьы рҿы, [[Антрактида]] ада, захьынџьара асакара уԥылоит. Ари идуӡӡоу аԥслымӡ шьхақәа, ма иҩежьуп ма ишкәакәоуп, урҭ ирацәаӡаны аҭыԥ рымҽхаркуеит. Аԥслымӡ фырҭын иахҟьаны асакара аформа есымша аҽаԥсахуеит. Асакараҿ анхара уадаҩуп. Уи азоуп уаҟа, уарла-шәарла [[ақалақь]]қәа зуԥыло. Аԥслымӡ шьхақәа рҿы аԥстәқәа маҷны инхоит. Урҭ ашоура бааԥс аҿы анхара рцәыуадаҩуп. Асакараҿы аҵиаақәа рдацқәа, дара шыҟазар ахәҭоу аасҭа, ҩажәантә роура еиҳауп. Усоуп урҭ адгьыл ацәаакыра шалырцәцәаауа. Зны-зынла урҭ рымахә шәпақәа рҿы, аӡы рҵәахуеит ашора бааԥс аныҟоу рхы иадырхәарц.
==Асакараҿ аԥсҭазаареи аоазисқәеи==
Ԥсҭазаара ахьыҟам иҵыхәаԥҵәарадоу аԥслымӡра мшынаҿ зны-зынла иуԥылоит аҭыԥ иаҵәақәа-аоазисқәа. [[Ацәҳәыраҿы ацәаакыра ҭыԥ|Аоазисқәа]] рҿы адгьыл-аҵантә аӡы халоит азы, уаҟа аԥсҭазаара ҟалар алшоит. Адгьыл аҵан [[Аӡы|аӡқәа]] анҭабалакь, аоазисқәа рҿы аԥсҭазаара аанҿасуеит. Нас уаҟа инхоу ауаа иҿыцу аоазисқәа ирышьҭалоит.
[[Афаил:Deserts.png|мини|центр|800px|Адунеи иреиҳаӡоу асакарақәа]]
==Абедуинцәа==
[[Афаил:Les dunes de Merzouga (Une caravane de chameaux ).jpg|мини|[[Марокко]]тәи асакара инхоз [[абедуинцәа]]]]
[[Сахара]] асакараҿы инхоит ахьшьцәа, [[абедуинцәа]]. Урҭ лассы - ласс ҭыԥк аҟынтәи, даҽа ҭыԥкахь ииасуеит, аоазисқәа рҿы аӡы ахьҭабо иахҟьаны. Абедуинцәа аҩнқәа рымаӡам. Урҭ ақәацәақәа рҿы инхоит. Рҭыԥ иахыҵырц анырҭахыу, рқәацә аарбганы, иаарласны даҽаџьара идыргылоит. Абедуинцәа амҩа ишықу ианрықәыхәла, амца еиқәырҵоит. Абедуинцәа амаҭәа шкәакәақәа ршәырҵоит. Ашоура бааԥс аныҟоу амра иамблырц азы. Рхырҿы лассы-ласс иҭарыҳәҳәоит амра иамблырц.
Абедуинцәа реидарақәа амахҽқәа рыла еиҭаргоит. Амахҽ - асакараҿы зегьы иреиҳау ԥстәуп. Иара амч ӷәӷәа амоуп, ирласны иҩуеит. Уи адагьы, асакараҿы фатәы-жәтәыда мыздуӡӡак иачҳауеит. Амахҽ афатәи аӡи абӷа аџьыҟәраҿ иҭаҵәахны иамоуп, ианаҭаххо хәыҷы-хәыҷла ахы ианархәарц.
Абедуинцәа амҩа иқәларан ианыҟо, џьарак рҽеидыркылоит. Реидарақәа амахҽқәа ирықәҿаҳәан, рыхәдақәа аҵәҵәақә ахшьны амҩа иқәлоит. Аҵәҵәақәа рыбжьы асакараҿы хараӡагьы иуаҳауеит. Уи ала амахҽқәа амҩа ишықәыу ала адырра рырҭоит амҩа иқәу. Асакарақәарҿы амахҽқәа реиԥш инхоит ажьақәа, абгахәыҷы злымҳа дуу, амаҭ, аҳәынаԥ…
Урҭ зегьы дара ртәыла, ари асакараҿы аԥсҭазаара рҽандраалоит. Аҵиаақәа рҟынтә зегь раасҭа ирацәаны иуԥылоит акактус, абаобаб, апальма.
==Акактус==
[[Афаил:Baja California Desert.jpg|мини|[[Мексика]] [[Катавиньа арегион]] [[Ҵаҟатәи Калифорниатәи асакара]] иҟоу акактусқәа]]
[[Акактус]] ари дара иџьоушьаша аформа змоу ҵиаауп. Урҭ ргәыцәқәа шәпоуп, ақәыцқәа рымоуп, аха ашәҭ ԥшӡақәа рҿалоит. Акактус агәыцә аҿы, аӡы рацәаны еизнагоит, убри аҟынтә, ашора ахгара азымариоуп. Урҭ ақәыцқәа ирыцәшәо аԥстәқәа рацәоуп.
==Абаобаб==
[[Афаил:Fony baobab.jpg|мини|[[Абаобаб]]]]
[[Абаобаб]] [[Африка]] иазҳауеит. Ари [[Аҵиаақәа|ҵиа]] дуӡӡоуп. Уи ашәпара жәаҩа метра инаӡоит. Абаобаб зқьышықәса аԥсы ҭоуп. Иҟоуп 5000 шықәса зхыҵуа абаобабқәагьы. Ари иџьоушьаша аҵиааақәа иреиуоуп, ақәа анауа адацқәа рыла убриаҟара аӡы ажәуеит азы, даара ишәпахоит. «Аӡы злачыз абаобаб ашәымӷьар еиԥш итатоуп.
Аарҩарақәа аныҟоу абаобаб еиҭах «иагхоит». Абаобаб жәымзы бӷьыда игылоуп. Иара шықәсыкахь знык ишәҭуеит. Ашәҭқәа ҵхыбжьоноуп рҽанаадыртуа. Абаобаб ашаха алырхуеит, уи убри аҟынӡа иӷәӷәоуп, аслангьы иазыԥҵәашам. Ирҳәоит абаобаб уаҵагылар, угәы иҭоукыз хымԥада инаӡоит ҳәа.
==Еицырдыруа асакарақәа==
[[Сахара]] - адунеи аҿы зегьы иреиҳауп. Уи [[Африка]]тәи аконтинент аҿы иҟоуп. Сахара, ҵакырала [[Австралиа]] иаҟароуп. Убри аҟара идуӡӡоуп, аԥслымӡ мшын ҳәа иашьҭоуп. Иара есааира ацлара иаҿуп. Сахара уарла-шәарлоуп ақәа шауа. Ара убас ишоуроуп, ақәа цәыкәбарқәа адгьыл иқәҭәаанӡа ихылҩа-ԥсылҩахоит аҳауаҿы. Ацаҟьақәа шьыжьы инаркны хәлаанӡа 100 градуск рҟынӡа ишуеит.
Уи аамҭазы амра аӡы ицәургылар ахәараҳәа ишуеит. Аха, уахынла даара ихьҭоуп. Аныҟәаҩцәа ақәацәқәа дыргылоит, амца еиқәырҵоит рыҽдырԥхарц.
Сахара лассы-ласс аԥслымӡ фырҭынқәа асуеит. Урҭ угәуҽанӡамкәа ирласны ицәырҟьоит, убри аҟынтә ақалақьқәа лассы-ласс ихырҩоит. Ишыу аԥслымӡ фырҭын анаҩс, Сахара аҳауа убас аҽаԥсахуеит, аихалыхқәа, амаҭәа, ауҩы ихцәы амцабзхәыҷқәа рыхҟьоит.
===Зегь раасҭа иҵаау, иԥсҭазаарадоу асакара===
Ари адәеужь шкәакәа раԥхьа ианубо сыла ихҟьаз џьушьоит. Аха, аиашазы, ари иҵаау сакароуп. Уи [[Аргентина]] иҟоуп. Уаҟа аминералтә џьыка мацароуп иҟоу уи азы, ԥсы зхоу акагьы зынхаӡом.
Зегь раасҭа ихбарҭоу асакара, асакара [[Атакама]] ауп. Уи [[Америка]]тәи аконтинент аҿы иҟоуп. Атакама асакараҿы, ԥшьышә шықәса ақәа амуӡац.
Асакараҿ аԥслымӡ еиҳарак иҩежьуп, аха [[Мсыр|Египет]] асакара шкәакәеи, асакара еиқәаҵәеи уԥылоит. Аҩбагьы даара иԥшӡоуп. Ус еиԥш аԥштәеиқәаҵәа заиуз, уаҟа изызҳауа аҵиақәа рзоуп. Урҭ анҩалакь, еиқәаҵәамҳаҳараӡа иҟалоит азы аԥслымӡгьы дыреиқәаҵәоит.
===Асакараҿы еилкаашьа змам ацәырҵрақәа===
Асакараҿы зегь раасҭа иџьоушьоу цәырҵроуп алаԥшҵашәарақәа (амираж): Шьыбжьагәазы, амра анкаццеиуа, аныҟәаҩцәа рылаԥш иҵашәоит алаԥшҳәааҿы ақалақьқәа, амшын, аоазисқәа… Ашоура бааԥс иаркараз аныҟәаҩцәа рыбла иажьоит избанзар, урҭ ирбо зынӡагьы иҟаӡам. Амра иаршыз аҳауеи асабеи анеилалалакь, иџьоушьаша асахьақәа рылҵуеит. Урҭ амираж ҳәа ирышьҭоуп. Амиражқәа лассы- ласс ицәырҵуеит Атакамеи Сахареи асакарақәа рҿы.
==Ахархәара змоу алитература==
* {{cite book |title=In the Deserts of this Earth |url=https://archive.org/details/indesertsofthise00geor |url-access=registration |last=George |first=Uwe |year=1978 |publisher=Hamish Hamilton |isbn=978-0-241-89777-5 }}
* {{cite book |title=Aeolian Sand and Sand Dunes |last1=Pye |first1=Kenneth |last2=Tsoar |first2=Haim |year=2009 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-85910-9 |url=https://books.google.com/books?id=k1vv3wU28QMC }}
* {{cite journal |title=The physics of blown sand and desert dunes |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1941-10-25_148_3756/page/480 |journal=Nature |volume=148 |issue=3756 |pages=480–481 |author=Bagnold, Ralph A. |author-link=Багнолд, Ралф Алгер | year=1941|bibcode=1941Natur.148..480H |doi=10.1038/148480a0 |s2cid=38251361 }}
* {{cite book | title=Deserts | series=National Audubon Society nature guides | publisher=Random House / Chanticleer Press | author=Macmahon, James | year=1988 | isbn=978-0-394-73139-1 | url=https://archive.org/details/deserts00macm }}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:сакара}}
[[Акатегориа:Асакарақәа| ]]
[[Акатегориа:Аекосистемақәа]]
[[Акатегориа:Агеоморфологиа]]
bqxz9w2eq8uug1d3xxbgavm1kpfl5a0
Аматематика
0
53880
171812
169487
2026-08-17T16:56:26Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171812
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Аматематика|Аматематика (аҵакы)}}
{{Комплексная наука}}
[[Файл:Euclid.jpg|right|thumb|280px|<center>[[Евклид|Евклид]]. [[Рафаэль Санти|Рафаель]] и- "[[Афинская школа|Афинатәи ашкол]]" аҟәырҷаха</center>]]
'''Аматематика''' (ажәытә бырз.: μᾰθημᾰτικά < μάθημα “аҵара; аҭҵаарадырра”) — [[Точные науки|ииашоу]] [[Формальные науки|формалтә ҭҵаарадырра]]оуп<ref>{{Cite web|url=http://www.classes.ru/all-greek/dictionary-greek-russian-old-term-39609.htm|title=μαθηματικα, μαθηματικα перевод|publisher=www.classes.ru|access-date=2017-09-20|archive-date=2018-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809211846/http://www.classes.ru/all-greek/dictionary-greek-russian-old-term-39609.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=mathematics {{!}} Definition, History, & Importance {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/science/mathematics|website=www.britannica.com|access-date=2022-01-13|lang=en|archive-date=2018-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180103013933/https://www.britannica.com/topic/mathematics|url-status=live}}</ref><ref>{{БРЭ |статья=Математика |ссылка=https://old.bigenc.ru/mathematics/text/2192138|архив=https://web.archive.org/web/20230103215648/https://bigenc.ru/mathematics/text/2192138|архив дата=2023-01-03}}</ref>, аханатә [[Арифметика|ахыԥхьаӡаратә еизыҟазаашьақәа]]еи (аԥхьаӡацқәа) [[Геометрия|аҭыԥтә формақәа]]еи (агеометриатә фигурақәа) ҭызҵаауа. Еиҳа иҿыцу аилкаараҿы, ари [[Математический объект|аобиектқәа]] рыбжьара аизыҟазаашьақәа ирызку ҭҵаарадырроуп, зыӡбахә ала акгьы дырым, ҷыдарақәак рыда – [[Аксиома|аксиомақәа]] раҳасабала еиуеиԥшым аматематикатә [[теории|теориа]] шьаҭас иамоу<ref name="burbakiDef"/>.
Аматематика ҭоурыхла ишьақәгылеит аԥхьаӡаратә операциақәа— аобиектқәа рформақәа ршәареи рыхцәажәареи шьаҭас ишьҭыхны<ref>{{Cite news|title=mathematics {{!}} Definition & History|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/369194/mathematics|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2017-09-20|lang=en|archive-date=2008-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20080703212210/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/369194/mathematics}}</ref>. [[Математические объекты|Аматематикатә обиектқәа]] ҟалоит ииашоу ма даҽа математикатә обиектқәак рҟазшьақәа [[Идеализация|армариара]]ла, насгьы урҭ ацәаҩақәа [[Формальный язык|формалтә бызшәа]]ла рҭаҩра абзоурала.
Аматематика [[Естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] рахь иаҵанакӡом, аха урҭ рҿы инарҭбааны ахархәара амоуп рҵакы ииашаны аарԥшра азы еиԥш, алҵшәа ҿыцқәа раиуразгьы. Уи егьырҭ аҭҵаарадыррақәа (азеиԥш) абызшәатә хархәагақәа рызҭо [[фундаментальная наука|шьаҭанкылатәи ҭҵаарадырра]]оуп; убриалагьы, урҭ рыструктуратә еиҿцаара аанарԥшуеит, аԥсабара азеиԥш закәанқәа рыԥшаарагьы иацхраауеит<ref>{{cite web
|url = http://ou.tsu.ru/hischool/filmatem/42.htm
|title = Глава 2. Математика как язык науки
|publisher = Сибирский открытый университет
|access-date = 2010-10-05
|url-status = dead
|archive-url = https://web.archive.org/web/20120124064125/http://ou.tsu.ru/hischool/filmatem/42.htm
|archive-date = 2012-01-24
}}</ref>.
== Адырра хадақәа ==
Иҭҵаахо аобиектқәа иреиӷьӡоу рҟазшьақәа ма [[аксиома|аксиомақәа]] раҳасабала ишьақәгылоит, мамзаргьы урҭ ирышьашәало аматематикатә обиектқәа рыӡбахә аҿы иарбоуп<ref>{{книга|автор=Панов В. Ф. |заглавие=Математика древняя и юная |издание=Изд. 2-е, исправленное |место=М. |издательство=[[МГТУ им. Баумана]] |год=2006 |страниц=648 |страницы=581—582 |isbn=5-7038-2890-2 }}</ref>. Анаҩс, алогикатә лкаа аԥҟара џьбарақәа инарықәыршәаны, арҭ аҷыдаҟазшьақәа рҟынтәи иҵабыргу егьырҭ аҷыдаҟазшьақәа ([[теоремы|атеоремақәа]]) шьақәгылоит. Ари [[теория|атеориа]] зеиԥшла иҭҵаахо аобиект [[Математическая модель|аматематикатә модель]] шьақәнаргылоит. Абасала, аханатә аҭыԥтәи ахыԥхьаӡаратәи еизыҟазаашьақәа ҵаҵӷәыс иҟаҵаны, аматематика еиҳа уаҩы ихаҿы иааиго аизыҟазаашьақәа аиуеит, урҭ рыҭҵаарагьы ҳаамҭазтәи аматематика маҭәарс иамоуп.
Традициала, аматематика еиҟәшоуп атеориатә — аматематикаҩнуҵҟатәи аилазаашьақәа иҵауланы анализ рзызуеи, насгьы [[прикладная математика|ахархәаратә]] —змодельқәа егьырҭ аҭҵаарақәеи анџьныртә маҭәарқәеи ирымаздои рыла, урҭ рҟынтәи акы-ҩба аматематика аҳәааҿы аҭыԥ ааныркылоит. Аиашазы, [[формальная логика|аформалтә логика]] [[философия|афилософиатә ҭҵаарадыррақәа]] рыхәҭак аҳасабалагьы, аматематикатә ҭҵаарадыррақәа рыхәҭак аҳасабалагьы уахәаԥшыр ауеит; [[механика|амеханика]] — [[физика|афизика]]гьы аматематикагьы; [[информатика|аинформатика]], акомпьютертә технологиақәа, [[алгоритм|алгоритмика]] [[Инженерное дело|анџьнырра]]хь еиԥш, аматематикатә ҭҵаарадыррақәа рахьгьы иаҵанакуеит, уб . иҵ.
== Аетимологиа ==
Ажәа «аматематика» ажәытә бырз. бызшәа аҟынтәи μάθημα, иаанагоит «аҵара, адырра, аҭҵаарадырра», {{lang-grc|μαθηματικός}}, аханатә «игәнызкыло, еихьӡоу» аҵакы аман, ԥыҭрак ашьҭахь — «аҵара иаҵанакуа», анаҩс «аматематика иаҵанакуа» ҳәа иҟалеит<ref>{{Cite web|url=http://slovarus.info/grk.php|title=Большой древнегреческий словарь (αω)|publisher=slovarus.info|access-date=2017-09-20|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMogIDHB?url=http://slovarus.info/grk.php|archive-date=2013-02-12|url-status=dead}}</ref>. Ажәа аҟнытә, [[Алаҭын бызшәа|лаҭын бызшәа]]ла, ''ars mathematica'' иаанагоит "аматематика аҟазара" ({{polytonic|μαθηματικὴ τέχνη}}). Ажәытә бырзен бызшәа атермин μᾰθημᾰτικά ажәа «аматематика» иахьатәи аҵакала [[Аристотель|Аристотель]] иусумҭақәа рҿы иҟоуп (ҳера ҟалаанӡа 4-тәи ашәыш.). [[Фасмер, Макс|Фасмер]] игәаанагарала, ари ажәа аурыс бызшәахьма аполиак бызшәа matematyka аҟынтәи иааит, мамзаргьы {{lang-la|Mathematica}} аҟынтәи<ref>{{Cite web|url=http://www.classes.ru/all-russian/russian-dictionary-Vasmer-term-7485.htm|publisher=classes.ru|access-date=2017-09-20|title=Математика|archive-date=2017-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915065225/http://www.classes.ru/all-russian/russian-dictionary-Vasmer-term-7485.htm|url-status=live}}</ref>.
Урысшәала иҟоу атекстқәа рҿы ажәа «математика», мамзаргьы ''маѳематика'' ҳԥылоит, иаҳҳәап, XVII-тәи ашәышықәса инаркны - ҿырԥштәыс иаагозар, [[Спафарий, Николай Гаврилович|Николаи Спафариа]] иҩымҭаҿы «Книга избранной вкратце о девяти мусах и о седмих свободных художествах» (1672 ш)<ref>{{книга|ответственный=Гл. ред. [[Филин, Федот Петрович|Ф. П. Филин]]|заглавие=Словарь русского языка XI—XVII вв. Выпуск 9|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1982|страницы=41}}</ref>.
== Ашьақәырӷәӷәагақәа ==
<!-- на этот заголовок есть ссылка из текста статьи -->
[[Аристотель|Аристотель]] аматематика «ахыԥхьаӡара иазку аҭҵаарадырра» ҳәа иаликаауан, уи аилкаара ԥыжәара аман XVIII-тәи ашәышықәсанӡа.
Аматематика амаҭәар раԥхьаӡатәи ашьақәырӷәӷәагақәа руак [[Декарт, Рене|Декарт]] иҟеиҵеит<ref>''Декарт Р.'' Правила для руководства ума. М.-Л.: Соцэкгиз, 1936.</ref>:
{{Ацитата алагара}}
Аматематика аҳәаақәа рахь иаҵанакуеит еишьҭагылашьак ма еизшәарак ахьыҟоу аҭҵаарадыррақәа мацара, насгьы зынӡа аҵакы амаӡам урҭ ԥхьаӡацқәоума, фигурақәоума, еҵәақәоума, бжьқәоума, мамзаргьы даҽакума ари ашәагаа ахьыԥшаахо. Абасала, иҟазароуп зеиԥш ҭҵаарадыррак, аиҿкаареи ашәага-загеи ирыҵанакуа зегьы ҭзыршәшәаауа, иалкаау маҭәарк аҭҵаара аҽаламгалакәа, насгьы уи аҭҵаарадырра атәым ажәала ахьӡ аҭаны акәымкәа, ижәытәу, ахархәара иаланагалахьоу Азеиԥш матиматика ҳәа ахьӡ амазароуп.
{{oq|la|…illa omnia tantum, in quibus ordo vel mensura examinatur, ad Mathesim referri, nec interesse utrum in numeris, vel figuris, vel astris, vel sonis, aliove quovis obiecto talis mensura quaerenda sit; ac proinde generalem quamdam esse debere scientiam, quae id omne explicet, quod circa ordinem et mensuram nulli speciali materiae addicta quaeri potest, eamdemque, non ascititio vocabulo, sed iam inveterato atque usu recepto, Mathesim universalim nominari<ref>{{книга|заглавие=René Descartes' Regulae ad directionem ingenii. Nach der Original-Ausgabe von 1701 herausgegeben von Artur Buchenau|место=[[Лейпциг|Leipzig]]|год=1907|ссылка=https://archive.org/details/regulaeaddirecti00desc/page/12|pages=13}}</ref>.}}
{{Ацитата алгара}}
Асовет аамҭазы, [[Большая советская энциклопедия|БСЕ]] аҟынтәи [[Колмогоров Андрей Николаевич|А. Н. Колмогоров]] иҟаиҵаз ашьақәырӷәӷәага ихаданы иԥхьаӡан<ref name="Kolm">{{Акьыԥхьра|книга|часть=Математика|часть ответственный=[[Колмогоров, Андрей Николаевич|А. Н. Колмогоров]]|заглавие=[[Большая Советская Энциклопедия]]|издание=2-е изд|год=1954|том=26 : Магнитка — Медуза|ответственный=гл. ред. [[Введенский, Борис Алексеевич|Б. А. Введенский]]|место=М.|издательство=Государственное научное издательство «Большая Советская Энциклопедия»|страницы=464—483|тираж=300000}}</ref>{{rp|464}}:
{{Ацитата алагара}}
Аматематика... иҵабыргу адунеи ахыԥхьаӡаратә шьақәгылашьақәеи аҭыԥтә формақәеи ирызку ҭҵаарадырроуп.
{{Ацитата алгара}}
[[Энгельс, Фридрих|Ф. Енгельс]] абасала ишьақәирӷәӷәоит<ref>«Чистая математика имеет своим объектом пространственные формы и количественные отношения действительного мира» в источнике: {{книга|автор=Маркс К., Энгельс Ф.|заглавие=Сочинения|часть=Анти-Дюринг|том=20|издание=2-е изд|год=1961|издательство=Государственное издательство политической литературы|место=М.|тираж=130000|страницы=37}}<br>Оригинал цитаты (нем.) — «Die reine Mathematik hat zum Gegenstand die Raumformen und Quantitätsverhältnisse der wirklichen Welt» — в источнике: {{книга|1=|автор=Friedrich Engels|заглавие=Herrn Eugen Dühring's Umwälzung der Wissenschaft|место=[[Лейпциг|Leipzig]]|год=1878|ссылка=http://digital.ub.uni-duesseldorf.de/ihd/content/pageview/2573294|pages=20|archive-date=2019-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20190516223944/http://digital.ub.uni-duesseldorf.de/ihd/content/pageview/2573294}}</ref>; аиашаз, Колмогоров анаҩс иҳаилиркаауеит ахархәара змоу атерминқәа зегьы еиҳа инарҭбааны, абстракттә ҵакыла еилкаалатәуп ҳәа<ref name="Kolm"/>{{rp|476,477}}.
[[Николя Бурбаки|Бурбаки]] иҳәашьа<ref name="burbakiDef">''Бурбаки Н.'' Архитектура математики. Очерки по истории математики / Перевод И. Г. Башмаковой под ред. К. А. Рыбникова. М.: ИЛ, 1963. С. 32, 258.</ref>:
{{Ацитата алагара}}
Аматематика аҵакы... уажәы иаарԥшуп урҭ аазырԥшуа ҟазшьақәак ирҷыдахаз уаҳа џьаргьы зыӡбахә ыҟам аобиектқәа реизыҟазаашьақәа ирызку аҵарадырра аҳасабала, — аксиомақәа реиԥш атеориа ашьаҭаҿы ишьҭоу рхаҭа-ԥсаҭа... Аматематика абстракттә формақәа – аматематикатә структурақәа иреизгоуп.
{{Ацитата алгара}}
[[Герман Вейль|Герман Веиль]] аматематика амаҭәар зегьы еицырзеиԥшу шьақәырӷәӷәагак аҭара алшара рацәак угәы шьҭызхша ахәшьара изамҭеит:
{{Ацитата алагара}}
Аматематика ашьаҭа акреи уи аҵыхәтәанӡа изакәыҵәҟьои ирызку азҵаара иаартны иаанхоит. Ҳара иҳаздырӡом ари азҵаара аҵыхәтәанӡа аҭак аԥшаара алзыршо хырхарҭак, насгьы ҳазыԥшызар ҳалшоу иҳалымшоу ас еиԥш иҟоу «аҵыхәтәантәи» аҭак знымзар зны иҳауны аматематикцәа зегьы ирыдыркылап ҳәа.
“Аматематизациа” ауаҩы иҟазаратә ԥсҭазаара ацәырҵрақәа иреиуаны иаанхар алшоит, амузыка арҳәара, мамзаргьы алитературатә рҿиара реиԥш, илашаны, ихьыԥшымкәа, аха уи аҭоурыхтә ԥеиԥшқәа заатәи азԥхьагәаҭара иаднакылаӡом, ииашангьы изыҟалом<ref>''Герман Вейль'' // {{книга|автор=Клайн М.|заглавие=Математика. Утрата определённости|издательство=Мир|место=М.|год=1984|ссылка=http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu|страницы=16|архив=https://web.archive.org/web/20070212044129/http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu|архив дата=2007-02-12|url-status=dead|archive-date=2007-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20070212044129/http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu}} {{Cite web |url=http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu |title=Архивированная копия |access-date=2009-01-12 |archive-date=2007-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070212044129/http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu |url-status=dead }}</ref>.
{{Ацитата алгара}}
== Аматематика аҟәшақәа ==
{{main|Аматематика аҟәшақәа}}
1. Аматематика арҵагатә дисциплина'' аҳасабала [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациа]]ҿы еиҟәшоуп абжьаратәи ашкол аҿы ирҵо [[элементарная математика|алагарҭатә математике]]и, еиҿкаау адисциплинақәа рыла:
* [[Арифметика]]
* [[элементарная алгебра|алагарҭатә алгебра]]
* [[евклидова геометрия|алагарҭатә геометриа]]: [[планиметрия|апланиметрие]]и [[стереометрия|астереометрие]]и
* алагарҭатә функциақәа ртеориеи анализ аелементқәеи
[[высшая математика|иреиҳау аматематике]]и, аҵараиурҭақәа рҿы аматематика иатәым азанааҭқәа рҟны ирҵо. Иреиҳау аматематика иаҵанакуа адисциплинақәа азанааҭ зеиԥшроу еиԥш рҽырыԥсахуеит.
Аматематика азанааҭ ала аҵаратә программа шьақәгылоуп анаҩстәи арҵагатә дисциплинақәа рыла<ref>Государственный образовательный стандарт высшего профессионального образования. Специальность 01.01.00. «Математика». Квалификация — Математик. Москва, 2000 (Составлено под руководством [[Лупанов, Олег Борисович|О. Б. Лупанова]])</ref>:
* [[Математический анализ|Аматематикатә анализ]]
* [[Алгебра]]
* [[Аналитическая геометрия|Аналитикатә геометриа]]
* [[Линейная алгебра|Ацәаҳәатә алгебре]]и [[геометрия|агеометрие]]и
* [[Дискретная математика|Адискреттә математика]]
* [[Математическая логика|Аматематикатә логика]]
* [[Дифференциальные уравнения|Адифференциалтә еиҟаратәрақәа]]
* [[Дифференциальная геометрия|Адифференциалтә геометриа]]
* [[Топология|Атопологиа]]
* [[Функциональный анализ|Афункционалтә анализ]]и [[интегральные уравнения|аинтегралтә еиҟаратәрақәа]]еи
* [[Теория функций комплексного переменного|Акомплекстә ҽеиҭак афункциақәа ртеориа]]
* [[Уравнения в частных производных|Хаҭалатәи алыҵқәа реиҟаратәра]] (ари акурс аҭыԥан, афизикцәа [[математическая физика|аматематикатә физика]] аметодқәа ирзаԥхьоит)
* [[Теория вероятностей|Иалшар ауқәо ртеориа]]
* [[Математическая статистика|Аматематикатә статистика]]
* [[Теория случайных процессов|Машәырлатәи апроцессқәа ртеориа]]
* [[Вариационное исчисление|Аицааирақәа рыԥхьаӡаре]]и [[методы оптимизации|аоптимизациа аметодқәа]]еи
* [[численные методы|Аԥхьаӡаратә методқәа]], даҽакала иуҳәозар, ахыԥхьаӡаратә методқәа
* [[Теория чисел|Ахыԥхьаӡарақәа ртеориа]]
2. Урыстәылатәи Афедерациа аҵареи аҭҵаарадырреи Рминистрра ала аматематика ''аҵарауаа рзанааҭ'' аҳасабала ахырхарҭаақәа рыла еиҟәшоуп<ref>[https://web.archive.org/web/20111127142124/http://vak.ed.gov.ru/common/img/uploaded/files/vak/norm_doc/2010/Prilozhenie_k_prikazu_N59_ot_25.02.2009.doc Номенклатура специальностей научных работников], утверждённая приказом Минобрнауки России от 25.02.2009 № 59</ref>:
* [[Вещественный анализ|амаҭәартә]], [[комплексный анализ|акомплекстә]], [[функциональный анализ|афункционалтә анализ]]
* [[Дифференциальные уравнения|Адифференциалтә еиҟаратәрақәа]], [[динамические системы|лассы еиҭашәо асистемақәа]]еи [[оптимальное управление|бжьаратәла амҩақәҵаре]]и
* [[Математическая физика|Аматематикатә физика]]
* [[Геометрия|Агеометрие]]и [[топология|атопологие]]и
* [[Теория вероятностей|Иҟалаша атеорие]]и [[математическая статистика|аматематикатә статистике]]и
* [[Математическая логика|Аматематикатә логика]], [[алгебра|алгебра]], [[теория чисел|ахыԥхьаӡарақәа ртеориа]]
* [[Вычислительная математика|Аҳасабратә математика]]
* [[Дискретная математика|Адискреттә математике]]и [[кибернетика|аматематикатә кибернетике]]и
3. «Аҭҵаарадырратә усумҭақәа асистема рыҭаразы» ахархәара аиуеит [[Универсальная десятичная классификация|иуниверсалтәу ажәабактәи аихшара]] аҟәша "Аматематика"<ref>{{Cite web |url=http://www.teacode.com/online/udc/51/51.html |title=УДК 51 Математика<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2009-09-07 |archive-date=2009-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090826035648/http://teacode.com/online/udc/51/51.html |url-status=live }}</ref>.
4. Америкатәи аматематикатә еилазаара аматематика аҟәшақәа реихшаразы ахатә ԥҟара аԥнаҵеит. Уи иахьӡуп. Ари аԥҟара лассы-лассы аҽарҿыцуеит. Уажәтәи аверсиа абри ауп. Аԥхьатәи аверсиа -.
== Арбагатә дыргақәа ==
{{main|Аматематикатә дырга}}
Аматематика даара еиуеиԥшым, насгьы даара иуадаҩу аструктурақәа аус рыднаулоит аҟнытә, уи арбагатә дыргақәа рсистемагьы кырӡа иуадаҩуп. Иахьатәи [[математическая формула|аформулақәа]] рҩыратә система шьақәгылеит европатәи алгебратә традициа ашьаҭала, иара убасгьы аматематика аҟәшақәа рнаҩс ицәырҵыз аҭахрақәа рышьаҭала - [[Математический анализ|аматематикатә анализ]], [[Математическая логика|аматематикатә логика]], [[Теория множеств|арацәақәа ртеориа]], уҳәа убас иҵегьы. Агеометриа шәышықәсала лабҿабатәи аҿырԥштәы ахы ианархәон. Ҳаамҭазтәи аматематикаҿы иара убас аларҵәара рымоуп иуадаҩу аграфикатә анҵамҭатә системақәа (иаҳҳәап, [[коммутативная диаграмма|акоммутативтә диаграммақәа]]), [[граф (математика)|аграфқәа]] шьаҭас измоу арбагатә дыргақәагьы лассы-лассы ахархәара роууеит.
== Аҭоурых кьаҿ ==
{{main|Аматематика аҭоурых}}
[[Файл:Cyr8.gif|справа|мини|[[Кирик Новгородец|Кирик Новгородец]]. «Ауаҩы ашықәсқәа рхыԥхьаӡара злеидырша амҩақәҵарақәа». Анапылаҩыра. Абӷьыц 345 (иаарҳәны). Иаҵанакуеит [[Кириллическая система счисления|ажәытә урыс хыԥхьаӡарақәа]] ]]
[[Файл:Quipu MKL Bd. 13 1890 (128905524).jpg|thumb|[[Кипу|Кипу]], [[Инки|инкаа]] ахыԥхьаӡарақәа рҭаҩразы рхы иадырхәоз]]
Академик [[Колмогоров, Андрей Николаевич|А. Н. Колмогоров]] аматематика аҭоурых азы абри аҩыза аструктура аԥшьигеит:
# Аматематика аира апериод, уи цонаҵы имаҷымкәа афакттә материал еизган;
# Ҳара ҳера ҟалаанӡа [[VI век до н. э.|6]]-[[V век до н. э.|5]]-тәи ашәышықәсақәа рзы иалагаз, [[XVI век|XVI-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭан ихыркәшахаз алагамҭатә математика апериод («[[XVII век|XVII-тәи ашәышықәса]] алагаанӡа аматематика зыҟны аус амаз аилкаарақәа рҭаҵәах, иахьатәи аамҭазгьы алагарҭатәи абжьаратәи ашколқәа рҟны изхысуа «имариоу аматематика» шьаҭас иамоуп»);
# Аҽеиҭакқәа рматематика апериод, [[XVII век|17]]-[[XVIII век|18]]-тәи ашәышықәсақәа зҵазкуа, ««иреиҳау аматематика» аамҭа ҳәагьы ахьӡ аҟынтәи иазаҳҳәар ауеит»»;
# Ҳаамҭазтәи аматематика апериод —[[XIX век|19]]-тәии [[XX век|20]]-тәии ашәышықәсақәа рзтәи аматематика, аматематикцәа “аматематикатә ҭҵаарақәа рзанааҭ арҭбаара апроцесс хдыррала иазнеит, зеиԥш знеишьала ахыԥхьаӡаратә еизыҟазаашьақәеи аҭыԥҭаӡаратә формақәеи систематикала рыҭҵаара адҵа рҿаԥхьа иқәдыргылар акәхеит».
[[Файл:maya.svg|thumb|слева|Маиаа рхыԥхьаӡарақәа]]
Ауаҩы иарбанзаалак ҩаӡара ҳаракык змоу [[Абстракция|абстракциақәа]] рхархәара даналага инаркны аматематика аҿиара иалагеит. Имариоу абстракциа — [[Число|аԥхьаӡацқәа]] роуп; ҩ-ҵәаки ҩ-патырқалки, аиԥшымзаарақәа шрымоугьы, еицырзеиԥшу акы шрымоу аилкаара, ҷыдала, урҭ рыҩбагьы уаҩык инапқәа рыҩбагьы ишырну ахаҿы аагара — ауаҩытәыҩса ихәыцразы еихьӡара нагоуп. Ажәытәуаа хазы игоу амаҭәарқәа рыԥхьаӡашьа ахьырҵаз адагьы, урҭ иара убасгьы рыхшыҩ азцеит бла иамбо ахыԥхьаӡарақәагьы реилкаашьа, иаҳҳәап: [[Аамҭа|аамҭа]], [[Амш|амшқәа]], [[Времена года|ашықәс аамҭақәа]], [[Ашықәс|ашықәсқәа]]. Имариоу аԥхьаӡара инаркны [[Арифметика|аритметика]] ԥсабарала аҿиара иалагеит: [[сложение|аицҵара]], [[вычитание|аигырхара]], [[умножение|ашьҭыхра]], [[Деление (математика)|ашара]].
Аматематика аҿиара [[письменность|аҩыре]]и ахыԥхьаӡарақәа рынҵашьа адырреи иабзоуроуп. Иҟалап ажәытәуаа аханатә анышә аҿы ацәаҳәақәа ҭыхны, мамзаргьы амҿы ианҵаны ахыԥхьаӡара аадырԥшуазҭгьы. Ажәытәтәи [[инки|инкцәа]], даҽа ҩышьатә системак рымаӡамкәа, ахыԥхаӡаратә рбагақәа гәаныла рхаҿы иааганы игәныркылон, [[кипу|кипу]] ҳәа хьӡыс измаз иуадаҩу ашаха еиқәҳәалақәа рсистема ахархәарала. Иҟан еиуеиԥшым [[Система счисления|аԥхьаӡаратә системақәа]] рацәаны. Раԥхьаӡа идыру аԥхьаӡацқәа рҭаҩрақәа рыԥшааит [[Папирус Ахмеса|Аҳмес ипапирус]] аҟны, Абжьаратәи [[Среднее царство (Древний Египет)|Аҳра]] [[Древний Египет|мысраа]] иаԥырҵаз. [[Индская цивилизация|Индтәи ацивилизациа]] иаԥнаҵеит ҳаамҭазтәи [[Десятичная система счисления|ажәабацтәи ахыԥхьаӡаратә система]], уи [[0 (число)|ноль]] аконцепциагьы аҵанакуан.
Ҭоурыхла хадаразлоу математикатә дисциплинақәа цәырҵит амалырҳара ахырхарҭаҿы, адгьыл ашәараҿы, [[Астрономия|астрономиатә]] цәырҵрақәа разԥхьагәаҭараҿы, анаҩс, афизикатә дҵа ҿыцқәа рыӡбараҿы аҳасабрақәа рымҩаԥгаразы иҟалаз аҭахрақәа инарықәыршәаны. Абарҭ ахырхарҭақәа зегьы рыцыԥхьаӡа аматематика мҽхакыҭбаала аҿиараҿы аус ду нарыгӡоит, [[Математическая структура|аструктурақәеи]], [[Пространство (математика)|аҭыԥҭаӡарақәеи]] аиҭакрақәеи рыҭҵаараҿы ихымԥадатәуп.
== Аматематика афилософиа ==
{{main|Аматематика афилософиа}}
=== Ахықәкқәеи аметодқәеи ===
Аматематика формалтә бызшәала иҭнаҵаауеит ахаҿы иаагоу, иидеалтәу аобиектқәеи урҭ дара-дара реиҿцаареи. Азеиԥш ҳәаақәа ирҭагӡаны, аматематикатә еилкаарақәеи атеоремақәеи ацәеижьтә дунеи аҟны изакәызаалакгьы акы иашьашәалалар ауп ҳәа хымԥадатәи ааԥҟара ыҟам . Аматематика ахархәаратә ҟәша ихадоу адҵа – изҵо аобиект иазыманшәалоу [[Математическая модель|аматематикатә модель]] аԥҵара ауп. Аматематик-теоретик идҵа – уи ахықәкы анагӡаразы иахьынӡауала иманшәалоу ахархәагақәа реизгала аиқәыршәара ауп.
Аматематика ҵакыс иамоуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит аматематикатә модельқәеи урҭ раԥҵаразы амыругақәеи рсистема. Аобиект [[Модель|амодель]] уи ацәаҩақәа зегьы хшыҩзышьҭра рынаҭаӡом, аҵара ахықәказы еиҳа ихымԥадатәу (иидеалу) мацара роуп изызхәыцуа. Иаҳҳәап, апырпыл афизикатә ҟазшьарбақәа анҭаҳҵаауа, уи аԥштәи агьамеи ҳхаршҭны ампыл еиԥш ҳазхәыцыр ҳалшоит (зынӡа ишыҟаҵәҟьоу акәымзаргьы). Апатырқалқәа ҩбеи хԥеи еицаҳҵар, шаҟа патырқал ҳаууа еилаҳкаарц ҳҭахызар — усҟан аҭеиҭыԥш азхәыцра ҳхаршҭны, амодел аҟазшьа — ахыԥхьаӡара заҵәык азныжьны ҳхаҿы иааҳгоит. Азеиԥш формала [[Абстракция|абстракциеи]] аобиектқәа рыбжьара аимадара ашьақәыргылареи —аматематикатә ҟазара ахырхарҭа хадақәа иреиуоуп.
Иҟоуп абстракциа иацу даҽа хырхарҭакгьы —[[обобщение|азеиԥшеизгара]]. Иаҳҳәап, n-еизшәага змоу [[Пространство (математика)|аҭыԥ]] аҳәааҭаӡара аҟынӡа «аҳәааҭаӡара» аилкаара азеиԥшеизгара. "Аҳәааҭаӡара математикатә хыҭҳәаауп. Иазгәаҭатәуп, уи ахыҭҳәаа уамашәа иубартә иссируп, иуадаҩу ацәырҵрақәа математикала реилыргаразы алшара унаҭоит»<ref>Я. С. Бугров, С. М. Никольский. Элементы линейной алгебры и аналитической геометрии. М.: Наука, 1988. С. 44.</ref>.
Аматиматикаҩнуҵҟатәи ацәеижьқәа рыҭҵаара, ԥҟарак аҳасабала, имҩаԥысуеит [[аксиоматический метод|аксиоматикатә метод]] ахархәарала: аханатә иҭырҵаауа аобиектқәа рзы шьаҭанкылатәи аилкаарақәеи [[аксиома|аксиомақәеи]] рсиа шьақәдыргылоит, анаҩс ,аксиомақәа рыҟнытә, [[Дедуктивная теория|алкаа аԥҟарақәа]] рыцхыраарала ҵакы змоу [[теорема|атеоремақәа]] роууеит, еицыланы аматематикатә модель шьақәзыргыло.
=== Аҵаҵӷәқәа ===
{{main|Аматематика ашьаҭақәа}}
[[Основания математики|Аматематика аҵакыи ашьаҭақәеи]] рызҵаара [[платонизм|Платон]] ихаан аахыс алацәажәарақәа цон. [[XX век|XX-тәи ашәышықәса]] инаркны, [[математическое доказательство|аматематикатә шьақәырӷәӷәара]] иашаҵәҟьа ҳәа иԥхьаӡоу иазкны еиқәшаҳаҭрак аҳасабала иԥхьаӡазар алшо зеиԥш гәаанагарак ҟалеит, аха аматематикаҿы аханатә ииашоуп ҳәа иԥхьаӡатәу аганахьала аилибакаареи аиқәшаҳаҭреи зыҟамлаӡеит. Абраантәи рҿаархеит аҳәоуеиқәымшәарақәагьы, [[аксиома|аксиоматике]]и аматематика аҟәшақәа реимадареи рызҵаарақәа рҟны еиԥш, ашьақәырӷәгӷәараан хархәара зҭатәу [[формальная логика|алогикатә системақәа]] ралхра азҵаараҿгьы.
Агәҩара зҵоу адагьы, ари азҵаара аганахьала анаҩстәи азнеишьақәагьы алкаауп.
==== Арацәа-теориатә знеишьа ====
{{main|Арацәақәа ртеориа}}
Аматиматикатә обиектқәа зегьы арацәақәа ртеориа аҳәаақәа ирҭагӡаны рыхәаԥшра иазкуп, еиҳа лассы-лассы [[Аксиоматика теории множеств|Цермелои — Френкели раксиоматика]] иацны (иҟоуп уи еиԥшу аксиомақәа рацәаны)
Ари азнеишьа XX-тәи ашәышықәса азбжа инаркны еиҳа аԥыжәара аман ҳәа иԥхьаӡан, аха ишыҟаҵәҟьоу ала, аматематикатә усумҭақәа реиҳарак ргәаанагарақәа арацәақәа ртеориа абызшәахьы аиҭагара хыдҵас ирымаӡам, аха аматематика аҟәшақәак рҟны ишьақәыргылоу аилкаарақәеи аҵабыргқәеи рыла аус руеит. Абасала, аизгақәа ртеориаҿы еиқәымшәарак ԥшаахаӡаргьы, уи алҵшәақәа реиҳарак рхәыдатәра аанагаӡом.
==== Алогицизм ====
{{main|Алогицизм}}
Ари азнеишьаҿы [[теория типов|аматематикатә обиектқәа реихшанҵа]] џьбара хадара ауеит. Апарадоксқәа жәпакы, арацәақәа ртеориаҿы иҷыдоу амаанақәа рхархәара мацарала узыцәцо, зынӡагьы ҟалашьа рымамкәа иаақәгылоит.
==== Аформализм ====
{{main|Аформализм (аматематика)}}
Ари азнеишьа [[классическая логика|аклассикатә логика]] шьаҭас иҟаҵаны аформалтә системақәа рыҭҵаара иазкуп.
==== Агәынхәҵысҭара ====
{{main|Аинтуиционизм}}
Аинтуиционизм агәынхәҵысҭара) аматематика ашьаҭаҿы иамоуп [[интуиционистское исчисление высказываний|аинтуиционисттә логика]], ашьақәырӷәӷәаратә хархәагақәа рыла еиҳа аԥкрақәа змоу (аха, ишыԥхьаӡоу ала, еиҳа игәрагоу ). Аинтуиционизм [[доказательство от противного|аиҿагылара аганахьала ашьақәырӷәӷәара]] мап ацәнакуеит, иӡбашьаԥшааратәым ашьақәырӷәӷәарақәа рацәаны ҟалашьа рымамкәа иҟалоит, арацәақәа ртеориа апроблемақәа рацәаны — ҵакыдахоит (аформализациа зымуа).
==== Аконструктивтә математика ====
<!-- на этот заголовок есть ссылка из текста статьи. Но зачем? -->
{{main|Аконструктивтә математика}}
Аконструктивтә математика – аинтуиционизм иазааигәоу, аконструктивтә ргыларақәа ҭызҵаауа аматематика иахырхарҭоуп. Аргылара аизшәара инақәыршәаны, “‘аҟазаара — аргылазаара аҵанакуеит.” Аконструктивра аизшәара еиҳа иӷәӷәоу дҵоуп, ажәаҳәаҿамԥара аизшәара аасҭа<ref>Н. И. Кондаков. Логический словарь-справочник. М.: Наука, 1975. С. 259.</ref><ref>{{Книга|автор=Г. И. Рузавин|заглавие=О природе математического знания|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=|год=1968|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>.
== Ихадоу атемақәа ==
=== Аԥхьаӡац (ахыԥхьаӡара) ===
{{main|Ахыԥхьаӡара}}
Ахыԥхьаӡара абстракциа хшыҩзышьҭра азҭо атема хада [[алгебра|алгебра]] ауп. Аилкаара “аԥхьаӡац” аханатә [[Арифметика|арифметикатә]] дунеихәаԥшрақәа рҟынтәи иааит, насгьы [[натуральные числа|аԥсабаратә ԥхьаӡацқәа]] ирыҵанакуан. Анаҩс, алгебра ацхыраарала, уи [[целые числа|хәыҷы-хәыҷла еизаку]], [[рациональные числа|ирационалтәу]], [[действительные числа|ииашаҵәҟьоу]], [[комплексные числа|еизаку]] уҳәа егьырҭ аԥхьаӡацқәа рҟынгьы хархәара аиуит.
{| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="70%"
| colspan="2" |
{| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="100%"
| colspan="2" |
{| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="100%"
| colspan="2" |
{| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="100%"
| colspan="2" |
{| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="100%"
| width="50%" | <math>1,\;2,\;\ldots</math> || width="50%" | [[Иԥсабаратәу ахыԥхьаӡара|Иԥсабаратәу ахыԥхьаӡарақәа]]
|}
|-
| width="50%" | <math>0,\;1,\;-1,\;\ldots</math> || width="50%" | [[Целое число|Еилоу ахыԥхьаӡарақәа]]
|}
|-
| width="50%" | <math>1,\;-1,\;\frac{1}{2},\;\frac{2}{3},\;0{,}12,\;\ldots</math> || width="50%" | [[Рациональное число|Арационалтә хыԥхьаӡарақәа]]
|}
|-
| width="50%" | <math>1,\;-1,\;\frac{1}{2},\;0{,}12,\;\pi,\;\sqrt{2},\;\ldots</math> || width="50%" | [[Вещественное число|Ахыԥхьаӡараҵәҟьақәа]]
|}
|-
| width="50%" | <math>-1,\;\frac{1}{2},\;0{,}12,\;\pi,\;3i+2,\;e^{i\pi/3},\;\ldots</math> || width="50%" | <math>1,\;i,\;j,\;k,\;\pi j-\frac{1}{2}k,\;\dots</math>
|-
| width="50%" | [[Комплексное число|Акомплекстә хыԥхьаӡарақәа]] || width="50%" | [[Кватернион|Акватернионқәа]]
|}
[[Число|Ахыԥхьаӡарақәа]] - [[Иԥсабаратәу ахыԥхьаӡара|Аԥсабаратә хыԥхьаӡарақәа]] – [[Целое число|Еибгоу ахыԥхьаӡарақәа]] - [[Рациональное число|Арационалтә хыԥхьаӡарақәа]] - [[Иррациональное число|Аиррационалтә хыԥхьаӡарақәа]] - [[Алгебраическое число|Алгебратә хыԥхьаӡарақәа]] - [[Трансцендентное число|Атрансценденттә хыԥхьаӡарақәа]] – [[Вещественное число|Алыҵтә хыԥхьаӡарақәа]] - [[Комплексное число|Акомплекстә хыԥхьаӡарақәа]] - [[гиперкомплексное число|Агиперкомплекстә хыԥхьаӡарақәа]] - [[Кватернион|Акватернионқәа]] - [[Октонион|Аоктонионқәа]] - [[Седенион|Аседенионқәа]] - [[Гиперреальное число|Агиперреалтә хыԥхьаӡарақәа]] - [[Сюрреальные числа|Асурреалтә хыԥхьаӡарақәа]] – [[p-адическое число|Апериодикатә хыԥхьаӡарақәа]](?) — [[Математическая константа|Аматематикатә ҭышәынтәалақәа]] — [[Названия чисел|Аԥхьаӡацқәа рыхьӡқәа]] — [[Бесконечность|Нҵәаразқәым]] — [[База (математическая)|Ашьаҭақәа]]
{{Числа|state=collapsed}}
=== Аиҭакрақәа ===
{{main|Аиҭакра (аматематика)}}
[[Анализ (раздел математики)|Анализ]] аиҭакрақәеи аԥсахрақәеи рцәырҵра еизадоу хаҿрала иахәаԥшуеит.
{| style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20"
| <math>36 \div 9 = 4</math> || [[Файл:Integral as region under curve.svg|96px]] || [[Файл:Vector field.svg|96px]] || <math>\int 1_S\,d\mu=\mu(S)</math>
|-
| [[Арифметика]] || [[Дифференциальное исчисление|Адифференциалтәи]] [[интегральное исчисление|аинтегралтәи ԥхьаӡара]] || [[Векторный анализ|Авектортә анализ]] || [[Математический анализ|Анализ]]
|-
| <math>\frac{d^2}{dx^2} y = \frac{d}{dx} y + c</math> || [[Файл:Limitcycle.svg|96px]] || [[Файл:LorenzAttractor.png|96px]]
|-
| [[Дифференциальное уравнение|Адифференциалтә еиҟаратәрақәа]] || [[Динамическая система|Адинамикатә системақәа]] || [[Теория хаоса|Ахаос атеориа]]
|}
[[Арифметика|Аритметика]] — [[Векторный анализ|Авектортә анализ]] — [[Математический анализ|Анализ]] — [[Теория меры|Ашәагаатә теориа]] — [[Дифференциальное уравнение|Адифференциалтә еиҟаратәрақәа]] — [[Динамическая система|Адинамикатә системақәа]] — [[Теория хаоса|Ахаос атеориа]]
=== Аиҿартәышьақәа ===
{{main|Аматематикатә еилазаашьа}}
[[Теория множеств|Арацәақәа ртеориа]] — [[Линейная алгебра|Ацәаҳәатә алгебра]] — [[Общая алгебра|Азеиԥш алгебра]] (уи ахыԥхьаӡараҿы [[Теория групп|агәыԥтә теориа]], [[Универсальная алгебра|ахырхарҭазегьтәи алгебра]], [[Теория категорий|акатегориақәа ртеориа]]) — [[Алгебраическая геометрия|Алгебратә геометриа]] — [[Теория чисел|Аԥхьаӡацқәа ртеориа]] — [[Топология|Атопологиа]].
=== Аҭыԥҭаӡаратә еизыҟазаашьақәа ===
[[геометрия|Агеометриа]] аҭыԥҭаӡаратә еизыҟазаашьақәа рышьаҭақәа ҭнаҵаауеит. [[Тригонометрия|Атригонометриа]] [[Тригонометрические функции|атригонометриатә функциақәа]] рҟазшьақәа ҭнаҵаауеит. [[Дифференциальная геометрия и топология|Адифференциалтә геометриа]] — [[Анализ (раздел математики)|аматематикатә анализ]] ахархәарала агеометриатә цәеижьқәа рыҭҵаара иазкуп. Адеформациақәа раан имеиҭашәо аҭыԥҭаӡарақәа рҟазшьақәеи аиԥымҟьара ацәырҵра ахаҭеи [[топология|атопологиа]] иҭнаҵаауеит.
{| style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="15"
| [[Файл:Pythagorean.svg|128px]] || [[Файл:Sinusvåg 400px.png|100px]] || [[Файл:Hyperbolic triangle.svg|128px]] || [[Файл:Torus.jpg|128px]] || [[Файл:Mandel zoom 07 satellite.jpg|128px]] || [[Файл:Measure illustration.png|80px]]
|-
| [[Геометрия|Агеометриа]] || [[Тригонометрия|Атригонометриа]] || [[Дифференциальная геометрия|Адифференциалтә геометриа]] || [[Топология|Атопологиа]] || [[Фрактал|Афракталқәа]] || [[Теория меры|Ашәагатә теориа]]
|}
[[Геометрия|Агеометриа]] — [[Тригонометрия|Атригонометриа]] — [[Алгебраическая геометрия|Алгебратә геометриа]] — [[Топология|Атопологиа]] — [[Дифференциальная геометрия|Адифференциалтә геометриа]] — [[Алгебраическая топология|Алгебратә топологиа]] — [[Линейная алгебра|Ацәаҳәатә алгебра]] — [[Фрактал|Афракталқәа]] — [[Теория меры|Ашәагатә теориа]].
=== Адискреттә математика ===
{{main|Адискреттә математика}}
Адискреттә математика иаҵанакуеит хазы игоу (адискреттә) аҵакқәа мацара (даҽакала иуҳәозар, маҷ-маҷ аҽыԥсахра злымшо ацәеижьқәа) зҵазкуа аобектқәа рыҭҵааратә хархәагақәа<ref>{{MathWorld |title=Discrete Mathematics |urlname=DiscreteMathematics|author=Renze, John; Weisstein, Eric W.}}</ref>.
{| style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="15"
| <math>\forall x (P(x) \Rightarrow P(x'))</math> || [[Файл:DFAexample.svg|128px]] || [[Файл:Caesar3.svg|128px]] || [[Файл:6n-graf.svg|128px]]
|-
| [[Математическая логика|Аматематикатә логика]] || [[Теория вычислимости|Аҳасабрахара атеориа]] || [[Криптография|Акриптографиа]] || [[Теория графов|Аграфқәа ртеориа]]
|}
[[Комбинаторика|Акомбинаторика]] — [[Теория множеств|Арацәақәа ртеориа]] — [[Решётка (теория множеств)|Аихацқәа ртеориа]] — [[Математическая логика|Аматематикатә логика]] — [[Теория вычислимости|Аҳасабрахара атеориа]] — [[Криптография|Акриптографиа]] — [[Теория функциональных систем (дискретная математика)|Афункционалтә системақәа ртеориа]] — [[Теория графов|Аграфқәа ртеориа]] — [[Теория алгоритмов|Алгоритмқәа ртеориа]] — [[Логическое исчисление|Алогикатә хыԥхьаӡаара]]
— [[Информатика|Аинформатика]]
== Аԥхьахәқәа ==
Аматематика ахырхарҭаҿы аихьӡарақәа рзы иранаршьо рахьынтә зегь реиҳа пату зқәу аԥхьахә, зны-зынла «Нобель ипремиа аматематикцәа рзы» ҳәа изышьҭоу, 1924 шықәсазы иаԥҵаз, ԥшьышықәса рахь знык {{Ахыԥхьаӡара|15000}} [[Канадский доллар|Канадатәи адолларқәа]] рыла аԥаратә ҳамҭа ацҵаны ирырҭо [[Филдсовская премия|Филдс ипремиа]] ауп. [[Международный конгресс математиков|Жәларбжьаратәи аматематикцәа Рконгресс]] аартра ацеремониаҿы изанашьахаз рыхьӡқәа рыларҳәоит аматематикаҿы аихьӡарақәа рзы апремиақәа ԥшьба:
* Филдс ипремиа.
* [[Премия Неванлинны|Неванлинна ипремиа]], 1982 шықәса инаркны.
* [[Премия Гаусса|Гаусс ипремиа]], 2006 шықәса инаркны.
* [[Премия Черна|Черна ипремиа]], 2010 шықәса инаркны.
Уи адагьы, 2010 шықәса инаркны аконгресс ахыркәшараан аматематика аларҵәаразы [[премия Лилавати|Лилавати ихьӡ зху апремиа]] ранаршьоит.
2000 шықәсазы [[Математический институт Клэя|Клеи ихьӡ зху Аматематикатә Институт]] [[Задачи тысячелетия|аматематикатә дҵақәа быжьба рсиа]] рыланаҳәеит, доус зыӡбаразы аҳамҭа [[Америкатәи адоллар|долларла]] 1млн ақәу <ref>{{Cite web|url=http://mathworld.wolfram.com/MathematicsPrizes.html|title=Mathematics Prizes|website=Wolfram MathWorld|access-date=2019-07-07|archive-date=2019-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190602202333/http://mathworld.wolfram.com/MathematicsPrizes.html|url-status=live}}</ref>.
== Адыррақәа реихшанҵа асистемақәа рҿы иҟоу ахыԥхьаӡарамаӡақәа ==
* [[Универсальная десятичная классификация|УДК]] 51
* [[Государственный рубрикатор научно-технической информации|Аҭҵаарадырра-техникатә жәабыжь аҳәынҭқарратә рубрикаҟаҵага]](ГРНТИ) (2001 шықәсанӡатәи аҭагылазаашьала): 27<ref>{{Cite web|url=http://www.gsnti-norms.ru/norms/common/doc.asp?0&/norms/grnti/gr27.htm|title=Электронная библиотека LibOk.Net - читать онлайн и скачать книги бесплатно|publisher=www.gsnti-norms.ru|access-date=2017-09-20|url-status=dead}}</ref>
* [[Библиотечно-библиографическая классификация|ББК]] В1 мамзаргьы 22.1
* [[Математическая предметная классификация|Аматематикатә маҭәартә еихшеиҿартәара]]
== Апрограмматә еиқәыршәара ==
Аматематикатә программтә еиқәыршәара ганрацәалатәиуп:
* Аматематикатә текстқәа рылхреи анаҩс урҭ авиорстка рзыҟаҵареи ирызку апакетқәа ([[TeX|TeX]])
* Аматематикатә дҵақәа рыӡбара, ахыԥхьаӡаратә модельшьақәыргылара, агрифқәа рыргылара ирызку апакетқәа ([[GNU Octave|GNU Octave]], [[Maple|Maple]], [[Mathcad|Mathcad]], [[MATLAB|MATLAB]], [[Scilab|Scilab]]).
* [[Электронные таблицы|Аелектронтә еиҵаҩрақәа]].
* Аматематикатә методқәа зхы иазырхәо хазы игоу апрограммақәа ма апрограмматә пакетқәа ([[калькулятор|аҳасабга]], архивеизгага, ашифрркра/ашифрҭыхра апротоколқәа, аҭеиԥш аилкааратә системақәа, аудио-видео хыԥхьаӡарамаӡаркра).
{{Математическое ПО}}
{{Системы компьютерной алгебры}}
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Международный конгресс математиков|Аматематикцәа жәларбжьаратәи рконгресс]]
* [[Открытые математические проблемы|Иаарту аматематикатә проблемақәа]]
* [[Философия математики|Аматематика афилософиа]]
* [[(454) Матезида|(454) Матезида]] — аматематика иазку ахьӡ зху астероид.
; Аҭҵаарадырра аларҵәаҩцәа
* [[Перельман, Яков Исидорович|Перельман, Иаков Исидор-иԥа]]
* [[Гарднер, Мартин]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
{{refbegin|2}}
;Аенциклопедиақәа
* {{ВТ-ЭСБЕ|Математика}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Россия/Русская наука/Математика}}
* Математическая энциклопедия : в 5 т. / гл. ред. И. М. Виноградов. — {{М.}} : Советская энциклопедия, 1977—85. — (Энциклопедии. Словари. Справочники).
* {{Книга|автор=Кондаков Н. И.|заглавие=Логический словарь-справочник|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Наука|год=1975|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}
* [http://dz-srv1.sub.uni-goettingen.de/sub/digbib/loader?did=D183743 Энциклопедия математических наук и их приложений]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=Октябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}{{In lang|de}} 1899—1934 гг. (крупнейший обзор литературы XIX века)
;Анапхгаратә шәҟәқәа
* {{Книга|автор=А. А. Адамов, А. П. Вилижанин, Н. М. Гюнтер, А. Н. Захаров, В. М. Мелиоранский, В. Ф. Точинский, Я. В. Успенский|заглавие=Сборник задач по высшей математике преподавателей Института Инженеров Путей Сообщения|ответственный=|издание=|место=СПб.|издательство=|год=1912|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}
* {{Книга|автор=[[Шахно, Константин Устинович|Шахно К. У.]]|заглавие=Справочник по элементарной математике|ответственный=|издание=|место=Л.|издательство=|год=1955|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}
* {{Книга|автор=Г. Корн, Т. Корн|заглавие=Справочник по математике для научных работников и инженеров|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Korn1973ru.djvu|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=|год=1973|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}
;Ашәҟәқәа
* {{книга|автор=[[Клайн, Морис|Клайн М.]]|заглавие=Математика. Утрата определённости|ссылка=http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Мир|год=1984|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=|архив=https://web.archive.org/web/20070212044129/http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu|архив дата=2007-02-12|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070212044129/http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu|archive-date=2007-02-12}}
* {{книга |автор=[[Клайн, Морис|Клайн М.]] |заглавие=Математика. Поиск истины |ссылка=http://www.117.mhost.ru/books/science/matem_poisk_istini.zip |издательство=Мир |место=М. |год=1988 |страниц=295 |ref=Клайн М. Математика. Поиск истины }}{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=Июль 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
* {{Книга|автор=Клейн Ф.|заглавие=Элементарная математика с точки зрения высшей|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}}
* {{Книга|автор=[[Курант, Рихард|Р. Курант]], Г. Роббинс|заглавие=Что такое математика?|ссылка=http://www.mccme.ru/free-books/pdf/kurant.htm|ответственный=|издание=3-e изд., испр. и доп.|место=М.|издательство=|год=2001|страницы=|страниц=568|isbn=}}
* {{книга |автор= Писаревский Б. М., Харин В. Т. |заглавие = О математике, математиках и не только |место= М. |издательство = Бином. Лаборатория знаний |год= 2012 |страниц = 302 }}
* {{Книга|автор=[[Пуанкаре, Анри|Пуанкаре А.]]|заглавие=Наука и метод|оригинал=Science et methode|ссылка=http://sokolwlad.narod.ru/france/texts/philosophy/poin00.html|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}}{{In lang|ru}}{{In lang|fr}}
* [https://nzdr.ru/data/media/biblio/kolxoz/M/MPop/Pokornyj%20Yu.V.%20Unizhenie%20matematikoj%20(Voronezh,%202006)(ru)(336s)_MPop_.pdf Унижение математикой?] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20251126013032/https://nzdr.ru/data/media/biblio/kolxoz/M/MPop/Pokornyj%20Yu.V.%20Unizhenie%20matematikoj%20%28Voronezh%2C%202006%29%28ru%29%28336s%29_MPop_.pdf |date=2025-11-26 }} / ''[[Покорный, Юлий Витальевич|Ю. В. Покорный]]''. — Воронеж : Центр.-Чернозем. кн. изд-во, 2006. — 335 с.
;[[Популяризация науки#Математика|Арлахҿыхга аматематика]]
* {{Книга|автор=Бобров С. П.|заглавие=Волшебный двурог|ссылка=http://www.math.ru/lib/book/djvu/dvurog.djvu|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Детская литература|год=1967|страницы=|страниц=496|isbn=|isbn2=}}
* {{Книга|автор=Дьюдени Г. Э.|заглавие=Кентерберийские головоломки; 200 знаменитых головоломок мира; Пятьсот двадцать головоломок|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}
* {{Книга|автор=[[Льюис Кэрролл|Кэррол Л.]]|заглавие=История с узелками; Логическая игра|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}}
* {{Книга|автор=Таунсенд Чарлз Барри|заглавие=Звёздные головоломки; Самые весёлые головоломки; Самые трудные головоломки из старинных журналов |ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}}
* {{Книга|автор=Перельман Я. И.|заглавие=Занимательная математика|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.univertv.ru/video/matematika/istoriya_matematiki/istoriya_matematiki/?mark=all История математики]
* [http://www.mccme.ru/ МЦНМО]
* [[Успенский, Владимир Андреевич|В. А. Успенский]]: [http://magazines.gorky.media/novyi_mi/2007/11/us10.html Апология математики] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160605133749/http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2007/11/us10.html |date=2016-06-05 }} (+[http://magazines.gorky.media/novyi_mi/2007/12/us9.html окончание] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160605133751/http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2007/12/us9.html |date=2016-06-05 }}).
* [http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/matematika/MATEMATIKI_ISTORIYA.html МАТЕМАТИКИ ИСТОРИЯ]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{Наука}}
{{Разделы математики}}
[[Акатегориа:Аматематика| ]]
[[Акатегориа:Аформалтә ҭҵаарадыррақәа]]
27kuhuh4n7vj0st45jkxrzz851u0wgd
Афольклор
0
53924
171858
171674
2026-08-17T19:23:25Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171858
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:Максимов Бабушкины сказки 1867.jpg|мини|360пкс|[[Максимов, Василий Максимович|В. М. Максимов]] «[[Бабушкины сказки (картина)|Анду лажәабжьқәа]]» (1867)]]
'''Афольклор''' ({{lang-en|folk-lore}} – «ажәлар рдырра») – [[Устная традиция|ҿырҳәалатәи]] ажәалатәи ([[миф|амифқәа]], [[Легенда|алегендақәа]], [[Сказка|алакәқәа]] уҳәа уб. иҵ.) иара убас ажәлар [[Народная музыка|рмузыкатә ҟазара]], [[Народная песня|ажәалатәи-амузыкатәи]] [[Народный танец|амузыка-хореографиатәи]] жәлар рырҿиамҭақәа роуп.<ref>[https://glosum.ru/Значение-слова-Фольклор-в-словаре-Ожегова Фольклор] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190722201723/https://glosum.ru/%D0%97%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%A4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80-%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B5-%D0%9E%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B0 |date=2019-07-22 }} в [[Словарь Ожегова]]</ref><ref name="БРЭ">{{Cite web |url = https://old.bigenc.ru/music/text/4716709 |title = Большая российская энциклопедия 2004–2017 // «ФОЛЬКЛО́Р» |publisher = [[Большая российская энциклопедия]] |access-date = 2023-05-20 |archive-date = 2023-05-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230510182542/https://old.bigenc.ru/music/text/4716709 |url-status = live }}</ref>
Инарҭбааны иуҳәозар, ажәалатәи ажанрқәа рыдагьы, уахь иаҵанакуеит «'''ажәлар рҟазара'''» зегьы, ажәлар рдоуҳатә (зны-зынлагьы [[Материальная культура|рматериалтә]]) культура ацәырҵрақәа – рбызшәа, [[верования|рыгәрагарақәа]], [[обряд|рҵасқәа]], [[Ремесло|рнапҟазара]].<ref>{{Cite web|url=http://interpretive.ru/termin/folklor.html|title=Фольклор // Национальная историческая энциклопедия|publisher=interpretive.ru|access-date=2019-09-21|archive-date=2019-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190911193853/http://interpretive.ru/termin/folklor.html|url-status=live}}</ref><ref name="клэ">''[[Гусев, Виктор Евгеньевич|Гусев В. Е.]]'' [http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke8/ke8-0321.htm Фольклор] // Краткая литературная энциклопедия. — Т. 8. — Стб. 32.</ref>
Афольклор ҭызҵаауа маҭәароуп [[Фольклористика|афольклордырреи]] [[Этнология|аетнологиеи]].
== Аилкаара ==
Атермин «фольклор» ({{lang-en|folk-lore}} - «ажәлар рҟәыӷара») раԥхьаӡа акәны иалеигалеит англыз ҵарауаҩ [[Томс, Уильям|Уильям Џь. Томс]] 1846ш. азы, асахьаркыратәи (аҳәамҭақәа, акәашарақәа, амузыка уҳәа егь.) аматериалтәи (анхарҭа, [[утварь|амаҭәахәқәа]], амаҭәа) культура арбаразы. Ҭҵаарадырратә терминк аҳасабала, аофициалла [[Фольклорное общество|Британиатәи афольклортә еилазаара]] (The Folklore Society) иаднакылеит.<ref name="клэ" /><ref>{{БСЭ3 |статья= Фольклор|автор= |том= 27|страницы= 516|ref= }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/FOLKLOR.html|title=ФОЛЬКЛОР|author=|website=Энциклопедия Кругосвет|date=|publisher=krugosvet.ru|lang=ru|access-date=2018-05-11|archive-date=2018-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180507012732/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/FOLKLOR.html|url-status=live}}</ref><ref>''Еникеева А. Р.'' [https://books.google.com.ua/books?id=jYVlDwAAQBAJ&pg=PA120&dq=%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj-6M7D5bTsAhXJwosKHadpAbsQ6AEwBHoECAQQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80&f=false Этнопедагогический потенциал музыкального фольклора в системе народной художественной культуры] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20201016231837/https://books.google.com.ua/books?id=jYVlDwAAQBAJ&pg=PA120&dq=%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj-6M7D5bTsAhXJwosKHadpAbsQ6AEwBHoECAQQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80&f=false |date=2020-10-16 }}. — М.; Берлин: Директ Медиа, 2017. — С. 120.</ref><ref>{{Cite web|url=http://interpretive.ru/termin/folklor.html|title=ФОЛЬКЛОР это что такое ФОЛЬКЛОР: определение — История.НЭС|publisher=interpretive.ru|lang=ru|access-date=2018-05-11|archive-date=2018-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021915/http://interpretive.ru/termin/folklor.html|url-status=live}}</ref>
Аамҭа цацыԥхьаӡа, еиуеиԥшым атәылақәа рҿы афольклор иаҵанакуеит ҳәа ирыԥхьаӡон ажәлар рҟазара ацәырҵрақәа зегьы, уи аҵакы еиҳа иҭшәаны иуҳәозар - «[[устная словесность|ҿырҳәалатәи]]», «ажәалатәи апоетикатә ҟазара»; атермин ахархәараҿы акзаара ыҟаӡам.<ref name="клэ"/> Аларҵәара змоу гәаанагароуп афольклор афеодалтә еилазаараҿы атрадициатә нхаҩыжәлар ркультура ахәҭак аҳасабала ишьақәгылеит, анаҩстәи аамҭақәа зегьы рзы анхаҩцәа ркультура иахәҭакны иаанхеит ҳәа; уи аамҭазы, иарбанзаалак ахаԥшьгаратә ҟазара (ҳаамҭазтәи [[городской фольклор|ақалақьтә фольклор]]) афольклор ҳәа иахәаԥшыр алшоит, азҿлымҳара ҷыда цәырнагоит асубкультуратә гәыԥқәа рҟазара, урҭ еицырзеиԥшу уск еиднакылоит (ашьхаусзуҩцәа, асолдаҭцәа, атуристцәа, астудентцәа рфольклор) мамзаргьы даҽа мзызқәак.<ref>''Гусев В. Е.'' [http://anthropology.ru/ru/text/gusev-ve/folklor-kak-universalnyy-tip-subkultury Фольклор как универсальный тип субкультуры] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20171224042329/http://anthropology.ru/ru/text/gusev-ve/folklor-kak-universalnyy-tip-subkultury |date=2017-12-24 }}</ref>
Ҿырҳәалатәи ҳәа еилкаатәуп [[народ|ажәлар]] рсахьаркыратә рколлективтә ҟазара, уи ианыԥшуеит рыԥсҭазаара, рдунеихәаԥшышьа, ридеалқәа, рпринципқәа; ажәлар иаԥырҵо, ауаа рацәа [[поэзия|рпоезиа]] иалоу ([[предание|ажәытәжәабжьқәа]], [[песни|ашәақәа]], [[Частушка|ахьӡыртәрақәа]], [[анекдот|анекдотқәа]], [[сказка|алакәқәа]], [[эпос|аепосқәа]]), [[народная музыка|ажәлар рмузыка]] ([[народная песня|ашәақәа]], [[наигрыш|аинструменталтә ашәақәеи]] аспектакльқәеи), [[театр|атеатр]] ([[Драма (жанр)|адрамақәа]], [[пьеса (театр)|асатиратә спектакльқәа]], [[театр кукол|акьанџьақәа ртеатр]]), [[танец|акәашара]]. Афольклор атрадиционализм аныԥшуеит, аинформациа ҿырҳәала еиқәнархоит, убри алагьы еиԥшым алитературеи иахьатәи ашәҟәытә культуреи. Ақыҭа уааԥсыра ([[Крестьянин|анхацәа]]) ракәын еиҳарак арҭ арҿиамҭақәа ныҟәызгоз.
== Аҷыдарақәа ==
[[Афаил:BovaChest.jpg|мини|[[Бова Королевич]]. Ашәындыҟәра ахҩа иану асахьа. [[Великий Устюг|Велики Устиуг]], XVII ашәышықәса.]]
[[Древний мир|Ажәытәӡатәи аамҭақәа]] раан ицәырҵыз [[Народное творчество|жәлар рҟазара]], — [[МХК|адунеизегьтәи асахьаркыратә культура]] зегьы азы аҭоурыхтә шьаҭа амоуп, амилаҭтә сахьаркыратә [[традиция|традициақәа]] ирхыҵхырҭоуп, амилаҭтә хдырра аазырԥшуа мыругоуп.
Иҟоуп азнеишьа, уи инақәыршәаны системак аҳасабала фольклортә жанырқәаны иԥхьаӡоу ашәақәа, амифқәа, акәашарақәа ракәым, афольклортә ҟазара иалкаау «[[Произведение искусства|аусумҭақәа]]» ракәым, иаку афольклортә актқәеи, афольклортә рҿиареи роуп ([[ритуал|аритуалқәа]], [[обряд|ақьабзқәа]] ҵакы ҭбаала ҳазнеиуазар). Иаҳҳәап, иарбанзаалак ашәа «баша» шәаны акәым, уи структуралеи функциалеи акы иадҳәалоуп. Убасҵәҟьа акәашарагьы, амузыкагьы, амаҭәагьы, жәлар ртеатргьы.<ref>{{Книга|автор=Алексеев Э. Е.|заглавие=Фольклор в контексте современной культуры: рассуждения о судьбах народной песни|ссылка=https://vk.com/doc6752525_453689982?hash=960bfe1a7bb47a83cd&dl=5e9b9861bc5477a58f|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Советский композитор|год=1988|страницы=33—35|страниц=237|isbn=|isbn2=|archive-date=2021-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230090932/https://vk.com/doc6752525_453689982?hash=960bfe1a7bb47a83cd&dl=5e9b9861bc5477a58f}}</ref>
[[Первобытное общество|Аҭоурыхԥхьатә аамҭа иаҵанакуа]] [[Бесписьменные языки|аҵара змам ауаажәларра]] рфольклор шьаҭас иамоуп [[Мифология|амифологиеи]] [[Адин|адинтә]] системеи; еиҳарак акыр зҵазкуа аҭыԥ ааныркылоит ақьабзтә формақәа.
Ижәытәӡатәиу аҩыратә жанрқәа афольклортә традициақәа ирыцырҵоит, ақьабзтә поезиа (амзартә, ачаратә), амиф, аҭоурыхтә легендақәа; убри аан, алитература афольклор иазааигәоу астилистикатә ҟазшьақәа еиқәнархоит: еиԥшуп аиҭаҳәашьа асистемақәа, аметафорақәа, ажәахәмаррақәа уҳәа уб. иҵ. Убри аан, ижәытәӡатәиу аҩырақәагьы рфункциа ажәалатәи афольклор ала анагӡара залыршахом (иаҳҳәап, ажәытә Мысратәи аамсҭацәа «равтобиографиатә» ҩырақәеи еиуеиԥшым аԥсыжратә текстқәеи).
Ашәҟәыҩреи алитературеи анцәырҵ ашьҭахь, аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа анышьақәгылеи еиҳа иуадаҩу адинтәи амифологиатәи системақәа аныҿио аамҭази, афольклор еиқәханы иҟоуп, аха ас еиԥш иҟоу атрадициатә, мамзаргьы «аклассикатә» афольклор ҟалеит архаикатә фольклор ӷәӷәала еиԥшымкәа.
Ижәытәӡоу асиужеттә фонд [[Сакрализация|адесакрализациа]] ахҭысит, ҿырҳәалатәи атрадициа [[Книга|аҩыра]] анцәырҵ ганрацәала анырра анаҭеит: абас ала, ҿырҳәалатәи ажәа аҩыратә бызшәа анормақәа иреиԥшхар алшоит (еиҳарак аныҳәатә ҟазшьа змоу аритмтә ажәаҳәара иазҷыдоуп), уи аамҭазы ашәҟәытә хыҵхырҭақәа афольклоризациеи архаизациеи рыхҭысуеит. Алитература иҟанаҵо анырра адагьы, абри аҩыза аеффект аанарԥшыр алшоит еиҳа иҿиахьоу ааигәа инхо ажәларқәа рфольклор анырра иахҟьаны (иаҳҳәап, аурыс фольклор СССР егьырҭ ажәларқәа рҿаԥыцтә рҿиамҭақәа рҿы иҟанаҵаз анырра).<ref>{{Книга|автор=[[Мелетинский, Елеазар Моисеевич|Мелетинский Е. М.]], Неклюдов С. Ю., Новик Е. С.|заглавие=Статус слова и понятие жанра в фольклоре|ссылка=http://www.ruthenia.ru/folklore/meletneklgrinc.htm|ответственный=П. А. Гринцер|издание=Историческая поэтика. Литературные эпохи и типы художественного сознания|место=М.|издательство=Наследие|год=1994|страницы=39—104|страниц=|isbn=|isbn2=|archive-date=2010-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20101128170033/http://www.ruthenia.ru/folklore/meletneklgrinc.htm}}</ref>
Афольклор азнеишьа иахнагаз аеволиуциа иахҟьеит ауаажәларраҿы уи афункциа [[Литературоведение|алитературадырра]] аганахьала мацара акәымкәа, [[Антропология|антропологиеи]] [[Социология|асоциологиеи]] рганахьалагьы иахьахәаԥшуа.<ref>{{книга|часть=[[Богданов, Константин Анатольевич|Константин Богданов]]|заглавие=Беседы на рубеже тысячелетий|страницы=778—780}}</ref>
Иофициалтәым, иканонтәым афольклор ажанрқәеи ахкқәеи жәпакы иаразнак аспециалистцәа рылаԥш иҵашәом. Иаҳҳәап, [[Рукописный девичий рассказ|аӡӷабцәа рыбзиабаратә ҭоурыхқәа]] афольклореизгаҩцәа рылаԥш иҵашәеит 1980-тәи ашықәсқәа рзы, абзазаратәқәа ракәзар, урҭ еиҳа иҭбаау аҭоурых рымоуп.
== Аурыс фольклор ==
: ''Астатиа хада: [[Русский фольклор|Аурыс фольклор]].''
: ''Уахә. иара уб.: [[Культура СССР|СССР акультура]].''
СССР-аҿы [[цензура в СССР|ацензура]] иахҟьаны, аполитикатә, мамзаргьы асексуалтә ҵакы змаз [[Частушка|ахьӡыртәрақәеи]] [[анекдот|анекдотқәеи]] ԥсахын (уахә. [[Сатира в СССР|СССР аҿы асатира]]).
== Иара уб. уахә. ==
* [[Устная традиция|Аҿаԥыцтә традициа]]
* [[Народная песня|Ажәлар рашәа]]
* [[Народная музыка|Ажәлар рмузыка]]
* [[Этническая музыка|Аетникатә музыка]]
* [[Народная архитектура|Ажәлар рархитектура]]
* [[Малые жанры фольклора|Афольклор ажанр маҷқәа]]
* [[Городской фольклор|Ақалақьтә фольклор]]
* [[Детский фольклор|Ахәыҷтәы фольклор]]
* [[Фольклорные формулы|Афольклортә формулақәа]]
* [[Фейклор|Афеиклор]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
* {{Книга
|заглавие = Большая российская энциклопедия. Том 33
|часть = Фольклор
|ссылка часть = https://old.bigenc.ru/music/text/4716709
|место = М.
|год = 2017
|страницы = 457
|ref = Большая российская энциклопедия
}}
* {{Из БСЭ|Народное творчество}}
* ''Соколов Ю.'' [http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/leb/leb-7751.htm Фольклор] // Литературная энциклопедия. — Т. 11.
* [https://archive.org/details/B-001-026-938-15 Фольклор] // Советская историческая энциклопедия. — Т. 15. — Стб. 231.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Фолклор|[[Аничков, Евгений Васильевич|Аничков Е. В.]]}}
* {{книга|автор=Адоньева С. Б.|заглавие=Прагматика фольклора|издание=|ответственный=|место=СПб.|издательство=Изд-во С.-Петерб. ун-та|год=2004|страниц=312|страницы=|isbn=5-288-03428-1|том=|ссылка=http://www.folk.ru/Monogr/pragmatics.pdf|archive-date=2024-07-18|access-date=2026-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20240718131148/https://folk.ru/Monogr/pragmatics.pdf|url-status=dead}}
* {{книга|автор=[[Берёзкин, Юрий Евгеньевич|Берёзкин Ю. Е.]]|заглавие=Тематическая классификация и распределение фольклорно-мифологических мотивов по ареалам|издание=|ответственный=|место=|издательство=|год=|страниц=|страницы=|isbn=|том=|ссылка=http://ruthenia.ru/folklore/berezkin/}}
* {{книга|автор=[[Борев, Юрий Борисович|Борев Ю. Б.]]|заглавие=История государства советского в преданиях и анекдотах|издание=|ответственный=|место=М.|издательство=Рипол|год=1995|страниц=|страницы=|isbn=5-87907-056-5|том=|ссылка=https://archive.org/details/istoriiagosudars0000bore}}
* {{книга|автор=[[Жирмунский, Виктор Максимович|Жирмунский В. М.]]|заглавие=Фольклор Запад и Восток. Сравнительно-исторические очерки|издание=|ответственный=|место=М.|издательство= ОГИ (Объединенное Гуманитарное Издательство)|год=2004|страниц=464 |страницы=|isbn=5-94282-179-8|ссылка=}}
* {{книга|автор=Зуева Т. В., Кирдан Б. П.|заглавие=Русский фольклор. Учебник для высших учебных заведений|издание=|ответственный=|место=|издательство=Флинта: Наука|год=2002|страниц=400 |страницы=|isbn=5-89349-115-7|том=|ссылка=http://refdb.ru/look/1459905-p7.html}}
* {{книга|автор=Калугин В. И.|заглавие=Струны рокотаху…: Очерки о русском фольклоре|издание=|ответственный=|место=|издательство=|год=|страниц=|страницы=|isbn=|том=|ссылка=http://www.razumei.ru/lastlib/otherbooks/792}}
* {{статья|автор= Костина А. В.|заглавие= Молодёжная культура и фольклор|ссылка= http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2009/4/Kostina_Youth_Culture/|издательство = [[МосГУ]]| издание= Электронный журнал «[[Знание. Понимание. Умение]]»|место = М.|год = 2009|номер = 4 - [[Культурология]]|страницы=}}
* {{статья|автор=[[Михневич, Владимир Осипович|Михневич В. О.]]|заглавие=Извращение народного песнетворчества|издание=|ответственный=|место=|издательство=[[Исторический вестник]]|год=1880|страницы=749—779|номер=12|том=III|ссылка=http://www.memoirs.ru/rarhtml/1377Mihnevic.htm|archive-date=2016-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019125824/http://www.memoirs.ru/rarhtml/1377Mihnevic.htm|url-status=dead}}
* {{книга|автор=Никитченков А.|заглавие=Вопросы истории методики преподавания фольклора в российской начальной школе|ссылка=https://books.google.com/books?id=7wOHCwAAQBAJ&lpg=PP1&pg=PT3|место=М.|издательство=Прометей|год=2012}}
* {{книга|автор=Румянцева С.|заглавие=Нравственность в русской народной премудрости и иносказательности|издание=|ответственный=|место=|издательство=[[LAP Lambert Academic Publishing]]|год=2012|страниц=|страницы=|isbn=978-3-659-21493-6|том=|ссылка=}}
* {{книга|автор=Стефанов П.|заглавие=Мытарства души после смерти в болгарском фольклоре и культуре|издание=|ответственный=|место=|издательство=|год=|страниц=|страницы=|isbn=|том=|ссылка=http://manefon.org/show.php?t=2&txt=11|archive-date=2016-10-07|access-date=2026-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20161007053130/http://manefon.org/show.php?t=2&txt=11|url-status=dead}}
* ''[[Берёзкин, Юрий Евгеньевич|Берёзкин Ю. Е.]], Дувакин Е. Н.'' [http://ruthenia.ru/folklore/berezkin/ Тематическая классификация и распределение фольклорно-мифологических мотивов по ареалам. Аналитический каталог].
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.ruthenia.ru/folklore/ Фольклор и постфольклор. Структура, типология, семиотика]
** [http://www.ruthenia.ru/folklore/publications.htm Фольклор и постфольклор — Публикации]
** [http://www.ruthenia.ru/folklore/folkloristlibrary.htm Фольклор и постфольклор — Библиотека фольклориста]
* [http://www2.rsuh.ru/article.html?id=73289 Терминология и понятия современной фольклористики] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20240910011714/http://www2.rsuh.ru/article.html?id=73289 |date=2024-09-10 }}. Институт высших гуманитарных исследований им. Е. М. Мелетинского. [[Российский государственный гуманитарный университет|РГГУ]].
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:фольклор}}
[[Акатегориа:Афольклор| ]]
[[Акатегориа:Амилаҭтә культура]]
[[Акатегориа:1840-тәи ашықәсқәа раан алагамҭақәа]]
38my6b32bv0aamzabjxmxv7ntz38y8c
Аҟазара
0
53973
171857
168952
2026-08-17T19:23:10Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171857
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|тип=слово|Аҟазара|Аҟазара (аҵакырацәара)}}
[[Афаил:Art-portrait-collage 2.jpg|мини|Асааҭ ахыц ала: 1887 шықәсазтәи [[Винсент Ван Гог]] [[иавтопортрет]]; [[чокве]] ажәлар рсахьаҭыхҩы иусумҭа аԥҳәыс лсахьа; [[Сандро Боттичелли]] иҭыхымҭа ахәҭа «[[Венера Лира]]»; окинавтәи алым [[Сиса]]]]
[[Афаил:VanGogh-starry night.jpg|мини|[[Винсент Ван Гог]]. [[Аҵх ҵәца]], 1889 ш.]]
[[Афаил:Le Rocher rouge, par Paul Cézanne, Yorck.jpg|мини|[[Поль Сезанн]]. Бибемус, ахра ҟаԥшь, 1895 ш.<ref name=":48">{{книга |автор=John Rewald, Walter Feilchenfeldt, Paul Cézanne, Jayne Warman |заглавие=The Paintings of Paul Cézanne: A Catalogue Raisonné |том=1 |язык= |ссылка=https://books.google.ru/books/about/The_Paintings_of_Paul_C%C3%A9zanne.html?id=6XAiMQAACAAJ |издательство=Thames and Hudson |год=1996 |страниц=904 |страницы= |isbn=050009263X |isbn2=9780500092637 |access-date=2022-03-15 |archive-date=2022-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315183938/https://books.google.ru/books/about/The_Paintings_of_Paul_C%C3%A9zanne.html?id=6XAiMQAACAAJ }}</ref>]]
'''Аҟазара''' ({{lang-ru|искусство}}, {{lang-cu|искоусъ}} — ахыхра, аԥышәа, аԥышәара<ref name=":1">{{книга|заглавие=Этимологический словарь русского языка. — Прогресс|часть=искусство|год=1964—1973|автор=М. Р. Фасмер|место=М.|язык=ru}}, в [[Этимологический словарь русского языка (М. Фасмер)|этимологическом словаре русского языка]] [[Макс Фасмер|Макса Фасмера]].</ref><ref name=":2">[http://etymolog.ruslang.ru/vinogradov.php?id=iskusstvo&vol=3 Искусство (История слов. Часть 3)] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20131215154635/http://etymolog.ruslang.ru/vinogradov.php?id=iskusstvo&vol=3 |date=2013-12-15 }} [[Виноградов, Виктор Владимирович|В. В. Виноградова]]</ref>) - [[аестетикеи]] [[аҟазаҭҵаареи]] еиҳа еицырзеиԥшу акатегориақәа ируакуп.
Абжьааԥны аҟазара ҳәа ирыԥхьаӡоит [[аҵабыргхаҭа]] исахьаркны азхәыцра, апроцесс, иара убасгьы [[аҩнуҵҟатәии]] адәахьтәии адунеихәаԥшра аихшьала аарԥшра (Арҿиаҩы иганахьала)<ref name=":3">[http://www.bellabs.ru/Books/Art/index.html Робин Коллингвуд — Принципы искусства] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200116111445/http://www.bellabs.ru/Books/Art/index.html |date=2020-01-16 }} V. § 2.</ref>. Ус анакәха, аҟазара - ари автор ихаҭа иакәымкәа, егьырҭ ауаа ринтересқәагьы аазырԥшуа [[арҿиаратә усуроуп]]. [[Николаи Чернышевски иҩуан]] «Аԥсҭазаараҿы аинтерес змоу - уи ауп аҟазара аҵакы»<ref name=":4">[http://russkay-literatura.ru/analiz-tvorchestva/55-chernyshevskij-n-g-russkaya-literatura/274-esteticheskoe-uchenie-chernyshevskogo.html Эстетическое учение Чернышевского] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200205160121/http://russkay-literatura.ru/analiz-tvorchestva/55-chernyshevskij-n-g-russkaya-literatura/274-esteticheskoe-uchenie-chernyshevskogo.html |date=2020-02-05 }}.</ref>. «Аҟазара ҳәа изышьҭоу анашана» зынӡаск даҽакала иҳәаақәиҵон [[Владимир Набоков]]: «Адунеизегьтәи ашәаагақәа рсистемаҿы иҟоуп убри аҩыза аангыларҭа, асахьаркыратә хәыцреи адырреи ахьеилало аҭыԥ. Уи аҟынӡа ҳара ҳнаӡоит амаҭәар дуқәа анҳармаҷуа, амаҷқәа ианҳардууа. Ари аангыларҭа аҟазара ахаҭа ауп»<ref name="drugie-berega-8.htm">''Владимир Набоков,'' «Другие берега», глава 8.</ref>. Аҟазаҭҵаареи уи иадҳәалоу аилкаарақәеи рҳәаақәа ирҭагӡаны, ас еиԥш иҟоу аҳәаақәҵақәа рҟны еилаӡҩоит зымҽхак ҭбаау еиуеиԥшым ахәыцрақәа рҵакқәа: аҟазара, асахьаркра, аныԥшра, исахьарку ахәыцра, арҿиара<ref name=":5">''М. Фридлендер'' Знаток искусства. — {{М.}}: Дельфин, 1923. — С. 4.</ref>.
Аҟазара аҵабыргхаҭа [[цәырҵрак]] аҳасабала аҳәаақәҵареи ахәшьара аҭареи (аҟазаареи ахдырреи) – ари акраамҭатәи аиҿцәажәарақәа ирымаҭәаруп. Аҟазара аилкаара [[аҽаԥсахуан]] афилософиатә, асоциалтә, аестетикатә нормақәеи ахәшьарақәеи ирышьашәаланы. Акыраамҭа аҟазара ауаҩы [[иссиру]] ахь имоу абзиабара аазырԥшуа [[акультуратә]] усураны ирыԥхьаӡон<ref name=":49">{{ВТ-МЭСБЕ|Искусство}}</ref>. Ари аганахьала аҟазара ҳәа иашьҭоуп заалыҵ аестетикатә гәахәара узҭо аҟазара. [[Британникатәи аенциклопедиа]] иҳәаақәнаҵоит: «Аестетикатә аобиекҭқәеи, аҭагылазаашьақәеи, мамзаргьы еиуеиԥшым аусқәеи раԥҵаразы рхы иадырхәоит аҟазара ма [[асахьаркыратә хәыцра]], уи егьырҭ ауаа ирыцеиҩшахарц алшоит»<ref name=":50">Britannica Online</ref>. Аха асоциалтә нормақәа, аетикатәи, аестетикатә хәшьарақәеи рыҿиашьа иацны, аестетикатәи асахьаркыратә ҵаки рымацара акәымкәа, иарбанзаалак аусура еиуеиԥшым исахьарку аформақәа аԥызҵо аҟазара ҳәа ахьӡ аиуа азин ҟалеит. Aсовет аамҭазтәи амарксисттә естетика аҳәаақәҵақәа рҿы аҟазара – аҵабыргхаҭа аилкаареи, аарԥшреи рзы иҷыдоу знеишьоуп, хаҭалатәи [[ауаажәларратә]] хдырреи аестетикеи асахьаркыратә усура аформақәа ируакуп, ауаатәыҩса зегьы [[рдоуҳатә]] культуратә иахәҭакуп<ref name=":51">{{БСЭ3|заглавие=Искусство}}</ref>. Абасала, аҟазара егьырҭ ауаа ремоциатә қәҿыҭра аарԥшра ҵакы хаданы иамоуп. Аспециалистцәа абжаҩык ари аилкаара даҽакала иазнеиуеит: аҟазара ҳәа иашьҭоуп хаҭала асахьаркыратә усуреи уи алҵшәа – [[арҿиаратә ҩымҭа|арҿиаратә ҩымҭеи]].
== Аетимологиеи асемантикеи ==
[[Афаил:Le Bain Turc, by Jean Auguste Dominique Ingres, from C2RMF retouched.jpg|thumb|[[Жан Огиуст Доминик Енгр]], Ҭырқәтәылатәи аҳамамқәа, 1862 ш.]]
Аромантә бызшәақәа рҿы иҟоу аналогқәа реиԥш акәымкәа: {{lang-en|art}}, {{lang-fr|art}}, {{lang-it|arte}} и {{lang-de|Kunst}} - аурыс ажәа аҟазара иамоуп еиҳа иҭбаау аҵакқәа: алшара, азҟазара, асахьаркыра, артистизм, аҟазара. Хәыҷы-хәыҷла аҭоурыхтә ҿиареи, ажәақәа рҵакқәа реихшареи рыпроцесс аан аурыс бызшәаҿы ицәырҵит атермин асахьаркыратә («адырра змоу, еилҟьа-еилӷәыцәу, аԥышәа змоу» аготск. аҟынтәи handags-еилҟьа-еилӷәыцәу, иҟәыӷоу; handus-анапы). Аромантә бызшәақәеи иара убас мраҭашәараевропатәи аҟазараҭҵаареи рҿы «аҟазара» «асахьаҭыхра» ҳәа аихшара ыҟаӡам, убри аҟынтә бызшәак аҟынтәи даҽа бызшәак ахь арҭ атерминқәа реиҭагараҿы ауадаҩрақәа цәырҵуеит. Аҟазара, асахьаркыра, алшара, азҟазара, артистизм, шамахамзар еиԥшны еиҭаргоит (англ., {{lang-fr|art}}, аиталиа. arte, анем. Kunst). Уигьы еизааигәоу аилкаарақәа рыцхыраарала аҵакқәа реиԥшымзаараҿы алшарақәа шыҟоугьы, иаҳҳәап «алшара, азҟазара, аԥышәа, азыласра» ({{lang-en|skill}}, {{lang-fr|compétence}}, аиталиа. maestria, abilità, анем. Fertigkeit), иара убас «анапҟазара, анапылаҟаҵара» ({{lang-en|handicraft, arts and crafts}}, фр. artisanat, maîtrise, métier).
Аҟазара ({{lang-grc|techne}} — аҟазара, азҟазара, алшара) '''«'''ахшыҩ иаша иашьҭанеиуа рҿиаратә шьцыларак» аҳасабала иҟоу аҳәаақәҵара Аристотель итәуп. Иазааигәоу аҵакы амоуп ажәытәтәи аурыс еилкаара ''рукомесло''; уи аҩызаҵәҟьа аҵакы аанагоит {{lang-la|Ars}} (иахырҿиааны {{lang-la|Artificium}}), [[Англыз бызшәа|англ.]] иазааигәоу art инарҭбааны иуҳәозар, «аиқәыршәара» ҳәа аҵакы змоу асинтез. Еиԥшу аетимологиа рымоуп ажәақәа«иԥсабаратәым», «арратә ҟазара», «артиллериа», «артефакт»<ref name="vlasov">{{книга |автор=Виктор Власов |заглавие=Теория формообразования в изобразительном искусстве |язык=ru |ссылка=https://books.google.ru/books?id=3eQ5DwAAQBAJ&pg=PT22 |издательство=Litres |год=2017 |страниц= |страницы=22—23 |isbn=5040866755 |isbn2=9785040866755 |access-date={{#time:Y-m-d}}}}</ref>. Афранцыз шәҟәыҩҩы-аессеист П. Валери«аҟазара» абри аҩыза аилкаара аиҭеит: «Ажәа „аҟазара“ аханатә иаанагоз аусушьа акәын, уаҳа акагьы. Аха ари аилкаара анаҩс аҵакы ҭшәахо иалагеит. Атермин „аҟазара“ хәыҷы-хәыҷла аҵакы ҭшәахо иалагеит, ауаҩы идырратә усурақәа рҿы иҷыдоу аметод ауп иаанарԥшуа иалагаз. Убри аан еиуеиԥшым аԥкрақәа цәырҵит: зыӡбахә ҳәоу аметод иаанагоит асубиект заанаҵы иҽазыҟаҵара, мамзаргьы еицырдыруа иҟазара. Ари аҵакала ҳара ҳалацәажәоит амашьына арныҟәцара аҟазара, мамзар ахәыҟаҵара аҟазара, аԥсыԥ лага-ҩагара аҟазареи аԥсҭазаара аҟазареи. Аха арҭ „аҟазара азнеишьақәа“ зегьы дарбанзаалак еиҟараны издырӡом, убри аҟнытә ажәа „аҟазара“ аҵакы ахаҭабзиареи ахәшьареи реилкаара хадырҭәаауеит»<ref name=":52">''Валери П.'' Об искусстве. {{М.}}: Искусство, 1993. — С. 91—92.</ref>.
== Аилкаарақәа реизыҟазаашьақәа: аҟазара, аестетикатәи асахьаркыратәиусура ==
{{Main| Асахьаҭыхҩы}}
Ҭоурыхла, хаҭалатәи ауаажәларратәи ԥсҭазаараҿы аҟаза азҟаза ({{lang-la|Homo faber}} — арҿиаҩы) - напҟазаҩс, техникаҩс, рҿиарала ихәыцуа ԥҵаҩыс дҟалар ҟалоит, аха асахьаркыратә хаҿсахьақәа аԥиҵаӡом. [[Каган, Моисей Самойлович|М. С. Кагана]], иҳәаақәҵарала ({{lang-la|Homo artifex}}) — асахьаҭыхҩы, арҿиаҩы - уи асахьаркыратә хаҿсахьала зхатә хаҭара аазырԥшуа, нас еиуеиԥшым аҟазара хкқәа рҿы иназыгӡо иоуп. Исахьарку ахәыцра «асахьаҭыхҩы игәанарԥхоит ицәаныррақәа рҿы иаанхаз аобиеқт ҩынтәны аԥҵара, уи иусумҭақәа рҿы иара ихаҭара аныԥшларц азы»<ref name="ReferenceA">Каган М. С. Эстетика как философская наука. — СПб.: Петрополис, 1997. — С. 204</ref>. Абасала аҟазара аилкаара иҵегь аҽарҭбаауеит, уахь иаҵанакуеит асахьаркыратә рҿиара «аҟазара азнеишьақәа» ируакны. «Аестетикатәи» «асахьаркыратәи» еилкаарақәа асинонимқәоуп ҳәа иузыԥхьаӡом, мамзаргьы асахьаркыратә рҿиара «аестетикатә цәырҵра дууп» ҳәа иузҳәом.
Асахьаркыратә хаҿсахьа еснагь иконкреттәуп, хаҭалатәуп (исубиективтәуп) иара убас аемоциа аҵоуп. Иматериалтәу аҟазаратә усураҿы – баша анапҟазара, исахьарку амодель ишаԥу еиԥш ицәырҵӡом. Аестетикатә усура асахьаркыратә хаҿсахьа шьақәнаргылаӡом, иҟаҵәҟьоу аобиектқәеи урҭ рхәыцратә модельқәеи еишьашәалоит ауп. Асахьаркыратә рҿиамҭа аестетикатә усхк аҿы хәҭа-хәҭала иҟазар ҟалоит, мамзар зынӡаск уи аҳәаақәа ирҭыҵыр алшоит, аха аестетикатә усура акәзар, уи асахьаркыратә рҿиара иақәымшәар ҟалоит. Ус, иаҳҳәап, амшын аҟәараҿы ԥшшәы рацәа змоу ахаҳә хәыҷкәа реизгара, мамзар ауадаҿы аҩнымаҭәа аргылара, аҭӡамцқәа рҿы асахьақәа рыкнаҳара зегьы аестетикатә усуроуп, аха асахьаркыратә усӡам. Убри аан ауаҩы аԥшӡара дахӡыӡаауа дызсахьаҭыхыҩхаӡом<ref name=":53">[[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] Теория формообразования в изобразительном искусстве. Учебник для вузов. — СПб.: Изд-во С-Петерб. ун-та, 2017. — C. 18</ref>.
Аҟазара, асахьаркра, алшара, азҟазара, артистизм еиԥшны иарбоуп (англ., фр. art, итал. arte, нем. Kunst). Убри аҟнытә мраҭашәараевропатәи аестетикаҿы даҽа категориатә еизыҟазаашьақәа шьақәгылеит, уи еиҳарак иахьатәи аҟазара атеориқәа иҽеимкәа ианыԥшуеит. Иаҳҳәап, «арт-аобиект» аилкаара иаанагар алшоит изакәызаалак зегьы: аҿыханҵатә ма исахьаркым аҟазара, [[дадаизм]], ақәыргылара, [[боди-арт]], [[реди-меид]] рырҿиамҭақәа, лассы-лассы аестетикатәи асахьаркыратәи ҟазшьақәеи змам.
Ишьақәгылоуп даҽа концепциак. Убас М.С. Каган аҟазара (иааркьаҿны: арҿиара-рҿиаратә усура) асинкретикатә асахаркыратә усура ихадоу ԥшьганк ируакны дахәаԥшуан<ref name=":54">''Каган М. С.'' Человеческая деятельность: Опыт системного анализа. — {{М.}}, 1974. — С. 98—111.</ref>.
XX ашәышықәса аҩбатәи азбжеи XXI ашәышықәса алагамҭеи рзы аус ҟаза асоциалтә психологиа аганахь ала акәымкәа еиҳа-еиҳа иахәаԥшуа иалагеит афеноменологиа аусхк аҟны, даҽакала иуҳәозар, ауаажәларратә цәырҵра ҷыдак акәымкәа, иаалукааша арҿиаратә хәыцреи, хаҭа-хаҭалатәи ахдырреи раҳасабала<ref name=":55">'' Зедльмайр Х. '' Искусство и истина. — {{М.}}: Искусствознание, 1999. — С. 252—255</ref>.
=== Аилкаара аинтерпритациа аҭоурых ===
[[Аиҭарҿиара]] аепохаан аилкаарақәа аҟазареи (аус ҟаза) зхатә хаҿсахьақәа змоу хаҭалатәи асахьаркыратә усуреи рҽыршоит. Убри аан, актәи, иҭбаау аҵакы ахархәара иаҟәыҵит, уажәшьҭа уи иаанаго еилкааны аҽазыҟаҵара бзиа зҭаху усуп, иаҳҳәап: амашьына аԥсҟы акра аҟазара, ачысҟаҵара уҳәа реиԥш иҟоу.<ref name="vlasov" />
Аус аҟаза аҟазшьа хадақәа иреиуоуп аматериал аус адулара, атехника аус адулара адагьы, иара убас уаанӡа аԥсабараҿы иҟамыз аматериалқәа рҟазшьақәа рҽеиҭакра, абри атәы иҩуан абельгиатәи амодерн асахьаҭыхҩы [[Анри Ван де Велде]] 1910 шықәсазы истатиа «Аԥшӡара апринцип аҳасабала аматериал аԥсы ахаҵара» аҟны . Аха аилкаара «аестетикатәи» «асахьаркыратәи» синонимқәаӡам.<ref name=":6">[[Каган, Моисей Самойлович|М. С. Каган]] «Человеческая деятельность» (1974), «Эстетика как философская наука» (1997)</ref> Иаҳҳәап, заанаҵы аҩнытә интериер архиара мамзар акы арԥшӡаразы заа иалхны ирхиоу амаҭәарқәа аҟазаратәи аестетикатәи ҟазшьа рымоуп, аха исахьаркӡам. XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы архиаратә ҟазара [[адизаин]] ала иԥсаххеит. Еиуеиԥшым адизаин-проетҟаҵара ахкқәа рыҩаӡарахь иаҵанакуеит атехникатә, аестетикатә, асахьаркыра-хыҭҳәаатә хәыцра аелементқәа, аха уи аамҭазы иҷыданы иаанхоит. Асахьаркыра иазԥхьагәанаҭоит уаанӡа иҟамыз, шьаҭанкыла иҿыцу акы аԥҵара. Аестетикатә усураҿы, М.С.Каган иҳәаақәҵарала: «амаҭәар далаӡҭуеит, ихы ихашҭуеит»; асахьаркыратә аҿы - аҵабыргхаҭа иалаҵәоит ахаҿсахьатә модель аҳасабала аформа аиуеит. Асахьаркыратә хәыцра ауаҩы игәниго ацәырҵрақәа еиҭаԥиҵоит, уи арҿиамҭала иаарԥшуеит, аҩымҭаҿы иара асахьаҭыхҩы ихаҭа иҩнуҵҟатәи адунеи аныԥшыртә еиԥш.<ref name="ReferenceA" /> Убри аамҭазы асахьаркыратә хаҿсахьа еснагь аԥшӡара иашьҭаӡам, авангардтә ҟазара ахкқәа жәпакы рымч злашьақәдыргыло агармониатә закәанқәа реилагареи аԥшӡара мап ацәкреи роуп, урҭ рахь иаҵанакыр ҟалоит [[дадаизм]], [[сиурреализм]], [[поп-арт]], реди-меид (англ.: «имазеиу амаҭәар»)<ref name="vlasov" />.
[[Афаил:Ma Lin Guests.jpg|thumb|Асахьаҭыхҩы Ма Линь, [[Сун]] аепоха иаҵанакуа аҿыханҵа аҿырԥшы, 1250 ш. 24,8 × 25,2 см]]
[[XIX ашәышықәсанӡа]] аԥшӡаратә ҟазарақәа ҳәа ирышьҭан асахьаҭыхҩы ибаҩхатәра ма артист илшарақәа раарԥшра, ахәаԥшцәа рҿы аестетикатә цәаныррақәа рызцәыргара, урҭ «аԥшӡаратә» амаҭәарқәа [[рыхәаԥшра]]. Аҟазара апрактитатә ҵакы аҭаны ианаарԥшыз аамҭазы, аҟазара аасҭа еиҳа напҟазароуп ҳәа ирыԥхьаӡон, убри аҟынтәи ицәырҵит атермин [["ахархәаратә ҟазара"|«ахархәаратә ҟазара»]] уи «иԥшӡоу» аасҭа илаҟәны идыргылон<ref name=":7">''Каган М. С. '' О прикладном искусстве. Некоторые вопросы теории — Л. : Художник РСФСР, 1961</ref><ref name=":8">''Салтыков А. Б. '' Самое близкое искусство. М.: Просвещение, 1968. — С. 32—35</ref>. Абас ҭоурыхла аҟазара раԥхьатәи асинкретикатә усура аҟынтәи хаз усхкны аҽалнакааит, анаҩс «еиҿкаау» «ахархәаратә»иаҿыҵуан<ref name=":9">''Власов В. Г.'' Объект, предмет, вещь: Симулякры предметного творчества и беспредметного искусства. Исследование соотношения понятий. Часть 2: Вещный мир и его проекция в дизайне // Электронный научный журнал «Архитектон: известия вузов». — УралГАХУ, 2019. — № 4 (68). — URL: http://archvuz.ru/2019_4/20/ {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210505141854/http://archvuz.ru/2019_4/20/ |date=2021-05-05 }}</ref>.
=== Аестетика аҭоурых аҿы аҟазара аилкаара амаҭәари аҳәаақәеи рҳәаақәҵара ===
Аҟазара культура ацәырҵрак аҳасабала ахәшьара аҭареи аҳәаақәҵаралеи - уи еихсыӷьра зқәым аиҿцәажәарақәа ирымаҭәаруп. Аромантизм аепоха аамҭазы ҳзышьццылахьоу аҟазара аилкаара «[[динхаҵареи|адинхаҵареи аҭҵаарадырреи]] инарываргыланы ауаҩытәыҩса [[ихшыҩ]] аҷыдарақәа» рыла аҽаԥсахит<ref name=":10">Gombrich, Ernst. «[http://www.gombrich.co.uk/showdoc.php?id=68 Press statement on The Story of Art] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20081006212330/http://www.gombrich.co.uk/showdoc.php?id=68 |date=2008-10-06 }}». The Gombrich Archive, 2005. Retrieved on January 18, 2008.</ref>. XX ашә. аестетикатә еилкаараҿы ицәырҵит ихадоу х-знеишьак: [[ареалисттә]], уи излашьақәнаргыло ала аобиект иестетикатә ҟазшьақәа имманентны иҟоуп, насгьы анаԥшыҩгьы ихьыԥшӡам, [[аобиективисттә]], уигьы иара убас аобиект иестетикатә ҟазшьақәа имманентуп, аха ганкахьала анаԥшҩы маҷк ихьԥшуп, иара убас [[арелиативисттә]], уи инақәыршәаны аобиект иестетикатә ҟазшьақәа анаԥшҩы иара аҿы иибо ауп изхьыԥшу, насгьы ауаа аобиектк зынӡаск еиуеиԥшым аестетикатә ҟазшьақәа рбар рылшоит<ref name=":11">Wollheim 1980, op. cit. Essay VI. pp. 231-39.</ref>. Ари агәаанагара аҟынтә аобиект аԥҵаҩы игәҭакы инақәыршәаны иҳәаақәҵахар алшоит<ref name=":12">Aliev, Alex. (2009). The Intentional-Attributive Definition of Art. Consciousness, Literature and the Arts 10 (2).</ref> , иарбан афункциазаалак, изызкызаалакгьы. Иахҳәап, аԥсҭазаараҿы аконтеинерк аҳасабала ахархәара зауа ахраҿа иҟазаратә рҿиамҭаны иԥхьаӡазар алшоит аџьоуҳар ақәҵаразы иаԥҵазар, асахьа аконвеиер аҿы иҭрыжьуазар напҟазаратә напкыманы иҟалар алшоит.
=== Атермин «аҟазара» иҿыцӡоу аҳәаақәҵарақәа ===
Акультурологиатә концепция ҭбаақәа инарықәыршәаны идырны иаԥҵоу зегьы аҟазара ҳәа иахьӡзар ҟалоит. Ари атермин инарҭбаау аҵакы аазырԥшуа аилкаарақәа ыҟоуп: «иԥсабаратәым», «арратә ҟазара», «артиллериа» «артефакт». Инарҭбааны ахархәара змоу егьырҭ ажәақәа жәпакы иашьашәалоу [[аетимологиа]] рымоуп. Урыстәылатәи асахьаркыратә Академиа атерминқәа ржәар аредакциа ари аус зегь реиҳа имарианы иаӡбеит: ари атермин зынӡаск иазхьамԥшӡит<ref name=":13">Аполлон. Изобразительное и декоративное искусство. Архитектура: Терминологический словарь. — М.: РАХ — Эллис Лак, 1997. — С. 223</ref>.
[[Ф. Ницше]] иҳәаақәҵарала: Аҟазара - «ари аԥсҭазаараҿы аметафизикатә усуроуп»<ref name=":14">Ницше Ф. Рождение трагедии из духа музыки. Предисловие к Рихарду Вагнеру // Ницше Ф. Избранные произведения. — СПб., 2003. — С. 50</ref>.
XX ашәышықәса аҩбатәи азбжеи XXI ашәышықәса алагамҭеи рзы аус ҟаза еиҳа-еиҳа асоциалтә психологиа аганахьала акәымкәа афеноменологиа аусхк аҿы иахәаԥшуеит, даҽакала иуҳәозар, ауаажәларратә акәымкәа, хаҭалатәи ахдырреи, даҽакы иаламҩашьо хаҭалатәи арҿиаратә хәыцреи рфеноменк аҳасабала. Аха акульторологиатә еилкаарақәа рҿы еклетикала еиуеиԥшым афилософиатә акатегориақәа еидыркылоит, досу заанаҵтәи аҳәаақәҵара рҭахуп: «Аҟазара – ари ауаҩы аԥсҭазааратә дунеи ахь имоу аестетикатә знеишьа иадҳәалоу культуратә формоуп, уи иара ирҿиаратә хәыцра шьаҭас иҟаҵаны ахаҿсахьа-символтә ҟазшьала еиҭаԥиҵоит. Адунеи естетикала азнеира - аҟазара иарбан усхкызаалак аҿы асахьаркыратә усура ихаданы иҟоуп. Аԥшӡара ахәшьара аҭара еснагь зегьы рықәшаҳаҭра иашьҭоуп, уи мзызсгьы иамоуп иалкаау амаҭәар аестетикатә цәаныррала иаҵаҵәаху аидеал абара» (Б. Л. Губман)<ref name=":15">Культурология. XX век. Словарь. — СПб.: Университетская книга, 1997. — С. 159</ref>.
Авангарди, амодернизм, апостмодернизм рҟазараҿы иара убас актуалтә ҟазара ҳәа изышьҭоу аҿы аҟазара аматериал заҵәык ауп иԥхьаӡоуп «амаҭәарқәа рцәеижьтә ҭагылазаашьа». Ҿырԥштәыс иааҳгозар, енваиронмент (англ. «акәша-мыкәш») ма реди-меид (англ. «имазеиоу - иҟаҵоу») ҳәа изышьҭоу ахырхарҭақәа рҿы, ахәаԥшҩы ахәмарратә ҭыԥ ахь ихы алархәра «арт-обиектқәа» рыла инаӡоит, аиашазы урҭ еснагь иаҳԥыло маҭәарқәоуп. Амодернисттә контекст аҿы «аобиект аҟазара» аҳәаақәҵара, ҷыдала А.Данто, В. Хофман, Р. Краус, Б. Гроис уҳәа иҵаулоу атрактатқәа рҿы иамоу аҵакы зегьы ацәыӡуеит. Апостмодернисттә естетикаҿы артефакт, мамзар арт-аусура аобиект ҳәа иашьҭоуп иуҭаху аконтекст иашьашәалоу мамзар аҭахрақәа рыла ишьақәыргылоу иарбанзаалак аобиект, уи асахьаҭыхҩы инапы акьымсзаргьы. Ж. Бодриар излаҳәаақәиҵо ала, аҟазаратә рҿиамҭа - ари аҵаки аформеи рыстатус змоу обиектуп: «афункциақәеи аҵаки рыԥхьаӡара иамаҭәарны» иҟало зегьы, даҽакала иуҳәозар аҟазаратә рҿиамҭак аҳасабала ишуҭаху иалху аобиектуп<ref name=":16">Бодрийяр Ж. К критике политической экономии знака. — М.: Библион — Русская книга, 2003. — С. 190</ref>.
Б. Латур итеориала ауааи амаҭәарқәеи амаҭәартә дунеи аԥҵараҿы еицалахәуп («Аамҭа ҿыц ыҟамызт. Асимметриатә антропологиазы аессе», 1991). М. Диушаy иқәыргыларақәа рҿырԥштәала акритик Тьерри де Диув ишьақәирӷәӷәоит, аобиектны ма аҟазаратә маҭәарны иарбанзаалак зегьы ҟалар алшоит ҳәа, избанзар «аҟазара аҟынтәи ахьӡ ада акгьы аанымхеит». Иара иажәақәа рыла, «асахьаркыратә ҳәа изышьҭоу аобиекти уи аҩызаҵәҟьа аобиекти реиԥшымзаара злашьақәгылоу ала - руакы аҟазара ҳәа иахьӡҵан, егьи - мап»<ref name=":17">Де Дюв Т. Именем искусства. К археологии современности. — М.: Высшая школа экономики, 2014</ref>. Ари аҩыза азнеишьа еиуеиԥшым аилкаарақәа ахьеиҟаранатәуа азы акритика азнауеит, уи иахҟьаны аҟазара аилибаакареи ҭҵаарадыррала аҭҵаареи залыршахом<ref name=":18">Власов В. Г. [http://archvuz.ru/2019_3/18/ Объект, предмет, вещь: Симулякры предметного творчества и беспредметного искусства. Исследование соотношения понятий. Часть 1: Оригинал и репродукция ] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190929064806/http://archvuz.ru/2019_3/18/ |date=2019-09-29 }} // Электронный научный журнал «[[Архитектон: известия вузов]]». — [[УралГАХУ]], 2019. — № 3 (67)</ref>.
Иаагоу аҳәаақәҵарақәа реиҳарак рҿы аҟазара аилкаара даараӡа иҭбаахоит, асахьаркыратә рҿиара «аҟазара азнеишьақәа» ируакны уахь иаҵанакуеит. Иҟоуп даҽа концепциакгьы. [[М. С. Каган]] 1974 шықәсазы ишәҟәы «Ауаҩытәыҩсатә усура» аҟны иҳадигалеит асахьаркыратә рҿиара азеиԥш ҷыдарақәа ҳаилзыркаауа асхема. Иара игәаанагарала, уи еиднакылоит ауаҩытәыҩсатә усхк хадақәа ԥшьба:
** адырратә ма агносеологиатә усура,
** ахәшьара-ориентациатә (аестетикатә),
** арҿиара-рҿиаратә (асинергетикатә),
** акоммуникативтә (аицәажәаратә аусура).
Арҭ ахкқәа зегьы хаз-хазны ауаҩытәыҩсатә усура хкы аадырԥшуеит. Арҭ аԥшьхәҭак реимадараан ицәырҵоит иҷыдоу аилкаара - асахьаркыратә рҿиамҭа. Уи ганкахьала адунеиеилкаарагьы, аԥшӡара аԥшаарагьы, аԥҵарагьы, аимадара аусурагьы зегьы еиднакылоит. Уи хәҭак еиҳа аԥыжәара агоит аха акзаара еиқәхоит. Иаҳҳәап асахьаркыратә ҩымҭа еснагь иԥшӡамзаргьы ҟалоит, уи аамҭазы аԥшӡара асахьаркыратә хаҿсахьа алазаара уалны иадӡам<ref name=":19">Каган М. С. Человеческая деятельность: опыт системного анализа. М., 1974. С. 98-111</ref>.
Ус шакәугьы авторцәа реиҳараҩык «аҟазара асахьаркыратә рҿиамҭак аҳасабала» иалыркаауеит абарҭ акритериа хадақәа:
* ауаҩы ирҿиаратә усура ихадоу ԥшь-ганк ракзаара (агносеологиатә, ахәшьаратә-ориентациатә, арҿиара-рҿиаратә, акоммуникативтә);
* аформеи аматериали ҟазарыла аус рыдулара;
* акомпозициатә структура аҟазаара;
* форма асахьаркыратә-хаҿсахьа змогу аҵакы;
* асахьаркыратә форма аестетикатә ҟазшьақәа<ref name=":20">Даниэль С. М. Картина классической эпохи. Проблема композиции в западноевропейской живописи XVII века. — Л.: Искусство, 1986. — С. 22—97</ref><ref name=":21">Свешников А. В. Композиционное мышление. — М.: ВГИК, 2001. —С. 75—136</ref>.
=== Аҟазара аҭоурыхтә морфологиа ===
{{See also|Аҿыханҵатә ҟазара ахкқәа}}
Аморфологиа (аформа иазку аҵара) [[аҟазараҭҵаара]] ахкқәа хадақәа ируакуп. Аха ажәа аҵакы зеиԥшразаалакгьы иара аҟазара акатегориақәеи, аклассқәеи, ахкқәеи, ажанрқәа рсистемеи аҳасабала аҭҵаара зԥхьагәанаҭоит. Атермин «аморфологиа» XVIII ашәышықәса анҵәамҭазы [[И.В. Гиоте]] аԥсабараҭҵааратә ԥшаарақәа рҿы ихы иаирхәеит, анаҩс атермин афилософиеи, алигвистикеи, афилологиеи иара убас акультуралогиеи рҿы ахархәара аиуеит.1972 шықәсазы иҭыҵит «Аҟазара аморфолиа» захьӡу [[М. С. Каган]] иусумҭатә ҭҵаара. Аҟазара хкқәа зегьы рыҿиареи рышьақәыргылареи рзеиԥш схема абас иҟоуп. Аԥхьаҵәҟьа, аестетикатә еиҳарак асахьаркыратә хдырра шьақәгылаанӡа аҟазара злаз аусура синкретла аҽаԥсахуан. Уи ажәытә дыррақәеи, акьысранырра-ҵысратә, аритуалтә, ахәмарратә, акоммуникативтә уҳәа афункциақәа еиднакылон. Аҭҵааҩцәа заатәи абаҟақәа «аҟазара ҟалаанӡа» ҩ-гәыԥ дуны иршоит: «еиҭаҵуа»: аскульптуркақәа, амаругақәа раорнамент ({{lang-fr|L’art mobilier}}), «аҭӡытә», абахә сахьақәа ({{lang-fr|L’art pariétal}}), мамзаргьы «апариеталтә ҟазара»<ref name=":22">Абрамова З. А. Древнейшие формы изобразительного творчества (Археологический анализ палеолитического искусства // Ранние формы искусства. Сборник статей. — М.: Искусство, 1972. — С. 9—29</ref>. Иара убасгьы иҟоуп атеориа агыгшәыг «иԥсабаратәу амакет» аԥҵара ашьаҭала аҟазара ауаҩы ижәытәӡатәиу иусура иахылҵит ҳәа<ref name=":56">Столяр А. Д. Происхождение изобразительного искусства. — М.: Искусство, 1985</ref>.
Аҟазараҭҵаара аҭоурых аҿы аморфологиатә системақәа имаҷымкәа аус рыдулоуп<ref name=":23">''Власов В. Г.'' Морфология как историческое структурообразование искусства // Теория формообразования в изобразительном искусстве: Учебник для вузов. — {{СПб.}}: [[Санкт-Петербургский государственный университет|СПбГУ]], 2017. — C. 155—227.</ref>. Антикатә аамҭазы аҟазарқәа еихыршон амусикатә (уи Аполлони амузақәеи зхылаԥшуаз), амеханикатә, мамзаргьы асервильтә (араб) ҟазарақәеи ҳәа. Урҭ ажәытә бырзенцәа даара иатәарымбоз маха-шьахалатәи аусура иадҳәалан. Ихьшәоу антикатә аамҭазы ишьақәгылеи [[атривиум]] (аграмматика, адиелектика, ариторика), [[аквадривиум]] (агеометриа, арифметика, астрономиа, амузыка) рыла еихшоу «Зхы иақәиҭу аҟазарақәа быжьба» ҳәа аилкаара. Аиҭарҿиара аепоха аамҭазоуп ҳзышьцылахьаз аилкаара асахьаркыратә ҟазара «аԥшӡаратә ҟазарақәа» ҳәа ианышьақәгылаз, уахь иаҵанакуан архитектуреи иара убас амузыкеи апоезиеи; уи аамҭазы иалагеит асахьаркыратә рҿиара ахкқәеи ажанрқәеи рхаҭара ашьақәыргылара апроцесс ду.
Еиуеиԥшым аморфологиатә концепциақәа рҿы аҟазара арҿиамҭақәа радкылашьала иалыркаауеит "аҳаратә", "абаратә" ҟазарақәа ҳәа (И. И. Иофе), аонтологиатә критериала ақәыԥшыларатәи, аамҭатәи, аҭыԥ-аамҭатәи ҳәа (М. С. Каган), афункционалтә еилазаашьала - «асахьаркыратә» (аҿыханҵа, аграфика, аскульптура), «исахьаркырам» мамзаргьы абифункционалтә (архитектура, ахархәаратә ҟазара, адизаин; С.Х. Раппопорт) ҳәа, иара убас аформаҿиара, атехникатә знеишьақәеи аматериалқәеи, адкыларатә аҷыдарақәа (афеноменологиатә знеишьа) рыла - «алингвистикатәи» «анелингвистикатәи» (М. Ризер) ҳәа. Иҟоуп иахьа аспециалистцәа реиҳараҩык мап зцәыркуа иажәхьоу «амаҭәартә знеишьа», уи асахьаркыратәи исахьаркырами ма абстракттәи ҳәа еихыршоит. Иҟоуп агәаанагара (А.П. Мардер) асахьаҭыхратә ҟазара адәахьтәи аҵабыргхаҭа мацара аанарԥшуашәа<ref name="автоссылка1">[http://mesotes.narod.ru/lifshiz/vme/vme-3.htm Бессистемный подход] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20121120085654/http://mesotes.narod.ru/lifshiz/vme/vme-3.htm |date=2012-11-20 }} // mesotes.narod.ru</ref>, иҿыханҵам аҟазара — ауаҩы [[иҩнуҵҟатәи идунеи]] ауп иаанарԥшуа ҳәа. Еиуеиԥшым аҟазара хкқәеи еилаԥсоу ахкқәеи ирылоуп [[ажанртә]] дифференциациа. Ҳаамҭазтәи афеноменологиатәи асемиотикатәи азнеишьақәа, аҟазара арҿиамҭа «иааиԥмырҟьаӡакәа ицо системак» аҳасабала, аҭыԥ-аамҭатә континуум шьаҭас ирымоуп<ref name=":24">[[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] [http://archvuz.ru/2019_2/17/ Мгновение и длительность: Художественное время и пространство в архитектонически-изобразительных искусствах. К проблеме «синтеза искусств» ] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220312211055/http://archvuz.ru/2019_2/17/ |date=2022-03-12 }} // Электронный научный журнал «[[Архитектон: известия вузов]]». — [[УралГАХУ]], 2019. — № 2 (66)</ref>.
Аҟазара аморфологиа еиҳа еицырдыруа академиатә система - аонтологиатә критери шьаҭас иамоуп. Уи иунарбоит асахьаркыратә рҿиамҭа иара афизикатә ҭыԥи аамҭеи рҿы аматериалтә форманы ишыҟоу. Уи инақәыршәаны аҟазара иаҵанакуа ахкқәа зегьы «рматериалтә бзазара» азнеишьала х-класс дуны иршоит: ақәыԥшыларатә, аамҭатә, аҭыԥ-аамҭатә. Аҿыханҵа, аскульптура, аграфика, архитектура ақәыԥшыларатә ҟазарақәа ҳәа ирышьҭоуп, урҭ рырҿиамҭақәа адунеи аҿы иалкаау аҭыԥ ааныркылоит. Амузыкеи апоезиеи ракәзар, аамҭалатәи аҟазарақәа рахь иԥхьаӡоуп, избанзар урҭ рформа аамҭала иҿиоит. Асценатә ҟазареи (атеатр, ахореографиа, асценографиа) акиноҟазареи - аҭыԥ-аамҭатә хкқәа рахь иаҵанакуеит. Адунеи аарԥшышьала, ақәыԥшыларатә ҟазара «асахьаҭыхратә» (аҿыханҵа, аграфика, аскульптура) «асахьа аазмырԥшуа» (архитектура, аҩычага-хархәаратә ҟазара) ҳәа рҽыршоит. Ҭоурыхла, аҟазара ахкқәа зегьы архитектура ишадҳәалазгьы, ишнеи-шнеиуаз урҭ хаз хкқәаны рҽалыркаауа иалагеит.
Аҟазара ахкқәа зегьы рхылҵшьҭра иадҳәаланы иҟоуп даҽа теориакгьы. Иаҳҳәап, иналукааша архитектор, аҟазара атеоретик [[Готфрид Земпер]] иԥхьаӡон, аҟазара ахкқәа зегьы атехникатә џьа ахкқәа рҟынтәи иахылҿиааит ҳәа, иагьаликаауан ԥшь-хкык: ашышра (ақәҵара), аҳаԥшьаӡратә напҟазара, атектоника (амҿы иалху аргылара), иара убас [[астереотоиа|астереотомиа]] (ахаҳә иалху аргылара)<ref name=":25">Земпер Г. Практическая эстетика. Вступительная статья «Эстетические взгляды Г. Земпера» и комментарии В. Р. Аронова. — М.: Искусство, 1970</ref>.
[[Иоффе, Иеремия Исаевич|И. И. Иоффе]] игәаанагарала, архитектуреи амузыкеи азеиԥш ҟазаратә хкык ахь иадикылон, урҭ еиуеиԥшым ахкқәа рыла ишишозгьы. 1930-тәи ашықәсқәа рзы «аморфологиатә знеишьақәа» ридеиақәа ҭҵаауа, аҟазара ахкқәа зегьы ишеимадоу атәы Иоффе иҩуан: «Аҟазара аҭыԥтәи аамҭатәи ҳәа иршоит, урҭ шьаҭас ирымоуп алашаратәи, ашьҭыбжьтәи, мамзаргьы алаԥштәи аҳаратәи ҳәа реихшара.... Еиуеиԥшым ахәыцшьа змоу аҭыԥтә ҟазарақәа рыбжьара адистанциа ду ыҟоуп, хәыцшьак змоу аҭыԥтәи аамҭатәи ҟазарақәа раасҭа... Алашара аамҭеи аҭыԥи рзы еиҟараны иҟоуп. Ари аамҭалагьы ҳәаа змам, аҭыԥлагьы ҵыхәаԥҵәара змам акоуп»<ref name=":57">Иоффе, И. И. Синтетическая история искусств. Введение в историю художественного мышления. — Л.: ОГИЗ-ИЗОГИЗ, 1933. — С. 549</ref>.
== Аҟазара аҭоурых ==
{{Main|Аҟазара аҭоурых|Европатәи аҟазара аҭоурых}}{{See also|Адунеитә ҟазара апериодизациа}}
[[Аҟазараҭҵаареи]] аҟазара аҭоурыхи, аҟазара ҭҵаарадырратә феноменк аҳасабала иҭырҵаауеит. Ари аҭҵаара шьаҭас иамоуп Мраҭашәаратәи Европа антикатә культуреи ақьырсиантә традициақәеи ишьақәдыргылаз ихадоу аилкаарақәа. Ԥсыхәа змам ари аҩыза европоцентризм раԥхьа инаргыла, мрагыларатәи акультурақәа рҿы аҭоурыхтә аамҭеи ақәыԥшылареи рзы иҵегь агәаанагарақәа ахьыҟоу иабзоуроуп. Евранаукатә еилкаара хадақәа рахь иаҵанакуеит: аҭоурыхтә аамҭа хырхарҭак ала иҿио агәаанагара — адунеи Аԥҵара инаркны аусӡбара Хлымӡаах аҟынӡа (ауаҩытәыҩсатә ҭоурыхҭҵаареи, еиҳаракгьы, асахьаркыратә хәыцреи рыпринцип), ахронотоп аилкаара, (аҟазара аусумҭа аԥҵараҿы аамҭеи аҭыԥи иузеиҟәымҭхо реимадара), ииашаҵәҟьоуи ицәалашәаратәуи аметодқәа реилазаара, арҿиаратә хәыцра ахақәиҭра, агәаанагарақәа, ахәшьарақәа уҳәа ирацәаны.
=== Ацәырҵра ===
{{See also|Мустиерсктәи акультура|Ориниаксктәи акультура|Монтеспан (аҳаԥы)|Альтамира (аҳаԥы)}}
[[Афаил:VenusWillendorf.jpg|thumb|left|180px|[[Венера Виллендорфскаиа]], ҳера ҟалаанӡа 27,5 нызқь шықәса инарзынаԥшуа, Европа Агәҭа]]
Аҟазара ацәырҵра аестетика аҭоурыхҭҵааҩцәа [[ахәмаррақәеи]], [[аритуалқәеи]], [[ақьабзқәеи]] ирыдырҳәалоит, иара убас [[амифологиа-магиатә]] дунеихәаԥшышьақәагьы иналаҵаны<ref name=":26">Борев Ю. Б. Эстетика. В 2 тт. Т. 2. Смоленск, 1997. С. 16.</ref>. [[Аџьатә]] теориа излаҳәо ала, заатәи ауаажәларраҿы, [[раԥхьатәи асахьаҭыхратә ҟазара]] [[Homo Sapiens]] ахкы ацәырҵра иадҳәалоуп. Ари аҩыза аҟазара еиуеиԥшым апрактикатә уснагӡатәқәа рыӡбаразы ауаҩытәыҩса иусуратә знеишьак аҳасабала иҟан<ref name=":27">[http://www.vvags.ru/content/kafedry/files/Balonova_Iskusstvo.doc ''Балонова М. Г.'' Искусство и его роль в жизни общества]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=2018-06|bot=InternetArchiveBot}} {{Анеишьа амам азхьарԥш|число=22|месяц=05|год=2013}}</ref>. Заатәи аҟазара [[абжьаратәи апалеолит]] аепоха аамҭазы аҿиара иалагеит, аха анаҩс 40-нызқь шықәса раԥхьа, [[хыхьтәи апалеолит]] аҿы иаҳа еизҳазыӷьит. Ари ауаажәларра рыҿиара иалҵшәаны иҟалеит, иара убас ауаҩы адунеи аилкаараҿы ишьаҿа ҿыцны иԥхьаӡоуп<ref name=":28">''Еремеев А. Ф.'' Происхождение искусства. — {{М.}}, 1970. — С. 272.</ref>. [[Аладатәи Африкаҿы]]<ref name="автоссылка2">Radford, Tim. «[http://education.guardian.co.uk/higher/artsandhumanities/story/0,12241,1193237,00.html World’s Oldest Jewellery Found in Cave] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20040518204004/http://education.guardian.co.uk/higher/artsandhumanities/story/0,12241,1193237,00.html |date=2004-05-18 }}». ''Guardian Unlimited'', April 16, 2004. Retrieved on January 18, 2008.</ref> иԥшаау амыдаӷьцәақәа ирылху ахәдахаҵа реиԥш иҟоу ижәытәӡатәиу аҟазаратә рҿиамҭақәа [[ҳера ҟалаанӡа 75 нызқь шықәса ма инареиҳаны иаҵанакуеит]] (шәахә.: [[Бломбос Аҳаԥы]]). Ахаҳәаамҭазы аҟазара аарԥшын аԥхьаӡатәи ақьабзқәа, амузыка, акәашарақәа, ацәеижь еиуеиԥшым арԥшӡагақәа, агеоглифқәа — адгьыл аҿы ианҵоу асахьақәа, адендрографқәа — аҵлақәа рцәа иану асахьақәа, аԥстәқәа рцәа иану асахьақәа, аҳаԥытә ҿыханҵа, ахаҳәтә сахьақәа, [[апетроглифқәа]], аскульптура рыла.
Шьоукы авторцәа излашьақәдырӷәӷәо ала, аҟазара ахы ыҵнахуеит ацәажәара ҟалаанӡатәи аамҭазы, информациа аиагареи, адкылареи, иара убасгьы информациа агәынкылараҿы аҵәахреи рдыррақәа ирыдҳәаланы <ref name="bre3">Breskin, Vladimir.[http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1551315 Triad: Method for Studying the Core of the Semiotic Parity of Language and Art] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20120112034122/http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1551315 |date=2012-01-12 }} ''Signs'', Vol.3, pp.1-28, 2010.</ref>.
=== Аԥхьаӡатәи аҟазара ===
{{main|Аԥхьаӡатәи аҟазара}}
''Аԥхьаӡатәи аҟазара, аҭоурых ҟалаанӡатәи аҟазара'' — аԥхьаӡатәи [[ауаажәларра]] епоха аҟазара.
Уи аарԥшын аԥхьаӡатәи [[амузыка]], [[акәашарақәа]], [[ашәақәа]], [[ақьабзқәа]], иара убас агеоглифқәа - адгьыл ақәыԥшылараҿы ианҵоу асахьақәа, адендроглифқәа — аҵлақәа рцәа иану асахьақәа, аԥстәқәа рцәа иану асахьақәа, аԥштәы змоу апигментқәеи еиуеиԥшым аԥсабаратә маҭәарқәеи рыцхыраарала ацәеижь еиуеиԥшым арԥшӡагақәа, иаҳҳәап иахьагьы еицырдыруа аимхәыцқәа рыла.
Аԥхьаӡатәи аҟазара иалнакаауеит анаҩстәи афункциақәа [[рсинкретизм]]: амагиатә, арҵаратә, акоммуникатив-цәажәаратә. Асахьаркыратә ҟазара ацәырҵра ихадоу амодельс иԥхьаӡоуп «агыгшәыг аԥсабаратә макет»<ref name="автоссылка3">Ранние формы искусства: Сборник статей. — {{М.}}: Искусство, 1972.</ref><ref name=":29">''Столяр А. Д.'' Происхождение изобразительного искусства. — {{М.}}: Искусство, 1985.</ref>. Аԥхьаӡатәи арҿиара акоммуникативтә утилитарра, аестетикатә аспект аҿиашьа инавыргыланы, ажәларқәа зегьы ркультура аполиграфиа ҟалаанӡатәи [[афольклорпериод]] аҿы ибзианы иубоит.
=== Аҟазара антикатә дунеи аҿы ===
[[Афаил:Pompeii-couple.jpg|thumb|right|150px|Ачаӡҩы Теренциа Неони иԥҳәыси рпатреҭ. Помпеи (Теренциа Неон Иҩны, VII, 2, 6). Inv. No. 9058. Неаполь, Амилаҭтә археологиатә музеи]]
Уахә. иара убас [[Хеттаа]], [[Ажәытәӡатәи Мысра Аҟазара]], [[Егеитәи ацивилизациа]], [[Ажәытә Бырзентәыла Аҟазара]], [[Аеллинизм]], [[Етруссктәи аҟазара]], [[Аскифцәа]], [[Урарту Аҟазара]]
Ҳаамҭазтәи аилкаарала аҟазара ауасхыр ажәытә цивилизациақәа азышьҭарҵеит: [[мысратәи]], [[месопотамиатәи]], [[аџьамтә]], [[индиатәи]], [[акитаитәи]], [[абырзен]], [[римтәи]], иара убас [[аравиатәи]] ([[ажәытә Иемени]] [[Оман|Омани]]) уҳәа егьырҭгьы. Зыӡбахә ааҳгаз заатәи ацивилизациақәа рцентрқәа аҟазараҿы иалукааша рхатә стиль аԥырҵеит. Уи ашәышықәсақәа ахнагеит, ихьшәоу акультурақәа анырра дугьы рнаҭон. Иара убас дара роуп асахьаҭыхыҩцәа русумҭақәа раԥхьатәи ахҳәаа аанзыжьызгьы. Иаҳҳәап, ажәытә бырзен ҟазаҩцәа ауаҩы ицәеижь аарԥшраҿы егьырҭ акыр иреиӷьхеит, дара ирдыруан ажьышәақәа, артәашьа, ииашоу аизышәарақәа, ацәаҩа аԥшӡара раарԥшра.
=== Аҟазара абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы ===
: ''Уахә. иара убас'' [[Каролингтәи Ренессанс]]
[[Афаил:Tugra Mahmuds II.gif|thumb|left|Араб каллиграфиа ала иҟаҵоу [[ҭырқәтәылатәи]] асулҭан [[Маҳмуд II]] [[итугра]]. Аиҭага: Маҳмуд-хан, Абдул-Ҳамид иԥа, наӡаӡа аиааира згаз]]
[[Афаил:Angel khitrovo.jpg|мини|Амаалықь [[Евангелия Хитрово]] аҟнытә. Андреи Рублиов, XIV ашәышықәса Анҵәамҭеи XV ашәышықәса алагамҭеи]]
[[Авизантиатә ҟазареи]] мраҭашәаратәи [[абжьарашәышықәсазтәи]] [[аготикеи]], адоуҳатә ҵабыргқәеи абиблиатә сиужетқәеи раарԥшра шьаҭас ирыман. Аҿыханҵеи амозаикеи рыхьтәы фон ала аҟазаҩцәа рҽазыршәон иреиҳаӡоу адунеи идгьылтәым адура аарԥшра, иара убасгьы ауаҩытәыҩсатә фигурақәа иҟьаԥсу, аидеализациа зызуу аформақәа рыла иаадырԥшуан.
[[Афаил:Chen hongshou selfportrait,1635.jpg|thumb|right|150px|Чен Хоншоу, автопортреҭ, 1635 ш., Аминақәа раамҭа]]
Мрагыларахь, [[аԥсылман]] тәылақәа рҿы иҟан агәаанагара, ауаҩы исахьа аҭыхра ҟаломызт ҳәа, уи [[аидол]] аԥҵара иаҟарартәуан. Уи иахҟьаны, асахьаркыратә ҟазара еиҳарак архитектура, аџьоуҳар, арыԥшьшьара, [[акаллиграфиа]], ахьиратә ус уҳәа адекоративтәи ахархәаратәи ҟазара хкқәа ракәын (шәахә.[[Аԥсылман ҟазара]]) иадырҳәалон. Индиеи Тибети аҟазара адинхаҵаратә кәашареи аскульптуреи ракәын изызкыз. Аҿыханҵа урҭ ирҿыԥшуан аԥштәы лашақәеи, ииашоу ацәаарақәеи шьаҭас иҟаҵаны. Китаи еиуеиԥшы аҟазара хкқәа ҿион: ахаҳә аҭаԥҟара, аџьазтә скульптура, акерамика (аимператор Цинь еицырдыруа атерракотатә иргьы налаҵаны), апоезиа, акаллиграфиа, амузыка, аҿыханҵа, адрама, афантастика уб. егь. Китаитәи аҟазара астиль епохак инаркны епоханӡа аҽаԥсахуан, традициалагьы напхгара зуа адинастиа ахьӡ ахуп. Иаҳҳәап, Тан аепоха иаҵанакуа иҵаӷоу, амонохромтә ҟазшьа змоу аҿыханҵа, иссиру апеизаж аанарԥшуеит. Мин аепохаан, ижәпаз ашәыга ԥсылақәеи ажанртә композициақәеи модан. Аҟазараҿы аиапониатә стильқәа иара убасгьы аҭыԥантәи аимператортә династиақәа рыхьӡ ахуп, рҿыханҵеи ркаллиграфиеи рҿы аимадареи аинырреи ибзианы иубоит. XVII ашәышықәса инаркны араҟа иара убас амҿы агравиурагьы рылаҵәеит.
=== Аиҭарҿиара инаркны иахьатәи аамҭанӡа ===
Мраҭашәаратәи [[Ренессанс]] аматериалтә дунеии, агуманизми раинтерес еиҭа ицәырнагеит. Уи иахҟьаны аҟазарагьы аҽаԥсахит: аҿыханҵаҿы аперспектива (аҵаулара) цәырҵит, ауаҩытәыҩсатә фигурақәа ирцәыӡыз ацәеижь роуит. [[Аҵаралашара аепохаан]], асахьаҭыхыҩцәа рҽазыршәон адунеи цәала-жьылеи, хшыҩлеи аҳәаақәҵара арбара. Усҟан ауаа Адунеи иуадаҩыз сааҭтә механизмны ирбон. Иара убри аамҭазы арҿиаҩцәа рҽазыршәон ршәышықәса иақәшәоз ареволиуциатә идеиақәа раарԥшра. Убас [[Уилиам Блеик]], [[Ниутон]] ипортреҭ анцәахшатә геометр ахаҿсахьала иҭихит. [[Жак-Луи Давид]] иакәзар, ибаҩхатәра аполитикатә пропаганда амаҵзура иазикит. [[Аромантизм]] аепоха иаҵанакуа асахьаҭыхыҩцәа [[Гиоте]] ипоемақәа рыла ргәы шьҭыхуа, ауаҩы ихаҭареи уи ицәанырратә ганқәеи раарԥшра иашьҭан. XIX ашәышықәса анҵәамҭазы [[академизм]], [[асимволизм]], [[аимпрессионизм]], [[афовизм]] реиԥш иҟоу асахьаркыратә стильқәа жәпакы цәырҵит.
Аха арҭ аҩ-хырхарҭак раамҭа кьаҿын. Ицәырҵуа иалагаз [[Еинштеин]]<ref name=":58">Turney, Jon. «[http://books.guardian.co.uk/review/story/0,,1035752,00.html Does time fly?] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20060215163657/http://books.guardian.co.uk/review/story/0,,1035752,00.html |date=2006-02-15 }}». ''The Guardian'', September 6, 2003. Retrieved on January 18, 2007.</ref> изыҟашьаратә теориа ҿыци иара убас [[Фреид]]<ref name=":59">«[http://www.fordham.edu/halsall/mod/modsbook36.html Contradictions of the Enlightenment: Darwin, Freud, Einstein and modern art] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110406114209/http://www.fordham.edu/halsall/mod/modsbook36.html |date=2011-04-06 }}». [[Fordham University]]. Retrieved on January 18, 2008.</ref> игәынхәҵысҭа еилкаарақәа рнаҩсангьы, уаанӡатәи ахырхартақәа рыпроцесс анҵәара иарццакит ҳәа иԥхьаӡоуп ҩ-дунеитәи аибашьрақәа ирылҵшәаны иҿио иалагаз атехнологиақәа. XX ашәышықәсазы аҟазара аҭоурых асахьаркыратә лшарақәеи аԥшӡара астандарт ҿыцқәеи еснагь рыԥшаара иашьҭан, дара зегьы уаанӡатәи аилкаарақәа ирҿагылон. [[Аимпрессионизм]], [[Фовизм|афовизм]], [[Експрессионизм|аекспрессионизм]], [[Кубизм|акубизм]], [[Дадаизм|ададаизм]], [[Сиурреализм|асиурреализм]] уҳәа убас егьырҭ ахырхарҭақәа рнормақәа рыԥҵаҩцәа ирхаанымхеит. Изызҳауа [[аглобализациа]] акультурақәа реилаҵәареи реинырреи рахь инанагеит. Убас [[Матиссеи]] [[Пабло Пикассои]] рырҿиара анырра ду ҟанаҵеит африкатәи аҟазара, иапониатәи агравиурақәа (мраҭашәаратәи [[Ренессанс]] аныррала ицәырҵыз) аимпрессионистцәа рзы ргәы шьҭызхуа акакәны иҟан. Иара убас мраҭашәаратәи [[акоммунизми]] [[апостмодернизми]] ридеиақәа аҟазара крызҵазкуа анырра дуӡӡа арҭеит.
Амодернизм иамаз анорма џьбара акульти, идеалисттә ҵабырг аԥшаареи ирыбзоураны, XX ашә.аҩбатәи азбжазы иара ахаҭа иахьзымнаӡо атәы аилкаарахь икылсит. Ахәшьарақәа [[реизыҟашьазаара]] ԥсра-зқәым фактны ирыдыркылеит. Ари ахҭыс [[ҳаамҭазтәи аҟазара]] аепохеи [[апостмодерн акритикеи]] рпериод хацнаркит. Аха иара убас ари апериод [[аҟазара аҵыхәтәа]] ԥҵәар алшоит ҳәа аимак-аиҿак цәырнагеит. Адунеизегьтәи акультуреи аҭоурыхи реиԥш, аҟазара иара убас аиҿырԥшратәи, ииасуа категориақәаны иԥхьаӡахо иалагеит, урҭ ирониала ирызнеиуан. Убри аан арегионалтә культурақәа рҳәаақәа иӡуа иалагеит, уи азеиԥш аглобалтә культура иахәҭакны иазхәыцуа иалагеит.
== Аклассификациа иазку аимак-аиҿак ==
[[Афаил:Duchamp Fountaine.jpg|мини|[[Марсель Диушан Иӡыршә]], 1917 шықәса]]
[[Афаил:Honoré Daumier 026.jpg|thumb|[[Оноре Домье]] атеатр аазырԥшуа иҭыхымҭа]]
[[Афаил:Adams The Tetons and the Snake River.jpg|thumb|[[Енсел Адамс]] ифотосахьа- Ашьхеибаркыра «Титон Ду» Гранд-Титон амилаҭтә парк аҿы иҟоу Снеик аӡиаси (Ваиоминг, Еиду Америкатәи аштатқәа)]]
Иарбанзаалак акы аҟазара ҳәа ахьӡ аҭара иадҳәаланы ицәырҵуа аимакқәа - аҟазара иазку аклассификациатә еимакқәа ҳәа ирышьҭоуп. 20-тәи ашәышықәсазы аклассификациатә еимакқәа рахь иаҵанакуан [[акубистцәеи]] [[аимпрессионистцәеи]] рсахьақәа, Диушан Иӡыршә, акиноиндустриа, абанкнотақәа реиқәырҽаҽарақәа, [[аконцептуалтә ҟазара]], авидеохәмаррақәа<ref name=":32">Deborah Solomon (14 декабря 2003), ''2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art'', New York Times Magazine Section</ref>.
Афилософ Девид Новиц излашьақәирӷәӷәо ала, аҟазара аҳәаақәҵара иадҳәалоу аиқәшаҳаҭымхара шамахамзар апроблема ашьаҭагьы иалаӡам. Еиҳаракгьы, ауаа руаажәларратә ԥсҭазаарахь иаларгало раинтиресқәеи, ргәазыҳәара дуқәеи роуп аҟазара иадҳәалоу аклассификациатә еимакқәа рӷьырак шьаҭас ирымоу. Новиц иажәақәа рыла, аклассификациатә еимакқәа атеориа мацара акәымкәа, еиҳарак ауаажәларра рзеиԥш хәшьарақәеи раԥхьаҟатәи рыҿиареи роуп изызку. Иаҳҳәап, британиатәи агазеҭ [[Daily Mail]] [[Дамиен Херст|Дамиен Херсти Треиси Емини]] русумҭақәа акритика азнауит, иагьышьақәнарӷәӷәеит «зқьышықәса рыҩныҵҟа аҟазара ацивилизациатә мчы дуқәа ируакын ҳәа. Иахьатәи ҳаамҭазы, аусумҭақәа ирҵәу ауасақәеи иҟьашьу аиарҭақәеи, зегьы ҳварварцәаны ҳҟарҵар алшоит" - ҳәа иақәмақаруеит. Акритикцәа аҟазара атеориа ҭҵаарадыррала аилкаара рҽазыршәаӡом, аха Хиорсти Емини русумҭақәа зыԥсоу атәы иаартны агәыҩбара арҭоит<ref name=":33">Painter, Colin (2002), ''Contemporary Art and the Home'', Berg Publishers, с.12, ISBN 1-85973-661-0</ref>. 1998 шықәса рзы [[Артур Данте]] ахшыҩзцаратә аексперимент рыдигалеит, уи иаанарԥшуеит: «артефакт ҟазаратә рҿиамҭак аҳасабала астатус акультура иаднагало аидеиақәа рҟынтәоуп ишцәырҵуа, иара иамоу ацәеижьтә ма ианыруа аҟазшьақәеи рҟынтәи акәымкәа. Абасала, акультуратә интерпретациа (аҟазара атеориа ахкы) асахьаркыратә аобиект иҳәаақәызҵо факторуп»<ref name=":34">Dutton, Denis (1998), Michael Kelly, ed., ''Tribal Art'', '''Encyclopedia of Aesthetics''', New York: Oxford University Press,</ref><ref name=":35">Danto, Arthur (1988), Susan Vogel, ed., ''Artifact and Art'', New York</ref>.
[[Аҟазара аҿагылара]] атрадициатә ҟазара аоппозициа аҳасабала уи аҵакқәа ашәара иҭанаргылоит<ref name=":0">«„[https://web.archive.org/web/20090910173718/https://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=571 Glossary: Anti-art]“», [[Британская галерея Тейт|Тейт]]</ref>. Ари атермин ададаизм иадҳәалоуп. Уи авторс дыԥхьаӡоуп [[Марсель Диушан]]<ref name=":0" />, Актәи адунеизегьтәи аибашьра иалагаанӡа [[реди-меидқәа]] анаԥиҵоз<ref name=":0" />.
== Аҟазареи акритикеи ==
{{Main|Асахьаркыратә критика}}
Аҟазареи [[аҟазараҭҵаареи]] асахьаркыратә критикеи реизыҟазаашьа аҵыхәтәантәи ҩышә шықәса рыҩнуҵҟа еиҳа-еиҳа иуадаҩхон. Иҟоуп уи аҩыза агәаанагара, иаҳҳәап, акритика иҿиацыԥхьаӡа, асахьаҭыхҩы икульт [[атрансценденттә]] позициа ацәыӡуеит ҳәа - аҵабырг аиллиузиала аҽаԥсахуеит, асахьаҭыхҩы иус аиҭашьақәыргылара аҭахуп ҳәа. Аҟазара акритиказы, автор уеизгьы-уеизгьы иҩымҭала ииҳәарц ииҭахыз аилкааразы исубстратуп, убри аҟнытә лассы-лассы акритика [[апаразитизм]] азы ахара адырҵоит. Убри аамҭазы, акритикцәа [[ӡыргаратә]] агентцәақәак раҳасабала иқәгылоит, аҩымҭақәа рсахьаркыратә хаҿсахьа аԥырҵоит, епохақәак раан урҭ асахьаркыратә рҿиамҭақәа иҟоу [[аидеологиатә]] хырхарҭа иадырҳәалоит<ref name=":36">{{Cite web |url=http://xz.gif.ru/numbers/48-49/istoriya-kritika/ |title=Олеся Туркина, Виктор Мазин — История и критика |access-date=2009-02-17 |archive-date=2008-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080622115321/http://xz.gif.ru/numbers/48-49/istoriya-kritika/ |url-status=live }}</ref>.
=== Аҟазара атеориақәа ===
[[Афаил:Joseph Mallord William Turner 012.jpg|thumb|200px|right|«Амцакра апарламент ахыбраҿы» [[Тернер, Џьозеф Маллорд Уилиам]], 1834 ш.]]
Антикатә аамҭа инаркны аҟазара [[афилософиа]] апрактика аҳасабала аҭҵаара иамаҭәарын. [[XIX ашәышықәсазы]] аҟазара еиҳарак [[аҵабырги]] [[аԥшӡареи]] реинырра иалҵшәаны иахәаԥшуан. Иаҳҳәап, аестетика атеоретик [[Џьон Рескин]], [[Тиорнер]] ирҿиара анализ азуа иазгәеиҭон, аҟазара ҵакыс иамоу асахьаркыратә методқәа рыла, аԥсабара иалоу аезотерикатә ҵабырг азнеира аԥҵароуп ҳәа<ref name=":37">«…идти в природу во всем одиночестве своего сердца, ничего в ней не отвергая, ничего не выбирая, и ничего не презирая, и веря, что все в ней хорошо и правильно, и радуясь всякой открывшейся истине.» [[Джон Рёскин]]. «Современные художники», том I, 1843 г.</ref>.
XIX ашәышықәса анҵәамҭазы [[амодернизм]] анцәырҵ, аҟазара<ref name=":38">Griselda Pollock, ''Differencing the Canon''. Routledge, London & N.Y.,1999. ISBN 0-415-06700-6</ref> иааннакыло аҭыԥ азы агәаанагарақәа инагӡаны, иаалырҟьаны рҽырыԥсахит. Убри аҩызаҵәҟьа ҟалеит [[XX ашә.]] анҵәамҭазгьы, [[апостмодернизм]] аидеиа анцәырҵ. [[Клемент Гринберг]] 1960 ш. рзы иҭыҵыз истатиа «Амодернисттә ҿыханҵа» аҟны, ҳаамҭазтәи аҟазара «иара ахатәы методқәа рыла иалкаау адисциплина акритика азнауеит»<ref name="Frascina">Modern Art and Modernism: A Critical Anthology. ed. Francis Frascina and Charles Harrison, 1982.</ref> ҳәа иҳәаақәиҵеит. Гринберг ари азнеишьа [[абстракттә експрессионизм]] аҿы ихы иаирхәеит, иара убас имариоу (аиллиузиақәа рыда) абстракттә ҿыханҵа аилыркаареи ашьақәырӷәӷәареи рзы иааирԥшит.
[[Ареалисттә]], [[анатуралисттә]] ҟазара асахьаркыратә маҭәахә афактуреи атехникатә знеишьақәеи аҵәахуазар, амодернизм убри аамҭазы асахьаркыратә метод ахы иархәаны арҭ атехникақәа иазхьанарԥшуеит. Уаанӡатәи асахьаҭыхыҩцәа аҿыханҵа аԥкрақәа (асахьа аҟьаԥсра, архиашьа, ашәыга афактура) рҿы аԥынгылақәа рбон, убри азы маӡала акәын аус шрыцыруаз. Амодернизм акәзар, ари азнеишьа даҽакала иаԥсахуеит, автор иаартны иарбоу аԥкрақәа ааирԥшуеит.
Гринберг инаишьҭарххны ари атема аҿиара рнапы алакыз егьырҭ аҟазаратә ҭҵааҩцәагьы алукаар ҟалоит: [[Маикл Фрид]], [[Т.Џь. Кларк]], [[Р. Краусс]], [[Л. Ночлин]] иара убас [[Г. Поллок]]. Гринберг ихаҭа иаамҭазтәи асахьаҭыхыҩцәа иалкаау ргәыԥ мацара атәы шиҩуазгьы, иидеиақәа XX ашәышықәса аҩбатәи азбжеи [[XXI ашәышықәса]] алагамҭеи рзы аҟазара афилософиа анаҩ аҿиараҿы акыр анырра ҟанаҵеит.
[[Енди Уорхол]] иеиԥш иҟоу [[апоп-арт]] асахьаҭыхыҩцәа еицырдыруа, ауаажәларраҿы апату роуа иҟалеит рметот ҷыда иабзоураны. Урҭ [[еицырдыруа акультуреи]] [[аҟазара адунеии]] рдыргақәа маӡала акритика рзуны рырҿиамҭақәа рахь ииаргон. 1980-тәи, 1990-тәи, 2000-тәи ашықәсқәа рзы арадикалтә сахьаҭыхыҩцәақәак ԥхьаҟа ицеит. Уаанӡа «иҳараку аҟазара » мацара ҳәа иԥхьаӡаз ахатәкритикатә метод асахьа хкқәа зегьы рҟны рхы иадырхәо иалагеит: амаҭәа адизаин, акомиксқәа, афишақәа, апорнографиагьы уахь иналаҵаны…
=== Аҟазара ахықәкқәа ===
Атеоретикцәа еснагь аҟазара цәырҵрак аҳасабала иазнеиуан, уи иалкаау аконцепциа аҟны афункциеи, аҟазшьақәеи зеиԥшроу еиԥш. Аха уи иаанагаӡом аҟазара ахықәкқәа еилкаамкәа иаанхоит ҳәа, избанзар еиуеиԥшым аҟазаратә рҿиамҭақәа раԥҵаразы еснагь амзызқәа ыҟан, иара убас урҭ реилыркаарақәагьы рацәан. Ҵаҟа иаагоуп аҟазара афункциақәак, урҭ еихшоуп ҩ-гәыԥкны: амотивациа змоуи, амотивациа змами ҳәа.
==== Амотивациа змам аҟазара афункциақәа ====
Амотивациа змам аҟазара афункциақәа ҳәа иԥхьаӡоуп ауаҩы иԥсабара иахәҭаку функциақәоуп. Урҭ арҿиаҩы ихаҭара иадҳәалаӡам, мамзаргьы даҽа тәым хықәкык амаҵ ауӡом, иаҳҳәап, аутилитартә хықәкы. Абри аганахьала аҟазареи арҿиара ахаҭеи ауаҩытәыҩса иԥсабара иарҿиеит. [[Homo sapiens]] ада даҽа ԥсы зхоу хкык аҟазара аԥнаҵомызт. Убри аҟнытә уи еснагь имариоу апрактикатә хәарҭа аҳәаақәа ирҭыҵуеит.
# ''Агармониеи, аҭышәынтәалареи, аритми рфундаменталтә уаҩытәыҩсатә [[инстинкт]].'' Ари аҩаӡараҿы аҟазара маҭәарк ма усхк акәымкәа, зыхә ҳараку аԥшӡара ҩнуҵҟала аԥшаара аҳасабала иқәгылоит, апрактикатә хәарҭа иазхьамԥшкәа.
«Аиҿырԥшра (аимитациа)- ауаҩы иԥсабара иалоу аинстинктқәа ируакуп. Анаҩс, иҟоуп агармониеи аритми ринстинкт, иара убас аишьашәалара, уи аҟны ҷыдала аритм ацәанырра аарԥшуп. Ари аԥсабаратә ҳамҭа шьаҭас иаҭаны, ауаҩы апоезиахь ихы азнархоит, убас еиҳа-еиҳа имаҷу аимпровизациақәа рҟынтәи ииашоу аҟазара ду ахь днаӡоит». - [[Аристотель]].
# ''Амаӡа ацәанырра.'' Аҟазара - ари Адунеии ҳареи ҳаимадара анырразы иҟоу цҳауп. Ари лассы-лассы узқәымгәыӷуа цәанырроуп, иара убас уи цәырҵуеит аҟазаратә рҿиамҭа анаҳбо, амузыка, ма ажәеинраалақәа ҳанырзыӡырҩуа.
«Зегь реиҳа иссиру, аԥсҭазаараҿы иԥаҳшәар зылшо - амаӡоуп. Уи иарбан ҟазараҵәҟьазаалак, ма ҭҵаарадырразаалак иахыҵхырҭоуп». - [[Альберт Еинштеин.]]
# ''Асахьаркыратә хәыцра''. Аҟазара иажәалатәым азнеишьала, асахьаркыратә хәыцра ҳәаада ахархәара алшара унаҭоит. Ажәақәа цәаҳәа-цәаҳәала еишьҭагылоит, урҭ зегьы иалкаау аҵакқәа рымоуп. Аҟазара акәзар, ҳәаа змам аформақәеи, асимволқәеи, аидеиақәеи унаҭоит. Урҭ рҵакқәа еиуеиԥшымкәа иҳәаақәҵахар алшоит.
«Иупитер иуарбажә - аҟазаратә рҿиамҭа ҿырԥштәык аҳасабала иаагозар, уи баша алогикатә (аестетикатә) атрибут еиԥш, адунеи ашареи амҽхаки ирсимволӡам. Уи асахьаркыратә хәыцра аԥырразы амч ду унаҭоит, егьырҭ еиԥшу ахаҿсахьақәа ирҿшаҳрԥшыртә иҟанаҵоит. Уи иарбан ажәазаалак, ма ихиоу идеиазаалак еиҳа ахәыцра ҿыцқәа ахылҵуеит. Ари ахаҿсахьа аестетикатә идеиа иаабац ахшыҩ аасҭа иҳаракуп. Уи алогикатә еилкаарақәа аԥсахуеит, аха ахшыҩ аԥсы аханаҵоит, ауаҩы илаԥш иҵамшәо ахаҿсахьақәа ҵыхәаԥҵәара змам рԥеиԥш ҳзаанартуеит». - Иммануил Кант.
# ''Ҳәаа змам ахаҿқәа рахь ааԥхьара.'' Аҟазара иабзоураны автор алшара имоуп ихы дақәиҭны, ма иҭахы-иҭахым адунеи адҵаалара. Авторцәақәак идырны рырҿиамҭақәа аҭыԥ уадаҩқәа рҟны иаанрыжьуеит, иаҳҳәап, ашьха ақәцәақәа рҟны. Ари азнеишьа, иалкаау ауаа мацара рахь акәымкәа, адунеи зегьы иааидкылана иазхьаԥшуеит.
#''Аритуалтәи асимволтә функциақәеи.'' Акультура жәпақәа рҿы иԥшӡоу аритуалқәеи, ақәгыларақәеи, акәашарақәеи ахҭысқәак рырԥшӡара иасимволуп. Дара рхаҭақәа абжьааԥны апрактикатә хықәкқәа ирышьҭаӡам, аха антропологцәа ирдыруеит урҭ амилаҭтә традициақәа рҵакқәа зеиԥшроу. Атрадициақәа абиԥарақәа жәпакы рыҩнуҵҟа ишьақәгылон, аханатәгьы урҭ акосмостә ҵак ду рыман, аха анаҩс урҭ уаҳа аӡәгьы игәалаиршәомызт.
«Аҭоурых ҟалаанӡатәи абахә сахьақәеи ажәытә обиектқәеи лассы-лассы апрактикатә хәарҭа рымаӡам. Уи иахҟьаны урҭ абжьааԥны адекоративтә, аритуалтә, ма асимволтә ҟазшьа рымоуп ҳәа ирышьҭоуп. Ас еиԥш иҟоу аобиектқәа ҭызҵаауа аҵарауаа реиҳараҩык, атермин «аҟазара» ахархәара агха дуқәа ахылҿиаар шалшо атәы ибзианы ирдыруеит» - Сильва Томаскова.
Аҟазареи акультуратә беиарақәа раԥҵареи ирыдҳәаланы даҽа хәаԥшышьакгьы ыҟоуп. Ари агәаанагара излаҳәо ала, арҿиара - ари иузымдырӡакәаны ицәырҵуа [[ацәеижьтә еилыԥшаара]] [[аиҽырбара]] аҳасабала аарԥшроуп. Иарбоу атеориа ҩ-фактк марианы иҳаилнаркаауеит. Актәи, аҟазара аусзуҩцәа рыбжьара абриаҟара ахацәа зыҟоу. Аҩбатәи, ауаҩы иԥсҭазаараҿы [[иреиҳау]] [[Арҿиаратә активра апериоди|арҿиаратә периоди]] [[исексуалтә активреи]] зеиқәшәо атәы<ref name=":39">''[[Миллер, Джеффри|Miller, G. F.]]''[http://psych.unm.edu/people/directory-profiles/miller-papers/1999-sexual-selection-cultural-displays.DOC Sexual selection for cultural displays] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150224160922/http://psych.unm.edu/people/directory-profiles/miller-papers/1999-sexual-selection-cultural-displays.DOC |date=2015-02-24 }}//The evolution of culture. Ed. by R. Dunbar, C. Knight, & C. Power. — Edinburgh: Edinburgh University Press, 1999. — PP. 71-91.</ref><ref name=":40">[http://jeps.efpsa.org/article/download/jeps.bb/91 Stoyo Karamihalev. Why Creativity is Sexy: A Review of the Evidence of Sexual Selection for Creative Abilities in Humans] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200205160129/http://jeps.efpsa.org/article/download/jeps.bb/91 |date=2020-02-05 }}// Journal of European Psychology Students. — 2013. — No. 4. — pp. 78—86.</ref>.
==== Аҟазара амотивациа змоу афункциақәа ====
Автор аҩымҭа аус анадиуло иҿаԥхьа хықәкқәак ықәиргылоит. Аԥхьаҟа ас еиԥш иҟоу ахықәкқәа амотивациа змоу ҳәа ирышьҭоуп. Ари иарбанзаалак аполитикатә хықәкы, асоциалтә ҭагылазаашьа ахҳәаа аҟаҵара, агәалаҟазаареи аемоциақәеи раԥҵара, апсихологиатә нырра, акы аилиустрациа азура, аалыҵ аӡыргара мамзаргьы баша ажәахә ашьҭра уҳәа акәзар алшоит.
#: 1. ''Акоммуникациа ахархәага.'' Имариаӡоу аформала аҟазара акоммуникациа ахархәагоуп. Егьырҭ акоммуникациа азнеишьақәа реиҳарак реиԥш, уигьы аинформациа ауаа рыҭара гәҭакыс иамоуп. Иаҳҳәап, аҭҵаарадырратә иллиустрациа- аинформациа аиагаразы иҟоу ҟазаратә формоуп. Ас еиԥш иҟоу даҽа ҿырԥштәык иреиуоуп агеографиатә хсаалагақәа. Ас еиԥш иҟоу даҽа ҿырԥштәык иреиуоуп агеографиатә хсаалагақәа. Аха ацҳамҭқәа рҵакы хымԥада ҭҵаарадыррала иҟамлар ҟалоит. Аҟазара иалнаршоит аобиективтә информациа адагьы аемоциақәа, агәалаҟазаара, ацәаныррақәа раарԥшра.
#: «Аҟазара — ари акоммуникациазы рхы иадырхәо асимволтә ҵакы змоу артефактқәеи, ма асахьақәеи реизакроуп»<ref name=":41">Steve Mithen. The Prehistory of the Mind: The Cognitive Origins of Art, Religion and Science. 1999</ref>. — Стив Митен.
#: 2. ''Аҟазара гәырҿыхгак аҳасабала.'' Аҟазара еиҳарак хықәкыс иамоу - ауаҩы игәалаҟазаареи ицәаныррақәеи раԥҵароуп. Уи ауаҩы ицхраауеит аамҭа ибзианы ахыгара, иԥсы ашьара. Лассы-лассы ари ахықәкы азы амультфильмқәеи авидеохәмаррақәеи аԥырҵоит.
#: 3. ''[[Авангард]], аполитикатә еиҭакрақәа узы аҟазара.'' XX ашәышықәса алагамҭазы аҟазара ҳәаақәызҵо ахықәкқәа ируакын аполитикатә еиҭакрақәа апровокациа рзызуа аҩымҭақәа раԥҵара. Ари ахықәкы азы ицәырҵыз ахырхарҭақәа — [[дадаизм]], [[асиурреализм]], аурыс [[конструктивизм]], [[абстракттә експрессионизм]] — еидкыланы [[авангард]] ҳәа ирышьҭоуп.
#: «Ареализм зырҿыхыз апозитивизм Ацқьа Фома Аквински инаиркны Анатоли Франс иҟынӡа, сгәы иаанагоит интеллектуалтә ма аморалтә прогресск иаӷоуп ҳәа. Уи сара даара исцәымӷуп, избанзар уи аҟыбаҩдареи, ацәымӷреи, аҽырԥагьареи рыла ишьақәгылоуп. Ареализм амшалоуп изцәырҵуа аҵакы змам ашәҟәқәеи ицәаԥҽыгоу апиесақәеи. Иара иааҟәымҵӡакәа агазеҭқәа рҟынтәи амч аиуеит. Уи ауаа зегь реиҳа ргьама бааԥс иаҿагәыбзыӷуеит. Уи алагьы ареализм аҭҵаарадырреи аҟазареи иахыччоит; ари аҩыза амариа - игаӡароуп, ала аԥсҭазаара иеиԥшуп»<ref name=":42">Andre Breton, Surrealist Manifesto (1924)</ref>.— [[Андре Бретон]] ([[сюрреализм|асюрреализм]]).
#: 4. ''Апсихотерапиазы аҟазара.'' Апсихологцәеи апсихотерапевтцәеи аҟазара рхы иадырхәар рылшоит апрофилактикатә ма ахәшәтәратә хықәкқәа рзы. Ауаҩы иусура анализ шьаҭас измоу атехника ҷыда, апациент иԥсихикатәи иемоциатәи ҭагылазаашьа адиагностика аҟаҵаразы ахархәара аиур залшо еиԥш, еиҳа иҭышәынтәалоу иҩныҵҟатәи аҭагылазаашьа анагӡареи рзгьы рхы иадырхәоит. Араҟа хықәкы хадас иҟоу адиагноз ақәыргылара акәӡам, ауаҩы иԥсихика агәабзиара аиӷьтәроуп. [[Амедитативтә ҿыханҵа]] арт-терапиа хкы ҷыданы иԥхьаӡоуп. Уи апсихотерапиеи, ахдырреи, ахаҭаратә еизҳареи рышьаҭақәа зегьы еиднакылоит.
#: 5. ''Асоциалтә ҿагылареи, ишьақәгылоу аиҿкаареи/ма анархиеи рхырбгалареи рзы аҟазара.'' Аҟазара аҿагылара аформа аҳасабала, иалкаау аполитикатә хықәкык амамзар ҟалоит. Уи хықәкыс иамоуп иҟоу арежим ма уи иадҳәалоу еиуеиԥшым аспектқәа акритика рзура. Аграффити егьырҭ стрит-арт хкқәеи аҩнқәа рыҭӡамцқәа, автобусқәа, адәыӷбақәа, ацҳақәа уҳәа алаԥшҳәааҿы иҟоу аҭыԥқәа рҿы ианырҵуа асахьақәеи аҩырақәеи роуп. Лассы-лассы уи аиҳабыра рҟынтә азин рмоукәа, зегь реиҳа иахьубарҭоу аҭыԥқәа рҿы иҟарҵоит. Убри азы аграффити азакәан еиланагоит, авандализм аформоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.
#: «Аҟазара раԥхьа инаргыланы зегьы шыбзиоу атәы акәымкәа, ауаа рыԥсҭазаараҵәҟьа аанарԥшуазароуп. Уи азы иҟоуп аӡыргара. Иара акы аҭахуп, акы ааухәартә иҟанаҵоит, аԥаҵасара, аҽыӡәӡәара, аԥсшьара ацара уҳәа убас иҵегьы»<ref name=":43">Ударим культурой по беспределу! Деловая газета «Взгляд» № 24 (160) от 25 июня 2010 года http://www.respublika-kaz.info/files/news/issue/0/92.pdf {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20120204114345/http://www.respublika-kaz.info/files/news/issue/0/92.pdf |date=2012-02-04 }}</ref>. — [[Буксиков, Серик]].
#: 6. ''Апропаганда ма акоммерциатә еизыҟазаашьақәа ралагаларазы аҟазара.'' Аҟазаратә рҿиамҭақәа лассы-лассы [[апропаганда]] ахықәкқәа рымаҵ ауеит, ауаа ргьамақәеи ргәалаҟазаарақәеи рыԥсахразы. Убас еиԥш аус ауеит иаарту [[аӡыргарагьы]]. Уи акоммерциатә аалыҵ аахәаҩ ибзианы дазнеирц азы ирылаирҵәоит. Аҩ-ҭагылазаашьак рҿы арҿиаҩцәа хықәкыс ирымоуп аидеиа, ма амаҭәар ишазыҟоу ала ауаҩы иемоциақәеи иԥсихологиеи маӡала напхгара рыҭара<ref name=":44">[[Roland Barthes]], Mythologies</ref>.
Хыхь зыӡбахә аагоу аҟазара афункциақәа еиҿагылаӡом, урҭ аамҭакала ицәырҵыргьы ҟалоит. Иаҳҳәап, аҟазара агәырҿыхгаразы, лассы-лассы иҵәаху аалыҵ, афильм, ма авидеохәмаррақәа рӡыргара аҽамнадоит. [[Апостмодерн]] аепоха иаҵанакуа аҟазара аҟазшьа ҷыдақәа ируакуп (1970-тәи ашықәсқәа рышьҭахь) — аутилитарра, афункционалра, акоммерциатәра хықәкыс иамоу аизҳара. Убри аамҭазы зых иашьҭам аҟазара ма уи асимволтәи аритуалтә хықәкқәеи рҿы ахархәара еиҳа-еиҳа имаҷхоит.
==== Аҟазареи, асоциалтә еилазаашьеи, аҵакы амазаареи ====
[[Афаил:Chateau-de-versailles-cour.jpg|left|thumb|300px|Версаль: архитектор Луи ле Во акралтә хан аҩнуҵҟатәи ашҭа ааиртит [[акурдонер]] аԥҵаразы, анаҩс егьырҭ европатәи архитекторцәа аӡәырҩы акопиа ахырхит]]
Лассы-лассы аҟазара егьырҭ ауааԥсыра ирыцәтәыму, иалкаау асоциалтә ҿыгҳарақәа рытрибут ҳасабала иахәаԥшуеит. Абри аганахьала аҟазара иԥшӡоу, аха хәарҭара злам амаҭәарқәа раахәареи, амали, амалрҳареи ирыдырҳәалоит. Арҭ агәаанагарақәа рыдгылаҩцәа ҿырԥштәык аҳасабала иааргар рылшоит [[Версалтәи ахан]], мамзаргьы [[Санкт-Петербург]] иҟоу [[Ермитаж]]. Уаҟа Европа ибеиаӡаз амонархцәа еизыргеит аколлекциа дуқәа. Ас еиԥш иҟоу аколлекциақәа змазарц зылшо даара ибеиоу ауаа, аиҳабырақәа, ма аиҿкаарақәа роуп.
Акультурақәа жәпакы рҿы [[еиҿкаау]], зыхә ҳараку амаҭәарқәа, урҭ изтәу рсоциалтә статус иадыргоуп. Убри аамҭазы, 1793 шықәсазы афранцыз револиуциа ду аан даҽа ахырхарҭақәа ыҟан. Убас еицырдыруа [[Алувр]] ахан афранцыз аҳцәа ирхатәын. Аха нас ари ашықәс азы уи ажәлар зегьы рзы ашәқәа аадыртит, официалла иаарту музеины иҟалеит. Аҟазара иадҳәалоу ҳаамҭазтәи амузеиқәеи ахәыҷтәы ҵаратә программақәеи економикала иҿио атәылақәа реиҳарак ари аҿырԥшы иақәныҟәоит, зегьы рзы аҟазаратә рҿиамҭақәа рахь инеиртә аҭагылазаашьа ҟалоит. Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы лассы-лассы иуԥылоит амалуаа зхатәы коллекциақәа змоу амузеиқәа, аха анаҩс урҭ аҳәынҭқарра иарҭоит. Иаҳҳәап убас XIX ашәышықәсазы, арегионалтә аихамҩатә ҳа ахада Џьон Теилор Џьонстон иаԥиҵеит [[Аметрополитен амузеи (Ниу-Иорк)]]. Иара ихатә ҟазаратә рҿиамҭақәа реизга ауп ари амузеи шьаҭас иаиуз. Урыстәыла абри аҩыза ароль наигӡеит ҳаамҭазы [[Аҳәынҭқарратә Третиаковтәи агалереиа]] ҳәа изышьҭоу амузеи ашьаҭаркҩы аҭуџьар [[Павел Третиаков]]. Ус шакәугьы, ҳаамҭазы аҟазара аколлекциа ду амазаара ауаажәларраҿы амал дуи астатус ҳараки ирсимволны иаанхоит.
[[Афаил:BeuysAchberg78.jpg|thumb|right|250px|[[Иозеф Боис]], [[Аперформанс]] Досу - асоциалтә организм ахақәиҭтәра амҩаҿы дсахьаҭыхҩуп, 1978 ш.]]
Зны-зынла асахьаҭыхыҩцәа аҟазара ҷыда аԥҵара рҽазыршәоит. Уи имариоу маҭәарк, ма материалтә хәшьара змоу аҳасабала иузаахәом.1960-70-тәи ашықәсқәа рзы аибашьра ашьҭахьтәи анемец сахьаҭыхыҩцәа нагақәа ируаӡәкыз [[Иозеф Боис]] иҳәон «баша аобиект мацара акәымкәа, еиҳау ухаҿы иааугароуп»<ref name=":45">{{статья |заглавие=An Interview with Joseph Beuys |издание=[[Artforum|ArtForum]] |том=8 |номер=4 |страницы=45 |язык=en |автор=Sharp, Willoughby |месяц=12 |год=1969 |тип=magazine}}</ref> ҳәа. Уи иабзоураны ицәырҵит [[аперформанс]], [[авидео-арт]], [[аконцептуалтә ҟазара]] реиԥш иҟоу ахырхарҭақәа. «Аидеиа акәша-мыкәша иҟоу адемократиатә мҩақәҵарақәа аҟазаратә рҿиамҭақәа товаруп ҳәа ирыԥхьаӡон. Арҭ аиҿцәажәарақәа 1960-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭазы, аестетикатә идеиа ҿыцқәа цәырнагоит, лымкаала алҵшәа ӷәӷәа ҟанаҵеит 1970-тәи ашықәсқәа рзы. Асахьаҭыхыҩцәа хыԥхьаӡара рацәала аконцептуалтә ҟазара алырхоит. Урҭ аҿыханҵеит аскульптурақәеи раԥҵара аперформанси егьырҭ [[акционисттә]] усқәеи рыла ирыԥсахит. Авторцәа хықәкыс ирыман аҟазаратә рҿиамҭақәа аобиеқт аҳасабала иҟоу агәаанагара аԥсахра»<ref name=":46">Rorimer, Anne: New Art in the 60s and 70s Redefining Reality, page 35. Thames and Hudson, 2001.</ref>.
Иҳаҩсыз ажәашықәсақәа рылҵшәа иаҳнарбит, ахырхарҭа ҿыцқәа аҟазара акоммерциализациа аҿаԥхьа ишымчыдоу. Ицәырҵо иалагеит [[акционисттә]] қәгыларақәа рвидеонҵамҭақәа зну DVD, аексклиузивтә [[перформансқәа]] рахь ааԥхьарақәа, иара убас аконцептуалистцәа рцәыргақәҵақәа рҿы иаанрыжьыз аобиектқәа. Аперформансқәа жәпакы иуадаҩу усны иҟалеит. Урҭ рҵакы ҵаула еилызкаауа аҵара змоу аинтеллектуалцәеи иреиҳаӡоу аелитеи роуп. Уаанӡа аелита ирдырган асахьақәеи аскульптурақәеи рымазаара, уажәы урҭ рсимвол ҿыцны иҟалеит аҟазара ахаҭа аилкаара. Аҟазара аҭоурыхи атеориеи рдырра даара иҳараку аҵарадырра аҩаӡара аҭахуп. Убри иахҟьаны аҟазара макьанагьы ауаажәларра иреиҳау акласс ишатәу иадырганы иаанхоит. «2000-тәи ашықәсқәа рзы инарҭбааны ирылаҵәаз DVD атехнологиа аамҭазы, асахьаҭыхыҩцәеи агалереиақәеи асахьақәа рыҭиреи ацәыргақәҵақәа рымҩаԥгареи рҟынтәи ахашәалахәы роуан. Авидео-компиутертә сахьақәа рыҭира ахылаԥшра рнапаҿы иааргеит, урҭ аколлекционерцәа рахь хыԥхьаӡарала имаҷны ирызнеиуан»<ref name=":47">Robertson, Jean and Craig McDaniel: Themes of Contemporary Art, Visual Art after 1980, page 16. Oxford University Press, 2005.</ref>.
== Аҟазареи анаукеи ==
[[Афаил:Alchemist's Laboratory, Heinrich Khunrath, Amphitheatrum sapientiae aeternae, 1595.jpg|thumb|Ганс Заредеман де Врис-алхимик Илабараториа (1595)]]
Аҟазареи уи хаз иамоу аспектқәеи [[аҭҵаарадырратә ҭҵаара]] иамаҭәаруп. Иааизакны аҟазара ҭызҵаауа аҭҵаарадырреи уи иадҳәалоу ацәырҵрақәеи [[рнаука]] [[аҟазараҭҵаара]] ахьӡуп. Аҟазара аҭҵаара знапы алаку [[афилософиа]] аусхк - аестетикоуп. Аҟазара иадҳәалоу [[афеноменқәа]] [[акультурологиа]], [[асоциологиа]], [[апсихологиа]], [[апоетика]], [[асемиотика]] реиԥш иҟоу егьырҭ [[ауаажәларратәи]] [[агуманитартәи]] [[ҭҵаарадыррақәа|аҭҵаарадыррақәа]] рнапы рылакуп .
Раԥхьаӡа акәны аҟазара системала аҭҵаара дазааҭгылеит [[Аристотель]] (384-322 шш.ҳера ҟалаанӡа) иусумҭа «[[Апоетика]]» аҟны. Иазгәаҭатәуп, егьырҭ иусумҭақәа рҟны аҭҵаарадырратә дырреи [[аҭҵаарадырратә методи]] рсистемаркра хациркит.
Ҳаамҭазы аҟазара аҭҵаараҿы, [[асемиотика]] иҷыдоу ароль нанагӡоит. [[XIX ашәышықәса]] анҵәамҭазы ицәырҵыз ари анаука акоммуникациеи [[адыргатә системақәеи]] рганахьала апроблемақәа жәпакы ирыхәаԥшуеит. Асовет [[культуролог]] ду, асемиотик [[Иури Лотман]] (1922-1993) иусумҭақәа рҿы акультура асемиотикатә знеишьа рыдигалеит, [[асахьаркыратә текстгьы]] аҭҵааразы акоммуникациатә модель дахцәажәеит. Ари азнеишьала аҟазара абызшәа аҳасабала иахәаԥшуеит, даҽакала иуҳәозар, ҷыдала еиҿкаау адыргақәа зхы иазырхәо акоммуникациатә системаны<ref name=":30">Лотман Ю. М. Об искусстве. СПб., 1998. С. 19.</ref>.
Иҟоуп агипотеза, аҟазара аҭҵаарадырра аԥхьа ицәырҵит ҳәа, акыраамҭа уи арольгьы наныгӡон. Аҟазарагьы аҭҵаарадыррагьы адыргатә системақәоуп, урҭ рыла ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу адунеии, ихаҭареи ҭырҵаауеит. Уи азы рхы иадырхәоит [[Аексперементқәа|аекспериментқәа]], анализ насгьы [[асинтез]].
Аҟазареи аҭҵаарадырреи реиԥшымзаарақәа:
* аҭҵаарадырреи [[атехникеи]] амаҭәарқәа еиҳа анырра рнаҭоит, аҟазара-[[апсихологиа]];
* аҭҵаарадырра [[абиективра]] иашьҭоуп, аҟазара арҿиамҭақәа раԥҵаҩцәа ракәзар, рылшарақәеи рцәанарыррақәеи зегьы аҟазарахь иаларгалоит;
* [[аҭҵаарадырратә метод]] ӷәӷәала [[ирационалтәуп]], аҟазараҿы акәзар, еснагь иҟоуп [[гәынхәҵысҭалеи]] ԥымклареи аҭыԥ;
* аҟазаратә рҿиамҭақәа зегьы [[иакуп]], инагӡоуп, анаукатә усумҭақәа зегьы ҳаԥхьа иҟази ашьҭрақәлаҩцәеи реибаркыраҿы иҟоу ахәҭоуп;
Иазгәаҭатәуп, арҭ аиԥшымзаарақәа рҵакы хыхь-хыхьлатәи ахәаԥшраан мацароуп ишиашоу. Иарбан пунктзаалак аиҿцәажәаразы хазы теманы иаанхоит.
== Аҟазареи адинхаҵареи ==
Аҟазара аиреи [[адинхаҵара]] ацәырҵреи зынӡаск аиҟәыҭхашьа рымам<ref name=":31">[http://www.vrn-histpage.ru/prehistoric/religion.html Доисторические времена — Искусство и религия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20090221022559/http://www.vrn-histpage.ru/prehistoric/religion.html |date=2009-02-21 }} {{Анеишьа амам азхьарԥш|число=22|месяц=05|год=2013|url=http://www.vrn-histpage.ru/prehistoric/religion.html|id=20090308}}</ref>. Ишьақәгылаз адинхаҵара аганахьала, аҟазара адин иуднагало иреиҳау аҵабырг аарԥшразы асимволтә знеишьа мацароуп иамоу. Акыраамҭа, [[ақьырсианра аизҳазыӷьара]] инаркны [[Аиҭарҿиара]] аамҭа аҟынӡа, европаҿы аҟазара еиҳарак Ауахәама аҭахрақәа наныгӡон.
== Адунеи атәылақәа рҟазара ==
* [[Великабританиа Аҟазара]]
* [[Германия Аҟазара]]
* [[Италия Аҟазара]]
* [[Франция Аҟазара]]
* [[Урыстәыла Аҟазара]]
: ''Уахә. иара убас'' [[:Акатегориа:Атәылақәа рыла аҟазара]]
== Уахә. иара убас ==
* [[Аҟазараҭҵаара]]
* [[Акультура]]
* [[Аестетика]]
** [[Мимесис]]
* [[Арт-бизнес]] / [[Арт-џьармыкьа]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Азгәаҭақәа|2}}
== Алитература ==
* Aliev, Alex. (2009). [http://sites.google.com/site/arify4/home/the-intentional-attributive-definition-of-art The Intentional-Attributive Definition of Art.] ''Consciousness, Literature and the Arts'' 10 (2).
* [[Дмитриева, Нина Александровна|Нина Дмитриева]]. [http://artyx.ru/books/item/f00/s00/z0000000/st002.shtml Происхождение искусства] // Всеобщая история искусств. Том 1. Москва, 1956.
* {{книга
|автор = Владимирская А. О., Владимирский П. А.
|заглавие = Искусство для простых смертных
|ссылка =
|место = М.
|издательство = [[Диалектика (издательство)|«Диалектика»]]
|год = 2005
|страницы = 352
|isbn = 5-8459-0902-3
}}
* Т. Григорьева. [http://ec-dejavu.ru/a/Art_East.html Искусство-неискусство (Искусство в Японии)] // Григорьева Т. П. Движение красоты: Размышления о японской культуре. М.: «Восточная литература» РАН, 2005, с. 180—192
* С. Зенкин. [http://ec-dejavu.ru/a/Art_for_art.html Теофиль Готье и «искусство для искусства»] // Зенкин С. Н. Работы по французской литературе. — Екатеринбург: Изд-во Урал. ун-та, 1999, с. 170—200
* Беньямин В. «Произведение искусства в эпоху его технической воспроизводимости»//Избранные эссе, М., 1996.
* {{книга
|автор = [[Пелипенко, Андрей Анатольевич|Пелипенко А.А.]]
|заглавие = Искусство в зеркале культурологии
|ссылка = http://apelipenko.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8/%D0%98%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B8.aspx
|место = М.
|издательство = Государственный институт искусствознания
|год = 2009
|страницы = 318
|isbn = 978-5-98187-406-2
|archive-date = 2022-04-08
|access-date = 2026-06-14
|archive-url = https://web.archive.org/web/20220408021947/http://apelipenko.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8/%D0%98%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B8.aspx
|url-status = dead
}}
* {{книга|автор=Каган М. С.|заглавие=Морфология искусства|место=Л.|издательство=Искусство|год=1972|страниц=440|isbn=|тираж=20000}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Эстетика|Е. Аничков.}}
* {{ВТ-МЭСБЕ|Искусство}}
* {{БРЭ|автор=С. А. Ромашко|статья=Искусство|ссылка=https://old.bigenc.ru/philosophy/text/2022615|архив=https://web.archive.org/web/20221017175959/https://bigenc.ru/philosophy/text/2022615|архив дата=2022-10-17}}
* {{книга|автор=Mendes Valerie (ed.)|заглавие=A History of art|ссылка=https://archive.org/details/historyofart0000unse_j4d3/page/n7/mode/2up|место=|издательство=Borders Press|год=2002|страниц=1016|isbn=9780681889521|ref=History of art}} Столяр А. Д. Происхождение изобразительного искусства. — М.: Искусство, 1985
* Столяр А. Д. Происхождение изобразительного искусства. — М.: Искусство, 1985
* Толстой Л. Н. Что такое искусство 1899 г..
== Азхьарԥшқәа ==
* [https://curlie.org/ Curlie] (dmoz) аҿы аҟазара азхьарԥшқәа ркаталог
* Open Encyclopedia Project аҿы аҟазара
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:ҟазара}}
[[Акатегориа:Аҟазара| ]]
[[Акатегориа:Аестетикаҿы аилкаарақәа]]
[[Акатегориа:Аҿыханҵатә ҟазара]]
fk9p0ka5bvjeicqzj9tqflt66dak54i
171866
171857
2026-08-17T19:32:32Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171866
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|тип=слово|Аҟазара|Аҟазара (аҵакырацәара)}}
[[Афаил:Art-portrait-collage 2.jpg|мини|Асааҭ ахыц ала: 1887 шықәсазтәи [[Винсент Ван Гог]] [[иавтопортрет]]; [[чокве]] ажәлар рсахьаҭыхҩы иусумҭа аԥҳәыс лсахьа; [[Сандро Боттичелли]] иҭыхымҭа ахәҭа «[[Венера Лира]]»; окинавтәи алым [[Сиса]]]]
[[Афаил:VanGogh-starry night.jpg|мини|[[Винсент Ван Гог]]. [[Аҵх ҵәца]], 1889 ш.]]
[[Афаил:Le Rocher rouge, par Paul Cézanne, Yorck.jpg|мини|[[Поль Сезанн]]. Бибемус, ахра ҟаԥшь, 1895 ш.<ref name=":48">{{книга |автор=John Rewald, Walter Feilchenfeldt, Paul Cézanne, Jayne Warman |заглавие=The Paintings of Paul Cézanne: A Catalogue Raisonné |том=1 |язык= |ссылка=https://books.google.ru/books/about/The_Paintings_of_Paul_C%C3%A9zanne.html?id=6XAiMQAACAAJ |издательство=Thames and Hudson |год=1996 |страниц=904 |страницы= |isbn=050009263X |isbn2=9780500092637 |access-date=2022-03-15 |archive-date=2022-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315183938/https://books.google.ru/books/about/The_Paintings_of_Paul_C%C3%A9zanne.html?id=6XAiMQAACAAJ }}</ref>]]
'''Аҟазара''' ({{lang-ru|искусство}}, {{lang-cu|искоусъ}} — ахыхра, аԥышәа, аԥышәара<ref name=":1">{{книга|заглавие=Этимологический словарь русского языка. — Прогресс|часть=искусство|год=1964—1973|автор=М. Р. Фасмер|место=М.|язык=ru}}, в [[Этимологический словарь русского языка (М. Фасмер)|этимологическом словаре русского языка]] [[Макс Фасмер|Макса Фасмера]].</ref><ref name=":2">[http://etymolog.ruslang.ru/vinogradov.php?id=iskusstvo&vol=3 Искусство (История слов. Часть 3)] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20131215154635/http://etymolog.ruslang.ru/vinogradov.php?id=iskusstvo&vol=3 |date=2013-12-15 }} [[Виноградов, Виктор Владимирович|В. В. Виноградова]]</ref>) - [[аестетикеи]] [[аҟазаҭҵаареи]] еиҳа еицырзеиԥшу акатегориақәа ируакуп.
Абжьааԥны аҟазара ҳәа ирыԥхьаӡоит [[аҵабыргхаҭа]] исахьаркны азхәыцра, апроцесс, иара убасгьы [[аҩнуҵҟатәии]] адәахьтәии адунеихәаԥшра аихшьала аарԥшра (Арҿиаҩы иганахьала)<ref name=":3">[http://www.bellabs.ru/Books/Art/index.html Робин Коллингвуд — Принципы искусства] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200116111445/http://www.bellabs.ru/Books/Art/index.html |date=2020-01-16 }} V. § 2.</ref>. Ус анакәха, аҟазара - ари автор ихаҭа иакәымкәа, егьырҭ ауаа ринтересқәагьы аазырԥшуа [[арҿиаратә усуроуп]]. [[Николаи Чернышевски иҩуан]] «Аԥсҭазаараҿы аинтерес змоу - уи ауп аҟазара аҵакы»<ref name=":4">[http://russkay-literatura.ru/analiz-tvorchestva/55-chernyshevskij-n-g-russkaya-literatura/274-esteticheskoe-uchenie-chernyshevskogo.html Эстетическое учение Чернышевского] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200205160121/http://russkay-literatura.ru/analiz-tvorchestva/55-chernyshevskij-n-g-russkaya-literatura/274-esteticheskoe-uchenie-chernyshevskogo.html |date=2020-02-05 }}.</ref>. «Аҟазара ҳәа изышьҭоу анашана» зынӡаск даҽакала иҳәаақәиҵон [[Владимир Набоков]]: «Адунеизегьтәи ашәаагақәа рсистемаҿы иҟоуп убри аҩыза аангыларҭа, асахьаркыратә хәыцреи адырреи ахьеилало аҭыԥ. Уи аҟынӡа ҳара ҳнаӡоит амаҭәар дуқәа анҳармаҷуа, амаҷқәа ианҳардууа. Ари аангыларҭа аҟазара ахаҭа ауп»<ref name="drugie-berega-8.htm">''Владимир Набоков,'' «Другие берега», глава 8.</ref>. Аҟазаҭҵаареи уи иадҳәалоу аилкаарақәеи рҳәаақәа ирҭагӡаны, ас еиԥш иҟоу аҳәаақәҵақәа рҟны еилаӡҩоит зымҽхак ҭбаау еиуеиԥшым ахәыцрақәа рҵакқәа: аҟазара, асахьаркра, аныԥшра, исахьарку ахәыцра, арҿиара<ref name=":5">''М. Фридлендер'' Знаток искусства. — {{М.}}: Дельфин, 1923. — С. 4.</ref>.
Аҟазара аҵабыргхаҭа [[цәырҵрак]] аҳасабала аҳәаақәҵареи ахәшьара аҭареи (аҟазаареи ахдырреи) – ари акраамҭатәи аиҿцәажәарақәа ирымаҭәаруп. Аҟазара аилкаара [[аҽаԥсахуан]] афилософиатә, асоциалтә, аестетикатә нормақәеи ахәшьарақәеи ирышьашәаланы. Акыраамҭа аҟазара ауаҩы [[иссиру]] ахь имоу абзиабара аазырԥшуа [[акультуратә]] усураны ирыԥхьаӡон<ref name=":49">{{ВТ-МЭСБЕ|Искусство}}</ref>. Ари аганахьала аҟазара ҳәа иашьҭоуп заалыҵ аестетикатә гәахәара узҭо аҟазара. [[Британникатәи аенциклопедиа]] иҳәаақәнаҵоит: «Аестетикатә аобиекҭқәеи, аҭагылазаашьақәеи, мамзаргьы еиуеиԥшым аусқәеи раԥҵаразы рхы иадырхәоит аҟазара ма [[асахьаркыратә хәыцра]], уи егьырҭ ауаа ирыцеиҩшахарц алшоит»<ref name=":50">Britannica Online</ref>. Аха асоциалтә нормақәа, аетикатәи, аестетикатә хәшьарақәеи рыҿиашьа иацны, аестетикатәи асахьаркыратә ҵаки рымацара акәымкәа, иарбанзаалак аусура еиуеиԥшым исахьарку аформақәа аԥызҵо аҟазара ҳәа ахьӡ аиуа азин ҟалеит. Aсовет аамҭазтәи амарксисттә естетика аҳәаақәҵақәа рҿы аҟазара – аҵабыргхаҭа аилкаареи, аарԥшреи рзы иҷыдоу знеишьоуп, хаҭалатәи [[ауаажәларратә]] хдырреи аестетикеи асахьаркыратә усура аформақәа ируакуп, ауаатәыҩса зегьы [[рдоуҳатә]] культуратә иахәҭакуп<ref name=":51">{{БСЭ3|заглавие=Искусство}}</ref>. Абасала, аҟазара егьырҭ ауаа ремоциатә қәҿыҭра аарԥшра ҵакы хаданы иамоуп. Аспециалистцәа абжаҩык ари аилкаара даҽакала иазнеиуеит: аҟазара ҳәа иашьҭоуп хаҭала асахьаркыратә усуреи уи алҵшәа – [[арҿиаратә ҩымҭа|арҿиаратә ҩымҭеи]].
== Аетимологиеи асемантикеи ==
[[Афаил:Le Bain Turc, by Jean Auguste Dominique Ingres, from C2RMF retouched.jpg|thumb|[[Жан Огиуст Доминик Енгр]], Ҭырқәтәылатәи аҳамамқәа, 1862 ш.]]
Аромантә бызшәақәа рҿы иҟоу аналогқәа реиԥш акәымкәа: {{lang-en|art}}, {{lang-fr|art}}, {{lang-it|arte}} и {{lang-de|Kunst}} - аурыс ажәа аҟазара иамоуп еиҳа иҭбаау аҵакқәа: алшара, азҟазара, асахьаркыра, артистизм, аҟазара. Хәыҷы-хәыҷла аҭоурыхтә ҿиареи, ажәақәа рҵакқәа реихшареи рыпроцесс аан аурыс бызшәаҿы ицәырҵит атермин асахьаркыратә («адырра змоу, еилҟьа-еилӷәыцәу, аԥышәа змоу» аготск. аҟынтәи handags-еилҟьа-еилӷәыцәу, иҟәыӷоу; handus-анапы). Аромантә бызшәақәеи иара убас мраҭашәараевропатәи аҟазараҭҵаареи рҿы «аҟазара» «асахьаҭыхра» ҳәа аихшара ыҟаӡам, убри аҟынтә бызшәак аҟынтәи даҽа бызшәак ахь арҭ атерминқәа реиҭагараҿы ауадаҩрақәа цәырҵуеит. Аҟазара, асахьаркыра, алшара, азҟазара, артистизм, шамахамзар еиԥшны еиҭаргоит (англ., {{lang-fr|art}}, {{lang-it|arte}}, анем. Kunst). Уигьы еизааигәоу аилкаарақәа рыцхыраарала аҵакқәа реиԥшымзаараҿы алшарақәа шыҟоугьы, иаҳҳәап «алшара, азҟазара, аԥышәа, азыласра» ({{lang-en|skill}}, {{lang-fr|compétence}}, {{lang-it|maestria, abilità}}, анем. Fertigkeit), иара убас «анапҟазара, анапылаҟаҵара» ({{lang-en|handicraft, arts and crafts}}, фр. artisanat, maîtrise, métier).
Аҟазара ({{lang-grc|techne}} — аҟазара, азҟазара, алшара) '''«'''ахшыҩ иаша иашьҭанеиуа рҿиаратә шьцыларак» аҳасабала иҟоу аҳәаақәҵара Аристотель итәуп. Иазааигәоу аҵакы амоуп ажәытәтәи аурыс еилкаара ''рукомесло''; уи аҩызаҵәҟьа аҵакы аанагоит {{lang-la|Ars}} (иахырҿиааны {{lang-la|Artificium}}), [[Англыз бызшәа|англ.]] иазааигәоу art инарҭбааны иуҳәозар, «аиқәыршәара» ҳәа аҵакы змоу асинтез. Еиԥшу аетимологиа рымоуп ажәақәа«иԥсабаратәым», «арратә ҟазара», «артиллериа», «артефакт»<ref name="vlasov">{{книга |автор=Виктор Власов |заглавие=Теория формообразования в изобразительном искусстве |язык=ru |ссылка=https://books.google.ru/books?id=3eQ5DwAAQBAJ&pg=PT22 |издательство=Litres |год=2017 |страниц= |страницы=22—23 |isbn=5040866755 |isbn2=9785040866755 |access-date={{#time:Y-m-d}}}}</ref>. Афранцыз шәҟәыҩҩы-аессеист П. Валери«аҟазара» абри аҩыза аилкаара аиҭеит: «Ажәа „аҟазара“ аханатә иаанагоз аусушьа акәын, уаҳа акагьы. Аха ари аилкаара анаҩс аҵакы ҭшәахо иалагеит. Атермин „аҟазара“ хәыҷы-хәыҷла аҵакы ҭшәахо иалагеит, ауаҩы идырратә усурақәа рҿы иҷыдоу аметод ауп иаанарԥшуа иалагаз. Убри аан еиуеиԥшым аԥкрақәа цәырҵит: зыӡбахә ҳәоу аметод иаанагоит асубиект заанаҵы иҽазыҟаҵара, мамзаргьы еицырдыруа иҟазара. Ари аҵакала ҳара ҳалацәажәоит амашьына арныҟәцара аҟазара, мамзар ахәыҟаҵара аҟазара, аԥсыԥ лага-ҩагара аҟазареи аԥсҭазаара аҟазареи. Аха арҭ „аҟазара азнеишьақәа“ зегьы дарбанзаалак еиҟараны издырӡом, убри аҟнытә ажәа „аҟазара“ аҵакы ахаҭабзиареи ахәшьареи реилкаара хадырҭәаауеит»<ref name=":52">''Валери П.'' Об искусстве. {{М.}}: Искусство, 1993. — С. 91—92.</ref>.
== Аилкаарақәа реизыҟазаашьақәа: аҟазара, аестетикатәи асахьаркыратәиусура ==
{{Main| Асахьаҭыхҩы}}
Ҭоурыхла, хаҭалатәи ауаажәларратәи ԥсҭазаараҿы аҟаза азҟаза ({{lang-la|Homo faber}} — арҿиаҩы) - напҟазаҩс, техникаҩс, рҿиарала ихәыцуа ԥҵаҩыс дҟалар ҟалоит, аха асахьаркыратә хаҿсахьақәа аԥиҵаӡом. [[Каган, Моисей Самойлович|М. С. Кагана]], иҳәаақәҵарала ({{lang-la|Homo artifex}}) — асахьаҭыхҩы, арҿиаҩы - уи асахьаркыратә хаҿсахьала зхатә хаҭара аазырԥшуа, нас еиуеиԥшым аҟазара хкқәа рҿы иназыгӡо иоуп. Исахьарку ахәыцра «асахьаҭыхҩы игәанарԥхоит ицәаныррақәа рҿы иаанхаз аобиеқт ҩынтәны аԥҵара, уи иусумҭақәа рҿы иара ихаҭара аныԥшларц азы»<ref name="ReferenceA">Каган М. С. Эстетика как философская наука. — СПб.: Петрополис, 1997. — С. 204</ref>. Абасала аҟазара аилкаара иҵегь аҽарҭбаауеит, уахь иаҵанакуеит асахьаркыратә рҿиара «аҟазара азнеишьақәа» ируакны. «Аестетикатәи» «асахьаркыратәи» еилкаарақәа асинонимқәоуп ҳәа иузыԥхьаӡом, мамзаргьы асахьаркыратә рҿиара «аестетикатә цәырҵра дууп» ҳәа иузҳәом.
Асахьаркыратә хаҿсахьа еснагь иконкреттәуп, хаҭалатәуп (исубиективтәуп) иара убас аемоциа аҵоуп. Иматериалтәу аҟазаратә усураҿы – баша анапҟазара, исахьарку амодель ишаԥу еиԥш ицәырҵӡом. Аестетикатә усура асахьаркыратә хаҿсахьа шьақәнаргылаӡом, иҟаҵәҟьоу аобиектқәеи урҭ рхәыцратә модельқәеи еишьашәалоит ауп. Асахьаркыратә рҿиамҭа аестетикатә усхк аҿы хәҭа-хәҭала иҟазар ҟалоит, мамзар зынӡаск уи аҳәаақәа ирҭыҵыр алшоит, аха аестетикатә усура акәзар, уи асахьаркыратә рҿиара иақәымшәар ҟалоит. Ус, иаҳҳәап, амшын аҟәараҿы ԥшшәы рацәа змоу ахаҳә хәыҷкәа реизгара, мамзар ауадаҿы аҩнымаҭәа аргылара, аҭӡамцқәа рҿы асахьақәа рыкнаҳара зегьы аестетикатә усуроуп, аха асахьаркыратә усӡам. Убри аан ауаҩы аԥшӡара дахӡыӡаауа дызсахьаҭыхыҩхаӡом<ref name=":53">[[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] Теория формообразования в изобразительном искусстве. Учебник для вузов. — СПб.: Изд-во С-Петерб. ун-та, 2017. — C. 18</ref>.
Аҟазара, асахьаркра, алшара, азҟазара, артистизм еиԥшны иарбоуп (англ., фр. art, {{lang-it|arte}}, нем. Kunst). Убри аҟнытә мраҭашәараевропатәи аестетикаҿы даҽа категориатә еизыҟазаашьақәа шьақәгылеит, уи еиҳарак иахьатәи аҟазара атеориқәа иҽеимкәа ианыԥшуеит. Иаҳҳәап, «арт-аобиект» аилкаара иаанагар алшоит изакәызаалак зегьы: аҿыханҵатә ма исахьаркым аҟазара, [[дадаизм]], ақәыргылара, [[боди-арт]], [[реди-меид]] рырҿиамҭақәа, лассы-лассы аестетикатәи асахьаркыратәи ҟазшьақәеи змам.
Ишьақәгылоуп даҽа концепциак. Убас М.С. Каган аҟазара (иааркьаҿны: арҿиара-рҿиаратә усура) асинкретикатә асахаркыратә усура ихадоу ԥшьганк ируакны дахәаԥшуан<ref name=":54">''Каган М. С.'' Человеческая деятельность: Опыт системного анализа. — {{М.}}, 1974. — С. 98—111.</ref>.
XX ашәышықәса аҩбатәи азбжеи XXI ашәышықәса алагамҭеи рзы аус ҟаза асоциалтә психологиа аганахь ала акәымкәа еиҳа-еиҳа иахәаԥшуа иалагеит афеноменологиа аусхк аҟны, даҽакала иуҳәозар, ауаажәларратә цәырҵра ҷыдак акәымкәа, иаалукааша арҿиаратә хәыцреи, хаҭа-хаҭалатәи ахдырреи раҳасабала<ref name=":55">'' Зедльмайр Х. '' Искусство и истина. — {{М.}}: Искусствознание, 1999. — С. 252—255</ref>.
=== Аилкаара аинтерпритациа аҭоурых ===
[[Аиҭарҿиара]] аепохаан аилкаарақәа аҟазареи (аус ҟаза) зхатә хаҿсахьақәа змоу хаҭалатәи асахьаркыратә усуреи рҽыршоит. Убри аан, актәи, иҭбаау аҵакы ахархәара иаҟәыҵит, уажәшьҭа уи иаанаго еилкааны аҽазыҟаҵара бзиа зҭаху усуп, иаҳҳәап: амашьына аԥсҟы акра аҟазара, ачысҟаҵара уҳәа реиԥш иҟоу.<ref name="vlasov" />
Аус аҟаза аҟазшьа хадақәа иреиуоуп аматериал аус адулара, атехника аус адулара адагьы, иара убас уаанӡа аԥсабараҿы иҟамыз аматериалқәа рҟазшьақәа рҽеиҭакра, абри атәы иҩуан абельгиатәи амодерн асахьаҭыхҩы [[Анри Ван де Велде]] 1910 шықәсазы истатиа «Аԥшӡара апринцип аҳасабала аматериал аԥсы ахаҵара» аҟны . Аха аилкаара «аестетикатәи» «асахьаркыратәи» синонимқәаӡам.<ref name=":6">[[Каган, Моисей Самойлович|М. С. Каган]] «Человеческая деятельность» (1974), «Эстетика как философская наука» (1997)</ref> Иаҳҳәап, заанаҵы аҩнытә интериер архиара мамзар акы арԥшӡаразы заа иалхны ирхиоу амаҭәарқәа аҟазаратәи аестетикатәи ҟазшьа рымоуп, аха исахьаркӡам. XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы архиаратә ҟазара [[адизаин]] ала иԥсаххеит. Еиуеиԥшым адизаин-проетҟаҵара ахкқәа рыҩаӡарахь иаҵанакуеит атехникатә, аестетикатә, асахьаркыра-хыҭҳәаатә хәыцра аелементқәа, аха уи аамҭазы иҷыданы иаанхоит. Асахьаркыра иазԥхьагәанаҭоит уаанӡа иҟамыз, шьаҭанкыла иҿыцу акы аԥҵара. Аестетикатә усураҿы, М.С.Каган иҳәаақәҵарала: «амаҭәар далаӡҭуеит, ихы ихашҭуеит»; асахьаркыратә аҿы - аҵабыргхаҭа иалаҵәоит ахаҿсахьатә модель аҳасабала аформа аиуеит. Асахьаркыратә хәыцра ауаҩы игәниго ацәырҵрақәа еиҭаԥиҵоит, уи арҿиамҭала иаарԥшуеит, аҩымҭаҿы иара асахьаҭыхҩы ихаҭа иҩнуҵҟатәи адунеи аныԥшыртә еиԥш.<ref name="ReferenceA" /> Убри аамҭазы асахьаркыратә хаҿсахьа еснагь аԥшӡара иашьҭаӡам, авангардтә ҟазара ахкқәа жәпакы рымч злашьақәдыргыло агармониатә закәанқәа реилагареи аԥшӡара мап ацәкреи роуп, урҭ рахь иаҵанакыр ҟалоит [[дадаизм]], [[сиурреализм]], [[поп-арт]], реди-меид (англ.: «имазеиу амаҭәар»)<ref name="vlasov" />.
[[Афаил:Ma Lin Guests.jpg|thumb|Асахьаҭыхҩы Ма Линь, [[Сун]] аепоха иаҵанакуа аҿыханҵа аҿырԥшы, 1250 ш. 24,8 × 25,2 см]]
[[XIX ашәышықәсанӡа]] аԥшӡаратә ҟазарақәа ҳәа ирышьҭан асахьаҭыхҩы ибаҩхатәра ма артист илшарақәа раарԥшра, ахәаԥшцәа рҿы аестетикатә цәаныррақәа рызцәыргара, урҭ «аԥшӡаратә» амаҭәарқәа [[рыхәаԥшра]]. Аҟазара апрактитатә ҵакы аҭаны ианаарԥшыз аамҭазы, аҟазара аасҭа еиҳа напҟазароуп ҳәа ирыԥхьаӡон, убри аҟынтәи ицәырҵит атермин [["ахархәаратә ҟазара"|«ахархәаратә ҟазара»]] уи «иԥшӡоу» аасҭа илаҟәны идыргылон<ref name=":7">''Каган М. С. '' О прикладном искусстве. Некоторые вопросы теории — Л. : Художник РСФСР, 1961</ref><ref name=":8">''Салтыков А. Б. '' Самое близкое искусство. М.: Просвещение, 1968. — С. 32—35</ref>. Абас ҭоурыхла аҟазара раԥхьатәи асинкретикатә усура аҟынтәи хаз усхкны аҽалнакааит, анаҩс «еиҿкаау» «ахархәаратә»иаҿыҵуан<ref name=":9">''Власов В. Г.'' Объект, предмет, вещь: Симулякры предметного творчества и беспредметного искусства. Исследование соотношения понятий. Часть 2: Вещный мир и его проекция в дизайне // Электронный научный журнал «Архитектон: известия вузов». — УралГАХУ, 2019. — № 4 (68). — URL: http://archvuz.ru/2019_4/20/ {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210505141854/http://archvuz.ru/2019_4/20/ |date=2021-05-05 }}</ref>.
=== Аестетика аҭоурых аҿы аҟазара аилкаара амаҭәари аҳәаақәеи рҳәаақәҵара ===
Аҟазара культура ацәырҵрак аҳасабала ахәшьара аҭареи аҳәаақәҵаралеи - уи еихсыӷьра зқәым аиҿцәажәарақәа ирымаҭәаруп. Аромантизм аепоха аамҭазы ҳзышьццылахьоу аҟазара аилкаара «[[динхаҵареи|адинхаҵареи аҭҵаарадырреи]] инарываргыланы ауаҩытәыҩса [[ихшыҩ]] аҷыдарақәа» рыла аҽаԥсахит<ref name=":10">Gombrich, Ernst. «[http://www.gombrich.co.uk/showdoc.php?id=68 Press statement on The Story of Art] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20081006212330/http://www.gombrich.co.uk/showdoc.php?id=68 |date=2008-10-06 }}». The Gombrich Archive, 2005. Retrieved on January 18, 2008.</ref>. XX ашә. аестетикатә еилкаараҿы ицәырҵит ихадоу х-знеишьак: [[ареалисттә]], уи излашьақәнаргыло ала аобиект иестетикатә ҟазшьақәа имманентны иҟоуп, насгьы анаԥшыҩгьы ихьыԥшӡам, [[аобиективисттә]], уигьы иара убас аобиект иестетикатә ҟазшьақәа имманентуп, аха ганкахьала анаԥшҩы маҷк ихьԥшуп, иара убас [[арелиативисттә]], уи инақәыршәаны аобиект иестетикатә ҟазшьақәа анаԥшҩы иара аҿы иибо ауп изхьыԥшу, насгьы ауаа аобиектк зынӡаск еиуеиԥшым аестетикатә ҟазшьақәа рбар рылшоит<ref name=":11">Wollheim 1980, op. cit. Essay VI. pp. 231-39.</ref>. Ари агәаанагара аҟынтә аобиект аԥҵаҩы игәҭакы инақәыршәаны иҳәаақәҵахар алшоит<ref name=":12">Aliev, Alex. (2009). The Intentional-Attributive Definition of Art. Consciousness, Literature and the Arts 10 (2).</ref> , иарбан афункциазаалак, изызкызаалакгьы. Иахҳәап, аԥсҭазаараҿы аконтеинерк аҳасабала ахархәара зауа ахраҿа иҟазаратә рҿиамҭаны иԥхьаӡазар алшоит аџьоуҳар ақәҵаразы иаԥҵазар, асахьа аконвеиер аҿы иҭрыжьуазар напҟазаратә напкыманы иҟалар алшоит.
=== Атермин «аҟазара» иҿыцӡоу аҳәаақәҵарақәа ===
Акультурологиатә концепция ҭбаақәа инарықәыршәаны идырны иаԥҵоу зегьы аҟазара ҳәа иахьӡзар ҟалоит. Ари атермин инарҭбаау аҵакы аазырԥшуа аилкаарақәа ыҟоуп: «иԥсабаратәым», «арратә ҟазара», «артиллериа» «артефакт». Инарҭбааны ахархәара змоу егьырҭ ажәақәа жәпакы иашьашәалоу [[аетимологиа]] рымоуп. Урыстәылатәи асахьаркыратә Академиа атерминқәа ржәар аредакциа ари аус зегь реиҳа имарианы иаӡбеит: ари атермин зынӡаск иазхьамԥшӡит<ref name=":13">Аполлон. Изобразительное и декоративное искусство. Архитектура: Терминологический словарь. — М.: РАХ — Эллис Лак, 1997. — С. 223</ref>.
[[Ф. Ницше]] иҳәаақәҵарала: Аҟазара - «ари аԥсҭазаараҿы аметафизикатә усуроуп»<ref name=":14">Ницше Ф. Рождение трагедии из духа музыки. Предисловие к Рихарду Вагнеру // Ницше Ф. Избранные произведения. — СПб., 2003. — С. 50</ref>.
XX ашәышықәса аҩбатәи азбжеи XXI ашәышықәса алагамҭеи рзы аус ҟаза еиҳа-еиҳа асоциалтә психологиа аганахьала акәымкәа афеноменологиа аусхк аҿы иахәаԥшуеит, даҽакала иуҳәозар, ауаажәларратә акәымкәа, хаҭалатәи ахдырреи, даҽакы иаламҩашьо хаҭалатәи арҿиаратә хәыцреи рфеноменк аҳасабала. Аха акульторологиатә еилкаарақәа рҿы еклетикала еиуеиԥшым афилософиатә акатегориақәа еидыркылоит, досу заанаҵтәи аҳәаақәҵара рҭахуп: «Аҟазара – ари ауаҩы аԥсҭазааратә дунеи ахь имоу аестетикатә знеишьа иадҳәалоу культуратә формоуп, уи иара ирҿиаратә хәыцра шьаҭас иҟаҵаны ахаҿсахьа-символтә ҟазшьала еиҭаԥиҵоит. Адунеи естетикала азнеира - аҟазара иарбан усхкызаалак аҿы асахьаркыратә усура ихаданы иҟоуп. Аԥшӡара ахәшьара аҭара еснагь зегьы рықәшаҳаҭра иашьҭоуп, уи мзызсгьы иамоуп иалкаау амаҭәар аестетикатә цәаныррала иаҵаҵәаху аидеал абара» (Б. Л. Губман)<ref name=":15">Культурология. XX век. Словарь. — СПб.: Университетская книга, 1997. — С. 159</ref>.
Авангарди, амодернизм, апостмодернизм рҟазараҿы иара убас актуалтә ҟазара ҳәа изышьҭоу аҿы аҟазара аматериал заҵәык ауп иԥхьаӡоуп «амаҭәарқәа рцәеижьтә ҭагылазаашьа». Ҿырԥштәыс иааҳгозар, енваиронмент (англ. «акәша-мыкәш») ма реди-меид (англ. «имазеиоу - иҟаҵоу») ҳәа изышьҭоу ахырхарҭақәа рҿы, ахәаԥшҩы ахәмарратә ҭыԥ ахь ихы алархәра «арт-обиектқәа» рыла инаӡоит, аиашазы урҭ еснагь иаҳԥыло маҭәарқәоуп. Амодернисттә контекст аҿы «аобиект аҟазара» аҳәаақәҵара, ҷыдала А.Данто, В. Хофман, Р. Краус, Б. Гроис уҳәа иҵаулоу атрактатқәа рҿы иамоу аҵакы зегьы ацәыӡуеит. Апостмодернисттә естетикаҿы артефакт, мамзар арт-аусура аобиект ҳәа иашьҭоуп иуҭаху аконтекст иашьашәалоу мамзар аҭахрақәа рыла ишьақәыргылоу иарбанзаалак аобиект, уи асахьаҭыхҩы инапы акьымсзаргьы. Ж. Бодриар излаҳәаақәиҵо ала, аҟазаратә рҿиамҭа - ари аҵаки аформеи рыстатус змоу обиектуп: «афункциақәеи аҵаки рыԥхьаӡара иамаҭәарны» иҟало зегьы, даҽакала иуҳәозар аҟазаратә рҿиамҭак аҳасабала ишуҭаху иалху аобиектуп<ref name=":16">Бодрийяр Ж. К критике политической экономии знака. — М.: Библион — Русская книга, 2003. — С. 190</ref>.
Б. Латур итеориала ауааи амаҭәарқәеи амаҭәартә дунеи аԥҵараҿы еицалахәуп («Аамҭа ҿыц ыҟамызт. Асимметриатә антропологиазы аессе», 1991). М. Диушаy иқәыргыларақәа рҿырԥштәала акритик Тьерри де Диув ишьақәирӷәӷәоит, аобиектны ма аҟазаратә маҭәарны иарбанзаалак зегьы ҟалар алшоит ҳәа, избанзар «аҟазара аҟынтәи ахьӡ ада акгьы аанымхеит». Иара иажәақәа рыла, «асахьаркыратә ҳәа изышьҭоу аобиекти уи аҩызаҵәҟьа аобиекти реиԥшымзаара злашьақәгылоу ала - руакы аҟазара ҳәа иахьӡҵан, егьи - мап»<ref name=":17">Де Дюв Т. Именем искусства. К археологии современности. — М.: Высшая школа экономики, 2014</ref>. Ари аҩыза азнеишьа еиуеиԥшым аилкаарақәа ахьеиҟаранатәуа азы акритика азнауеит, уи иахҟьаны аҟазара аилибаакареи ҭҵаарадыррала аҭҵаареи залыршахом<ref name=":18">Власов В. Г. [http://archvuz.ru/2019_3/18/ Объект, предмет, вещь: Симулякры предметного творчества и беспредметного искусства. Исследование соотношения понятий. Часть 1: Оригинал и репродукция ] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190929064806/http://archvuz.ru/2019_3/18/ |date=2019-09-29 }} // Электронный научный журнал «[[Архитектон: известия вузов]]». — [[УралГАХУ]], 2019. — № 3 (67)</ref>.
Иаагоу аҳәаақәҵарақәа реиҳарак рҿы аҟазара аилкаара даараӡа иҭбаахоит, асахьаркыратә рҿиара «аҟазара азнеишьақәа» ируакны уахь иаҵанакуеит. Иҟоуп даҽа концепциакгьы. [[М. С. Каган]] 1974 шықәсазы ишәҟәы «Ауаҩытәыҩсатә усура» аҟны иҳадигалеит асахьаркыратә рҿиара азеиԥш ҷыдарақәа ҳаилзыркаауа асхема. Иара игәаанагарала, уи еиднакылоит ауаҩытәыҩсатә усхк хадақәа ԥшьба:
** адырратә ма агносеологиатә усура,
** ахәшьара-ориентациатә (аестетикатә),
** арҿиара-рҿиаратә (асинергетикатә),
** акоммуникативтә (аицәажәаратә аусура).
Арҭ ахкқәа зегьы хаз-хазны ауаҩытәыҩсатә усура хкы аадырԥшуеит. Арҭ аԥшьхәҭак реимадараан ицәырҵоит иҷыдоу аилкаара - асахьаркыратә рҿиамҭа. Уи ганкахьала адунеиеилкаарагьы, аԥшӡара аԥшаарагьы, аԥҵарагьы, аимадара аусурагьы зегьы еиднакылоит. Уи хәҭак еиҳа аԥыжәара агоит аха акзаара еиқәхоит. Иаҳҳәап асахьаркыратә ҩымҭа еснагь иԥшӡамзаргьы ҟалоит, уи аамҭазы аԥшӡара асахьаркыратә хаҿсахьа алазаара уалны иадӡам<ref name=":19">Каган М. С. Человеческая деятельность: опыт системного анализа. М., 1974. С. 98-111</ref>.
Ус шакәугьы авторцәа реиҳараҩык «аҟазара асахьаркыратә рҿиамҭак аҳасабала» иалыркаауеит абарҭ акритериа хадақәа:
* ауаҩы ирҿиаратә усура ихадоу ԥшь-ганк ракзаара (агносеологиатә, ахәшьаратә-ориентациатә, арҿиара-рҿиаратә, акоммуникативтә);
* аформеи аматериали ҟазарыла аус рыдулара;
* акомпозициатә структура аҟазаара;
* форма асахьаркыратә-хаҿсахьа змогу аҵакы;
* асахьаркыратә форма аестетикатә ҟазшьақәа<ref name=":20">Даниэль С. М. Картина классической эпохи. Проблема композиции в западноевропейской живописи XVII века. — Л.: Искусство, 1986. — С. 22—97</ref><ref name=":21">Свешников А. В. Композиционное мышление. — М.: ВГИК, 2001. —С. 75—136</ref>.
=== Аҟазара аҭоурыхтә морфологиа ===
{{See also|Аҿыханҵатә ҟазара ахкқәа}}
Аморфологиа (аформа иазку аҵара) [[аҟазараҭҵаара]] ахкқәа хадақәа ируакуп. Аха ажәа аҵакы зеиԥшразаалакгьы иара аҟазара акатегориақәеи, аклассқәеи, ахкқәеи, ажанрқәа рсистемеи аҳасабала аҭҵаара зԥхьагәанаҭоит. Атермин «аморфологиа» XVIII ашәышықәса анҵәамҭазы [[И.В. Гиоте]] аԥсабараҭҵааратә ԥшаарақәа рҿы ихы иаирхәеит, анаҩс атермин афилософиеи, алигвистикеи, афилологиеи иара убас акультуралогиеи рҿы ахархәара аиуеит.1972 шықәсазы иҭыҵит «Аҟазара аморфолиа» захьӡу [[М. С. Каган]] иусумҭатә ҭҵаара. Аҟазара хкқәа зегьы рыҿиареи рышьақәыргылареи рзеиԥш схема абас иҟоуп. Аԥхьаҵәҟьа, аестетикатә еиҳарак асахьаркыратә хдырра шьақәгылаанӡа аҟазара злаз аусура синкретла аҽаԥсахуан. Уи ажәытә дыррақәеи, акьысранырра-ҵысратә, аритуалтә, ахәмарратә, акоммуникативтә уҳәа афункциақәа еиднакылон. Аҭҵааҩцәа заатәи абаҟақәа «аҟазара ҟалаанӡа» ҩ-гәыԥ дуны иршоит: «еиҭаҵуа»: аскульптуркақәа, амаругақәа раорнамент ({{lang-fr|L’art mobilier}}), «аҭӡытә», абахә сахьақәа ({{lang-fr|L’art pariétal}}), мамзаргьы «апариеталтә ҟазара»<ref name=":22">Абрамова З. А. Древнейшие формы изобразительного творчества (Археологический анализ палеолитического искусства // Ранние формы искусства. Сборник статей. — М.: Искусство, 1972. — С. 9—29</ref>. Иара убасгьы иҟоуп атеориа агыгшәыг «иԥсабаратәу амакет» аԥҵара ашьаҭала аҟазара ауаҩы ижәытәӡатәиу иусура иахылҵит ҳәа<ref name=":56">Столяр А. Д. Происхождение изобразительного искусства. — М.: Искусство, 1985</ref>.
Аҟазараҭҵаара аҭоурых аҿы аморфологиатә системақәа имаҷымкәа аус рыдулоуп<ref name=":23">''Власов В. Г.'' Морфология как историческое структурообразование искусства // Теория формообразования в изобразительном искусстве: Учебник для вузов. — {{СПб.}}: [[Санкт-Петербургский государственный университет|СПбГУ]], 2017. — C. 155—227.</ref>. Антикатә аамҭазы аҟазарқәа еихыршон амусикатә (уи Аполлони амузақәеи зхылаԥшуаз), амеханикатә, мамзаргьы асервильтә (араб) ҟазарақәеи ҳәа. Урҭ ажәытә бырзенцәа даара иатәарымбоз маха-шьахалатәи аусура иадҳәалан. Ихьшәоу антикатә аамҭазы ишьақәгылеи [[атривиум]] (аграмматика, адиелектика, ариторика), [[аквадривиум]] (агеометриа, арифметика, астрономиа, амузыка) рыла еихшоу «Зхы иақәиҭу аҟазарақәа быжьба» ҳәа аилкаара. Аиҭарҿиара аепоха аамҭазоуп ҳзышьцылахьаз аилкаара асахьаркыратә ҟазара «аԥшӡаратә ҟазарақәа» ҳәа ианышьақәгылаз, уахь иаҵанакуан архитектуреи иара убас амузыкеи апоезиеи; уи аамҭазы иалагеит асахьаркыратә рҿиара ахкқәеи ажанрқәеи рхаҭара ашьақәыргылара апроцесс ду.
Еиуеиԥшым аморфологиатә концепциақәа рҿы аҟазара арҿиамҭақәа радкылашьала иалыркаауеит "аҳаратә", "абаратә" ҟазарақәа ҳәа (И. И. Иофе), аонтологиатә критериала ақәыԥшыларатәи, аамҭатәи, аҭыԥ-аамҭатәи ҳәа (М. С. Каган), афункционалтә еилазаашьала - «асахьаркыратә» (аҿыханҵа, аграфика, аскульптура), «исахьаркырам» мамзаргьы абифункционалтә (архитектура, ахархәаратә ҟазара, адизаин; С.Х. Раппопорт) ҳәа, иара убас аформаҿиара, атехникатә знеишьақәеи аматериалқәеи, адкыларатә аҷыдарақәа (афеноменологиатә знеишьа) рыла - «алингвистикатәи» «анелингвистикатәи» (М. Ризер) ҳәа. Иҟоуп иахьа аспециалистцәа реиҳараҩык мап зцәыркуа иажәхьоу «амаҭәартә знеишьа», уи асахьаркыратәи исахьаркырами ма абстракттәи ҳәа еихыршоит. Иҟоуп агәаанагара (А.П. Мардер) асахьаҭыхратә ҟазара адәахьтәи аҵабыргхаҭа мацара аанарԥшуашәа<ref name="автоссылка1">[http://mesotes.narod.ru/lifshiz/vme/vme-3.htm Бессистемный подход] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20121120085654/http://mesotes.narod.ru/lifshiz/vme/vme-3.htm |date=2012-11-20 }} // mesotes.narod.ru</ref>, иҿыханҵам аҟазара — ауаҩы [[иҩнуҵҟатәи идунеи]] ауп иаанарԥшуа ҳәа. Еиуеиԥшым аҟазара хкқәеи еилаԥсоу ахкқәеи ирылоуп [[ажанртә]] дифференциациа. Ҳаамҭазтәи афеноменологиатәи асемиотикатәи азнеишьақәа, аҟазара арҿиамҭа «иааиԥмырҟьаӡакәа ицо системак» аҳасабала, аҭыԥ-аамҭатә континуум шьаҭас ирымоуп<ref name=":24">[[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] [http://archvuz.ru/2019_2/17/ Мгновение и длительность: Художественное время и пространство в архитектонически-изобразительных искусствах. К проблеме «синтеза искусств» ] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220312211055/http://archvuz.ru/2019_2/17/ |date=2022-03-12 }} // Электронный научный журнал «[[Архитектон: известия вузов]]». — [[УралГАХУ]], 2019. — № 2 (66)</ref>.
Аҟазара аморфологиа еиҳа еицырдыруа академиатә система - аонтологиатә критери шьаҭас иамоуп. Уи иунарбоит асахьаркыратә рҿиамҭа иара афизикатә ҭыԥи аамҭеи рҿы аматериалтә форманы ишыҟоу. Уи инақәыршәаны аҟазара иаҵанакуа ахкқәа зегьы «рматериалтә бзазара» азнеишьала х-класс дуны иршоит: ақәыԥшыларатә, аамҭатә, аҭыԥ-аамҭатә. Аҿыханҵа, аскульптура, аграфика, архитектура ақәыԥшыларатә ҟазарақәа ҳәа ирышьҭоуп, урҭ рырҿиамҭақәа адунеи аҿы иалкаау аҭыԥ ааныркылоит. Амузыкеи апоезиеи ракәзар, аамҭалатәи аҟазарақәа рахь иԥхьаӡоуп, избанзар урҭ рформа аамҭала иҿиоит. Асценатә ҟазареи (атеатр, ахореографиа, асценографиа) акиноҟазареи - аҭыԥ-аамҭатә хкқәа рахь иаҵанакуеит. Адунеи аарԥшышьала, ақәыԥшыларатә ҟазара «асахьаҭыхратә» (аҿыханҵа, аграфика, аскульптура) «асахьа аазмырԥшуа» (архитектура, аҩычага-хархәаратә ҟазара) ҳәа рҽыршоит. Ҭоурыхла, аҟазара ахкқәа зегьы архитектура ишадҳәалазгьы, ишнеи-шнеиуаз урҭ хаз хкқәаны рҽалыркаауа иалагеит.
Аҟазара ахкқәа зегьы рхылҵшьҭра иадҳәаланы иҟоуп даҽа теориакгьы. Иаҳҳәап, иналукааша архитектор, аҟазара атеоретик [[Готфрид Земпер]] иԥхьаӡон, аҟазара ахкқәа зегьы атехникатә џьа ахкқәа рҟынтәи иахылҿиааит ҳәа, иагьаликаауан ԥшь-хкык: ашышра (ақәҵара), аҳаԥшьаӡратә напҟазара, атектоника (амҿы иалху аргылара), иара убас [[астереотоиа|астереотомиа]] (ахаҳә иалху аргылара)<ref name=":25">Земпер Г. Практическая эстетика. Вступительная статья «Эстетические взгляды Г. Земпера» и комментарии В. Р. Аронова. — М.: Искусство, 1970</ref>.
[[Иоффе, Иеремия Исаевич|И. И. Иоффе]] игәаанагарала, архитектуреи амузыкеи азеиԥш ҟазаратә хкык ахь иадикылон, урҭ еиуеиԥшым ахкқәа рыла ишишозгьы. 1930-тәи ашықәсқәа рзы «аморфологиатә знеишьақәа» ридеиақәа ҭҵаауа, аҟазара ахкқәа зегьы ишеимадоу атәы Иоффе иҩуан: «Аҟазара аҭыԥтәи аамҭатәи ҳәа иршоит, урҭ шьаҭас ирымоуп алашаратәи, ашьҭыбжьтәи, мамзаргьы алаԥштәи аҳаратәи ҳәа реихшара.... Еиуеиԥшым ахәыцшьа змоу аҭыԥтә ҟазарақәа рыбжьара адистанциа ду ыҟоуп, хәыцшьак змоу аҭыԥтәи аамҭатәи ҟазарақәа раасҭа... Алашара аамҭеи аҭыԥи рзы еиҟараны иҟоуп. Ари аамҭалагьы ҳәаа змам, аҭыԥлагьы ҵыхәаԥҵәара змам акоуп»<ref name=":57">Иоффе, И. И. Синтетическая история искусств. Введение в историю художественного мышления. — Л.: ОГИЗ-ИЗОГИЗ, 1933. — С. 549</ref>.
== Аҟазара аҭоурых ==
{{Main|Аҟазара аҭоурых|Европатәи аҟазара аҭоурых}}{{See also|Адунеитә ҟазара апериодизациа}}
[[Аҟазараҭҵаареи]] аҟазара аҭоурыхи, аҟазара ҭҵаарадырратә феноменк аҳасабала иҭырҵаауеит. Ари аҭҵаара шьаҭас иамоуп Мраҭашәаратәи Европа антикатә культуреи ақьырсиантә традициақәеи ишьақәдыргылаз ихадоу аилкаарақәа. Ԥсыхәа змам ари аҩыза европоцентризм раԥхьа инаргыла, мрагыларатәи акультурақәа рҿы аҭоурыхтә аамҭеи ақәыԥшылареи рзы иҵегь агәаанагарақәа ахьыҟоу иабзоуроуп. Евранаукатә еилкаара хадақәа рахь иаҵанакуеит: аҭоурыхтә аамҭа хырхарҭак ала иҿио агәаанагара — адунеи Аԥҵара инаркны аусӡбара Хлымӡаах аҟынӡа (ауаҩытәыҩсатә ҭоурыхҭҵаареи, еиҳаракгьы, асахьаркыратә хәыцреи рыпринцип), ахронотоп аилкаара, (аҟазара аусумҭа аԥҵараҿы аамҭеи аҭыԥи иузеиҟәымҭхо реимадара), ииашаҵәҟьоуи ицәалашәаратәуи аметодқәа реилазаара, арҿиаратә хәыцра ахақәиҭра, агәаанагарақәа, ахәшьарақәа уҳәа ирацәаны.
=== Ацәырҵра ===
{{See also|Мустиерсктәи акультура|Ориниаксктәи акультура|Монтеспан (аҳаԥы)|Альтамира (аҳаԥы)}}
[[Афаил:VenusWillendorf.jpg|thumb|left|180px|[[Венера Виллендорфскаиа]], ҳера ҟалаанӡа 27,5 нызқь шықәса инарзынаԥшуа, Европа Агәҭа]]
Аҟазара ацәырҵра аестетика аҭоурыхҭҵааҩцәа [[ахәмаррақәеи]], [[аритуалқәеи]], [[ақьабзқәеи]] ирыдырҳәалоит, иара убас [[амифологиа-магиатә]] дунеихәаԥшышьақәагьы иналаҵаны<ref name=":26">Борев Ю. Б. Эстетика. В 2 тт. Т. 2. Смоленск, 1997. С. 16.</ref>. [[Аџьатә]] теориа излаҳәо ала, заатәи ауаажәларраҿы, [[раԥхьатәи асахьаҭыхратә ҟазара]] [[Homo Sapiens]] ахкы ацәырҵра иадҳәалоуп. Ари аҩыза аҟазара еиуеиԥшым апрактикатә уснагӡатәқәа рыӡбаразы ауаҩытәыҩса иусуратә знеишьак аҳасабала иҟан<ref name=":27">[http://www.vvags.ru/content/kafedry/files/Balonova_Iskusstvo.doc ''Балонова М. Г.'' Искусство и его роль в жизни общества]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=2018-06|bot=InternetArchiveBot}} {{Анеишьа амам азхьарԥш|число=22|месяц=05|год=2013}}</ref>. Заатәи аҟазара [[абжьаратәи апалеолит]] аепоха аамҭазы аҿиара иалагеит, аха анаҩс 40-нызқь шықәса раԥхьа, [[хыхьтәи апалеолит]] аҿы иаҳа еизҳазыӷьит. Ари ауаажәларра рыҿиара иалҵшәаны иҟалеит, иара убас ауаҩы адунеи аилкаараҿы ишьаҿа ҿыцны иԥхьаӡоуп<ref name=":28">''Еремеев А. Ф.'' Происхождение искусства. — {{М.}}, 1970. — С. 272.</ref>. [[Аладатәи Африкаҿы]]<ref name="автоссылка2">Radford, Tim. «[http://education.guardian.co.uk/higher/artsandhumanities/story/0,12241,1193237,00.html World’s Oldest Jewellery Found in Cave] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20040518204004/http://education.guardian.co.uk/higher/artsandhumanities/story/0,12241,1193237,00.html |date=2004-05-18 }}». ''Guardian Unlimited'', April 16, 2004. Retrieved on January 18, 2008.</ref> иԥшаау амыдаӷьцәақәа ирылху ахәдахаҵа реиԥш иҟоу ижәытәӡатәиу аҟазаратә рҿиамҭақәа [[ҳера ҟалаанӡа 75 нызқь шықәса ма инареиҳаны иаҵанакуеит]] (шәахә.: [[Бломбос Аҳаԥы]]). Ахаҳәаамҭазы аҟазара аарԥшын аԥхьаӡатәи ақьабзқәа, амузыка, акәашарақәа, ацәеижь еиуеиԥшым арԥшӡагақәа, агеоглифқәа — адгьыл аҿы ианҵоу асахьақәа, адендрографқәа — аҵлақәа рцәа иану асахьақәа, аԥстәқәа рцәа иану асахьақәа, аҳаԥытә ҿыханҵа, ахаҳәтә сахьақәа, [[апетроглифқәа]], аскульптура рыла.
Шьоукы авторцәа излашьақәдырӷәӷәо ала, аҟазара ахы ыҵнахуеит ацәажәара ҟалаанӡатәи аамҭазы, информациа аиагареи, адкылареи, иара убасгьы информациа агәынкылараҿы аҵәахреи рдыррақәа ирыдҳәаланы <ref name="bre3">Breskin, Vladimir.[http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1551315 Triad: Method for Studying the Core of the Semiotic Parity of Language and Art] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20120112034122/http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1551315 |date=2012-01-12 }} ''Signs'', Vol.3, pp.1-28, 2010.</ref>.
=== Аԥхьаӡатәи аҟазара ===
{{main|Аԥхьаӡатәи аҟазара}}
''Аԥхьаӡатәи аҟазара, аҭоурых ҟалаанӡатәи аҟазара'' — аԥхьаӡатәи [[ауаажәларра]] епоха аҟазара.
Уи аарԥшын аԥхьаӡатәи [[амузыка]], [[акәашарақәа]], [[ашәақәа]], [[ақьабзқәа]], иара убас агеоглифқәа - адгьыл ақәыԥшылараҿы ианҵоу асахьақәа, адендроглифқәа — аҵлақәа рцәа иану асахьақәа, аԥстәқәа рцәа иану асахьақәа, аԥштәы змоу апигментқәеи еиуеиԥшым аԥсабаратә маҭәарқәеи рыцхыраарала ацәеижь еиуеиԥшым арԥшӡагақәа, иаҳҳәап иахьагьы еицырдыруа аимхәыцқәа рыла.
Аԥхьаӡатәи аҟазара иалнакаауеит анаҩстәи афункциақәа [[рсинкретизм]]: амагиатә, арҵаратә, акоммуникатив-цәажәаратә. Асахьаркыратә ҟазара ацәырҵра ихадоу амодельс иԥхьаӡоуп «агыгшәыг аԥсабаратә макет»<ref name="автоссылка3">Ранние формы искусства: Сборник статей. — {{М.}}: Искусство, 1972.</ref><ref name=":29">''Столяр А. Д.'' Происхождение изобразительного искусства. — {{М.}}: Искусство, 1985.</ref>. Аԥхьаӡатәи арҿиара акоммуникативтә утилитарра, аестетикатә аспект аҿиашьа инавыргыланы, ажәларқәа зегьы ркультура аполиграфиа ҟалаанӡатәи [[афольклорпериод]] аҿы ибзианы иубоит.
=== Аҟазара антикатә дунеи аҿы ===
[[Афаил:Pompeii-couple.jpg|thumb|right|150px|Ачаӡҩы Теренциа Неони иԥҳәыси рпатреҭ. Помпеи (Теренциа Неон Иҩны, VII, 2, 6). Inv. No. 9058. Неаполь, Амилаҭтә археологиатә музеи]]
Уахә. иара убас [[Хеттаа]], [[Ажәытәӡатәи Мысра Аҟазара]], [[Егеитәи ацивилизациа]], [[Ажәытә Бырзентәыла Аҟазара]], [[Аеллинизм]], [[Етруссктәи аҟазара]], [[Аскифцәа]], [[Урарту Аҟазара]]
Ҳаамҭазтәи аилкаарала аҟазара ауасхыр ажәытә цивилизациақәа азышьҭарҵеит: [[мысратәи]], [[месопотамиатәи]], [[аџьамтә]], [[индиатәи]], [[акитаитәи]], [[абырзен]], [[римтәи]], иара убас [[аравиатәи]] ([[ажәытә Иемени]] [[Оман|Омани]]) уҳәа егьырҭгьы. Зыӡбахә ааҳгаз заатәи ацивилизациақәа рцентрқәа аҟазараҿы иалукааша рхатә стиль аԥырҵеит. Уи ашәышықәсақәа ахнагеит, ихьшәоу акультурақәа анырра дугьы рнаҭон. Иара убас дара роуп асахьаҭыхыҩцәа русумҭақәа раԥхьатәи ахҳәаа аанзыжьызгьы. Иаҳҳәап, ажәытә бырзен ҟазаҩцәа ауаҩы ицәеижь аарԥшраҿы егьырҭ акыр иреиӷьхеит, дара ирдыруан ажьышәақәа, артәашьа, ииашоу аизышәарақәа, ацәаҩа аԥшӡара раарԥшра.
=== Аҟазара абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы ===
: ''Уахә. иара убас'' [[Каролингтәи Ренессанс]]
[[Афаил:Tugra Mahmuds II.gif|thumb|left|Араб каллиграфиа ала иҟаҵоу [[ҭырқәтәылатәи]] асулҭан [[Маҳмуд II]] [[итугра]]. Аиҭага: Маҳмуд-хан, Абдул-Ҳамид иԥа, наӡаӡа аиааира згаз]]
[[Афаил:Angel khitrovo.jpg|мини|Амаалықь [[Евангелия Хитрово]] аҟнытә. Андреи Рублиов, XIV ашәышықәса Анҵәамҭеи XV ашәышықәса алагамҭеи]]
[[Авизантиатә ҟазареи]] мраҭашәаратәи [[абжьарашәышықәсазтәи]] [[аготикеи]], адоуҳатә ҵабыргқәеи абиблиатә сиужетқәеи раарԥшра шьаҭас ирыман. Аҿыханҵеи амозаикеи рыхьтәы фон ала аҟазаҩцәа рҽазыршәон иреиҳаӡоу адунеи идгьылтәым адура аарԥшра, иара убасгьы ауаҩытәыҩсатә фигурақәа иҟьаԥсу, аидеализациа зызуу аформақәа рыла иаадырԥшуан.
[[Афаил:Chen hongshou selfportrait,1635.jpg|thumb|right|150px|Чен Хоншоу, автопортреҭ, 1635 ш., Аминақәа раамҭа]]
Мрагыларахь, [[аԥсылман]] тәылақәа рҿы иҟан агәаанагара, ауаҩы исахьа аҭыхра ҟаломызт ҳәа, уи [[аидол]] аԥҵара иаҟарартәуан. Уи иахҟьаны, асахьаркыратә ҟазара еиҳарак архитектура, аџьоуҳар, арыԥшьшьара, [[акаллиграфиа]], ахьиратә ус уҳәа адекоративтәи ахархәаратәи ҟазара хкқәа ракәын (шәахә.[[Аԥсылман ҟазара]]) иадырҳәалон. Индиеи Тибети аҟазара адинхаҵаратә кәашареи аскульптуреи ракәын изызкыз. Аҿыханҵа урҭ ирҿыԥшуан аԥштәы лашақәеи, ииашоу ацәаарақәеи шьаҭас иҟаҵаны. Китаи еиуеиԥшы аҟазара хкқәа ҿион: ахаҳә аҭаԥҟара, аџьазтә скульптура, акерамика (аимператор Цинь еицырдыруа атерракотатә иргьы налаҵаны), апоезиа, акаллиграфиа, амузыка, аҿыханҵа, адрама, афантастика уб. егь. Китаитәи аҟазара астиль епохак инаркны епоханӡа аҽаԥсахуан, традициалагьы напхгара зуа адинастиа ахьӡ ахуп. Иаҳҳәап, Тан аепоха иаҵанакуа иҵаӷоу, амонохромтә ҟазшьа змоу аҿыханҵа, иссиру апеизаж аанарԥшуеит. Мин аепохаан, ижәпаз ашәыга ԥсылақәеи ажанртә композициақәеи модан. Аҟазараҿы аиапониатә стильқәа иара убасгьы аҭыԥантәи аимператортә династиақәа рыхьӡ ахуп, рҿыханҵеи ркаллиграфиеи рҿы аимадареи аинырреи ибзианы иубоит. XVII ашәышықәса инаркны араҟа иара убас амҿы агравиурагьы рылаҵәеит.
=== Аиҭарҿиара инаркны иахьатәи аамҭанӡа ===
Мраҭашәаратәи [[Ренессанс]] аматериалтә дунеии, агуманизми раинтерес еиҭа ицәырнагеит. Уи иахҟьаны аҟазарагьы аҽаԥсахит: аҿыханҵаҿы аперспектива (аҵаулара) цәырҵит, ауаҩытәыҩсатә фигурақәа ирцәыӡыз ацәеижь роуит. [[Аҵаралашара аепохаан]], асахьаҭыхыҩцәа рҽазыршәон адунеи цәала-жьылеи, хшыҩлеи аҳәаақәҵара арбара. Усҟан ауаа Адунеи иуадаҩыз сааҭтә механизмны ирбон. Иара убри аамҭазы арҿиаҩцәа рҽазыршәон ршәышықәса иақәшәоз ареволиуциатә идеиақәа раарԥшра. Убас [[Уилиам Блеик]], [[Ниутон]] ипортреҭ анцәахшатә геометр ахаҿсахьала иҭихит. [[Жак-Луи Давид]] иакәзар, ибаҩхатәра аполитикатә пропаганда амаҵзура иазикит. [[Аромантизм]] аепоха иаҵанакуа асахьаҭыхыҩцәа [[Гиоте]] ипоемақәа рыла ргәы шьҭыхуа, ауаҩы ихаҭареи уи ицәанырратә ганқәеи раарԥшра иашьҭан. XIX ашәышықәса анҵәамҭазы [[академизм]], [[асимволизм]], [[аимпрессионизм]], [[афовизм]] реиԥш иҟоу асахьаркыратә стильқәа жәпакы цәырҵит.
Аха арҭ аҩ-хырхарҭак раамҭа кьаҿын. Ицәырҵуа иалагаз [[Еинштеин]]<ref name=":58">Turney, Jon. «[http://books.guardian.co.uk/review/story/0,,1035752,00.html Does time fly?] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20060215163657/http://books.guardian.co.uk/review/story/0,,1035752,00.html |date=2006-02-15 }}». ''The Guardian'', September 6, 2003. Retrieved on January 18, 2007.</ref> изыҟашьаратә теориа ҿыци иара убас [[Фреид]]<ref name=":59">«[http://www.fordham.edu/halsall/mod/modsbook36.html Contradictions of the Enlightenment: Darwin, Freud, Einstein and modern art] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110406114209/http://www.fordham.edu/halsall/mod/modsbook36.html |date=2011-04-06 }}». [[Fordham University]]. Retrieved on January 18, 2008.</ref> игәынхәҵысҭа еилкаарақәа рнаҩсангьы, уаанӡатәи ахырхартақәа рыпроцесс анҵәара иарццакит ҳәа иԥхьаӡоуп ҩ-дунеитәи аибашьрақәа ирылҵшәаны иҿио иалагаз атехнологиақәа. XX ашәышықәсазы аҟазара аҭоурых асахьаркыратә лшарақәеи аԥшӡара астандарт ҿыцқәеи еснагь рыԥшаара иашьҭан, дара зегьы уаанӡатәи аилкаарақәа ирҿагылон. [[Аимпрессионизм]], [[Фовизм|афовизм]], [[Експрессионизм|аекспрессионизм]], [[Кубизм|акубизм]], [[Дадаизм|ададаизм]], [[Сиурреализм|асиурреализм]] уҳәа убас егьырҭ ахырхарҭақәа рнормақәа рыԥҵаҩцәа ирхаанымхеит. Изызҳауа [[аглобализациа]] акультурақәа реилаҵәареи реинырреи рахь инанагеит. Убас [[Матиссеи]] [[Пабло Пикассои]] рырҿиара анырра ду ҟанаҵеит африкатәи аҟазара, иапониатәи агравиурақәа (мраҭашәаратәи [[Ренессанс]] аныррала ицәырҵыз) аимпрессионистцәа рзы ргәы шьҭызхуа акакәны иҟан. Иара убас мраҭашәаратәи [[акоммунизми]] [[апостмодернизми]] ридеиақәа аҟазара крызҵазкуа анырра дуӡӡа арҭеит.
Амодернизм иамаз анорма џьбара акульти, идеалисттә ҵабырг аԥшаареи ирыбзоураны, XX ашә.аҩбатәи азбжазы иара ахаҭа иахьзымнаӡо атәы аилкаарахь икылсит. Ахәшьарақәа [[реизыҟашьазаара]] ԥсра-зқәым фактны ирыдыркылеит. Ари ахҭыс [[ҳаамҭазтәи аҟазара]] аепохеи [[апостмодерн акритикеи]] рпериод хацнаркит. Аха иара убас ари апериод [[аҟазара аҵыхәтәа]] ԥҵәар алшоит ҳәа аимак-аиҿак цәырнагеит. Адунеизегьтәи акультуреи аҭоурыхи реиԥш, аҟазара иара убас аиҿырԥшратәи, ииасуа категориақәаны иԥхьаӡахо иалагеит, урҭ ирониала ирызнеиуан. Убри аан арегионалтә культурақәа рҳәаақәа иӡуа иалагеит, уи азеиԥш аглобалтә культура иахәҭакны иазхәыцуа иалагеит.
== Аклассификациа иазку аимак-аиҿак ==
[[Афаил:Duchamp Fountaine.jpg|мини|[[Марсель Диушан Иӡыршә]], 1917 шықәса]]
[[Афаил:Honoré Daumier 026.jpg|thumb|[[Оноре Домье]] атеатр аазырԥшуа иҭыхымҭа]]
[[Афаил:Adams The Tetons and the Snake River.jpg|thumb|[[Енсел Адамс]] ифотосахьа- Ашьхеибаркыра «Титон Ду» Гранд-Титон амилаҭтә парк аҿы иҟоу Снеик аӡиаси (Ваиоминг, Еиду Америкатәи аштатқәа)]]
Иарбанзаалак акы аҟазара ҳәа ахьӡ аҭара иадҳәаланы ицәырҵуа аимакқәа - аҟазара иазку аклассификациатә еимакқәа ҳәа ирышьҭоуп. 20-тәи ашәышықәсазы аклассификациатә еимакқәа рахь иаҵанакуан [[акубистцәеи]] [[аимпрессионистцәеи]] рсахьақәа, Диушан Иӡыршә, акиноиндустриа, абанкнотақәа реиқәырҽаҽарақәа, [[аконцептуалтә ҟазара]], авидеохәмаррақәа<ref name=":32">Deborah Solomon (14 декабря 2003), ''2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art'', New York Times Magazine Section</ref>.
Афилософ Девид Новиц излашьақәирӷәӷәо ала, аҟазара аҳәаақәҵара иадҳәалоу аиқәшаҳаҭымхара шамахамзар апроблема ашьаҭагьы иалаӡам. Еиҳаракгьы, ауаа руаажәларратә ԥсҭазаарахь иаларгало раинтиресқәеи, ргәазыҳәара дуқәеи роуп аҟазара иадҳәалоу аклассификациатә еимакқәа рӷьырак шьаҭас ирымоу. Новиц иажәақәа рыла, аклассификациатә еимакқәа атеориа мацара акәымкәа, еиҳарак ауаажәларра рзеиԥш хәшьарақәеи раԥхьаҟатәи рыҿиареи роуп изызку. Иаҳҳәап, британиатәи агазеҭ [[Daily Mail]] [[Дамиен Херст|Дамиен Херсти Треиси Емини]] русумҭақәа акритика азнауит, иагьышьақәнарӷәӷәеит «зқьышықәса рыҩныҵҟа аҟазара ацивилизациатә мчы дуқәа ируакын ҳәа. Иахьатәи ҳаамҭазы, аусумҭақәа ирҵәу ауасақәеи иҟьашьу аиарҭақәеи, зегьы ҳварварцәаны ҳҟарҵар алшоит" - ҳәа иақәмақаруеит. Акритикцәа аҟазара атеориа ҭҵаарадыррала аилкаара рҽазыршәаӡом, аха Хиорсти Емини русумҭақәа зыԥсоу атәы иаартны агәыҩбара арҭоит<ref name=":33">Painter, Colin (2002), ''Contemporary Art and the Home'', Berg Publishers, с.12, ISBN 1-85973-661-0</ref>. 1998 шықәса рзы [[Артур Данте]] ахшыҩзцаратә аексперимент рыдигалеит, уи иаанарԥшуеит: «артефакт ҟазаратә рҿиамҭак аҳасабала астатус акультура иаднагало аидеиақәа рҟынтәоуп ишцәырҵуа, иара иамоу ацәеижьтә ма ианыруа аҟазшьақәеи рҟынтәи акәымкәа. Абасала, акультуратә интерпретациа (аҟазара атеориа ахкы) асахьаркыратә аобиект иҳәаақәызҵо факторуп»<ref name=":34">Dutton, Denis (1998), Michael Kelly, ed., ''Tribal Art'', '''Encyclopedia of Aesthetics''', New York: Oxford University Press,</ref><ref name=":35">Danto, Arthur (1988), Susan Vogel, ed., ''Artifact and Art'', New York</ref>.
[[Аҟазара аҿагылара]] атрадициатә ҟазара аоппозициа аҳасабала уи аҵакқәа ашәара иҭанаргылоит<ref name=":0">«„[https://web.archive.org/web/20090910173718/https://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=571 Glossary: Anti-art]“», [[Британская галерея Тейт|Тейт]]</ref>. Ари атермин ададаизм иадҳәалоуп. Уи авторс дыԥхьаӡоуп [[Марсель Диушан]]<ref name=":0" />, Актәи адунеизегьтәи аибашьра иалагаанӡа [[реди-меидқәа]] анаԥиҵоз<ref name=":0" />.
== Аҟазареи акритикеи ==
{{Main|Асахьаркыратә критика}}
Аҟазареи [[аҟазараҭҵаареи]] асахьаркыратә критикеи реизыҟазаашьа аҵыхәтәантәи ҩышә шықәса рыҩнуҵҟа еиҳа-еиҳа иуадаҩхон. Иҟоуп уи аҩыза агәаанагара, иаҳҳәап, акритика иҿиацыԥхьаӡа, асахьаҭыхҩы икульт [[атрансценденттә]] позициа ацәыӡуеит ҳәа - аҵабырг аиллиузиала аҽаԥсахуеит, асахьаҭыхҩы иус аиҭашьақәыргылара аҭахуп ҳәа. Аҟазара акритиказы, автор уеизгьы-уеизгьы иҩымҭала ииҳәарц ииҭахыз аилкааразы исубстратуп, убри аҟнытә лассы-лассы акритика [[апаразитизм]] азы ахара адырҵоит. Убри аамҭазы, акритикцәа [[ӡыргаратә]] агентцәақәак раҳасабала иқәгылоит, аҩымҭақәа рсахьаркыратә хаҿсахьа аԥырҵоит, епохақәак раан урҭ асахьаркыратә рҿиамҭақәа иҟоу [[аидеологиатә]] хырхарҭа иадырҳәалоит<ref name=":36">{{Cite web |url=http://xz.gif.ru/numbers/48-49/istoriya-kritika/ |title=Олеся Туркина, Виктор Мазин — История и критика |access-date=2009-02-17 |archive-date=2008-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080622115321/http://xz.gif.ru/numbers/48-49/istoriya-kritika/ |url-status=live }}</ref>.
=== Аҟазара атеориақәа ===
[[Афаил:Joseph Mallord William Turner 012.jpg|thumb|200px|right|«Амцакра апарламент ахыбраҿы» [[Тернер, Џьозеф Маллорд Уилиам]], 1834 ш.]]
Антикатә аамҭа инаркны аҟазара [[афилософиа]] апрактика аҳасабала аҭҵаара иамаҭәарын. [[XIX ашәышықәсазы]] аҟазара еиҳарак [[аҵабырги]] [[аԥшӡареи]] реинырра иалҵшәаны иахәаԥшуан. Иаҳҳәап, аестетика атеоретик [[Џьон Рескин]], [[Тиорнер]] ирҿиара анализ азуа иазгәеиҭон, аҟазара ҵакыс иамоу асахьаркыратә методқәа рыла, аԥсабара иалоу аезотерикатә ҵабырг азнеира аԥҵароуп ҳәа<ref name=":37">«…идти в природу во всем одиночестве своего сердца, ничего в ней не отвергая, ничего не выбирая, и ничего не презирая, и веря, что все в ней хорошо и правильно, и радуясь всякой открывшейся истине.» [[Джон Рёскин]]. «Современные художники», том I, 1843 г.</ref>.
XIX ашәышықәса анҵәамҭазы [[амодернизм]] анцәырҵ, аҟазара<ref name=":38">Griselda Pollock, ''Differencing the Canon''. Routledge, London & N.Y.,1999. ISBN 0-415-06700-6</ref> иааннакыло аҭыԥ азы агәаанагарақәа инагӡаны, иаалырҟьаны рҽырыԥсахит. Убри аҩызаҵәҟьа ҟалеит [[XX ашә.]] анҵәамҭазгьы, [[апостмодернизм]] аидеиа анцәырҵ. [[Клемент Гринберг]] 1960 ш. рзы иҭыҵыз истатиа «Амодернисттә ҿыханҵа» аҟны, ҳаамҭазтәи аҟазара «иара ахатәы методқәа рыла иалкаау адисциплина акритика азнауеит»<ref name="Frascina">Modern Art and Modernism: A Critical Anthology. ed. Francis Frascina and Charles Harrison, 1982.</ref> ҳәа иҳәаақәиҵеит. Гринберг ари азнеишьа [[абстракттә експрессионизм]] аҿы ихы иаирхәеит, иара убас имариоу (аиллиузиақәа рыда) абстракттә ҿыханҵа аилыркаареи ашьақәырӷәӷәареи рзы иааирԥшит.
[[Ареалисттә]], [[анатуралисттә]] ҟазара асахьаркыратә маҭәахә афактуреи атехникатә знеишьақәеи аҵәахуазар, амодернизм убри аамҭазы асахьаркыратә метод ахы иархәаны арҭ атехникақәа иазхьанарԥшуеит. Уаанӡатәи асахьаҭыхыҩцәа аҿыханҵа аԥкрақәа (асахьа аҟьаԥсра, архиашьа, ашәыга афактура) рҿы аԥынгылақәа рбон, убри азы маӡала акәын аус шрыцыруаз. Амодернизм акәзар, ари азнеишьа даҽакала иаԥсахуеит, автор иаартны иарбоу аԥкрақәа ааирԥшуеит.
Гринберг инаишьҭарххны ари атема аҿиара рнапы алакыз егьырҭ аҟазаратә ҭҵааҩцәагьы алукаар ҟалоит: [[Маикл Фрид]], [[Т.Џь. Кларк]], [[Р. Краусс]], [[Л. Ночлин]] иара убас [[Г. Поллок]]. Гринберг ихаҭа иаамҭазтәи асахьаҭыхыҩцәа иалкаау ргәыԥ мацара атәы шиҩуазгьы, иидеиақәа XX ашәышықәса аҩбатәи азбжеи [[XXI ашәышықәса]] алагамҭеи рзы аҟазара афилософиа анаҩ аҿиараҿы акыр анырра ҟанаҵеит.
[[Енди Уорхол]] иеиԥш иҟоу [[апоп-арт]] асахьаҭыхыҩцәа еицырдыруа, ауаажәларраҿы апату роуа иҟалеит рметот ҷыда иабзоураны. Урҭ [[еицырдыруа акультуреи]] [[аҟазара адунеии]] рдыргақәа маӡала акритика рзуны рырҿиамҭақәа рахь ииаргон. 1980-тәи, 1990-тәи, 2000-тәи ашықәсқәа рзы арадикалтә сахьаҭыхыҩцәақәак ԥхьаҟа ицеит. Уаанӡа «иҳараку аҟазара » мацара ҳәа иԥхьаӡаз ахатәкритикатә метод асахьа хкқәа зегьы рҟны рхы иадырхәо иалагеит: амаҭәа адизаин, акомиксқәа, афишақәа, апорнографиагьы уахь иналаҵаны…
=== Аҟазара ахықәкқәа ===
Атеоретикцәа еснагь аҟазара цәырҵрак аҳасабала иазнеиуан, уи иалкаау аконцепциа аҟны афункциеи, аҟазшьақәеи зеиԥшроу еиԥш. Аха уи иаанагаӡом аҟазара ахықәкқәа еилкаамкәа иаанхоит ҳәа, избанзар еиуеиԥшым аҟазаратә рҿиамҭақәа раԥҵаразы еснагь амзызқәа ыҟан, иара убас урҭ реилыркаарақәагьы рацәан. Ҵаҟа иаагоуп аҟазара афункциақәак, урҭ еихшоуп ҩ-гәыԥкны: амотивациа змоуи, амотивациа змами ҳәа.
==== Амотивациа змам аҟазара афункциақәа ====
Амотивациа змам аҟазара афункциақәа ҳәа иԥхьаӡоуп ауаҩы иԥсабара иахәҭаку функциақәоуп. Урҭ арҿиаҩы ихаҭара иадҳәалаӡам, мамзаргьы даҽа тәым хықәкык амаҵ ауӡом, иаҳҳәап, аутилитартә хықәкы. Абри аганахьала аҟазареи арҿиара ахаҭеи ауаҩытәыҩса иԥсабара иарҿиеит. [[Homo sapiens]] ада даҽа ԥсы зхоу хкык аҟазара аԥнаҵомызт. Убри аҟнытә уи еснагь имариоу апрактикатә хәарҭа аҳәаақәа ирҭыҵуеит.
# ''Агармониеи, аҭышәынтәалареи, аритми рфундаменталтә уаҩытәыҩсатә [[инстинкт]].'' Ари аҩаӡараҿы аҟазара маҭәарк ма усхк акәымкәа, зыхә ҳараку аԥшӡара ҩнуҵҟала аԥшаара аҳасабала иқәгылоит, апрактикатә хәарҭа иазхьамԥшкәа.
«Аиҿырԥшра (аимитациа)- ауаҩы иԥсабара иалоу аинстинктқәа ируакуп. Анаҩс, иҟоуп агармониеи аритми ринстинкт, иара убас аишьашәалара, уи аҟны ҷыдала аритм ацәанырра аарԥшуп. Ари аԥсабаратә ҳамҭа шьаҭас иаҭаны, ауаҩы апоезиахь ихы азнархоит, убас еиҳа-еиҳа имаҷу аимпровизациақәа рҟынтәи ииашоу аҟазара ду ахь днаӡоит». - [[Аристотель]].
# ''Амаӡа ацәанырра.'' Аҟазара - ари Адунеии ҳареи ҳаимадара анырразы иҟоу цҳауп. Ари лассы-лассы узқәымгәыӷуа цәанырроуп, иара убас уи цәырҵуеит аҟазаратә рҿиамҭа анаҳбо, амузыка, ма ажәеинраалақәа ҳанырзыӡырҩуа.
«Зегь реиҳа иссиру, аԥсҭазаараҿы иԥаҳшәар зылшо - амаӡоуп. Уи иарбан ҟазараҵәҟьазаалак, ма ҭҵаарадырразаалак иахыҵхырҭоуп». - [[Альберт Еинштеин.]]
# ''Асахьаркыратә хәыцра''. Аҟазара иажәалатәым азнеишьала, асахьаркыратә хәыцра ҳәаада ахархәара алшара унаҭоит. Ажәақәа цәаҳәа-цәаҳәала еишьҭагылоит, урҭ зегьы иалкаау аҵакқәа рымоуп. Аҟазара акәзар, ҳәаа змам аформақәеи, асимволқәеи, аидеиақәеи унаҭоит. Урҭ рҵакқәа еиуеиԥшымкәа иҳәаақәҵахар алшоит.
«Иупитер иуарбажә - аҟазаратә рҿиамҭа ҿырԥштәык аҳасабала иаагозар, уи баша алогикатә (аестетикатә) атрибут еиԥш, адунеи ашареи амҽхаки ирсимволӡам. Уи асахьаркыратә хәыцра аԥырразы амч ду унаҭоит, егьырҭ еиԥшу ахаҿсахьақәа ирҿшаҳрԥшыртә иҟанаҵоит. Уи иарбан ажәазаалак, ма ихиоу идеиазаалак еиҳа ахәыцра ҿыцқәа ахылҵуеит. Ари ахаҿсахьа аестетикатә идеиа иаабац ахшыҩ аасҭа иҳаракуп. Уи алогикатә еилкаарақәа аԥсахуеит, аха ахшыҩ аԥсы аханаҵоит, ауаҩы илаԥш иҵамшәо ахаҿсахьақәа ҵыхәаԥҵәара змам рԥеиԥш ҳзаанартуеит». - Иммануил Кант.
# ''Ҳәаа змам ахаҿқәа рахь ааԥхьара.'' Аҟазара иабзоураны автор алшара имоуп ихы дақәиҭны, ма иҭахы-иҭахым адунеи адҵаалара. Авторцәақәак идырны рырҿиамҭақәа аҭыԥ уадаҩқәа рҟны иаанрыжьуеит, иаҳҳәап, ашьха ақәцәақәа рҟны. Ари азнеишьа, иалкаау ауаа мацара рахь акәымкәа, адунеи зегьы иааидкылана иазхьаԥшуеит.
#''Аритуалтәи асимволтә функциақәеи.'' Акультура жәпақәа рҿы иԥшӡоу аритуалқәеи, ақәгыларақәеи, акәашарақәеи ахҭысқәак рырԥшӡара иасимволуп. Дара рхаҭақәа абжьааԥны апрактикатә хықәкқәа ирышьҭаӡам, аха антропологцәа ирдыруеит урҭ амилаҭтә традициақәа рҵакқәа зеиԥшроу. Атрадициақәа абиԥарақәа жәпакы рыҩнуҵҟа ишьақәгылон, аханатәгьы урҭ акосмостә ҵак ду рыман, аха анаҩс урҭ уаҳа аӡәгьы игәалаиршәомызт.
«Аҭоурых ҟалаанӡатәи абахә сахьақәеи ажәытә обиектқәеи лассы-лассы апрактикатә хәарҭа рымаӡам. Уи иахҟьаны урҭ абжьааԥны адекоративтә, аритуалтә, ма асимволтә ҟазшьа рымоуп ҳәа ирышьҭоуп. Ас еиԥш иҟоу аобиектқәа ҭызҵаауа аҵарауаа реиҳараҩык, атермин «аҟазара» ахархәара агха дуқәа ахылҿиаар шалшо атәы ибзианы ирдыруеит» - Сильва Томаскова.
Аҟазареи акультуратә беиарақәа раԥҵареи ирыдҳәаланы даҽа хәаԥшышьакгьы ыҟоуп. Ари агәаанагара излаҳәо ала, арҿиара - ари иузымдырӡакәаны ицәырҵуа [[ацәеижьтә еилыԥшаара]] [[аиҽырбара]] аҳасабала аарԥшроуп. Иарбоу атеориа ҩ-фактк марианы иҳаилнаркаауеит. Актәи, аҟазара аусзуҩцәа рыбжьара абриаҟара ахацәа зыҟоу. Аҩбатәи, ауаҩы иԥсҭазаараҿы [[иреиҳау]] [[Арҿиаратә активра апериоди|арҿиаратә периоди]] [[исексуалтә активреи]] зеиқәшәо атәы<ref name=":39">''[[Миллер, Джеффри|Miller, G. F.]]''[http://psych.unm.edu/people/directory-profiles/miller-papers/1999-sexual-selection-cultural-displays.DOC Sexual selection for cultural displays] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150224160922/http://psych.unm.edu/people/directory-profiles/miller-papers/1999-sexual-selection-cultural-displays.DOC |date=2015-02-24 }}//The evolution of culture. Ed. by R. Dunbar, C. Knight, & C. Power. — Edinburgh: Edinburgh University Press, 1999. — PP. 71-91.</ref><ref name=":40">[http://jeps.efpsa.org/article/download/jeps.bb/91 Stoyo Karamihalev. Why Creativity is Sexy: A Review of the Evidence of Sexual Selection for Creative Abilities in Humans] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200205160129/http://jeps.efpsa.org/article/download/jeps.bb/91 |date=2020-02-05 }}// Journal of European Psychology Students. — 2013. — No. 4. — pp. 78—86.</ref>.
==== Аҟазара амотивациа змоу афункциақәа ====
Автор аҩымҭа аус анадиуло иҿаԥхьа хықәкқәак ықәиргылоит. Аԥхьаҟа ас еиԥш иҟоу ахықәкқәа амотивациа змоу ҳәа ирышьҭоуп. Ари иарбанзаалак аполитикатә хықәкы, асоциалтә ҭагылазаашьа ахҳәаа аҟаҵара, агәалаҟазаареи аемоциақәеи раԥҵара, апсихологиатә нырра, акы аилиустрациа азура, аалыҵ аӡыргара мамзаргьы баша ажәахә ашьҭра уҳәа акәзар алшоит.
#: 1. ''Акоммуникациа ахархәага.'' Имариаӡоу аформала аҟазара акоммуникациа ахархәагоуп. Егьырҭ акоммуникациа азнеишьақәа реиҳарак реиԥш, уигьы аинформациа ауаа рыҭара гәҭакыс иамоуп. Иаҳҳәап, аҭҵаарадырратә иллиустрациа- аинформациа аиагаразы иҟоу ҟазаратә формоуп. Ас еиԥш иҟоу даҽа ҿырԥштәык иреиуоуп агеографиатә хсаалагақәа. Ас еиԥш иҟоу даҽа ҿырԥштәык иреиуоуп агеографиатә хсаалагақәа. Аха ацҳамҭқәа рҵакы хымԥада ҭҵаарадыррала иҟамлар ҟалоит. Аҟазара иалнаршоит аобиективтә информациа адагьы аемоциақәа, агәалаҟазаара, ацәаныррақәа раарԥшра.
#: «Аҟазара — ари акоммуникациазы рхы иадырхәо асимволтә ҵакы змоу артефактқәеи, ма асахьақәеи реизакроуп»<ref name=":41">Steve Mithen. The Prehistory of the Mind: The Cognitive Origins of Art, Religion and Science. 1999</ref>. — Стив Митен.
#: 2. ''Аҟазара гәырҿыхгак аҳасабала.'' Аҟазара еиҳарак хықәкыс иамоу - ауаҩы игәалаҟазаареи ицәаныррақәеи раԥҵароуп. Уи ауаҩы ицхраауеит аамҭа ибзианы ахыгара, иԥсы ашьара. Лассы-лассы ари ахықәкы азы амультфильмқәеи авидеохәмаррақәеи аԥырҵоит.
#: 3. ''[[Авангард]], аполитикатә еиҭакрақәа узы аҟазара.'' XX ашәышықәса алагамҭазы аҟазара ҳәаақәызҵо ахықәкқәа ируакын аполитикатә еиҭакрақәа апровокациа рзызуа аҩымҭақәа раԥҵара. Ари ахықәкы азы ицәырҵыз ахырхарҭақәа — [[дадаизм]], [[асиурреализм]], аурыс [[конструктивизм]], [[абстракттә експрессионизм]] — еидкыланы [[авангард]] ҳәа ирышьҭоуп.
#: «Ареализм зырҿыхыз апозитивизм Ацқьа Фома Аквински инаиркны Анатоли Франс иҟынӡа, сгәы иаанагоит интеллектуалтә ма аморалтә прогресск иаӷоуп ҳәа. Уи сара даара исцәымӷуп, избанзар уи аҟыбаҩдареи, ацәымӷреи, аҽырԥагьареи рыла ишьақәгылоуп. Ареализм амшалоуп изцәырҵуа аҵакы змам ашәҟәқәеи ицәаԥҽыгоу апиесақәеи. Иара иааҟәымҵӡакәа агазеҭқәа рҟынтәи амч аиуеит. Уи ауаа зегь реиҳа ргьама бааԥс иаҿагәыбзыӷуеит. Уи алагьы ареализм аҭҵаарадырреи аҟазареи иахыччоит; ари аҩыза амариа - игаӡароуп, ала аԥсҭазаара иеиԥшуп»<ref name=":42">Andre Breton, Surrealist Manifesto (1924)</ref>.— [[Андре Бретон]] ([[сюрреализм|асюрреализм]]).
#: 4. ''Апсихотерапиазы аҟазара.'' Апсихологцәеи апсихотерапевтцәеи аҟазара рхы иадырхәар рылшоит апрофилактикатә ма ахәшәтәратә хықәкқәа рзы. Ауаҩы иусура анализ шьаҭас измоу атехника ҷыда, апациент иԥсихикатәи иемоциатәи ҭагылазаашьа адиагностика аҟаҵаразы ахархәара аиур залшо еиԥш, еиҳа иҭышәынтәалоу иҩныҵҟатәи аҭагылазаашьа анагӡареи рзгьы рхы иадырхәоит. Араҟа хықәкы хадас иҟоу адиагноз ақәыргылара акәӡам, ауаҩы иԥсихика агәабзиара аиӷьтәроуп. [[Амедитативтә ҿыханҵа]] арт-терапиа хкы ҷыданы иԥхьаӡоуп. Уи апсихотерапиеи, ахдырреи, ахаҭаратә еизҳареи рышьаҭақәа зегьы еиднакылоит.
#: 5. ''Асоциалтә ҿагылареи, ишьақәгылоу аиҿкаареи/ма анархиеи рхырбгалареи рзы аҟазара.'' Аҟазара аҿагылара аформа аҳасабала, иалкаау аполитикатә хықәкык амамзар ҟалоит. Уи хықәкыс иамоуп иҟоу арежим ма уи иадҳәалоу еиуеиԥшым аспектқәа акритика рзура. Аграффити егьырҭ стрит-арт хкқәеи аҩнқәа рыҭӡамцқәа, автобусқәа, адәыӷбақәа, ацҳақәа уҳәа алаԥшҳәааҿы иҟоу аҭыԥқәа рҿы ианырҵуа асахьақәеи аҩырақәеи роуп. Лассы-лассы уи аиҳабыра рҟынтә азин рмоукәа, зегь реиҳа иахьубарҭоу аҭыԥқәа рҿы иҟарҵоит. Убри азы аграффити азакәан еиланагоит, авандализм аформоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.
#: «Аҟазара раԥхьа инаргыланы зегьы шыбзиоу атәы акәымкәа, ауаа рыԥсҭазаараҵәҟьа аанарԥшуазароуп. Уи азы иҟоуп аӡыргара. Иара акы аҭахуп, акы ааухәартә иҟанаҵоит, аԥаҵасара, аҽыӡәӡәара, аԥсшьара ацара уҳәа убас иҵегьы»<ref name=":43">Ударим культурой по беспределу! Деловая газета «Взгляд» № 24 (160) от 25 июня 2010 года http://www.respublika-kaz.info/files/news/issue/0/92.pdf {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20120204114345/http://www.respublika-kaz.info/files/news/issue/0/92.pdf |date=2012-02-04 }}</ref>. — [[Буксиков, Серик]].
#: 6. ''Апропаганда ма акоммерциатә еизыҟазаашьақәа ралагаларазы аҟазара.'' Аҟазаратә рҿиамҭақәа лассы-лассы [[апропаганда]] ахықәкқәа рымаҵ ауеит, ауаа ргьамақәеи ргәалаҟазаарақәеи рыԥсахразы. Убас еиԥш аус ауеит иаарту [[аӡыргарагьы]]. Уи акоммерциатә аалыҵ аахәаҩ ибзианы дазнеирц азы ирылаирҵәоит. Аҩ-ҭагылазаашьак рҿы арҿиаҩцәа хықәкыс ирымоуп аидеиа, ма амаҭәар ишазыҟоу ала ауаҩы иемоциақәеи иԥсихологиеи маӡала напхгара рыҭара<ref name=":44">[[Roland Barthes]], Mythologies</ref>.
Хыхь зыӡбахә аагоу аҟазара афункциақәа еиҿагылаӡом, урҭ аамҭакала ицәырҵыргьы ҟалоит. Иаҳҳәап, аҟазара агәырҿыхгаразы, лассы-лассы иҵәаху аалыҵ, афильм, ма авидеохәмаррақәа рӡыргара аҽамнадоит. [[Апостмодерн]] аепоха иаҵанакуа аҟазара аҟазшьа ҷыдақәа ируакуп (1970-тәи ашықәсқәа рышьҭахь) — аутилитарра, афункционалра, акоммерциатәра хықәкыс иамоу аизҳара. Убри аамҭазы зых иашьҭам аҟазара ма уи асимволтәи аритуалтә хықәкқәеи рҿы ахархәара еиҳа-еиҳа имаҷхоит.
==== Аҟазареи, асоциалтә еилазаашьеи, аҵакы амазаареи ====
[[Афаил:Chateau-de-versailles-cour.jpg|left|thumb|300px|Версаль: архитектор Луи ле Во акралтә хан аҩнуҵҟатәи ашҭа ааиртит [[акурдонер]] аԥҵаразы, анаҩс егьырҭ европатәи архитекторцәа аӡәырҩы акопиа ахырхит]]
Лассы-лассы аҟазара егьырҭ ауааԥсыра ирыцәтәыму, иалкаау асоциалтә ҿыгҳарақәа рытрибут ҳасабала иахәаԥшуеит. Абри аганахьала аҟазара иԥшӡоу, аха хәарҭара злам амаҭәарқәа раахәареи, амали, амалрҳареи ирыдырҳәалоит. Арҭ агәаанагарақәа рыдгылаҩцәа ҿырԥштәык аҳасабала иааргар рылшоит [[Версалтәи ахан]], мамзаргьы [[Санкт-Петербург]] иҟоу [[Ермитаж]]. Уаҟа Европа ибеиаӡаз амонархцәа еизыргеит аколлекциа дуқәа. Ас еиԥш иҟоу аколлекциақәа змазарц зылшо даара ибеиоу ауаа, аиҳабырақәа, ма аиҿкаарақәа роуп.
Акультурақәа жәпакы рҿы [[еиҿкаау]], зыхә ҳараку амаҭәарқәа, урҭ изтәу рсоциалтә статус иадыргоуп. Убри аамҭазы, 1793 шықәсазы афранцыз револиуциа ду аан даҽа ахырхарҭақәа ыҟан. Убас еицырдыруа [[Алувр]] ахан афранцыз аҳцәа ирхатәын. Аха нас ари ашықәс азы уи ажәлар зегьы рзы ашәқәа аадыртит, официалла иаарту музеины иҟалеит. Аҟазара иадҳәалоу ҳаамҭазтәи амузеиқәеи ахәыҷтәы ҵаратә программақәеи економикала иҿио атәылақәа реиҳарак ари аҿырԥшы иақәныҟәоит, зегьы рзы аҟазаратә рҿиамҭақәа рахь инеиртә аҭагылазаашьа ҟалоит. Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы лассы-лассы иуԥылоит амалуаа зхатәы коллекциақәа змоу амузеиқәа, аха анаҩс урҭ аҳәынҭқарра иарҭоит. Иаҳҳәап убас XIX ашәышықәсазы, арегионалтә аихамҩатә ҳа ахада Џьон Теилор Џьонстон иаԥиҵеит [[Аметрополитен амузеи (Ниу-Иорк)]]. Иара ихатә ҟазаратә рҿиамҭақәа реизга ауп ари амузеи шьаҭас иаиуз. Урыстәыла абри аҩыза ароль наигӡеит ҳаамҭазы [[Аҳәынҭқарратә Третиаковтәи агалереиа]] ҳәа изышьҭоу амузеи ашьаҭаркҩы аҭуџьар [[Павел Третиаков]]. Ус шакәугьы, ҳаамҭазы аҟазара аколлекциа ду амазаара ауаажәларраҿы амал дуи астатус ҳараки ирсимволны иаанхоит.
[[Афаил:BeuysAchberg78.jpg|thumb|right|250px|[[Иозеф Боис]], [[Аперформанс]] Досу - асоциалтә организм ахақәиҭтәра амҩаҿы дсахьаҭыхҩуп, 1978 ш.]]
Зны-зынла асахьаҭыхыҩцәа аҟазара ҷыда аԥҵара рҽазыршәоит. Уи имариоу маҭәарк, ма материалтә хәшьара змоу аҳасабала иузаахәом.1960-70-тәи ашықәсқәа рзы аибашьра ашьҭахьтәи анемец сахьаҭыхыҩцәа нагақәа ируаӡәкыз [[Иозеф Боис]] иҳәон «баша аобиект мацара акәымкәа, еиҳау ухаҿы иааугароуп»<ref name=":45">{{статья |заглавие=An Interview with Joseph Beuys |издание=[[Artforum|ArtForum]] |том=8 |номер=4 |страницы=45 |язык=en |автор=Sharp, Willoughby |месяц=12 |год=1969 |тип=magazine}}</ref> ҳәа. Уи иабзоураны ицәырҵит [[аперформанс]], [[авидео-арт]], [[аконцептуалтә ҟазара]] реиԥш иҟоу ахырхарҭақәа. «Аидеиа акәша-мыкәша иҟоу адемократиатә мҩақәҵарақәа аҟазаратә рҿиамҭақәа товаруп ҳәа ирыԥхьаӡон. Арҭ аиҿцәажәарақәа 1960-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭазы, аестетикатә идеиа ҿыцқәа цәырнагоит, лымкаала алҵшәа ӷәӷәа ҟанаҵеит 1970-тәи ашықәсқәа рзы. Асахьаҭыхыҩцәа хыԥхьаӡара рацәала аконцептуалтә ҟазара алырхоит. Урҭ аҿыханҵеит аскульптурақәеи раԥҵара аперформанси егьырҭ [[акционисттә]] усқәеи рыла ирыԥсахит. Авторцәа хықәкыс ирыман аҟазаратә рҿиамҭақәа аобиеқт аҳасабала иҟоу агәаанагара аԥсахра»<ref name=":46">Rorimer, Anne: New Art in the 60s and 70s Redefining Reality, page 35. Thames and Hudson, 2001.</ref>.
Иҳаҩсыз ажәашықәсақәа рылҵшәа иаҳнарбит, ахырхарҭа ҿыцқәа аҟазара акоммерциализациа аҿаԥхьа ишымчыдоу. Ицәырҵо иалагеит [[акционисттә]] қәгыларақәа рвидеонҵамҭақәа зну DVD, аексклиузивтә [[перформансқәа]] рахь ааԥхьарақәа, иара убас аконцептуалистцәа рцәыргақәҵақәа рҿы иаанрыжьыз аобиектқәа. Аперформансқәа жәпакы иуадаҩу усны иҟалеит. Урҭ рҵакы ҵаула еилызкаауа аҵара змоу аинтеллектуалцәеи иреиҳаӡоу аелитеи роуп. Уаанӡа аелита ирдырган асахьақәеи аскульптурақәеи рымазаара, уажәы урҭ рсимвол ҿыцны иҟалеит аҟазара ахаҭа аилкаара. Аҟазара аҭоурыхи атеориеи рдырра даара иҳараку аҵарадырра аҩаӡара аҭахуп. Убри иахҟьаны аҟазара макьанагьы ауаажәларра иреиҳау акласс ишатәу иадырганы иаанхоит. «2000-тәи ашықәсқәа рзы инарҭбааны ирылаҵәаз DVD атехнологиа аамҭазы, асахьаҭыхыҩцәеи агалереиақәеи асахьақәа рыҭиреи ацәыргақәҵақәа рымҩаԥгареи рҟынтәи ахашәалахәы роуан. Авидео-компиутертә сахьақәа рыҭира ахылаԥшра рнапаҿы иааргеит, урҭ аколлекционерцәа рахь хыԥхьаӡарала имаҷны ирызнеиуан»<ref name=":47">Robertson, Jean and Craig McDaniel: Themes of Contemporary Art, Visual Art after 1980, page 16. Oxford University Press, 2005.</ref>.
== Аҟазареи анаукеи ==
[[Афаил:Alchemist's Laboratory, Heinrich Khunrath, Amphitheatrum sapientiae aeternae, 1595.jpg|thumb|Ганс Заредеман де Врис-алхимик Илабараториа (1595)]]
Аҟазареи уи хаз иамоу аспектқәеи [[аҭҵаарадырратә ҭҵаара]] иамаҭәаруп. Иааизакны аҟазара ҭызҵаауа аҭҵаарадырреи уи иадҳәалоу ацәырҵрақәеи [[рнаука]] [[аҟазараҭҵаара]] ахьӡуп. Аҟазара аҭҵаара знапы алаку [[афилософиа]] аусхк - аестетикоуп. Аҟазара иадҳәалоу [[афеноменқәа]] [[акультурологиа]], [[асоциологиа]], [[апсихологиа]], [[апоетика]], [[асемиотика]] реиԥш иҟоу егьырҭ [[ауаажәларратәи]] [[агуманитартәи]] [[ҭҵаарадыррақәа|аҭҵаарадыррақәа]] рнапы рылакуп .
Раԥхьаӡа акәны аҟазара системала аҭҵаара дазааҭгылеит [[Аристотель]] (384-322 шш.ҳера ҟалаанӡа) иусумҭа «[[Апоетика]]» аҟны. Иазгәаҭатәуп, егьырҭ иусумҭақәа рҟны аҭҵаарадырратә дырреи [[аҭҵаарадырратә методи]] рсистемаркра хациркит.
Ҳаамҭазы аҟазара аҭҵаараҿы, [[асемиотика]] иҷыдоу ароль нанагӡоит. [[XIX ашәышықәса]] анҵәамҭазы ицәырҵыз ари анаука акоммуникациеи [[адыргатә системақәеи]] рганахьала апроблемақәа жәпакы ирыхәаԥшуеит. Асовет [[культуролог]] ду, асемиотик [[Иури Лотман]] (1922-1993) иусумҭақәа рҿы акультура асемиотикатә знеишьа рыдигалеит, [[асахьаркыратә текстгьы]] аҭҵааразы акоммуникациатә модель дахцәажәеит. Ари азнеишьала аҟазара абызшәа аҳасабала иахәаԥшуеит, даҽакала иуҳәозар, ҷыдала еиҿкаау адыргақәа зхы иазырхәо акоммуникациатә системаны<ref name=":30">Лотман Ю. М. Об искусстве. СПб., 1998. С. 19.</ref>.
Иҟоуп агипотеза, аҟазара аҭҵаарадырра аԥхьа ицәырҵит ҳәа, акыраамҭа уи арольгьы наныгӡон. Аҟазарагьы аҭҵаарадыррагьы адыргатә системақәоуп, урҭ рыла ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу адунеии, ихаҭареи ҭырҵаауеит. Уи азы рхы иадырхәоит [[Аексперементқәа|аекспериментқәа]], анализ насгьы [[асинтез]].
Аҟазареи аҭҵаарадырреи реиԥшымзаарақәа:
* аҭҵаарадырреи [[атехникеи]] амаҭәарқәа еиҳа анырра рнаҭоит, аҟазара-[[апсихологиа]];
* аҭҵаарадырра [[абиективра]] иашьҭоуп, аҟазара арҿиамҭақәа раԥҵаҩцәа ракәзар, рылшарақәеи рцәанарыррақәеи зегьы аҟазарахь иаларгалоит;
* [[аҭҵаарадырратә метод]] ӷәӷәала [[ирационалтәуп]], аҟазараҿы акәзар, еснагь иҟоуп [[гәынхәҵысҭалеи]] ԥымклареи аҭыԥ;
* аҟазаратә рҿиамҭақәа зегьы [[иакуп]], инагӡоуп, анаукатә усумҭақәа зегьы ҳаԥхьа иҟази ашьҭрақәлаҩцәеи реибаркыраҿы иҟоу ахәҭоуп;
Иазгәаҭатәуп, арҭ аиԥшымзаарақәа рҵакы хыхь-хыхьлатәи ахәаԥшраан мацароуп ишиашоу. Иарбан пунктзаалак аиҿцәажәаразы хазы теманы иаанхоит.
== Аҟазареи адинхаҵареи ==
Аҟазара аиреи [[адинхаҵара]] ацәырҵреи зынӡаск аиҟәыҭхашьа рымам<ref name=":31">[http://www.vrn-histpage.ru/prehistoric/religion.html Доисторические времена — Искусство и религия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20090221022559/http://www.vrn-histpage.ru/prehistoric/religion.html |date=2009-02-21 }} {{Анеишьа амам азхьарԥш|число=22|месяц=05|год=2013|url=http://www.vrn-histpage.ru/prehistoric/religion.html|id=20090308}}</ref>. Ишьақәгылаз адинхаҵара аганахьала, аҟазара адин иуднагало иреиҳау аҵабырг аарԥшразы асимволтә знеишьа мацароуп иамоу. Акыраамҭа, [[ақьырсианра аизҳазыӷьара]] инаркны [[Аиҭарҿиара]] аамҭа аҟынӡа, европаҿы аҟазара еиҳарак Ауахәама аҭахрақәа наныгӡон.
== Адунеи атәылақәа рҟазара ==
* [[Великабританиа Аҟазара]]
* [[Германия Аҟазара]]
* [[Италия Аҟазара]]
* [[Франция Аҟазара]]
* [[Урыстәыла Аҟазара]]
: ''Уахә. иара убас'' [[:Акатегориа:Атәылақәа рыла аҟазара]]
== Уахә. иара убас ==
* [[Аҟазараҭҵаара]]
* [[Акультура]]
* [[Аестетика]]
** [[Мимесис]]
* [[Арт-бизнес]] / [[Арт-џьармыкьа]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Азгәаҭақәа|2}}
== Алитература ==
* Aliev, Alex. (2009). [http://sites.google.com/site/arify4/home/the-intentional-attributive-definition-of-art The Intentional-Attributive Definition of Art.] ''Consciousness, Literature and the Arts'' 10 (2).
* [[Дмитриева, Нина Александровна|Нина Дмитриева]]. [http://artyx.ru/books/item/f00/s00/z0000000/st002.shtml Происхождение искусства] // Всеобщая история искусств. Том 1. Москва, 1956.
* {{книга
|автор = Владимирская А. О., Владимирский П. А.
|заглавие = Искусство для простых смертных
|ссылка =
|место = М.
|издательство = [[Диалектика (издательство)|«Диалектика»]]
|год = 2005
|страницы = 352
|isbn = 5-8459-0902-3
}}
* Т. Григорьева. [http://ec-dejavu.ru/a/Art_East.html Искусство-неискусство (Искусство в Японии)] // Григорьева Т. П. Движение красоты: Размышления о японской культуре. М.: «Восточная литература» РАН, 2005, с. 180—192
* С. Зенкин. [http://ec-dejavu.ru/a/Art_for_art.html Теофиль Готье и «искусство для искусства»] // Зенкин С. Н. Работы по французской литературе. — Екатеринбург: Изд-во Урал. ун-та, 1999, с. 170—200
* Беньямин В. «Произведение искусства в эпоху его технической воспроизводимости»//Избранные эссе, М., 1996.
* {{книга
|автор = [[Пелипенко, Андрей Анатольевич|Пелипенко А.А.]]
|заглавие = Искусство в зеркале культурологии
|ссылка = http://apelipenko.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8/%D0%98%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B8.aspx
|место = М.
|издательство = Государственный институт искусствознания
|год = 2009
|страницы = 318
|isbn = 978-5-98187-406-2
|archive-date = 2022-04-08
|access-date = 2026-06-14
|archive-url = https://web.archive.org/web/20220408021947/http://apelipenko.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8/%D0%98%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B8.aspx
|url-status = dead
}}
* {{книга|автор=Каган М. С.|заглавие=Морфология искусства|место=Л.|издательство=Искусство|год=1972|страниц=440|isbn=|тираж=20000}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Эстетика|Е. Аничков.}}
* {{ВТ-МЭСБЕ|Искусство}}
* {{БРЭ|автор=С. А. Ромашко|статья=Искусство|ссылка=https://old.bigenc.ru/philosophy/text/2022615|архив=https://web.archive.org/web/20221017175959/https://bigenc.ru/philosophy/text/2022615|архив дата=2022-10-17}}
* {{книга|автор=Mendes Valerie (ed.)|заглавие=A History of art|ссылка=https://archive.org/details/historyofart0000unse_j4d3/page/n7/mode/2up|место=|издательство=Borders Press|год=2002|страниц=1016|isbn=9780681889521|ref=History of art}} Столяр А. Д. Происхождение изобразительного искусства. — М.: Искусство, 1985
* Столяр А. Д. Происхождение изобразительного искусства. — М.: Искусство, 1985
* Толстой Л. Н. Что такое искусство 1899 г..
== Азхьарԥшқәа ==
* [https://curlie.org/ Curlie] (dmoz) аҿы аҟазара азхьарԥшқәа ркаталог
* Open Encyclopedia Project аҿы аҟазара
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:ҟазара}}
[[Акатегориа:Аҟазара| ]]
[[Акатегориа:Аестетикаҿы аилкаарақәа]]
[[Акатегориа:Аҿыханҵатә ҟазара]]
nxuutdtayen6f4t8xk36v7m7lfuwknj
Аҭҵаарадырра
0
53975
171859
168099
2026-08-17T19:23:36Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171859
wikitext
text/x-wiki
'''Аҭҵаарадырра''' ([[Праславянский язык|протослав.]] * na - + * učiti - арҵара, аҵара) — иҟоу иану иазкны [[знание|адыррақәа]] ралкаареи [[Систематизация|реихшареи]] иазырхоу [[деятельность|усуроуп]].
Ари аусмҩаԥгатә алнаршоит [[факт|аҵабыргқәа]] реизгара, урҭ лассы-лассы рырҿыцра, [[систематизация|асистема аҟаҵара]], [[Критическое мышление|акритикатә]] [[Научный анализ|анализ]] рыҭарала. Абри аҵаҵӷәала иалыршахоит адырра ҿыцқәа реихшьаалареи реимадареи, [[природа|аԥсабаратәи]] [[общество|ауаажәларратәи]] цәырҵрақәа ахҳәаа рызҭо, насгьы урҭ [[Принцип причинности|рҽыҵга-хылҿиааратә еимхәыцқәа]] ҳрызхьазырԥшуа, зыбзоурала иҟалаша ҳхаҿы [[прогноз|аагаразы]] алшарагьы ҳамоу. Игәаҭоу [[факт|аҵабыргқәа]] зегьы кылзыршәшәаауа, насгьы [[эксперимент|експериментла]] иаҿаԥҽым [[гипотеза|агипотезақәа]], [[закон природы|аԥсабара]] мамзаргьы [[Общество|аилазаара]] азакәанқәа ҳәа иԥхьаӡоуп (шәахә. [[научный метод|аҭҵаарадырратә метод]]).<ref>''[[Уайтхед, Альфред Норт|Уайтхед А. Н.]]'' Избранные работы по философии. М.: Прогресс, 1990. 716 с.</ref>
Аҭҵаарадырра аҭоурыхҭҵааҩ [[Веселовский, Иван Николаевич|И. Н. Веселовски]] игәаанагарала, «ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырра гәыцәс иамоуп анаҩстәи х-шьаҭак: 1) аԥсабара аҭҵаараҿы аексперименти, азкылԥшреи аԥышәеи рхархәара; 2) ихадоу аԥхьазхьарԥшқәа рҟынтәи иаауа алкаақәа рлогикатә шьақәырӷәӷәара; 3) аԥсабаратә процессқәа математикала раарԥшра алшара».<ref>''[[Веселовский, Иван Николаевич|Веселовский И. Н.]]'' «Аристарх Самосский — Коперник античного мира». — [[Историко-астрономические исследования]], Вып. VII, 1961, — C.29. — 420 c.</ref>
Аҵарадырра инарҭбааны иуҳәозар, иаҵанакуа аусура аҭагылазаашьақәеи ахәҭақәеи зегьы агәыланахалоит:
* аҭҵаарадырратә усура [[Разделение труда|аихшареи]] [[Кооперация|аидкылареи]];
* аҭҵаарадырратә усбарҭақәа, аексперименталтәи алабораториатәи еиқәыршәагақәа;
* [[Научный метод|Аҭҵаарадырратә усумҭа аметодқәа]];
* [[Терминология|атерминологиатәи]] [[Классификация|аклассификациатәи]] аппарат;
* ажәабжь аизгареи, аҵәахреи, ахархәареи рсистема.
[[Науковедение|Аҭҵаарадырратә ҭҵаарадырра]] — [[Научное исследование|ҭҵаарадырратә ҟәшоуп]], аҭҵаарадырра аҭҵаара иазку.
[[Файл:The Scientific Universe.png|thumb|right|500px|Адунеи аҿы иҟоу аобъектқәа рмасштаб, аҭҵаарадырра аҟәшақәа ирҿырԥшны; аформалтә ҭҵаарадыррақәа аҭҵаарадырратә дырра ашьаҭа ҳәа иалкаауп]]
== Аҭҵаарадырра ихадоу аҷыдарақәа ==
<ref>''[[Ракитов, Анатолий Ильич|Ракитов А. И.]]'' Анатомия научного знания. — М., Политиздат, 1969</ref><ref>''[[Копнин, Павел Васильевич|Копнин П. В.]]'' Гносеологические и логические основы науки. — М., 1974, 568 с.</ref>
* Аҵарадырра – ишьақәырӷәӷәоу аԥҟарақәа рыла ишьақәгылоу, адыргақәа рсистемаҿы иарбоу адырра ауп.
* Аҭҵаарадырра еснагь иахьынӡауала иалкаау (ҭоурыхтә ҩаӡарацыԥхьаӡа) абызшәала иҭаҩуп.
* Аҭҵаарадырра – аобиектқәа русуреи рыҿиареи рзакәанқәа ирызку адыррақәа рсистема ауп.
* Аҭҵаарадырра ҳәа ԥышәарала иузгәаҭо иагьыузышьақәырӷәӷәо адырра ауп изахьӡу.
* Аҭҵаарадырра еиԥҟьарада еизҳауа, иагьхаҭәаауа адыррақәа ирсистемоуп. Уи ахаҭәаара мҩаԥысуеит еиҳарак иҿыцу аметодқәа рыцхыраарала.
* Аҭҵаарадырра иамоу аилазаара шьақәгылоуп: амаҭәари, атеориеи агипотезеи, аметоди аҵабырги, аԥышәатә материал ахҳәааи рыла.
Аҭҵаарадырратә ҳәаа ({{lang-en|science field}}) — аҭагылазаашьақәа 12 алзыршо ҭҵааратә ҳәаауп : 1) аҭҵаарадырратә ҳәаа ахәҭақәа зегьы аамҭа цацыԥхьаӡа рҽырыԥсахуеит уи аусхкы аҿы имҩаԥысуа аҭҵаарақәа ирылҵшәаны, еиҳаракгьы алогикатә/математикатә мыругақәеи егьырҭ аҳәаақәа рҟынтәи хазы игоу ашьҭа/ԥхьахьарԥшрақәеи; 2) [[научное сообщество|аҵарадырратә еилазаара]] иҷыдоу азыҟаҵара амоуп, «иӷәӷәоу ажәабжьтә еимадарақәа еиқәнархоит», «аҵарадырратә ҵас» еиҿнакаауеит ма иацнаҵоит; 3) аҵарауаа рхы иақәиҭны аус руртә аалшара рымоуп аҭҵаарақәа рымҩаԥгаразы, насгьы урҭ здызкыло ауаажәларра аҟынтәигьы адгылара роууеит; 4) аҵарауаа рдунеихәаԥшышьа иаҵанакуеит «закәанеизшәарала зҽызыԥсахуа иалкаау» обиектқәа, [[научный метод|аҭҵаарадырратә метод]] иахәҭоу аилкаара, еиҿкаау аҭҵаарадырра ахәаԥшышьа, ииашоу ахҳәаақәеи аилыркаарақәеи рҟынӡа инаӡо, аҵарадырратә етикатә принципқәа, иара убас аҵабырг хақәиҭла аԥшаара; 5) ҳаамҭазтәи алогикатә/математикатә мыругақәа ажәабжь икылкааны ишьақәдыргылоит, аусгьы адырулоит; 6) аҭҵаарақәа рҳәаа — иҟаҵәҟьоу аобектқәа/ахаҭарақәа; 7) аҵарауаҩ егьырҭ [[фоновые знания|идыррақәа]] — ҳаамҭазтәи, ишьақәырӷәӷәоу адыррақәа, агипотезақәеи атеориақәеи, ирышьашәалоу егьырҭ ахырхарҭақәа рҟынтәи иаагоу; 8) зыҭҵаара мҩаԥысуа апроблемақәа реизга иҭырҵаауа ахаҭа аҳәаақәа рыҩнуҵҟа иҟоуп; 9) еизгаз адыррақәа ирыгәҭыларкуеит адунеихәаԥшышьа иашьашәало, азҿлымҳара змоу, згәаҭара ауа атеориақәа, агипотезақәеи адыррақәеи, иара убас уаанӡа аҭҵааратә ҳәаақәа рыҩнуҵҟа еизгаз иҷыдоу адыррақәа; 10) хықәкқәас иҟоуп аҵарадырратә закәанқәеи атеориақәеи аҭҵаара ахьымҩаԥысуа аҭыԥҭаӡараҿы рыԥшаара, рхархәара, еизгаз адыррақәа рсистематәра, теориала адыррақәа реизакра, аҭҵаара азнеишьақәа реиӷьтәра; 11) ҭҵаарадырратә методқәа «ргәаҭара, рыриашара, рырҵабыргра аҭахуп»; 12) аҭҵааратә ҭыԥҭаӡара еиҳа инарҭбаау аҭҵааратә еизшәарақәа ирыдҳәалоуп, уаҟа иара убасҵәҟьа иҟоуп аҭҵааҩцәа, «аҭҵааратә лкаақәеи, аусқәеи алацәажәареи» зылшо, издызкыло аилазаара ирышьашәало, еиҳа иҭшәоу аҭҵаара аҳәаақәа аманы.<ref>Tuomela 1987, ад. 89–90.</ref>
== Аҭоурых ==
{{Main|Аҭҵаарадырра аҭоурых}}
''Шәахә. убасгьы [[Апротоҭҵаарадырра]].''
Ажәытәӡатәи ацивилизациақәа ртәылақәа рҿы [[Письменность|аҩыра]] аҿиара абзоурала, аԥсабареи, ауаҩи ауаажәларреи ирызку [[Опытное знание|аԥышәатә дыррақәа]] еизон, иара убас аматематика, алогика, агеометриа, астрономиа, амедицина рхыҵхырҭақәа цәырҵуа иалагон. Ззын аҵабырг азхәыцреи уи аԥшаареи ус хаданы иҟалаз [[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәылатәии]] [[Древний Рим|Римтәии]] афилософцәа ҳаамҭазтәи аҵарауаа ираԥхьанеиуаз ракәын. Ажәытә Бырзентәыла ицәырҵуеит адыррақәа аклассификациа рзуразы азнеишьақәа.
[[Наука Средневековья|Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзтәи аҭҵаарадырра]] [[Переводческое движение|ажәытә бырзентә текстқәа араб бызшәахьы реиҭагарала]] [[Наука в Древней Греции|ижәытәӡатәу адыррақәа]] аԥсылмантә дунеи аҿы рыдкылара аҳасабала иалагеит. Насшәа, уажәшьҭа 12-тәи ашәышықәсазы, [[Латинские переводы XII века|араб бызшәала иҟаз аусумҭақәа алаҭын бызшәахь реиҭагақәа]] [[Возрождение XII века|Европа аҭҵаарадырра Аиҭаира]] кырӡа анырра анаҭеит.
Иахьа ишеилаҳкаауа еиԥш аҭҵаарадырра ашьақәгылара иалагеит [[XVI век|16]]—[[XVII век|17-тәи ашәышықәсақәа]] инадыркны. Аҭоурыхтә ҿиарамҩаҿы уи анырра атехникеи атехнологиеи рыҿиара аҳәаа анҭыҵгьы иҭыҵит. Аҭҵаарадырра ихадаӡоу социалтә-гуманитартә институтны иҟалеит, ауаажәларреи акультуреи рхырхарҭақәа зегьы анырра ду рызҭоз. 17-тәи ашәышықәса инаркны аҭҵаарадырратә усура амҽхакқәа ес-10-15-шықәса ҩынтәны ирызҳауеит (аартра ҿыцқәа, аҭҵааратә дыррақәа, атҵааратә усзуҩцәа рхыԥхьаӡарақәа ирызҳауеит).<ref>Алексеев 1974.</ref>
Ажәа «аҵарауаҩ» иахьатәи аҵакы ала (scientist), афраза «аԥсабара зҭызҵаауа афилософ» (natural philosopher) аҭыԥан иҟалаз, 19-тәи ашәышықәса азбжазы ицәырҵит.<ref>[https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/435905/Sily_i_energiya_Maykl_Faradey_protiv_Dzheymsa_Dzhoulya «Силы» и энергия: Майкл Фарадей против Джеймса Джоуля] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210618105212/https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/435905/Sily_i_energiya_Maykl_Faradey_protiv_Dzheymsa_Dzhoulya |date=2021-06-18 }}, Борис Булюбаш. [[Природа (журнал)|Природа]], № 9, 2020.</ref>
Аҭҵаарадырра аҿиарамҩаҿы аекстенсивтә аамҭақәеи ареволиуциатә аамҭақәеи рҽеиҭнырыԥсахлоит — аҭҵаарадырратә револиуциақәа, уи аилазаашьа, адырратә принципқәа, акатегориақәеи аметодқәеи, иара убас уи аиҿкаара аформақәеи рҿы аԥсахрақәа ҟазҵо. Аҭҵаарадырра ҷыдарас иамоуп уи адифференциациеи аинтеграциеи рыпроцессқәа [[диалектика|диалектла]] реинраалара, [[Фундаментальная наука|шьаҭанкылатәи]] [[Прикладные исследования|ахархәаратәи]] аҭҵаарақәа рырҿиарала.
== Аилазаара ==
{{Main|Аҭҵаарадырратә еилазаара}}
Аҵарадырра знапы алаку ауаа зегьы аҭҵаарадырратә еилазаара шьақәдыргылоит. Аҵарауаҩцәа реилазаара — аҳәынҭқарратә усбарҭақәеи, ауаажәларратә еиҿкаарақәеи, иформалтәым агәыԥқәеи злахәу иуадаҩу хеиҿкааратә системоуп. Ари аилазаара алызкаауа ҟазшьа ҷыдоуп аҭҵаарадырратә еихьӡарақәа ирыбзоураны амчра азхаҵара аҩаӡара ҳаракы, насгьы амчра знапаҿы иҟоу рнапхгара азхаҵара аҩаӡара алаҟәра, зны-зынла аҳәынҭқарреи аҭҵаарадырратә еилазаареи рыбжьара аимак-аиҿакгьы цәырызго. Иара убасгьы иазгәаҭатәуп, иформалтәым агәыԥқәа, еиҳаракгьы хазы игоу ахаҭарақәа, егьырҭ асоциалтә хырхарҭақәа рҟны аасҭа еиҳа ибзиоу алҵшәа шрымоу. Аҭҵаарадырратә еилазаара зегь реиҳа ихадоу дҵақәаны иамоуп аҭҵаарадырра аҿиара алзыршо аидеиа ҿыцқәеи атеориа ҿыцқәеи разхаҵара мамзаргьы мап рыцәкра, иара убас аҵарааӡаратә система аҵгәареи аҵарауаа ҿыцқәа разыҟаҵареи.
Аҭҵаарадырратә еилазаара алахәылацәа рыԥсҭазаашьеи рдунеихәаԥшышьеи ауаажәларраҿы еицырдыруа агәаанагаарақәа акырӡа иреиԥшымзар ауеит. Иҟоуп агәаанагара, уажәы аҵарауаа рыбжьара атеисттәи аскептикатәи адунеихәаԥшышьақәа аҳра руеит ҳәа. 1990-тәи ашықәсқәа рзы имҩаԥгаз аҭҵаарақәа иаадырԥшит ала Америка Аҭҵаарадыррақәа Рмилаҭтә Академиа алахәылацәа рҟынтә 7% мацареи, Еиду Британиа аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәылацәа рҟынтә 3.3% мацареи шракәу анцәадхазҵо. Убри аан, амилаҭтә ҭҵаара инақәыршәаны, Британиа ауааԥсыра рҟынтә 68,5% анцәадхазҵо ҳәа рхы рыԥхьаӡоит. [[Гинзбург, Виталий Лазаревич|В. Л. Гинзбург]] Атеизм.ру аҟны иҟаиҵаз астатиаҿы иазгәеиҭеит “Изинг истатиаҿы (“Аԥшаара” No 25, 1998) уаанӡа [[Nature|Nature]] (386-тәи атом, 435 ад, 1997) аҟны икьыԥхьыз аиҵаҩра шаагоу, уи иаанарԥшуеит америкатәи аҵарауаа рыбжьара 1916 шықәсазы 42% анцәадхазҵоз шыҟаз, 1996 шықәсазы — 39%, ус анакәха урҭ рхыԥхьаӡара алаҟәра уамак ирацәам, ари уамашәа иубаратәы иҟоуп, 80 шықәса ирылагӡаны аҵарадырра иҟанаҵаз аиааира дуқәа ирҿырԥшны уахәаԥшуазар», ҳәа азгәаҭоуп, уи зыхҟьар ауаз «акоммунистцәа ратеизм ақәҿиара» аҭак азыҟаҵара ауп. Асоциолог Елаин Говард Екланд Еизгоу Америкатәи Аштатқкәа иреиӷьӡоу ауниверситетқәа рҿы аус зуа 1646 арҵаҩцәа рыбжьара аҭҵаара мҩаԥылгеит, анцәахаҵареи адоуҳатә усқәеи ирызку азҵаарақәа 36 рҭак ҟарҵарц рыдылҵеит, уи аан лара иалылкааит [[Естественные науки|иԥсабаратәу аҭҵаарадыррақәа]] (абиологиа, афизика, ахимиа) рахь иаҵанакуа аҵарауаа рыбжьара 38% атеистцәа шракәу, зегь реиҳа анцәадхазымҵо - 41% - абиологцәа ракәхеит, асоциологцәа рыбжьара - 31%, зегь раасҭа имаҷу арбагақәа аполитологцәа рыбжьара ишьақәыргылахеит — 27%. 2005 шықәсазы [[Чикагский университет|Чикаготәи Ауниверситет]] аҭҵааҩцәа иркьыԥхьыз арбагақәа рыла, Америкатәи аҳақьымцәа рҟынтә 76% анцәадхазҵо ракәны рхы рыԥхьаӡоит, 59% [[Жизнь после смерти|аԥсра ашьҭахьтәи аԥсҭазаара]] шыҟоу агәраганы иҟоуп. [[История науки|Аҭҵаарадырра аҭоурых]] шаҳаҭра азнауеит аҭҵаарадырраҿы амчра змоу ахәыцрақәеи адоктринақәеи реиҭныԥсахлара, иара убасгьы урҭ изҵанакуа аҳәынҭқарра ма аҭоурыхтә аамҭа аполитикатә ҭагылазаашьа ишахьыԥшу.<ref>[http://www.atheism.ru/library/Other_105.phtml Высокий уровень интеллекта превращает академиков в атеистов] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080919050759/http://www.atheism.ru/library/Other_105.phtml |date=2008-09-19 }} // Атеизм.ру</ref><ref>[[Гинзбург, Виталий Лазаревич|Гинзбург В. Л.]] [http://www.atheism.ru/library/Ginzburg_2.phtml Вера в Бога несовместима с научным мышлением] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100722013639/http://www.atheism.ru/library/Ginzburg_2.phtml |date=2010-07-22 }} // Атеизм.ру</ref><ref name="membrana" /><ref name="membrana">[http://www.membrana.ru/lenta/?4993 Социолог сосчитала верящих в Бога учёных] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20051103062342/http://www.membrana.ru/lenta/?4993 |date=2005-11-03 }} // [[Membrana.ru]], 12.08.2005</ref>
=== Аҵарауаа ===
{{Main|Аҵарауаҩ}}
''Шәахә. убасгьы: [[Аҭҵаарадырратә приоритет]].''
Аҵарауаҩ – [[Научная картина мира|адунеи аҭҵаарадырратә сахьа]] ашьақәыргыларазы хәыцрала аусқәа назыгӡо, зыҭҵаарадырратә усурақәеи здыррақәеи еиуеиԥшым аформақәа рыла аҭҵаарадырратә еилазаара аҟынтәи азхаҵара аиуз аҭҵаарадырра ахаҭарнак иоуп. [[Квалификация (образование)|Аквалификаци]] азхаҵара ихадоу формалтә ҷыдараны иҟоуп зыхьӡ бзиоу аҭҵаарадырратә кьыԥхь аҟны аҵарадырратә материалқәа ранҵара, насгьы зыхьӡ бзиоу аҭҵаарадырратә конференциақәа рҿы аусумҭақәа рцәыргара. Урыстәылазегьтәии адунеизегьтәии аҭҵаарадырратә конференциақәа рҿы адокладҟаҵара аҭҵаарадырратә ҭыжьымҭа иаҟароуп, аха аҭҵаарадырратә ҩаӡара иашьҭоу рзы ԥкрақәак ыҟоуп. Урыстәыла, [[Высшая аттестационная комиссия (Россия)|Иреиҳаӡоу аттестациатә комиссиа]] ала иазхаҵоу аҭыжьымҭақәа рсиа аҳасабала, агәрагара змоу аҭҵаарадырратә ҭыжьымҭақәа егьырҭ аҭыжьымҭақәа рҟынтәи ралкаара аҽазышәарақәа ыҟоуп. Аха зыгәрагоу аҭыжьымҭақәеи аконференциақәеи рыбжьарагьы иҟам раԥхьатәи аҭыԥ аанызкыларц зыхәҭо еилыкка иаазырԥшыша асистема. Ишаԥу еиԥш, жәларбжьаратәи аҭыжьымҭақәеи аконференциақәеи зегь реиҳа аԥыжәара рымоуп, жәларбжьаратәи аҩаӡараҿы азхаҵара акапан еиҳа еиҳауп, атәыла аҩнуҵҟатәи аҩаӡара аасҭа. Аҵарауаҩ ихьӡи иазхаҵареи аҩаӡара ишиашоу иадҳәалоуп азанааҭдырҩ ҟазацәа реилазаара маҷ аҟны иара дахьынӡардыруа. Иҟоуп егьырҭ аҵарауаа русумҭақәа рҟны аҵарауаҩ иусумҭақәа рахь азхьарԥшқәа рхыԥхьаӡара шьаҭас иҟаҵаны [[Индекс цитирования научных статей|ареитингқәа]] рышьақәыргылара аҽазышәарақәа. Иаҳҳәап, еиуеиԥшым адырратә хырхарҭақәа рҿы аус зуа апрофессорцәа рыбжьара, аҵарадырратә хырхарҭаҿы иреиӷьу адырҩы ҳәа дыԥхьаӡоуп ҷыдала уи ахырхарҭаҿы иҟоу аусумҭақәа раԥҵаҩы. Аха ҩыџьа авторцәа (еиԥшу академиатә хьӡы змоу) еиԥшу аҭҵаарадырратә хырхарҭаҿы аус руазар, усҟан иреиӷьу аексперт ҳәа далкаахоит зусумҭа аҟынтәи еиҳа ирацәаҩны азхьарԥшқәо ргаз, ус анакәха, егьырҭ авторцәагьы ззанааҭдырра азхарҵаз автор. Абас ауп аҭҵаарадырратә еилазаараҿы аспециалист иаҳаҭыр шышьақәгыло.<ref name=vak>[http://vak.ed.gov.ru/ru/help_desk/list/faq/ Ответы на часто задаваемые вопросы] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20121130015028/http://vak.ed.gov.ru/ru/help_desk/list/faq/ |date=2012-11-30 }} // ВАК</ref>
[[учёный|Аҵарауаа]] рыбжьара, темак аҭҵаара иазку иарбанзаалак аусумҭа анҵәамҭа иашьашәало [[монография|амонографиа]] [[Публикация|аҭыжьрала]] ихыркәшахоит, уи аҭҵаара аметодика атәы инарҭбааны иаҳәоит, иаагоу аусумҭа алҵшәақәа аанарԥшуеит, иара убасгьы урҭ ирыхцәажәоит.
Аҭҵаарадырратә еилазаараҿы арҵаҩратә усура ахә ҳаракны иршьоит. Ҳаҭыр зқәу аҵараиурҭаҿы [[Лекция|алекциақәа]] рыԥхьара азин аҵарауаҩ иҩаӡареи идырреи разхаҵара иарбагоуп. [[Научная школа|Аҭҵаарадырратә школ]] аԥҵара, даҽакала иуҳәозар, арҵаҩы ихшыҩзцарақәа алазырҵәо аҵарауаа ԥыҭҩык разыҟаҵарагьы ахә ҳаракны иршьоит.
Азанааҭтә ҭҵаарадырра дахьынӡаҵанакуа, насгьы аҵарауаҩ иҟазара аҩаӡара ахьынӡаҳараку шьақәдыргылоит аҭыԥантәии амилаҭтәии [[Учёная степень|аквалификациатә ӡбарҭақәа]] ([[совет по защите диссертаций|адиссертациа ахьчаратә хеилак]], [[аттестационная комиссия|аттестациатә комиссиа]], Иреиҳау аттестациатә комиссиа). СССР-и Урыстәылеи рҿы аҵарауаҩ идыррақәа шәҟәыбӷьыцла ишьақәдырӷәӷәоит ҭҵаарадырратә ҩаӡаралеи ([[кандидат наук|акандидат]] ма [[доктор наук|аҭҵаарадыррақәа рдоктор]]) ҭҵаарадырратә хьӡылеи ([[доцент|адоцент]], мамзаргьы [[профессор|апрофессор]]). Адипломқәеи ахьыӡқәеи рыҭара [[Высшая аттестационная комиссия|Иреиҳау Атестациатә Комиссиа]] ахылаԥшра азнауеит. Аҭҵаарадырратә ҩаӡарақәа ранаршьоит аҭҵаарадыррақәа рхырхарҭақәа рыла, иаҳҳәап, афизика-математикатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, азиндырратә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, уҳәа убас иҵегьы – иахьатәи аамҭазы Иреиҳау аттестациатә комиссиа абас еиԥш иҟоу ахырхарҭақәа 22 азхаҵаны иамоуп. Аҭҵаарадырратә ҩаӡара аиуразы, иҷыдоу ахеилак аҿы адиссертациа аҩреи ахьчареи хымԥадатәуп; аҭҵаарадырратә еихьӡара дуқәа рзы адиссертациа имҩаԥгаз аусуразы адоклад ала иԥсахзар ауеит. Аха уи аҩыза аформа лассы-лассы иуԥылом, Агенералтә конструкторцәа рзы мацара хархәара аҭазар ауеит. Аусумҭа қәҿиарала ахьчаразы аҭҵаарадырратә усумҭа алҵшәақәа ркьыԥхьреи апробациеи хымԥадатәуп. Апробациа ҳәа изышьҭоу еиҳарак аконференциақәа рҿы имҩаԥысуа ақшгыларақәа роуп, избанзар уи аформа абзоурала алшара ҟалоит алҵшәақәа рылацәажәаразы, насгьы, уи инақәыршәаны, аҵарауаа ақәшаҳаҭымзар, иаарту акритика аиуразгьы имыругоуп. Аҭҵаарадырратә хьӡы аиуразы (адоцент ма апрофессор), аҭҵаарадырратә ҩаӡара адагьы, апедагогикатә усурагьы амҩаԥгара хымԥадатәуп, ҷыдала, аҵара-методикатә ҭыжьымҭақәа ыҟазар ауп. Иҟоуп иара убасгьы еиҵоу аквалификациақәа рызхаҵара аформалтә ԥҟарақәагьы, иаҳҳәап, ауниверситет аушьҭымҭацәа рҵарадырратә усура ахылаԥшразы азин акандидат иҟынтәи адоктор иахь аиасраҿы ихымԥадатәу шьаҿоуп.
Иреиҳау аҩаӡара – [[Академия наук|Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа]] алахәхара ауп. Урыстәыла, уаанӡа СССР аҟнеиԥш, алахәхара ҩ-ҩаӡарак амоуп: актәи – Академиа [[член-корреспондент|алахәыла-корреспондент]], иреиҳау – [[академик]]. Академиақәа зхы еиҿызкаауа аҭҵаарадырратә еилазаарақәа роуп, урҭ реизарақәа рҿы академикцәеи алахәылацәа-акорреспонденцәеи алырхуеит. Акандидатцәа ықәдыргылоит иреиҳау аҵараиурҭақәа ма аҭҵаарадырратә институт. Уи аангьы, алхрақәа еснагь еиуеиԥшым аальтернативақәа рыла имҩаԥысуан. Иахьазы Урыстәыла, Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа анахысгьы (еилкаарақәак еилыкка иҟамҵакәа), иҟоуп ахырхарҭатә Академиақәа, урҭ рхыԥхьаӡараҿы, иаҳҳәап, Амедицинатә ҭҵаарадыррақәа Ракадемиа, аҭоурых ду амоуп, егьырҭ цәырҵижьҭеи уамак аамҭа ҵуам. Урҭ реиҿкаашьа Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа аиҿкаашьа иеиԥшуп, аха статусла, еилкаау усуп, еиҳа еиҵоуп.
=== Аиҿкаарақәа ===
Аҭҵаарадырратә еилазаараҿы хыԥхьаӡара рацәала аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа ыҟоуп. Хатәгәаԥхаралатәи аҭҵаарадырратә еилазаарақәа аҭҵаарадырра аҿиараҿы алахәратә роль нарыгӡоит, урҭ дҵа хаданы ирымоуп аконференциақәа раан, насгьы аилазаара иҭнажьуа апериодикатә ҭыжьымҭақәа рыла аҭҵаарадырратә жәабжь аимдара. Аҭҵааратә еилазаарақәа рылалара хатәгәаԥхаралатәуп, лассы-лассы ихәыда-ԥсадоуп, насгьы аԥаратә лагалақәа аҭаххаргьы ҟалоит. Аҳәынҭқарра арҭ аиҿкаарақәа еиуеиԥшым ацхыраара рыҭара алшоит, аилазаара акәзар амчра иҟанаҵо иақәшаҳаҭхар ауеит. Зны-зынла хатәгәаԥхаралатәи аилазаарақәа русура еиҳа инарҭбаау азҵаарақәагьы амҽханакуеит, иаҳҳәап, астандартизациа. Зегь реиҳа акапани аларҵәареи змоу аилазаарақәа иреиуоуп [[IEEE]]. Жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә еидгылақәа гәыԥла рылалара еиԥш, хазҷыдала рылалара ҟалоит. Европатәи тәылақәак рҟны аҭҵаарадыррақәа рмилаҭтә академиақәа ҭоурыхла амилаҭтә ҭҵаарадырратә еилазаарақәа ирылиааит. Иаҳҳәап, Британиа Ду аҟны Академиа аҭыԥ ааннакылоит [[Королевское научное общество|Аҳратә Ҭҵаарадырратә Еилазаара]].
Раԥхьатәи аҭҵааратә еилазаарақәа Италиа ицәырҵит 1560-тәи ашықәсқәа рзы — урҭ рахь иаҵанакуан Неаполь иҟаз “[[Академия тайн природы|Аԥсабара амаӡақәа ракадемиа]]” (Academia secretorum naturae) (1560), Рим иҟоу “Академиа деи Линчеи” (Accademia dei Lincei – еиҭаганы иуҳәозар, “абнацгәабла зхоу ракадемиа”, зыбла ҵарӡоу ҳәа аанарго), Флоренциа иҟоу «Аԥышәатә дыррақәа ракадемиа» («Аԥышәақәа ракадемиа», 1657). Италиатәи арҭ академиақәа зегьы, ҳаҭыр зқәу алахәыла [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] напхгара зиҭоз акыр зҵазкуа ахәыцҩцәеи ауаажәларратә усзуҩцәеи ргәыԥ алархәны, лассы-ласстәи аиԥыларақәа, ахшыҩзцарақәа реимдара, аекспериментқәа рымҩаԥгара рыла афизика аганахьала аҵарадыррақәа рыларҵәареи рырҭбаареи хықәкыс иҟаҵаны иаԥҵан. Ҳәарада, урҭ иааизакны Европатәи аҭҵаарадырра аҿиараҿы анырра ду ҟарҵеит.
Аҭҵаарадырреи атехникеи ирццакны рырҿиара аҭахра иахҟьаны, аҳәынҭқарра аҭҵаарадырра арҿиара аус еиҳа хшыҩзышьҭрала аҽагәыланахалар акәхеит. Убри аҟнытә, атәылақәа ԥыҭк рҟны, иаҳҳәап, Урыстәыла, [[Академия наук|Академиа]] хыхьынтәи иааз адҵала иаԥҵан. Аха, Аҭҵаарадыррақәа ракадемиақәа реиҳарак аҳәынҭқарра аҟынтәи рхьыԥшымра шьақәзырӷәӷәо адемократиатә ԥҟарақәа рыдыркылеит.
Аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа:
* [[ИУНЕСКО|UNESCO]] (адунеи аҿы аҵарауааи егьырҭ аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәеи рыбжьара аусеицура иацхраауа адунеизегьтәи аиҿкаара).
* [[ИЮПАК|IUPAC]] (ахимиа ахырхарҭала ԥхьацара алзыршо жәларбжьаратәи аиҿкаара).
* [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи Астрономтә Еидгыла]] (астрономтә цәеижьқәеи урҭ рыхәҭақәеи официалла ахьӡқәа рыҭара еиԥш иҟоу аусеицуреи астандартизациеи зҭаху астрономтә зҵаарақәа рҿы иреиҳау адунеизегьтәи амчра аҳасабала иазхаҵоуп).
=== Жәларбжьаратәи аинститутқәа ===
Аҭҵаарадырратә усбарҭақәа — [[Академия|академиақәеи]] [[НИИ|аҭҵааратә институтқәеи]] — жәларбжьаратәи аҩаӡараҿы аусеицура рыбжьоуп. [[Геном человека|Ауаҩы игеном]] аилкаара, мамзаргьы [[Международная космическая станция|Жәларбжьаратәи акосмостә станциа]] реиԥш иҟоу ҳаамҭазтәи амҽхак ду змоу аҭҵаарадырратә проектқәа ралыршаразы аԥаратә харџь дуӡӡақәеи аҭҵаарадырратәи ааглыхратәи еилазаарақәа рымҩақәҵареи аҭахуп. Еиҳараӡак ари аус жәларбжьаратәи аилазаараҿы алыршара еиҳа алҵшәа ацуп.
Жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә институтқәа:
* [[CERN]]— иҳараку амчхарақәа рфизикеи имариаӡоу ахәҭаҷқәа рфизикеи рзы адунеи аҿы иреиҳау лабораториоуп;
* [[ОИЯИ|ОИЯИ]] — СССР-и Урыстәылеи рҿы иаартыз атрансурантә хәҭаҷқәа зегьы ОИЯИ аҟны ишьҭибархын, егьырҭ атәылақәа рҿы иаартыз трансурантә хәҭаҷқәа рсинтезқәа реиҳаракгьы уи ала еиҭаҟаҵан.
=== Аилазаара ===
=== Амедалқәеи аԥхьахәқәеи ===
Аҵарауаа аҭҵаарадырратә еихьӡарақәа рзы иранашьахоит аҭҵаарадырратә премиақәеи амедалқәеи.
* [[Нобелевская премия|Нобель ипремиа]] — зегь реиҳа ҳаҭыр зқәу, зегь раасҭагьы еицырдыруа ҭҵаарадырратә ԥхьахәуп, анаҩстәи ахырхарҭақәа рыла иранаршьоит:
** [[Нобелевская премия по физике|Афизика]]
** [[Нобелевская премия по химии|Ахимиа]]
** [[Нобелевская премия по физиологии или медицине|Афизиологиа ма амедицина]]
** [[Нобелевская премия по литературе|Алитература]]
** [[Нобелевская премия по экономике|Аекономикатә ҭҵаарадыррақәа]]
* Аматематикаҿы аихьӡарақәа рзы — [[Филдсовская премия|Филдс ипремиеи]] имедали.
* [[Премия Неванлинны|Неванлинна ипремиа]] — акомпьютертә ҭҵаарадырра аматематикатә аспектқәа рҿы аихьӡара дуқәа рзы.
* [[Премия Гаусса|Гаусс ипремиа]] — егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿы аартрақәа рыла аматематикаҿы алагала ду аҟаҵаразы.
* [[Премия Крафорда|Крафорд ипремиа]]– Астрономиеи Аматематикеи, Абиологиатә ҭҵаарадыррақәеи Агеоҭҵаарадыррақәеи рхырхарҭақәа рыла иранаршьо аԥхьахә.
* [[Абелевская премия|Абель ипремиа]] — математикалаҿы Нобель ипремиа иаҟароуп.
* [[Премия Шао|Шао ипремиа]] — астрономиеи, аматематикеи, амедицинеи, мамзаргьы аԥсҭазааратә ҭҵаарадыррақәеи рҿы алагалазы.
* [[Премия Ветлесена|Ветлесен ипремиа]] — агеоҭҵаарадыррақәа рҿы алагалазы, агеологиеи агеофизикеи рҟны Нобель ипремиа иаҟароуп ҳәа иԥхьаӡоуп.
* [[Премия Тьюринга|Тиуринг ипремиа]] — акомпьютертә ҭҵаарадырраҿы иреиҳау апремиа, акомпьютертә машьынақәа рзы Ассоциациа ахьӡалаа иранаршьо.
* [[Премия Декарта|Декарт ипремиа]] — аҭҵаарадырреи атехникеи рҿы иналукааша аихьӡарақәа рзы.
* [[Большая золотая медаль имени М. В. Ломоносова|Ломоносов ихьӡ зху Ахьтәы медал ду]] — Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа иреиҳаӡоу аԥхьахә.
* [[Золотая медаль имени Д. И. Менделеева|Д.И. Менделеев ихьӡ зху Ахьтәы медал]] — ахимиатә ҭҵаарадыррақәеи атехнологиеи рганахьала иналукааша аҭҵаарадырратә усуразы Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа аҭҵаарадырратә ԥхьахәы.
=== Алаф ===
{{Main|Аҭҵаарадырратә лаф}}
Аҭҵаарадырратә [[юмор|лаф]] – аҭҵаарадырратә теориақәеи аҭҵаарадырратә усурақәеи рҟны иаабац еиԥшым, мамзаргьы апарадокстә ганқәа рыла ишьаҭарку азанааҭтә лаф иахкуп. Лассы-лассы аҭҵаарадырратә хырхарҭаҿы иахәҭоу адыррақәа змам ауаа аҭҵаарадырратә лаф ишахәҭоу еиԥш ирзыдкылом, уи ахә ашьарагьы рылшом.
Аҭҵаарадырратә лаф ҳәагьы ахыуҳәар ҟалоит еицырдыруа аҵарауааи аҵарадырра аганқәаки рхыччара (иаҳҳәап, [[Шнобелевская премия|Шнобель ипремиа]] [[Нобелевская премия|Нобель ипремиа]] иапародиоуп).
Аҭҵаарадырратә лаф аизгаразы аҽазышәарақәак еилкаарыла ауаа ирыдыркылаӡом. Иаҳҳәап, аизга [[Физики шутят|«Афизикцәа алаф рҳәоит»]] аиқәыршәаҩцәеи егьырҭ аҵарауааи ҭелла реицәажәараан аиқәыршәаҩцәа ирацәажәоз ус рарҳәеит: «ҳусзуҩцәа акыр зҵазкуа аусқәа рнапы рылакуп, алафҳәаразы аамҭа рымам».<ref>[http://nkozlov.ru/library/s55/s551/ Физики шутят] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080929215142/http://nkozlov.ru/library/s55/s551/ |date=2008-09-29 }} Библиотека интересного</ref>
== Аҭҵаарадырратә метод ==
{{Main|Аҭҵаарадырратә метод}}
Адунеи [[объективная реальность|обиективла]] ахәаԥшра аҭҵаарадырра егьырҭ адырратә хкқәа ирылнакаауеит, иаҳҳәап, есыҽнытәи, аҟазаратә, адинхаҵаратә, амифологиатә, аезотерикатә, афилософиатә реиԥш иҟоу. Иаҳҳәап, аҟазараҿы аҵабырг аарԥшра ҟалоит асубективи аобъективи реицҵарала, аҵабырг алыршара еиҳарак емоциалатәи ахәшьара ма аҭакҟаҵара анацу. Аҭҵаарадырратә метод ақәныҟәара аҭҵаарадырратә хәыцшьа шьақәнаргылоит.
Иахьатәи [[Научный метод|аҭҵаарадырратә метод]] аилазаашьа, даҽакала иуҳәозар, адырра ҿыцқәа рыргылара аметод, иаҵанакуеит:
* Аҵабыргқәа алаԥш рхыгареи ашәареи-азареи, бла иабо зегьы рхыԥхьаӡаратә ма рхаҭашьатә хҳәаа. Арҭ реиԥш иҟоу ахҳәаақәа рҿы хымԥада еиуеиԥшым [[абстракция|абстракциақәа]] рхы иадырхәоит.
* Аблабара алҵшәақәа ранализ — урҭ рсистематизациа, акыр зҵазкуеи ихадами ҳәа аихшара.
* [[гипотеза|Агипотезақәеи]] [[теория|атеориақәеи]] рзеиԥштәреи (асинтез) рышьақәыргылареи.
* Аԥхьагәаҭара: иҟаҵоу агипотеза ма ирыдыркыло атеориа аҟынтәи алҵшәақәа рышьақәыргылара, [[дедукция|адедукциа]], [[Индуктивное умозаключение|аиндукциа]], ма даҽа [[логика|логикалатәи]] аметодқәа рыцхыраарала.
* Иаԥхьагәаҭоу алҵшәақәа ргәаҭара аексперимент ахархәарала ([[Поппер, Карл Раймунд|Карл Поппер]] итерминологиа — акритикатә експеримент ала).
Аетапқәа зегьы рҿы, иарбан ҩаӡаразаалак аҿы иҟоу адыррақәеи алҵшәақәеи рахь акритикатә знеишьа хыԥашьа змам аҵак ду амоуп. Зегьы рышьақәырӷәӷәара, зыгәра угартә иҟоу адыррақәа рыла рышьаҭаркра, атеориатә лкаақәа аексперименттә лҵшәақәа рыла рыраргамара аҭахра аҭҵаарадырра егьырҭ адыррақәа рҟынтәи иалнакаауеит, изеиԥшразаалак догмак еснагь шьаҭас измоу адинхаҵарагьы уахь иналаҵаны.
Аамҭа цацыԥхьаӡа аҭҵаарадырреи аҭҵаарадырратә методи — [[методология науки|аҭҵаарадырратә методологиеи]] ирызку агәаанагарақәа рҽырыԥсахит.
=== Аҭҵаарақәа рхырхарҭақәа ===
Аҵарадырратә ҭҵаарақәа рҿы х-хырхарҭак алкаазар ауеит:<ref>{{книга|заглавие=Большой юридический словарь. — М.: Инфра-М|часть=Фундаментальные научные исследования|год=2003|автор=А. Я. Сухарев, В. Е. Крутских, А.Я. Сухарева|язык=ru}}</ref>
* ''[[Фундаментальная наука|Ишьаҭарку аҭҵаарадыррақәа]]'' — ари шьаҭанкылатәи адырра ҿыцқәа раиуразы, иара убасгьы зылҵшәақәа мҽхакы ҭбаала зегьынџьара рхархәара аанамго, иҭҵаахо ацәырҵрақәа рцәаҩақәа реилкааразы иҵаулоу ганрацәалатәи аҭҵаара ауп. [[фундаментальность|Афундаментализм]] аилкаара (латин бызшәала fundare - “ашьаҭаркра”) абарҭ аҭҵаарадыррақәа аԥсабара шьаҭанкылатәи азакәанқәа рыҭҵаара ишазырхоу аныԥшуеит.
* [[Прикладные исследования|Ахархәаратә ҭҵаарадыррақәа]] ҳәа изышьҭоу шьаҭанкылатәи аҭҵаарадыррақәа реихьӡарақәа апрактикатә проблемақәа рыӡбаразы ахархәара рызҭоу ҭҵаарақәоуп. Аҭҵаарақәа ирылҵшәахоит [[Атехнологиа|атехнологиа]] ҿыцқәа раԥҵареи урҭ анаҩс реиӷьтәреи.
* «Аҭҵаарадырратәи [[НИОКР|аԥышәа-конструктортәи аиқәыршәақәа]] — араҟа аҭҵаарадырреи [[Аагалыҵ|ааглыхреи]] еиԥылоит, убас ала ари апроект аҭҵаарадырратә знеишьа анагӡара еиԥш, атехникатәи анџьныртәи азнеишьақәагьы алыршаны. Зны-зынла иҟало алҵшәақәа [[Научно-техническая революция|аҭҵаарадырра-техникатә револиуциа]] аҟынӡа ицәырҵыргьы рылшоит.
=== Ахаҭа аԥышәара ===
Аҵарауаа жәпаҩык аҭҵаарадырратә експериментқәа рхатә ԥышәала имҩаԥыргахьеит.
* Амикроорганизм ''[[Helicobacter pylori]]'' аԥшааҩцәа руаӡәк – апрофессор [[Маршалл, Барри|Барри Маршалл]]и хатәгәаԥхарала иалахәыз гәыԥҩыки қәҿиарала ироуз аҽырчмазара аԥышәа, ахроникатә чымазара [[гастрит|агастрит]] аетиологиаҿы ихадоу аҭыԥқәа руак аанызкыло факторк шыҟоу азы зыгәрагоу даҽа ҭҵаарадырра шьақәырӷәӷәаракны иҟалеит. 2005 шықәсазы [[Маршалл, Барри|Барри Маршалл]]и уи ицхырааҩ [[Уоррен, Робин|Робин Уоррен]]и иҟарҵаз аартразы [[Нобелевская премия по медицине|Нобель ипремиа]] ранаршьеит.
== Аҭҵаарадырра афилософиа ==
{{Main|Аҭҵаарадырра афилософиа}}
Аҭҵаарадырра [[Философия|афилософиа]] – аҭҵаарадырра арҿиареи аилкааратә усуреи еиуеиԥшым рмодельқәа ҳадызгало ,хыԥхьаӡара рацәала зеиԥшыҟам концепциақәа рыла иаарԥшу афилософиа аҟәша ауп. Уи зызку аҭҵаарадырра инанагӡо ауси аҵак дуи ралкаара ауп, иара убас аҭҵаарадырра аҟазшьақәа, егьырҭ аилкааратә усхкқәа рыламырҩашьаразы.
Аҭҵаарадырра афилософиа аҭоурыхтә социокультуратә дырра аҳаракыра амоуп, уи аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа рыҭҵаара иазырхоума, мамзаргьы асоциал-гуманитартә ҭҵаарадыррақәа ирызкума ҳәа еилых ҟамҵакәа. Аҭҵаарадырра [[Философ|афилософ]] дазҿлымҳауп анаукатә ԥшаара, «аартратә алгоритм», аҭҵаарадырратә жәабжьқәа рыҿиашьа, аҭҵааратә усура аметодқәеи апринципқәеи. (Аҭҵаарадырра афилософиа, аҭҵаарадыррақәа хдырралла рыҿиара иазҿлымҳазаргьы, уеизгьы урҭ хдыррала рыҿиара алыршара иазкӡам, хырхарҭарацәалатәи [[метанаука|аметанаука]] уи алыршара ишазку еиԥш.)
Аҭҵаарадырра ахықәкы хада [[Истина|аҵабырг]] аԥшаара акәзар, аҭҵаарадырра афилософиа ауаатәыҩса ихдырра ихы иахьаирхәо зегь реиҳа ихадоу ахырхарҭақәа иреиуоуп, уи аҩнуҵҟа азҵаара “ишԥаҳалшо аҵабырг азнеира?” алацәажәара мҩаԥысуеит.
=== Адырра аҳәаақәа ===
''Шәахә. убасгьы: [[Аҳәаақәа рыбжьаҵара апроблема]].''
Аҭҵаарадырра зегь шамчу агәрагареи, насгьы аҭҵаарадырратә дыррақәа реизгара апроцесс еиԥмырҟьаӡакәа иахьымҩаԥысуазы идырым ишдырым аамҭала мацара ишаанхо агәрагареи, еснагь зыҽзырҿыцуа аҭҵаарадырратә еилазаара феидала аусуразы ҵыхәаԥҵәара змам ҭагылазаашьоуп. Убри аамҭазы, ари азакәан аҵаратә метод аҳәаақәа ирҭагӡаны експериментла хырбгалашьа шамам еиԥш, шьақәырӷәӷәашьагьы амам, убри аҟнытә, [[критерий Поппера|Поппер икритериа]] инақәыршәаны, иҭҵаарадырратәны иԥхьаӡаӡам.<ref name="ФК">''[[Фритьоф Капра]]''. Дао физики. ОРИС. СПб. 1994. ISBN 5-88436-021-5</ref>
Аха иҟоуп алшара, аҭҵаарадырра иҟаҵәҟьоу ишыҟаҵәҟьоу аилкааразы амчра ахьамоу аҟәшеи, иҟаҵәҟьоу иазку адыррақәа ҭҵаарадырратә методла зыҭҵаара амуа аҟәшеи реихшаразы. Ари аҟәша аԥсабара иаиууа азҵаарақәа еиҟәызшо аҳәааҿы иҟоуп, урҭ еихшоуп ԥышәала иҵабыргу аҭак аиуразы алшара узҭои, ус еиԥш ала зхы узырбо , аха уи аиԥш алшара змами рыла.<ref name="ААА">''Ансельм А. А.'' Теоретическая физика XX века — новая философия Природы. «Звезда» № 1 2000 г.</ref>
<!-- Эксперимент предполагает обязательную возможность воспроизведения изучаемого объекта или явления и получения одного и того же ответа на заданный экспериментатором вопрос. В этом — его суть. Отсюда следует, что объектом научного исследования могут быть лишь повторяющиеся явления и события. Если же они представляют собой принципиально неповторяемые, принципиально происходящие только один раз, то они не могут быть объектом научного изучения<ref name="МЛИ">''Мандельштам Л. И.'' Лекции по оптике, теории относительности и квантовой механике. Изд-во «Наука» М.: 1972.</ref>. В этой области наука бессильна. Попытки использовать её методологию неизбежно приводят, независимо от желания исследователя, к выходу за пределы науки. — явная неправда или неточность. Большой взрыв был только один раз, но это не мешает его научно исследовать. Как минимум надо переформулировать. Melirius -->
Зыӡбахә наҩхьо аҭәымра иазку [[теорема Гёделя о неполноте|Гиодель итеорема]] инақәыршәаны, иарбанзаалак аформалтә система аҳәаақәа ирҭагӡаны, аԥсабаратә [[Иԥсабаратәу ахыԥхьаӡара|хыԥхьаӡарақәа]] [[Арифметика|рарифметика]]гьы назлоу, ари асистема еишьашәалазар, уи аишьашәалара шьақәырӷәӷәазарц залшом.
Убас [[Лобачевский, Николай Иванович|Лобачевски]], 1829 шықәсазы, иусумҭа «Агеометриа ахыҵхырҭақәа рзы» аҿы, аҭыԥҭаӡара евклидым агеометриа евклиду еиԥш аиҿагыларақәа рҟынтәи ахы иақәиҭны ихаҿы иааигеит.Таким образом, он показал, что пространство, может быть описано двумя различными несовместимыми, но внутренне логически непротиворечивыми геометриями
[[Тьюринг, Алан|Алан Тиуринг]] 1936 шықәсазы ишьақәирӷәӷәеит [[проблема остановки|аангылара апроблема]] зеиԥш хықәкылатәи [[машина Тьюринга|акомпиутер]] аҿы ишы[[неразрешимость|ӡбам]], насгьы икылкаау алогикатә хҳәаа ыҟазаргьы апроблема зыӡбаша азеиԥш алгоритм шыҟам.<ref> <!-- On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem // Proceedings of the London Mathematical Society --> (в этой публикации Тьюринг вводит определение [[Машина Тьюринга|машины Тьюринга]], формулирует проблему зависания и показывает, что она, также как и [[проблема разрешения]], неразрешима).</ref>
=== Адырра анаӡара ===
Аҵарадырра аус ауеит ииашоу аобиектқәа рмодельқәа рыла, анс акә арс акә ииашоу адунеи иеиԥшым. Ари азҵаараҿы ицәырҵуа апроблема «[[соотношение карты и территории|ахсаалеи аҭыԥҭаӡареи реизыҟазаашьа]]» ҳәа иашьҭоуп.
Аҭҵаарадырра афилософиа, агносеологиа, апроблемақәа иреиуоуп аҭҵаарадырра анаӡара азҵаара. Иааизакны иуҳәозар, ари апроблема зҵаарала иаарԥшызар ауеит абас: «Иобиективтәума аҭҵаарадырратә дыррақәа?». Еиҳарак аларҵәара змоу ҭакуп: «иахырҟьацәамкәа ирелиативисттәуп»: ирҳау аҵаратә дыррақәа рыгәра угартә иҟоуп (иобиективтәуп), уажәтәи аамҭазы еихьыԥшым хыԥхьаӡара рацәала ахыҵхырҭақәеи аблабарақәеи рыла ишьақәырӷәӷәазар.<ref>{{книга|заглавие=Физическая Антропология. Иллюстрированный толковый словарь|часть=Достоверность научного знания|год=2013|автор=|язык=ru}} Физическая Антропология. Иллюстрированный толковый словарь. EdwART. 2011</ref>
=== Афилософцәа аҭҵаарадырра акритика шазыруа ===
''Шәахә. убасгьы: [[Антиинтеллектуализм]].''
[[антисциентизм|Антисциентистцәа]] ргәаанагарала, аҭҵаарадырра ихадаратәу аилкаарақәа рышьақәырӷәӷәара алшаӡом, ус анакәха дунеихәаԥшышьала иҟанаҵо алкаақәа логикала ииашам, убри аҟнытә ари ахырхарҭа ихадоу атезисқәа иашаны рыԥхьаӡаразы [[сциентизм|асциентизм]] иахәҭоу ашьақәырӷәӷәара амаӡам ҳәа иԥхьаӡоуп.
Уамашәа иубаша, [[Эпоха Просвещения|Аҵарадырра аамҭазы]] ауп аҭҵаарадырра иаҿагыло агәҽанҵарақәа еиҳа ианырацәахаз. Иаҳҳәап, [[Руссо, Жан-Жак|Жан-Жак Руссо]] иҩуан аҭҵаамҭақәа рҿы ашәарҭарақәеи имцу амҩақәеи рацәаны иҟалеит ҳәа. Аҵабырг иаҳзаанаго афеида ҳауаанӡа, агхақәа рацәаӡаны ҟаҵатәыс иҳаууеит — уанӡа ҳнаӡаанӡа. Иара агәра ганы дыҟоуп, аҭҵаарадыррақәа рҿаԥхьа иқәдыргыло апроблемақәа рыӡбара рылымшозар, усҟан урҭ еиҳагьы ашәарҭарақәа шрыҵаҵәаху, урҭ рахьгьы лассы-лассы ушнарго. «Аҭҵаарадыррақәа аусдараҿы ииуеит, насгьы аусдара иазкуп, убри аан хаҭәаашьа змам аамҭа дуӡӡа рцәыӡуеит», — ҳәа Руссо ибон уи ауаажәларразы цәцашьа змам ааха шаанаго.<ref>''Руссо Ж-Ж.'' Рассуждение по вопросу: способствовало ли возрождение наук и искусств очищению нравов. Трактаты. / пер. А. Д. Хаютина. М., 1969. С. 20.</ref>
Берлинтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа ашьаҭаркҩы [[Лейбниц|Леибниц]], 1700 ашықәсазы Академиа ашьаҭаркратә документ шьаҭас иамаз агәалашәаратә шәҟәаҿы иҩуан, уи аусура адыррақәеи хәарҭа злам аԥышәарақәеи рҭахрақәа рхарҭәаара мацара иазырхамзар шакәу: аусуреи аҭҵаарадырреи ахәарҭа алгаразы еицымҩақәҵалатәуп..<ref>{{Cite web |url=http://www.ras.ru/FStorage/download.aspx?id=09734517-7ab9-4399-b106-f388792f1aa7 |title=Архивированная копия |access-date=2014-02-16 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304105544/http://www.ras.ru/FStorage/download.aspx?id=09734517-7ab9-4399-b106-f388792f1aa7 |url-status=live }}</ref>
[[Огарёв, Николай Платонович|Н.П. Огариов]] иҩуан, аҭҵаарадырра макьана урсҟак зегьынџьара ишаларҵәам, ауаажәларра уи амацаара шьаҭас иҟаҵаны ицалартә еиԥш. Аҭҵаарадырра уаҩы цыԥхьаӡа агәра игартә еиԥш акылкаареи аҵак хаҭәааи азхаӡом.<ref>Антология мировой философии: В 4 т. Т. 3. М., 1972. С. 210</ref>
Урыстәылатәи адинхаҵаратә хәыцҩцәа рыхшыҩзцарақәа, иаҳҳәап [[Бердяев, Николай Александрович|Н.Бердиаев]] (1874-1948), [[Шестов, Лев Исаакович|Л.Шестов]] (1866-1938), [[Франк, Семён Людвигович|С.Франк]] (1877-1950) реиԥш иҟоу, аҭҵаарадырра акритикаҿы иҷыдоу адаҟьа ааныркылоит. «Аҭҵаарадырра Анцәа игәрагара уажәы иԥсыҽхеит, —агәра ганы дыҟоуп Н.Бердиаев, — абсолиуттә ҭҵаарадырра, ауаҩы иԥсабара иақәшәо аҵарадырратә дунеихәаԥшышьа аԥҵара алшара агәрагара ҵшәаауп». Уи зыхҟьо ҳәа иара ибоит «аҵарауаа рдогматизм ԥсабарала иҟам ҳәа уажәааигәа мап зыцәнакыз ацәырҵра ҿыцқәа аҭҵаарадырра иахьалало... Даҽа ганкахьалагьы, афилософиеи агносеологиеи еилыркааит, аҭҵаарадырра ахала ахы ашьақәырӷәӷәара шалымшо, икылкаау адырра аҳәаақәа рҟны ашьапы ишзықәымгыло. Дацԥашәла аҭҵаарадырра иҵаулаӡаны ицоит, баша наукала иузҭымҵаауа, хыхьла акәзар аҭҵаарадырра ажәҩанахь ихалоит. <…> Аҭҵаарадырратә хдырра змоу ауаа рзгьы еиҳа-еиҳа еилкаахоит адин, агәҭыӷьӷьара, анаша уҳәа ирызку азҵаара аӡбараҿы аҭҵааарадырра шымчыдоу. Насгьы иарбан ҭҵаарадырроу арҭ азҵаарақәа рыӡбараҿы агәымшәара зхахьы изгарц зылшоу? Ҳәарада афизика акәым, ахимиа акәым, афизиологиа акәым, аполитикатә економика акәым, азиндыррагьы акәым. Аҭҵаарадырра ыҟаӡам, иҟоу аҭҵаарадыррақәа мацара роуп (дисциплинак аҳасабала). Еизаку зегьы зыӡбо аҭҵаарадырра ахшыҩҵак акризис ӷәӷәаӡа иҭагылоуп, ари амиф агәрагара еилабгеит. <…> Ҭҵаарадырроуп аҟазаара ахаҭаратә формақәа рыҽрынраалара ахаҭаратә форма.<ref>''Бердяев Н. Н.'' Философия свободы. Смысл творчества. — М., 1989. С. 67, 352.</ref>
Бердиаев асциентизми антисциентизми рызҵаара иара ихатәала иӡбоит, иазгәаҭо: “аҭҵаарадырра ахәԥса ҳаракы аӡәгьы гәыҩбара изцәырнагом. Аҭҵаарадырра — иузамамкуа фактуп, ауаа ирҭаху Аха ахәԥса аҳаракреи аҭҵаарадыррара аҭахреи рзы агәыҩбара ыҟазар ауеит. Аҭҵаарадырреи аҭҵаарадыррареи — зынӡаск еиԥшым маҭәарқәоуп. Аҭҵаарадыррара ахьӡуп адоуҳатә ԥсҭазаареи аҭҵаарадырреи ирыцәтәыму егьырҭ ахырхарҭақәа рахь аҭҵаарадырра акритериқәа риагара. Аҭҵаарадыррара агәраганы иҟоуп, аҭҵаарадырра адоуҳазы иреиҳаӡоу акритери шакәу, уи ишьақәнаргыло аишьҭагылашьа зегьы шаҵанакуа, уи азы изинуи изиными зегьынџьара хадара злоу аҵакы шамоу. Аҭҵаарадыррара иаку аметод аҟазаара атәы аҳәоит... Аха абраҟагьы аҭҵаарадырра аплиурализм иашьашәало аҭҵаарадырратә знеишьақәа рыплиурализм алкаазар ауеит. Иҟалом, иаҳҳәап, иԥсабаратәу аҭҵаарадыррақәа рметод апсихологиахьгьы ауаажәларратә наукақәа рахьгьы аиагара. Н. Бердиаев игәаанагарала аҭҵаарадырра ахьыԥшызаара ахдырра акәзар, аҭҵаарадыррара адоуҳа иреиҵаӡоу аҟазаара асферақәа рҟны атәхароуп, зегьынџьаратәи ахымԥадатәра аҳра аилкаароуп, «адунеи ахьанҭара» ахьыԥшхароуп. Бердиаев алкаа иҟаиҵо излаҳәо ала, аҭҵаарадырра зегьы рзы ахымԥадатәра — ҩнуҵҟала еимыжәжәо, доуҳалагьы еиҟәыҭхо ауаатәыҩса рформализм ауп.<ref>Там же. С. 264—265</ref>
Л. Шестов иҩуеит аҭҵаарадырра ауаатәыҩса ргәы излақәшәаз зегь ахьадыруа азы акәым, ауаатәыҩса зыргәамҵуа агәыҩбарақәа зегьы акы бжьамыжь рыӡбара шалымшо ашьақәырӷәӷәарала акәым, абырсҟатәи аамҭа арыцҳа цәа зхьыкәкәоз ауаҩы иԥсҭазаашьатә бзиарақәа рыла ауп. Иара Толстои, Деостоевски реиԥш иҟоу авторцәа дрызхьаԥшуеит, аморальи аҭҵаарадырреи аиҿаргылара зҽазызшәоз, аха уи аҟаҵара злымшаз. «Азакәан мамзаргьы анорма ҩыџьа аиҳәшьцәа ирабуп — аҭҵаарадырреи ауаҩреи. Урҭ рыҩбагьы аамҭа-аамҭала еиӷацәазар ауеит, зынгьы еибабаны иаанымхо. Аха знымзар зны урҭ реиуара аиааира аганы хымԥада иааинышәоит».<ref>''Шестов Л.'' Апофеоз беспочвенности. — Л., 1991. С. 37</ref>
Шестов иара убасгьы иазгәеиҭоит еиуеиԥшым афактқәа, аҭҵаарадырра иаҭахым, имыцхәу акы акәны насҭха иканажьуа.<ref>Там же С. 170—171</ref> Аҵарадырра, иара игәаанагарала, еиԥмырҟьаӡакәа, насгьы ииашаны имҩаԥысуа ацәырҵрақәа рахь мацара ахшыҩзышьҭра архоит. Аҵарадырразы зегь реиҳа зыхә ҳараку материалуп ахҭысқәа, зыҟны аҭагылазаашьақәа ԥсабарала акәымкәа мчыла имҩаԥысуа, ажәакала аексперимент азы алшара аныҟоу. Иара ихы дазҵаауеит, ишԥарыԥсыхәо знык мацара иҟало, еиҭаҟамло, иагьузмырхынҳәуа ахҭысқәа ҳәа. Аҭҵаарадырра, иара игәаанагарала, урҭ рыӡбахәала аҿымҭра алнахуеит. Шестов ихаантәи ауаа рахь ааԥхьара ҟаиҵоит, аҭҵаарадырратә донкихотра рхаршҭны, рхы агәрагара рҽазыршәарц азы. Убри аамҭазы афеноменқәа рацәаны (ҭоурых аамҭак азы иҷыдоу ҳәа угәы иззаанаго, аҭҵаарадырра ҭоурыхла аҿиара ихадоу аҟаазшьарбақәа иреиуоу) рыҭҵаара ауеит, урҭ ирызку афактқәа реизгарала, анаҩс урҭ еизакны, системала еиқәыршәаны, [[Номотетический подход|теориак]] ахь ииаганы,<ref>''Thomae H.'' (1999). The nomothetic-idiographic issue: Some roots and recent trends. International Journal of Group Tensions, 28(1), 187—215.</ref><ref>''Cone J. D.'' (1986). Idiographic, nomothetic, and related perspectives in behavioral assessment. In R. O. Nelson & S. C. Hayes (Eds.): Conceptual foundations of behavioral assessment (pp. 111—128). New York: Guilford.</ref><ref>Номотетический метод // Философский энциклопедический словарь / гл. ред.: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов. — М.: Советская энциклопедия, 1983.</ref><ref>''Стёпин В. С., Горохов В. Г., Розов М. А.'' Философия науки и техники — М., 1996. (гл. 4. Исследовательские и коллекторские программы)</ref> иаҳҳәап, шьаҭанкыла аԥсахра ҟалеит [[комета|акометақәа]] ирызку агәаанагарақәа рҿы [[Галлей, Эдмунд|Е. Галлеи]] ибзоурала: иара иаԥхьа урҭ рыцыԥхьаӡа Амратә система знык-знык иаҭаахьеит ҳәа иԥхьаӡан, аха аҵарауаҩ, 24 комета рорбитақәа ԥхьаӡаны, акометақәа ԥыҭк акы акәны иалкааны, ԥыҭрак ашьҭахь [[Комета Галлея|иара ихьӡ зхырҵаз]], насгьы, зегьы раасҭа ихадоу, уи анаҩстәи аиҭацәырҵра аԥхьагәеиҭеит.
[[Традиционализм#Интегральный традиционализм|Аинтегралтә традиционализм]] ахаҭарнакцәа ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырра а[[Редукционизм|редукционисттә]], а[[Натурализм (философия)|натуралисттә]], а[[Эволюционизм|еволиуционисттә]], а[[Секуляризм|секулиаристтә]], а[[Рационализм (философия)|рационалисттә]] ҳәа аҟазшьарба азыҟарҵоит, насгьы уи аҵабырг иазааигәам ҳәа ирыԥхьаӡоит. Урҭ ргәаанагарала, аҭҵаарадырра агәрагарақәа рдогматикатә система ауп, игәаҭам а[[Эпистемология|епистемологиа]] иақәгылоу, зынӡагьы и[[знание|дыррам]], мамзаргьы, зегьы ианреиҵаха, кырӡа иԥку аҟазааразы агәаанагара иеиуоу, ахатә методологиа иахьыԥшны ирацәаны изымпыҵышшаауа.<ref name="ShahShah2009">''Shah, M. Maroof and Shah, Manzoor A.'' [http://www.ejst.tuiasi.ro/Files/18/01-24Shah.pdf Modern science and scientism: A perennialist appraisal.] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150225132059/http://www.ejst.tuiasi.ro/Files/18/01-24Shah.pdf |date=2015-02-25 }} // European Journal of Science and Theology, June 2009, Vol.5, No.2, 1-24</ref>
[[Станислав Лем|Станислав Лем]] иҩуан (иаҳҳәап, [[Сумма технологии|Summa Technologiae]] аҟны) Адунеи аҭҵаараҿы ауаатәыҩса рыҭҵаарадырратә знеишьа маҷк ишыԥсабаратәым, насгьы уи иахҟьаны ишыԥку:<ref>''Станислав Лем.'' Summa Technologiae. Глава 3.</ref>
{{Ацитата алагара}}
...Аԥсабара ииашоу азҵаара аҭара ахьҳалымшо. Ауаҩы Аԥсабара азҵаарақәа рацәаны иеиҭоит, иара «агәаанагарала», ҵакы змам, насгьы игәаԥхо асхемақәа ирықәшәо еилыкка иҟоу аҭакқәа иоурц иҭахуп. Ажәакала, ҳара ҳҽазаҳшәоит Аиҿкаашьа иааизакны аартра акәымкәа, еиҿкаашьак мацарак аартра, реиҳа имаҷны аџьабаа зго (“[[бритва Оккама|Оккам иԥаҵасага]]”!), еилыкка иҟоу (еиуеиԥшым знеишьала аилыркааразы алшара ҳазымҭо), еицырзеиԥшу (Акосмос зегьы аҿы амчра змоу), ҳара иаҳхьыԥшым (досу иҭызҵаауа, ишҭиҵаауа иахьыԥшым) насгьы зҽызымԥсахуа (ззын Аԥсабара азакәанқәа аамҭа цацыԥхьаӡа ԥсахрада иаанхо). Аха абарҭқәа зегьы аҭҵааҩы иалеигалаз хатәзакәанқәоуп, ҳара иаҳзаатуа аҵабыргқәа ракәӡам. Акосмос ҳара ҳзы иаԥҵамызт, ҳаргьы уи азы ҳаԥҵамызт. Ҳара аеҵәатә еволиуциа иалҵшәаны иҟалаз ҳауп, насгьы Адунеиеибаркыра ус еиԥш иҟоу аалыҵқәа ҵҩа змам хыԥхьаӡарала иахылҿиаауан, иахылҿиаауеит иахьа уажәраанӡагьы.
{{Ацитата алгара}}
Убри инақәыршәаны, хыхь зыӡбахә ҳәаз хадаратә принципқәак а[[классическая наука|классикатә ҭҵаарадырра]] иаҵанакуеит (адунеи а[[Механицизм|механицисттә]] [[Картина мира|хаҿсахьала]] зышьаҭа ку), урҭ рҽырыԥсахит ма ихарҭәаахеит и[[неклассическая наука|классикатәыми]] и[[постнеклассическая наука|постклассикатәыми]] адунеи асахьақәа рҿы (иаҳҳәап, аблабареи аблабаҩи акванттә процессқәа рнырра апринцип, мамзаргьы акосмогониатә теориақәак рҿы аԥсабара азакәанқәа аамҭала рыԥсахра апринцип).
=== Аҭҵаарадырратә усура аҿыҵгақәа ===
[[Еинштеин, Алберт|А. Еинштеин]] игәаанагарала:<ref>''А. Эйнштейн.'' [http://rusnauka.narod.ru/lib/einstein_a/motiv_nauki.htm «Мотивы научного исследования» Собрание научных трудов. Том 4 -М.: Наука, стр. 39—41] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20121101085842/http://rusnauka.narod.ru/lib/einstein_a/motiv_nauki.htm |date=2012-11-01 }}</ref>
{{Ацитата алагара}}
Аҵарадыррахь уназго зегь реиҳа иӷәӷәоу аҿыҵгақәа иреиуоу иргәаҟгоу агәымбылџьбарареи иузеиқәымкуа аҭацәреи зцу аԥсҭазаара еизада ацәцара агәаҳәара ауп. Ари аҿыҵга зыԥсы арахәыцқәа паӡоу ауаа рхатә гәҭыхақәа рҟынтәи ииашоу адунеихәаԥшреи аилкаареи рдунеиахь иргәыҵасуеит. …
Ари алахьеиқәратә мзыз иацлоит агәырӷьаратә мзызгьы. Ауаҩы иҽазишәоит иахәҭоу амҩала иҩнуҵҟа иҟоу адунеи асахьа имарианы, еилыкка аԥҵара, ацәаныррақәа рдунеи дацәцаны џьара ҩаӡарак ала ари адунеи абри аҩыза азнеишьала иаԥиҵаз асахьа ала иԥсахырц азы.
{{Ацитата алгара}}
Иҟоуп иара убасгьы убас еиԥш гәаанагарак, аҭҵаарадырра анапы алакра иаҿыҵга хаданы (иарбанызаалак егьырҭ аусхкқәа реиԥш, акультуратә лыҵшәа аиура хықәкыс измоу) иахәаԥшуа анаҩстәи аҭагылазаашьа, идырны акәымкәа, гәынхәҵысҭала а[[Половой отбор|хӡыӡаара]] а[[Ухаживание|ԥшра]] аманы ахаҵеи аԥҳәыси ҳәа аилыхра, уи иҳаилнаркаауеит аҵарауаа рхыԥхьаӡараҿы ахацәа кырӡа иахьеиҳау аҳәса раасҭа, насгьы ауаҩытәыҩса [[Акме|хшыҩла иусура иреиҳау аҩаӡара аамҭа]] ацыԥҵәахеит иԥсабаратә ҭахра иреиҳау аамҭа ацыԥҵәахеи ахьеиқәшәо.<ref>''[[Миллер, Джеффри|Miller G. F.]]'' [http://psych.unm.edu/people/directory-profiles/miller-papers/1999-sexual-selection-cultural-displays.DOC Sexual selection for cultural displays] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224160922/http://psych.unm.edu/people/directory-profiles/miller-papers/1999-sexual-selection-cultural-displays.DOC |date=2015-02-24 }} // The evolution of culture. Ed. by R. Dunbar, C. Knight, & C. Power. — Edinburgh: Edinburgh University Press, 1999. — PP. 71-91.]</ref><ref>''[[Канадзава, Сатоши|Satoshi Kanazawa]].'' [http://personal.lse.ac.uk/kanazawa/pdfs/EHB2000b.pdf Scientific discoveries as cultural displays: a further test of Miller’s courtship model] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140906214350/http://personal.lse.ac.uk/kanazawa/pdfs/EHB2000b.pdf |date=2014-09-06 }} // Evolution and Human Behavior. — Vol. 21 (2000). — PP. 317—321.</ref>
== Адунеи аҭҵаарадырратә сахьа ==
{{Main|Адунеи аҭҵаарадырратә сахьа}}
Адунеи аҭҵаарадырратә сахьа (амодель) – аҵабырг аҟазшьақәеи азакәанеизшәарақәеи ирызку агәаанагарақәа рсистема ауп, аҭҵаарадырратә еилкаарақәеи апринципқәеи реизакреи реицҵареи иалҵшәаны иаԥҵоу.<ref name="Садохин17">Садохин, Александр Петрович. Концепции современного естествознания: учебник для студентов вузов, обучающихся по гуманитарным специальностям и специальностям экономики и управления / А. П. Садохин. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2006. стр. 17 (1.5. Научная картина мира)</ref>
Аҭҵаарадырра аҿиарамҩаҿы а[[знание|дыррақәеи]], а[[идея|хшыҩҵакқәеи]], а[[Концепция|концепциақәеи]] ҵыхәаԥҵәарада рыҽдырҿыцуеит; еиҳа зхыҵуа ахәыцрақәа а[[Теория|теориа]] ҿыцқәа рзы [[частный случай|иҷыдоу ҭагылазаашьақәаны]] иҟалоит. Адунеи аҭҵаарадырратә сахьа [[Догмат|догмаӡам]], мамзаргьы [[абсолютная истина|набыцра змам ҵабыргым]]. Иааҳакәыршаны иҟоу адунеи иазку аҵарадырратә гәаанагарақәа шьаҭас ирымоуп ишьақәырӷәӷәоу а[[доказанный факт|ҵабыргқәеи]] ишьақәыргылоу а[[Принцип причинности|мзыз-лыҵшәатә еизыҟазаашьақәеи]] реицҵара, уи ҳара иҳалнаршоит ҳдунеи аҟазшьақәа ирызкны а[[прогноз|ԥхьагәаҭарақәеи]] ауаатәыҩсатә [[Цивилизация|цивилизациа]] аҿиара иацхраауа алкаақәеи рыҟаҵара. Атеориа, агипотеза, аконцепциа, аҵабырг ҿыцқәа ралкаара ргәаҭарақәа рылҵшәақәа реиқәымшәара — абарҭқәа зегьы иҟоу агәаанагарақәа ҿыц аиҭарыхәаԥшреи аҵабырг еиҳа иақәшәо агәаанагара ҿыцқәа раԥҵареи ҳгәы азҭанаҵоит. Абри аҩыза аҿиара ауп а[[Научный метод|ҭҵаарадырратә метод]] ҵакыс иамоу.
== Аклассификациа ==
Ажәытәӡатәи аамҭақәа раахысгьы еиуеиԥшым амзызшьаҭақәа рыла ауаатәыҩсатә дыррақәа рыхәҭақәа реихшара рҽазыршәон.
Убас, Аристотель еиҳау-еиҵоу ҳәа аҭҵаарадыррақәа хы-хкык рыла еихишеит:<ref>Теория познания. Классификация наук https://magisteria.ru/aristotle-intro/epistemologiya-i-teologiya-aristotelya {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190228192024/https://magisteria.ru/aristotle-intro/epistemologiya-i-teologiya-aristotelya |date=2019-02-28 }}</ref>
# Иреиҳау аҭҵаарадыррақәа ргәыԥ атеориатә (мамзаргьы узхәаԥшуа) ҭҵаарадыррақәа роуп, ажәытә бырз. Быз. аҟынтәи. θεωρία «атеориа, ахәаԥшра» (афилософиа, афизика, аматематика).
# Урҭ ирышьҭанеиуеит апрактикатә ҭҵаарадыррақәа, ажәытә бырз. быз. аҟынтәи. πράξις «апрактика» (аполитика, аетика, аекономика).
# Аҭҵаарадырратә еишьҭанеира хдыркәшоит арҿиаратә, апоезиатә ҭҵаарадыррақәа, ажәытә бырз. быз. аҟынтәи. ποιησις «аԥҵара» ([[риторика|ариторикеи]] [[поэтика|апоетикеи]]).
Аристотель иаԥиҵаз аформалтә логика афилософиа иеиԥшнишьаломызт; уи иарбан дырразаалак «иацәеижьхәҭаны» (имыруганы) иԥхьаӡон.<ref name="koh" />
Римтәи аенциклопедист [[Марк Теренций Варрон|Марку Варрон]] иклассификациа иаҵанакуан абарҭ аҭҵаарадыррақәа: [[Грамматика (наука)|аграмматика]], [[диалектика|адиалектика]], [[риторика|ариторика]], [[геометрия|агеометриа]], [[Арифметика|арифметика]], [[астрология|астрологиа]], [[музыка|амузыка]], [[медицина|амедицина]], [[архитектура|архитектура]].<ref name="DoH-464"/>
[[Ислам|Аԥсылман]] араб ҵарауаа аҭҵаарадыррақәа арабтәии ([[поэтика|апоетика]], [[ораторское искусство|ацәажәаратә ҟазара]]) аҳәаанырцәтәии аҭҵаарадыррақәа ([[астрономия|астрономиа]], [[медицина|амедицина]], [[Аматематика|аҳасабра]]) ҳәа еихырон.<ref name="DoH-464"/>
=== Абжьаратә шәышықәсақәа рзы ===
{{main|Аҭҵаарадыррақәа рмардуан}}
Аклассификациа аҽазышәарақәа [[Средние века|абжьаратә шәышықәсақәа]] рзгьы иацҵан. [[Дидаскаликон|Дидаскаликон]] аҟны [[Гуго Сен-Викторский|Гуго Сент-Викторски]] аҭҵаарадыррақәа ԥшь-гәыԥкны еихишоит:<ref name="DoH-465">Speziali P. [http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-57 Classification of sciences] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080619205103/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-57 |date=2008-06-19 }} // Dictionary of the History of Ideas. Vol. 1. P. 465.</ref>
# Атеориатә ҭҵаарадыррақәа (аматематика, афизика).
# Апрактикатә ҭҵаарадыррақәа.
# Амеханикатә ҭҵаарадыррақәа ([[навигация|анавигациа]], [[сельское хозяйство|ақыҭанхамҩа]], [[охота|ашәарыцара]], [[медицина|амедицина]], [[театр|атеатр]]).
# [[Логика|Алогика]], [[Грамматика (наука)|аграмматикеи]] [[риторика|ариторикеи]] уахь иналаҵаны.
[[Бэкон, Фрэнсис|Ф. Бекон]] аҭҵаарадыррақәа х-гәыԥкны еихишеит (агәынкылара, ахшыҩеилгара, ахаҿаагара реиԥш иҟоу адырратә лшарақәа ирҿырԥшны):
# аҭоурых аҵабыргқәа рыхҳәаа аҳасабала (аԥсабаратәи аграждантәи уахь иналаҵаны);
# атеориатә ҭҵаарадыррақәа, мамзаргьы «афилософиа» инарҭбаау аҵакала;
# апоезиа, алитература, иааизакны аҟазара.<ref name="koh" />
[[Роджер Бэкон|Роџьер Бекон]] иара убас аҭҵаарадыррақәа рыклассқәа ԥшьба аликаауан: [[Грамматика (наука)|аграмматикеи]] алогикеи, аматематика, аԥсабаратә философиа, [[метафизика|аметафизикеи]] [[этика|аетикеи]]. Убри аан, аԥсабара иазку аҭҵаарадыррақәа ирышьаҭаны иԥхьаӡон аматематика.<ref name="DoH-465"/>
=== Енгельс иҭҵаарадыррақәа реихшара ===
1873 шықәса инаркны, [[Энгельс|Енгельс]] напаиркит аматериа аныҟәара аформақәа реихшара (аҭҵаарадыррақәа реихшара) — аҭҵаарадыррақәа реиқәыршәара апринцип.
Еиуеиԥшым аҭҵаарадыррақәа иҭырҵаауа аобиектқәа, акы ахьы егьи ииасуеит. Еиҭаҵуа аматериа аҿиара апроцесс (еиҵаӡоу аҟнытә еиҳаӡоу ахь, имариоу аҟынтәи иуадаҩу ахь) асубординациа апринцип ҳәа иахьӡҵан.
Иазгәаҭан аҭҵаарадыррақәа ԥсабарала еицырзеиԥшу цәаҳәак аҿы ишыҟоу: амеханика... афизика... ахимиа... абиологиа. Ишьақәыргылан аҭҵаарадыррақәа рцәаҳәа: аматематика, амеханика, ахимиа, афизика, абиологиа.
Аҭҵаарадыррақәа реиԥылараҿы зегь реиҳа аиасра иазыманшәалоу аҭҵаарадырра ҿыцқәа рхырхарҭақәа цәырҵит: [[биохимия|абиохимиа]], [[психолингвистика|апсихолингвистика]], [[информатика|акомпьютертә ҭҵаарадырра]].
=== Кедров иҭҵаарадыррақәа рыклассификациа ===
Асовет философ, аҭоурыхҭҵааҩы, аҭҵаарадырратә методолог [[Кедров, Бонифатий Михайлович|Б.М. Кедров]] еиҳа иҭырҳәыцаау аҭҵаарадыррақәа рыклассификациа еиқәиршәеит. Кедров аҵабырг зегьы аԥсабареи ауаҩи ҳәа еихишеит. Ауаҩы иҟны иара иалкааны иааирԥшит аилазаареи ахәыцшьеи. Аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа ԥсабаратәуп, аилазаара иазку аҭҵаарадыррақәа — социалтәуп, ахәыцра иазку аҭҵаарадыррақәа —философиатәуп.
Б. Кедров асовет философиаҿы аматериа аныҟәара ихадоу ф-формакны еихишон:
* Асубатом-физикатә
* Ахимиатә
* Амолекулатә физика
* Агеологиатә
* Абиологиатә
* асоциалтә.
=== Егьырҭ аклассификациақәа ===
[[Аматематика|Аматематика]], [[логика|алогика]], [[информатика|акомпьютертә ҭҵаарадырра]], [[кибернетика|акибернетика]] реиԥш иҟоу икылкаау аҭҵаарадыррақәа зны-зынла иҷыдоу класск аҳасабала иалыркаауеит– [[формальные науки|аформалтә ҭҵаарадыррақәа]], даҽакала абстракттә ҭҵаарадыррақәа ҳәа изышьҭоу.<ref>[[Черчмен, Чарльз Уэст|C. West Churchman]]. Elements of Logic and Formal Science. New York: J. B. Lippincott Co., 1940.</ref><ref>James Franklin. [http://www.maths.unsw.edu.au/~jim/philosophersstone.pdf The formal sciences discover the philosophers' stone] // Studies in History and Philosophy of Science. Vol. 25, No. 4, pp. 513—533, 1994.</ref><ref>Stephen Leacock. Elements of Political Science. Houghton, Mifflin Co, 1906. P. 417.</ref><ref>Bernt P. Stigum. Toward a Formal Science of Economics. MIT Press, 1990.</ref><ref>Marcus Tomalin. Linguistics and the Formal Sciences. Cambridge University Press, 2006.</ref> Аформалтә ҭҵаарадыррақәа аԥсабаратәи асоциалтәи ҭҵаарадыррақәа ирҿадыргылоит, [[эмпирический|аԥышәатә]] ҭҵаарадыррақәа ҳәа азеиԥш рбага зоууа.<ref>{{книга|заглавие=Philosophy of Science: From Problem to Theory|автор=Mario Augusto Bunge.|год=1998|издатель=Transaction Publishers|страницы=24|isbn=0-765-80413-1}}</ref> Аҵарауаа даҽа џьоукы аматематика [[точные науки|икылкаау ҭҵаарадырроуп]] ҳәа ирыԥхьаӡоит, егьырҭ зегьы — [[когнитивные науки|когнитивтә ҭҵаарадыррақәаны]].<ref>{{Cite web |url=http://virtualcoglab.cs.msu.su/CogSci_R.html |title=Что такое когнитивная наука |access-date=2008-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081207071656/http://virtualcoglab.cs.msu.su/CogSci_R.html |archive-date=2008-12-07 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.cogsci.ru/cogsci06/ |title=Вторая международная конференция по когнитивной науке |access-date=2008-10-16 |archive-date=2008-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081019065716/http://www.cogsci.ru/cogsci06/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://virtualcoglab.cs.msu.su/projects/mf_cogsci.html |title=М. В. Фаликман. Введение в когнитивную науку (программа спецкурса) |access-date=2008-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080924194454/http://virtualcoglab.cs.msu.su/projects/mf_cogsci.html |archive-date=2008-09-24 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.spbumag.nw.ru/news/news.shtml |title=Журнал Санкт-Петербургский университет ISSN 16811941 / Страница новостей |access-date=2008-10-16 |archive-date=2007-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717030949/http://www.spbumag.nw.ru/news/news.shtml |url-status=live }}</ref>
[[Гуманитарные науки|Агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]] лассы-лассы (еиҳарак англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы) аҭҵааратә усхкы хазы игоу хырхарҭаны иахәаԥшуеит (адисциплинақәа ргәыԥ), аҭҵаарадырра еиԥшым — [[Humanities#Науки или дисциплины?|''Humanities'']].
=== Ҳаамҭазтәи Урыстәыла ===
2015 шықәсазы Урыстәыла аҭҵаарадырра аиҿкааразы [[ФАНО]] аҭҵаарадыррақәа зегьы ԥшьыҟәшак рыла еихнашеит:<ref>Информационные ресурсы Центры коллективного пользования и уникальные научные установки в организациях, подведомственных ФАНО России: [Москва. 20-21 окт. 2015 г.] М.: ФАНО России, 2015.</ref>
# '''Аматематикатә, афизикатә, акомпьютертә, атехникатә ҭҵаарадыррақәа'''
# '''Ахимиатә ҭҵаарадыррақәа'''
# ''Аԥсҭазааратә ҭҵаарадыррақәа'' - Абиологиатәи амедицинатәи ҭҵаарадыррақәа
# '''Акәша-мыкәшатәи аԥсабара аҭҵаарадыррақәа''' - Адгьылҭҵаара, аекологиа уҳәа убас иҵегьы.
== Аҭҵаарадырра ҿыц аԥҵара ==
Аҭҵаарадырра ҿыц аԥҵара (ихьыԥшым аҭҵаарадырратә хырхарҭа) анаҩстәи ашьаҿақәа ацуп:
* Иҭҵаахо аобиект ҿыц алкаара;
* уи аобиект аҭҵааразы аметод ҿыцқәа раԥҵара;
* аҭҵаарадырра ҿыц амаҭәари агәаҭеи рышьақәыргылара (аҭҵаарадырратә усумҭақәа, арҵаратә курсқәа, амузеиқәа, аконференциақәа, аноменклатура, уҳәа уб. иҵ.);
* аҭҵаарадырратә школи адыррақәа рхырхарҭа ҿыц аибаркыреи ашьақәыргылара.
{{Ацитата алагара}}Аҭҵаарадырра зхы иақәиҭу дисциплинаны иԥхьаӡоуп, аҿиара апроцесс аҿы уи амаҭәар еилкаазар, уи аҭҵаарадырратә ҵакы хадара злоу асистематә шьаҭақәа ыҟазар, иҷыдоу аметодқәа аԥҵазар.<ref>''Гунтау М., Мюльфридель В.'' Труды Абраама Готтлоба Вернера по минералогии и геологии // История геологии: Доклады. Ереван: Изд-во АН Арм. ССР, 1970. С. 327—337.</ref>{{Ацитата алгара}}
[[естествознание|Аԥсабаратә ҭҵаарадырраҿы]] аҭҵаарадырра ҿыцқәа раԥҵара ҿырԥштәыс иҟалар алшоит [[Проект:Геология/Списки/Науки геологического цикла|агеологиатә цикл аҭҵаарадыррақәа]].
== Аҭҵаарадырратә дырра ахәҭаҷқәа ==
* [[Естествознание|Аԥсабараҭҵаара]] (аԥсабара иазку аҵара, [[естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] )
* [[Технознание|Атехнолдырра]] (атехника иазку аҵара, [[технические науки|атехникатә ҭҵаарадыррақәа]])
* [[Обществознание|Аилазаарадырра]] (аилазаарақәа ирызкуа аҵара, [[общественные науки|аилазааратә ҭҵаарадыррақәа]])
* [[Человековедение|Ауаҩытәыҩсадырра]] (ауаҩы изку аҭҵаара, [[гуманитарные науки|агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]])
== Аҭҵаарадырратә литература ==
{{Main|Аҭҵаарадырратә журнал}}
Аҭҵаарадырратә литература - аҭҵаарадырратә усумҭақәа, амонографиақәеи ажурналқәеи.
Урҭ иаабац алитературеи афилософиатә ҩымҭақәеи ирылнакаауеит, зыгәрагоу аԥышәарақәеи аҭҵаарадырратә хыҵхырҭақәа рышьаҭеи рыла иҟаҵоу ахәыцрақәа рышьақәырӷәӷәара.
== Аҭҵаарадырра аларҵәара ==
{{Main|Аҭҵаарадырра аларҵәара}}
Аҭҵаарадырра аларҵәара – ауаа рацәа рзы еилкаау ахаҿра аманы иахьатәи аамҭа иақәшәо аҭҵаарадырратә дыррақәа раларҵәара апроцесс ауп.
Аҵарадырра аларҵәара, иҷыдоу аинформациа имаҷны иазыҟаҵоу азыӡырҩы ма аԥхьаҩ ибызшәахьы «аиҭагара» — [[учёный|аҵарауаа]]-аларҵәаҩцәа рҿаԥхьа иқәгылоу зегь реиҳа ихадоу адҵақәа иреиуоуп.
Аҵарадырра аларҵәаҩ идҵа – “игәырҿыӷьгоу, иҩанҭхьу” ҳәа изышьҭоу аҭҵаарадырратә [[Информация|информациа]], зегьы рзы аинтерес зҵоу, еилкаау, еиҳа имариоу адыррақәа рахь аиагара ауп. Ари ажәабжь [[общество|ауаажәларра]] зегьы рахь еиԥш, уи ахәҭак, еиҵагыло аҿар — аҟыбаҩ бзиа злоу ашколхәыҷқәа рахьгьы ирхазар алшоит.<ref>{{Cite web |url=http://www.gpntb.ru/libcom7/disk/8.pdf |title=Экология чтения и роль научной популяризации |access-date=2008-10-15 |archive-date=2012-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020152219/http://www.gpntb.ru/libcom7/disk/8.pdf |url-status=live }}</ref>
[[научная фантастика|Аҭҵаарадырратә фантастика]] аҭҵаарадырра аларҵәараҿы акыр зҵазкуа аус нанагӡоит. Иароуп аҭҵаарадырратә аартрақәа жәпакы заа иазԥхьагәазҭаз. Уи аус аҿы илагала дууп [[фантаст|афантаст]] [[Жюль Верн|Жиуль Верн]].
[[молодёжь|Аҿар]] аҭҵаарадырреи [[Высокие технологии|атехнологиаҳаракқәа]] рхырхарҭеи рахь рнеира, адырра змам аилазаара ахәҭа аҭҵаарадырратә проблемақәа разҿлымҳахара, аларҵәара аҩаӡара иахьыԥшуп.<ref>{{Cite web |url=http://razumru.ru/humanism/journal/44/sergeyev.htm |title=Стратегии научной популяризации в России |access-date=2013-03-22 |archive-date=2014-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140801202835/http://razumru.ru/humanism/journal/44/sergeyev.htm |url-status=live }}</ref>
Аҵарауаа, аҭҵаарадырратә информациа аныҟәгаҩцәа раҳасабала, уи аиқәырхареи аихаҳареи ирызҿлымҳауп, уи иахылҿиаауеит аҿар рагәылахаларагьы. Избан акәзар, аҭҵаарадырра аларҵәара аҭҵаарадырра аинтерес зкуа ауаа рхыԥхьаӡара еизнарҳауеит, насгьы урҭ уи ралалара ҿыҵгас иазыҟалоит.<ref>{{Cite web |url=http://orange.strf.ru/client/news.aspx?ob_no=5308 |title=Игорь ЛАГОВСКИЙ: «Государству должна быть выгодна популяризация науки» |access-date=2008-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119190847/http://orange.strf.ru/client/news.aspx?ob_no=5308 |archive-date=2012-01-19 |url-status=dead }}</ref>
Лассы-лассы иҟалалоит, аҭҵаарадырратә информациа аларҵәараан уи еиҳа ианырмариахо, хәыҷы-хәыҷла аҭҵаарадырратә лакәахь ианиасуа.
Иара убасгьы иҟалалоит, аҭҵаарадырра аларҵәараан абасеиԥш иҟоу [[Научно-популярное клише|аҭҵаарадырратә клишеқәа]] анцәырҵуа: [[тайны мироздания|адунеи амаӡақәа]], “аҵарауаа иаадыртит”, уҳәа убас иҵегьы.
[[Тихо Браге|Тихо Браге]] агәраганы дыҟан аҭҵаарадырратә дыррақәа урҭ рхархәашьа здыруа анапхгаҩцәа рымацара ирымазар шакәу. Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа академик [[Людвиг Фаддеев|Лиудвиг Фаддеев]] аҭҵаарадырра аларҵәаразы абас иҳәеит:<ref>[http://old.computerra.ru/2007/714/343917/ Показуха по науке] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20170319025847/http://old.computerra.ru/2007/714/343917/ |date=2017-03-19 }} Компьютерра</ref>
{{Ацитата алагара}}
Ҳара иаҳдыруеит, ашәахтә зшәо ауаа уеизгьы-уеизгьы иҟаҳҵо рзеиҭаҳҳәар шҳахәҭоу. Аха ҳара инагӡаны еилкаау аҭҵаарадырратә хырхарҭақәа раларҵәара ҳуалуп. Ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырра аларҵәара еиҳа иуадаҩуп. Еиуеиԥшым акваркқәа, ацәаҳәақәа, Ианг-Миллс иҭыԥҭаӡарақәа… ртәы аҳәара ҽеила иаҳзалҵуам — амцқәа ҳцәалалоит.
{{Ацитата алгара}}
[[Ефремов, Иван Антонович|Иван Ефремов]] иажәақәа рыла, [[СССР|СССР]] акомиссиақәеи аредакциақәеи реилатәарақәа рҿы аҵарауаа шьоукы [[научно-популярная литература|аҭҵаарадырра-аларҵәаратә литература]] ҵакыдоуп ҳәа ицәажәон.<ref>{{статья |автор=[[Ефремов, Иван Антонович|Иван Ефремов]] |заглавие=О широкой популяризации науки |ссылка=https://efremov-fiction.ru/publicity/80/page/1 |издание=[[Литературная газета]] |тип=газета |год=1953 |месяц= |число= |том= |выпуск=24 марта |страницы=3 |archive-date=2021-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624205304/https://efremov-fiction.ru/publicity/80/page/1 }}</ref>
[[ВЦИОМ|ВЦИОМ]] имҩаԥнагаз аҭҵаара алҵшәақәа рыла, Урыстәыла ауааԥсыра рҟынтәи 81% ҳаамҭазтәи аурыс ҵарауаҩк ихьӡ рзымҳәаӡеит.<ref>Н. Подорванюк, А. Борисова. [http://www.gazeta.ru/science/2011/03/26_a_3565649.shtml Наука людям вообще по барабану…] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110608013220/http://www.gazeta.ru/science/2011/03/26_a_3565649.shtml |date=2011-06-08 }}</ref>
== Аҭҵаарадырреи амцҭҵаарадырреи ==
{{Main|Амцҭҵаарадырра}}
Амцҭҵаарадырра – ари аҭҵаарадырратә усура еиԥш зхы узырбо, аха ииашаҵәҟьаны иҭҵаарадырратәым усуп. Амцҭҵаарадырратә теориа аҷыдаҟазшьақәа иреиуоуп афактқәа хырҩа рымҭара ма реицакра, амцҳәара ([[Критерий Поппера|Поппер икритериа]] ақәымныҟәара), атеориатә ҳасабырбарақәа аблабара алҵшәақәа рҿырԥшра мап ацәкра, “аҟәыӷареи”, «аилыккареи», «пату зқәу агәаанагареи» рган аанкылара аԥыжәара аҭара, еихьыԥшым [[эксперимент|аекспериментқәа]] рылҵшәақәа рыла ишьақәырӷәӷәам атеориа шьаҭас аҟаҵара, аҭҵаара алҵшәақәа реиҭаиуразы, мамзаргьы ихьыԥшым агәаҭаразы алшара амамзаара, аҭҵаарадырратә усураҿы [[Политика|аполитикатәи]] [[Адин|адинтә]] догмақәеи рхархәара.
[[Научное сообщество|Аҭҵаарадырратә еилазаара]] зықәшаҳаҭым атеориақәа раԥҵаҩцәа лассы-лассы «еихашәыз [[официальная наука|аофициалтә ҭҵаарадырра]] аҿагылаҩцәа» ҳә рхы иазырҳәоит. Убри аан, дара агәраганы излаҟоу ала “официалтә ҭҵаарадырра” ахаҭарнакцәа, иаҳҳәап, [[комиссия по борьбе с лженаукой|амцҭҵаарадырра аҿагылара азы акомиссиа]] алахәылацәа, агәыԥқәа ринтересқәа рыхьчоит(агьежь иҭаку аҭакԥхықәра), политикала аилыхра ҟарҵоит, рыгхақәа рықәшаҳаҭхара рҭахӡам, убри аҟнытә, “ажәытә” хәыцрақәа рыхьчоит, аиаша ҿыц алымкаа.
Иҭҵаарадырратәым аконцепциақәа рыхәҭак [[паранаука|апаранаука]] ҳәа ахьӡ роуит.
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Научный метод|Аҭҵааратә (академиатә) метод]], Аҭҵаарадырратә методгьы уахь иналаҵаны
* [[Список отраслей науки|Аҭҵаарадырра аҟәшақәа рсиа]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2|refs=
<ref name="koh">Философия для аспирантов : учебное пособие / В. П. Кохановский [и др.]. — 2-е изд. — Ростов н/Д. : Феникс, 2003. — 448 с. — (Высшее образование). — ISBN 5-222-03544-1</ref>
<ref name="DoH-464">Speziali P. Classification of sciences [http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-57 битая ссылка]{{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080619205103/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-57 |date=2008-06-19 }} // Dictionary of the History of Ideas. Vol. 1. P. 464.</ref>
}}
== Алитература ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Наука|[[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Соловьёв В. С.]]}}
* {{БСЭ3|статья= Наука|автор=[[Алексеев, Игорь Серафимович|Алексеев И. С.]]|том=17|страницы= |ref=Алексеев}}
* {{БСЭ3|статья= Наука (раздел "Классификация наук")|автор=|том=17|страницы= |ref=БСЭ}}
* {{БРЭ|статья=Наука|автор=[[Стёпин, Вячеслав Семёнович|Стёпин В. С.]]|том=22|страницы=142—144|ref=Стёпин|ссылка=https://old.bigenc.ru/philosophy/text/2251677|архив=|архив дата=}}
* {{книга |автор=[[Алексеев, Игорь Серафимович|Алексеев И. С.]]|часть= Наука|заглавие=[[Философский энциклопедический словарь]]|ответственный=Гл. редакция: [[Ильичёв, Леонид Фёдорович|Л. Ф. Ильичёв]], [[Федосеев, Пётр Николаевич|П. Н. Федосеев]], [[Ковалёв, Сергей Митрофанович|С. М. Ковалёв]], [[Панов, Виктор Георгиевич|В. Г. Панов]]|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия]] |год=1983|страницы=403—406|страниц=840|тираж=150000|ref=Алексеев}}
* {{книга|автор=[[Берг, Лев Семёнович|Берг Л. С.]] |заглавие=Наука, её содержание, смысл и классификация|ссылка=|место=Петроград|издательство= Время|год=1922|страниц=140|ref=Берг}}
* ''Бондаренко С. Б.'' Теория дескриптивных систем. — М.: ỤṞṢṢ, 2008. — 192 с.
* ''Бондаренко С. Б.'' Дискуссии о науке на XXIII Мировом философском конгрессе. — Философия науки. — 2014. — № 1. — С. 136—147.
* ''Бондаренко С. Б.'' Развитие идеи научного доказательства. — Философия науки. — 2020. — № 4. — С. 3—14.
* {{книга |автор = [[Зализняк, Андрей Анатольевич|Зализняк А. А.]]| заглавие = Из заметок о любительской лингвистике|издательство = Альпина нон-фикшн|год = 2023 |страниц = 208| место = М. |isbn = 978-5-00139-914-8|ref=Зализняк}}
* {{книга|автор=[[Любарский, Георгий Юрьевич|Любарский Г. Ю.]]|заглавие=Рождение науки. Аналитическая морфология, классификационная система, научный метод|издательство=[[Языки славянских культур]]|год=2015|страниц=192|isbn=978-5-94457-206-6|ref=Любарский}}
* {{cite book |last1=Tuomela |first1=Raimo |editor-last1=Pitt |editor-first1=Joseph C. |editor-last2=Pera |editor-first2=Marcello |title=Rational Changes in Science: Essays on Scientific Reasoning |chapter=Science, Protoscience, and Pseudoscience |series=Boston Studies in the Philosophy of Science |pages=83–102 |year=1987 |volume=98 |publisher=Springer Netherlands |location=Dordrecht |doi=10.1007/978-94-009-3779-6 |isbn=978-94-009-3780-2 |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-94-009-3779-6 |ref=Tuomela}}
== Азхьарԥшқәа ==
{{dmoz|World/Russian/Наука/|Наука}}
* [http://www.scholar.ru/ Поисковая система научных публикаций].
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{Наука}}
{{DEFAULTSORT:ҭҵаарадырра}}
[[Акатегориа:Аҭҵаарадырра| ]]
[[Акатегориа:Ахылаԥшра]]
[[Акатегориа:Азҵаара]]
[[Акатегориа:Ауаҩытәыҩсатә усурақәа]]
tggwh2goe65svle0h95dd5br9w7p9bw
171867
171859
2026-08-17T19:32:47Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171867
wikitext
text/x-wiki
'''Аҭҵаарадырра''' ([[Праславянский язык|протослав.]] * na - + * učiti - арҵара, аҵара) — иҟоу иану иазкны [[знание|адыррақәа]] ралкаареи [[Систематизация|реихшареи]] иазырхоу [[деятельность|усуроуп]].
Ари аусмҩаԥгатә алнаршоит [[факт|аҵабыргқәа]] реизгара, урҭ лассы-лассы рырҿыцра, [[систематизация|асистема аҟаҵара]], [[Критическое мышление|акритикатә]] [[Научный анализ|анализ]] рыҭарала. Абри аҵаҵӷәала иалыршахоит адырра ҿыцқәа реихшьаалареи реимадареи, [[природа|аԥсабаратәи]] [[общество|ауаажәларратәи]] цәырҵрақәа ахҳәаа рызҭо, насгьы урҭ [[Принцип причинности|рҽыҵга-хылҿиааратә еимхәыцқәа]] ҳрызхьазырԥшуа, зыбзоурала иҟалаша ҳхаҿы [[прогноз|аагаразы]] алшарагьы ҳамоу. Игәаҭоу [[факт|аҵабыргқәа]] зегьы кылзыршәшәаауа, насгьы [[эксперимент|експериментла]] иаҿаԥҽым [[гипотеза|агипотезақәа]], [[закон природы|аԥсабара]] мамзаргьы [[Общество|аилазаара]] азакәанқәа ҳәа иԥхьаӡоуп (шәахә. [[научный метод|аҭҵаарадырратә метод]]).<ref>''[[Уайтхед, Альфред Норт|Уайтхед А. Н.]]'' Избранные работы по философии. М.: Прогресс, 1990. 716 с.</ref>
Аҭҵаарадырра аҭоурыхҭҵааҩ [[Веселовский, Иван Николаевич|И. Н. Веселовски]] игәаанагарала, «ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырра гәыцәс иамоуп анаҩстәи х-шьаҭак: 1) аԥсабара аҭҵаараҿы аексперименти, азкылԥшреи аԥышәеи рхархәара; 2) ихадоу аԥхьазхьарԥшқәа рҟынтәи иаауа алкаақәа рлогикатә шьақәырӷәӷәара; 3) аԥсабаратә процессқәа математикала раарԥшра алшара».<ref>''[[Веселовский, Иван Николаевич|Веселовский И. Н.]]'' «Аристарх Самосский — Коперник античного мира». — [[Историко-астрономические исследования]], Вып. VII, 1961, — C.29. — 420 c.</ref>
Аҵарадырра инарҭбааны иуҳәозар, иаҵанакуа аусура аҭагылазаашьақәеи ахәҭақәеи зегьы агәыланахалоит:
* аҭҵаарадырратә усура [[Разделение труда|аихшареи]] [[Кооперация|аидкылареи]];
* аҭҵаарадырратә усбарҭақәа, аексперименталтәи алабораториатәи еиқәыршәагақәа;
* [[Научный метод|Аҭҵаарадырратә усумҭа аметодқәа]];
* [[Терминология|атерминологиатәи]] [[Классификация|аклассификациатәи]] аппарат;
* ажәабжь аизгареи, аҵәахреи, ахархәареи рсистема.
[[Науковедение|Аҭҵаарадырратә ҭҵаарадырра]] — [[Научное исследование|ҭҵаарадырратә ҟәшоуп]], аҭҵаарадырра аҭҵаара иазку.
[[Файл:The Scientific Universe.png|thumb|right|500px|Адунеи аҿы иҟоу аобъектқәа рмасштаб, аҭҵаарадырра аҟәшақәа ирҿырԥшны; аформалтә ҭҵаарадыррақәа аҭҵаарадырратә дырра ашьаҭа ҳәа иалкаауп]]
== Аҭҵаарадырра ихадоу аҷыдарақәа ==
<ref>''[[Ракитов, Анатолий Ильич|Ракитов А. И.]]'' Анатомия научного знания. — М., Политиздат, 1969</ref><ref>''[[Копнин, Павел Васильевич|Копнин П. В.]]'' Гносеологические и логические основы науки. — М., 1974, 568 с.</ref>
* Аҵарадырра – ишьақәырӷәӷәоу аԥҟарақәа рыла ишьақәгылоу, адыргақәа рсистемаҿы иарбоу адырра ауп.
* Аҭҵаарадырра еснагь иахьынӡауала иалкаау (ҭоурыхтә ҩаӡарацыԥхьаӡа) абызшәала иҭаҩуп.
* Аҭҵаарадырра – аобиектқәа русуреи рыҿиареи рзакәанқәа ирызку адыррақәа рсистема ауп.
* Аҭҵаарадырра ҳәа ԥышәарала иузгәаҭо иагьыузышьақәырӷәӷәо адырра ауп изахьӡу.
* Аҭҵаарадырра еиԥҟьарада еизҳауа, иагьхаҭәаауа адыррақәа ирсистемоуп. Уи ахаҭәаара мҩаԥысуеит еиҳарак иҿыцу аметодқәа рыцхыраарала.
* Аҭҵаарадырра иамоу аилазаара шьақәгылоуп: амаҭәари, атеориеи агипотезеи, аметоди аҵабырги, аԥышәатә материал ахҳәааи рыла.
Аҭҵаарадырратә ҳәаа ({{lang-en|science field}}) — аҭагылазаашьақәа 12 алзыршо ҭҵааратә ҳәаауп : 1) аҭҵаарадырратә ҳәаа ахәҭақәа зегьы аамҭа цацыԥхьаӡа рҽырыԥсахуеит уи аусхкы аҿы имҩаԥысуа аҭҵаарақәа ирылҵшәаны, еиҳаракгьы алогикатә/математикатә мыругақәеи егьырҭ аҳәаақәа рҟынтәи хазы игоу ашьҭа/ԥхьахьарԥшрақәеи; 2) [[научное сообщество|аҵарадырратә еилазаара]] иҷыдоу азыҟаҵара амоуп, «иӷәӷәоу ажәабжьтә еимадарақәа еиқәнархоит», «аҵарадырратә ҵас» еиҿнакаауеит ма иацнаҵоит; 3) аҵарауаа рхы иақәиҭны аус руртә аалшара рымоуп аҭҵаарақәа рымҩаԥгаразы, насгьы урҭ здызкыло ауаажәларра аҟынтәигьы адгылара роууеит; 4) аҵарауаа рдунеихәаԥшышьа иаҵанакуеит «закәанеизшәарала зҽызыԥсахуа иалкаау» обиектқәа, [[научный метод|аҭҵаарадырратә метод]] иахәҭоу аилкаара, еиҿкаау аҭҵаарадырра ахәаԥшышьа, ииашоу ахҳәаақәеи аилыркаарақәеи рҟынӡа инаӡо, аҵарадырратә етикатә принципқәа, иара убас аҵабырг хақәиҭла аԥшаара; 5) ҳаамҭазтәи алогикатә/математикатә мыругақәа ажәабжь икылкааны ишьақәдыргылоит, аусгьы адырулоит; 6) аҭҵаарақәа рҳәаа — иҟаҵәҟьоу аобектқәа/ахаҭарақәа; 7) аҵарауаҩ егьырҭ [[фоновые знания|идыррақәа]] — ҳаамҭазтәи, ишьақәырӷәӷәоу адыррақәа, агипотезақәеи атеориақәеи, ирышьашәалоу егьырҭ ахырхарҭақәа рҟынтәи иаагоу; 8) зыҭҵаара мҩаԥысуа апроблемақәа реизга иҭырҵаауа ахаҭа аҳәаақәа рыҩнуҵҟа иҟоуп; 9) еизгаз адыррақәа ирыгәҭыларкуеит адунеихәаԥшышьа иашьашәало, азҿлымҳара змоу, згәаҭара ауа атеориақәа, агипотезақәеи адыррақәеи, иара убас уаанӡа аҭҵааратә ҳәаақәа рыҩнуҵҟа еизгаз иҷыдоу адыррақәа; 10) хықәкқәас иҟоуп аҵарадырратә закәанқәеи атеориақәеи аҭҵаара ахьымҩаԥысуа аҭыԥҭаӡараҿы рыԥшаара, рхархәара, еизгаз адыррақәа рсистематәра, теориала адыррақәа реизакра, аҭҵаара азнеишьақәа реиӷьтәра; 11) ҭҵаарадырратә методқәа «ргәаҭара, рыриашара, рырҵабыргра аҭахуп»; 12) аҭҵааратә ҭыԥҭаӡара еиҳа инарҭбаау аҭҵааратә еизшәарақәа ирыдҳәалоуп, уаҟа иара убасҵәҟьа иҟоуп аҭҵааҩцәа, «аҭҵааратә лкаақәеи, аусқәеи алацәажәареи» зылшо, издызкыло аилазаара ирышьашәало, еиҳа иҭшәоу аҭҵаара аҳәаақәа аманы.<ref>Tuomela 1987, ад. 89–90.</ref>
== Аҭоурых ==
{{Main|Аҭҵаарадырра аҭоурых}}
''Шәахә. убасгьы [[Апротоҭҵаарадырра]].''
Ажәытәӡатәи ацивилизациақәа ртәылақәа рҿы [[Письменность|аҩыра]] аҿиара абзоурала, аԥсабареи, ауаҩи ауаажәларреи ирызку [[Опытное знание|аԥышәатә дыррақәа]] еизон, иара убас аматематика, алогика, агеометриа, астрономиа, амедицина рхыҵхырҭақәа цәырҵуа иалагон. Ззын аҵабырг азхәыцреи уи аԥшаареи ус хаданы иҟалаз [[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәылатәии]] [[Древний Рим|Римтәии]] афилософцәа ҳаамҭазтәи аҵарауаа ираԥхьанеиуаз ракәын. Ажәытә Бырзентәыла ицәырҵуеит адыррақәа аклассификациа рзуразы азнеишьақәа.
[[Наука Средневековья|Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзтәи аҭҵаарадырра]] [[Переводческое движение|ажәытә бырзентә текстқәа араб бызшәахьы реиҭагарала]] [[Наука в Древней Греции|ижәытәӡатәу адыррақәа]] аԥсылмантә дунеи аҿы рыдкылара аҳасабала иалагеит. Насшәа, уажәшьҭа 12-тәи ашәышықәсазы, [[Латинские переводы XII века|араб бызшәала иҟаз аусумҭақәа алаҭын бызшәахь реиҭагақәа]] [[Возрождение XII века|Европа аҭҵаарадырра Аиҭаира]] кырӡа анырра анаҭеит.
Иахьа ишеилаҳкаауа еиԥш аҭҵаарадырра ашьақәгылара иалагеит [[XVI век|16]]—[[XVII век|17-тәи ашәышықәсақәа]] инадыркны. Аҭоурыхтә ҿиарамҩаҿы уи анырра атехникеи атехнологиеи рыҿиара аҳәаа анҭыҵгьы иҭыҵит. Аҭҵаарадырра ихадаӡоу социалтә-гуманитартә институтны иҟалеит, ауаажәларреи акультуреи рхырхарҭақәа зегьы анырра ду рызҭоз. 17-тәи ашәышықәса инаркны аҭҵаарадырратә усура амҽхакқәа ес-10-15-шықәса ҩынтәны ирызҳауеит (аартра ҿыцқәа, аҭҵааратә дыррақәа, атҵааратә усзуҩцәа рхыԥхьаӡарақәа ирызҳауеит).<ref>Алексеев 1974.</ref>
Ажәа «аҵарауаҩ» иахьатәи аҵакы ала (scientist), афраза «аԥсабара зҭызҵаауа афилософ» (natural philosopher) аҭыԥан иҟалаз, 19-тәи ашәышықәса азбжазы ицәырҵит.<ref>[https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/435905/Sily_i_energiya_Maykl_Faradey_protiv_Dzheymsa_Dzhoulya «Силы» и энергия: Майкл Фарадей против Джеймса Джоуля] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210618105212/https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/435905/Sily_i_energiya_Maykl_Faradey_protiv_Dzheymsa_Dzhoulya |date=2021-06-18 }}, Борис Булюбаш. [[Природа (журнал)|Природа]], № 9, 2020.</ref>
Аҭҵаарадырра аҿиарамҩаҿы аекстенсивтә аамҭақәеи ареволиуциатә аамҭақәеи рҽеиҭнырыԥсахлоит — аҭҵаарадырратә револиуциақәа, уи аилазаашьа, адырратә принципқәа, акатегориақәеи аметодқәеи, иара убас уи аиҿкаара аформақәеи рҿы аԥсахрақәа ҟазҵо. Аҭҵаарадырра ҷыдарас иамоуп уи адифференциациеи аинтеграциеи рыпроцессқәа [[диалектика|диалектла]] реинраалара, [[Фундаментальная наука|шьаҭанкылатәи]] [[Прикладные исследования|ахархәаратәи]] аҭҵаарақәа рырҿиарала.
== Аилазаара ==
{{Main|Аҭҵаарадырратә еилазаара}}
Аҵарадырра знапы алаку ауаа зегьы аҭҵаарадырратә еилазаара шьақәдыргылоит. Аҵарауаҩцәа реилазаара — аҳәынҭқарратә усбарҭақәеи, ауаажәларратә еиҿкаарақәеи, иформалтәым агәыԥқәеи злахәу иуадаҩу хеиҿкааратә системоуп. Ари аилазаара алызкаауа ҟазшьа ҷыдоуп аҭҵаарадырратә еихьӡарақәа ирыбзоураны амчра азхаҵара аҩаӡара ҳаракы, насгьы амчра знапаҿы иҟоу рнапхгара азхаҵара аҩаӡара алаҟәра, зны-зынла аҳәынҭқарреи аҭҵаарадырратә еилазаареи рыбжьара аимак-аиҿакгьы цәырызго. Иара убасгьы иазгәаҭатәуп, иформалтәым агәыԥқәа, еиҳаракгьы хазы игоу ахаҭарақәа, егьырҭ асоциалтә хырхарҭақәа рҟны аасҭа еиҳа ибзиоу алҵшәа шрымоу. Аҭҵаарадырратә еилазаара зегь реиҳа ихадоу дҵақәаны иамоуп аҭҵаарадырра аҿиара алзыршо аидеиа ҿыцқәеи атеориа ҿыцқәеи разхаҵара мамзаргьы мап рыцәкра, иара убас аҵарааӡаратә система аҵгәареи аҵарауаа ҿыцқәа разыҟаҵареи.
Аҭҵаарадырратә еилазаара алахәылацәа рыԥсҭазаашьеи рдунеихәаԥшышьеи ауаажәларраҿы еицырдыруа агәаанагаарақәа акырӡа иреиԥшымзар ауеит. Иҟоуп агәаанагара, уажәы аҵарауаа рыбжьара атеисттәи аскептикатәи адунеихәаԥшышьақәа аҳра руеит ҳәа. 1990-тәи ашықәсқәа рзы имҩаԥгаз аҭҵаарақәа иаадырԥшит ала Америка Аҭҵаарадыррақәа Рмилаҭтә Академиа алахәылацәа рҟынтә 7% мацареи, Еиду Британиа аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәылацәа рҟынтә 3.3% мацареи шракәу анцәадхазҵо. Убри аан, амилаҭтә ҭҵаара инақәыршәаны, Британиа ауааԥсыра рҟынтә 68,5% анцәадхазҵо ҳәа рхы рыԥхьаӡоит. [[Гинзбург, Виталий Лазаревич|В. Л. Гинзбург]] Атеизм.ру аҟны иҟаиҵаз астатиаҿы иазгәеиҭеит “Изинг истатиаҿы (“Аԥшаара” No 25, 1998) уаанӡа [[Nature|Nature]] (386-тәи атом, 435 ад, 1997) аҟны икьыԥхьыз аиҵаҩра шаагоу, уи иаанарԥшуеит америкатәи аҵарауаа рыбжьара 1916 шықәсазы 42% анцәадхазҵоз шыҟаз, 1996 шықәсазы — 39%, ус анакәха урҭ рхыԥхьаӡара алаҟәра уамак ирацәам, ари уамашәа иубаратәы иҟоуп, 80 шықәса ирылагӡаны аҵарадырра иҟанаҵаз аиааира дуқәа ирҿырԥшны уахәаԥшуазар», ҳәа азгәаҭоуп, уи зыхҟьар ауаз «акоммунистцәа ратеизм ақәҿиара» аҭак азыҟаҵара ауп. Асоциолог Елаин Говард Екланд Еизгоу Америкатәи Аштатқкәа иреиӷьӡоу ауниверситетқәа рҿы аус зуа 1646 арҵаҩцәа рыбжьара аҭҵаара мҩаԥылгеит, анцәахаҵареи адоуҳатә усқәеи ирызку азҵаарақәа 36 рҭак ҟарҵарц рыдылҵеит, уи аан лара иалылкааит [[Естественные науки|иԥсабаратәу аҭҵаарадыррақәа]] (абиологиа, афизика, ахимиа) рахь иаҵанакуа аҵарауаа рыбжьара 38% атеистцәа шракәу, зегь реиҳа анцәадхазымҵо - 41% - абиологцәа ракәхеит, асоциологцәа рыбжьара - 31%, зегь раасҭа имаҷу арбагақәа аполитологцәа рыбжьара ишьақәыргылахеит — 27%. 2005 шықәсазы [[Чикагский университет|Чикаготәи Ауниверситет]] аҭҵааҩцәа иркьыԥхьыз арбагақәа рыла, Америкатәи аҳақьымцәа рҟынтә 76% анцәадхазҵо ракәны рхы рыԥхьаӡоит, 59% [[Жизнь после смерти|аԥсра ашьҭахьтәи аԥсҭазаара]] шыҟоу агәраганы иҟоуп. [[История науки|Аҭҵаарадырра аҭоурых]] шаҳаҭра азнауеит аҭҵаарадырраҿы амчра змоу ахәыцрақәеи адоктринақәеи реиҭныԥсахлара, иара убасгьы урҭ изҵанакуа аҳәынҭқарра ма аҭоурыхтә аамҭа аполитикатә ҭагылазаашьа ишахьыԥшу.<ref>[http://www.atheism.ru/library/Other_105.phtml Высокий уровень интеллекта превращает академиков в атеистов] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080919050759/http://www.atheism.ru/library/Other_105.phtml |date=2008-09-19 }} // Атеизм.ру</ref><ref>[[Гинзбург, Виталий Лазаревич|Гинзбург В. Л.]] [http://www.atheism.ru/library/Ginzburg_2.phtml Вера в Бога несовместима с научным мышлением] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100722013639/http://www.atheism.ru/library/Ginzburg_2.phtml |date=2010-07-22 }} // Атеизм.ру</ref><ref name="membrana" /><ref name="membrana">[http://www.membrana.ru/lenta/?4993 Социолог сосчитала верящих в Бога учёных] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20051103062342/http://www.membrana.ru/lenta/?4993 |date=2005-11-03 }} // [[Membrana.ru]], 12.08.2005</ref>
=== Аҵарауаа ===
{{Main|Аҵарауаҩ}}
''Шәахә. убасгьы: [[Аҭҵаарадырратә приоритет]].''
Аҵарауаҩ – [[Научная картина мира|адунеи аҭҵаарадырратә сахьа]] ашьақәыргыларазы хәыцрала аусқәа назыгӡо, зыҭҵаарадырратә усурақәеи здыррақәеи еиуеиԥшым аформақәа рыла аҭҵаарадырратә еилазаара аҟынтәи азхаҵара аиуз аҭҵаарадырра ахаҭарнак иоуп. [[Квалификация (образование)|Аквалификаци]] азхаҵара ихадоу формалтә ҷыдараны иҟоуп зыхьӡ бзиоу аҭҵаарадырратә кьыԥхь аҟны аҵарадырратә материалқәа ранҵара, насгьы зыхьӡ бзиоу аҭҵаарадырратә конференциақәа рҿы аусумҭақәа рцәыргара. Урыстәылазегьтәии адунеизегьтәии аҭҵаарадырратә конференциақәа рҿы адокладҟаҵара аҭҵаарадырратә ҭыжьымҭа иаҟароуп, аха аҭҵаарадырратә ҩаӡара иашьҭоу рзы ԥкрақәак ыҟоуп. Урыстәыла, [[Высшая аттестационная комиссия (Россия)|Иреиҳаӡоу аттестациатә комиссиа]] ала иазхаҵоу аҭыжьымҭақәа рсиа аҳасабала, агәрагара змоу аҭҵаарадырратә ҭыжьымҭақәа егьырҭ аҭыжьымҭақәа рҟынтәи ралкаара аҽазышәарақәа ыҟоуп. Аха зыгәрагоу аҭыжьымҭақәеи аконференциақәеи рыбжьарагьы иҟам раԥхьатәи аҭыԥ аанызкыларц зыхәҭо еилыкка иаазырԥшыша асистема. Ишаԥу еиԥш, жәларбжьаратәи аҭыжьымҭақәеи аконференциақәеи зегь реиҳа аԥыжәара рымоуп, жәларбжьаратәи аҩаӡараҿы азхаҵара акапан еиҳа еиҳауп, атәыла аҩнуҵҟатәи аҩаӡара аасҭа. Аҵарауаҩ ихьӡи иазхаҵареи аҩаӡара ишиашоу иадҳәалоуп азанааҭдырҩ ҟазацәа реилазаара маҷ аҟны иара дахьынӡардыруа. Иҟоуп егьырҭ аҵарауаа русумҭақәа рҟны аҵарауаҩ иусумҭақәа рахь азхьарԥшқәа рхыԥхьаӡара шьаҭас иҟаҵаны [[Индекс цитирования научных статей|ареитингқәа]] рышьақәыргылара аҽазышәарақәа. Иаҳҳәап, еиуеиԥшым адырратә хырхарҭақәа рҿы аус зуа апрофессорцәа рыбжьара, аҵарадырратә хырхарҭаҿы иреиӷьу адырҩы ҳәа дыԥхьаӡоуп ҷыдала уи ахырхарҭаҿы иҟоу аусумҭақәа раԥҵаҩы. Аха ҩыџьа авторцәа (еиԥшу академиатә хьӡы змоу) еиԥшу аҭҵаарадырратә хырхарҭаҿы аус руазар, усҟан иреиӷьу аексперт ҳәа далкаахоит зусумҭа аҟынтәи еиҳа ирацәаҩны азхьарԥшқәо ргаз, ус анакәха, егьырҭ авторцәагьы ззанааҭдырра азхарҵаз автор. Абас ауп аҭҵаарадырратә еилазаараҿы аспециалист иаҳаҭыр шышьақәгыло.<ref name=vak>[http://vak.ed.gov.ru/ru/help_desk/list/faq/ Ответы на часто задаваемые вопросы] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20121130015028/http://vak.ed.gov.ru/ru/help_desk/list/faq/ |date=2012-11-30 }} // ВАК</ref>
[[учёный|Аҵарауаа]] рыбжьара, темак аҭҵаара иазку иарбанзаалак аусумҭа анҵәамҭа иашьашәало [[монография|амонографиа]] [[Публикация|аҭыжьрала]] ихыркәшахоит, уи аҭҵаара аметодика атәы инарҭбааны иаҳәоит, иаагоу аусумҭа алҵшәақәа аанарԥшуеит, иара убасгьы урҭ ирыхцәажәоит.
Аҭҵаарадырратә еилазаараҿы арҵаҩратә усура ахә ҳаракны иршьоит. Ҳаҭыр зқәу аҵараиурҭаҿы [[Лекция|алекциақәа]] рыԥхьара азин аҵарауаҩ иҩаӡареи идырреи разхаҵара иарбагоуп. [[Научная школа|Аҭҵаарадырратә школ]] аԥҵара, даҽакала иуҳәозар, арҵаҩы ихшыҩзцарақәа алазырҵәо аҵарауаа ԥыҭҩык разыҟаҵарагьы ахә ҳаракны иршьоит.
Азанааҭтә ҭҵаарадырра дахьынӡаҵанакуа, насгьы аҵарауаҩ иҟазара аҩаӡара ахьынӡаҳараку шьақәдыргылоит аҭыԥантәии амилаҭтәии [[Учёная степень|аквалификациатә ӡбарҭақәа]] ([[совет по защите диссертаций|адиссертациа ахьчаратә хеилак]], [[аттестационная комиссия|аттестациатә комиссиа]], Иреиҳау аттестациатә комиссиа). СССР-и Урыстәылеи рҿы аҵарауаҩ идыррақәа шәҟәыбӷьыцла ишьақәдырӷәӷәоит ҭҵаарадырратә ҩаӡаралеи ([[кандидат наук|акандидат]] ма [[доктор наук|аҭҵаарадыррақәа рдоктор]]) ҭҵаарадырратә хьӡылеи ([[доцент|адоцент]], мамзаргьы [[профессор|апрофессор]]). Адипломқәеи ахьыӡқәеи рыҭара [[Высшая аттестационная комиссия|Иреиҳау Атестациатә Комиссиа]] ахылаԥшра азнауеит. Аҭҵаарадырратә ҩаӡарақәа ранаршьоит аҭҵаарадыррақәа рхырхарҭақәа рыла, иаҳҳәап, афизика-математикатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, азиндырратә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, уҳәа убас иҵегьы – иахьатәи аамҭазы Иреиҳау аттестациатә комиссиа абас еиԥш иҟоу ахырхарҭақәа 22 азхаҵаны иамоуп. Аҭҵаарадырратә ҩаӡара аиуразы, иҷыдоу ахеилак аҿы адиссертациа аҩреи ахьчареи хымԥадатәуп; аҭҵаарадырратә еихьӡара дуқәа рзы адиссертациа имҩаԥгаз аусуразы адоклад ала иԥсахзар ауеит. Аха уи аҩыза аформа лассы-лассы иуԥылом, Агенералтә конструкторцәа рзы мацара хархәара аҭазар ауеит. Аусумҭа қәҿиарала ахьчаразы аҭҵаарадырратә усумҭа алҵшәақәа ркьыԥхьреи апробациеи хымԥадатәуп. Апробациа ҳәа изышьҭоу еиҳарак аконференциақәа рҿы имҩаԥысуа ақшгыларақәа роуп, избанзар уи аформа абзоурала алшара ҟалоит алҵшәақәа рылацәажәаразы, насгьы, уи инақәыршәаны, аҵарауаа ақәшаҳаҭымзар, иаарту акритика аиуразгьы имыругоуп. Аҭҵаарадырратә хьӡы аиуразы (адоцент ма апрофессор), аҭҵаарадырратә ҩаӡара адагьы, апедагогикатә усурагьы амҩаԥгара хымԥадатәуп, ҷыдала, аҵара-методикатә ҭыжьымҭақәа ыҟазар ауп. Иҟоуп иара убасгьы еиҵоу аквалификациақәа рызхаҵара аформалтә ԥҟарақәагьы, иаҳҳәап, ауниверситет аушьҭымҭацәа рҵарадырратә усура ахылаԥшразы азин акандидат иҟынтәи адоктор иахь аиасраҿы ихымԥадатәу шьаҿоуп.
Иреиҳау аҩаӡара – [[Академия наук|Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа]] алахәхара ауп. Урыстәыла, уаанӡа СССР аҟнеиԥш, алахәхара ҩ-ҩаӡарак амоуп: актәи – Академиа [[член-корреспондент|алахәыла-корреспондент]], иреиҳау – [[академик]]. Академиақәа зхы еиҿызкаауа аҭҵаарадырратә еилазаарақәа роуп, урҭ реизарақәа рҿы академикцәеи алахәылацәа-акорреспонденцәеи алырхуеит. Акандидатцәа ықәдыргылоит иреиҳау аҵараиурҭақәа ма аҭҵаарадырратә институт. Уи аангьы, алхрақәа еснагь еиуеиԥшым аальтернативақәа рыла имҩаԥысуан. Иахьазы Урыстәыла, Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа анахысгьы (еилкаарақәак еилыкка иҟамҵакәа), иҟоуп ахырхарҭатә Академиақәа, урҭ рхыԥхьаӡараҿы, иаҳҳәап, Амедицинатә ҭҵаарадыррақәа Ракадемиа, аҭоурых ду амоуп, егьырҭ цәырҵижьҭеи уамак аамҭа ҵуам. Урҭ реиҿкаашьа Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа аиҿкаашьа иеиԥшуп, аха статусла, еилкаау усуп, еиҳа еиҵоуп.
=== Аиҿкаарақәа ===
Аҭҵаарадырратә еилазаараҿы хыԥхьаӡара рацәала аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа ыҟоуп. Хатәгәаԥхаралатәи аҭҵаарадырратә еилазаарақәа аҭҵаарадырра аҿиараҿы алахәратә роль нарыгӡоит, урҭ дҵа хаданы ирымоуп аконференциақәа раан, насгьы аилазаара иҭнажьуа апериодикатә ҭыжьымҭақәа рыла аҭҵаарадырратә жәабжь аимдара. Аҭҵааратә еилазаарақәа рылалара хатәгәаԥхаралатәуп, лассы-лассы ихәыда-ԥсадоуп, насгьы аԥаратә лагалақәа аҭаххаргьы ҟалоит. Аҳәынҭқарра арҭ аиҿкаарақәа еиуеиԥшым ацхыраара рыҭара алшоит, аилазаара акәзар амчра иҟанаҵо иақәшаҳаҭхар ауеит. Зны-зынла хатәгәаԥхаралатәи аилазаарақәа русура еиҳа инарҭбаау азҵаарақәагьы амҽханакуеит, иаҳҳәап, астандартизациа. Зегь реиҳа акапани аларҵәареи змоу аилазаарақәа иреиуоуп [[IEEE]]. Жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә еидгылақәа гәыԥла рылалара еиԥш, хазҷыдала рылалара ҟалоит. Европатәи тәылақәак рҟны аҭҵаарадыррақәа рмилаҭтә академиақәа ҭоурыхла амилаҭтә ҭҵаарадырратә еилазаарақәа ирылиааит. Иаҳҳәап, Британиа Ду аҟны Академиа аҭыԥ ааннакылоит [[Королевское научное общество|Аҳратә Ҭҵаарадырратә Еилазаара]].
Раԥхьатәи аҭҵааратә еилазаарақәа Италиа ицәырҵит 1560-тәи ашықәсқәа рзы — урҭ рахь иаҵанакуан Неаполь иҟаз “[[Академия тайн природы|Аԥсабара амаӡақәа ракадемиа]]” (Academia secretorum naturae) (1560), Рим иҟоу “Академиа деи Линчеи” (Accademia dei Lincei – еиҭаганы иуҳәозар, “абнацгәабла зхоу ракадемиа”, зыбла ҵарӡоу ҳәа аанарго), Флоренциа иҟоу «Аԥышәатә дыррақәа ракадемиа» («Аԥышәақәа ракадемиа», 1657). Италиатәи арҭ академиақәа зегьы, ҳаҭыр зқәу алахәыла [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] напхгара зиҭоз акыр зҵазкуа ахәыцҩцәеи ауаажәларратә усзуҩцәеи ргәыԥ алархәны, лассы-ласстәи аиԥыларақәа, ахшыҩзцарақәа реимдара, аекспериментқәа рымҩаԥгара рыла афизика аганахьала аҵарадыррақәа рыларҵәареи рырҭбаареи хықәкыс иҟаҵаны иаԥҵан. Ҳәарада, урҭ иааизакны Европатәи аҭҵаарадырра аҿиараҿы анырра ду ҟарҵеит.
Аҭҵаарадырреи атехникеи ирццакны рырҿиара аҭахра иахҟьаны, аҳәынҭқарра аҭҵаарадырра арҿиара аус еиҳа хшыҩзышьҭрала аҽагәыланахалар акәхеит. Убри аҟнытә, атәылақәа ԥыҭк рҟны, иаҳҳәап, Урыстәыла, [[Академия наук|Академиа]] хыхьынтәи иааз адҵала иаԥҵан. Аха, Аҭҵаарадыррақәа ракадемиақәа реиҳарак аҳәынҭқарра аҟынтәи рхьыԥшымра шьақәзырӷәӷәо адемократиатә ԥҟарақәа рыдыркылеит.
Аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа:
* [[ИУНЕСКО|UNESCO]] (адунеи аҿы аҵарауааи егьырҭ аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәеи рыбжьара аусеицура иацхраауа адунеизегьтәи аиҿкаара).
* [[ИЮПАК|IUPAC]] (ахимиа ахырхарҭала ԥхьацара алзыршо жәларбжьаратәи аиҿкаара).
* [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи Астрономтә Еидгыла]] (астрономтә цәеижьқәеи урҭ рыхәҭақәеи официалла ахьӡқәа рыҭара еиԥш иҟоу аусеицуреи астандартизациеи зҭаху астрономтә зҵаарақәа рҿы иреиҳау адунеизегьтәи амчра аҳасабала иазхаҵоуп).
=== Жәларбжьаратәи аинститутқәа ===
Аҭҵаарадырратә усбарҭақәа — [[Академия|академиақәеи]] [[НИИ|аҭҵааратә институтқәеи]] — жәларбжьаратәи аҩаӡараҿы аусеицура рыбжьоуп. [[Геном человека|Ауаҩы игеном]] аилкаара, мамзаргьы [[Международная космическая станция|Жәларбжьаратәи акосмостә станциа]] реиԥш иҟоу ҳаамҭазтәи амҽхак ду змоу аҭҵаарадырратә проектқәа ралыршаразы аԥаратә харџь дуӡӡақәеи аҭҵаарадырратәи ааглыхратәи еилазаарақәа рымҩақәҵареи аҭахуп. Еиҳараӡак ари аус жәларбжьаратәи аилазаараҿы алыршара еиҳа алҵшәа ацуп.
Жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә институтқәа:
* [[CERN]]— иҳараку амчхарақәа рфизикеи имариаӡоу ахәҭаҷқәа рфизикеи рзы адунеи аҿы иреиҳау лабораториоуп;
* [[ОИЯИ|ОИЯИ]] — СССР-и Урыстәылеи рҿы иаартыз атрансурантә хәҭаҷқәа зегьы ОИЯИ аҟны ишьҭибархын, егьырҭ атәылақәа рҿы иаартыз трансурантә хәҭаҷқәа рсинтезқәа реиҳаракгьы уи ала еиҭаҟаҵан.
=== Аилазаара ===
=== Амедалқәеи аԥхьахәқәеи ===
Аҵарауаа аҭҵаарадырратә еихьӡарақәа рзы иранашьахоит аҭҵаарадырратә премиақәеи амедалқәеи.
* [[Нобелевская премия|Нобель ипремиа]] — зегь реиҳа ҳаҭыр зқәу, зегь раасҭагьы еицырдыруа ҭҵаарадырратә ԥхьахәуп, анаҩстәи ахырхарҭақәа рыла иранаршьоит:
** [[Нобелевская премия по физике|Афизика]]
** [[Нобелевская премия по химии|Ахимиа]]
** [[Нобелевская премия по физиологии или медицине|Афизиологиа ма амедицина]]
** [[Нобелевская премия по литературе|Алитература]]
** [[Нобелевская премия по экономике|Аекономикатә ҭҵаарадыррақәа]]
* Аматематикаҿы аихьӡарақәа рзы — [[Филдсовская премия|Филдс ипремиеи]] имедали.
* [[Премия Неванлинны|Неванлинна ипремиа]] — акомпьютертә ҭҵаарадырра аматематикатә аспектқәа рҿы аихьӡара дуқәа рзы.
* [[Премия Гаусса|Гаусс ипремиа]] — егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿы аартрақәа рыла аматематикаҿы алагала ду аҟаҵаразы.
* [[Премия Крафорда|Крафорд ипремиа]]– Астрономиеи Аматематикеи, Абиологиатә ҭҵаарадыррақәеи Агеоҭҵаарадыррақәеи рхырхарҭақәа рыла иранаршьо аԥхьахә.
* [[Абелевская премия|Абель ипремиа]] — математикалаҿы Нобель ипремиа иаҟароуп.
* [[Премия Шао|Шао ипремиа]] — астрономиеи, аматематикеи, амедицинеи, мамзаргьы аԥсҭазааратә ҭҵаарадыррақәеи рҿы алагалазы.
* [[Премия Ветлесена|Ветлесен ипремиа]] — агеоҭҵаарадыррақәа рҿы алагалазы, агеологиеи агеофизикеи рҟны Нобель ипремиа иаҟароуп ҳәа иԥхьаӡоуп.
* [[Премия Тьюринга|Тиуринг ипремиа]] — акомпьютертә ҭҵаарадырраҿы иреиҳау апремиа, акомпьютертә машьынақәа рзы Ассоциациа ахьӡалаа иранаршьо.
* [[Премия Декарта|Декарт ипремиа]] — аҭҵаарадырреи атехникеи рҿы иналукааша аихьӡарақәа рзы.
* [[Большая золотая медаль имени М. В. Ломоносова|Ломоносов ихьӡ зху Ахьтәы медал ду]] — Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа иреиҳаӡоу аԥхьахә.
* [[Золотая медаль имени Д. И. Менделеева|Д.И. Менделеев ихьӡ зху Ахьтәы медал]] — ахимиатә ҭҵаарадыррақәеи атехнологиеи рганахьала иналукааша аҭҵаарадырратә усуразы Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа аҭҵаарадырратә ԥхьахәы.
=== Алаф ===
{{Main|Аҭҵаарадырратә лаф}}
Аҭҵаарадырратә [[юмор|лаф]] – аҭҵаарадырратә теориақәеи аҭҵаарадырратә усурақәеи рҟны иаабац еиԥшым, мамзаргьы апарадокстә ганқәа рыла ишьаҭарку азанааҭтә лаф иахкуп. Лассы-лассы аҭҵаарадырратә хырхарҭаҿы иахәҭоу адыррақәа змам ауаа аҭҵаарадырратә лаф ишахәҭоу еиԥш ирзыдкылом, уи ахә ашьарагьы рылшом.
Аҭҵаарадырратә лаф ҳәагьы ахыуҳәар ҟалоит еицырдыруа аҵарауааи аҵарадырра аганқәаки рхыччара (иаҳҳәап, [[Шнобелевская премия|Шнобель ипремиа]] [[Нобелевская премия|Нобель ипремиа]] иапародиоуп).
Аҭҵаарадырратә лаф аизгаразы аҽазышәарақәак еилкаарыла ауаа ирыдыркылаӡом. Иаҳҳәап, аизга [[Физики шутят|«Афизикцәа алаф рҳәоит»]] аиқәыршәаҩцәеи егьырҭ аҵарауааи ҭелла реицәажәараан аиқәыршәаҩцәа ирацәажәоз ус рарҳәеит: «ҳусзуҩцәа акыр зҵазкуа аусқәа рнапы рылакуп, алафҳәаразы аамҭа рымам».<ref>[http://nkozlov.ru/library/s55/s551/ Физики шутят] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080929215142/http://nkozlov.ru/library/s55/s551/ |date=2008-09-29 }} Библиотека интересного</ref>
== Аҭҵаарадырратә метод ==
{{Main|Аҭҵаарадырратә метод}}
Адунеи [[объективная реальность|обиективла]] ахәаԥшра аҭҵаарадырра егьырҭ адырратә хкқәа ирылнакаауеит, иаҳҳәап, есыҽнытәи, аҟазаратә, адинхаҵаратә, амифологиатә, аезотерикатә, афилософиатә реиԥш иҟоу. Иаҳҳәап, аҟазараҿы аҵабырг аарԥшра ҟалоит асубективи аобъективи реицҵарала, аҵабырг алыршара еиҳарак емоциалатәи ахәшьара ма аҭакҟаҵара анацу. Аҭҵаарадырратә метод ақәныҟәара аҭҵаарадырратә хәыцшьа шьақәнаргылоит.
Иахьатәи [[Научный метод|аҭҵаарадырратә метод]] аилазаашьа, даҽакала иуҳәозар, адырра ҿыцқәа рыргылара аметод, иаҵанакуеит:
* Аҵабыргқәа алаԥш рхыгареи ашәареи-азареи, бла иабо зегьы рхыԥхьаӡаратә ма рхаҭашьатә хҳәаа. Арҭ реиԥш иҟоу ахҳәаақәа рҿы хымԥада еиуеиԥшым [[абстракция|абстракциақәа]] рхы иадырхәоит.
* Аблабара алҵшәақәа ранализ — урҭ рсистематизациа, акыр зҵазкуеи ихадами ҳәа аихшара.
* [[гипотеза|Агипотезақәеи]] [[теория|атеориақәеи]] рзеиԥштәреи (асинтез) рышьақәыргылареи.
* Аԥхьагәаҭара: иҟаҵоу агипотеза ма ирыдыркыло атеориа аҟынтәи алҵшәақәа рышьақәыргылара, [[дедукция|адедукциа]], [[Индуктивное умозаключение|аиндукциа]], ма даҽа [[логика|логикалатәи]] аметодқәа рыцхыраарала.
* Иаԥхьагәаҭоу алҵшәақәа ргәаҭара аексперимент ахархәарала ([[Поппер, Карл Раймунд|Карл Поппер]] итерминологиа — акритикатә експеримент ала).
Аетапқәа зегьы рҿы, иарбан ҩаӡаразаалак аҿы иҟоу адыррақәеи алҵшәақәеи рахь акритикатә знеишьа хыԥашьа змам аҵак ду амоуп. Зегьы рышьақәырӷәӷәара, зыгәра угартә иҟоу адыррақәа рыла рышьаҭаркра, атеориатә лкаақәа аексперименттә лҵшәақәа рыла рыраргамара аҭахра аҭҵаарадырра егьырҭ адыррақәа рҟынтәи иалнакаауеит, изеиԥшразаалак догмак еснагь шьаҭас измоу адинхаҵарагьы уахь иналаҵаны.
Аамҭа цацыԥхьаӡа аҭҵаарадырреи аҭҵаарадырратә методи — [[методология науки|аҭҵаарадырратә методологиеи]] ирызку агәаанагарақәа рҽырыԥсахит.
=== Аҭҵаарақәа рхырхарҭақәа ===
Аҵарадырратә ҭҵаарақәа рҿы х-хырхарҭак алкаазар ауеит:<ref>{{книга|заглавие=Большой юридический словарь. — М.: Инфра-М|часть=Фундаментальные научные исследования|год=2003|автор=А. Я. Сухарев, В. Е. Крутских, А.Я. Сухарева|язык=ru}}</ref>
* ''[[Фундаментальная наука|Ишьаҭарку аҭҵаарадыррақәа]]'' — ари шьаҭанкылатәи адырра ҿыцқәа раиуразы, иара убасгьы зылҵшәақәа мҽхакы ҭбаала зегьынџьара рхархәара аанамго, иҭҵаахо ацәырҵрақәа рцәаҩақәа реилкааразы иҵаулоу ганрацәалатәи аҭҵаара ауп. [[фундаментальность|Афундаментализм]] аилкаара (латин бызшәала fundare - “ашьаҭаркра”) абарҭ аҭҵаарадыррақәа аԥсабара шьаҭанкылатәи азакәанқәа рыҭҵаара ишазырхоу аныԥшуеит.
* [[Прикладные исследования|Ахархәаратә ҭҵаарадыррақәа]] ҳәа изышьҭоу шьаҭанкылатәи аҭҵаарадыррақәа реихьӡарақәа апрактикатә проблемақәа рыӡбаразы ахархәара рызҭоу ҭҵаарақәоуп. Аҭҵаарақәа ирылҵшәахоит [[Атехнологиа|атехнологиа]] ҿыцқәа раԥҵареи урҭ анаҩс реиӷьтәреи.
* «Аҭҵаарадырратәи [[НИОКР|аԥышәа-конструктортәи аиқәыршәақәа]] — араҟа аҭҵаарадырреи [[Аагалыҵ|ааглыхреи]] еиԥылоит, убас ала ари апроект аҭҵаарадырратә знеишьа анагӡара еиԥш, атехникатәи анџьныртәи азнеишьақәагьы алыршаны. Зны-зынла иҟало алҵшәақәа [[Научно-техническая революция|аҭҵаарадырра-техникатә револиуциа]] аҟынӡа ицәырҵыргьы рылшоит.
=== Ахаҭа аԥышәара ===
Аҵарауаа жәпаҩык аҭҵаарадырратә експериментқәа рхатә ԥышәала имҩаԥыргахьеит.
* Амикроорганизм ''[[Helicobacter pylori]]'' аԥшааҩцәа руаӡәк – апрофессор [[Маршалл, Барри|Барри Маршалл]]и хатәгәаԥхарала иалахәыз гәыԥҩыки қәҿиарала ироуз аҽырчмазара аԥышәа, ахроникатә чымазара [[гастрит|агастрит]] аетиологиаҿы ихадоу аҭыԥқәа руак аанызкыло факторк шыҟоу азы зыгәрагоу даҽа ҭҵаарадырра шьақәырӷәӷәаракны иҟалеит. 2005 шықәсазы [[Маршалл, Барри|Барри Маршалл]]и уи ицхырааҩ [[Уоррен, Робин|Робин Уоррен]]и иҟарҵаз аартразы [[Нобелевская премия по медицине|Нобель ипремиа]] ранаршьеит.
== Аҭҵаарадырра афилософиа ==
{{Main|Аҭҵаарадырра афилософиа}}
Аҭҵаарадырра [[Философия|афилософиа]] – аҭҵаарадырра арҿиареи аилкааратә усуреи еиуеиԥшым рмодельқәа ҳадызгало ,хыԥхьаӡара рацәала зеиԥшыҟам концепциақәа рыла иаарԥшу афилософиа аҟәша ауп. Уи зызку аҭҵаарадырра инанагӡо ауси аҵак дуи ралкаара ауп, иара убас аҭҵаарадырра аҟазшьақәа, егьырҭ аилкааратә усхкқәа рыламырҩашьаразы.
Аҭҵаарадырра афилософиа аҭоурыхтә социокультуратә дырра аҳаракыра амоуп, уи аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа рыҭҵаара иазырхоума, мамзаргьы асоциал-гуманитартә ҭҵаарадыррақәа ирызкума ҳәа еилых ҟамҵакәа. Аҭҵаарадырра [[Философ|афилософ]] дазҿлымҳауп анаукатә ԥшаара, «аартратә алгоритм», аҭҵаарадырратә жәабжьқәа рыҿиашьа, аҭҵааратә усура аметодқәеи апринципқәеи. (Аҭҵаарадырра афилософиа, аҭҵаарадыррақәа хдырралла рыҿиара иазҿлымҳазаргьы, уеизгьы урҭ хдыррала рыҿиара алыршара иазкӡам, хырхарҭарацәалатәи [[метанаука|аметанаука]] уи алыршара ишазку еиԥш.)
Аҭҵаарадырра ахықәкы хада [[Истина|аҵабырг]] аԥшаара акәзар, аҭҵаарадырра афилософиа ауаатәыҩса ихдырра ихы иахьаирхәо зегь реиҳа ихадоу ахырхарҭақәа иреиуоуп, уи аҩнуҵҟа азҵаара “ишԥаҳалшо аҵабырг азнеира?” алацәажәара мҩаԥысуеит.
=== Адырра аҳәаақәа ===
''Шәахә. убасгьы: [[Аҳәаақәа рыбжьаҵара апроблема]].''
Аҭҵаарадырра зегь шамчу агәрагареи, насгьы аҭҵаарадырратә дыррақәа реизгара апроцесс еиԥмырҟьаӡакәа иахьымҩаԥысуазы идырым ишдырым аамҭала мацара ишаанхо агәрагареи, еснагь зыҽзырҿыцуа аҭҵаарадырратә еилазаара феидала аусуразы ҵыхәаԥҵәара змам ҭагылазаашьоуп. Убри аамҭазы, ари азакәан аҵаратә метод аҳәаақәа ирҭагӡаны експериментла хырбгалашьа шамам еиԥш, шьақәырӷәӷәашьагьы амам, убри аҟнытә, [[критерий Поппера|Поппер икритериа]] инақәыршәаны, иҭҵаарадырратәны иԥхьаӡаӡам.<ref name="ФК">''[[Фритьоф Капра]]''. Дао физики. ОРИС. СПб. 1994. ISBN 5-88436-021-5</ref>
Аха иҟоуп алшара, аҭҵаарадырра иҟаҵәҟьоу ишыҟаҵәҟьоу аилкааразы амчра ахьамоу аҟәшеи, иҟаҵәҟьоу иазку адыррақәа ҭҵаарадырратә методла зыҭҵаара амуа аҟәшеи реихшаразы. Ари аҟәша аԥсабара иаиууа азҵаарақәа еиҟәызшо аҳәааҿы иҟоуп, урҭ еихшоуп ԥышәала иҵабыргу аҭак аиуразы алшара узҭои, ус еиԥш ала зхы узырбо , аха уи аиԥш алшара змами рыла.<ref name="ААА">''Ансельм А. А.'' Теоретическая физика XX века — новая философия Природы. «Звезда» № 1 2000 г.</ref>
<!-- Эксперимент предполагает обязательную возможность воспроизведения изучаемого объекта или явления и получения одного и того же ответа на заданный экспериментатором вопрос. В этом — его суть. Отсюда следует, что объектом научного исследования могут быть лишь повторяющиеся явления и события. Если же они представляют собой принципиально неповторяемые, принципиально происходящие только один раз, то они не могут быть объектом научного изучения<ref name="МЛИ">''Мандельштам Л. И.'' Лекции по оптике, теории относительности и квантовой механике. Изд-во «Наука» М.: 1972.</ref>. В этой области наука бессильна. Попытки использовать её методологию неизбежно приводят, независимо от желания исследователя, к выходу за пределы науки. — явная неправда или неточность. Большой взрыв был только один раз, но это не мешает его научно исследовать. Как минимум надо переформулировать. Melirius -->
Зыӡбахә наҩхьо аҭәымра иазку [[теорема Гёделя о неполноте|Гиодель итеорема]] инақәыршәаны, иарбанзаалак аформалтә система аҳәаақәа ирҭагӡаны, аԥсабаратә [[Иԥсабаратәу ахыԥхьаӡара|хыԥхьаӡарақәа]] [[Арифметика|рарифметика]]гьы назлоу, ари асистема еишьашәалазар, уи аишьашәалара шьақәырӷәӷәазарц залшом.
Убас [[Лобачевский, Николай Иванович|Лобачевски]], 1829 шықәсазы, иусумҭа «Агеометриа ахыҵхырҭақәа рзы» аҿы, аҭыԥҭаӡара евклидым агеометриа евклиду еиԥш аиҿагыларақәа рҟынтәи ахы иақәиҭны ихаҿы иааигеит.Таким образом, он показал, что пространство, может быть описано двумя различными несовместимыми, но внутренне логически непротиворечивыми геометриями
[[Тьюринг, Алан|Алан Тиуринг]] 1936 шықәсазы ишьақәирӷәӷәеит [[проблема остановки|аангылара апроблема]] зеиԥш хықәкылатәи [[машина Тьюринга|акомпиутер]] аҿы ишы[[неразрешимость|ӡбам]], насгьы икылкаау алогикатә хҳәаа ыҟазаргьы апроблема зыӡбаша азеиԥш алгоритм шыҟам.<ref> <!-- On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem // Proceedings of the London Mathematical Society --> (в этой публикации Тьюринг вводит определение [[Машина Тьюринга|машины Тьюринга]], формулирует проблему зависания и показывает, что она, также как и [[проблема разрешения]], неразрешима).</ref>
=== Адырра анаӡара ===
Аҵарадырра аус ауеит ииашоу аобиектқәа рмодельқәа рыла, анс акә арс акә ииашоу адунеи иеиԥшым. Ари азҵаараҿы ицәырҵуа апроблема «[[соотношение карты и территории|ахсаалеи аҭыԥҭаӡареи реизыҟазаашьа]]» ҳәа иашьҭоуп.
Аҭҵаарадырра афилософиа, агносеологиа, апроблемақәа иреиуоуп аҭҵаарадырра анаӡара азҵаара. Иааизакны иуҳәозар, ари апроблема зҵаарала иаарԥшызар ауеит абас: «Иобиективтәума аҭҵаарадырратә дыррақәа?». Еиҳарак аларҵәара змоу ҭакуп: «иахырҟьацәамкәа ирелиативисттәуп»: ирҳау аҵаратә дыррақәа рыгәра угартә иҟоуп (иобиективтәуп), уажәтәи аамҭазы еихьыԥшым хыԥхьаӡара рацәала ахыҵхырҭақәеи аблабарақәеи рыла ишьақәырӷәӷәазар.<ref>{{книга|заглавие=Физическая Антропология. Иллюстрированный толковый словарь|часть=Достоверность научного знания|год=2013|автор=|язык=ru}} Физическая Антропология. Иллюстрированный толковый словарь. EdwART. 2011</ref>
=== Афилософцәа аҭҵаарадырра акритика шазыруа ===
''Шәахә. убасгьы: [[Антиинтеллектуализм]].''
[[антисциентизм|Антисциентистцәа]] ргәаанагарала, аҭҵаарадырра ихадаратәу аилкаарақәа рышьақәырӷәӷәара алшаӡом, ус анакәха дунеихәаԥшышьала иҟанаҵо алкаақәа логикала ииашам, убри аҟнытә ари ахырхарҭа ихадоу атезисқәа иашаны рыԥхьаӡаразы [[сциентизм|асциентизм]] иахәҭоу ашьақәырӷәӷәара амаӡам ҳәа иԥхьаӡоуп.
Уамашәа иубаша, [[Эпоха Просвещения|Аҵарадырра аамҭазы]] ауп аҭҵаарадырра иаҿагыло агәҽанҵарақәа еиҳа ианырацәахаз. Иаҳҳәап, [[Руссо, Жан-Жак|Жан-Жак Руссо]] иҩуан аҭҵаамҭақәа рҿы ашәарҭарақәеи имцу амҩақәеи рацәаны иҟалеит ҳәа. Аҵабырг иаҳзаанаго афеида ҳауаанӡа, агхақәа рацәаӡаны ҟаҵатәыс иҳаууеит — уанӡа ҳнаӡаанӡа. Иара агәра ганы дыҟоуп, аҭҵаарадыррақәа рҿаԥхьа иқәдыргыло апроблемақәа рыӡбара рылымшозар, усҟан урҭ еиҳагьы ашәарҭарақәа шрыҵаҵәаху, урҭ рахьгьы лассы-лассы ушнарго. «Аҭҵаарадыррақәа аусдараҿы ииуеит, насгьы аусдара иазкуп, убри аан хаҭәаашьа змам аамҭа дуӡӡа рцәыӡуеит», — ҳәа Руссо ибон уи ауаажәларразы цәцашьа змам ааха шаанаго.<ref>''Руссо Ж-Ж.'' Рассуждение по вопросу: способствовало ли возрождение наук и искусств очищению нравов. Трактаты. / пер. А. Д. Хаютина. М., 1969. С. 20.</ref>
Берлинтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа ашьаҭаркҩы [[Лейбниц|Леибниц]], 1700 ашықәсазы Академиа ашьаҭаркратә документ шьаҭас иамаз агәалашәаратә шәҟәаҿы иҩуан, уи аусура адыррақәеи хәарҭа злам аԥышәарақәеи рҭахрақәа рхарҭәаара мацара иазырхамзар шакәу: аусуреи аҭҵаарадырреи ахәарҭа алгаразы еицымҩақәҵалатәуп..<ref>{{Cite web |url=http://www.ras.ru/FStorage/download.aspx?id=09734517-7ab9-4399-b106-f388792f1aa7 |title=Архивированная копия |access-date=2014-02-16 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304105544/http://www.ras.ru/FStorage/download.aspx?id=09734517-7ab9-4399-b106-f388792f1aa7 |url-status=live }}</ref>
[[Огарёв, Николай Платонович|Н.П. Огариов]] иҩуан, аҭҵаарадырра макьана урсҟак зегьынџьара ишаларҵәам, ауаажәларра уи амацаара шьаҭас иҟаҵаны ицалартә еиԥш. Аҭҵаарадырра уаҩы цыԥхьаӡа агәра игартә еиԥш акылкаареи аҵак хаҭәааи азхаӡом.<ref>Антология мировой философии: В 4 т. Т. 3. М., 1972. С. 210</ref>
Урыстәылатәи адинхаҵаратә хәыцҩцәа рыхшыҩзцарақәа, иаҳҳәап [[Бердяев, Николай Александрович|Н.Бердиаев]] (1874-1948), [[Шестов, Лев Исаакович|Л.Шестов]] (1866-1938), [[Франк, Семён Людвигович|С.Франк]] (1877-1950) реиԥш иҟоу, аҭҵаарадырра акритикаҿы иҷыдоу адаҟьа ааныркылоит. «Аҭҵаарадырра Анцәа игәрагара уажәы иԥсыҽхеит, —агәра ганы дыҟоуп Н.Бердиаев, — абсолиуттә ҭҵаарадырра, ауаҩы иԥсабара иақәшәо аҵарадырратә дунеихәаԥшышьа аԥҵара алшара агәрагара ҵшәаауп». Уи зыхҟьо ҳәа иара ибоит «аҵарауаа рдогматизм ԥсабарала иҟам ҳәа уажәааигәа мап зыцәнакыз ацәырҵра ҿыцқәа аҭҵаарадырра иахьалало... Даҽа ганкахьалагьы, афилософиеи агносеологиеи еилыркааит, аҭҵаарадырра ахала ахы ашьақәырӷәӷәара шалымшо, икылкаау адырра аҳәаақәа рҟны ашьапы ишзықәымгыло. Дацԥашәла аҭҵаарадырра иҵаулаӡаны ицоит, баша наукала иузҭымҵаауа, хыхьла акәзар аҭҵаарадырра ажәҩанахь ихалоит. <…> Аҭҵаарадырратә хдырра змоу ауаа рзгьы еиҳа-еиҳа еилкаахоит адин, агәҭыӷьӷьара, анаша уҳәа ирызку азҵаара аӡбараҿы аҭҵааарадырра шымчыдоу. Насгьы иарбан ҭҵаарадырроу арҭ азҵаарақәа рыӡбараҿы агәымшәара зхахьы изгарц зылшоу? Ҳәарада афизика акәым, ахимиа акәым, афизиологиа акәым, аполитикатә економика акәым, азиндыррагьы акәым. Аҭҵаарадырра ыҟаӡам, иҟоу аҭҵаарадыррақәа мацара роуп (дисциплинак аҳасабала). Еизаку зегьы зыӡбо аҭҵаарадырра ахшыҩҵак акризис ӷәӷәаӡа иҭагылоуп, ари амиф агәрагара еилабгеит. <…> Ҭҵаарадырроуп аҟазаара ахаҭаратә формақәа рыҽрынраалара ахаҭаратә форма.<ref>''Бердяев Н. Н.'' Философия свободы. Смысл творчества. — М., 1989. С. 67, 352.</ref>
Бердиаев асциентизми антисциентизми рызҵаара иара ихатәала иӡбоит, иазгәаҭо: “аҭҵаарадырра ахәԥса ҳаракы аӡәгьы гәыҩбара изцәырнагом. Аҭҵаарадырра — иузамамкуа фактуп, ауаа ирҭаху Аха ахәԥса аҳаракреи аҭҵаарадыррара аҭахреи рзы агәыҩбара ыҟазар ауеит. Аҭҵаарадырреи аҭҵаарадыррареи — зынӡаск еиԥшым маҭәарқәоуп. Аҭҵаарадыррара ахьӡуп адоуҳатә ԥсҭазаареи аҭҵаарадырреи ирыцәтәыму егьырҭ ахырхарҭақәа рахь аҭҵаарадырра акритериқәа риагара. Аҭҵаарадыррара агәраганы иҟоуп, аҭҵаарадырра адоуҳазы иреиҳаӡоу акритери шакәу, уи ишьақәнаргыло аишьҭагылашьа зегьы шаҵанакуа, уи азы изинуи изиными зегьынџьара хадара злоу аҵакы шамоу. Аҭҵаарадыррара иаку аметод аҟазаара атәы аҳәоит... Аха абраҟагьы аҭҵаарадырра аплиурализм иашьашәало аҭҵаарадырратә знеишьақәа рыплиурализм алкаазар ауеит. Иҟалом, иаҳҳәап, иԥсабаратәу аҭҵаарадыррақәа рметод апсихологиахьгьы ауаажәларратә наукақәа рахьгьы аиагара. Н. Бердиаев игәаанагарала аҭҵаарадырра ахьыԥшызаара ахдырра акәзар, аҭҵаарадыррара адоуҳа иреиҵаӡоу аҟазаара асферақәа рҟны атәхароуп, зегьынџьаратәи ахымԥадатәра аҳра аилкаароуп, «адунеи ахьанҭара» ахьыԥшхароуп. Бердиаев алкаа иҟаиҵо излаҳәо ала, аҭҵаарадырра зегьы рзы ахымԥадатәра — ҩнуҵҟала еимыжәжәо, доуҳалагьы еиҟәыҭхо ауаатәыҩса рформализм ауп.<ref>Там же. С. 264—265</ref>
Л. Шестов иҩуеит аҭҵаарадырра ауаатәыҩса ргәы излақәшәаз зегь ахьадыруа азы акәым, ауаатәыҩса зыргәамҵуа агәыҩбарақәа зегьы акы бжьамыжь рыӡбара шалымшо ашьақәырӷәӷәарала акәым, абырсҟатәи аамҭа арыцҳа цәа зхьыкәкәоз ауаҩы иԥсҭазаашьатә бзиарақәа рыла ауп. Иара Толстои, Деостоевски реиԥш иҟоу авторцәа дрызхьаԥшуеит, аморальи аҭҵаарадырреи аиҿаргылара зҽазызшәоз, аха уи аҟаҵара злымшаз. «Азакәан мамзаргьы анорма ҩыџьа аиҳәшьцәа ирабуп — аҭҵаарадырреи ауаҩреи. Урҭ рыҩбагьы аамҭа-аамҭала еиӷацәазар ауеит, зынгьы еибабаны иаанымхо. Аха знымзар зны урҭ реиуара аиааира аганы хымԥада иааинышәоит».<ref>''Шестов Л.'' Апофеоз беспочвенности. — Л., 1991. С. 37</ref>
Шестов иара убасгьы иазгәеиҭоит еиуеиԥшым афактқәа, аҭҵаарадырра иаҭахым, имыцхәу акы акәны насҭха иканажьуа.<ref>Там же С. 170—171</ref> Аҵарадырра, иара игәаанагарала, еиԥмырҟьаӡакәа, насгьы ииашаны имҩаԥысуа ацәырҵрақәа рахь мацара ахшыҩзышьҭра архоит. Аҵарадырразы зегь реиҳа зыхә ҳараку материалуп ахҭысқәа, зыҟны аҭагылазаашьақәа ԥсабарала акәымкәа мчыла имҩаԥысуа, ажәакала аексперимент азы алшара аныҟоу. Иара ихы дазҵаауеит, ишԥарыԥсыхәо знык мацара иҟало, еиҭаҟамло, иагьузмырхынҳәуа ахҭысқәа ҳәа. Аҭҵаарадырра, иара игәаанагарала, урҭ рыӡбахәала аҿымҭра алнахуеит. Шестов ихаантәи ауаа рахь ааԥхьара ҟаиҵоит, аҭҵаарадырратә донкихотра рхаршҭны, рхы агәрагара рҽазыршәарц азы. Убри аамҭазы афеноменқәа рацәаны (ҭоурых аамҭак азы иҷыдоу ҳәа угәы иззаанаго, аҭҵаарадырра ҭоурыхла аҿиара ихадоу аҟаазшьарбақәа иреиуоу) рыҭҵаара ауеит, урҭ ирызку афактқәа реизгарала, анаҩс урҭ еизакны, системала еиқәыршәаны, [[Номотетический подход|теориак]] ахь ииаганы,<ref>''Thomae H.'' (1999). The nomothetic-idiographic issue: Some roots and recent trends. International Journal of Group Tensions, 28(1), 187—215.</ref><ref>''Cone J. D.'' (1986). Idiographic, nomothetic, and related perspectives in behavioral assessment. In R. O. Nelson & S. C. Hayes (Eds.): Conceptual foundations of behavioral assessment (pp. 111—128). New York: Guilford.</ref><ref>Номотетический метод // Философский энциклопедический словарь / гл. ред.: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов. — М.: Советская энциклопедия, 1983.</ref><ref>''Стёпин В. С., Горохов В. Г., Розов М. А.'' Философия науки и техники — М., 1996. (гл. 4. Исследовательские и коллекторские программы)</ref> иаҳҳәап, шьаҭанкыла аԥсахра ҟалеит [[комета|акометақәа]] ирызку агәаанагарақәа рҿы [[Галлей, Эдмунд|Е. Галлеи]] ибзоурала: иара иаԥхьа урҭ рыцыԥхьаӡа Амратә система знык-знык иаҭаахьеит ҳәа иԥхьаӡан, аха аҵарауаҩ, 24 комета рорбитақәа ԥхьаӡаны, акометақәа ԥыҭк акы акәны иалкааны, ԥыҭрак ашьҭахь [[Комета Галлея|иара ихьӡ зхырҵаз]], насгьы, зегьы раасҭа ихадоу, уи анаҩстәи аиҭацәырҵра аԥхьагәеиҭеит.
[[Традиционализм#Интегральный традиционализм|Аинтегралтә традиционализм]] ахаҭарнакцәа ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырра а[[Редукционизм|редукционисттә]], а[[Натурализм (философия)|натуралисттә]], а[[Эволюционизм|еволиуционисттә]], а[[Секуляризм|секулиаристтә]], а[[Рационализм (философия)|рационалисттә]] ҳәа аҟазшьарба азыҟарҵоит, насгьы уи аҵабырг иазааигәам ҳәа ирыԥхьаӡоит. Урҭ ргәаанагарала, аҭҵаарадырра агәрагарақәа рдогматикатә система ауп, игәаҭам а[[Эпистемология|епистемологиа]] иақәгылоу, зынӡагьы и[[знание|дыррам]], мамзаргьы, зегьы ианреиҵаха, кырӡа иԥку аҟазааразы агәаанагара иеиуоу, ахатә методологиа иахьыԥшны ирацәаны изымпыҵышшаауа.<ref name="ShahShah2009">''Shah, M. Maroof and Shah, Manzoor A.'' [http://www.ejst.tuiasi.ro/Files/18/01-24Shah.pdf Modern science and scientism: A perennialist appraisal.] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150225132059/http://www.ejst.tuiasi.ro/Files/18/01-24Shah.pdf |date=2015-02-25 }} // European Journal of Science and Theology, June 2009, Vol.5, No.2, 1-24</ref>
[[Станислав Лем|Станислав Лем]] иҩуан (иаҳҳәап, [[Сумма технологии|Summa Technologiae]] аҟны) Адунеи аҭҵаараҿы ауаатәыҩса рыҭҵаарадырратә знеишьа маҷк ишыԥсабаратәым, насгьы уи иахҟьаны ишыԥку:<ref>''Станислав Лем.'' Summa Technologiae. Глава 3.</ref>
{{Ацитата алагара}}
...Аԥсабара ииашоу азҵаара аҭара ахьҳалымшо. Ауаҩы Аԥсабара азҵаарақәа рацәаны иеиҭоит, иара «агәаанагарала», ҵакы змам, насгьы игәаԥхо асхемақәа ирықәшәо еилыкка иҟоу аҭакқәа иоурц иҭахуп. Ажәакала, ҳара ҳҽазаҳшәоит Аиҿкаашьа иааизакны аартра акәымкәа, еиҿкаашьак мацарак аартра, реиҳа имаҷны аџьабаа зго (“[[бритва Оккама|Оккам иԥаҵасага]]”!), еилыкка иҟоу (еиуеиԥшым знеишьала аилыркааразы алшара ҳазымҭо), еицырзеиԥшу (Акосмос зегьы аҿы амчра змоу), ҳара иаҳхьыԥшым (досу иҭызҵаауа, ишҭиҵаауа иахьыԥшым) насгьы зҽызымԥсахуа (ззын Аԥсабара азакәанқәа аамҭа цацыԥхьаӡа ԥсахрада иаанхо). Аха абарҭқәа зегьы аҭҵааҩы иалеигалаз хатәзакәанқәоуп, ҳара иаҳзаатуа аҵабыргқәа ракәӡам. Акосмос ҳара ҳзы иаԥҵамызт, ҳаргьы уи азы ҳаԥҵамызт. Ҳара аеҵәатә еволиуциа иалҵшәаны иҟалаз ҳауп, насгьы Адунеиеибаркыра ус еиԥш иҟоу аалыҵқәа ҵҩа змам хыԥхьаӡарала иахылҿиаауан, иахылҿиаауеит иахьа уажәраанӡагьы.
{{Ацитата алгара}}
Убри инақәыршәаны, хыхь зыӡбахә ҳәаз хадаратә принципқәак а[[классическая наука|классикатә ҭҵаарадырра]] иаҵанакуеит (адунеи а[[Механицизм|механицисттә]] [[Картина мира|хаҿсахьала]] зышьаҭа ку), урҭ рҽырыԥсахит ма ихарҭәаахеит и[[неклассическая наука|классикатәыми]] и[[постнеклассическая наука|постклассикатәыми]] адунеи асахьақәа рҿы (иаҳҳәап, аблабареи аблабаҩи акванттә процессқәа рнырра апринцип, мамзаргьы акосмогониатә теориақәак рҿы аԥсабара азакәанқәа аамҭала рыԥсахра апринцип).
=== Аҭҵаарадырратә усура аҿыҵгақәа ===
[[Еинштеин, Алберт|А. Еинштеин]] игәаанагарала:<ref>''А. Эйнштейн.'' [http://rusnauka.narod.ru/lib/einstein_a/motiv_nauki.htm «Мотивы научного исследования» Собрание научных трудов. Том 4 -М.: Наука, стр. 39—41] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20121101085842/http://rusnauka.narod.ru/lib/einstein_a/motiv_nauki.htm |date=2012-11-01 }}</ref>
{{Ацитата алагара}}
Аҵарадыррахь уназго зегь реиҳа иӷәӷәоу аҿыҵгақәа иреиуоу иргәаҟгоу агәымбылџьбарареи иузеиқәымкуа аҭацәреи зцу аԥсҭазаара еизада ацәцара агәаҳәара ауп. Ари аҿыҵга зыԥсы арахәыцқәа паӡоу ауаа рхатә гәҭыхақәа рҟынтәи ииашоу адунеихәаԥшреи аилкаареи рдунеиахь иргәыҵасуеит. …
Ари алахьеиқәратә мзыз иацлоит агәырӷьаратә мзызгьы. Ауаҩы иҽазишәоит иахәҭоу амҩала иҩнуҵҟа иҟоу адунеи асахьа имарианы, еилыкка аԥҵара, ацәаныррақәа рдунеи дацәцаны џьара ҩаӡарак ала ари адунеи абри аҩыза азнеишьала иаԥиҵаз асахьа ала иԥсахырц азы.
{{Ацитата алгара}}
Иҟоуп иара убасгьы убас еиԥш гәаанагарак, аҭҵаарадырра анапы алакра иаҿыҵга хаданы (иарбанызаалак егьырҭ аусхкқәа реиԥш, акультуратә лыҵшәа аиура хықәкыс измоу) иахәаԥшуа анаҩстәи аҭагылазаашьа, идырны акәымкәа, гәынхәҵысҭала а[[Половой отбор|хӡыӡаара]] а[[Ухаживание|ԥшра]] аманы ахаҵеи аԥҳәыси ҳәа аилыхра, уи иҳаилнаркаауеит аҵарауаа рхыԥхьаӡараҿы ахацәа кырӡа иахьеиҳау аҳәса раасҭа, насгьы ауаҩытәыҩса [[Акме|хшыҩла иусура иреиҳау аҩаӡара аамҭа]] ацыԥҵәахеит иԥсабаратә ҭахра иреиҳау аамҭа ацыԥҵәахеи ахьеиқәшәо.<ref>''[[Миллер, Джеффри|Miller G. F.]]'' [http://psych.unm.edu/people/directory-profiles/miller-papers/1999-sexual-selection-cultural-displays.DOC Sexual selection for cultural displays] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224160922/http://psych.unm.edu/people/directory-profiles/miller-papers/1999-sexual-selection-cultural-displays.DOC |date=2015-02-24 }} // The evolution of culture. Ed. by R. Dunbar, C. Knight, & C. Power. — Edinburgh: Edinburgh University Press, 1999. — PP. 71-91.]</ref><ref>''[[Канадзава, Сатоши|Satoshi Kanazawa]].'' [http://personal.lse.ac.uk/kanazawa/pdfs/EHB2000b.pdf Scientific discoveries as cultural displays: a further test of Miller’s courtship model] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140906214350/http://personal.lse.ac.uk/kanazawa/pdfs/EHB2000b.pdf |date=2014-09-06 }} // Evolution and Human Behavior. — Vol. 21 (2000). — PP. 317—321.</ref>
== Адунеи аҭҵаарадырратә сахьа ==
{{Main|Адунеи аҭҵаарадырратә сахьа}}
Адунеи аҭҵаарадырратә сахьа (амодель) – аҵабырг аҟазшьақәеи азакәанеизшәарақәеи ирызку агәаанагарақәа рсистема ауп, аҭҵаарадырратә еилкаарақәеи апринципқәеи реизакреи реицҵареи иалҵшәаны иаԥҵоу.<ref name="Садохин17">Садохин, Александр Петрович. Концепции современного естествознания: учебник для студентов вузов, обучающихся по гуманитарным специальностям и специальностям экономики и управления / А. П. Садохин. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2006. стр. 17 (1.5. Научная картина мира)</ref>
Аҭҵаарадырра аҿиарамҩаҿы а[[знание|дыррақәеи]], а[[идея|хшыҩҵакқәеи]], а[[Концепция|концепциақәеи]] ҵыхәаԥҵәарада рыҽдырҿыцуеит; еиҳа зхыҵуа ахәыцрақәа а[[Теория|теориа]] ҿыцқәа рзы [[частный случай|иҷыдоу ҭагылазаашьақәаны]] иҟалоит. Адунеи аҭҵаарадырратә сахьа [[Догмат|догмаӡам]], мамзаргьы [[абсолютная истина|набыцра змам ҵабыргым]]. Иааҳакәыршаны иҟоу адунеи иазку аҵарадырратә гәаанагарақәа шьаҭас ирымоуп ишьақәырӷәӷәоу а[[доказанный факт|ҵабыргқәеи]] ишьақәыргылоу а[[Принцип причинности|мзыз-лыҵшәатә еизыҟазаашьақәеи]] реицҵара, уи ҳара иҳалнаршоит ҳдунеи аҟазшьақәа ирызкны а[[прогноз|ԥхьагәаҭарақәеи]] ауаатәыҩсатә [[Цивилизация|цивилизациа]] аҿиара иацхраауа алкаақәеи рыҟаҵара. Атеориа, агипотеза, аконцепциа, аҵабырг ҿыцқәа ралкаара ргәаҭарақәа рылҵшәақәа реиқәымшәара — абарҭқәа зегьы иҟоу агәаанагарақәа ҿыц аиҭарыхәаԥшреи аҵабырг еиҳа иақәшәо агәаанагара ҿыцқәа раԥҵареи ҳгәы азҭанаҵоит. Абри аҩыза аҿиара ауп а[[Научный метод|ҭҵаарадырратә метод]] ҵакыс иамоу.
== Аклассификациа ==
Ажәытәӡатәи аамҭақәа раахысгьы еиуеиԥшым амзызшьаҭақәа рыла ауаатәыҩсатә дыррақәа рыхәҭақәа реихшара рҽазыршәон.
Убас, Аристотель еиҳау-еиҵоу ҳәа аҭҵаарадыррақәа хы-хкык рыла еихишеит:<ref>Теория познания. Классификация наук https://magisteria.ru/aristotle-intro/epistemologiya-i-teologiya-aristotelya {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190228192024/https://magisteria.ru/aristotle-intro/epistemologiya-i-teologiya-aristotelya |date=2019-02-28 }}</ref>
# Иреиҳау аҭҵаарадыррақәа ргәыԥ атеориатә (мамзаргьы узхәаԥшуа) ҭҵаарадыррақәа роуп, {{lang-grc|θεωρία}} «атеориа, ахәаԥшра» (афилософиа, афизика, аматематика).
# Урҭ ирышьҭанеиуеит апрактикатә ҭҵаарадыррақәа, {{lang-grc|πράξις}} «апрактика» (аполитика, аетика, аекономика).
# Аҭҵаарадырратә еишьҭанеира хдыркәшоит арҿиаратә, апоезиатә ҭҵаарадыррақәа, {{lang-grc|ποιησις}} «аԥҵара» ([[риторика|ариторикеи]] [[поэтика|апоетикеи]]).
Аристотель иаԥиҵаз аформалтә логика афилософиа иеиԥшнишьаломызт; уи иарбан дырразаалак «иацәеижьхәҭаны» (имыруганы) иԥхьаӡон.<ref name="koh" />
Римтәи аенциклопедист [[Марк Теренций Варрон|Марку Варрон]] иклассификациа иаҵанакуан абарҭ аҭҵаарадыррақәа: [[Грамматика (наука)|аграмматика]], [[диалектика|адиалектика]], [[риторика|ариторика]], [[геометрия|агеометриа]], [[Арифметика|арифметика]], [[астрология|астрологиа]], [[музыка|амузыка]], [[медицина|амедицина]], [[архитектура|архитектура]].<ref name="DoH-464"/>
[[Ислам|Аԥсылман]] араб ҵарауаа аҭҵаарадыррақәа арабтәии ([[поэтика|апоетика]], [[ораторское искусство|ацәажәаратә ҟазара]]) аҳәаанырцәтәии аҭҵаарадыррақәа ([[астрономия|астрономиа]], [[медицина|амедицина]], [[Аматематика|аҳасабра]]) ҳәа еихырон.<ref name="DoH-464"/>
=== Абжьаратә шәышықәсақәа рзы ===
{{main|Аҭҵаарадыррақәа рмардуан}}
Аклассификациа аҽазышәарақәа [[Средние века|абжьаратә шәышықәсақәа]] рзгьы иацҵан. [[Дидаскаликон|Дидаскаликон]] аҟны [[Гуго Сен-Викторский|Гуго Сент-Викторски]] аҭҵаарадыррақәа ԥшь-гәыԥкны еихишоит:<ref name="DoH-465">Speziali P. [http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-57 Classification of sciences] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080619205103/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-57 |date=2008-06-19 }} // Dictionary of the History of Ideas. Vol. 1. P. 465.</ref>
# Атеориатә ҭҵаарадыррақәа (аматематика, афизика).
# Апрактикатә ҭҵаарадыррақәа.
# Амеханикатә ҭҵаарадыррақәа ([[навигация|анавигациа]], [[сельское хозяйство|ақыҭанхамҩа]], [[охота|ашәарыцара]], [[медицина|амедицина]], [[театр|атеатр]]).
# [[Логика|Алогика]], [[Грамматика (наука)|аграмматикеи]] [[риторика|ариторикеи]] уахь иналаҵаны.
[[Бэкон, Фрэнсис|Ф. Бекон]] аҭҵаарадыррақәа х-гәыԥкны еихишеит (агәынкылара, ахшыҩеилгара, ахаҿаагара реиԥш иҟоу адырратә лшарақәа ирҿырԥшны):
# аҭоурых аҵабыргқәа рыхҳәаа аҳасабала (аԥсабаратәи аграждантәи уахь иналаҵаны);
# атеориатә ҭҵаарадыррақәа, мамзаргьы «афилософиа» инарҭбаау аҵакала;
# апоезиа, алитература, иааизакны аҟазара.<ref name="koh" />
[[Роджер Бэкон|Роџьер Бекон]] иара убас аҭҵаарадыррақәа рыклассқәа ԥшьба аликаауан: [[Грамматика (наука)|аграмматикеи]] алогикеи, аматематика, аԥсабаратә философиа, [[метафизика|аметафизикеи]] [[этика|аетикеи]]. Убри аан, аԥсабара иазку аҭҵаарадыррақәа ирышьаҭаны иԥхьаӡон аматематика.<ref name="DoH-465"/>
=== Енгельс иҭҵаарадыррақәа реихшара ===
1873 шықәса инаркны, [[Энгельс|Енгельс]] напаиркит аматериа аныҟәара аформақәа реихшара (аҭҵаарадыррақәа реихшара) — аҭҵаарадыррақәа реиқәыршәара апринцип.
Еиуеиԥшым аҭҵаарадыррақәа иҭырҵаауа аобиектқәа, акы ахьы егьи ииасуеит. Еиҭаҵуа аматериа аҿиара апроцесс (еиҵаӡоу аҟнытә еиҳаӡоу ахь, имариоу аҟынтәи иуадаҩу ахь) асубординациа апринцип ҳәа иахьӡҵан.
Иазгәаҭан аҭҵаарадыррақәа ԥсабарала еицырзеиԥшу цәаҳәак аҿы ишыҟоу: амеханика... афизика... ахимиа... абиологиа. Ишьақәыргылан аҭҵаарадыррақәа рцәаҳәа: аматематика, амеханика, ахимиа, афизика, абиологиа.
Аҭҵаарадыррақәа реиԥылараҿы зегь реиҳа аиасра иазыманшәалоу аҭҵаарадырра ҿыцқәа рхырхарҭақәа цәырҵит: [[биохимия|абиохимиа]], [[психолингвистика|апсихолингвистика]], [[информатика|акомпьютертә ҭҵаарадырра]].
=== Кедров иҭҵаарадыррақәа рыклассификациа ===
Асовет философ, аҭоурыхҭҵааҩы, аҭҵаарадырратә методолог [[Кедров, Бонифатий Михайлович|Б.М. Кедров]] еиҳа иҭырҳәыцаау аҭҵаарадыррақәа рыклассификациа еиқәиршәеит. Кедров аҵабырг зегьы аԥсабареи ауаҩи ҳәа еихишеит. Ауаҩы иҟны иара иалкааны иааирԥшит аилазаареи ахәыцшьеи. Аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа ԥсабаратәуп, аилазаара иазку аҭҵаарадыррақәа — социалтәуп, ахәыцра иазку аҭҵаарадыррақәа —философиатәуп.
Б. Кедров асовет философиаҿы аматериа аныҟәара ихадоу ф-формакны еихишон:
* Асубатом-физикатә
* Ахимиатә
* Амолекулатә физика
* Агеологиатә
* Абиологиатә
* асоциалтә.
=== Егьырҭ аклассификациақәа ===
[[Аматематика|Аматематика]], [[логика|алогика]], [[информатика|акомпьютертә ҭҵаарадырра]], [[кибернетика|акибернетика]] реиԥш иҟоу икылкаау аҭҵаарадыррақәа зны-зынла иҷыдоу класск аҳасабала иалыркаауеит– [[формальные науки|аформалтә ҭҵаарадыррақәа]], даҽакала абстракттә ҭҵаарадыррақәа ҳәа изышьҭоу.<ref>[[Черчмен, Чарльз Уэст|C. West Churchman]]. Elements of Logic and Formal Science. New York: J. B. Lippincott Co., 1940.</ref><ref>James Franklin. [http://www.maths.unsw.edu.au/~jim/philosophersstone.pdf The formal sciences discover the philosophers' stone] // Studies in History and Philosophy of Science. Vol. 25, No. 4, pp. 513—533, 1994.</ref><ref>Stephen Leacock. Elements of Political Science. Houghton, Mifflin Co, 1906. P. 417.</ref><ref>Bernt P. Stigum. Toward a Formal Science of Economics. MIT Press, 1990.</ref><ref>Marcus Tomalin. Linguistics and the Formal Sciences. Cambridge University Press, 2006.</ref> Аформалтә ҭҵаарадыррақәа аԥсабаратәи асоциалтәи ҭҵаарадыррақәа ирҿадыргылоит, [[эмпирический|аԥышәатә]] ҭҵаарадыррақәа ҳәа азеиԥш рбага зоууа.<ref>{{книга|заглавие=Philosophy of Science: From Problem to Theory|автор=Mario Augusto Bunge.|год=1998|издатель=Transaction Publishers|страницы=24|isbn=0-765-80413-1}}</ref> Аҵарауаа даҽа џьоукы аматематика [[точные науки|икылкаау ҭҵаарадырроуп]] ҳәа ирыԥхьаӡоит, егьырҭ зегьы — [[когнитивные науки|когнитивтә ҭҵаарадыррақәаны]].<ref>{{Cite web |url=http://virtualcoglab.cs.msu.su/CogSci_R.html |title=Что такое когнитивная наука |access-date=2008-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081207071656/http://virtualcoglab.cs.msu.su/CogSci_R.html |archive-date=2008-12-07 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.cogsci.ru/cogsci06/ |title=Вторая международная конференция по когнитивной науке |access-date=2008-10-16 |archive-date=2008-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081019065716/http://www.cogsci.ru/cogsci06/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://virtualcoglab.cs.msu.su/projects/mf_cogsci.html |title=М. В. Фаликман. Введение в когнитивную науку (программа спецкурса) |access-date=2008-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080924194454/http://virtualcoglab.cs.msu.su/projects/mf_cogsci.html |archive-date=2008-09-24 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.spbumag.nw.ru/news/news.shtml |title=Журнал Санкт-Петербургский университет ISSN 16811941 / Страница новостей |access-date=2008-10-16 |archive-date=2007-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717030949/http://www.spbumag.nw.ru/news/news.shtml |url-status=live }}</ref>
[[Гуманитарные науки|Агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]] лассы-лассы (еиҳарак англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы) аҭҵааратә усхкы хазы игоу хырхарҭаны иахәаԥшуеит (адисциплинақәа ргәыԥ), аҭҵаарадырра еиԥшым — [[Humanities#Науки или дисциплины?|''Humanities'']].
=== Ҳаамҭазтәи Урыстәыла ===
2015 шықәсазы Урыстәыла аҭҵаарадырра аиҿкааразы [[ФАНО]] аҭҵаарадыррақәа зегьы ԥшьыҟәшак рыла еихнашеит:<ref>Информационные ресурсы Центры коллективного пользования и уникальные научные установки в организациях, подведомственных ФАНО России: [Москва. 20-21 окт. 2015 г.] М.: ФАНО России, 2015.</ref>
# '''Аматематикатә, афизикатә, акомпьютертә, атехникатә ҭҵаарадыррақәа'''
# '''Ахимиатә ҭҵаарадыррақәа'''
# ''Аԥсҭазааратә ҭҵаарадыррақәа'' - Абиологиатәи амедицинатәи ҭҵаарадыррақәа
# '''Акәша-мыкәшатәи аԥсабара аҭҵаарадыррақәа''' - Адгьылҭҵаара, аекологиа уҳәа убас иҵегьы.
== Аҭҵаарадырра ҿыц аԥҵара ==
Аҭҵаарадырра ҿыц аԥҵара (ихьыԥшым аҭҵаарадырратә хырхарҭа) анаҩстәи ашьаҿақәа ацуп:
* Иҭҵаахо аобиект ҿыц алкаара;
* уи аобиект аҭҵааразы аметод ҿыцқәа раԥҵара;
* аҭҵаарадырра ҿыц амаҭәари агәаҭеи рышьақәыргылара (аҭҵаарадырратә усумҭақәа, арҵаратә курсқәа, амузеиқәа, аконференциақәа, аноменклатура, уҳәа уб. иҵ.);
* аҭҵаарадырратә школи адыррақәа рхырхарҭа ҿыц аибаркыреи ашьақәыргылара.
{{Ацитата алагара}}Аҭҵаарадырра зхы иақәиҭу дисциплинаны иԥхьаӡоуп, аҿиара апроцесс аҿы уи амаҭәар еилкаазар, уи аҭҵаарадырратә ҵакы хадара злоу асистематә шьаҭақәа ыҟазар, иҷыдоу аметодқәа аԥҵазар.<ref>''Гунтау М., Мюльфридель В.'' Труды Абраама Готтлоба Вернера по минералогии и геологии // История геологии: Доклады. Ереван: Изд-во АН Арм. ССР, 1970. С. 327—337.</ref>{{Ацитата алгара}}
[[естествознание|Аԥсабаратә ҭҵаарадырраҿы]] аҭҵаарадырра ҿыцқәа раԥҵара ҿырԥштәыс иҟалар алшоит [[Проект:Геология/Списки/Науки геологического цикла|агеологиатә цикл аҭҵаарадыррақәа]].
== Аҭҵаарадырратә дырра ахәҭаҷқәа ==
* [[Естествознание|Аԥсабараҭҵаара]] (аԥсабара иазку аҵара, [[естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] )
* [[Технознание|Атехнолдырра]] (атехника иазку аҵара, [[технические науки|атехникатә ҭҵаарадыррақәа]])
* [[Обществознание|Аилазаарадырра]] (аилазаарақәа ирызкуа аҵара, [[общественные науки|аилазааратә ҭҵаарадыррақәа]])
* [[Человековедение|Ауаҩытәыҩсадырра]] (ауаҩы изку аҭҵаара, [[гуманитарные науки|агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]])
== Аҭҵаарадырратә литература ==
{{Main|Аҭҵаарадырратә журнал}}
Аҭҵаарадырратә литература - аҭҵаарадырратә усумҭақәа, амонографиақәеи ажурналқәеи.
Урҭ иаабац алитературеи афилософиатә ҩымҭақәеи ирылнакаауеит, зыгәрагоу аԥышәарақәеи аҭҵаарадырратә хыҵхырҭақәа рышьаҭеи рыла иҟаҵоу ахәыцрақәа рышьақәырӷәӷәара.
== Аҭҵаарадырра аларҵәара ==
{{Main|Аҭҵаарадырра аларҵәара}}
Аҭҵаарадырра аларҵәара – ауаа рацәа рзы еилкаау ахаҿра аманы иахьатәи аамҭа иақәшәо аҭҵаарадырратә дыррақәа раларҵәара апроцесс ауп.
Аҵарадырра аларҵәара, иҷыдоу аинформациа имаҷны иазыҟаҵоу азыӡырҩы ма аԥхьаҩ ибызшәахьы «аиҭагара» — [[учёный|аҵарауаа]]-аларҵәаҩцәа рҿаԥхьа иқәгылоу зегь реиҳа ихадоу адҵақәа иреиуоуп.
Аҵарадырра аларҵәаҩ идҵа – “игәырҿыӷьгоу, иҩанҭхьу” ҳәа изышьҭоу аҭҵаарадырратә [[Информация|информациа]], зегьы рзы аинтерес зҵоу, еилкаау, еиҳа имариоу адыррақәа рахь аиагара ауп. Ари ажәабжь [[общество|ауаажәларра]] зегьы рахь еиԥш, уи ахәҭак, еиҵагыло аҿар — аҟыбаҩ бзиа злоу ашколхәыҷқәа рахьгьы ирхазар алшоит.<ref>{{Cite web |url=http://www.gpntb.ru/libcom7/disk/8.pdf |title=Экология чтения и роль научной популяризации |access-date=2008-10-15 |archive-date=2012-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020152219/http://www.gpntb.ru/libcom7/disk/8.pdf |url-status=live }}</ref>
[[научная фантастика|Аҭҵаарадырратә фантастика]] аҭҵаарадырра аларҵәараҿы акыр зҵазкуа аус нанагӡоит. Иароуп аҭҵаарадырратә аартрақәа жәпакы заа иазԥхьагәазҭаз. Уи аус аҿы илагала дууп [[фантаст|афантаст]] [[Жюль Верн|Жиуль Верн]].
[[молодёжь|Аҿар]] аҭҵаарадырреи [[Высокие технологии|атехнологиаҳаракқәа]] рхырхарҭеи рахь рнеира, адырра змам аилазаара ахәҭа аҭҵаарадырратә проблемақәа разҿлымҳахара, аларҵәара аҩаӡара иахьыԥшуп.<ref>{{Cite web |url=http://razumru.ru/humanism/journal/44/sergeyev.htm |title=Стратегии научной популяризации в России |access-date=2013-03-22 |archive-date=2014-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140801202835/http://razumru.ru/humanism/journal/44/sergeyev.htm |url-status=live }}</ref>
Аҵарауаа, аҭҵаарадырратә информациа аныҟәгаҩцәа раҳасабала, уи аиқәырхареи аихаҳареи ирызҿлымҳауп, уи иахылҿиаауеит аҿар рагәылахаларагьы. Избан акәзар, аҭҵаарадырра аларҵәара аҭҵаарадырра аинтерес зкуа ауаа рхыԥхьаӡара еизнарҳауеит, насгьы урҭ уи ралалара ҿыҵгас иазыҟалоит.<ref>{{Cite web |url=http://orange.strf.ru/client/news.aspx?ob_no=5308 |title=Игорь ЛАГОВСКИЙ: «Государству должна быть выгодна популяризация науки» |access-date=2008-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119190847/http://orange.strf.ru/client/news.aspx?ob_no=5308 |archive-date=2012-01-19 |url-status=dead }}</ref>
Лассы-лассы иҟалалоит, аҭҵаарадырратә информациа аларҵәараан уи еиҳа ианырмариахо, хәыҷы-хәыҷла аҭҵаарадырратә лакәахь ианиасуа.
Иара убасгьы иҟалалоит, аҭҵаарадырра аларҵәараан абасеиԥш иҟоу [[Научно-популярное клише|аҭҵаарадырратә клишеқәа]] анцәырҵуа: [[тайны мироздания|адунеи амаӡақәа]], “аҵарауаа иаадыртит”, уҳәа убас иҵегьы.
[[Тихо Браге|Тихо Браге]] агәраганы дыҟан аҭҵаарадырратә дыррақәа урҭ рхархәашьа здыруа анапхгаҩцәа рымацара ирымазар шакәу. Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа академик [[Людвиг Фаддеев|Лиудвиг Фаддеев]] аҭҵаарадырра аларҵәаразы абас иҳәеит:<ref>[http://old.computerra.ru/2007/714/343917/ Показуха по науке] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20170319025847/http://old.computerra.ru/2007/714/343917/ |date=2017-03-19 }} Компьютерра</ref>
{{Ацитата алагара}}
Ҳара иаҳдыруеит, ашәахтә зшәо ауаа уеизгьы-уеизгьы иҟаҳҵо рзеиҭаҳҳәар шҳахәҭоу. Аха ҳара инагӡаны еилкаау аҭҵаарадырратә хырхарҭақәа раларҵәара ҳуалуп. Ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырра аларҵәара еиҳа иуадаҩуп. Еиуеиԥшым акваркқәа, ацәаҳәақәа, Ианг-Миллс иҭыԥҭаӡарақәа… ртәы аҳәара ҽеила иаҳзалҵуам — амцқәа ҳцәалалоит.
{{Ацитата алгара}}
[[Ефремов, Иван Антонович|Иван Ефремов]] иажәақәа рыла, [[СССР|СССР]] акомиссиақәеи аредакциақәеи реилатәарақәа рҿы аҵарауаа шьоукы [[научно-популярная литература|аҭҵаарадырра-аларҵәаратә литература]] ҵакыдоуп ҳәа ицәажәон.<ref>{{статья |автор=[[Ефремов, Иван Антонович|Иван Ефремов]] |заглавие=О широкой популяризации науки |ссылка=https://efremov-fiction.ru/publicity/80/page/1 |издание=[[Литературная газета]] |тип=газета |год=1953 |месяц= |число= |том= |выпуск=24 марта |страницы=3 |archive-date=2021-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624205304/https://efremov-fiction.ru/publicity/80/page/1 }}</ref>
[[ВЦИОМ|ВЦИОМ]] имҩаԥнагаз аҭҵаара алҵшәақәа рыла, Урыстәыла ауааԥсыра рҟынтәи 81% ҳаамҭазтәи аурыс ҵарауаҩк ихьӡ рзымҳәаӡеит.<ref>Н. Подорванюк, А. Борисова. [http://www.gazeta.ru/science/2011/03/26_a_3565649.shtml Наука людям вообще по барабану…] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110608013220/http://www.gazeta.ru/science/2011/03/26_a_3565649.shtml |date=2011-06-08 }}</ref>
== Аҭҵаарадырреи амцҭҵаарадырреи ==
{{Main|Амцҭҵаарадырра}}
Амцҭҵаарадырра – ари аҭҵаарадырратә усура еиԥш зхы узырбо, аха ииашаҵәҟьаны иҭҵаарадырратәым усуп. Амцҭҵаарадырратә теориа аҷыдаҟазшьақәа иреиуоуп афактқәа хырҩа рымҭара ма реицакра, амцҳәара ([[Критерий Поппера|Поппер икритериа]] ақәымныҟәара), атеориатә ҳасабырбарақәа аблабара алҵшәақәа рҿырԥшра мап ацәкра, “аҟәыӷареи”, «аилыккареи», «пату зқәу агәаанагареи» рган аанкылара аԥыжәара аҭара, еихьыԥшым [[эксперимент|аекспериментқәа]] рылҵшәақәа рыла ишьақәырӷәӷәам атеориа шьаҭас аҟаҵара, аҭҵаара алҵшәақәа реиҭаиуразы, мамзаргьы ихьыԥшым агәаҭаразы алшара амамзаара, аҭҵаарадырратә усураҿы [[Политика|аполитикатәи]] [[Адин|адинтә]] догмақәеи рхархәара.
[[Научное сообщество|Аҭҵаарадырратә еилазаара]] зықәшаҳаҭым атеориақәа раԥҵаҩцәа лассы-лассы «еихашәыз [[официальная наука|аофициалтә ҭҵаарадырра]] аҿагылаҩцәа» ҳә рхы иазырҳәоит. Убри аан, дара агәраганы излаҟоу ала “официалтә ҭҵаарадырра” ахаҭарнакцәа, иаҳҳәап, [[комиссия по борьбе с лженаукой|амцҭҵаарадырра аҿагылара азы акомиссиа]] алахәылацәа, агәыԥқәа ринтересқәа рыхьчоит(агьежь иҭаку аҭакԥхықәра), политикала аилыхра ҟарҵоит, рыгхақәа рықәшаҳаҭхара рҭахӡам, убри аҟнытә, “ажәытә” хәыцрақәа рыхьчоит, аиаша ҿыц алымкаа.
Иҭҵаарадырратәым аконцепциақәа рыхәҭак [[паранаука|апаранаука]] ҳәа ахьӡ роуит.
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Научный метод|Аҭҵааратә (академиатә) метод]], Аҭҵаарадырратә методгьы уахь иналаҵаны
* [[Список отраслей науки|Аҭҵаарадырра аҟәшақәа рсиа]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2|refs=
<ref name="koh">Философия для аспирантов : учебное пособие / В. П. Кохановский [и др.]. — 2-е изд. — Ростов н/Д. : Феникс, 2003. — 448 с. — (Высшее образование). — ISBN 5-222-03544-1</ref>
<ref name="DoH-464">Speziali P. Classification of sciences [http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-57 битая ссылка]{{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080619205103/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-57 |date=2008-06-19 }} // Dictionary of the History of Ideas. Vol. 1. P. 464.</ref>
}}
== Алитература ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Наука|[[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Соловьёв В. С.]]}}
* {{БСЭ3|статья= Наука|автор=[[Алексеев, Игорь Серафимович|Алексеев И. С.]]|том=17|страницы= |ref=Алексеев}}
* {{БСЭ3|статья= Наука (раздел "Классификация наук")|автор=|том=17|страницы= |ref=БСЭ}}
* {{БРЭ|статья=Наука|автор=[[Стёпин, Вячеслав Семёнович|Стёпин В. С.]]|том=22|страницы=142—144|ref=Стёпин|ссылка=https://old.bigenc.ru/philosophy/text/2251677|архив=|архив дата=}}
* {{книга |автор=[[Алексеев, Игорь Серафимович|Алексеев И. С.]]|часть= Наука|заглавие=[[Философский энциклопедический словарь]]|ответственный=Гл. редакция: [[Ильичёв, Леонид Фёдорович|Л. Ф. Ильичёв]], [[Федосеев, Пётр Николаевич|П. Н. Федосеев]], [[Ковалёв, Сергей Митрофанович|С. М. Ковалёв]], [[Панов, Виктор Георгиевич|В. Г. Панов]]|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия]] |год=1983|страницы=403—406|страниц=840|тираж=150000|ref=Алексеев}}
* {{книга|автор=[[Берг, Лев Семёнович|Берг Л. С.]] |заглавие=Наука, её содержание, смысл и классификация|ссылка=|место=Петроград|издательство= Время|год=1922|страниц=140|ref=Берг}}
* ''Бондаренко С. Б.'' Теория дескриптивных систем. — М.: ỤṞṢṢ, 2008. — 192 с.
* ''Бондаренко С. Б.'' Дискуссии о науке на XXIII Мировом философском конгрессе. — Философия науки. — 2014. — № 1. — С. 136—147.
* ''Бондаренко С. Б.'' Развитие идеи научного доказательства. — Философия науки. — 2020. — № 4. — С. 3—14.
* {{книга |автор = [[Зализняк, Андрей Анатольевич|Зализняк А. А.]]| заглавие = Из заметок о любительской лингвистике|издательство = Альпина нон-фикшн|год = 2023 |страниц = 208| место = М. |isbn = 978-5-00139-914-8|ref=Зализняк}}
* {{книга|автор=[[Любарский, Георгий Юрьевич|Любарский Г. Ю.]]|заглавие=Рождение науки. Аналитическая морфология, классификационная система, научный метод|издательство=[[Языки славянских культур]]|год=2015|страниц=192|isbn=978-5-94457-206-6|ref=Любарский}}
* {{cite book |last1=Tuomela |first1=Raimo |editor-last1=Pitt |editor-first1=Joseph C. |editor-last2=Pera |editor-first2=Marcello |title=Rational Changes in Science: Essays on Scientific Reasoning |chapter=Science, Protoscience, and Pseudoscience |series=Boston Studies in the Philosophy of Science |pages=83–102 |year=1987 |volume=98 |publisher=Springer Netherlands |location=Dordrecht |doi=10.1007/978-94-009-3779-6 |isbn=978-94-009-3780-2 |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-94-009-3779-6 |ref=Tuomela}}
== Азхьарԥшқәа ==
{{dmoz|World/Russian/Наука/|Наука}}
* [http://www.scholar.ru/ Поисковая система научных публикаций].
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{Наука}}
{{DEFAULTSORT:ҭҵаарадырра}}
[[Акатегориа:Аҭҵаарадырра| ]]
[[Акатегориа:Ахылаԥшра]]
[[Акатегориа:Азҵаара]]
[[Акатегориа:Ауаҩытәыҩсатә усурақәа]]
igz2u17plz981rf21d322i3bo6rnszu
Астрономиа
0
53985
171869
169038
2026-08-17T19:33:11Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171869
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Астрономиа|Астрономиа (аҵакы)}}
{{Комплексная наука
|Тема = [[Естествознание|Аԥсабараҭҵаара]]
|Название = Астрономиа
|Другие названия = {{lang-en|Astronomy}}
|Иллюстрирование = Crab Nebula.jpg
|Подпись = [[Крабовидная туманность|Акраб наҟәыра]] амозаикатә ҭыхымҭа. [[НАСА]] иаԥнаҵеит [[Хаббл (телескоп)|Хаббл]] ҳәа изышьҭоу акосмостә телескоп ахархәарала, 1999-2000 шықәсқәа рзы.
|Предмет изучения = [[наблюдаемая вселенная|Иубарҭоу адунеи]]
|Период зарождения = [[XVIII век|XVIII ашәышықәса]]
|Основные направления = [[небесная механика|ажәҩантә механика]], [[астрофизика|астрофизика]], [[космология|акосмологиа]], [[планетология|апланетологиа]], уҳәа убас иҵегьы.
}}
'''Астрономиа''' ({{lang-grc|ἄστρον}} - “аеҵәа” , νόμος – “азакәан”) – [[Вселенная|Адунеи]] иазку [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырра]], [[небесное тело|ажәҩантә цәеижьқәеи]] ([[Планета|апланетақәа]], [[Звезда|аеҵәақәа]], [[Астероиды|астероидқәа]], уб. иҵ.) [[система|асистемақәеи]] ахьыҟоу, [[механическое движение|рныҟәара]], рышьақәгылашьа, рхылҵшьҭра, рыҿиара ҭызҵаауа.<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
Хықәкыла, астрономиа иҭнаҵаауеит [[Амра|Амреи]] егьырҭ [[звезда|аеҵәақәеи]], [[Солнечная система|Амратә система]] [[планета|апланетақәеи]] урҭ [[спутники планет|рымҩанызақәеи]], [[экзопланета|аекзопланетақәа]], [[астероид|астероидқәа]], [[комета|акометақәа]], [[метеороид|аметеороидқәа]], [[межпланетное вещество|апланетабжьаратәи алыҵ]], [[межзвёздная среда|аеҵәабжьаратәи алыҵ]], [[пульсар|апульсарқәа]], [[чёрная дыра|акылҳара еиқәаҵәақәа]], [[Туманность|анаҟәрақәа]], [[галактика|агалактикақәеи]] урҭ [[скопление галактик|реилаҵәарақәеи]], [[квазар|акуазарқәа]] уҳәа уб. иҵ.<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
== Ахьӡ аетимологиа ==
[[Термин|Атермин]] «астрономиа» ({{lang-grc|ἀστρονομία}}) [[Древнегреческий язык|ажәытә бырзен бызшәала]] ἀστήρ, ἄστρον (астер, астрон) - “[[звезда|аеҵәа]]”; νόμος (номос) — «аҵас, ашьақәыргылара, азакәан».<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
== Аҭоурых ==
{{Main|Астрономиа аҭоурых}}
Астрономиа зегь реиҳа ижәытәӡоу, иреиҳабӡоу [[Естественные науки|аҭҵаарадыррақәа]] иреиуоуп. Уи ауаатәыҩса рҭахрақәа ирхылҿиааит.
Адгьыл аҿы ауаа ықәнагалеижьҭеи, урҭ еснагь ажәҩан аҿы ирбоз иазҿлымҳан. Ажәытәӡатәи аамҭақәа раангьы урҭ игәарҭеит ажәҩан аҿы иҟоу амаҭәарқәа рныҟәареи аамҭа-аамҭала аҳауа аҽыԥсахрақәеи шеидҳәалоу. Усҟан астрономиа ӷәӷәала [[астрология|астрологиа]] иалаҩашьаны иҟан.
Ажәытәӡатәи адгьылқәаарыхҩцәа аеҵәақәеи еҵәаџьааи ахьыҟаз ала ашықәс аамҭақәа ралагамҭа еилыркаауан. Еиҭаҵуаз ажәларқәа [[Амра|Амреи]] аеҵәақәеи рыла амҩақәҵара рыман. Ашықәсқәа рыԥхьаӡара аҭахра иахҟьаны амзар аԥҵарагьы ҟалеит. Аҭоурых аԥхьатәи аамҭақәа рзы инхоз ауааҵәҟьагьы Амреи, [[Амза|Амзеи]], еҵәақәаки ргылареи рҭашәареи ирыдҳәалоз ахҭыс хадақәа рдыруан . Амреи Амзеи ртыҩкра аамҭа-аамҭала еиҭаҟалараны ишыҟоу еилкаауижьҭеи акрааҵуеит. Ижәытәӡоу аҩыратә хыҵхырҭақәа рҟны иуԥылоит астрономиатә цәырҵрақәа рыхҳәаақәа, иара убасгьы ажәҩантә жәеижь лашақәа ргылареи рҭахареи аамҭа аԥхьагәаҭаразы имариаӡоу аԥхьаӡаратә схемақәа, аамҭа аԥхьаӡара аметодқәа, амзар ахылаԥшра.
[[Первобытное общество|Аҭоурыхԥхьатәи акультурақәеи]] ажәытәӡатәи [[цивилизация|ацивилизациақәеи]] рышьҭахь иаанрыжьит ирацәаны астрономиатә [[артефакт (археология)|артефактқәа]], урҭ ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара азакәанеизшәарақәа шырдыруа аазырԥшуа. Ҿырԥштәык аҳасабала иаагазар ауеит [[древнеегипетская астрономия|абиԥараԥхьатәи Ажәытәӡамысратәи абаҟақәеи]] [[Стоунхендж|Стоунхенџьи]]. [[Вавилонская астрономия|Вавилонаа]], [[Астрономия Древней Греции|аберзенцәа]], [[Китайская астрономия|акитаиуаа]], [[Индийская астрономия|индиауаа]], [[Астрономия майя|маиаа]], [[Астрономия инков|аинкқәа]] раԥхьатәи рцивилизациақәа уахынла [[небосвод|ажәҩан]] аметодикатә хылаԥшрақәа ирылагахьан.
Астрономиа қәҿиарала аҿиара иаҿын Ажәытәтәи Вавилон, Мысра, Китаи, Индиа. Китаитәи ашықәсҩыраҿы иануп ҳера ҟалаанӡа 3-тәи азқьышықәсазы иҟалаз Амра атыҩкра. Аҿиара зауз арифметикеи агеометриеи рышьаҭала Амреи, Амзеи, апланета лашақәеи рныҟәарақәа реилзыркаауаз иагьаԥхьагәазҭоз атеориақәа Абжьарадгьылмшын атәылақәа рҿы ақьырсианра ҟалаанӡатәи аамҭа аҵыхәтәантәи ашәышықәсақәа рзы иаԥҵан. Имариоу, аха хәарҭара злоу амыругақәа ирыцны, урҭ Аҿыцҿиара аепоханӡа апрактикатә хықәкқәа рымаҵ руан.
Особенно большого развития достигла астрономия в Древней Греции. [[Пифагор]] впервые пришёл к выводу, что Земля имеет шарообразную форму, а [[Аристарх Самосский]] высказал предположение, что Земля вращается вокруг Солнца. [[Гиппарх]] во II в. до н. э. составил один из первых [[Звёздный каталог Гиппарха|звёздных каталогов]]. В произведении Птолемея «[[Альмагест]]», написанном во II в. н. э., изложена [[геоцентрическая система мира]], которая была общепринятой на протяжении почти полутора тысяч лет.
Абжьаратәи ашәышықәсақәа раан Мрагыларатәи атәылақәа рҿы астрономиа аҿиара ду аиуит. Астрономиеи астрологиеи раԥхьаӡакәны еиҟәиҭхеит 10-тәи ашәышықәсазы аҵарауаҩ [[аль-Фараби|ал-Фараби]], итрактат «[[Трактат об астрологии (аль-Фараби)|Еҵәақәа ражәаҳәарақәа рҿы ииашоуи ииашами]]» аҟны. 9-тәи ашәышықәсазы, [[Аль-Андалус|андалусиатәи]] аҵарауаҩ [[Аббас ибн Фирнас|ибн Фирнас]] Адунеи аҿы апланетақәеи аеҵәақәеи рныҟәара аазырԥшуа амыруга аԥиҵеит.<ref>{{Статья|ссылка=http://dx.doi.org/10.2307/3101411|автор=Lynn White|заглавие=Eilmer of Malmesbury, an Eleventh Century Aviator: A Case Study of Technological Innovation, Its Context and Tradition|год=1961|издание=Technology and Culture|том=2|выпуск=2|страницы=97|issn=0040-165X|doi=10.2307/3101411}}</ref> 994 ашықәсазы, Абжьаратәи Азиатәи астроном [[Абу Махмуд аль-Худжанди|Ал-Хуџьанди]] раԥхьаӡатәи аҭӡамцтә [[секстант]] дуӡӡа ҟаиҵеит, уи [[Наклон оси вращения|Адгьыл аҵәҩан анаара]] («аеклиптика анаара») ииашаны аилкааразы иҟаҵан, 2 минуҭк заҵәык рыла агха аманы. Аҵарауаҩ [[Али ибн Ридван|Али ибн Ридуан]] 1006 шықәсазы игәеиҭаз уажәы [[SN 1006]] ҳәа изышьҭоу [[Сверхновая звезда|супериҿыцу аеҵәа]] зегь реиҳа [[Письменная история|инарҭбааны ахҳәаа]] азиуит.<ref>{{Cite web|url=http://celestialdelights.info/pub/SN1006_2.htm|title=Celestial Delights Online {{!}} Star light, star brightest|website=web.archive.org|date=2007-03-11|access-date=2024-06-08|archive-date=2007-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070311135851/http://celestialdelights.info/pub/SN1006_2.htm|url-status=bot: unknown}}</ref> [[Астрономия исламского Средневековья|Аԥсылмантә дунеи астрономиа]] 16-тәи ашәыш. Анҵәамҭанӡа аҿиара иаҿын.<ref>{{Книга|заглавие=Encyclopaedia of the history of science, technology, and medicine in non-western cultures|ссылка=https://archive.org/details/encyclopaediaofh0000unse|ответственный=Helaine Selin|год=1997|место=Dordrecht; Boston|издательство=Kluwer Academic|страниц=1117|isbn=978-0-7923-4066-9}}</ref> Убас, [[Такиюддин аш-Шами|Такиуддин аш-Шами]] 1577–80 шықәсқәа рзы иаԥиҵеит аамҭа секундла изыԥхьаӡоз амеханикатә [[астрономические часы|астрономиатә сааҭқәа]], уи 16-тәи ашәышықәсазы апрактикатә астрономиаҿы зегь реиҳа ихадоу алагала ҿыцқәа иреиуоуп, избан акәзар уаанӡатәи асааҭқәа астрономиатә хықәкқәа рыла рхархәаразы иахьынӡарыхәҭаз ииашамызт.
16-тәи ашәышықәса инаркны Европа астрономиа аҿиара иалагоит. Ахәаахәҭреи амшынныҟәареи рыҿиареи, ааглыхра ашьаҭаркреи иадҳәаланы аҭахра ҿыцқәа цәырҵуа иалагеит, урҭ адин анырра аҟынтәи аҭҵаарадырра ахақәиҭтәра иацхрааит, насгьы аартра дуқәа жәпакы ирызнанагеит.
[[Естествознание|Аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] зегьы рыҟнытә астрономиа еиҳарак [[папская курия|Римтәи акуриа]] аҿагылара ианиеит. 1822 шықәсазы ауп [[Святая инквизиция|аинквизициа]] официалла ианрылаҳәаз, уаанӡа [[Католическая церковь|акатоликтә уахәама]] иамаз агәаанагарақәа ирҿагыланы, Адгьыл аныҟәашьеи Амра амҵысреи ирызку аӡбарақәа зну ашәҟәқәа [[Рим]] ркьыԥхьра азин шрымоу. Уи ашьҭахь, 1835 шықәсазтәи [[Индекс запрещённых книг|изиным ашәҟәқәа риндекс]] анҭыҵ, [[Коперник, Николай|Коперник]], [[Кеплер, Иоганн|Кеплер]], [[Галилей, Галилео|Галилеи]] рыхьӡқәа уантәи ианыхын.<ref>Брокгаузи Ефрони рэнциклопедиатә жәар, «Индекс».</ref>
Аҭҵаарадырратә астрономиа инагӡаны иалкаахеит [[Эпоха Возрождения|Аҿыцҿиара]] аамҭазы, насгьы уи азы акыр аамҭа аҭаххеит. Аха [[телескоп|ателескоп]] аӡбара мацара ауп астрономиа иахьатәи ихьыԥшым аҭҵаарадырра аҟынӡа аҿиара алзыршаз.
Ҭоурыхла астрономиа иаҵанакуан [[Астрометрия|астрометриа]], [[Астрономическая навигация|аеҵәақәа рыла амҩақәҵара]], [[Наблюдательная астрономия|ахылаԥшратә астрономиа]], [[Календарь|амзарқәа]] рыҟаҵара, уимоу [[Астрология|астрологиагьы]]. Иахьа азанааҭтә астрономиа [[Астрофизика|астрофизика]] [[синоним|асиноним]] аҳасабала иԥхьаӡоуп.
Иахьатәи астрономиа аира иадырҳәалоит Птолемей идунеи агеоцентртә система мап ацәкра (2-тәи ашәышықәса) насгьы уи Николаи Коперник игелиоцентртә системала аԥсахра (16-тәи ашәышықәса азбжа), ажәҩантә цәеижьқәа ателескоп ахархәарала рыҭҵаара алагара(Галилеи, 18-тәи ашәыш. алагамҭа), адунеизегьтәи агравитациа азакәан аартра ([[Исаак Ньютон|Исаак Ниутон]], 17-тәи ашәышықәса анҵәамҭа). 18-19-тәи ашәышықәсақәа астрономиазы Амратә система, ҳ-Галактика, иара убас аеҵәақәа, Амра, апланетақәа, егьырҭ акосмостә цәеижьқәа рфизикатә ҟазшьақәа ирызку адыррақәа реизгара иаамҭан.
20-тәи ашәышықәсазы иҟалаз аҭҵаарадырра-техникатә револиуциа, астрономиеи, ҷыдала астрофизикеи рыҿиараҿы анырра ду анаҭеит.
Аоптикатә телескоп дуқәа рцәырҵреи, згәылҭәаара ҳараку арадиотелескопқәа раԥҵареи, системала ахылаԥшрақәеи рыбзоурала, Амра миллиардла аеҵәақәа злахәу адырган еиԥшу асистема дуӡӡа – [[Млечный Путь|агалактика]] иахәҭакны ишыҟоу аартра алнаршеит. 20-тәи ашәышықәса алагамҭазы астрономцәа игәарҭеит ари асистема миллионла иҟоу иара иеиԥшу агалактикақәа ишреиуоу.
Егьырҭ агалактикақәа раартра агалактика анҭыҵтәи астрономиа аҿиара иацхрааит. Агалактикақәа рспектрқәа рыҭҵаара [[Эдвин Хаббл|Едвин Хаббл]] илнаршеит 1929 азы «[[Закон Хаббла|агалактикақәа реиԥхьыттара]]» ҳәа изышьҭоу ацәырҵра алкаара, уи анаҩс Адунеи азеиԥш ҽырҭбаара шьаҭас иҟаҵаны аҵакы гәылыршәахеит.
Атмосфера анҭыҵтәи астрономтә гәаҭарақәа рзы аракетақәеи адгьылтә мҩанызақәеи рхархәара иахҟьаны акосмостә цәеижьқәа рыхк ҿыцқәа аартхеит: арадиогалактикақәа, аквазарқәа, апульсарқәа, арентгентә шәахәаркырақәа рхыҵхырҭақәа, уҳәа убас иҵегьы. Ишьақәыргылан аеҵәақәа револиуциа атеариеи Амратә система акосмогониеи рышьаҭақәа. 20-тәи ашәышықәсазтәи астрофизиказы еихьӡара дуны иҟалеит арелиативисттә космологиа — Адунеи аеволиуциа атеориа.
Астрономиа — иазыҟаҵам ауаа макьанагьы зҽалархәра рылшо, зхыԥхьаӡара рацәам аҭҵаарадыррақәа иреиуоуп: [[любительская астрономия|азҿлымҳаратә астрономиа]] акыр зҵазкуа астрономиатә аартрақәа жәпакы рҿы ахатә лагала ҟанаҵеит.
== Астрономиа аҭҵаарадырратә дисциплина аҳасабала аиҿартәышьа ==
[[Файл:Moon Dedal crater.jpg|мини|Амзатә астрономиа: Асахьаҿы иаагоу акратер ду [[Дедал (лунный кратер)|Дедал]] ауп, [[Аполлон-11|Аполлон 11]] аусзуҩцәа [[1969]] азы [[Амза]] ахыкәшара аамҭазы иҭырхыз. Акратер Амза иубарҭам аган агәҭа азааигәара иҟоуп, уи аикәшара 93 км иҟоуп.]]
[[Файл:grav.lens1.arp.750pix.jpg|мини|Агалактиканҭыҵтәи астрономиа: [[гравитационная линза|агравитационтә блаҷрақәа]]. Иубарҭоуп ииаҵәоу аиқәҳәалаԥшра змоу обиектқәак, урҭ иррацәоу галактикак асахьақәа роуп, афото агәҭа иазааигәоу агалактика ҩеижьқәа реизгара иахылҿиааз [[гравитационная линза|агравитациатә линза]] аеффект абзоурала иррацәоу. Аблаҷы аизакра агравитациатә ҳәааҭаӡарала иаԥҵоуп, уи алашара ашәахәақәа ареицаҟьоит, уи иахҟьаны еиҳа ихараны иҟоу аобиект асахьа аизырҳареи аицакреи ҟалоит]]
Иахьатәи астрономиа дара-дара еидҳәалоу аҟәшақәа рыла еиҟәшоуп, убри аҟнытә астрономиа аихшара ганкахьала инықәырԥшны ауп ишыҟаҵоу.
Астрономиа аҟәша хадақәа иреиуоуп:
* [[Астрометрия|Астрометриа]] – ажәҩантә лашарбагақәа рҭыԥқәеи рныҟәареи ҭнаҵаауеит. Уаанӡа астрометриа усыс инанагӡоз ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара ҭҵааны агеографиатә координатқәеи аамҭеи икылкааны рышьақәыргылара акәын (уажәы уи азы даҽа ӡбашьақәак рхы иадырхәоит). Иахьатәи астрометриа иаҵанакуеит:
** фундаменталтә астрометриа, дҵас измоу агәаҭарақәа рыла ажәҩантә цәеижьқәа ркоординатқәа рышьақәыргылара, аеҵәақәа рҭыԥқәа ркаталогқәа реиқәыршәара, астрономиатә параметрқәа рыԥхьаӡаратә ҵакқәа рышьақәыргылара — алашарбагақәа ркоординатқәа закәанеизшгәаралатәи рҽыԥсахрақәа ҳасабс ргара алзыршо ашәагаақәа;
** еиуеиԥшым акоординаттә системақәа рыла ажәҩантә цәеижьқәа рҭыԥқәеи рныҟәареи рзы аматематикатә методқәа аԥызҵо [[сферическая астрономия|асфератә астрономиа]], иара убасгьы аамҭа цацыԥхьаӡа алашарбагақәа ркоординатқәа иааиԥмырҟьаӡакәа рҽыԥсахра атеориа;
* [[Теоретическая астрономия|Атеориатә астрономиа]] ажәҩантә цәеижьқәа рорбитақәа рҭыԥқәа рҟынтәи рыԥшааразы аметодқәеи, насгьы ажәҩантә цәеижьқәа рорбитақәа рҟны еилкаау аелементқәа рыла рефемеридқәа (иубарҭоу аҭыԥқәа) рыԥхьаӡаразы аметодқәеи ҳанаҭоит ([[обратная задача|аҭактә дҵа]]).
* [[Небесная механика|Ажәҩантә механика]] адунеизегьтәи агравитациа амчқәа рнырра аҵаҟа ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара азакәанқәа ҭнаҵаауеит, ажәҩантә цәеижьқәа рмассақәеи рформақәеи, урҭ рсистемақәа рҭышәынтәалареи шьақәнаргылоит.
Абарҭ ах-ҟәшак еиҳарак астрономиа актәи адҵа рыӡбоит (ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара аҭҵаара), урҭ лассы-лассы ''аклассикатә астрономиа'' ҳәа иашьҭоуп.
* [[Астрофизика|Астрофизика]] ажәҩантә обиектқәа рышьақәгылашьеи, рфизикатә ҟазшьақәеи, рхимиатә еилазаареи ҭнаҵаауеит. Уи еиҟәшоуп: а) [[Наблюдательная астрофизика|апрактикатә (ахылаԥшратә) астрофизика]] ҳәа, зҟны астрофизикатә ҭҵаарақәа рыпрактикатә методқәеи урҭ ирышьашәало ахархәагақәеи амыругақәеи ӡбахо, хархәарагьы ахьаҭахо; б) [[Теоретическая астрофизика|атеориатә астрофизика]] ҳәа, зҟны афизика азакәанқәа рышьаҭала, игәаҭоу афизикатә цәырҵрақәа рзы аилыркаарақәа ҟаҵоу.
Астрофизика аҟәшақәа жәпакы иҷыдоу аҭҵаара аметодқәа рыла иалкаахоит
* [[Звёздная астрономия|Аеҵәатә астрономиа]] аеҵәақәа, аеҵәатә системақәа, аеҵәабжьаратәи аматериа аҭыԥҭаӡараҿы раларҵәашьеи рныҟәареи азакәанеизшәарақәа ҭнаҵаауеит, урҭ рфизикатә ҷыдарақәа ҳасаб рзуны.
* [[Космохимия|Акосмохимиа]] иҭнаҵаауеит акосмостә цәеижьқәа рхимиатә еилазаара, Адунеи аҿы ахимиатә элементқәа рырацәареи рыларҵәареи рзакәанқәа, акосмостә материа ашьақәгылараан [[атом|атомқәа]] реилаҵареи реиҭанеиааиреи амҩаԥысшьа. Зны-зынла иалыркаауеит арыдаркыратә космохимиа, арыдаркыратә еилаҳара апроцессқәеи акосмостә цәеижьқәа ризотоптә еилазаареи ҭызҵаауа. Ануклеогенез акосмохимиа аҳәаақәа ирҭагӡаны иахәаԥшӡом.
Арҭ аҩ-ҟәшак рҿы шамахамзар астрономиа аҩбатәи адҵа азҵаарақәа аӡбара рыҭахоит(ажәҩантә цәеижьқәа реиҿкаашьа).
* [[Космогония|Акосмогониа]] ажәҩантә цәеижьқәа рхылҵшьҭреи револиуциеи ирызку азҵаарақәа ҭнаҵаауеит, ҳадгьылгьы уахь иналаҵаны.
* [[Космология|Акосмологиа]] Адунеи аиҿкаареи аҿиареи рзеиԥш закәанеизшәарақәа ҭнаҵаауеит.
Ажәҩантә цәеижьхәҭақәа ирызкны еизгоу адыррақәа зегьы шьаҭас иҟаҵаны, астрономиа аҵыхәтәантәи аҩ-ҟәшак ахԥатәи уи адҵа (ажәҩантә цәеижьқәа рхылҵшьҭреи револиуциеи) рыӡбоит.
Азеиԥш астрономиа акурс аҿы еиуеиԥшым астрономиа аҟәшақәа ироуз ихадоу аметодқәеи ихадаӡоу алҵшәақәеи ирызку адыррақәа системала раарԥшра мҩаԥысуеит.
[[XX век|20-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы ишьақәгылаз ахырхарҭа ҿыцқәа иреиуоуп [[археоастрономия|археоастрономиа]], ижәытәӡатәу ауаа растрономиатә дыррақәа ҭызҵаауа, [[Адгьыл]] [[прецессия|апрецессиа]] ацәырҵра ашьаҭала ажәытә ргыларақәа ррыцхәыркраҿы ацхыраара ҟазҵо.
=== Аеҵәатә астрономиа ===
[[Файл:Ant Nebula.jpg|мини|Апланетатә наҟәра [[туманность Муравей|Ашышкамс]] - Mz3. Иԥсуа агәҭантәи аеҵәа аҟынтәи арчы аҭыҵра асимметриа амоуп, иаабац атҟәацрақәа рҟынтәи еилаҩынтуа ацҟьарақәа иреиԥшымкәа]]
[[Звезда|Аеҵәақәеи]] [[Звёздная эволюция|аеҵәақәа револиуциеи]] рыҭҵаара [[Вселенная|Адунеи]] аилкаараҿы хадара злоу аҵак ду амоуп. Астрономцәа аеҵәақәа ҭырҵаауеит ахылаԥшрақәагьы, атеориатә модельқәагьы рыцхыраарала, уажәы акомпиутертә ԥхьаӡаратә шьақәыргылашьагьы рхы иархәаны.
[[Формирование звезды|Аеҵәақәа рышьақәгылара]] асабарчытә [[Туманность|наҟәырақәа]] рҟны имҩаԥысуеит.<ref>{{Акьыԥхьра|1=книга|часть=Звездообразование|часть ответственный=[[Марочник, Леонид Самойлович|Марочник Л. С.]]|заглавие=Физика космоса: Маленькая энциклопедия|год=1986|ответственный=Редкол.: [[Сюняев, Рашид Алиевич|Р. А. Сюняев]] (Гл. ред.) и др|издание=2-е изд|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|тираж=70000|страницы=262—267|страниц=783|ссылка=http://www.astronet.ru/db/FK86/|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1188771|архив дата=2022-04-01|архив=https://web.archive.org/web/20220401053637/http://www.astronet.ru/db/FK86/}}</ref> Иахьынӡахәҭоу еиларӷәӷәоу анаҟәрақәа рҭыԥқәа агравитациа амчала аҽеилацалара рылшоит, абри аҭагылазаашьаҿы иоужьхо амчхара абзоурала аҽырԥхо. Аҳауаҟәандара иахьынӡаҭаху ианшлакь, [[Протозвезда|апротоеҵәа]] агәыцә аҟны [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциақәа]] ирылагоит, нас уи еҵәахоит.
[[водород|Аӡрии]] [[гелий|агелии]] раҵкыс ихьанҭоу аелементқәа шамахак зегьы аеҵәақәа рҿы [[Нуклеосинтез|ишьақәгылоит]].
== Астрономиа иҭнаҵаауа амаҭәари адҵақәеи ==
* [[Астрометрия|Астрометриа]]
** [[Созвездие|Аеҵәаџьаақәа]]
** [[Небесная сфера|Ажәҩантә сфера]]
** [[Системы небесных координат|Ажәҩантә координаттә системақәа]]
** [[Аамҭа|Аамҭа]]
* [[Небесная механика|Ажәҩантә механика]]
* [[Астрофизика]]
** [[Звёздная эволюция|Аеҵәақәа револиуциа]]
** [[Нейтронная звезда|Анеитронтә еҵәақәеи]] [[Чёрная дыра|акылҳара еиқәаҵәақәеи]]
** [[Астрофизическая гидродинамика|Астрофизикатә гидродинамика]]
* [[Галактика|Агалактикақәа]]
** [[Млечный Путь|Ауасарымҩа]]
** [[Строение галактик|Агалактикақәа рышьақәгылашьа]]
** [[Эволюция галактик|Агалактикақәа револиуциа]]
** [[Активные ядра галактик|Агалактикақәа аус зуа ргәыцәқәа]]
* [[Космология|Акосмологиа]]
** [[Красное смещение|Аиҭасра ҟаԥшь]]
** [[Реликтовое излучение|Ареликттә радиациа]]
** [[Большой взрыв|Атҟәацра ду атеориа]]
** [[Скрытая масса|Аматериа лашьца]]
** [[Тёмная энергия|Аенергиа лашьца]]
* [[Планетология|Апланетологиа]]
[[Файл:20m radio telescope Ny-Ålesund.jpg|мини|[[Радиотелескоп|Арадиотелескопқәа]] [[астроном|астрономцәа]] рхы иадырхәо еиуеиԥшым [[Астрономические инструменты|аинструментқәа]] иреиуоуп.]]
Астрономиа адҵа хадақәа иреиуоуп:<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
# Иубарҭоу, насгьы [[Астрономический объект|ажәҩантә цәеижьқәа]] акосмос аҿы иахьыҟаҵәҟьоу аҭыԥқәа, урҭ рныҟәарақәа рыҭҵаара, урҭ ршәага-загақәеи рформақәеи реилкаара.
# Ажәҩантә цәеижьқәа реилазаашьа аҭҵаара, урҭ рҟны иҟоу амаҭәашьарқәа [[химия|рхимиатә]] еилазаареи [[физика|рфизикатә]] ҟазшьақәеи (аилацалара, аҟәандара, уҳәа убас иҵегьы) рыҭҵаара.
# Хазы игоу ажәҩантә цәеижьқәеи урҭ еиҿыркаауа асистемақәеи рхылҵшьҭреи рыҿиареи ирызку азҵаарақәа рыӡбара.
# [[Вселенная|Адунеи]] реиҳа изеиԥштәу аҟазшьақәа рыҭҵаара, [[Вселенная|Адунеи]] иубарҭоу ахәҭа - [[Метагалактика|Аметагалактика]] атеориа ашьақәыргылара.
Абарҭ азҵаарақәа рыӡбаразы иаҭахуп аус зуа аҭҵааратә методқәа раԥҵара — атеориатәқәа реиԥш, апрактикатәқәагьы. Актәи адҵа нагӡахоит ажәытәӡатәи аамҭақәа рзы излагахьаз кыраамҭатәи ахылаԥшрақәа рыла, насгьы 300 шықәса раахыс еицырдыруа [[механика|амеханика]] азакәанқәа рышьаҭала. Убри аҟнытә, астрономиа ари аганахьала ҳара иҳамоуп зегь реиҳа ибеиоу адыррақәа, ҷыдала [[Адгьыл]] иазааигәоу ажәҩантә цәеижьқәа рзы: [[Амза]], [[Амра]], [[планета|апланетақәа]], [[астероид|астероидқәа]], уҳәа убас иҵегьы.
Аҩбатәи адҵа анагӡара алыршахеит аспектралтә анализи [[фотография|афотоҭыхреи]] рцәырҵра абзоурала. Ажәҩантә цәеижьхәҭақәа рфизикатә ҟазшьақәа рыҭҵаара иалагеит [[XIX век|19-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы, хадара злоу апроблемақәа — аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы.
Ахԥатәи адҵазы иаҭахуп иубарҭоу аматериал аизгара. Уажәтәи аамҭазы, арҭ реиԥш иҟоу адыррақәа макьана иазхом ажәҩантә цәеижьқәеи урҭ рсистемақәеи рхылҵшьҭреи рыҿиареи апроцесс ииашаны ахҳәаа азыҟаҵаразы. Убри аҟнытә, ари ахырхарҭала иҟоу адыррақәа азеиԥш хшыҩзышьҭрақәеи, цәгьам-бзиам аиаша еиԥшу агипотезақәеи рыла иԥкуп.
Аԥшьбатәи адҵа зегь реиҳа зымҽхак дуу, насгьы зегь реиҳа иуадаҩу ауп. Апрактика ишаҳнарбо ала иҟоу афизикатә теориақәа ари апроблема аӡбаразы иазхаӡом. Иаҭахуп еиҳа изеиԥштәхоу афизикатә теориа аԥҵара, [[вещество|аматериа]] аҭагылазаашьеи афизикатә процессқәеи рыхцәажәара зылшо, [[плотность|аиҵаӷәӷәара]], [[температура|аҳауаҟәандара]], [[давление|ақәыӷәӷәара]] иреиҳаӡоу арбагақәа раан. Ари азҵаара аӡбаразы [[Вселенная|Адунеи]] ахәҭақәа рҟынтәи ахылаԥшратә дыррақәа хымԥадатәуп, миллиардла алашара шықәсақәа зыбжьоу аҭыԥқәа рҿы иҟоу. Иахьатәи атехникатә лшарақәа арҭ аганқәа хәҭа-хәҭала рыҭҵаара алдыршом. Ус ишыҟоугьы, ари адҵа уажәы зегь реиҳа ихадоуп, насгьы, [[Урыстәыла|Урыстәылагьы]] уахь иналаҵаны, еиуеиԥшым атәылақәа рҿы астрономцәа қәҿиарала аӡбара иаҿуп.
Астрономиаҿы, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿеиԥш, [[Нерешённые проблемы астрономии|иӡбам апроблемақәа]] рацәоуп.
== Астрономиатә мыругақәа ==
{{Main|Астрономиатә мыругақәа}}
* [[телескоп|Ателескопқәеи]] егьырҭ ахархәагақәеи зцу [[Астрономическая обсерватория|астрономиатә обсерваториеқәа]]
* [[Спектрограф|Аспектрограф]]
* [[Астрономический бинокль|Абинокль]]
* [[Радиотелескоп|Арадиотелескоп]]
== Ахылаԥшрақәеи астрономиа ахкқәеи ==
[[Файл:Observable_Universe_Russian_Annotations.png|мини|Иаабарҭоу Адунеи иазку агәаанагара, еиуеиԥшым [[телескоп|ателескопқәа]] рҟынтәи асахьақәа назлоу.]]
20-тәи ашәышықәсазы астрономиа ихадоу ҩ-ҟәшакны еиҟәшахеит:
# ахылаԥшратә астрономиа — ажәҩантә цәеижьқәа ирызку ахылаԥшратә дыррақәа раиура, анаҩс анализ ззухо;
# атеориатә астрономиа — астрономиатә обиектқәеи ацәырҵрақәеи ахҳәаа рзыҟазаразы амодельқәа (аналитикатәи, мамзаргьы акомпиутертәи) раԥҵара иазырхоуп.
Абарҭ аҩ-махәҭак дара-дара хеибарҭәаауеит: атеориатә астрономиа ахылаԥшратә лҵшәақәа рзы аилыркаарақәа ирышьҭоуп, ахылаԥшратә астрономиа атеориатә лкаақәеи агипотезақәеи рзы аматериал алҵуеит, насгьы урҭ ргәаҭара алнаршоит.
Астрономиатә хылаԥшрақәа реиҳарак — иубартә иҟоу алашареи егьырҭ афымцамҳалдызтә шәахәаркрақәеи рҭаҩреи анализ рыҭареи ауп иаҵанакуа. Астрономиатә хылаԥшрақәа еиҩшазар ҟалоит ашәара-зарақәа ахьымҩаԥысуа афымцамҳалдызтә спектр аҭыԥ ала.<ref>{{cite web|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|title=Electromagnetic Spectrum|publisher=NASA|lang=en|access-date=2006-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20060905131651/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|archive-date=2006-09-05}}</ref> Аспектр ахәҭақәак Адгьыл аҟынтәи иубар алшоит (даҽакала иуҳәозар, уи ахҟьа аҟынтәи), егьырҭ ахылаԥшрақәа мҩаԥысуеит аҳаракыра дуӡӡақәа рҿы, мамзаргьы акосмос аҿы мацара (Адгьыл иакәшо акосмостә ӷбақәа рҿы). Арҭ аҭҵааратә гәыԥқәа ирызку адыррақәа ҵаҟа иаагоуп.
=== Аоптикатә астрономиа ===
{{Main|Аоптикатә астрономиа}}
Аоптикатә астрономиа (иубарҭоу алашара астрономиа ҳәагьы иашьҭоуп) — зегь реиҳа ижәытәӡоу акосмос аҭҵааратә формоуп. Актәи, ахылаԥшрақәа напыла иҭырхуан. 19-тәи ашәышықәса анҵәамҭази, 20-тәи ашәышықәса аиҳараки аҭҵаарақәа афотосахьақәа рыла имҩаԥысуан.<ref name="moore1997">{{книга|заглавие=Philip's Atlas of the Universe|год=1997|издательство=George Philis Limited|место=Great Britain|isbn=0-540-07465-9|язык=en|автор=Moore, P.}}</ref> Уажәы асахьақәа роууеит ацифратә детекторқәа рыла, ҷыдала [[прибор с зарядовой связью|аиҵаҵаратә еидҳәалара змоу амыругақәа]] (ПЗС) рышьаҭаҿы иаԥҵоу адетекторқәа рыла. Иубарҭоу алашара 4000 Ǻ инаркны 7000 Ǻ рҟынӡа (400–700 нанометр) рҟынӡа инаӡоит, аха ари адиапазон аҿы ахархәара змоу амыруга ааигәатәи ультрафиолеттәи аинфраҟаԥшьтәи адиапазонқәа рыхәаԥшра алнаршоит.<ref name="moore1997"/>
=== Аинфраҟаԥшьтә астрономиа ===
{{Main|Аинфраҟаԥшьтә астрономиа}}
[[Файл:Herschel Space Observatory.jpg|мини|Аинфраҟаԥшьтә космостә телескоп «[[Гершель (космическая обсерватория)|Гершель]]»]]
Аинфраҟаԥшьтә астрономиа ажәҩантә цәеижьқәа рҟынтәи аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵрақәа рҭаҩреи анализ рзуреи иазкуп. Уи ацәқәырԥа аура иубаратәы иҟоу алашара ацәқәырԥа аура иазааигәоуп, аха аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵра ӷәӷәала атмосфера илбаанадоит, насгьы Адгьыл атмосферагьы ӷәӷәала ари адиапазон аҿы ишәахәахылҵуеит.<ref>{{cite news|author=Staff|date=2003-09-11|title=Why infrared astronomy is a hot topic|publisher=ESA|url=http://www.esa.int/esaCP/SEMX9PZO4HD_FeatureWeek_0.html|access-date=2008-08-11|lang=en}}</ref> Убри аҟнытә, аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵра аҭҵааразы аобсерваториақәа иҳараку, насгьы иҩарроу аҭыԥқәа рҿы, мамзаргьы акосмос аҿы иҟазароуп. Аинфраҟаԥшьтә спектр иубарҭоу алашара ашәахәахылҵразы мыцхәы ихьшәашәоу аобиектқәа рыҭҵаараҿы ихәарҭоуп (иаҳҳәап, аеҵәақәа ирыкәшо асабарчытә дарганқәеи апланетақәеи). Аинфраҟаԥшьтә шәахәақәа иубаратәы иҟоу алашара лбааздо асаба ԥсҭҳәақәа ирылсны ацара рылшоит, уи амолекулатә ԥсҭҳәақәеи агалактика агәыцәқәеи рҿы аеҵәа қәыԥшқәа рбара алнаршоит, [[Галактический центр|ҳгалактика агәы]] азааигәара иҟоу аеҵәақәагьы уахь иналаҵаны. Молекулақәак аинфраҟаԥштә диапазон аҟны ӷәӷәала ишәахәаркуп, уи астрономиатә обиектқәа рхимиатә еилазаара аҭҵаара алнаршоит (иаҳҳәап, акометақәа рҿы аӡы аԥшаара).<ref>{{cite news|title=Infrared Spectroscopy – An Overview|publisher=NASA/IPAC|url=http://www.ipac.caltech.edu/Outreach/Edu/Spectra/irspec.html|access-date=2008-08-11|lang=en}}</ref>
=== Аультрафиолеттә астрономиа ===
{{Main|Аультрафиолеттә астрономиа}}
Аультрафиолеттә астрономиа ацәқәырԥақәа рыҩаӡара 100 инаркны 3200 Å рҟынӡа (10–320 нанометр) иҟоу рҟны аус амоуп. Абарҭ ацәқәырԥақәа рыҩаӡарақәа рҿы иҟоу алашара Адгьыл атмосфера илбаанадоит, убри аҟнытә ари адиапазон аҭҵаарақәа мҩаԥысуеит атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҟынтәи ма акосмос аҟынтәи. Аультрафиолеттә астрономиа еиҳа ианаалоит аеҵәа цақәа рыҭҵааразы (О, В аклассқәа), избан акәзар ашәахәахылҵрақәа реиҳарак ари адиапазон аҿы имҩаԥысуеит. Арахь иаҵанакуеит егьырҭ агалактикақәеи апланетартә наҟәрақәеи рҿы иҟоу аеҵәа жәҩангәыԥшшәылақәеи, [[Сверхновая звезда|ихыхьҿыцу ацәынхақәеи]], зыԥсы ҭоу агалактикатә гәыцәқәеи рыҭҵаара. Аха, аультрафиолеттә шәахәахылҵра аеҵәабжьаратәи асаба мариала илбаанадоит, убри аҟнытә ашәарақәа рымҩаԥгараан уи аҟны арҽеирақәа алагалалатәуп.<ref name="cox2000"/>
=== Арадиоастрономиа ===
{{Main|Арадиоастрономиа}}
[[Файл:USA.NM.VeryLargeArray.02.jpg|мини|Сирокко, Ниу-Мексико, Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны [[Very Large Array|арадиотелескопқәа реизга дуӡӡа]]]]
Арадиоастрономиа – миллиметрк еиҳаны ацәқәырԥақәа рыҩаӡара змоу ашәахәахылҵрақәа рыҭҵаара ауп.<ref name="cox2000"/> Арадиоастрономиа егьырҭ астрономтә хылаԥшрақәа реиҳарак иреиԥшым, избан акәзар иҭҵаахо арадиоцәқәырԥақәа хаз-хазы афотонқәа реиԥш акәымкәа, ацәқәырԥақәа реиԥш рыхәаԥшра ауеит. Абасала, арадио цәқәырԥа амплитуда еиԥш, афазагьы шәазар ауеит, ацәқәырԥа кьаҿқәа рзы уи аҟаҵара уамак имариам.<ref name="cox2000"/>
Арадио цәқәырԥақәак астрономтә обиектқәа рҟынтәи аԥхарратә шәахәахылҵра еиԥш ишҭыҵуагьы, Адгьыл аҟынтәи иаҳбо арадиошәахәахылҵрақәа реиҳарак шьҭрала синхротронтә шәахәахылҵрақәоуп, урҭ ҟалоит аелеқтронқәа амҳалдызтә ҭыԥҭаӡараҿы ианныҟәо.<ref name="cox2000"/> Уи адагьы, аспектртә цәаҳәақәак аеҵәабжьаратәи арчы иахылҿиаауеит, иаҳҳәап, 21 см аура змоу инеитралтәу аӡри аспектртә цәаҳәа.<ref name="cox2000"/>
Арадиодиапазон аҿы акосмостә обиектқәа рыхкырацәара убарҭоуп, иаҳҳәап [[Сверхновая звезда|асуперҿыц еҵәақәа]], аеҵәабжьаратәи арчы, апульсарқәа, [[активные ядра галактик|зыԥсы ҭоу галактикатә гәыцәқәа]].<ref name="cox2000"/>
=== Арентгентә астрономиа ===
{{Main|Арентгентә астрономиа}}
Рентгентә астрономиа арентгентә диапазон аҿы иҟоу астрономиатә обиектқәа ҭнаҵаауеит. Абжьааԥны аобиектқәа арентгентә шәахәахылҵра рхылҵуеит абарҭ рыбзоурала:
* [[синхротронное излучение|синхротронтә механизм]] (амагниттә ҭыԥҭаӡарақәа рҟны еиҭаҵуа арелативисттә електронқәа)
* [[тепловое излучение|Аԥхарратә шәахәахылҵра]] арчы ахҟьа ҵаӷақәа рҟынтәи иаауа, абарҭ арбагақәа иреиҳаны иршу 10<sup>7</sup> К (10 миллион Кельвин — [[тормозное излучение|аанҿасратә шәахәахылҵра]] ҳәа изышьҭоу);
* 10<sup>7</sup> К еиҳаны ирԥхо арчытә цәеижь дуқәа рыԥхарратә шәахәахылҵра (ацәеижь еиқәа радиациа ҳәа изышьҭоу).<ref name="cox2000"/>
Арентгентә әшахәахылҵра Адгьыл атмосфера иахьылбаанадо азы, рентгентә хылаԥшрақәа еиҳарак имҩаԥысуеит аорбиталтә станциақәа, аракетақәа, ма акосмостә ӷбақәа рҟынтәи. Акосмос аҿы иҟоу еицырдыруа арентгентә хыҵхырҭақәа рахь иаҵанакуеит: иҩбоу арентгентә еҵәақәа, апульсарқәа, ахыхьҿыцқәа рыԥрцәынхақәа, аеллиптикатә галактикақәа, агалактикақәа реилазаарақәа, иара убас [[активные ядра галактик|агалактика зыԥсы ҭоу агәыцәқәа]].<ref name="cox2000"/>
=== Агамма-астрономиа ===
{{Main|Агамма- астрономиа}}
Агамма-астрономииа — астрономтә обиектқәа рҟынтәи икьаҿӡоу ацәқәырԥа змоу ашәахәахылҵрақәа рыҭҵаара ауп. Агамма-шәахәақәа ишиашоу рыцклаԥшра ҟалоит ([[Телескоп Комптон|Комптонтәи Ателескоп]] еиԥш иҟоу амҩанызақәа ирҩызоу рыла) мамзаргьы ишиашам ([[атмосферные телескопы Черенкова|Черенков татмосфератә ателескопқәа]] ҳәа изышьҭоу иҷыдоу ателескопқәа рыла). Арҭ ателескопқәа Комптон иеффект, иара убас Черенков ирадиациа реиԥш иҟоу еиуеиԥшым афизикатә процессқәа ирыхҟьаны агамма-шәахәақәа Адгьыл атмосфера ианылбаанадо иҟало иубарҭо алашара ацәырҟьарақәа рыԥшаауеит.<ref name="spectrum">{{cite web|url=http://www.pparc.ac.uk/frontiers/latest/feature.asp?article=14F1&style=feature|title=The electromagnetic spectrum|author=|first=Margaret J.|last=Penston|website=|date=2002-08-14|publisher=Particle Physics and Astronomy Research Council|lang=en|access-date=2006-08-17}}</ref>
Агамма-лашарақәа рхыҵхырҭақәа реиҳарак [[гамма-всплеск|агамма-хәыҷҟьарақәа]] роуп, урҭ агамма-шәахәақәа миллисекундқәаки зықь секундки рыбжьара ирхылҵуеит. Агамма-шәахәахылҵрақәа рхыҵхырҭақәа рҟынтәи 10% мацара роуп кыраамҭа зыԥсы ҭоу. Урҭ, рахьтә, апульсарқәа, анеитронтә еҵәақәа, насгьы активтә галактикатә гәыцәқәа рҿы иҟоу акылҳара еиқәахьы зхы хоу.<ref name="cox2000"/>
=== Астрономиа афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра иадҳәалам ===
Адгьыл аҟынтәи афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра мацара акәымкәа, егьырҭ ашәахәахылҵра ахкқәагьы убаратәы иҟоуп.
[[нейтринная астрономия|Анеитринтә астрономиа]]ҿы, иҷыдоу адгьылҵаҟатәи аобиектқәаа, иаҳҳәап, SAGE, GALLEX, Камиока II/III реиԥш иҟоу рхы иадырхәоит анеитрино арԥшааразы. Арҭ анеитриноқәа еиҳарак [[Амра]] аҟынтә иаауеит, аха иара убасгьы ахыхьҿыцтәи аеҵәақәа рҟынтәгьы.<ref name="cox2000"/><ref>{{книга
|год=1990
|заглавие=Cosmic Rays and Particle Physics
|ссылка=https://archive.org/details/cosmicrayspartic00gais
|страницы=[https://archive.org/details/cosmicrayspartic00gais/page/n9 1]—2
|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]
|isbn=0-521-33931-6
|ref=Gaisser
|язык=en
|автор=Gaisser, Thomas K.
}}</ref> Уи адагьы, ҳаамҭазтәи аобсерваториақәа акосмостә шәахәақәа рыԥшаара рылшоит, избанзар урҭ амчхара дуӡӡа змоу хәҭаҷқәоуп, урҭ Адгьыл атмосфера ианалало аҩбатәи хәҭаҷқәа ркаскадқәа ҟарҵоит. Уи адагьы, ԥхьаҟатәи анеитрино детекторқәак акосмостә шәахәақәа Адгьыл атмосфера ианақәшәо ииз ахәҭаҷқәа ишиашоу ирнырлоит.<ref name="cox2000"/>
Астрономиа аметодқәа рҿы хырхарҭа ҿыцны иҟалар алшоит [[гравитационно-волновая астрономия|агравитационтә цәқәырԥақәа растрономиа]], уи агравитациатә цәқәырԥақәа рыԥшаагақәа рхархәара иазырхоуп еизаку аобиектқәа рыцклаԥшразы. Обсерваториақәак уажәнатәгьы иргылоуп, иаҳҳәап, [[LIGO]] агравитациатә обсерваториа алазертә интерферометр. Агравитациатә цәқәырԥақәа раԥхьаӡа акәны 2015 шықәсазы [[открытие гравитационных волн|игәаҭан]].<ref>{{cite web|url=https://www.europhysicsnews.org/articles/epn/abs/2003/02/epn03208/epn03208.html|title=Opening new windows in observing the Universe|author=Tammann, G. A.; Thielemann, F. K.; Trautmann, D.|website=EDP Sciences|date=2008-10-01|publisher=Europhysics News|lang=en|access-date=2010-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180306025006/https://www.europhysicsnews.org/articles/epn/abs/2003/02/epn03208/epn03208.html|archive-date=2018-03-06|url-status=live}}</ref>
Апланетартә астрономиа адгьыл аҟынтәи ажәҩантә цәеижьқәа рхылаԥшра мацара акәӡам изызку, аха урҭ ишиашоу рыҭҵаарагьы акосмостә ӷбақәа рыла, Адгьыл ахь аматериа агәаҭақәа аазгазгьы уахь иналаҵаны. Уи инаваргыланы, амыругақәа рацәаны еиуеиԥшым ажәабжь еизыргоит аорбитаҿы ма ажәҩантә ԥсыбаҩқәа рыхҟбаҿы, насгьы џьоукы уа еиуеиԥшым аԥышәарақәа мҩаԥыргоит.
=== Астрометриеи ажәҩантә механикеи ===
{{Main|Астрометриа|Ажәҩантә механика}}
Астрометриа зегь реиҳа ижәытәӡоу астрономиа аҟәша хәыҷқәа иреиуоуп. Иара ажәҩантә обиектқәа рҭыԥқәа ашәоит. Амра, Амза, апланетақәа, аеҵәақәа ахьыҟоу азы икылкаау адыррақәа зны анавигациаҿы даараӡа аҵак ду рыман.
Апланетақәа рҭыԥқәа гәцаракрала ршәара агравитациатә еилахәарақәа иҵауланы реилкаара иазнанагеит, уи абзоурала урҭ ԥасатәи рҭыԥқәа рыԥхьаӡара, насгьы ԥхьаҟа иныркылараны иҟоу аҭыԥқәагьы ииашаны разԥхьагәаҭара алнаршеит. Ари аҟәша ажәҩантә механика ҳәа иашьҭоуп. Уажәы Адгьыл азааигәара иҟоу аобъектқәа рышьклаԥшра урҭ рзааигәахара азԥхьагәаҭара алнаршоит, иара убасгьы еиуеиԥшым аобъектқәа Адгьыл иагәыдлар шалшо аилкаарагьы.<ref>{{cite web|url=http://www.du.edu/~jcalvert/phys/orbits.htm|title=Celestial Mechanics|author=|first=James B.|last=Calvert|website=|date=2003-03-28|publisher=University of Denver|lang=en|access-date=2006-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20060907120741/http://www.du.edu/~jcalvert/phys/orbits.htm|archive-date=2006-09-07}}</ref>
Иааигәоу аеҵәақәа рпараллаксқәа ршәара — шьаҭоуп акосмос ҵаулаҿы абжьаӡара аилкаареи Адунеи амасштаб ашәареи рзы. Урҭ ашәарақәа ирхароу аеҵәақәа рҟазшьақәа рдырразы ашьаҭа рзаԥырҵеит; рҟазшьақәа ааигәа иҟоу аеҵәақәа ирыҿурԥшыр ауеит. Ажәҩантә цәеижьқәа ршәахәатә ццакырақәеи рхатә ныҟәарақәеи ршәара ҳгалактикаҿы иҟоу арҭ асистемақәа ркинематика аҭҵаара алнаршоит. Астрометриатә ҭҵаарақәа рхы иадырхәар рылшоит агалактикаҿы аматериа лашьца аларҵәара ашәаразы.<ref>{{cite web|url=http://www.astro.virginia.edu/~rjp0i/museum/engines.html|title=Hall of Precision Astrometry|author=|website=|date=|publisher=University of Virginia Department of Astronomy|lang=en|access-date=2006-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20060826104509/http://www.astro.virginia.edu/~rjp0i/museum/engines.html|archive-date=2006-08-26}}</ref>
1990-тәи ашықәсқәа рзы, аеҵәақәа реиҭаԥарақәа ршәара иазку астрометриатә методқәа рхы иадырхәеит [[Экзопланета|амра анҭыҵтәи апланета дуқәа]] рыԥшааразы (агәыларатәи аеҵәақәа рорбитаҿы иҟоу апланетақәа).<ref name="Wolszczan">{{статья |заглавие=A planetary system around the millisecond pulsar PSR1257+12 |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1992-01-09_355_6356/page/144 |издание=Nature |том=355 |номер=6356 |страницы=145—147 |doi=10.1038/355145a0 |ref=Wolszczan |bibcode=1992Natur.355..145W |язык=en |тип=journal |автор=Wolszczan, A.; Frail, D. A. |год=1992 |issn=0028-0836}}</ref>
=== Атмосфера анҭыҵтәи астрономиа ===
{{Main|Астрономиатә обсерваториа}}
[[Космическая техника|Акосмостә техника]] ахархәарала аҭҵаарақәа ажәҩантә цәеижьқәеи акосмостә еилазаареи рыҭҵааратә методқәа рхыԥхьаӡараҿы иҷыдоу аҭыԥ ааныркылоит. Уи ашьаҭа кын 1957 шықәсазы, СССР, раԥхьаӡатәи иԥсабаратәым Адгьыл амҩаныза адәықәҵарала.
Акосмостә ӷбақәа ирыбзоураны афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра ацәқәырԥақәа роурақәа рдиапозонқәа зегьы рҿы аҭҵаарақәа рымҩаԥгара алыршахеит. Убри аҟнытә, ҳаамҭазтәи астрономиа лассы-лассы ацәқәырԥақәа зегьы рыла иҟоу астрономиа ҳәа иашьҭоуп.
Атмосфера анҭыҵтәи ахылаԥшрақәа ирыбзоураны адгьыл атмосфера илбаанадо ма акырӡа иаԥсахуа ашәахәахылҵрақәа акосмос аҿы рыдкылара алыршахоит: ацәқәырԥақәа роурақәак ррадиошәахәахылҵрақәа Адгьыл аҟынӡа изынаӡаӡом, иара убас Амреи егьырҭ ацәеижьқәеи ркорпускулиартә хәахәахылҵрақәагьы. Уаанӡа иузыҟамҵоз аеҵәақәеи анаҟәрақәеи, апланетабжьаратәи, аеҵәабжьаратәи аҵакыреи рҟынтәи иаауа ашәахәахылҵрақәа рыхкқәа рыҭҵаара Адунеи афизикатә процессқәа рзы иҳамоу адыррақәа акырӡа иарбеиеит. Убас, уаанӡа иаҳзымдыруаз арентгентә шәахәахылҵрақәа рхыҵхырҭақәа — арентгентә апульсарқәа аартын. Ҳара иаҳцәыхароу ацәеижьқәеи урҭ рсистемақәеи рҟазшьа иазку адыррақәа рацәаны иҳауит еиуеиԥшым акосмостә ӷбақәа рҿы иқәыргылоу [[спектрограф|аспектрографқәа]] рыла имҩаԥгаз аҭҵаарақәа рыла.
=== Аканалрацәатә астрономиа ===
{{Main|Аканалрацәатә астрономиа}}
Аканалрацәатәи астрономиа ахархәара анаҭоит афымцамҳалдызтә шәахәахылҵрақәеи, агравитациатә цәқәырԥақәеи, имариаӡоу хәҭаҷқәеи еицырзеиԥшу космостә обиектк ма цәырҵрак аамҭакала иаднакылоит, уи аҭҵааразы.
=== Атеориатә астрономиа ===
Атеориатә астрономцәа хкы рацәала рхы иадырхәоит амыругақәа, аналитикатә модельқәа зҵазкуа (аеҵәақәа рҟазшьа азааигәатәразы аполитропқәа реиԥш) насгьы ахыԥхьаӡаратә модельҟаҵара. Арҭ аметодқәа рыцыԥхьаӡа рхатә ԥыжәарақәа рымоуп. Апроцесс аналитикатә амодель акы(изакәызаалак) зыҟало аҵакы еиҳа еиӷьны аилкаара алнаршоит, избан уи зыҟало. Ахыԥхьаӡаратә модельқәа иаадырԥшуеит даҽакала иубарҭамхар алшоз ацәырҵрақәеи аеффектқәеи рыҟазаара.<ref>{{Статья|автор = {{nobr|Roth H.}} |заглавие = A Slowly Contracting or Expanding Fluid Sphere and its Stability |издание = Physical Review |volume = 39, Is. 3 |pages = 525–529 |год = 1932 |doi = 10.1103/PhysRev.39.525 |bibcode = 1932PhRv...39..525R}}</ref><ref>{{Книга |автор = {{nobr|Eddington A.S.}} |заглавие = Internal Constitution of the Stars |издательство = Cambridge University Press |год = 1988 |allpages = 407 |ссылка = https://books.google.ru/books?id=K_cYRYZCjNAC&printsec=frontcover&dq |isbn = 978-0-521-33708-3 |серия = Cambridge Science Classics |archive-date = 2015-02-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150217152943/https://books.google.ru/books?id=K_cYRYZCjNAC&printsec=frontcover&dq#v=onepage&q&f=false }}</ref>
Астрономиа атеоретикцәа рҽазыршәоит атеориатә модельқәа раԥҵара, насгьы урҭ рыҭҵаарақәа рҟны амодельҟаҵарақәа рылҵшәақәа реилкаара. Уи ахәаԥшҩцәа ирылнаршоит амодель шьақәзыргыло адыррақәа рыԥшаара, еиуеиԥшым ихеибарҭәаауа ма еиҿагыло амоделқәа рыбжьара алхраҿы ирыцхраауа. Атеоретикцәа иара убасгьы аекспериментқәа мҩаԥыргоит амодель аԥҵара ма ахаҿраԥсахраҿы, арбага ҿыцқәа ҳасаб рзуны. Аиқәымшәара аныҟоу, зеиԥш ӡбашьас иҟоуп амодель аҿы аиҭакрақәа маҷӡаны аҟаҵарала алҵшәа арҽеира аҽазышәара. Зны-зынла, аамҭа цацыԥхьаӡа, еиқәымшәо, еиҿагыло адыррақәа рацәаны иҟазар, уи амодель зынӡагьы мап ацәкызар алшоит.
Атеориатә астрономцәа изҭырҵаауа атемақәа иреиуоуп: аеҵәақәа рдинамикеи агалактикақәа револиуциеи, Адунеи амасштаб ду аилазаашьа, акосмостә шәахәақәа рхылҵшьҭра, агравитациеи афизикатә космологиеи, ҷыдала арахәыцқәа ркосмологиеи имариаӡоу ахәҭаҷқәа растрофизикеи. [[общая теория относительности|Азыҟазаара атеориа]] акырӡа аҵанакуеит афизикатә цәырҵрақәа рҿы ззын агравитациа акыр зҵазкуа аус нанагӡо амасштаб дуқәа змоу аилазаашьақәа рыҭҵааразы. Уи акылҳара еиқәеи агравитациатә цәқәырԥақәеи рыҭҵаара шьаҭас иамоуп. Астрономиаҿы инарҭбааны ирыдыркылаз, иҭҵаау атеориақәеи амодельқәеи уажәы [[модель Лямбда-CDM|Лиамбда-СДМ амодель]] иаҵанакуа — Атҟәацра Ду, акосмос аиҵыҵра, [[тёмная материя|аматериа лашьца]], иара убас ишьаҭаркыгоу физикатә теориақәа.
=== Азҿлымҳаратә астрономиа ===
{{Main|Азҿлымҳаратә астрономиа}}
Астрономиа — азҿлымҳаҩцәа рлагала акапан ахьамоу аҭҵаарадыррақәа иреиуоуп.<ref>{{статья
|заглавие=Amateur Science—Strong Tradition, Bright Future
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1999-04-02_284_5411/page/54
|издание=Science
|том=284
|номер=5411
|страницы=55—56
|doi=10.1126/science.284.5411.55
|цитата=Astronomy has traditionally been among the most fertile fields for serious amateurs [...]
|bibcode=1999Sci...284...55M
|язык=en
|автор=Mims III, Forrest M.
|год=1999
}}</ref> Азҿлымҳаратә хылаԥшрақәа зегьы рхыԥхьаӡара еиҳауп апрофессионалтә хылаԥшрақәа раасҭа, аха азҿлымҳараҩцәа ртехникатә лшарақәа акырӡа еиҵоуп. Зны-зынла дара рхала рхазы амыругаеизга дыргылоит. Насгьы, аҵарауаа реиҳараҩык абри аилазаара ауп изылҵыз. Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа рзы ихадароу ахылаԥшратә обиектқәа рахь иаҵанакуеит Амза, апланетақәа, аеҵәақәа, акометақәа, аметеортә қәаршҩы, еиуеиԥшым иҵаулоу акосмостә обиектқәа, урҭ рахь иаҵанакуеит аеҵәақәа реизгара, агалактикақәа, анаҟәрақәа.<ref>{{cite web|url=http://www.amsmeteors.org/|title=The Americal Meteor Society|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822135040/http://www.amsmeteors.org/|archive-date=2006-08-22}}</ref> Азҿлымҳаратә астрономиа аҟәшақәа иреиуоу азҿлымҳаратә астрофотоҟаҵара, уахынлатәи ажәҩан аҭыԥқәа рҭыхра ауп.<ref>{{cite web|url=http://www.astropix.com/|title=Catching the Light: Astrophotography|author=|first=Jerry|last=Lodriguss|website=|date=|publisher=|lang=en|url-status=|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060901185541/http://www.astropix.com/|archive-date=2006-09-01}}</ref> Аӡәырҩы азҿлымҳаҩцәа рхы рзыркуеит хазы игоу аобиектқәа, аобиектқәа рыхкқәа, ма ахҭысқәа рыхкқәа.
Азҿлымҳаҩцәа реиҳараҩык иубаратәы иҟоу аспектр аҿы аус руеит, аха ирацәам урҭ рыхәҭак даҽа цәқәырԥақәак рҿы аԥышәарақәа мҩаԥыргоит. Уахь иаҵанакуеит иаабац ателескопқәа рҿы аинфраҟаԥшьтә рыцқьагақәа рхархәара, иара убасгьы [[радиотелескоп|арадиотелескопқәа]] рхархәара. Азҿлымҳаратә [[радиоастрономия|радиоастрономиа]] ашьаҭаркҩы [[Карл Янский|Карл Иански]] 1930-тәи ашықәсқәа рзы арадио ацәқәырԥақәа рыла ажәҩан ацклаԥшра далагеит.<ref>{{cite web|url=http://www.nrao.edu/whatisra/hist_jansky.shtml|title=Karl Jansky and the Discovery of Cosmic Radio Waves|author=Ghigo, F.|website=|date=2006-02-07|publisher=[[Национальная радиоастрономическая обсерватория|National Radio Astronomy Observatory]]|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060831105945/http://www.nrao.edu/whatisra/hist_jansky.shtml|archive-date=2006-08-31}}</ref> Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа шьоукы рхы иадырхәоит аҩнтәи телескопқәа реиԥш, аханатә астрономтә еиҿкаарақәа рзы идыргылаз, аха уажәы азҿлымҳаҩцәа рхархәаразы иаарту арадиотелескопқәагьы (аҵарадырратә институт дуқәа рзы еиԥш).<ref>{{cite web|url=http://www.users.globalnet.co.uk/~arcus/cara/|title=Cambridge Amateur Radio Astronomers|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24}}</ref>
Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа уажәраанӡагьы ари аҭҵаарадырраҿы рлагала аҟаҵара иаҿуп. Ари зхыԥхьаӡара рацәам адисциплинақәа иреиуоуп, урҭ рлагала рацәазар ахьауа. Лассы-лассы урҭ астероидқәа рыла аеҵәақәа рыҵәахра рбоит, насгьы арҭ адыррақәа рхы иадырхәоит астероидқәа рорбитақәа рышьақәырӷәӷәаразы.<ref>{{cite web|url=http://www.lunar-occultations.com/iota/iotandx.htm|title=The International Occultation Timing Association|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060821180723/http://www.lunar-occultations.com/iota/iotandx.htm|archive-date=2006-08-21}}</ref> Азҿлымҳаҩцәа зны-зынла акометақәа рыԥшаауеит, насгьы аӡәырҩы урҭ рахьтә иааиԥмырҟьаӡакәа зҽызыԥсахуа аеҵәақәа ирыхәаԥшуеит.<ref>{{cite web|url=http://cbat.eps.harvard.edu/special/EdgarWilson.html|title=Edgar Wilson Award|author=|website=|date=|location=|publisher=IAU Central Bureau for Astronomical Telegrams|lang=en|access-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024202325/http://www.cbat.eps.harvard.edu/special/EdgarWilson.html|archive-date=2010-10-24}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aavso.org/|title=American Association of Variable Star Observers|author=|website=|date=|publisher=AAVSO|lang=en|access-date=2010-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100202050715/http://www.aavso.org/|archive-date=2010-02-02}}</ref> Ацифратә технологиақәа рхырхарҭаҿы иҟоу аихьӡарақәа азҿлымҳаҩцәа алшара рнаҭеит астрофотоҭыхраҿы аԥхьацара ду аиуразы.
== Аҵараҿы ==
[[2009|2009-тәи ашықәс]] [[ООН]] [[Международный год астрономии|Жәларбжьаратәи астрономиа ашықәс]] ҳәа ирыланаҳәеит. Ихадоу ахшыҩзышьҭра аҭоуп ауаажәларра рганахьала астрономиахь азҿлымҳареи аилкаареи рырӷәӷәара. Убри ахықәкы аманы есышықәса [[день астрономии|астрономиа амшгьы]] мҩаԥыргоит. 2020 шықәса цәыббрамза 24 рзы 15-тәи аилатәараҿы, насгьы 2021 шықәса хәажәкырамза 24-25 рзы [[Консультативная группа по планированию космических миссий|Акосмостә миссиа азԥхьагәаҭаразы абжьгаратә гәыԥ]] (КГПКМ) 16-тәи аилатәараҿы, иара убас 2021 шықәса амшаԥымза 30 рзы, 7-тәи Апланетатә хьчаратә Конференциаҿы, [[Секретариат ООН|ООН Амаӡаныҟәгаратә хеилакахь]] [[2029 год|2029-тәи ашықәс]] Жәларбжьаратәи апланетатә хьчара ашықәс акәны рылаҳәаразы азыҳәара алагалара иалацәажәеит.<ref>{{cite web|title=Summary of the 15th meeting of the Space Mission Planning Advisory Group (SMPAG)|url=https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting_15_-_sep_2020|publisher=ESA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505061456/https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting_15_-_sep_2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=SUMMARY OF THE 16th MEETING OF THE SPACE MISSION PLANNING ADVISORY GROUP (SMPAG)|url=https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting-16-mar-2021-|publisher=ESA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502040702/https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting-16-mar-2021-|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=PANEL: PROPOSAL FOR AN INTERNATIONAL YEAR OF PLANETARY DEFENSE|url=https://atpi.eventsair.com/QuickEventWebsitePortal/7th-iaa-planetary-defense-conference-2021/website/Agenda/AgendaItemDetail?id=c85a586a-b709-4935-a858-7bdd1365b84b|publisher=IAA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502040702/https://atpi.eventsair.com/QuickEventWebsitePortal/7th-iaa-planetary-defense-conference-2021/website/Agenda/AgendaItemDetail?id=c85a586a-b709-4935-a858-7bdd1365b84b|url-status=live}}</ref>
Астрономиа СССР ашколқәа рҿы хаз маҭәарк аҳасабала иаларгалеит 1932 шықәсазы (абыжьбатәии ажәабатәии аклассқәа рҿы), 1935 шықәсазы уи ажәабатәи аклассахь ииаргеит. 1993 шықәса инаркны астрономиа [[факультатив|ахарҭәааратә ҵарақәа]] рахь ииагахеит, насгьы аҵаратә программа аҟынтәи иӡит ҳәа ҳҳәар ҳалшоит.<ref>{{статья |автор=Черепащук А. М. |заглавие=Пришли к торжеству Средневековья: что дальше? |ссылка=http://klnran.ru/wp-content/uploads/2015/12/BVZN_16.pdf |автор издания=Комиссия РАН по борьбе с лженаукой и фальсификацией научных исследований |издание=[[В защиту науки]] |год=2015 |номер=16 |язык= |тип= |месяц= |число= |том= |страницы= |issn= |archive-date=2019-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113172538/http://klnran.ru/wp-content/uploads/2015/12/BVZN_16.pdf }}</ref><ref>{{книга|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|заглавие=Астрономия. Популярные лекции |издание=Изд. 2-е, расширенное |место=М. |издательство=МЦНМО |год=2019 |страниц=352 |isbn=978-5-4439-2823-4 |страницы=3}}</ref> [[ВЦИОМ]] аҭҵаарақәа рыла, 2007 шықәсазы Урыстәыла ауааԥсыра рҟынтәи 29% Адгьыл Амра иакәшом, аха Амра Адгьыл иакәшоит ҳәа ргәы иаанагон, 2011 шықәсазы Урыстәыла ауааԥсыра рҟынтә уажәшьҭа 33% абри агәаанагара иақәшаҳаҭын. 2017 шықәса цәыббрамза 1 инаркны Урыстәылатәи ашколқәа рҿы астрономиа арҵара ҩаԥхьа ихымԥадатәны иҟалеит (ажәабатәи, мамзаргьы жәеизатәи аклассқәа рҿы).<ref>{{cite web |url=https://meduza.io/news/2017/04/03/uroki-astronomii-vvedut-v-rossiyskih-shkolah-s-novogo-uchebnogo-goda |title=Уроки астрономии введут в российских школах с нового учебного года |date=2017-04-03 |publisher=Meduza |lang=ru |access-date=2018-10-06 |archive-date=2018-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006075502/https://meduza.io/news/2017/04/03/uroki-astronomii-vvedut-v-rossiyskih-shkolah-s-novogo-uchebnogo-goda |url-status=live }}</ref>
== Адыррақәа реихшара асистемақәа рҿы ахыԥхьаӡарамаӡақәа ==
* [[Универсальная десятичная классификация|УДК]] 52
* [[Государственный рубрикатор научно-технической информации|Аҭҵаарадырра-техникатә информациа аҳәынҭқарратә рубрикатор]] (ГРНТИ) (2001 нӡа): [http://www.gsnti-norms.ru/norms/common/doc.asp?0&/norms/grnti/gr41.htm 41 АСТРОНОМИА]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=2019-08|bot=InternetArchiveBot }}
== Шәахә. иара убас ==
* [[Астроном]]
* [[Астрономия в России|Астрономиа Урыстәыла]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2|refs=
<ref name=cox2000>{{книга
|заглавие=Allen's Astrophysical Quantities
|год=2000
|ссылка=https://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA124
|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]]
|страницы=124
|место=New York
|isbn=0-387-98746-0
|язык=en
|ответственный=Cox, A. N.
}}</ref>
}}
== Алитература ==
* {{книга |автор=Кононович Э. В., Мороз В. И. |ссылка=http://astro-archive.prao.ru/books/showBook.php?idBook=137 |заглавие=Общий курс Астрономии |ответственный=Под ред. Иванова В. В. |издание=2-е изд |место=М. |издательство=Едиториал УРСС |год=2004 |страниц=544 |серия=Классический университетский учебник |isbn=5-354-00866-2 |ref=Кононович и Мороз |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206002332/http://astro-archive.prao.ru/books/showBook.php?idBook=137|archive-date=2012-02-06}}
* {{книга |автор=Стивен Маран. |заглавие=Астрономия для «чайников» |оригинал=Astronomy For Dummies |ссылка=https://archive.org/details/astronomyfordumm0000mara|место=М. |издательство=«[[Диалектика (издательство)|Диалектика]]»|год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/astronomyfordumm0000mara/page/256 256] |isbn=0-7645-5155-8}}
* {{книга|автор=Повитухин Б. Г. |заглавие=Астрометрия. Небесная механика: Учебное пособие |место=Бийск |издательство=НИЦ БиГПИ |год=1999 |страниц=90}}
* {{книга|автор=[[Фламмарион, Камиль|К. Фламмарион]] |заглавие=Живописная астрономия |ссылка=https://books.google.com/books?id=RtQbHQAACAAJ |место=Санкт-Петербург |год=1900}}
* {{книга|автор=[[Фламмарион, Камиль|К. Фламмарион]] |заглавие=[[s:Жители небесных миров (Фламмарион)|Жители небесных миров]] |место=С.-Пб |издательство=Типография А. Траншели |год=1876 |том=1—2}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [https://web.archive.org/web/20070926231451/http://www.literature.at/elib/index.php5?title=Astronomy_-_A_History_-_George_Forbes_-_1909 Astronomy — A History — G. Forbes — 1909 (eLib Project)]
* ''К. Л. Баев'', ''В. А Шишаков''. [http://tapemark.narod.ru/miroved/index.html «Начатки мироведения» (1947)]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080803063028/http://tapemark.narod.ru/miroved/index.html |date=2008-08-03 }}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Астрономия|[[Клейбер, Иосиф Андреевич|Клейбер И. А.]]}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Астрогнозия}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Астрономиа| ]]
js2fk0wdlxufxmbmsprkpigrpdvquld
Адунеизегьтәи аҭоурых
0
54380
171813
168809
2026-08-17T17:05:30Z
Nart17
17397
{{lang-la}} for the Latin binomial; fixes «алат.» -> «алаҭ.»
171813
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Адунеи аҭоурых|Адунеи аҭоурых (аҵакы)}}
'''Адунеизегьтәи аҭоурых''', '''азеиԥш ҭоурых''', '''ауаатәыҩса рҭоурых''', '''ауаҩытәыҩсатә ҭоурых''' – [[Ауаҩы|ауаа]] рҭоурых ааидкыланы, даҽакала иуҳәозар, ауаатәыҩсатә [[народы мира|жәларқәа]], [[культура|акультурақәа]], [[страна|атәылақәа]], [[цивилизация|ацивилизациақәа]], [[общество|ауаажәларрақәа]] зегьы рҭоурых.<ref name="СИЭ">Всемирная история // [[Советская историческая энциклопедия]]. — М.: [[Советская энциклопедия]]. / Под ред. [[Жуков, Евгений Михайлович|Е. М. Жукова]]. — {{М.}}, 1961—1976.</ref> Иаднакылоит [[доисторический период|аҭоурыхнӡатәи аамҭа]] инаркны ([[письменная история|аҩыратә ҭоурых]] алагаанӡатәи аамҭа – иҭшәоу аҵакала ''аҭоурых'') иахьатәи аамҭанӡа. Адунеизегьтәи аҭоурых азеиԥш ҷыдарақәа инарықәыршәаны, [[Периодизация истории|ахронологиалатә аамҭақәа]] акыр рыла ишоит.<ref>БРЭ, 2006, с. 55.</ref>
[[Человек современной анатомии|Иахьатәи ауаҩы]] ({{lang-la|Homo sapiens sapiens}}) дшьақәгылеит 300,000 шықәса раԥхьа [[Теория африканского происхождения человека|Африка аҵакыраҭыԥқәа]] рҿы, [[Гейдельбергский человек|Геидельбергтәи ауаҩы]] (мамзаргьы [[Родезийский человек|Родезиатәи ауаҩы]]) иҟынтәи иҿиаз, анаҩс [[ранние миграции человека|Африкантәи дықәҵны]], егьырҭ ауаа рыхкқәа дрылаӡҩо иԥсахуан. [[Поведение современного человека|Ҳаамҭазтәи ахымҩаԥгашьа]] ауааԥсыра иаадырԥшуа иалагеит 160,000-60,000 шықәсақәа раԥхьаҟа. Аханатә ауаа [[охотники и собиратели|шәарацаҩцәан, еизгаҩцәан]]. 12 нызқь шықәса раԥхьа, [[Последняя ледниковая эпоха|аҵыхәтәантәи аҵаара]] анҵәамҭазы, ауаа [[Антарктида|Антарктида]] ада, адгьыл аиҳарак иахаҵәеит.<ref>{{Книга|автор=Alondra Oubre|заглавие=Instinct and Revelation: Reflections on the Origins of Numinous Perception|ссылка=https://books.google.ru/books?id=hXdTAQAAQBAJ&pg=PA66&dq=Homo+sapiens+include&hl=ru&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%22Homo%20sapiens%20sapiens%22&f=false|издательство=Routledge|год=2013-10-11|страниц=316|isbn=9781134384747}}</ref>
13,000 шықәса раԥхьа [[Западная Азия|Мраҭашәаратәи Азиа]]
иалагаз [[Неолитическая революция|анеолиттә револиуциа]], [[кочевники|аиҭаҵ нхара]] ([[скотоводство|арахәааӡареи]] [[собирательство|аизгареи]] назлоу) ахьынтәи, ҭыԥк
аҟны зҿықәкны анхарашҟа ииасыз аилазаарақәа раларҵәарашҟа иианагеит. [[Земледелие|Адгьылқәаарыхрахь]] аиасра, аарыхра иалахәым ауааԥсыра фатәыс, насгьы егьырҭ аилазаарақәа дареи рыбжьара аиҭныԥсахларазы рхы иадырхәаша [[Прибавочный продукт|аалыҵ мцхәы]] аҟалара иацхрааит.
Аалыҵ мыцхәы аҟалареи афатә аарыхра иалахәымыз ауаа раушьҭреи, ауаажәларратә ҿиара аетап ҿыц иалагамҭаны иҟалеит, [[ранжированное общество|раԥхьа еихшоу]], нас [[стратифицированное общество|гәыԥ-гәыԥла еидкылоу]], аҵыхәтәан, [[социальный класс|акласстә уаажәларра]] ашьақәгыларахь инанагеит.<ref name="Eagly99">{{cite journal |author1=Eagly, Alice H. |author2=Wood, Wendy |title=The Origins of Sex Differences in Human Behavior: Evolved Dispositions Versus Social Roles |journal=American Psychologist |volume=54 |issue=6 |date=June 1999 |pages=408–423 |url=http://www.sscnet.ucla.edu/anthro/faculty/fiske/facets/eagly&wood.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817071347/http://www.sscnet.ucla.edu/anthro/faculty/fiske/facets/eagly&wood.htm |url-status=dead |archive-date=2000-08-17 |doi=10.1037/0003-066x.54.6.408|url-access=subscription }}</ref>
Абарҭ ахҭысқәа [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиа]], [[Древний Египет|Мысра]], [[Индская цивилизация|Инд арха]], [[Древний Китай|Ажәытә Китаи]] заатәи ацивилизациақәа рышьақәгыларахь амҩа ылырхит, [[древний мир|ажәытәӡатәи аҭоурыхтә аамҭа]] алагамҭа ҳәа инықәырԥшшәа 3500 шықәса ҳ. ҟ. иагьыԥхьаӡоуп. [[Колыбель цивилизации|Раԥхьатәи ацивилизациақәа]], аматериалтә ныҟәгагақәа рыла адыррақәа абиԥарақәа рымадара алзыршаз [[история письменности|аҩыра аԥырҵеит]], егьырҭ афакторқәа иреиуоу, еиуеиԥшым [[ремесло|анапҟазарақәа]] рыҿиара, аусура аихшара, ауаажәларра аклассқәа рыла аиҟәшара ԥхьаҟа агара иацхрааит. Аҩыра аныҟала ашьҭахь аԥхьа уарла-шәарла, аха нас инеиԥынкыланы, ахҭысқәа рҭаҩра ҟалеит, уи аҩыратә ҭоурых алагамҭа иазҳәахеит. Ацивилизациақәа арегионалтә империақәа шьақәдыргылеит, насгьы уажәраанӡа еицырдыруаз афилософиатәи адинтәи идеиақәа рыҿиара иашьаҭахеит, иаагозар, [[бронзовый век|аџьаз шәышықәса]] аҵыхәтәантәи аамҭазы иҟаз [[индуизм|аиндуизм]], анаҩстәи [[буддизм|абуддизм]], [[конфуцианство|аконфуцианизм]], [[греческая философия|абырзен философиа]], [[джайнизм|аџьаинизм]], [[иудаизм|аиудеизм]], [[даосизм|адаосизм]], [[зороастризм|азороастризм]] реиԥш иҟоу асистемақәа рҳәаа иҭагӡаны.
[[Европа|Европа]] [[Римская империя|Римтәи аимпериа аилабгара]] [[античность|ажәытәӡатәи аамҭа]] анҵәамҭеи [[Средневековье|Абжьарашәышықәсақәа]] ралагамҭеи ракәны иԥхьаӡоуп. Аҵыхәтәантәи атермин еиҳарак [[история Европы|Европеи]] [[история Ближнего Востока|Мрагылара Ааигәеи]] рҭоурых иазкны ахархәара амоуп. Адунеитә ҭоурых азы мраҭашәаратәи аҭоурыхҭҵаараҿы ахархәара амоуп атермин [[постклассический период|аклассикашьҭахьтәи аамҭа]], инықәырԥшшәа 500 шықәса инаркны 1500 шықәсанӡа ҳ. ҟ. Ари аамҭазы имҩаԥысуеит [[иудаизм|аиудаизм ашьаҭала]] иаԥҵоу [[монотеист|амонотеисттә]] динхаҵарақәа ҩба раларҵәара, анаҩс [[мировая религия|адунеитә дин дуқәаны]] иҟалаз – [[Ақьырсианра|ақьырсианра]] ([[Иудея|Иудеиа]] Аҿиара иалагеит I ашәышықәсазы, инагӡаны ишьақәгылеит III-IV ашәышықәсақәа рзы Римтәи аимпериаҿы), [[ислам|аԥсылманра]] (ицәырҵит VII ашәышықәсазы [[Аравия|Аравиа]]). Иара убри аан ацивилизациа адунеи егьырҭ ахәҭақәа амҽханакуан, аилазаарақәа рыбжьара ахәаахәҭра амҽхак азҳауан. Арҭ ахҭысқәа ирыцын [[Византийская империя|Византиатәи аимпериа]], [[Арабский халифат|Араб халифат]], [[Монгольская империя|Амонголцәа римпериа]], еиуеиԥшым [[история Китая|китаитәи аимпериақәа]] реиԥш иҟаз аимпериа дуқәа рышьҭыҵреи ркаҳареи.
Ари апериод азы [[порох|ахәшәбылфҩи]] [[печатный станок|акьыԥхьгеи]] раԥҵара анаҩстәи аҭоурых анырра ду анаҭеит. [[раннее Новое время|Аамҭа Ҿыц зааӡатәи аамҭақәа]] рзы, 1500 шықәса инаркны 1800 шықәсанӡа ҳ. ҟ. европатәи аҳәынҭқаррақәа адунеи ахьынӡанаӡааӡо арегионқәа жәпакы [[великие географические открытия|ҭырҵааит]], акультуратәи аекономикатәи еиҭныԥсахлара рӷәӷәо, рнапаҿы иааргеит. Ари аамҭа аан Европа [[колониализм|аколониақәа рхархәареи]], атрансконтиненталтә хәаахәҭреи, аартра ҿыцқәеи рныррала аинтеллектуалтә, акультуратә, атехнологиатә прогресс ду убартә иҟалоит, имҩаԥысуеит [[Аиҭарҿиара|акультуратә Еиҭарҿиара]], [[протестантизм|апротестантизм]] хацзыркыз [[Реформация|Германиа Ареформациа]], [[научная революция|аҭҵаарадырратә револиуциа]], [[Просвещение|Аҵаралашара]]. XVIII ашәышықәсазы адыррақәеи атехнологиақәеи реизгара [[Критическая масса (социодинамика)|узхымсуа ҳәаахеит]], уи иахылҿиааит [[Великое расхождение|Аиԥшымзаара ду]] азы акрызҵазкуа [[промышленная революция|ааглыхратә револиуциеи]] [[модерн|иахьатәи аҭоурых аамҭа]] алагамҭеи, 1800 шықәса ҳ. ҟ. инарзынаԥшуа.
Алҵшәа змоу амчқәа ирласны реизҳара жәларбжьаратәи [[торговля|ахәаахәҭреи]] аколонизациеи еиҳагьы ирыцнаҵеит, [[глобализация|аглобализациа апроцесс]] аан еиуеиԥшым ацивилизациақәа еиднаҳәалеит, XIX ашәышықәса зегьы иалагӡаны ицоз европатәи аҳра шьақәнарӷәӷәеит. Аҿиара ду роуит [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырреи]], [[медицина|амедицинеи]], [[Атехнологиа|атехнологиеи]], ахәаахәҭреи, уи иалнаршеит [[мировая экономика|адунеитә економика]] аԥҵара, [[уровень жизни|аԥсҭазаара аҩаӡареи]] [[качество жизни|ахаҭабзиареи]] акыр рышьҭыхра; уи нас [[население мира|адунеи ауааԥсыра]] ирласны реизҳара ахылҿиааит. Иара убри аамҭазы XX ашәышықәсазы аҭҵаарадырреи атехникеи рыҿиара [[мировая война|ҩ-дунеитә еибашьрак]] зыхҟьаз, аглобалтә [[ядерная война|иадертә еибашьра]] ашәарҭара еиқәзырхо акы акәны иҟалеит.
XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы ауаатәыҩса [[Освоение космоса|акосмостә ҵакыра]] рнапаҿы аагара иалагеит, уи хацыркын [[космическая программа СССР|СССР [[Спутник-1|раԥхьатәи амҩанызеи]]]] [[полёт Гагарина|раԥхьатәи акосмонавт]] [[Гагарин, Иури Алеқсеи-иԥа|Иури Гагарини]] рдәықәҵарала, иара убас ЕАА астронавтцәа [[Аполлон (космическая программа)|Амзахь аԥырҩцәа рышьҭрақәа]] рыла. Иҿыцӡоу аамҭазы ирласны атехнологиақәа рыҿиара, адунеи аарыхреи ауааԥсыра рхыԥхьаӡареи реизҳара иацнаҵоит; ауаҩытәыҩса ирҿиаратә усура аныррала [[Деградация окружающей среды|аԥсабара аԥхасҭахара]] еиҳахоит.
Ауаатәыҩса рҭоурых ҭырҵаауеит [[научная дисциплина|академиатә маҭәарқәа]] жәпакы, [[история|аҭоурыхтә ҭҵаарадырра]], [[археология|археологиа]], [[лингвистика|абызшәадырра]], [[антропология|антропологиа]], [[генетика|агенетика]] налаҵаны.
Аилкаара" азеиԥш ҭоурых "ахархәара амоуп аҭоурыхтә ҭҵаарадырреи аҭоурых арҵара апрактикеи рҿы аилкаара "адунеизегьтәи аҭоурых" асиноним аҳасабала, иара убас (Урыстәыла, Германиа уҳәа атәылақәа жәпакы рҿы) аҳәаанырцәтәи атәылақәа рҭоурых аганахь ала. Зегьы еицырзеиԥшу ҭоурыхуп ҳәа азҳәазар алшоит акультура, аҭҵаарадырра, атехника, мамзаргьы урҭ хаз игоу русхкқәа рыҿиара аҭоурых ганрацәала ахҳәаа, иаагозар, алитература, аҟазара, акино, [[архитектура|архитектура]], [[музыка|амузыка]], атехника, аҳәынҭқарра, азиндырра.<ref>БРЭ, 2006, с. 55.</ref>
== Аҭоурыхԥхьатәи аамҭа ==
{{Main|Аԥхьаӡатәи ауаажәларра}}
=== Апалеолит аамҭа ===
{{main|Апалеолит}}
[[Файл:Migraciones humanas en haplogrupos mitocondriales.PNG|thumb|350px|[[Митохондриальная ДНК|Амитохондриалтә]] [[популяционная генетика|популиациатә генетика]] ашьаҭала, ажәларқәа зааӡатәи рахгара ахсаала. Ахыцқәа шықәсала ақәра адырбоит.]]
Иахьатәи "Homo sapiens" дцәырҵит [[Африка]] [[палеолит|апалеолит]] аамҭазы (ажә.-абырзен. παλαιός – «ажәытәтәи», λίθος – «ахаҳә»), мамзаргьы [[антропогенез|ажәытә хаҳәтә шәышықәса ауаҩы акраамҭатәи иеволиуциа]] ашьҭахь, уи аҭҵаарадырра ишьақәнарӷәӷәеит [[генетика|агенетикатә дыррақәеи]] [[палеонтология|адгьыл иҵоу аԥсыбаҩқәа]] рыҭҵаареи рышьаҭала. Ауаа зхылҵыз, иаагозар "[[Homo erectus|Homo erectus]]" миллион шықәса инеиԥынкыланы [[орудие труда|имариоу амыругақәа]] рхы иадырхәон, аха ишнеи-шнеиуаз урҭ акыр иуадаҩхо иалагеит. [[язык (речь)|Абызшәа ацәырҵрагьы]] ҟалеит апалеолит аамҭазы еиԥшшәа, ҵасқәак рцәырҵра еиԥш, инеиԥынкыланы [[похороны|аԥсцәа рыжрагьы]] налаҵаны.
Аҭоурых ҟалаанӡатәи [[Аҟазара|аҟазара ацәырҵра]] раԥхьатәи аҷыдарақәагьы цәырҵит ари аамҭазы.
Апалеолит аамҭаз ауаа зегьы [[охотник|шәарацаҩцәан]], еизгаҩцәан, уи еиҳарак [[кочевники|аиҭаҵра]], амҩасратә ԥсҭазаашьа иаҵанакуан.
Иахьатәи ауаҩы Африкантәи аҵаа иамкуа [[Европа|Европеи]] [[Азиа|Азиеи]] аҵакыраҭыԥқәа рыла адгьыл ирласны дахаҵәеит. Ауаатәыҩса [[Аҩадатәи Америка|Аҩадатәи Америкеи]] [[Океания|Океаниеи]] ирласны ралаҵәара ҟалеит [[Ледниковый период|аҵаара ихьшәоу аамҭа]] иаднакыло аҳауа аамҭазы, иахьазы иаҩцам арегионқәа рысасдкылара даара ианԥкыз. Аҵааршәыратәи аамҭа анҵәамҭазы (12 000 шықәса раҟара раԥхьа) ауаҩы аҵаа иамкуа адгьыл аҵакырақәа шамахамзар зегьы рҿы дынхеит.
Ашәарацаҩцәеи аизгаҩцәеи реилазаарақәа даара ишмаҷызгьы, уеизгьы џьара-џьара [[социальная стратификация|асоциалтә еихшара]] цәырҵит, [[аборигены Австралии|Австралиа ашьагәыҭуаа]] «рымҩа дуқәа» реиԥш ихароу аилазаарақәа рыбжьара аимадарақәа ҟалар алшо иалагеит.
Аҵыхәтәаны ашәарацаҩцәеи аизгаҩцәеи реилазаарақәа реиҳарак ҿиеит, ма ақыҭанхамҩа еибаркыра дуқәа ирыхәлабгеит. Адгьылқәаарыхреи арахәааӡареи рахь ииамсыз убарҭ аилазаарақәа ма иҭахеит, ма рҽыԥхьакны иаанхеит, адунеи инахароу арегионқәа рҿы иахьа уажәраанӡа еиқәханы иҟоу ашәарацаҩцәеи аизгаҩцәеи рхылҵшьҭра хәыҷқәа реиԥш.
=== Амезолит аамҭа ===
{{main|Амезолит}}
Мезолит (ажә.-бырз. μέσος – «абжьаратә» и λίθος – «ахаҳә»), мамзаргьы абжьарахаҳәтәи ашәышықәса – апалеолити [[неолит|анеолити]] ирыбжьагӡаны ауаатәыҩсеи атехнологиақәеи рыҿиара аамҭа.
Амезолит алагеит [[плейстоцен|аҵааршәыра аамҭа]] анхыркәшаха, [[8-е тысячелетие до н. э.|10 000 шықәса раҟара раԥхьа]], инҵәеит [[сельское хозяйство|ақыҭанхамҩа аамҭа]] алаларала (арыцхәқәа еиԥшым агеографиатә регион зеиԥшроу еиԥш). [[Ближний Восток|Мрагылара Ааигәа]] еиԥш иҟоу ҵакырақәак рҿы ақыҭанхамҩа аҿиара иалагахьан аҵааршәыра анҵәамҭазы, дара рзы амезолит аамҭа кьаҿхеит, шамахамзар иузгәамҭо иҟалеит. Аҵааршәыра анырра маҷны измоу аҵакырақәа рҿы зны-зынла атермин «[[эпипалеолит|аепипалеолит]]» еиҳа еиӷьаршьоит.
Аҵыхәтәантәи аҵааршәыра аамҭазы еиҳа аекологиатә нырра зауз арегионқәа зқьышықәсала ицоз амезолит аамҭа акырӡа ирныԥшуан. [[Северная Европа|Аҩадатәи Европа]] ауаҩытәыҩсатә еилазаарақәа, аҳауа ԥхарра аамҭазы, рыфатә ахыҵхырҭа аӡмах ҭыԥ беиақәа рыла аизҳазыӷьара рылшон. Ас еиԥш аҭагылазаашьақәа ицәырырагеит [[маглемозе|маглемозеи]]и [[азильская культура|азильтәи акультуреи]] реиԥш иҟоу аматериалтә культурақәа рмаҭәарқәа рҿы еиқәырхаз ауаа рыԥсҭазаашьа ҷыда. Арҭ аҭагылазаашьақәа, ишакәхалак Аҩадатәи Европа [[неолит|анеолит ааира]] аҿҳәара инахеит 4000 шықәса ҳ. ҟ.
Ари аамҭа иаҵанакуа абаҟақәа хыԥхьаӡарала имаҷуп, иԥсаҟьоуп, лассы-лассы агәамсамеизакырҭақәа рыла иԥкуп.
Ақыҭанхамҩатә усуразы еиҳа аҭыԥ анаҭахха, ари апроцесс алагар ахьалшоз заатәи анеолит аҿы шакәызгьы, абна ҭыԥқәа рҿы ицәырҵит абнадахара раԥхьатәи аҷыдарақәа,.
Амезолит аҵакырақәа реиҳарак рҿы ашьанҵа мыруга хәыҷқәа – [[Микролит (орудие)|амикролитқәеи]] амикроҟыгақәеи азҷыдароуп. Аԥсыӡкыгатә маҭәахәқәеи, нада-аада аҿы змоу [[Тесло|ахаҳә еихеи]] [[каноэ|амҿлыхқәеи]], анышь хәыҷқәеи [[лук (оружие)|ахыцқәеи]] реиԥш иҟоу ҵакыраҭыԥқәак рҿы ауп иахьырбаз. Африка раԥхьаӡа акәны ицәырҵыз арҭ атехнологиақәа азильтәи акультура иадырҳәалоит. Анаҩс урҭ Европа ирылаҵәеит, иҟалап [[Испаниа|Испаниеи]] [[Португалиа|Португалиеи]] [[иберо-мавританская культура|иберо-мавритантәи ркультуреи]], иара убас [[Палестина (историческая область)|Палестина]] [[кебарская культура|кебартәи акультуреи]] рыла акәзар. Ари атехнологиа ихьыԥшым аартрагьы мап узацәкуам.
=== Анеолит аамҭа ===
{{main|Анеолит}}
Анеолит (ажә.-бырз. νέος – «иҿыцу», λίθος – «ахаҳә»), мамзаргьы ахаҳәтә шәышықәса ҿыц, ахаҳәтә шәышықәса ахыркәшаратә етап аан илаҟәӡоу атехнологиатәи [[общество|асоциалтәи]] ҿиара иаамҭан. [[10-е тысячелетие до н. э.|10-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ. ианалага]], анеолит иацын [[деревня|заатәи ақыҭақәа]], ақыҭанхамҩа аҿиара, [[одомашнивание|аԥстәқәа рыҩнытәра]].
Аҭоурыхҭҵааҩцәа гәыԥҩык «[[неолитическая революция|ақыҭанхамҩатә (анеолиттә) револиуциа]]» ҳәа изышьҭоу аиҭакра ду ҟалеит инықәырԥшшәа 10-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ. ауаҩы ақыҭанхамҩа инапаҿы ианааига. Раԥхьа ақыҭанхамҩа рнапы аларкуа иалагеит Мрагылара Ааигәа ауааԥсыра 9500 шықәса ҳ. ҟ. инарзынаԥшуа.ҳера ҟалаанӡа. [[7-е тысячелетие до н. э.|7-тәи азқьышықәса]] ҳ.ҟ. азы ақыҭанхамҩа аҽарҭбааит [[Инд (река)|Инда акаршәраҿы]], [[6-е тысячелетие до н. э.|6-тәи азы]] – [[Древний Египет|Ажәытәӡатәи Мысра]], [[5-е тысячелетие до н. э.|5-тәи азы]]– [[История Китая|Китаи]]. 2700 шықәса ҳ. ҟ. инарзынаԥшуа ақыҭанхамҩа [[Мезоамерика|Мезоамерика]] инеит.
Аҭҵааҩцәа рылаԥш а[[Средний Восток|бжьарашәышықәсазтәи арегион]] барақьаҭқәа рҿы аҽеизакра рыҽшазыршәогьы, [[Америка|Аладатәии Аҩадатәии Америка]], [[Восточная Азия|Мрагыларатәи Азиа]], [[Средняя Азия|Абжьаратәи Азиа]] археологиатә ԥшаахқәа изладырбо ала, ақыҭанхамҩатә системақәа еиуеиԥшым аҵиаақәеи аԥстәқәеи рхы иархәаны џьара-џьара даара еиԥшны иҿиар алшон.
Абжьаратәи Мрагылара ақыҭанхамҩаҿы анаҩстәи аҽышьҭыхра зыдҳәалоу еиҿкаау [[орошение|аӡықәҭәара]] аиҿкаареи 5500 шықәса ҳ. ҟ. инарзынаԥшуа иҷыдоу [[рабочая сила|аусуратә мчы]] ахархәара алагареи роуп. Ақыҭанхамҩатә еиланхарҭақәа абри аамҭа азынӡа ахаҳәтә мыругақәа ирыхьԥшын. Ашьҭахь, ақыҭанхамҩеи аибашьреи ирызку амаҭәахәқәа рзы, [[бронза|аџьази]] аихеи ахаҳә наскьаргеит: [[Евразия|Евразиа]] [[медь|абҩатәи]] аџьази мыругақәа, арԥшӡагақәа, абџьар идыру акы акәны иҟалеит 3000 шықәса ҳ. ҟ. Аџьаз ашьҭахь, [[Средиземноморье|Мрагыларатәи Адгьылбжьарамшын]], Абжьаратәи Мрагылара, Китаи [[железо|аихатә мыругақәеи]] абџьари раамҭа ианылеит.
Америкатәи ахылҵшьҭрақәа [[чавин|чавин акультура]] ҟалаанӡа аихатәы мыругақәа рымамзар акәхарын ([[IX век до н. э.|IX ашәышықәса ҳ. ҟ.]]). [[мочика|Мочик]] аихатәы бџьари, аҳәызбақәеи, ачысмаҭәеи роухьан. Аметаллқәа рыла иӷарыз [[инки|аинкцәагьы]] [[Чимор|Чимор]] анырга инаркны, ианеиҵаха аихатәы хқәа змаз акәаҭанқәа рыман. Перу археологиатә ҭҵаарақәа рхыркәшара ишацәыхароугьы, шамахамзар "[[кипу|кипу]]" зегьы (аинкцәа рхы иадырхәо аиқәҳәаларҭатә ҩыра аформала аинформациа анҵаразы ахархәагақәа) [[конкистадор|испаниатәи аконкистадорцәа]] Перу ампыҵахалараан ирблит ҳәа ишыԥхьаӡоугьы, археологцәақәак излазгәарҭо ала, [[сталь|аџыр]] Европа иаартхаанӡа ара ироур алшон.
Заатәи ацивилизациақәа иргарахеит Китаи иҟоу [[Хуанхэ (река)|Хуанхе акаршәра]], [[Мсыр|Египет Иҟоу]] [[Нил|Нил акаршәра]], [[Индостан|Индостан]] адгьылбжьахабжаҿы иҟоу [[Инд|Инда акаршәра]] реиԥш иҟоу [[долина|аӡиасқәа рыԥсҭақәа]]. Иара убри аан Австралиа ашьагәыҭуааи аладатәи Африка [[Бушмены|Абушменцәеи]] реиԥш иҟаз инеиҭаҵ-ааиҭаҵуаз жәларқәак ааигәанӡа ақыҭанхамҩа рнапы алакымызт.
1800 шықәса ҳ. ҟ. ауаатәыҩса реиҳараҩык хазы иҟаз аҳәынҭқаррақәа иртәымызт. Аҵарауаа атермин «абшьҭра» арҭ ауаа ахьынхоз [[племя|аилазаарақәа рыхкы]] азы ахархәара аҭатәума ҳәа ргәаанагарақәа еиқәшәом. Европаа аколонизациа иалагаанӡа, адунеи аиҳарак «ахылҵшьҭрақәа» рҵакыраҭыԥқәа ракәын. Аӡра ашәарҭара ианҭагыла, Европеи егьырҭ аҭыԥқәеи рҿы ахылҵшьҭратә еилазаарақәа ҳәынҭқаррақәаны рҽеиҭаркит, мамзаргьы иҟоу аҳәынҭқаррақәа анақәла ашьҭахь. Иаагозар: [[маркоманны|маркоманнаа]], [[Польша|Польша]], [[Литва|Литва]]. [[касситы|Касситааи]] [[маньчжуры|манчжурааи]] реиԥш иҟаз хылҵшьҭрақәак аҳәынҭқаррақәа рнапаҿы иааргеит, иагьрыхәлабгеит.
Ақыҭанхамҩа иалнаршеит иуадаҩу аилазаарақәа – ацивилизациақәа рцәырҵра. Ицәырҵит раԥхьатәи аҳәынҭқаррақәеи [[рынок|аџьармыкьақәеи]]. Атехнологиақәа, ауааи [[природа|аԥсабареи]] реинырра алшареи, атранспорти акоммуникациақәеи рырҿиареи дырҭбааит.
Аҭоурыхҭҵааҩцәа реиҳараҩык анеолит аамҭа инаркны иуадаҩу [[Адин|адинхаҵаратә культқәа]] рышьақәгылара иашьклаԥшуеит. Ари аамҭазы адинхаҵаратә дунеихәаԥшышьақәа [[Богиня-мать|Жәҩантәи ан]], [[Бог ясного неба|Жәҩантәи аб]], [[Амра|Амра]], [[Амза|Амза]] нцәахәқәаны рымҵахырхәара акәын (шәахә. иара убас "[[Культ солнца|Амра акульт]]"). [[храм|Аԥшьаҭыԥқәа]] еиӷьхон, ишнеи-шнеиуаз [[жрецы|аныхаԥааҩцәеи аныхаԥааҩ ҳәсақәеи]], егьырҭ ачынуааи имариам аиерархиа змоу [[Христианская Церковь|уахәаматә]] усҳәарҭақәаны иҟалеит. Анеолит иазҷыдаран [[антропоморфизм|антропоморфтә]] [[божество|нцәахәқәа]] рымҵахырхәара агәазыҳәара.
Ҳара ҳҟынӡа иааӡаз, 3100 шықәса ҳ. ҟ. инарзынаԥшуа рзы иаԥҵаз, ижәытәӡатәиу рҿиамҭақәаны, мысратәи адинхаҵаратәи нырцәытәи алитературақәа ракәны иҟоуп "[[Тексты пирамид|Апирамидақәа ртекстқәа]]».
== Ажәытә дунеи ==
{{Main|Ажәытә дунеи}}
=== Аҳәынҭқарреи ацивилизациеи ===
{{Main|Аҳәынҭқарра|Ацивилизациа}}
Ақыҭанхамҩатә револиуциа акыр аиҭакрақәа ахылҿиааит. Уи иалнаршеит, аамҭа цацыԥхьаӡа, ҳәынҭқаррақәаны ишьақәгылаз ауааԥсыра рыржәпара,. Атермин «аҳәынҭқарра» аҳәаақәҵақәа рацәоуп. [[Вебер, Макс|Макс Вебери]] [[Элиас, Норберт|Норберт Елиаси]] аҳәынҭқарра ҳәаақәырҵоит иалкаау агеографиатә ҵакыраҿы амчра закәанла ахархәаразы амонополиа змоу ауаа реиҿкаара аҳасабала.
[[Файл:Greatwall-SA3.jpg|thumb|left|280px|Аҳәаақәа аҳәынҭқаррақәа ирыкәшоит. Иналукааша ҿырԥштәуп 6700 [[км|км]] инареиҳаны зҽеиҵызхыз, III ашәышықәса ҳ. ҟ. раԥхьаӡа акәны [[Великая китайская стена|китаитәи аҭӡы ду]] аҩадантәи [[Кочевые народы|амҩасцәа]] рқәыларақәа рацәыхьчаразы идыргылаз. Уи нахыс иара изныкымкәа аҽеиҭанакхьан, еиҵыҵхьан.]]
Раԥхьатәи аҳәынҭқаррақәа цәырҵит [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиа]], [[Древний Египет|Ажәытәӡатәи Мысра]], [[Древняя Индия|Ажәытә Индиа]] [[4-е тысячелетие до н. э.|4-тәи азқьышықәса]] анҵәамҭеи – [[3-е тысячелетие до н. э.|3-тәи азқьышықәса]] ҳ. ҟ. алагамҭеи рзы Месопотамиа ицәырҵит акымкәа- ҩбамкәа [[город-государство|ақалақь-ҳәынҭқаррақәа]]. Китаи аҳәынҭқарра цәырҵит 3-тәи азқьышықәса анҵәамҭеи [[2-е тысячелетие до н. э.|2-тәи азқьышықәса]] ҳ. ҟ. алагамҭеи рзы.
Аҳәынҭқарра ишаԥу еиԥш амч закәанла ахархәаразы ихымԥадатәиу [[армия|ар]] аҭахуп. Ар ракәзар, уи иадгыло [[бюрократия|абиурократиада]] иҟалаӡом.
Мҽхакы ҭбаала аибашьрақәа мҩаԥысуан Абжьаратәи Мрагылара аҳәынҭқаррақәа рыбжьара. 1275 шықәса ҳ. ҟ. инарзынаԥшуа [[хетты|хеттааи]] мсырааи, аҳәынҭқаррабжьаратә [[мирный договор|ҭынчратә еиқәшаҳаҭрақәа]] рахьтә ижәытәӡатәиу [[Кадеш|Кадештәи]] аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит.
[[Империя|Аимпериақәа]] цәырҵуан иаԥну атәылаҿацәқәа ([[гегемония|агегемониа]]) рыбжьара агәҭантәи ахылҵшьҭрақәа рсуверенитет ашьақәыргыларала, убас ицәырҵит адунеи аҿы раԥхьатәи [[Саргон Древний|Саргон Аккадски]] [[Аккадская империя|иимпериа]] [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиа]] (аҳра иуан 2316-2261 шықәсқәа рзы ҳ. ҟ.), [[Урарту|Арарат-Вансктәи аҳра]] (IX-VI[[I век до н. э.|I ашәышықәса]]қәа ҳ. ҟ.), [[Новоассирийская империя|Новоассириатәи аимпериа]] (750-620 шықәса ҳ. ҟ.), [[Держава Ахеменидов|Ахеменидаа рҳәынҭқарра]] ([[VI век до н. э.|VI ашәышықәса]] ҳ. ҟ.), [[империя Маурьев|Мауриев иимпериа]] ([[IV век до н. э.|IV ашәышықәса]] ҳ. ҟ.), Китаитәи аимпериа ([[III век до н. э.|III ашәышықәса]] ҳ. ҟ.), [[Тигран II|Тигран инапхгараан]] [[Великая Армения|Ермантәыла Ду]] аимпериа II (I ашәышықәса ҳ. ҟ.), Римтәи аимпериа (I ашәышықәса ҳ. ҟ.).
Аимпериақәа ринтересқәа еиҿаҳауан, иаагозар VIII ашәышықәсазы еиԥш, [[Арабский халифат|Араб халифати]] (Испаниа инаркны [[Џьамтәыла|Иранынӡа]] напхгара зуаз) [[Династия Тан|Тан адинастиа]] Китаитәи аимпериеи ([[Синьцзян-Уйгурский автономный район|Синьцзиан]] инаркны [[Корея|Кореианӡа]] напхгара зуаз) жәашықәсала [[Центральная Азия|Азиа Хада]] ахылаԥшразы ианықәԥоз.
Иааныркыло аҵакыраҿы иреиҳау империаны иҟалеит [[Монгольская империя|Амонголтә]] ([[XIII век|XIII ашәышықәсазы]]). Абри аамҭазы Европеи, Азиеи, Аҩадатәи Африкеи руааԥсыра реиҳараҩык аҳәынҭқаррақәа иртәын. Аҳәынҭқаррақәа ыҟан [[Мексика|Мексикеи]] [[Аладатәи Америка|Аладатәи Америка]] мраҭашәаратәи ахәҭеи рҿы. Аҳәынҭқаррақәа еиҳа-еиҳа аҵакыраҭыԥқәеи ауааԥсыреи хылаԥшра рырҭон. Аӡәгьы иитәым аҵыхәтәантәи аҵакыраҭыԥқәа, уаҩ дахьықәнымхо [[Антарктида|Антарктида]] аламҵакәа, [[Берлинский конгресс (1878)|Берлинтәи аиқәшаҳаҭрала]] аҳәынҭқаррақәа ирзыршеит (1878 шықәса).
=== Ақалақьқәеи ахәаахәҭреи ===
{{main|Ақалақь|Ахәаахәҭра}}
[[Сельское хозяйство|Ақыҭанхамҩа]] иаԥнаҵеит, иагьалнаршеит [[продукты питания|афатә]] мыцхә аиқәырхара, уи ишиашоу афатә аалыҵқәа рҭыжьра знапы алакымыз ауаа ирыхәар алшон, иара раԥхьатәи [[Ақалақь|ақалақьқәа]] рцәырҵра арҵысит. Урҭ, рхатәы қыҭанхамҩатә аарыхра рымамкәа, ахәаахәҭреи, [[мануфактура|амануфактурақәеи]], [[Власть (государство)|аполитикатә мчреи]] рцентрқәа ракәхеит. Ақалақьқәа рыкәша-мыкәша иҟаз ақыҭақәа [[симбиоз|еилахәын]], ақыҭанхамҩа аалыҵқәа рыхәлабгон, уи ацынхәрас анапҟазаратә тауарқәеи еиуеиԥшым арратә хьчарақәеи аарышьҭуан.
Ақалақьқәа рыҿиара, [[этимология|етимологиалагьы]] фактлагьы, ацивилизациақәа рнырра аизҳара иаҟарартәуан, убри аан рсоциалтәи рекономикатәи ҩаӡара шьҭыҵуан.
[[шумеры|Шумерааи]], ажәытәӡатәи Египети, [[Цивилизация долины реки Инд|Инда акаршәреи]] рцивилизациақәа убриаҟара еиԥшымызт, хымԥада, ихьыԥшымкәа ицәырҵит. Ари аамҭазы ақалақьқәа рҭахрақәа ирықәныҟәаны ицәырҵит аҩыреи ахәаахәҭра ҭбааи.
Китаи раԥхьатәи ақалақьтә еилазаарақәа цәырҵыр алшон 2500 шықәса ҳ. ҟ. инарзынаԥшуа, аха археологцәа ишьақәдыргылаз раԥхьатәи ақалақьқәа цәырҵит [[Династия Шан|Шан адинастиа]] аан. 2-тәи азқьышықәсазы ҳ. ҟ. ацивилизациақәа цәырҵит [[Крит|Крит]], аматериктә [[Бырзентәыла|Бырзентәыла]], [[Ҭырқәтәыла|Ҭырқәтәыла]] агәҭа.
Америкатәи ацивилизациа дуқәа – [[Майя (цивилизация)|Маиа]], [[Моче|Моче]], [[Наска (культура)|Наска]]-Цәырҵит Мезоамерикеи [[Перу|Перуи]] 1-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ. анҵәамҭазы.
Адунеи аҿы раԥхьаӡа акәны [[монета|аԥараҿырпқәа]] рыԥҟара хацыркын 625 шықәса ҳ. ҟ. [[Лидия|Лидиа]] (мраҭашәаратәи [[Анатолия|Анатоли]] иахьатәи Ҭырқәтәыла).<ref>{{Cite web |url=http://rg.ancients.info/lion/article.html |title=Первая монета: Лидийский лев |access-date=2007-03-27 |archive-date=2013-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131117011653/http://rg.ancients.info/lion/article.html |url-status=live }}</ref>
Ахәаахәҭратә мҩақәа цәырҵит [[Левант|Мрагыларатәи Адгьылбжьарамшын]] аҿы 4-тәи азқьышықәсазы ҳ. ҟ. .Раԥхьатәи инеиҵыху ахәаахәҭратә мҩақәа цәырҵит 3-тәи азқьышықәсазы х . ҟ., Месопотамиа шумераа ажәытә индиатәи ацивилизациеи дареи ахәаахәҭра ианалага. Китаии [[Шьамтәыла|Шьамтәылеи]] рыбжьара [[Великий шёлковый путь|абырфын мҩа ду]] цәырҵит II-тәи ашәышықәсазы ҳ. ҟ. Азиа Хадеи Аџьамтә империеи рықалақьқәа арҭ ахәаахәҭратә мҩақәа реихысырҭа дуқәа ракәхеит.
[[Финикия|Финикиатәии]] [[Древняя Греция|ажәытә бырзентәии]] ацивилизациақәа адгьылбжьарамшынтә ӡҭарчы аҿы ахәаахәҭра-хырхарҭа змоу аимпериақәа аԥырҵеит [[1-е тысячелетие до н. э.|1-тәи азқьышықәса]] анҵәамҭазы 1-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ. анҵәамҭеи алагамҭеи рзы [[арабы|арабцәа]] аԥыжәара рыман [[Индийский океан|Индиатәи аокеан]], [[Восточная Азия|Мрагыларатәи Азиа]], [[Сахара|Сахара]] рыхәаахәҭратә маҩақәа рҿы. 1-тәи азқьышықәса анҵәамҭазы Адгьылбжьарамшын ахәаахәҭраҿы аԥыжәара рыман арабцәеи [[евреи|ауриацәеи]]. [[2 тысячелетие|2-тәи азқьышықәса алагамҭазы]] [[итальянцы|италиаа]] ари ароль ааныркылеит. [[Фландрия (историческая область)|Фламандтәии]] [[Германиа|анемецтәии]] ақалақьқәа [[Северная Европа|Аҩадатәи Европа]] ахәаахәҭратә мҩақәа ирыгәҭылсахеит. Ақалақь дуқәа зегьы ахәаахәҭратә мҩақәа реихысырҭақәа рҿы иҿиеит.
=== Адинхаҵареи афилософиеи ===
{{main|Афилософиа аҭоурых|Адин аҭоурых}}
[[Афилософиа|Афилософиатә хшыҩзцара]] ҿыцқәеи адинхаҵарақәеи цәырҵуан [[Восток (макрорегион)|Мрагыларагьы]] Мраҭашәарагьы, аиҳаракгьы VI ашәышықәсазы ҳ. ҟ. Убри аамҭазы адунеи аҿы иҿиеит адинхаҵарақәа рацәаны, иреиҳау иреиуахеит Индиа [[индуизм|аиндуизми]] [[буддизм|абуддизми]], Џьамтәыла [[зороастризм|азороастризми]]. [[иудаизм|Аиудаизм]] аира [[авраамические религии|авраам динхаҵарақәа]] хацнаркит.
Мрагыларахь афилософиатә хәыцра ашкол дуқәа цәырҵит, урҭ рыбжьара иахьатәи амшқәа рҟынӡа аԥыжәара рымоуп
китаитәи ахәыцыҩцәа. Инарҭбааны ирдыруеит [[даосизм|адаосизм]], [[легизм|алегизм]], [[конфуцианство|аконфуцианра]], аҵыхәтәантәи атрадициа аԥыжәара аманы иаанхоит. [[Конфуций|Конфуциа]] ишьҭанеицәа [[политика|аполитикатә]] [[Ахшыҩырҵара|мораль]] ишашьҭоу азакәан амч ала акәӡам, аҿырԥши атрадициақәеи рымч ала ауп.
Мраҭашәарахь ажәытә бырзен философиатә традициа ӡырган [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотельи]] рышколқәа рыла. Уи Европантәи Абжьаратәи Мрагыларахь инеит IV ашәышықәсазы ҳ. ҟ. [[Алеқсандр Македонски|Александр Македониатәи]] импыҵахаларақәа раан.
=== Ажәытәтәи ацивилизациақәа ===
{{Main|Ацивилизациа}}
Ашықәсԥхьаӡара ҿыц ҟалаанӡа аҵыхәтәантәи ашәышықәсақәа рзы Адгьылбжьаратә мшын, аӡиасқәа [[Ганг|Ганг]], [[Хуанхэ|Хуанхе]] аимпериақәа рзы иԥсабаратәу ҳәаақәаны иҟалеит.
Индиа [[Империя Маурьев|Мауриев иимпериа]] [[Южная Азия|Аладатәи Азиа]] аҩадатәи ахәҭаҿы аҳра ауан, убри аан [[Пандья|Пандиев иимпериа]] –Индиа аладатәи ахәҭаҿы.
Китаи [[Цинь (династия)|Цинь]], [[Хань (династия)|Хан]] рдинастиақәа римпериатә дгьылқәа дырҭбааит аполитикатә еидкылареи, акоммуникациақәа реиӷьтәреи, аимператор [[У-ди|У-ди]] аҳәынҭқарратә [[монополия|монополиақәа]] иаԥиҵақәаз рыла.
Мраҭашәарахь абырзенцәа иаԥырҵеит ацивилизациа, уи аҭоурыхҭҵааҩцәа реиҳараҩык ргәаанагарала ҳаамҭазтәи [[западная цивилизация|Мраҭашәаратәи ацивилизациазы]] ишьаҭарку культураны иҟалеит.
Шәышықәсақәак рышьҭахь, III ашәышықәсазы ҳ. ҟ. [[Древний Рим|аурымқәа]] рҵакырақәа рырҭбаара иалагеит ампыҵахаларақәеи аколонизациеи рыла. Аимператор [[Октавиан Август|Август]] ихаан (I ашәышықәса анҵәамҭа ҳ. ҟ.) Адгьылбжьаратә мшын иаԥну адгьылқәа зегьы Рим хылаԥшра рнаҭон.
Аимпериа дуқәа аҵакырақәа арратә [[Ампыҵахалара|аннексиеи]] ақыҭанхамҩатә центрқәаны иҟалоз ихьчоу аиланхарҭақәа рышьақәыргылареи ирхьыԥшын. Аимпериақәа рышьақәыргыларала ишьақәгылаз азыҟашьатә дунеи [[международная торговля|жәларбжьаратәи ахәаахәҭра]] агәацԥыҳәара анаҭон; аиҳаракгьы Адгьылбжьарамшын ахәаахәҭратә мҩа дуқәа ҿиеит [[Эллинизм|аеллинцәа раамҭазы]].
Аимпериақәа ар дуқәеи абиурократиа хадеи рныҟәгара ахымԥадатәра иадҳәалоу азеиԥш проблемақәа ирықәшәеит. Арҭ ахарџьқәа еиҳарак [[крестьянство|анхаҩыжәлар]] ирықәын, убри аан адгьылмпыҵакыҩцәа дуқәа еизаку аусбарҭа ақәыӷәӷәара рҽацәхьаркыр рылшон.
[[варвары|Аварварцәа]] аҳәаақәа рышҟа рқәыларақәа аҩныҵҟатәи аилаҳара апроцессқәа дырццакит. Хан аимпериа [[гражданская война|атәылауаҩратә еибашьрахь]] ахы археит 220 шықәсазы ҳ. ҟ., уи римтәи ашәахтә аизгара азин анаҭеит, иара убри аамҭа инақәыршәаны аилаҳарагьы иалагеит.
Евразиа, Америка, [[Северная Африка|Аҩадатәи Африка]] иаҩцамыз [[умеренный климат|атҿылаҿацәқәа]] зегьы рҿы аимпериақәа реизҳареи реилаҳареи иаҿын.
== Абжьаратәи ашәышықәса ==
{{Main|Абжьаратәи ашәышықәсақәа}}
Шәышықәсала (II ашәышықәса ҳ. ҟ.) зҽеиҵызхыз Римтәи аимпериа маҷ-маҷ аилаҳара Мрагылара Ааигәа аҟынтәи мраҭашәарахь [[Ақьырсианра|ақьырсианра]] аларҵәара иақәшәеит. [[Западная Римская империя|Мраҭашәаратәи Римтәи аимпериа]] [[Германские племена|германиатәи ахылҵшьҭрақәа]] ржәыларала икаҳаит цәыббра 4, 476 шықәсазы. Уи ацынхәрас ицәырҵит ишакәхалак акала [[Римско-католическая церковь|Римтәи-акатоликатә уахәама]] иадҳәалоу еинышәашьа змам ҳәынҭқаррақәак. 1054 шықәсазы ауахәама [[Католическая церковь|Римтәи-акатоликатәи]] [[Православная церковь|Аиашахаҵаратәи]] уахәаманы еихызшаз [[схизма|асхизм]] ҟалеит. Мрагыларатәи Адгьылбжьарамшын аҿы Римтәи аимпериа иаанхаз ахәҭа наҟ-наҟ [[Византийская империя|Византиатәи империаны]] иҟалеит. Ашәышықәсақәа рнаҩс Мраҭашәаратәи Европа иԥку аидгыла аиҭашьақәыргылара алшеит 962 шықәсазы [[Священная Римская империя|Иԥшьоу Римтәи аимпериа]] аԥҵарала, уахь иаҵанакуан иахьатәи [[Германиа|Германиа]], [[Италиа|Италиа]], [[Недерланд|Нидерланд]], [[Бельгиа|Бельгиа]], [[Швеицариа|Швеицариа]], [[Австриа|Австриа]] иахьрыҵаркуа ҳәынҭқаррақәак. Рацәак мҵыцкәа, 800 шықәсазы ицәырҵит [[Каролингская империя|Каролингтәи аимпериа]], иахьатәи Франциа аҵакыраҿы, уи 843 шықәсанӡа иҟан. 1096 шықәсазы излагаз [[Крестовые походы|Аџьартә ныҟәарақәа]] мраҭашәаратәи аԥсылманцәа ирымпыҵархалаз [[Святая земля|Иԥшьоу адгьыл]] ахылаԥшра аиҭашьақәыргыларазы ҽазышәара маншәаламызт. 1346-1353 шықәсқәа рзы Европа ахьынӡанаӡааӡо иҵысит амырза чымазара, [[Чёрная смерть|Аԥсра Еиқәаҵәа]], Европа ауааԥсыра 30% инаркны 60% рҟынӡа рыԥсҭазаара ҿахызҵәаз,.1337 шықәсазы иалагеит [[Столетняя война|Шәышықәсатәи аибашьра]], уи мҩаԥысуан 1453 шықәсанӡа, иара арратә ус анырра ду анаҭеит. [[XVI век|XVI ашәышықәсазы]] иалагеит амассатә динхаҵаратәи ауаажәларра – политикатәи ҵысра – Ауахәама ареформа азура иазырхоу [[Реформация|Ареформациа]], уи ахыҵхырҭахь ахынҳәра ҽыҵгас иҟаҵаны. Адинхаҵаратә аспектқәа рыдагьы Ареформациа иара убасгьы иаҵанакуан аполитикатә, аекономикатә, акультуратә аспектқәа.
Китаи [[династия|адинастиақәагьы]] ирызҳауан, еилаҳауан. Мрагыларатәи [[Династия Хань|Хан Адинастиа]] анкаҳа, [[Эпоха Троецарствия|Хаҳрак раамҭа]] анааи ашьҭахь аҩадантәи амҩасцәа рхылҵшьҭрақәа [[IV век|IV ашәышықәсазы]] ҳ. ҟ. аҵакыраҭыԥқәа рымпыҵахалара иалагеит, аҵыхәтәаны Аҩадатәи Китаи зегьы ргеит, аҳра ссақәа рацәаны ишьақәдыргылеит. [[Династия Суй|Суи адинастиа]] Китаи еиднакылеит 581 шықәсазы, Тан Адинастиа анапхгара ашықәсқәа раан (618-907 шықәсқәа) Китаи аҩбатәи «ахьтәы шәышықәса»иалалеит. Китаи [[Крестьянство|анхаҩыжәлар]] рхы иақәиҭын, раалыҵ рҭир рылшон, аӷьараҳәа аџьармыкьа иалахәхар рылшон. Ақыҭанхамҩа алҵшәа ҳаракын, китаитәи ауаажәларра ақалақь ԥсҭазаара радԥхьалара ҳаракын. Атәыла технологиала иҿиан, [[чугун|аҭыџь]] аҭыжьреи, [[поршень|апорштә]] [[Меха (техника)|хәыблқәа]] реиҿартәышьеи, [[висячий мост|ацҳа кнаҳақәа]] реибаркышьеи, акьыԥхь атехнологиеи [[компас|компасқәа]] рыҟаҵареи амонополиақәа аман.<ref>{{Cite web |url=http://www.nri.org.uk/joseph.html |title=Джозеф Нидхэм |access-date=2007-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118121356/http://www.nri.org.uk/joseph.html |archive-date=2008-01-18 |url-status=dead }}</ref> Тан адинастиагьы еилаҳаит, аха шәышықәсабжа аилаҩынтра ашьҭахь [[Сун (династия)|Сун Адинастиа]] Ҩаԥхьа Китаи еиднакылеит 982 шықәсазы, амҩасцәа аҩадатәи римпериақәа рықәыӷәӷәара еиԥымҟьо иҟалаанӡа. Аҩадатәи Китаи Цинь Адинастиа иалаӡит 1141 шықәсазы, 1279 шықәсазы Амонголтә империа Китаи зегьы агеит, Евразиа шамахамзар зегьы еиԥш, [[Центральная Европа|агәҭантәии]] [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европеи]], иара убас [[Иапониа|Иапониеи]] аламҵакәа.
Иара убри аан аҩадатәи Индиа аҳра ауан [[Империя Гупта|Гупта Аимпериа]]. Аладатәи Индиа ицәырҵит [[Дравиды|адравидцәа]] раҳра дуқәа хԥа: [[Чера (династия)|Черов]], [[Чола|Чола]], [[Пандья|Пандиев аимпериа]]. Анаҩс иҟалаз аҭышәынтәалара [[индус|аиндусцәа]] ркультура «ахьтәы шәышықәса» шыҟалаз адырра ҟанаҵеит (IV-V ашә. ҳ. ҟ.)
[[Файл:Llullaillaco mummies in Salta city, Argentina.jpg|thumbnail|250px|right|Амумиа Инка.]]
[[Файл:Machu-Picchu.jpg|thumbnail|250px|right|[[Мачу Пикчу|Мачу-Пикчу]] – «Иӡыз [[Инки|Инкцәа]] рықалақь» – зегь раасҭа еицырдыруа Инкцәа рцивилизациа иасимволны иҟалеит.]]
Иара убри аан [[Центральная Америка|Агәҭантәи Америка]] аилазаара ҭбаақәа аҿиара иалагеит, урҭ рахьтә еиҳа аҵакы змоу Мезоамерика иҟаз [[Майя (цивилизация)|маиеи]] [[ацтеки|ацтекааи]] рцивилизациа ауп. [[ольмеки|ольмекаа]] рҿы ан культура маҷ-маҷ ианкаҳа, маиа ақалақь дуқәа – аҳәынҭқаррақәа рхыԥхьаӡареи рнырреи ирыцлон, ркультура [[Юкатан|Иукатани]] уи иаԥну атәылаҿацәқәеи зегьы ирылаҵәеит. Ацтекаа ихьшәоу римпериа ааигәа-сигәа иҟаз акультурақәа рыла иргылан [[тольтеки|тольтекаа]] реиԥш иҟоу рнапаҿы иааргаз ажәларқәа рныррала.
Аладатәи Америка XIV-XV ашәышықәсақәа рзы аинкцәа реизҳазыӷьара ҟалеит. [[Куско|Куско]] аҳҭнықалақь змаз [[Империя инков|аинкцәа римпериа]], [[Анды|Андақәа]] зегьы ирылаҵәоз, технологиала ишәҭыкакаҷуан, иҿиан, еицырдыруеит [[дорожная система инков|аинкцәа рымҩатә система]] ссири ахаҳәеиқәҵаҩцәа рҟазара ҟаимаҭи.
[[VII век|VII ашәышықәсазы]] [[Аравия|Аравиа]] ицәырҵыз [[Ислам|аԥсылманрагьы]] аҭоурых аҿы амч дуқәа ируакхеит, адгылаҩцәа жәпакы инадыркны Абжьаратәи Мрагылара, Аҩадатәи Африка, Азиа Хада, Индиа, иахьатәи [[Индонезиа|Индонезиа]] адәеиужьқәа рҿы империақәак рышьаҭаркра аҟынӡа амҩа ианысит.
Аҩада-Мрагыларатәи Африка: [[Нубия|Нубиеи]] [[Ефиопиа|Ефиопиеи]] [[христиане|қьырсиантә]] анклавқәаны иаанхеит, уи аамҭазы [[экватор|аекватор]] аҩадахьала Африка егьи ахәҭа [[ислам|аԥсылманра]] аднакылеит. Аԥсылманра рыманы иааит раԥхьаӡа акәны Сахарантә ахәаахәҭра уақәгәыӷыртә иҟазҵаз атехнологиа ҿыцқәа. Ари ахәаахәҭра ашәахтәқәа рақәҵара Аҩадатәи Африкаҟа аизҳазыӷьара ааргеит, [[Сахель|Сахель]] аҳрақәак рыҿиара алдыршеит.
Ари аамҭа Адунеизегьтәи аҭоурых аҿы иазгәаҭан атехнологиақәа ашьшьыҳәа, аха иҭышәынтәаланы рыҿиарала, акыр шәышықәсақәа зхызгаз [[стремя|аҽышькыли]] [[плуг|акәаҭан]] ҿы нарҳәы-аарҳәи реиԥш иҟоу акрызҵазкуа аԥҵамҭақәа рыла. Регионқәак рҿы иҟан, атехнологиатә ҿиара ццакы аамҭақәагьы. Иҟалап зегь реиҳа ихадоу – Адгьылбжьарамшын аҿы [[эллинизм|аеллинизм]] аамҭа акәзар, шәкыла атехнологиа ҿыцқәа анаартыз. Ас еиԥш апериодқәа ирышьҭанеиуан атехнологиатә каҳара, иаагозар, Римтәи аимпериа акаҳараан, анаҩс заатәи Абжьарашәышықәсақәа раан.
== Аамҭа ҿыц ==
{{Main|Аамҭа ҿыц}}
[[Файл:Gutenburg bible.jpg|right|thumb|150px|Акьыԥхьгазы [[книгопечатание|анбанҟәара ашрифт аԥҵара]] 1450 шықәсазы Германиа [[Life (журнал)|ажурнал «Лайф»]] азқьышықәса иреиҳаӡоу ахҭысқәа шәкы рахьтә ахҭыс №1 ҳәа хьӡыс ианаҭеит. Хәшьарақәак рыла, 1455 шықәсазы икьыԥхьыз раԥхьатәи "[[Абиблиа|Абиблиа]]" анҭыҵ ашьҭахь, 50 шықәса инареиҵаха, 9 млн инареиҳаны ашәҟәқәа ҭыжьын.]]
Ақыҭанхамҩатә цивилизациақәа шамахамзар зегьы рыкәша-мыкәша аҭагылазаашьақәа акыр иԥыркуан. [[Производительность труда|Аџьа алҵшәа]] лаҟәны иаанхон, аҳауатә ҽыԥсахрақәа идырмарион аекономикатә еизҳазыӷьарақәеи аиҵахарақәеи, ацивилизациақәа аҿиареи аилаҳареи рзаазгоз. Римтәи Аимпериа аахыс XVI ашәышықәсанӡа адунеи абжьаратәи аԥсҭазаара аҩаӡара 10% илаҟәит, аиҳаракгьы аекономикатә аганахьала ааха аиуит Мрагылара Ааигәа Арегион.
Аха 1500 шықәса инарзынаԥшуа адунеизегьтәи аҭоурых аҿы зхаҭабзиара ҳараку аиҭакра ҟалеит. Ахәаахәҭра иарҿиаз атехнологиатә ԥыжәареи абзазареи хәыҷы-хәыҷла алшарақәа рырҭбаара ахылҿиааит. XVI ашәышықәса акыр шагыз цивилизациақәак ишьақәдыргылеит иҿиоу аилазаарақәа. Ажәытә бырзенцәеи аурымқәеи иҿиоу [[экономика|аԥаратә економика]] адгылара змоу, [[финансовый рынок|афинанстә џьармыкьақәеи]] [[частная собственность|ахатә мал азини]] змоу, иҿиоу ауаажәларратә еизыҟазаашьақәа шьақәдыргылеит,. Арҭ аинститутқәа [[капитал|акапитал]] иааиԥмырҟьаӡакәа аизгареи [[производительность труда|аџьа алҵшәа]] аизҳареи рзы аҭагылазаашьақәа аԥырҵеит. Хәшьарақәак рыла, Римтәи аимпериа еиҳа иҿиоу арегионқәа ируаку Римтәи Италиа уааԥсырала ахашәалахәы XVIII ашәышықәсазы иҿиаз аекономикақәа аиԥш зеиԥшу рырбага иаҿырԥшын, Македониа (иахьатәи Бырзентәыла) II ашәышықәса аԥсҭазаара аҩаӡара арбагақәа рҟынӡа ианнеи XIX ашәышықәсазы ауп. Аклассикатә цивилизациақәа еиӷьны иҿиаз ррегионқәа еиҳа [[урбанизация|ақалақь ԥсҭазаара иадԥхьалан]], иҿыцӡоу аҭоурых заатәи аамҭазтәи регионқәак раасҭа. Аха арҭ ацивилизациақәа хәыҷы-хәыҷла аилаҳара иалагеит, иқәӡааит, уи зыхҟьаз амзызқәа аҭоурыхҭҵааҩцәа иахьа уажәраанӡагьы еимаркуеит.<ref>[http://www.atypon-link.com/AEAP/doi/abs/10.1257/089533006776526148#search=%22the%20economy%20of%20the%20roman%20empire%20temin%22 Экономика ранней римской империи]</ref>
Азныказы XIV ашәышықәсазы излагаз [[Эпоха Возрождения|европатәи Аиҭарҿиара]] адунеитә ҭҵаарадырратә еихьӡарақәа
«реиҭаартра», Европа аекономикатәи асоциалтәи шьҭыҵра акәын. Аиҭарҿиара ицәырнагеит адунеи «адырра бзиа» азыҟазаашьа акультура, анаҩс [[Ренессансный гуманизм|агуманизми]], [[научная революция|аҭҵаарадырратә револиуциеи]], аҵыхәтәан ааглыхратә револиуциа аиҭакра дуқәеи рахь икылнагеит. Аха [[XVII век|XVII ашәышықәсазы]] аҭҵаарадырратә револиуциа атехнологиақәа иаразнак анырра рнаҭомызт; XVIII ашәышықәса аҩбатәи азбжазы ауп аҭҵаарадырратә еихьӡарақәа апрактикатә қәԥшылараҿы инарҭбааны ахархәара ианалага.
Европа XVIII ашәышықәса азбжазы иахьҿиаз амзызқәа ҩба ракәын иамаз: [[предпринимательство|анаплакра]] акультуреи [[Атлантика|атлантикатәи]] ахәаахәҭра ([[работорговля|атәцәа рыҭирагьы]] налаҵаны) иарҿиаз абзазареи. Ҭоурыхҭҵааҩцәақәак 1750 шықәсазы Китаи еиҳа иҿиаз араионқәа рҿы аџьа алҵшәа евроатлантикатәи аекономика ишақәшәац иақәшәон ҳәа ианышьақәдыргылоз аамҭазы, егьырҭ аҭоурыхҭҵааҩцәа [[Энгас Мэддисон|Енгас Меддисон]] иеиԥш агәаанагара рымоуп, Мраҭашәаратәи Европа аӡәыцыԥхьаӡа иусура алҵшәа, Абжьарашәышықәсазы уи егьырҭ арегионқәа рҿы инагӡаны иақәшәо арбага иаԥнагеит ҳәа.<ref>{{Cite web |url=http://www.ggdc.net/maddison/ |title=Домашняя страница Энгаса Мэддисона |access-date=2007-03-29 |archive-date=2010-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100728181613/http://www.ggdc.net/Maddison/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nber.org/cgi-bin/author_papers.pl?author=carol_shiue |title=Вольфганг Келлер и Кэрол Шью |access-date=2007-03-29 |archive-date=2006-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060528213159/http://www.nber.org/cgi-bin/author_papers.pl?author=carol_shiue |url-status=dead }}</ref>
[[Файл:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|мини|Мона Лиза, Леонардо да Винчи. Аиҭарҿиареи аҿыханҵеи ааидкыланы раамҭа иаҵанакуа, зегь реиҳа еицырдыруа аҩымҭақәа ируакуп.]]
Абжьарашәышықәсақәа анхыркәшаха, Европа егьырҭ ацивилизациақәа изреиҳахаз, [[Промышленная революция|ааглыхратә револиуциа]] ԥсадгьылны изыҟалаз, адунеи аҿы аԥыжәара аго изалагаз аилыркаарақәа рацәоуп. Макс Вебер ишьақәирӷәӷәоит европатәи аусуцәа [[протестантство|рпротестанттә етика]] иахҟьоит ҳәа, уи иара игәаанагарала егьырҭ раасҭа рҽазҵәылхны, еиҳаны аус днаруан. Даҽа социал-економикатә еилкаарак ари азҵаара [[демография|адемографиа]] иаднаҳәалоит: Европа, аҭаацәара [[Целибат|иаламлац адинмаҵзуҩцәа]], аколониалтә мҳаџьырра, ааглыхратә центрқәа рҿы аԥсра ҳаракы, иааиԥмырҟьаӡакәа аибашьрақәа, аҭаацәара алалара ақәра ахыԥара азиатәи акультурақәа раасҭа ауааԥсыра реизҳара еиҳа иааннакылон. Аус зуша анапқәа разымхара аекономикатә технологиақәа рыҿиаразы [[прибавочная стоимость|ацҵатә хәыԥса]] аинвестициақәа аҭахын, иаагозар, [[водяная мельница|аӡлагара]], [[фабрика|афабрика ахархәарала аарыхра]], [[прядение|ахахареи]] [[станок (ткацкий)|асреи рыстанокқәа]], [[паровой двигатель|фақьла арныҟәага]], аидарамҩангара, изызҳауа ауааԥсыра фатәыла реиқәыршәара акәымкәа.
Аӡәырҩы иазырыԥхьаӡоит, Европа азы иҟазшьарбагоу ахақәиҭра аидеалқәа инарымаданы, европатәи [[право собственности|ахатәтәреи]] зхы иақәиҭу [[рыночная экономика|аџьармыкьатә економикеи]] рзин аинститутқәа даҽаџьара аасҭа иӷәӷәан ҳәа. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы аҵарауаа, даагозар [[Померанц, Кеннет|Кеннет Померанц]], ари аҩыза агәаанагара иаҿагылоит, европатәи аихьӡарақәа инеиԥынкыланы иахьыладырҟәыз азы адунеитә ҭоурых аревизиатә знеишьа акритика шазыруагьы.<ref>''Ricardo Duchesne''. Журнал исторического общества, том. 6, выпуск 1 (Март 2006). — C. 69—91.</ref>
Европа агеографиагьы ароль ду нанагӡар алшон. Абжьаратәи Мрагылара, Индиа, Китаи ашьхақәа рыкәыршоуп, аха урҭ аԥынгылақәа рнаҩс иҟоу аҵакырақәа акыр акаршәрақәа рымоуп. [[Пиренеи|Пиренеиа]], [[Альпы|Альпа]], [[Апеннинские горы|Апеннина]], [[Карпаты|Карпаты]] уҳәа ашьхатә системақәа рҿаԥхьа Европа иахысуеит, уи адагьы аконтинент аҩадатәи амшынқәа рыла еихшоуп. Урҭ Европа Агәҭантәи Азиантәи ампыҵахалаҩцәа рацәыхьчарақәак алдыршеит. Абџьар ашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа амҩасцәа арратә дунеихәаԥшышьала Евразиатәи аконтинент аперифериа аграртә ҳәынҭқаррақәа рҿы аҳра руан, аҩадатәи Индиа акаршәрақәа, мамзаргьы Китаи акаршәрақәа ирықәлозар, раанкылара залыршахомызт. Ас еиԥш иҟаз ақәыларақәа лассы-лассы ихырҵәаган. [[История ислама|Аԥсылманра ахьтәы шәышықәса]] нҵәеит амонголцәа [[Багдад|Багдад]] анеимырҵәа 1258 шықәса рзы, Индиеи Китаии аамҭа-аамҭала ақәыларақәа ирықәшәон, Урыстәыла акыр шәышықәса [[татаро-монгольское иго|аҭаҭар-монголтә тәра]] имапыҵакын. Агәҭантәи Азиа «агәы» [[логистика|логистикала]] еиҳа иацәыхароу агәҭантәи Мраҭашәаратәи Европа ас еиԥш иҟоу ашәарҭарақәа рзы еиҳа иуашәшәырамхеит.
Агеографиагьы акрызҵазкуа [[геополитика|агеополитикатә]] еиԥшымзаарақәа ирыцхраауан. Рҭоурых аиҳарак Китаии, Индиеи, Абжьаратәи Мрагылареи еидкылан арҭ аҳәынҭқаррақәа рыкәша-мыкәша иҟаз ашьхақәеи ацәҳәырақәеи рҟынӡа инаӡоз аԥыжәара змаз мчы заҵәык ала. 1600 шықәсазы [[Османтәи аимпериа|Османтәи аимпериа]] Абжьаратәи Мрагылара шамахамзар зегьы хылаԥшра анаҭон, Мин адинастиа Китаи напхгара анаҭон, [[империя Великих Моголов|Могол Дуқәа римпериа]] Индиа анырра ааннакылон. Ус акәымкәа, Европа есымша аиҳара еибашьуаз ҳәынҭқаррақәак рыла еихшан. Паневропатәи аимпериақәа, Римтәи аимпериа аламҵакәа, ишаацәырҵыз еиԥш, хара имгакәа аилаҳарахь рхы дырхеит.
Лассы-лассы ирҳәоит европатәи ақәҿиара ахыҵхырҭақәа ируакын европатәи аҳәынҭқаррақәа рыбжьара аиндаҭлара ӷәӷәа ҳәа. Егьырҭ арегионқәа рҿы аҭышәынтәалара лассы-лассы аҿиара аасҭа ихадаз приоритетын. Китаи мшынтә ҳәынҭқаррак аҳасабала аҿиара аанкылан Мин адинастиа аан амшынтә хәаахәҭра азин аҟамҵарала. Европа аполитикатә еилибамкаарақәа ирыхҟьаны ас еиԥш акомплекстә ԥкыра залыршахомызт; ари аҩыза ӡбамҭа здызкылаз аҳәынҭқарра иаразнак аконкурентцәа ирыҵахон.
Европа аҳаракра хымԥада акрызҵазкуа даҽа географиатә факторын Адгьылбжьаратә мшын, уи зқьышықәсала амшынтә мҩаду аҳасабала аус ауан, атауарқәеи, ауааи, аидеиақәеи, аартрақәеи реимдара иацхраауан.
Европа иаҷыданы [[тропики|атропикатә тәылақәа]] рҿы иахьагьы инарҭбааны ахархәара рымоуп ауааи, урҭ рыԥстәқәеи, рылаҵарақәеи рымчи ргәабзиареи ҵыкәкәо, атропикатә чымазарақәеи [[паразиты|апаразитқәеи]]. Урҭ апрогресс иаԥырхагоу асоциал-еиԥҟьаратә факторуп.
=== Европа аҿиара ===
[[Файл:Vascodagama.JPG|thumb|right|180px|[[Васко да Гама|Васко да Гама]] XV ашәышықәса анҵәамҭа – XVI ашәышықәса алагамҭазы [[пряность|аҳаскьын лаҳалаҳақәа]] рзы [[Индиа|Индиаҟа]] иныҟәара.]]
{{main|Агеографиатә аартра дуқәа}}
XIV ашәышықәсазы Италиеи, анаҩс Европа зегьи Аиҭарҿиара аамҭа ааит. Ҳаамҭазтәи ҵарауаақәак азҵаара ықәдыргылоит: аҟазареи агуманизм аидеиақәеи реизҳазыӷьара аҭҵаарадырраа ахәарҭа азаанагаҵәҟьама, мамзаргьы араб культурақәеи европатәи акультурақәеи еизгоу рдыррақәа реилалара акраҵанакма ҳәа. Ихадоу аартрақәа ируакхеит [[каравелла|аӷбақәа рыҟаҵара]], араб хкәакьтәии европатәии [[парус|аԥра]] [[прямой парус|иашақәа]] еилаԥсаны измаз раԥҵара. Дара [[Атлантикатә аокеан|Атлантикатәи аокеан]] шәарҭарада ахысра зылшо раԥхьатәи ӷбақәаны иҟалеит. [[навигация|Анавигациа]] аганахьала акрызҵазкуа аус адуларақәа инарываргыланы ари атехнологиа [[Колумб, Христофор|Христофор Колумб]] илнаршеит 1492 шықәсазы Атлантикатәи аокеан дахысны Африкеи Евразиеи Америка раԥшьра.
Ари ахҭыс аконтинентқәа рыхԥагьы рзы адраматә хҟьаԥҟьақәа аман. Европаа иааргеит америкаа ахаангьы изықәымшәацыз [[вирус|авирустә]] чымазарақәа. Урҭ рӷьырак ҭахеит ихырҵәагоу [[эпидемия|аымазара ҿкқәа]] жәпакы ирыхҟьаны. Европаа аҽқәеи, аџыри, [[огнестрельное оружие|абџьари]] рхы иархәаны атехнологиатә ԥыжәара рыман, ацтекааи аинкцәеи рҳәынҭқаррақәеи, иара убас нхыҵ америкатәи акультурақәеи риааираҿы ирыцхраашаз.
Ахьи аресурсқәеи ауаа рыдгьыл гәакьақәа ааныжьны Европантәи Америкаҟа ахҵәара иаднаԥхьалон. Аусуратә мчы аизырҳаразы аколониа ҿыцқәа рҿы [[рабство|Африкантәи атәцәа]] жәпаҩыла рҭагалара иалагеит. Дук мырҵыкәа Америка ицәырҵит расазаҵәыктәи ажәлар – атәцәа. Мраҭашәаратәи Африка акәзар, африкагәҭантәи ажәларқәа рымаҵ адырураҿы аизҳазыӷьара зауз, [[Невольничий берег|Атәцәа рыԥшаҳәаҿы]] ҳәа изышьҭаз аҭыԥ аҿы, аҳәынҭқаррақәа жәпакы цәырҵит.
[[Файл:Eertvelt, Santa Maria.jpg|thumb|right|200px|''[[Санта-Мария (судно)|Санта Мариа]] аԥырсал аҿы''. Асахьаҭыхҩы [[Андриес ван Эртвельт|Андрис ван Ертвельт]], 1628 шықәса инарзынаԥшуа. Христофор Колумб зегьы еицырдыруа иԥра [[каракка|ӷба ду]].]]
Европа амшын ампыҵахалараҿы, аконтинент агеографиа инақәыршәаны, рлагала еиҳа иҵаҵӷәыркуп агаҿа ҳәынҭқаррақәа: Португалиа, Испаниа, [[Англызтәыла|Англиа]], [[Франциа|Франциа]], [[Недерланд|Нидерланды]]. Португалиатәии Испаниатәии аимпериақәа раԥхьа аԥыжәара змаз мпыҵахалаҩцәан, анырра иахыҵхырҭан, аха дук мырҵыкәа еиҳа аҩадатәи Англыз, Афранцыз, Голландиатәи Атлантика аԥыжәара рго иалагеит. XVII-XVIII ашәышықәсақәа рзы иҟалаз аибашьрақәа акыр, [[Наполеоновские войны|Наполеон иеибашьрақәа]] кульминациас ирыман, Британиа ду шьақәгылеит адгьыл зегьы зымҽхазкыз раԥхьатәи адунеитә ҳәынҭқаррак аҳасабала, уи ақәыԥшылара аԥшьбатәи ахәҭак аҟынӡа напхгара аҭо (ари аамҭазы уи «Иҭамшәо амра аимпериа» ҳәа ахьӡ аиуит).
Адмирал [[Чжэн Хэ|Чжен Хе]] иныҟәарақәа аанкылан амонголцәа анықәырца ашьҭахь ишьақәгылаз Мин адинастиаҟны. Зны-зынла «алагарҭатә [[капитализм|капитализм]]» ҳәа изышьҭоу китаитәи ахәаахәҭратә револиуциагьы аанкылан. Мин адинастиа аҵыхәтәаны манчжураа ржәыларала икаҳаит, уи [[династия Цин|Цин адинастиа]] раԥхьа аҭынчреи аизҳазыӷьареи раамҭа ахнагеит, аха анаҩс Мраҭашәара ақәыларақәа ирылаӡит.
Америка анырга ашьҭахь дук мырҵыкәа европаагьы Азиа ажәларқәа атехнологиатә ԥыжәара шрымоу шьақәдырӷәӷәеит. [[XIX век|XIX ашәышықәса]] алагамҭазы Британиа ду хылаԥшра анаҭон Аагьылбжьахабжа [[Индостан|Индостан]], [[Мсыр|Египет]], [[Малайский полуостров|Малаитәи адгьылбжьахабжа]]; афранцызцәа [[Индокитай|Индокитаи]] рнапаҿы иааргеит; аголландцәа [[Индонезиа|Индонезиа]] рымпыҵархалеит. Британиаагьы аҳра руан аԥхьаӡатәи ауаԥшьтә хылҵшьҭрақәа ахьынхоз ҵакырақәак рҿы, [[Австралиа|Австралиа]], [[Зеландиа ҿыц|Зеландиа Ҿыц]], [[Южная Африка|Аладатәи Африка]] налаҵаны; хыԥхьаӡара рацәала британиатәи аколонистцәа Америкаҟа еиԥш уахь ахҵәара иалагеит. XIX ашәышықәса анҵәамҭазы европатәи аҳәынҭқаррақәа [[Колониальный раздел Африки|Африка иаанхаз аҵакырақәа «ршеит»]].
Аҵаралашара аамҭа ҳәа зыхьӡырҵаз Европа ари аамҭа [[научная революция|аҭҵаарадырратә револиуциахь]] икылнагеит, уи ауаҩы адунеи азы игәаанагарақәа аԥсахит, [[Промышленная революция|ааглыхратә револиуциа]] – адунеитә економика аҽеиҭакра ду алыршахеит. Ааглыхратә револиуциа ахы акит [[Британиаду|Британиа ду]] аарыхра аиҿкаара ахкы ҿыц – афабрикатә (шәахә. иара убас "[[Мануфактура|Амануфактура]]") ахархәара ианалага, [[поточное производство|ԥымкрадатәи аарыхреи]] [[механизация|амеханизациеи]] уаанӡа аасҭа еицеиԥшны рхархәаразы меигӡарахда зхарџьқәа маҷу аамҭалатәи аџьатәи тауарқәа рҭыжьра алыршаразы.
XVIII ашәышықәса анҵәамҭазы, [[Американская революция|Америкатәи]] [[Великая французская революция|Франциатәи]] ареволиуциақәа раан, Аҵаралашара аамҭа иахьатәи [[демократия|адемократиақәа]] рыҟаларахь инанагеит. Адемократиақәа реизҳара адунеи аҿы имҩаԥысуа ахҭысқәеи аԥсҭазаара ахаҭабзиареи анырра ду рнаҭеит. Ааглыхратә револиуциа амҩаԥысраан адунеитә економика, [[уголь|арацәа]], [[железная дорога|аихамҩа]], [[пароход|аӷбақәа реиԥш]] иҟаз атранспорт хкы ҿыцқәа шьаҭас измаз қәҿиарала адунеи еизааигәартәуан. Ус шакәугьы ааглыхратә ҟьашьреи аԥсабара аԥхасҭахареи акырӡа еиҳахеит, амцеи ацивилизациақәеи анцәырҵ инаркны.
== Иҿыцӡоу аамҭа ==
[[Файл:WWI.png|right|thumb|250px|[[Антанта|Антанта]] атәылақәеи (аиаҵәа ԥштәы) [[Центральные державы|Ԥшь-Еидгылак]] (апатырқал ԥштәы) рыбжьара [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи адунеизегьтәи аибашьра]] 4 империак рықәӡаарахь икылнагеит: [[Германская империя|Германиатәи]], [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи]], [[Османтәи аимпериа|Османтәи]], [[Австриа-Венгриа|Австро-Венгриатәи]].]]
{{main|Иҿыцӡоу аамҭа}}
[[XX век|XX ашәышықәса]] [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәии]] [[Вторая мировая война|Аҩбатәии]] адунеизегьтәи ихырҵәагоу аибашьрақәа инарымаданы адунеи аҿы европатәи аԥыжәара аилаҳара, иара убас [[США|ЕАА-и]] [[СССР|СССР-и]] рыбжьара [[Холодная война|аибашьра хьшәашәа]] алагара ацын. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра анеилга ашьҭахь еиҿкаан [[ООН|Еиду амилаҭқәа реиҿкаара]] амилаҭқәа реимакқәа рыӡбареи ԥхьаҟатәи аибашьрақәа раԥырҟәҟәаареи алшап ҳәа нагӡашьа змам гәыӷрала, аха ас еиԥш иҟоу аиҿкаарагьы зеиӷьыҟам адунеиеиҿкаара агәҭакқәа азынамыгӡеит. 1991 шықәсазы Асовет Еидгыла еилаҳаит, ЕАА аштатқәа рхала иааныжьны, «аҳәынҭқарра ду» ҳәа атитул змоу ҳәынҭқаррак аҳасабала (ицәырҵит ахырхарҭа «[[Пакс Американа|Пакс Американа]]»).
Ашәышықәса ицәырнагеит еиуеиԥшым аполитикатә хырхарҭа змоу асоветтә идеологиа ӷәӷәақәа. Актәи, 1917 шықәса ашьҭахь Асовет Еидгылаҿы аҳәынҭқарратә ҩаӡараҿы ирыдыркылаз – [[коммунизм|акоммунизм]], аҽарҭбааит 1945 шықәса ашьҭахь Агәҭантәи Европа, [[Югославия|Иугославиа]], [[Болгариа|Болгариа]], [[Румыниа|Румыниа]], [[Арнауҭтәыла|Албаниа]], [[Северная Корея|Аҩадатәи Кореиа]], [[Виетнам|Виетнам]]; 1949 шықәсазы Китаи; 1950-1960-тәи ашықәсқәа рзы – [[Третий мир|ахԥатәи адунеи]] атәылақәа жәпакы рҿы. [[Милитаризм|Амилитаристтә]] [[Афашизм|фашизм]] нырцәтәи анаӡаратәи аидеологиа 1920-1930-тәи ашықәсқәа рзы ишьақәнаргылеит Италиа, Германиа, Иапониа, Испаниа хылаԥшра рызҭоз [[Диктатура|адиктатортә]] режимқәа; арӷьарахьтәи адиктатура шьақәгылеит Португалиа [[Салазар, Антониу ди|Салазар]] ихаан.
[[Файл:Nagasakibomb.jpg|thumb|245x245px|1945 шықәсазы ЕАА аштатқәа Иапониа иаҿагыланы раԥхьаӡа акәны рхы иадырхәаз [[Ядерное оружие|аиадертә бџьар]] ацәырҵра [[Вторая мировая война|Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]] хнаркәшеит, [[Холодная война|аибашьра хьшәашәа]] алагара иазҳәахеит.]]
Арҭ аиҭакрақәа зеиԥш ыҟам амҽхакреи аҭарцәреи реибашьрақәа ирыдҳәалан. Актәи адунеизегьтәи аибашьра ажәытә европатәи аимпериақәеи амонархиақәеи рацәаны еиланарбгеит, Франциеи Британиа дуи арԥсыҽит. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра, аҵыхәтәаны, Европа амилитаристтә диктатурақәа реиҳарак еиланарбгеит, акоммунизм [[Восточная Европа|Мрагыларатәии]] Агәҭантәии Европаҟа, иара убас Азиаҟа ԥхьаҟа иагеит. Иароуп аибашьра хьшәашәахь иназгазгьы – Еиду Аштатқәеи, Асовет Еидгылеи, урҭ ирыдгыло алиансқәеи ҩынҩажәа шықәса реиҿагыларахь. Ауаатәыҩсеи иреиҳау аԥсҭазааратә формақәеи зегьы аиадертә бџьар ақәхра ашәарҭара иҭадыргылеит. Аиадертә ҳәынҭқаррақәа ашәарҭарақәа еилыркааит, аиҳаракгьы, адунеи [[Ядерная война|аиадертә еибашьра]] иазааигәазтәыз, 1962 шықәсазы [[Карибтәи акризис|Карибтәи акризис]] ашьҭахь. Ари аҩыза аибашьра ҟалашьа амам ҳәа иахәаԥшуан, ишиашоу аибашьра ацынхәрас имҩаԥысуан идыру абџьар хкқәа рыла еиқәыршәоу ахԥатәи адунеи атәылақәа рыбзоурала [[опосредованная война|бжьаратәла аибашьра]]. Арратә шәарҭарақәа рҭакс тәылақәак рҿы ицәырҵит 1960-тәи ашықәсқәа рзы еицырдыруа аҿар [[контркультура|рконтркультура]].
1991 шықәсазы адунеи шаҳаҭс иазыҟалеит Асовет Еидгыла аилаҳара, уи ашьҭахь уаанӡатәи ареспубликақәа рыхәҭак [[Урыстәыла|Урыстәылеи]] дареи ишьақәдыргылеит [[СНГ|ихьыԥшым аҳәынҭқаррақәа реиҩызарақәа]], егьырҭ асовет мчра ашьҭахьтәи республикақәак рыхқәа Мраҭашәаратәи Европеи [[Европатәи Аидгыла|Европатәи Аидгылеи]] рганахь идырхеит.
Акоммунисттә ҳәынҭқаррақәа реилаҳара маҷк иагханы акапиталисттә дунеи ианыԥшит XX ашәышықәса анҵәамҭазтәи [[Свободная торговля|зых иақәиҭу ахәаахәҭра]] арццакреи «[[Глобализация|аглобализациеи]]» раҳасабала, уи ЕАА Китаи аҿаԥхьа иақәыз ауал азнарҳаит; америкатәи ааглыхрақәа рхатәы усуцәа ирԥырхаганы зыхә мариоу аусуратә мчы змоу атәылақәа рахь иианагеит ([[аутсорсинг|аутсорсинг]]). Иазҳаит ЕАА аштатқәа рыдәныҟатәи рыҩныҵҟатәи [[государственный долг|ҳәынҭқарратә уалԥшьа]], адунеи аҿы ари атәыла аекономикеи, адипломатиатәи, агеополитикатәи ҭагылазаашьа рзы бзиарак иазҳәамыз.<ref>''[[Доббс, Лоу|Лоу Доббс]].'' Война со средним классом. 2006. ''[[Джонсон, Чалмерз|Чалмерз Джонсон]].'' Возмездие: Последние дни американской республики. 2007.</ref>
Иара убри ашәышықәса, атехнологиаҿы уаҩы иимбац апрогресс аанагеит, ақәранҵыра акырӡа иазҳаит, ауаатәыҩса реиҳараҩык рзы аԥсҭазаара астандартқәа шьҭнахит. Адунеитә економика арацәа аҟынтәи [[нефть|анефт ахь]] ииасит. Акоммуникациатәи атранспорттәи технологиа ҿыцқәа адунеи иаҳа «иҭшәаны» иҟарҵеит. Атехнологиатә ҿиарагьы аԥсабара аҟьашьраҿы алагала ҟанаҵеит. Анефт адунеитә ҭаҵәахқәа рҵыкәкәара иахьазааигәахо азы (жәашықәсақәак иреиҳамкәа иазхоит ҳәа иԥхьаӡоуп), имаҷхоз аресурсқәа ратуразы аиндаҭлара, Абжьаратәи Мрагылареи егьырҭ регионқәаки рҿы, акраамҭатәи аимакқәа арӷыӷкит.
[[Файл:Sputnik_asm.jpg|мини|250пкс|Адунеи аҿы, [[Союз советских социалистических республик|Асовет Еидгыла]] [[Спутник-1|раԥхьатәи иԥсабаратәым Адгьыл амҩаныза]] аусура иахьаланаргаз, ауаатәыҩса рзы акосмостә аамҭа ахы акра иазҳәахеит]]
XX ашәышықәса аҩбатәи азбжа [[Информация|аинформациеи]] аглобализациеи ираамҭахеит: ахәаахәҭратәи акультуратәи еиҭныԥсахлара ӷәӷәала ишьҭыҵит; [[Космическое пространство|акосмос]] аҭҵаарақәа [[Солнечная система|Амра асистема]] аҳәаақәа ирҭыҵит; [[ДНК|ДНК]] аструктура аартын, [[антибиотики|антибиотикқәа]] аԥҵан, генетикала зҽеиҭазкыз ацәеижьқәа аус рыдулан, ауаҩи егьырҭ аԥстәқәеи [[геном человека|ргеном]] асеквенециа азура, ачымазарақәа рацәаны рыхәышәтәра аганахьала ашьаҿеихгаразы агәыӷрақәа адырҳәалоит. Уажәы есышықәса икьыԥхьхо аҭҵаарадырратә статиақәа рхыԥхьаӡара 1900 шықәсанӡа икьыԥхьу рзеиԥш хыԥхьаӡара акыр иаԥнагоит, ес-15 шықәса инарзынаԥшуа ҩынтә еиҳахоит. Аҵара змоу ауааԥсыра рыхәҭа аизҳара иаҿуп. Убри инаваргыланы, аглобалтә уаажәларратә [[труд|џьатә фонд]] аҿы, ақыҭанхамҩатә аарыхра знапы алакра зықәшәаз ауаажәларра рыхәҭа акыр аиҵахара иаҿуп.<ref>[http://www.ifi.unicamp.br/~ghtc/sources/articles.htm История науки. Библиография первичных источников] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051226231605/http://www.ifi.unicamp.br/~ghtc/sources/articles.htm |date=2005-12-26 }}</ref>
Иара убри аамҭазы ицәырҵит нкылашьа змам аглобалтә шәарҭарақәа идырццакуа ауаатәыҩса рҭоурых аиаӡаара: [[Договор о нераспространении ядерного оружия|аиадертә бџьарқәа рыларҵәара]], [[парниковый эффект|аԥхарратә еффект]] уҳәа аԥсабара аилабгара аформақәа, [[Природные ресурсы|аԥсабаратә ресурсқәа]] рҵыкәкәара иахҟьо жәларбжьаратәи аимакқәа, ирласны ирылаҵәо ачымазара ҿкқәа (иаагозар, [[ВИЧ|ВИЧ]]), аҵыхәтәан Адгьыл иазааигәаны иԥыруа [[астероид|астероидқәеи]] [[Комета|акометақәеи]] ршәарҭара.
XX ашәышықәса анҵәамҭеи [[XXI век|XXI ашәышықәса]] алагамҭеи рзы еиҳа-еиҳа еихьыԥшу адунеи азеиԥш мчқәа рыла мацара аԥырҟәҟәаара зылшо ашәарҭара иақәшәеит. Ҵарауаақәак уи [[Планетарная фаза цивилизации|ацивилизациа апланетартә фазахь]] аиасра иадырҳәалоит. Еиҳа-еиҳа адунеи ма иӡроуп, ма акны еиқәхароуп ҳәа гәаанагарахоит. Уи ус шакәу агәра унаргоит [[отчёт Штерна|Штерн]] жьҭаарамза 30, 2006 шықәсазы иҭижьыз, [[Глобальное потепление|аглобалтә ԥхарреи]] [[Изменение климата|аҳауа ирласны аҽыԥсахрақәеи]] ашәарҭара ишҭагылоу азы агәҽанҵара ҟазҵо аҳасабырба. Ашәарҭарақәа рҭоурыхтә еибарххараҿы ҭыԥк иҭагӡоу аҩныҵҟатәи аиҿагыларақәеи жәларбжьаратәи аимакқәеи наскьагахоит ауаатәыҩса зегьы ирзеиԥшу ашәарҭарала – ауаатәыҩсеи иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабареи рглобалтә конфликтқәа рыла.
Ус шакәугьы, 2020 шықәсазы адунеи зегьы 2019 шықәса ԥхынҷкәынмзазы ицәырҵыз аҿкчымазара [[Корон[[COVID-19|авирус]]ная инфекция COVID-19|COVID-19]] алаҵәара аҿагылара иалагоит. [[Агәабзиарахьчара адунеизегьтәи аиҿкаара|ААА]] адыррақәа рыла авирус раԥхьатәи ацәырҵра азгәаҭан [[Китаи|китаитәи]] ақалақь [[Ухань|Ухань]], ашьҭахь, шықәсыбжак еиҵамкәа авирус [[Адгьыл|Адгьыл]] аконтинентқәа зегьы ирылаҵәеит.
Иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабара аилабгареи аматериалтәи аенергетикатәи ресурсқәа рҵыкәкәареи аглобалтә шәарҭара адунеи зықәшәаз раԥхьатәи аматериал-енергетикатә кризисмызт. Уаанӡатәи руак аԥшьган [[Британские острова|Британиа]] [[обезлесение|абнадахара]], аиха арҭәараан ихымԥадатәиу [[Древесный уголь|амҿрацәа]] аҭыжьразы абнақәа рыԥҟара иахҟьаны. Убри акризис, XIX ашәышықәсазы ааглыхратә револиуциа алагара иацхрааз, [[Коксование|арацәа аус адулара]] апроцесс аартрахь икылнагеит.
XXI ашәышықәса алагамҭазы адунеи «ԥхьаҟатәи атехнологиақәа» раԥҵара ашәхымс илагылеит, иалыршахеит [[андроид|андроидқәа]], [[Беспилотный автомобиль|аԥырҩы дызҭам амашьынақәа]], [[3D-принтер|3D-принтерқәа]] уҳәа апроектқәа рхархәара.
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* {{БРЭ |статья=Всеобщая история |ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2334546 |год=2006 |том=6 |страницы=55 |ref=БРЭ}}
* [[Всемирная история (издание)|Всемирная история]] : в 13 т. / Гл. ред. [[Жуков, Евгений Михайлович|Е. Жуков]], [[Тихвинский, Сергей Леонидович|С. Тихвинский]] ; [[АН СССР]]. — {{М.}} : [[Государственное издательство политической литературы|Госполитиздат]], 1955—1983.
* Всемирная история в 13 т. / Гл. ред. Бадак А. Н. и др. Мн.: Харвест, М.:АСТ., 1999—2002.
* [[История человечества ЮНЕСКО|История человечества]]: в 8 т./ ЮНЕСКО. 2003—2005.
* Всемирная история: В 6 т.(7 кн.) / гл. ред. А. О. Чубарьян; Институт всеобщей истории РАН. — {{М.}}: Наука, 2011—2018.
{{DEFAULTSORT:дунеизегьтәи аҭоурых}}
[[Акатегориа:Адунеизегьтәи аҭоурых|*]]
21thkqlg5lo7nv4a9f6a1n45a0sd8qg
171814
171813
2026-08-17T17:10:17Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171814
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Адунеи аҭоурых|Адунеи аҭоурых (аҵакы)}}
'''Адунеизегьтәи аҭоурых''', '''азеиԥш ҭоурых''', '''ауаатәыҩса рҭоурых''', '''ауаҩытәыҩсатә ҭоурых''' – [[Ауаҩы|ауаа]] рҭоурых ааидкыланы, даҽакала иуҳәозар, ауаатәыҩсатә [[народы мира|жәларқәа]], [[культура|акультурақәа]], [[страна|атәылақәа]], [[цивилизация|ацивилизациақәа]], [[общество|ауаажәларрақәа]] зегьы рҭоурых.<ref name="СИЭ">Всемирная история // [[Советская историческая энциклопедия]]. — М.: [[Советская энциклопедия]]. / Под ред. [[Жуков, Евгений Михайлович|Е. М. Жукова]]. — {{М.}}, 1961—1976.</ref> Иаднакылоит [[доисторический период|аҭоурыхнӡатәи аамҭа]] инаркны ([[письменная история|аҩыратә ҭоурых]] алагаанӡатәи аамҭа – иҭшәоу аҵакала ''аҭоурых'') иахьатәи аамҭанӡа. Адунеизегьтәи аҭоурых азеиԥш ҷыдарақәа инарықәыршәаны, [[Периодизация истории|ахронологиалатә аамҭақәа]] акыр рыла ишоит.<ref>БРЭ, 2006, с. 55.</ref>
[[Человек современной анатомии|Иахьатәи ауаҩы]] ({{lang-la|Homo sapiens sapiens}}) дшьақәгылеит 300,000 шықәса раԥхьа [[Теория африканского происхождения человека|Африка аҵакыраҭыԥқәа]] рҿы, [[Гейдельбергский человек|Геидельбергтәи ауаҩы]] (мамзаргьы [[Родезийский человек|Родезиатәи ауаҩы]]) иҟынтәи иҿиаз, анаҩс [[ранние миграции человека|Африкантәи дықәҵны]], егьырҭ ауаа рыхкқәа дрылаӡҩо иԥсахуан. [[Поведение современного человека|Ҳаамҭазтәи ахымҩаԥгашьа]] ауааԥсыра иаадырԥшуа иалагеит 160,000-60,000 шықәсақәа раԥхьаҟа. Аханатә ауаа [[охотники и собиратели|шәарацаҩцәан, еизгаҩцәан]]. 12 нызқь шықәса раԥхьа, [[Последняя ледниковая эпоха|аҵыхәтәантәи аҵаара]] анҵәамҭазы, ауаа [[Антарктида|Антарктида]] ада, адгьыл аиҳарак иахаҵәеит.<ref>{{Книга|автор=Alondra Oubre|заглавие=Instinct and Revelation: Reflections on the Origins of Numinous Perception|ссылка=https://books.google.ru/books?id=hXdTAQAAQBAJ&pg=PA66&dq=Homo+sapiens+include&hl=ru&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%22Homo%20sapiens%20sapiens%22&f=false|издательство=Routledge|год=2013-10-11|страниц=316|isbn=9781134384747}}</ref>
13,000 шықәса раԥхьа [[Западная Азия|Мраҭашәаратәи Азиа]]
иалагаз [[Неолитическая революция|анеолиттә револиуциа]], [[кочевники|аиҭаҵ нхара]] ([[скотоводство|арахәааӡареи]] [[собирательство|аизгареи]] назлоу) ахьынтәи, ҭыԥк
аҟны зҿықәкны анхарашҟа ииасыз аилазаарақәа раларҵәарашҟа иианагеит. [[Земледелие|Адгьылқәаарыхрахь]] аиасра, аарыхра иалахәым ауааԥсыра фатәыс, насгьы егьырҭ аилазаарақәа дареи рыбжьара аиҭныԥсахларазы рхы иадырхәаша [[Прибавочный продукт|аалыҵ мцхәы]] аҟалара иацхрааит.
Аалыҵ мыцхәы аҟалареи афатә аарыхра иалахәымыз ауаа раушьҭреи, ауаажәларратә ҿиара аетап ҿыц иалагамҭаны иҟалеит, [[ранжированное общество|раԥхьа еихшоу]], нас [[стратифицированное общество|гәыԥ-гәыԥла еидкылоу]], аҵыхәтәан, [[социальный класс|акласстә уаажәларра]] ашьақәгыларахь инанагеит.<ref name="Eagly99">{{cite journal |author1=Eagly, Alice H. |author2=Wood, Wendy |title=The Origins of Sex Differences in Human Behavior: Evolved Dispositions Versus Social Roles |journal=American Psychologist |volume=54 |issue=6 |date=June 1999 |pages=408–423 |url=http://www.sscnet.ucla.edu/anthro/faculty/fiske/facets/eagly&wood.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817071347/http://www.sscnet.ucla.edu/anthro/faculty/fiske/facets/eagly&wood.htm |url-status=dead |archive-date=2000-08-17 |doi=10.1037/0003-066x.54.6.408|url-access=subscription }}</ref>
Абарҭ ахҭысқәа [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиа]], [[Древний Египет|Мысра]], [[Индская цивилизация|Инд арха]], [[Древний Китай|Ажәытә Китаи]] заатәи ацивилизациақәа рышьақәгыларахь амҩа ылырхит, [[древний мир|ажәытәӡатәи аҭоурыхтә аамҭа]] алагамҭа ҳәа инықәырԥшшәа 3500 шықәса ҳ. ҟ. иагьыԥхьаӡоуп. [[Колыбель цивилизации|Раԥхьатәи ацивилизациақәа]], аматериалтә ныҟәгагақәа рыла адыррақәа абиԥарақәа рымадара алзыршаз [[история письменности|аҩыра аԥырҵеит]], егьырҭ афакторқәа иреиуоу, еиуеиԥшым [[ремесло|анапҟазарақәа]] рыҿиара, аусура аихшара, ауаажәларра аклассқәа рыла аиҟәшара ԥхьаҟа агара иацхрааит. Аҩыра аныҟала ашьҭахь аԥхьа уарла-шәарла, аха нас инеиԥынкыланы, ахҭысқәа рҭаҩра ҟалеит, уи аҩыратә ҭоурых алагамҭа иазҳәахеит. Ацивилизациақәа арегионалтә империақәа шьақәдыргылеит, насгьы уажәраанӡа еицырдыруаз афилософиатәи адинтәи идеиақәа рыҿиара иашьаҭахеит, иаагозар, [[бронзовый век|аџьаз шәышықәса]] аҵыхәтәантәи аамҭазы иҟаз [[индуизм|аиндуизм]], анаҩстәи [[буддизм|абуддизм]], [[конфуцианство|аконфуцианизм]], [[греческая философия|абырзен философиа]], [[джайнизм|аџьаинизм]], [[иудаизм|аиудеизм]], [[даосизм|адаосизм]], [[зороастризм|азороастризм]] реиԥш иҟоу асистемақәа рҳәаа иҭагӡаны.
[[Европа|Европа]] [[Римская империя|Римтәи аимпериа аилабгара]] [[античность|ажәытәӡатәи аамҭа]] анҵәамҭеи [[Средневековье|Абжьарашәышықәсақәа]] ралагамҭеи ракәны иԥхьаӡоуп. Аҵыхәтәантәи атермин еиҳарак [[история Европы|Европеи]] [[история Ближнего Востока|Мрагылара Ааигәеи]] рҭоурых иазкны ахархәара амоуп. Адунеитә ҭоурых азы мраҭашәаратәи аҭоурыхҭҵаараҿы ахархәара амоуп атермин [[постклассический период|аклассикашьҭахьтәи аамҭа]], инықәырԥшшәа 500 шықәса инаркны 1500 шықәсанӡа ҳ. ҟ. Ари аамҭазы имҩаԥысуеит [[иудаизм|аиудаизм ашьаҭала]] иаԥҵоу [[монотеист|амонотеисттә]] динхаҵарақәа ҩба раларҵәара, анаҩс [[мировая религия|адунеитә дин дуқәаны]] иҟалаз – [[Ақьырсианра|ақьырсианра]] ([[Иудея|Иудеиа]] Аҿиара иалагеит I ашәышықәсазы, инагӡаны ишьақәгылеит III-IV ашәышықәсақәа рзы Римтәи аимпериаҿы), [[ислам|аԥсылманра]] (ицәырҵит VII ашәышықәсазы [[Аравия|Аравиа]]). Иара убри аан ацивилизациа адунеи егьырҭ ахәҭақәа амҽханакуан, аилазаарақәа рыбжьара ахәаахәҭра амҽхак азҳауан. Арҭ ахҭысқәа ирыцын [[Византийская империя|Византиатәи аимпериа]], [[Арабский халифат|Араб халифат]], [[Монгольская империя|Амонголцәа римпериа]], еиуеиԥшым [[история Китая|китаитәи аимпериақәа]] реиԥш иҟаз аимпериа дуқәа рышьҭыҵреи ркаҳареи.
Ари апериод азы [[порох|ахәшәбылфҩи]] [[печатный станок|акьыԥхьгеи]] раԥҵара анаҩстәи аҭоурых анырра ду анаҭеит. [[раннее Новое время|Аамҭа Ҿыц зааӡатәи аамҭақәа]] рзы, 1500 шықәса инаркны 1800 шықәсанӡа ҳ. ҟ. европатәи аҳәынҭқаррақәа адунеи ахьынӡанаӡааӡо арегионқәа жәпакы [[великие географические открытия|ҭырҵааит]], акультуратәи аекономикатәи еиҭныԥсахлара рӷәӷәо, рнапаҿы иааргеит. Ари аамҭа аан Европа [[колониализм|аколониақәа рхархәареи]], атрансконтиненталтә хәаахәҭреи, аартра ҿыцқәеи рныррала аинтеллектуалтә, акультуратә, атехнологиатә прогресс ду убартә иҟалоит, имҩаԥысуеит [[Аиҭарҿиара|акультуратә Еиҭарҿиара]], [[протестантизм|апротестантизм]] хацзыркыз [[Реформация|Германиа Ареформациа]], [[научная революция|аҭҵаарадырратә револиуциа]], [[Просвещение|Аҵаралашара]]. XVIII ашәышықәсазы адыррақәеи атехнологиақәеи реизгара [[Критическая масса (социодинамика)|узхымсуа ҳәаахеит]], уи иахылҿиааит [[Великое расхождение|Аиԥшымзаара ду]] азы акрызҵазкуа [[промышленная революция|ааглыхратә револиуциеи]] [[модерн|иахьатәи аҭоурых аамҭа]] алагамҭеи, 1800 шықәса ҳ. ҟ. инарзынаԥшуа.
Алҵшәа змоу амчқәа ирласны реизҳара жәларбжьаратәи [[торговля|ахәаахәҭреи]] аколонизациеи еиҳагьы ирыцнаҵеит, [[глобализация|аглобализациа апроцесс]] аан еиуеиԥшым ацивилизациақәа еиднаҳәалеит, XIX ашәышықәса зегьы иалагӡаны ицоз европатәи аҳра шьақәнарӷәӷәеит. Аҿиара ду роуит [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырреи]], [[медицина|амедицинеи]], [[Атехнологиа|атехнологиеи]], ахәаахәҭреи, уи иалнаршеит [[мировая экономика|адунеитә економика]] аԥҵара, [[уровень жизни|аԥсҭазаара аҩаӡареи]] [[качество жизни|ахаҭабзиареи]] акыр рышьҭыхра; уи нас [[население мира|адунеи ауааԥсыра]] ирласны реизҳара ахылҿиааит. Иара убри аамҭазы XX ашәышықәсазы аҭҵаарадырреи атехникеи рыҿиара [[мировая война|ҩ-дунеитә еибашьрак]] зыхҟьаз, аглобалтә [[ядерная война|иадертә еибашьра]] ашәарҭара еиқәзырхо акы акәны иҟалеит.
XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы ауаатәыҩса [[Освоение космоса|акосмостә ҵакыра]] рнапаҿы аагара иалагеит, уи хацыркын [[космическая программа СССР|СССР [[Спутник-1|раԥхьатәи амҩанызеи]]]] [[полёт Гагарина|раԥхьатәи акосмонавт]] [[Гагарин, Иури Алеқсеи-иԥа|Иури Гагарини]] рдәықәҵарала, иара убас ЕАА астронавтцәа [[Аполлон (космическая программа)|Амзахь аԥырҩцәа рышьҭрақәа]] рыла. Иҿыцӡоу аамҭазы ирласны атехнологиақәа рыҿиара, адунеи аарыхреи ауааԥсыра рхыԥхьаӡареи реизҳара иацнаҵоит; ауаҩытәыҩса ирҿиаратә усура аныррала [[Деградация окружающей среды|аԥсабара аԥхасҭахара]] еиҳахоит.
Ауаатәыҩса рҭоурых ҭырҵаауеит [[научная дисциплина|академиатә маҭәарқәа]] жәпакы, [[история|аҭоурыхтә ҭҵаарадырра]], [[археология|археологиа]], [[лингвистика|абызшәадырра]], [[антропология|антропологиа]], [[генетика|агенетика]] налаҵаны.
Аилкаара" азеиԥш ҭоурых "ахархәара амоуп аҭоурыхтә ҭҵаарадырреи аҭоурых арҵара апрактикеи рҿы аилкаара "адунеизегьтәи аҭоурых" асиноним аҳасабала, иара убас (Урыстәыла, Германиа уҳәа атәылақәа жәпакы рҿы) аҳәаанырцәтәи атәылақәа рҭоурых аганахь ала. Зегьы еицырзеиԥшу ҭоурыхуп ҳәа азҳәазар алшоит акультура, аҭҵаарадырра, атехника, мамзаргьы урҭ хаз игоу русхкқәа рыҿиара аҭоурых ганрацәала ахҳәаа, иаагозар, алитература, аҟазара, акино, [[архитектура|архитектура]], [[музыка|амузыка]], атехника, аҳәынҭқарра, азиндырра.<ref>БРЭ, 2006, с. 55.</ref>
== Аҭоурыхԥхьатәи аамҭа ==
{{Main|Аԥхьаӡатәи ауаажәларра}}
=== Апалеолит аамҭа ===
{{main|Апалеолит}}
[[Файл:Migraciones humanas en haplogrupos mitocondriales.PNG|thumb|350px|[[Митохондриальная ДНК|Амитохондриалтә]] [[популяционная генетика|популиациатә генетика]] ашьаҭала, ажәларқәа зааӡатәи рахгара ахсаала. Ахыцқәа шықәсала ақәра адырбоит.]]
Иахьатәи "Homo sapiens" дцәырҵит [[Африка]] [[палеолит|апалеолит]] аамҭазы ({{lang-grc|παλαιός}} – «ажәытәтәи», λίθος – «ахаҳә»), мамзаргьы [[антропогенез|ажәытә хаҳәтә шәышықәса ауаҩы акраамҭатәи иеволиуциа]] ашьҭахь, уи аҭҵаарадырра ишьақәнарӷәӷәеит [[генетика|агенетикатә дыррақәеи]] [[палеонтология|адгьыл иҵоу аԥсыбаҩқәа]] рыҭҵаареи рышьаҭала. Ауаа зхылҵыз, иаагозар "[[Homo erectus|Homo erectus]]" миллион шықәса инеиԥынкыланы [[орудие труда|имариоу амыругақәа]] рхы иадырхәон, аха ишнеи-шнеиуаз урҭ акыр иуадаҩхо иалагеит. [[язык (речь)|Абызшәа ацәырҵрагьы]] ҟалеит апалеолит аамҭазы еиԥшшәа, ҵасқәак рцәырҵра еиԥш, инеиԥынкыланы [[похороны|аԥсцәа рыжрагьы]] налаҵаны.
Аҭоурых ҟалаанӡатәи [[Аҟазара|аҟазара ацәырҵра]] раԥхьатәи аҷыдарақәагьы цәырҵит ари аамҭазы.
Апалеолит аамҭаз ауаа зегьы [[охотник|шәарацаҩцәан]], еизгаҩцәан, уи еиҳарак [[кочевники|аиҭаҵра]], амҩасратә ԥсҭазаашьа иаҵанакуан.
Иахьатәи ауаҩы Африкантәи аҵаа иамкуа [[Европа|Европеи]] [[Азиа|Азиеи]] аҵакыраҭыԥқәа рыла адгьыл ирласны дахаҵәеит. Ауаатәыҩса [[Аҩадатәи Америка|Аҩадатәи Америкеи]] [[Океания|Океаниеи]] ирласны ралаҵәара ҟалеит [[Ледниковый период|аҵаара ихьшәоу аамҭа]] иаднакыло аҳауа аамҭазы, иахьазы иаҩцам арегионқәа рысасдкылара даара ианԥкыз. Аҵааршәыратәи аамҭа анҵәамҭазы (12 000 шықәса раҟара раԥхьа) ауаҩы аҵаа иамкуа адгьыл аҵакырақәа шамахамзар зегьы рҿы дынхеит.
Ашәарацаҩцәеи аизгаҩцәеи реилазаарақәа даара ишмаҷызгьы, уеизгьы џьара-џьара [[социальная стратификация|асоциалтә еихшара]] цәырҵит, [[аборигены Австралии|Австралиа ашьагәыҭуаа]] «рымҩа дуқәа» реиԥш ихароу аилазаарақәа рыбжьара аимадарақәа ҟалар алшо иалагеит.
Аҵыхәтәаны ашәарацаҩцәеи аизгаҩцәеи реилазаарақәа реиҳарак ҿиеит, ма ақыҭанхамҩа еибаркыра дуқәа ирыхәлабгеит. Адгьылқәаарыхреи арахәааӡареи рахь ииамсыз убарҭ аилазаарақәа ма иҭахеит, ма рҽыԥхьакны иаанхеит, адунеи инахароу арегионқәа рҿы иахьа уажәраанӡа еиқәханы иҟоу ашәарацаҩцәеи аизгаҩцәеи рхылҵшьҭра хәыҷқәа реиԥш.
=== Амезолит аамҭа ===
{{main|Амезолит}}
Мезолит ({{lang-grc|μέσος}} – «абжьаратә» и λίθος – «ахаҳә»), мамзаргьы абжьарахаҳәтәи ашәышықәса – апалеолити [[неолит|анеолити]] ирыбжьагӡаны ауаатәыҩсеи атехнологиақәеи рыҿиара аамҭа.
Амезолит алагеит [[плейстоцен|аҵааршәыра аамҭа]] анхыркәшаха, [[8-е тысячелетие до н. э.|10 000 шықәса раҟара раԥхьа]], инҵәеит [[сельское хозяйство|ақыҭанхамҩа аамҭа]] алаларала (арыцхәқәа еиԥшым агеографиатә регион зеиԥшроу еиԥш). [[Ближний Восток|Мрагылара Ааигәа]] еиԥш иҟоу ҵакырақәак рҿы ақыҭанхамҩа аҿиара иалагахьан аҵааршәыра анҵәамҭазы, дара рзы амезолит аамҭа кьаҿхеит, шамахамзар иузгәамҭо иҟалеит. Аҵааршәыра анырра маҷны измоу аҵакырақәа рҿы зны-зынла атермин «[[эпипалеолит|аепипалеолит]]» еиҳа еиӷьаршьоит.
Аҵыхәтәантәи аҵааршәыра аамҭазы еиҳа аекологиатә нырра зауз арегионқәа зқьышықәсала ицоз амезолит аамҭа акырӡа ирныԥшуан. [[Северная Европа|Аҩадатәи Европа]] ауаҩытәыҩсатә еилазаарақәа, аҳауа ԥхарра аамҭазы, рыфатә ахыҵхырҭа аӡмах ҭыԥ беиақәа рыла аизҳазыӷьара рылшон. Ас еиԥш аҭагылазаашьақәа ицәырырагеит [[маглемозе|маглемозеи]]и [[азильская культура|азильтәи акультуреи]] реиԥш иҟоу аматериалтә культурақәа рмаҭәарқәа рҿы еиқәырхаз ауаа рыԥсҭазаашьа ҷыда. Арҭ аҭагылазаашьақәа, ишакәхалак Аҩадатәи Европа [[неолит|анеолит ааира]] аҿҳәара инахеит 4000 шықәса ҳ. ҟ.
Ари аамҭа иаҵанакуа абаҟақәа хыԥхьаӡарала имаҷуп, иԥсаҟьоуп, лассы-лассы агәамсамеизакырҭақәа рыла иԥкуп.
Ақыҭанхамҩатә усуразы еиҳа аҭыԥ анаҭахха, ари апроцесс алагар ахьалшоз заатәи анеолит аҿы шакәызгьы, абна ҭыԥқәа рҿы ицәырҵит абнадахара раԥхьатәи аҷыдарақәа,.
Амезолит аҵакырақәа реиҳарак рҿы ашьанҵа мыруга хәыҷқәа – [[Микролит (орудие)|амикролитқәеи]] амикроҟыгақәеи азҷыдароуп. Аԥсыӡкыгатә маҭәахәқәеи, нада-аада аҿы змоу [[Тесло|ахаҳә еихеи]] [[каноэ|амҿлыхқәеи]], анышь хәыҷқәеи [[лук (оружие)|ахыцқәеи]] реиԥш иҟоу ҵакыраҭыԥқәак рҿы ауп иахьырбаз. Африка раԥхьаӡа акәны ицәырҵыз арҭ атехнологиақәа азильтәи акультура иадырҳәалоит. Анаҩс урҭ Европа ирылаҵәеит, иҟалап [[Испаниа|Испаниеи]] [[Португалиа|Португалиеи]] [[иберо-мавританская культура|иберо-мавритантәи ркультуреи]], иара убас [[Палестина (историческая область)|Палестина]] [[кебарская культура|кебартәи акультуреи]] рыла акәзар. Ари атехнологиа ихьыԥшым аартрагьы мап узацәкуам.
=== Анеолит аамҭа ===
{{main|Анеолит}}
Анеолит ({{lang-grc|νέος}} – «иҿыцу», λίθος – «ахаҳә»), мамзаргьы ахаҳәтә шәышықәса ҿыц, ахаҳәтә шәышықәса ахыркәшаратә етап аан илаҟәӡоу атехнологиатәи [[общество|асоциалтәи]] ҿиара иаамҭан. [[10-е тысячелетие до н. э.|10-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ. ианалага]], анеолит иацын [[деревня|заатәи ақыҭақәа]], ақыҭанхамҩа аҿиара, [[одомашнивание|аԥстәқәа рыҩнытәра]].
Аҭоурыхҭҵааҩцәа гәыԥҩык «[[неолитическая революция|ақыҭанхамҩатә (анеолиттә) револиуциа]]» ҳәа изышьҭоу аиҭакра ду ҟалеит инықәырԥшшәа 10-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ. ауаҩы ақыҭанхамҩа инапаҿы ианааига. Раԥхьа ақыҭанхамҩа рнапы аларкуа иалагеит Мрагылара Ааигәа ауааԥсыра 9500 шықәса ҳ. ҟ. инарзынаԥшуа.ҳера ҟалаанӡа. [[7-е тысячелетие до н. э.|7-тәи азқьышықәса]] ҳ.ҟ. азы ақыҭанхамҩа аҽарҭбааит [[Инд (река)|Инда акаршәраҿы]], [[6-е тысячелетие до н. э.|6-тәи азы]] – [[Древний Египет|Ажәытәӡатәи Мысра]], [[5-е тысячелетие до н. э.|5-тәи азы]]– [[История Китая|Китаи]]. 2700 шықәса ҳ. ҟ. инарзынаԥшуа ақыҭанхамҩа [[Мезоамерика|Мезоамерика]] инеит.
Аҭҵааҩцәа рылаԥш а[[Средний Восток|бжьарашәышықәсазтәи арегион]] барақьаҭқәа рҿы аҽеизакра рыҽшазыршәогьы, [[Америка|Аладатәии Аҩадатәии Америка]], [[Восточная Азия|Мрагыларатәи Азиа]], [[Средняя Азия|Абжьаратәи Азиа]] археологиатә ԥшаахқәа изладырбо ала, ақыҭанхамҩатә системақәа еиуеиԥшым аҵиаақәеи аԥстәқәеи рхы иархәаны џьара-џьара даара еиԥшны иҿиар алшон.
Абжьаратәи Мрагылара ақыҭанхамҩаҿы анаҩстәи аҽышьҭыхра зыдҳәалоу еиҿкаау [[орошение|аӡықәҭәара]] аиҿкаареи 5500 шықәса ҳ. ҟ. инарзынаԥшуа иҷыдоу [[рабочая сила|аусуратә мчы]] ахархәара алагареи роуп. Ақыҭанхамҩатә еиланхарҭақәа абри аамҭа азынӡа ахаҳәтә мыругақәа ирыхьԥшын. Ашьҭахь, ақыҭанхамҩеи аибашьреи ирызку амаҭәахәқәа рзы, [[бронза|аџьази]] аихеи ахаҳә наскьаргеит: [[Евразия|Евразиа]] [[медь|абҩатәи]] аџьази мыругақәа, арԥшӡагақәа, абџьар идыру акы акәны иҟалеит 3000 шықәса ҳ. ҟ. Аџьаз ашьҭахь, [[Средиземноморье|Мрагыларатәи Адгьылбжьарамшын]], Абжьаратәи Мрагылара, Китаи [[железо|аихатә мыругақәеи]] абџьари раамҭа ианылеит.
Америкатәи ахылҵшьҭрақәа [[чавин|чавин акультура]] ҟалаанӡа аихатәы мыругақәа рымамзар акәхарын ([[IX век до н. э.|IX ашәышықәса ҳ. ҟ.]]). [[мочика|Мочик]] аихатәы бџьари, аҳәызбақәеи, ачысмаҭәеи роухьан. Аметаллқәа рыла иӷарыз [[инки|аинкцәагьы]] [[Чимор|Чимор]] анырга инаркны, ианеиҵаха аихатәы хқәа змаз акәаҭанқәа рыман. Перу археологиатә ҭҵаарақәа рхыркәшара ишацәыхароугьы, шамахамзар "[[кипу|кипу]]" зегьы (аинкцәа рхы иадырхәо аиқәҳәаларҭатә ҩыра аформала аинформациа анҵаразы ахархәагақәа) [[конкистадор|испаниатәи аконкистадорцәа]] Перу ампыҵахалараан ирблит ҳәа ишыԥхьаӡоугьы, археологцәақәак излазгәарҭо ала, [[сталь|аџыр]] Европа иаартхаанӡа ара ироур алшон.
Заатәи ацивилизациақәа иргарахеит Китаи иҟоу [[Хуанхэ (река)|Хуанхе акаршәра]], [[Мсыр|Египет Иҟоу]] [[Нил|Нил акаршәра]], [[Индостан|Индостан]] адгьылбжьахабжаҿы иҟоу [[Инд|Инда акаршәра]] реиԥш иҟоу [[долина|аӡиасқәа рыԥсҭақәа]]. Иара убри аан Австралиа ашьагәыҭуааи аладатәи Африка [[Бушмены|Абушменцәеи]] реиԥш иҟаз инеиҭаҵ-ааиҭаҵуаз жәларқәак ааигәанӡа ақыҭанхамҩа рнапы алакымызт.
1800 шықәса ҳ. ҟ. ауаатәыҩса реиҳараҩык хазы иҟаз аҳәынҭқаррақәа иртәымызт. Аҵарауаа атермин «абшьҭра» арҭ ауаа ахьынхоз [[племя|аилазаарақәа рыхкы]] азы ахархәара аҭатәума ҳәа ргәаанагарақәа еиқәшәом. Европаа аколонизациа иалагаанӡа, адунеи аиҳарак «ахылҵшьҭрақәа» рҵакыраҭыԥқәа ракәын. Аӡра ашәарҭара ианҭагыла, Европеи егьырҭ аҭыԥқәеи рҿы ахылҵшьҭратә еилазаарақәа ҳәынҭқаррақәаны рҽеиҭаркит, мамзаргьы иҟоу аҳәынҭқаррақәа анақәла ашьҭахь. Иаагозар: [[маркоманны|маркоманнаа]], [[Польша|Польша]], [[Литва|Литва]]. [[касситы|Касситааи]] [[маньчжуры|манчжурааи]] реиԥш иҟаз хылҵшьҭрақәак аҳәынҭқаррақәа рнапаҿы иааргеит, иагьрыхәлабгеит.
Ақыҭанхамҩа иалнаршеит иуадаҩу аилазаарақәа – ацивилизациақәа рцәырҵра. Ицәырҵит раԥхьатәи аҳәынҭқаррақәеи [[рынок|аџьармыкьақәеи]]. Атехнологиақәа, ауааи [[природа|аԥсабареи]] реинырра алшареи, атранспорти акоммуникациақәеи рырҿиареи дырҭбааит.
Аҭоурыхҭҵааҩцәа реиҳараҩык анеолит аамҭа инаркны иуадаҩу [[Адин|адинхаҵаратә культқәа]] рышьақәгылара иашьклаԥшуеит. Ари аамҭазы адинхаҵаратә дунеихәаԥшышьақәа [[Богиня-мать|Жәҩантәи ан]], [[Бог ясного неба|Жәҩантәи аб]], [[Амра|Амра]], [[Амза|Амза]] нцәахәқәаны рымҵахырхәара акәын (шәахә. иара убас "[[Культ солнца|Амра акульт]]"). [[храм|Аԥшьаҭыԥқәа]] еиӷьхон, ишнеи-шнеиуаз [[жрецы|аныхаԥааҩцәеи аныхаԥааҩ ҳәсақәеи]], егьырҭ ачынуааи имариам аиерархиа змоу [[Христианская Церковь|уахәаматә]] усҳәарҭақәаны иҟалеит. Анеолит иазҷыдаран [[антропоморфизм|антропоморфтә]] [[божество|нцәахәқәа]] рымҵахырхәара агәазыҳәара.
Ҳара ҳҟынӡа иааӡаз, 3100 шықәса ҳ. ҟ. инарзынаԥшуа рзы иаԥҵаз, ижәытәӡатәиу рҿиамҭақәаны, мысратәи адинхаҵаратәи нырцәытәи алитературақәа ракәны иҟоуп "[[Тексты пирамид|Апирамидақәа ртекстқәа]]».
== Ажәытә дунеи ==
{{Main|Ажәытә дунеи}}
=== Аҳәынҭқарреи ацивилизациеи ===
{{Main|Аҳәынҭқарра|Ацивилизациа}}
Ақыҭанхамҩатә револиуциа акыр аиҭакрақәа ахылҿиааит. Уи иалнаршеит, аамҭа цацыԥхьаӡа, ҳәынҭқаррақәаны ишьақәгылаз ауааԥсыра рыржәпара,. Атермин «аҳәынҭқарра» аҳәаақәҵақәа рацәоуп. [[Вебер, Макс|Макс Вебери]] [[Элиас, Норберт|Норберт Елиаси]] аҳәынҭқарра ҳәаақәырҵоит иалкаау агеографиатә ҵакыраҿы амчра закәанла ахархәаразы амонополиа змоу ауаа реиҿкаара аҳасабала.
[[Файл:Greatwall-SA3.jpg|thumb|left|280px|Аҳәаақәа аҳәынҭқаррақәа ирыкәшоит. Иналукааша ҿырԥштәуп 6700 [[км|км]] инареиҳаны зҽеиҵызхыз, III ашәышықәса ҳ. ҟ. раԥхьаӡа акәны [[Великая китайская стена|китаитәи аҭӡы ду]] аҩадантәи [[Кочевые народы|амҩасцәа]] рқәыларақәа рацәыхьчаразы идыргылаз. Уи нахыс иара изныкымкәа аҽеиҭанакхьан, еиҵыҵхьан.]]
Раԥхьатәи аҳәынҭқаррақәа цәырҵит [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиа]], [[Древний Египет|Ажәытәӡатәи Мысра]], [[Древняя Индия|Ажәытә Индиа]] [[4-е тысячелетие до н. э.|4-тәи азқьышықәса]] анҵәамҭеи – [[3-е тысячелетие до н. э.|3-тәи азқьышықәса]] ҳ. ҟ. алагамҭеи рзы Месопотамиа ицәырҵит акымкәа- ҩбамкәа [[город-государство|ақалақь-ҳәынҭқаррақәа]]. Китаи аҳәынҭқарра цәырҵит 3-тәи азқьышықәса анҵәамҭеи [[2-е тысячелетие до н. э.|2-тәи азқьышықәса]] ҳ. ҟ. алагамҭеи рзы.
Аҳәынҭқарра ишаԥу еиԥш амч закәанла ахархәаразы ихымԥадатәиу [[армия|ар]] аҭахуп. Ар ракәзар, уи иадгыло [[бюрократия|абиурократиада]] иҟалаӡом.
Мҽхакы ҭбаала аибашьрақәа мҩаԥысуан Абжьаратәи Мрагылара аҳәынҭқаррақәа рыбжьара. 1275 шықәса ҳ. ҟ. инарзынаԥшуа [[хетты|хеттааи]] мсырааи, аҳәынҭқаррабжьаратә [[мирный договор|ҭынчратә еиқәшаҳаҭрақәа]] рахьтә ижәытәӡатәиу [[Кадеш|Кадештәи]] аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит.
[[Империя|Аимпериақәа]] цәырҵуан иаԥну атәылаҿацәқәа ([[гегемония|агегемониа]]) рыбжьара агәҭантәи ахылҵшьҭрақәа рсуверенитет ашьақәыргыларала, убас ицәырҵит адунеи аҿы раԥхьатәи [[Саргон Древний|Саргон Аккадски]] [[Аккадская империя|иимпериа]] [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиа]] (аҳра иуан 2316-2261 шықәсқәа рзы ҳ. ҟ.), [[Урарту|Арарат-Вансктәи аҳра]] (IX-VI[[I век до н. э.|I ашәышықәса]]қәа ҳ. ҟ.), [[Новоассирийская империя|Новоассириатәи аимпериа]] (750-620 шықәса ҳ. ҟ.), [[Держава Ахеменидов|Ахеменидаа рҳәынҭқарра]] ([[VI век до н. э.|VI ашәышықәса]] ҳ. ҟ.), [[империя Маурьев|Мауриев иимпериа]] ([[IV век до н. э.|IV ашәышықәса]] ҳ. ҟ.), Китаитәи аимпериа ([[III век до н. э.|III ашәышықәса]] ҳ. ҟ.), [[Тигран II|Тигран инапхгараан]] [[Великая Армения|Ермантәыла Ду]] аимпериа II (I ашәышықәса ҳ. ҟ.), Римтәи аимпериа (I ашәышықәса ҳ. ҟ.).
Аимпериақәа ринтересқәа еиҿаҳауан, иаагозар VIII ашәышықәсазы еиԥш, [[Арабский халифат|Араб халифати]] (Испаниа инаркны [[Џьамтәыла|Иранынӡа]] напхгара зуаз) [[Династия Тан|Тан адинастиа]] Китаитәи аимпериеи ([[Синьцзян-Уйгурский автономный район|Синьцзиан]] инаркны [[Корея|Кореианӡа]] напхгара зуаз) жәашықәсала [[Центральная Азия|Азиа Хада]] ахылаԥшразы ианықәԥоз.
Иааныркыло аҵакыраҿы иреиҳау империаны иҟалеит [[Монгольская империя|Амонголтә]] ([[XIII век|XIII ашәышықәсазы]]). Абри аамҭазы Европеи, Азиеи, Аҩадатәи Африкеи руааԥсыра реиҳараҩык аҳәынҭқаррақәа иртәын. Аҳәынҭқаррақәа ыҟан [[Мексика|Мексикеи]] [[Аладатәи Америка|Аладатәи Америка]] мраҭашәаратәи ахәҭеи рҿы. Аҳәынҭқаррақәа еиҳа-еиҳа аҵакыраҭыԥқәеи ауааԥсыреи хылаԥшра рырҭон. Аӡәгьы иитәым аҵыхәтәантәи аҵакыраҭыԥқәа, уаҩ дахьықәнымхо [[Антарктида|Антарктида]] аламҵакәа, [[Берлинский конгресс (1878)|Берлинтәи аиқәшаҳаҭрала]] аҳәынҭқаррақәа ирзыршеит (1878 шықәса).
=== Ақалақьқәеи ахәаахәҭреи ===
{{main|Ақалақь|Ахәаахәҭра}}
[[Сельское хозяйство|Ақыҭанхамҩа]] иаԥнаҵеит, иагьалнаршеит [[продукты питания|афатә]] мыцхә аиқәырхара, уи ишиашоу афатә аалыҵқәа рҭыжьра знапы алакымыз ауаа ирыхәар алшон, иара раԥхьатәи [[Ақалақь|ақалақьқәа]] рцәырҵра арҵысит. Урҭ, рхатәы қыҭанхамҩатә аарыхра рымамкәа, ахәаахәҭреи, [[мануфактура|амануфактурақәеи]], [[Власть (государство)|аполитикатә мчреи]] рцентрқәа ракәхеит. Ақалақьқәа рыкәша-мыкәша иҟаз ақыҭақәа [[симбиоз|еилахәын]], ақыҭанхамҩа аалыҵқәа рыхәлабгон, уи ацынхәрас анапҟазаратә тауарқәеи еиуеиԥшым арратә хьчарақәеи аарышьҭуан.
Ақалақьқәа рыҿиара, [[этимология|етимологиалагьы]] фактлагьы, ацивилизациақәа рнырра аизҳара иаҟарартәуан, убри аан рсоциалтәи рекономикатәи ҩаӡара шьҭыҵуан.
[[шумеры|Шумерааи]], ажәытәӡатәи Египети, [[Цивилизация долины реки Инд|Инда акаршәреи]] рцивилизациақәа убриаҟара еиԥшымызт, хымԥада, ихьыԥшымкәа ицәырҵит. Ари аамҭазы ақалақьқәа рҭахрақәа ирықәныҟәаны ицәырҵит аҩыреи ахәаахәҭра ҭбааи.
Китаи раԥхьатәи ақалақьтә еилазаарақәа цәырҵыр алшон 2500 шықәса ҳ. ҟ. инарзынаԥшуа, аха археологцәа ишьақәдыргылаз раԥхьатәи ақалақьқәа цәырҵит [[Династия Шан|Шан адинастиа]] аан. 2-тәи азқьышықәсазы ҳ. ҟ. ацивилизациақәа цәырҵит [[Крит|Крит]], аматериктә [[Бырзентәыла|Бырзентәыла]], [[Ҭырқәтәыла|Ҭырқәтәыла]] агәҭа.
Америкатәи ацивилизациа дуқәа – [[Майя (цивилизация)|Маиа]], [[Моче|Моче]], [[Наска (культура)|Наска]]-Цәырҵит Мезоамерикеи [[Перу|Перуи]] 1-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ. анҵәамҭазы.
Адунеи аҿы раԥхьаӡа акәны [[монета|аԥараҿырпқәа]] рыԥҟара хацыркын 625 шықәса ҳ. ҟ. [[Лидия|Лидиа]] (мраҭашәаратәи [[Анатолия|Анатоли]] иахьатәи Ҭырқәтәыла).<ref>{{Cite web |url=http://rg.ancients.info/lion/article.html |title=Первая монета: Лидийский лев |access-date=2007-03-27 |archive-date=2013-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131117011653/http://rg.ancients.info/lion/article.html |url-status=live }}</ref>
Ахәаахәҭратә мҩақәа цәырҵит [[Левант|Мрагыларатәи Адгьылбжьарамшын]] аҿы 4-тәи азқьышықәсазы ҳ. ҟ. .Раԥхьатәи инеиҵыху ахәаахәҭратә мҩақәа цәырҵит 3-тәи азқьышықәсазы х . ҟ., Месопотамиа шумераа ажәытә индиатәи ацивилизациеи дареи ахәаахәҭра ианалага. Китаии [[Шьамтәыла|Шьамтәылеи]] рыбжьара [[Великий шёлковый путь|абырфын мҩа ду]] цәырҵит II-тәи ашәышықәсазы ҳ. ҟ. Азиа Хадеи Аџьамтә империеи рықалақьқәа арҭ ахәаахәҭратә мҩақәа реихысырҭа дуқәа ракәхеит.
[[Финикия|Финикиатәии]] [[Древняя Греция|ажәытә бырзентәии]] ацивилизациақәа адгьылбжьарамшынтә ӡҭарчы аҿы ахәаахәҭра-хырхарҭа змоу аимпериақәа аԥырҵеит [[1-е тысячелетие до н. э.|1-тәи азқьышықәса]] анҵәамҭазы 1-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ. анҵәамҭеи алагамҭеи рзы [[арабы|арабцәа]] аԥыжәара рыман [[Индийский океан|Индиатәи аокеан]], [[Восточная Азия|Мрагыларатәи Азиа]], [[Сахара|Сахара]] рыхәаахәҭратә маҩақәа рҿы. 1-тәи азқьышықәса анҵәамҭазы Адгьылбжьарамшын ахәаахәҭраҿы аԥыжәара рыман арабцәеи [[евреи|ауриацәеи]]. [[2 тысячелетие|2-тәи азқьышықәса алагамҭазы]] [[итальянцы|италиаа]] ари ароль ааныркылеит. [[Фландрия (историческая область)|Фламандтәии]] [[Германиа|анемецтәии]] ақалақьқәа [[Северная Европа|Аҩадатәи Европа]] ахәаахәҭратә мҩақәа ирыгәҭылсахеит. Ақалақь дуқәа зегьы ахәаахәҭратә мҩақәа реихысырҭақәа рҿы иҿиеит.
=== Адинхаҵареи афилософиеи ===
{{main|Афилософиа аҭоурых|Адин аҭоурых}}
[[Афилософиа|Афилософиатә хшыҩзцара]] ҿыцқәеи адинхаҵарақәеи цәырҵуан [[Восток (макрорегион)|Мрагыларагьы]] Мраҭашәарагьы, аиҳаракгьы VI ашәышықәсазы ҳ. ҟ. Убри аамҭазы адунеи аҿы иҿиеит адинхаҵарақәа рацәаны, иреиҳау иреиуахеит Индиа [[индуизм|аиндуизми]] [[буддизм|абуддизми]], Џьамтәыла [[зороастризм|азороастризми]]. [[иудаизм|Аиудаизм]] аира [[авраамические религии|авраам динхаҵарақәа]] хацнаркит.
Мрагыларахь афилософиатә хәыцра ашкол дуқәа цәырҵит, урҭ рыбжьара иахьатәи амшқәа рҟынӡа аԥыжәара рымоуп
китаитәи ахәыцыҩцәа. Инарҭбааны ирдыруеит [[даосизм|адаосизм]], [[легизм|алегизм]], [[конфуцианство|аконфуцианра]], аҵыхәтәантәи атрадициа аԥыжәара аманы иаанхоит. [[Конфуций|Конфуциа]] ишьҭанеицәа [[политика|аполитикатә]] [[Ахшыҩырҵара|мораль]] ишашьҭоу азакәан амч ала акәӡам, аҿырԥши атрадициақәеи рымч ала ауп.
Мраҭашәарахь ажәытә бырзен философиатә традициа ӡырган [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотельи]] рышколқәа рыла. Уи Европантәи Абжьаратәи Мрагыларахь инеит IV ашәышықәсазы ҳ. ҟ. [[Алеқсандр Македонски|Александр Македониатәи]] импыҵахаларақәа раан.
=== Ажәытәтәи ацивилизациақәа ===
{{Main|Ацивилизациа}}
Ашықәсԥхьаӡара ҿыц ҟалаанӡа аҵыхәтәантәи ашәышықәсақәа рзы Адгьылбжьаратә мшын, аӡиасқәа [[Ганг|Ганг]], [[Хуанхэ|Хуанхе]] аимпериақәа рзы иԥсабаратәу ҳәаақәаны иҟалеит.
Индиа [[Империя Маурьев|Мауриев иимпериа]] [[Южная Азия|Аладатәи Азиа]] аҩадатәи ахәҭаҿы аҳра ауан, убри аан [[Пандья|Пандиев иимпериа]] –Индиа аладатәи ахәҭаҿы.
Китаи [[Цинь (династия)|Цинь]], [[Хань (династия)|Хан]] рдинастиақәа римпериатә дгьылқәа дырҭбааит аполитикатә еидкылареи, акоммуникациақәа реиӷьтәреи, аимператор [[У-ди|У-ди]] аҳәынҭқарратә [[монополия|монополиақәа]] иаԥиҵақәаз рыла.
Мраҭашәарахь абырзенцәа иаԥырҵеит ацивилизациа, уи аҭоурыхҭҵааҩцәа реиҳараҩык ргәаанагарала ҳаамҭазтәи [[западная цивилизация|Мраҭашәаратәи ацивилизациазы]] ишьаҭарку культураны иҟалеит.
Шәышықәсақәак рышьҭахь, III ашәышықәсазы ҳ. ҟ. [[Древний Рим|аурымқәа]] рҵакырақәа рырҭбаара иалагеит ампыҵахаларақәеи аколонизациеи рыла. Аимператор [[Октавиан Август|Август]] ихаан (I ашәышықәса анҵәамҭа ҳ. ҟ.) Адгьылбжьаратә мшын иаԥну адгьылқәа зегьы Рим хылаԥшра рнаҭон.
Аимпериа дуқәа аҵакырақәа арратә [[Ампыҵахалара|аннексиеи]] ақыҭанхамҩатә центрқәаны иҟалоз ихьчоу аиланхарҭақәа рышьақәыргылареи ирхьыԥшын. Аимпериақәа рышьақәыргыларала ишьақәгылаз азыҟашьатә дунеи [[международная торговля|жәларбжьаратәи ахәаахәҭра]] агәацԥыҳәара анаҭон; аиҳаракгьы Адгьылбжьарамшын ахәаахәҭратә мҩа дуқәа ҿиеит [[Эллинизм|аеллинцәа раамҭазы]].
Аимпериақәа ар дуқәеи абиурократиа хадеи рныҟәгара ахымԥадатәра иадҳәалоу азеиԥш проблемақәа ирықәшәеит. Арҭ ахарџьқәа еиҳарак [[крестьянство|анхаҩыжәлар]] ирықәын, убри аан адгьылмпыҵакыҩцәа дуқәа еизаку аусбарҭа ақәыӷәӷәара рҽацәхьаркыр рылшон.
[[варвары|Аварварцәа]] аҳәаақәа рышҟа рқәыларақәа аҩныҵҟатәи аилаҳара апроцессқәа дырццакит. Хан аимпериа [[гражданская война|атәылауаҩратә еибашьрахь]] ахы археит 220 шықәсазы ҳ. ҟ., уи римтәи ашәахтә аизгара азин анаҭеит, иара убри аамҭа инақәыршәаны аилаҳарагьы иалагеит.
Евразиа, Америка, [[Северная Африка|Аҩадатәи Африка]] иаҩцамыз [[умеренный климат|атҿылаҿацәқәа]] зегьы рҿы аимпериақәа реизҳареи реилаҳареи иаҿын.
== Абжьаратәи ашәышықәса ==
{{Main|Абжьаратәи ашәышықәсақәа}}
Шәышықәсала (II ашәышықәса ҳ. ҟ.) зҽеиҵызхыз Римтәи аимпериа маҷ-маҷ аилаҳара Мрагылара Ааигәа аҟынтәи мраҭашәарахь [[Ақьырсианра|ақьырсианра]] аларҵәара иақәшәеит. [[Западная Римская империя|Мраҭашәаратәи Римтәи аимпериа]] [[Германские племена|германиатәи ахылҵшьҭрақәа]] ржәыларала икаҳаит цәыббра 4, 476 шықәсазы. Уи ацынхәрас ицәырҵит ишакәхалак акала [[Римско-католическая церковь|Римтәи-акатоликатә уахәама]] иадҳәалоу еинышәашьа змам ҳәынҭқаррақәак. 1054 шықәсазы ауахәама [[Католическая церковь|Римтәи-акатоликатәи]] [[Православная церковь|Аиашахаҵаратәи]] уахәаманы еихызшаз [[схизма|асхизм]] ҟалеит. Мрагыларатәи Адгьылбжьарамшын аҿы Римтәи аимпериа иаанхаз ахәҭа наҟ-наҟ [[Византийская империя|Византиатәи империаны]] иҟалеит. Ашәышықәсақәа рнаҩс Мраҭашәаратәи Европа иԥку аидгыла аиҭашьақәыргылара алшеит 962 шықәсазы [[Священная Римская империя|Иԥшьоу Римтәи аимпериа]] аԥҵарала, уахь иаҵанакуан иахьатәи [[Германиа|Германиа]], [[Италиа|Италиа]], [[Недерланд|Нидерланд]], [[Бельгиа|Бельгиа]], [[Швеицариа|Швеицариа]], [[Австриа|Австриа]] иахьрыҵаркуа ҳәынҭқаррақәак. Рацәак мҵыцкәа, 800 шықәсазы ицәырҵит [[Каролингская империя|Каролингтәи аимпериа]], иахьатәи Франциа аҵакыраҿы, уи 843 шықәсанӡа иҟан. 1096 шықәсазы излагаз [[Крестовые походы|Аџьартә ныҟәарақәа]] мраҭашәаратәи аԥсылманцәа ирымпыҵархалаз [[Святая земля|Иԥшьоу адгьыл]] ахылаԥшра аиҭашьақәыргыларазы ҽазышәара маншәаламызт. 1346-1353 шықәсқәа рзы Европа ахьынӡанаӡааӡо иҵысит амырза чымазара, [[Чёрная смерть|Аԥсра Еиқәаҵәа]], Европа ауааԥсыра 30% инаркны 60% рҟынӡа рыԥсҭазаара ҿахызҵәаз,.1337 шықәсазы иалагеит [[Столетняя война|Шәышықәсатәи аибашьра]], уи мҩаԥысуан 1453 шықәсанӡа, иара арратә ус анырра ду анаҭеит. [[XVI век|XVI ашәышықәсазы]] иалагеит амассатә динхаҵаратәи ауаажәларра – политикатәи ҵысра – Ауахәама ареформа азура иазырхоу [[Реформация|Ареформациа]], уи ахыҵхырҭахь ахынҳәра ҽыҵгас иҟаҵаны. Адинхаҵаратә аспектқәа рыдагьы Ареформациа иара убасгьы иаҵанакуан аполитикатә, аекономикатә, акультуратә аспектқәа.
Китаи [[династия|адинастиақәагьы]] ирызҳауан, еилаҳауан. Мрагыларатәи [[Династия Хань|Хан Адинастиа]] анкаҳа, [[Эпоха Троецарствия|Хаҳрак раамҭа]] анааи ашьҭахь аҩадантәи амҩасцәа рхылҵшьҭрақәа [[IV век|IV ашәышықәсазы]] ҳ. ҟ. аҵакыраҭыԥқәа рымпыҵахалара иалагеит, аҵыхәтәаны Аҩадатәи Китаи зегьы ргеит, аҳра ссақәа рацәаны ишьақәдыргылеит. [[Династия Суй|Суи адинастиа]] Китаи еиднакылеит 581 шықәсазы, Тан Адинастиа анапхгара ашықәсқәа раан (618-907 шықәсқәа) Китаи аҩбатәи «ахьтәы шәышықәса»иалалеит. Китаи [[Крестьянство|анхаҩыжәлар]] рхы иақәиҭын, раалыҵ рҭир рылшон, аӷьараҳәа аџьармыкьа иалахәхар рылшон. Ақыҭанхамҩа алҵшәа ҳаракын, китаитәи ауаажәларра ақалақь ԥсҭазаара радԥхьалара ҳаракын. Атәыла технологиала иҿиан, [[чугун|аҭыџь]] аҭыжьреи, [[поршень|апорштә]] [[Меха (техника)|хәыблқәа]] реиҿартәышьеи, [[висячий мост|ацҳа кнаҳақәа]] реибаркышьеи, акьыԥхь атехнологиеи [[компас|компасқәа]] рыҟаҵареи амонополиақәа аман.<ref>{{Cite web |url=http://www.nri.org.uk/joseph.html |title=Джозеф Нидхэм |access-date=2007-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118121356/http://www.nri.org.uk/joseph.html |archive-date=2008-01-18 |url-status=dead }}</ref> Тан адинастиагьы еилаҳаит, аха шәышықәсабжа аилаҩынтра ашьҭахь [[Сун (династия)|Сун Адинастиа]] Ҩаԥхьа Китаи еиднакылеит 982 шықәсазы, амҩасцәа аҩадатәи римпериақәа рықәыӷәӷәара еиԥымҟьо иҟалаанӡа. Аҩадатәи Китаи Цинь Адинастиа иалаӡит 1141 шықәсазы, 1279 шықәсазы Амонголтә империа Китаи зегьы агеит, Евразиа шамахамзар зегьы еиԥш, [[Центральная Европа|агәҭантәии]] [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европеи]], иара убас [[Иапониа|Иапониеи]] аламҵакәа.
Иара убри аан аҩадатәи Индиа аҳра ауан [[Империя Гупта|Гупта Аимпериа]]. Аладатәи Индиа ицәырҵит [[Дравиды|адравидцәа]] раҳра дуқәа хԥа: [[Чера (династия)|Черов]], [[Чола|Чола]], [[Пандья|Пандиев аимпериа]]. Анаҩс иҟалаз аҭышәынтәалара [[индус|аиндусцәа]] ркультура «ахьтәы шәышықәса» шыҟалаз адырра ҟанаҵеит (IV-V ашә. ҳ. ҟ.)
[[Файл:Llullaillaco mummies in Salta city, Argentina.jpg|thumbnail|250px|right|Амумиа Инка.]]
[[Файл:Machu-Picchu.jpg|thumbnail|250px|right|[[Мачу Пикчу|Мачу-Пикчу]] – «Иӡыз [[Инки|Инкцәа]] рықалақь» – зегь раасҭа еицырдыруа Инкцәа рцивилизациа иасимволны иҟалеит.]]
Иара убри аан [[Центральная Америка|Агәҭантәи Америка]] аилазаара ҭбаақәа аҿиара иалагеит, урҭ рахьтә еиҳа аҵакы змоу Мезоамерика иҟаз [[Майя (цивилизация)|маиеи]] [[ацтеки|ацтекааи]] рцивилизациа ауп. [[ольмеки|ольмекаа]] рҿы ан культура маҷ-маҷ ианкаҳа, маиа ақалақь дуқәа – аҳәынҭқаррақәа рхыԥхьаӡареи рнырреи ирыцлон, ркультура [[Юкатан|Иукатани]] уи иаԥну атәылаҿацәқәеи зегьы ирылаҵәеит. Ацтекаа ихьшәоу римпериа ааигәа-сигәа иҟаз акультурақәа рыла иргылан [[тольтеки|тольтекаа]] реиԥш иҟоу рнапаҿы иааргаз ажәларқәа рныррала.
Аладатәи Америка XIV-XV ашәышықәсақәа рзы аинкцәа реизҳазыӷьара ҟалеит. [[Куско|Куско]] аҳҭнықалақь змаз [[Империя инков|аинкцәа римпериа]], [[Анды|Андақәа]] зегьы ирылаҵәоз, технологиала ишәҭыкакаҷуан, иҿиан, еицырдыруеит [[дорожная система инков|аинкцәа рымҩатә система]] ссири ахаҳәеиқәҵаҩцәа рҟазара ҟаимаҭи.
[[VII век|VII ашәышықәсазы]] [[Аравия|Аравиа]] ицәырҵыз [[Ислам|аԥсылманрагьы]] аҭоурых аҿы амч дуқәа ируакхеит, адгылаҩцәа жәпакы инадыркны Абжьаратәи Мрагылара, Аҩадатәи Африка, Азиа Хада, Индиа, иахьатәи [[Индонезиа|Индонезиа]] адәеиужьқәа рҿы империақәак рышьаҭаркра аҟынӡа амҩа ианысит.
Аҩада-Мрагыларатәи Африка: [[Нубия|Нубиеи]] [[Ефиопиа|Ефиопиеи]] [[христиане|қьырсиантә]] анклавқәаны иаанхеит, уи аамҭазы [[экватор|аекватор]] аҩадахьала Африка егьи ахәҭа [[ислам|аԥсылманра]] аднакылеит. Аԥсылманра рыманы иааит раԥхьаӡа акәны Сахарантә ахәаахәҭра уақәгәыӷыртә иҟазҵаз атехнологиа ҿыцқәа. Ари ахәаахәҭра ашәахтәқәа рақәҵара Аҩадатәи Африкаҟа аизҳазыӷьара ааргеит, [[Сахель|Сахель]] аҳрақәак рыҿиара алдыршеит.
Ари аамҭа Адунеизегьтәи аҭоурых аҿы иазгәаҭан атехнологиақәа ашьшьыҳәа, аха иҭышәынтәаланы рыҿиарала, акыр шәышықәсақәа зхызгаз [[стремя|аҽышькыли]] [[плуг|акәаҭан]] ҿы нарҳәы-аарҳәи реиԥш иҟоу акрызҵазкуа аԥҵамҭақәа рыла. Регионқәак рҿы иҟан, атехнологиатә ҿиара ццакы аамҭақәагьы. Иҟалап зегь реиҳа ихадоу – Адгьылбжьарамшын аҿы [[эллинизм|аеллинизм]] аамҭа акәзар, шәкыла атехнологиа ҿыцқәа анаартыз. Ас еиԥш апериодқәа ирышьҭанеиуан атехнологиатә каҳара, иаагозар, Римтәи аимпериа акаҳараан, анаҩс заатәи Абжьарашәышықәсақәа раан.
== Аамҭа ҿыц ==
{{Main|Аамҭа ҿыц}}
[[Файл:Gutenburg bible.jpg|right|thumb|150px|Акьыԥхьгазы [[книгопечатание|анбанҟәара ашрифт аԥҵара]] 1450 шықәсазы Германиа [[Life (журнал)|ажурнал «Лайф»]] азқьышықәса иреиҳаӡоу ахҭысқәа шәкы рахьтә ахҭыс №1 ҳәа хьӡыс ианаҭеит. Хәшьарақәак рыла, 1455 шықәсазы икьыԥхьыз раԥхьатәи "[[Абиблиа|Абиблиа]]" анҭыҵ ашьҭахь, 50 шықәса инареиҵаха, 9 млн инареиҳаны ашәҟәқәа ҭыжьын.]]
Ақыҭанхамҩатә цивилизациақәа шамахамзар зегьы рыкәша-мыкәша аҭагылазаашьақәа акыр иԥыркуан. [[Производительность труда|Аџьа алҵшәа]] лаҟәны иаанхон, аҳауатә ҽыԥсахрақәа идырмарион аекономикатә еизҳазыӷьарақәеи аиҵахарақәеи, ацивилизациақәа аҿиареи аилаҳареи рзаазгоз. Римтәи Аимпериа аахыс XVI ашәышықәсанӡа адунеи абжьаратәи аԥсҭазаара аҩаӡара 10% илаҟәит, аиҳаракгьы аекономикатә аганахьала ааха аиуит Мрагылара Ааигәа Арегион.
Аха 1500 шықәса инарзынаԥшуа адунеизегьтәи аҭоурых аҿы зхаҭабзиара ҳараку аиҭакра ҟалеит. Ахәаахәҭра иарҿиаз атехнологиатә ԥыжәареи абзазареи хәыҷы-хәыҷла алшарақәа рырҭбаара ахылҿиааит. XVI ашәышықәса акыр шагыз цивилизациақәак ишьақәдыргылеит иҿиоу аилазаарақәа. Ажәытә бырзенцәеи аурымқәеи иҿиоу [[экономика|аԥаратә економика]] адгылара змоу, [[финансовый рынок|афинанстә џьармыкьақәеи]] [[частная собственность|ахатә мал азини]] змоу, иҿиоу ауаажәларратә еизыҟазаашьақәа шьақәдыргылеит,. Арҭ аинститутқәа [[капитал|акапитал]] иааиԥмырҟьаӡакәа аизгареи [[производительность труда|аџьа алҵшәа]] аизҳареи рзы аҭагылазаашьақәа аԥырҵеит. Хәшьарақәак рыла, Римтәи аимпериа еиҳа иҿиоу арегионқәа ируаку Римтәи Италиа уааԥсырала ахашәалахәы XVIII ашәышықәсазы иҿиаз аекономикақәа аиԥш зеиԥшу рырбага иаҿырԥшын, Македониа (иахьатәи Бырзентәыла) II ашәышықәса аԥсҭазаара аҩаӡара арбагақәа рҟынӡа ианнеи XIX ашәышықәсазы ауп. Аклассикатә цивилизациақәа еиӷьны иҿиаз ррегионқәа еиҳа [[урбанизация|ақалақь ԥсҭазаара иадԥхьалан]], иҿыцӡоу аҭоурых заатәи аамҭазтәи регионқәак раасҭа. Аха арҭ ацивилизациақәа хәыҷы-хәыҷла аилаҳара иалагеит, иқәӡааит, уи зыхҟьаз амзызқәа аҭоурыхҭҵааҩцәа иахьа уажәраанӡагьы еимаркуеит.<ref>[http://www.atypon-link.com/AEAP/doi/abs/10.1257/089533006776526148#search=%22the%20economy%20of%20the%20roman%20empire%20temin%22 Экономика ранней римской империи]</ref>
Азныказы XIV ашәышықәсазы излагаз [[Эпоха Возрождения|европатәи Аиҭарҿиара]] адунеитә ҭҵаарадырратә еихьӡарақәа
«реиҭаартра», Европа аекономикатәи асоциалтәи шьҭыҵра акәын. Аиҭарҿиара ицәырнагеит адунеи «адырра бзиа» азыҟазаашьа акультура, анаҩс [[Ренессансный гуманизм|агуманизми]], [[научная революция|аҭҵаарадырратә револиуциеи]], аҵыхәтәан ааглыхратә револиуциа аиҭакра дуқәеи рахь икылнагеит. Аха [[XVII век|XVII ашәышықәсазы]] аҭҵаарадырратә револиуциа атехнологиақәа иаразнак анырра рнаҭомызт; XVIII ашәышықәса аҩбатәи азбжазы ауп аҭҵаарадырратә еихьӡарақәа апрактикатә қәԥшылараҿы инарҭбааны ахархәара ианалага.
Европа XVIII ашәышықәса азбжазы иахьҿиаз амзызқәа ҩба ракәын иамаз: [[предпринимательство|анаплакра]] акультуреи [[Атлантика|атлантикатәи]] ахәаахәҭра ([[работорговля|атәцәа рыҭирагьы]] налаҵаны) иарҿиаз абзазареи. Ҭоурыхҭҵааҩцәақәак 1750 шықәсазы Китаи еиҳа иҿиаз араионқәа рҿы аџьа алҵшәа евроатлантикатәи аекономика ишақәшәац иақәшәон ҳәа ианышьақәдыргылоз аамҭазы, егьырҭ аҭоурыхҭҵааҩцәа [[Энгас Мэддисон|Енгас Меддисон]] иеиԥш агәаанагара рымоуп, Мраҭашәаратәи Европа аӡәыцыԥхьаӡа иусура алҵшәа, Абжьарашәышықәсазы уи егьырҭ арегионқәа рҿы инагӡаны иақәшәо арбага иаԥнагеит ҳәа.<ref>{{Cite web |url=http://www.ggdc.net/maddison/ |title=Домашняя страница Энгаса Мэддисона |access-date=2007-03-29 |archive-date=2010-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100728181613/http://www.ggdc.net/Maddison/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nber.org/cgi-bin/author_papers.pl?author=carol_shiue |title=Вольфганг Келлер и Кэрол Шью |access-date=2007-03-29 |archive-date=2006-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060528213159/http://www.nber.org/cgi-bin/author_papers.pl?author=carol_shiue |url-status=dead }}</ref>
[[Файл:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|мини|Мона Лиза, Леонардо да Винчи. Аиҭарҿиареи аҿыханҵеи ааидкыланы раамҭа иаҵанакуа, зегь реиҳа еицырдыруа аҩымҭақәа ируакуп.]]
Абжьарашәышықәсақәа анхыркәшаха, Европа егьырҭ ацивилизациақәа изреиҳахаз, [[Промышленная революция|ааглыхратә револиуциа]] ԥсадгьылны изыҟалаз, адунеи аҿы аԥыжәара аго изалагаз аилыркаарақәа рацәоуп. Макс Вебер ишьақәирӷәӷәоит европатәи аусуцәа [[протестантство|рпротестанттә етика]] иахҟьоит ҳәа, уи иара игәаанагарала егьырҭ раасҭа рҽазҵәылхны, еиҳаны аус днаруан. Даҽа социал-економикатә еилкаарак ари азҵаара [[демография|адемографиа]] иаднаҳәалоит: Европа, аҭаацәара [[Целибат|иаламлац адинмаҵзуҩцәа]], аколониалтә мҳаџьырра, ааглыхратә центрқәа рҿы аԥсра ҳаракы, иааиԥмырҟьаӡакәа аибашьрақәа, аҭаацәара алалара ақәра ахыԥара азиатәи акультурақәа раасҭа ауааԥсыра реизҳара еиҳа иааннакылон. Аус зуша анапқәа разымхара аекономикатә технологиақәа рыҿиаразы [[прибавочная стоимость|ацҵатә хәыԥса]] аинвестициақәа аҭахын, иаагозар, [[водяная мельница|аӡлагара]], [[фабрика|афабрика ахархәарала аарыхра]], [[прядение|ахахареи]] [[станок (ткацкий)|асреи рыстанокқәа]], [[паровой двигатель|фақьла арныҟәага]], аидарамҩангара, изызҳауа ауааԥсыра фатәыла реиқәыршәара акәымкәа.
Аӡәырҩы иазырыԥхьаӡоит, Европа азы иҟазшьарбагоу ахақәиҭра аидеалқәа инарымаданы, европатәи [[право собственности|ахатәтәреи]] зхы иақәиҭу [[рыночная экономика|аџьармыкьатә економикеи]] рзин аинститутқәа даҽаџьара аасҭа иӷәӷәан ҳәа. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы аҵарауаа, даагозар [[Померанц, Кеннет|Кеннет Померанц]], ари аҩыза агәаанагара иаҿагылоит, европатәи аихьӡарақәа инеиԥынкыланы иахьыладырҟәыз азы адунеитә ҭоурых аревизиатә знеишьа акритика шазыруагьы.<ref>''Ricardo Duchesne''. Журнал исторического общества, том. 6, выпуск 1 (Март 2006). — C. 69—91.</ref>
Европа агеографиагьы ароль ду нанагӡар алшон. Абжьаратәи Мрагылара, Индиа, Китаи ашьхақәа рыкәыршоуп, аха урҭ аԥынгылақәа рнаҩс иҟоу аҵакырақәа акыр акаршәрақәа рымоуп. [[Пиренеи|Пиренеиа]], [[Альпы|Альпа]], [[Апеннинские горы|Апеннина]], [[Карпаты|Карпаты]] уҳәа ашьхатә системақәа рҿаԥхьа Европа иахысуеит, уи адагьы аконтинент аҩадатәи амшынқәа рыла еихшоуп. Урҭ Европа Агәҭантәи Азиантәи ампыҵахалаҩцәа рацәыхьчарақәак алдыршеит. Абџьар ашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа амҩасцәа арратә дунеихәаԥшышьала Евразиатәи аконтинент аперифериа аграртә ҳәынҭқаррақәа рҿы аҳра руан, аҩадатәи Индиа акаршәрақәа, мамзаргьы Китаи акаршәрақәа ирықәлозар, раанкылара залыршахомызт. Ас еиԥш иҟаз ақәыларақәа лассы-лассы ихырҵәаган. [[История ислама|Аԥсылманра ахьтәы шәышықәса]] нҵәеит амонголцәа [[Багдад|Багдад]] анеимырҵәа 1258 шықәса рзы, Индиеи Китаии аамҭа-аамҭала ақәыларақәа ирықәшәон, Урыстәыла акыр шәышықәса [[татаро-монгольское иго|аҭаҭар-монголтә тәра]] имапыҵакын. Агәҭантәи Азиа «агәы» [[логистика|логистикала]] еиҳа иацәыхароу агәҭантәи Мраҭашәаратәи Европа ас еиԥш иҟоу ашәарҭарақәа рзы еиҳа иуашәшәырамхеит.
Агеографиагьы акрызҵазкуа [[геополитика|агеополитикатә]] еиԥшымзаарақәа ирыцхраауан. Рҭоурых аиҳарак Китаии, Индиеи, Абжьаратәи Мрагылареи еидкылан арҭ аҳәынҭқаррақәа рыкәша-мыкәша иҟаз ашьхақәеи ацәҳәырақәеи рҟынӡа инаӡоз аԥыжәара змаз мчы заҵәык ала. 1600 шықәсазы [[Османтәи аимпериа|Османтәи аимпериа]] Абжьаратәи Мрагылара шамахамзар зегьы хылаԥшра анаҭон, Мин адинастиа Китаи напхгара анаҭон, [[империя Великих Моголов|Могол Дуқәа римпериа]] Индиа анырра ааннакылон. Ус акәымкәа, Европа есымша аиҳара еибашьуаз ҳәынҭқаррақәак рыла еихшан. Паневропатәи аимпериақәа, Римтәи аимпериа аламҵакәа, ишаацәырҵыз еиԥш, хара имгакәа аилаҳарахь рхы дырхеит.
Лассы-лассы ирҳәоит европатәи ақәҿиара ахыҵхырҭақәа ируакын европатәи аҳәынҭқаррақәа рыбжьара аиндаҭлара ӷәӷәа ҳәа. Егьырҭ арегионқәа рҿы аҭышәынтәалара лассы-лассы аҿиара аасҭа ихадаз приоритетын. Китаи мшынтә ҳәынҭқаррак аҳасабала аҿиара аанкылан Мин адинастиа аан амшынтә хәаахәҭра азин аҟамҵарала. Европа аполитикатә еилибамкаарақәа ирыхҟьаны ас еиԥш акомплекстә ԥкыра залыршахомызт; ари аҩыза ӡбамҭа здызкылаз аҳәынҭқарра иаразнак аконкурентцәа ирыҵахон.
Европа аҳаракра хымԥада акрызҵазкуа даҽа географиатә факторын Адгьылбжьаратә мшын, уи зқьышықәсала амшынтә мҩаду аҳасабала аус ауан, атауарқәеи, ауааи, аидеиақәеи, аартрақәеи реимдара иацхраауан.
Европа иаҷыданы [[тропики|атропикатә тәылақәа]] рҿы иахьагьы инарҭбааны ахархәара рымоуп ауааи, урҭ рыԥстәқәеи, рылаҵарақәеи рымчи ргәабзиареи ҵыкәкәо, атропикатә чымазарақәеи [[паразиты|апаразитқәеи]]. Урҭ апрогресс иаԥырхагоу асоциал-еиԥҟьаратә факторуп.
=== Европа аҿиара ===
[[Файл:Vascodagama.JPG|thumb|right|180px|[[Васко да Гама|Васко да Гама]] XV ашәышықәса анҵәамҭа – XVI ашәышықәса алагамҭазы [[пряность|аҳаскьын лаҳалаҳақәа]] рзы [[Индиа|Индиаҟа]] иныҟәара.]]
{{main|Агеографиатә аартра дуқәа}}
XIV ашәышықәсазы Италиеи, анаҩс Европа зегьи Аиҭарҿиара аамҭа ааит. Ҳаамҭазтәи ҵарауаақәак азҵаара ықәдыргылоит: аҟазареи агуманизм аидеиақәеи реизҳазыӷьара аҭҵаарадырраа ахәарҭа азаанагаҵәҟьама, мамзаргьы араб культурақәеи европатәи акультурақәеи еизгоу рдыррақәа реилалара акраҵанакма ҳәа. Ихадоу аартрақәа ируакхеит [[каравелла|аӷбақәа рыҟаҵара]], араб хкәакьтәии европатәии [[парус|аԥра]] [[прямой парус|иашақәа]] еилаԥсаны измаз раԥҵара. Дара [[Атлантикатә аокеан|Атлантикатәи аокеан]] шәарҭарада ахысра зылшо раԥхьатәи ӷбақәаны иҟалеит. [[навигация|Анавигациа]] аганахьала акрызҵазкуа аус адуларақәа инарываргыланы ари атехнологиа [[Колумб, Христофор|Христофор Колумб]] илнаршеит 1492 шықәсазы Атлантикатәи аокеан дахысны Африкеи Евразиеи Америка раԥшьра.
Ари ахҭыс аконтинентқәа рыхԥагьы рзы адраматә хҟьаԥҟьақәа аман. Европаа иааргеит америкаа ахаангьы изықәымшәацыз [[вирус|авирустә]] чымазарақәа. Урҭ рӷьырак ҭахеит ихырҵәагоу [[эпидемия|аымазара ҿкқәа]] жәпакы ирыхҟьаны. Европаа аҽқәеи, аџыри, [[огнестрельное оружие|абџьари]] рхы иархәаны атехнологиатә ԥыжәара рыман, ацтекааи аинкцәеи рҳәынҭқаррақәеи, иара убас нхыҵ америкатәи акультурақәеи риааираҿы ирыцхраашаз.
Ахьи аресурсқәеи ауаа рыдгьыл гәакьақәа ааныжьны Европантәи Америкаҟа ахҵәара иаднаԥхьалон. Аусуратә мчы аизырҳаразы аколониа ҿыцқәа рҿы [[рабство|Африкантәи атәцәа]] жәпаҩыла рҭагалара иалагеит. Дук мырҵыкәа Америка ицәырҵит расазаҵәыктәи ажәлар – атәцәа. Мраҭашәаратәи Африка акәзар, африкагәҭантәи ажәларқәа рымаҵ адырураҿы аизҳазыӷьара зауз, [[Невольничий берег|Атәцәа рыԥшаҳәаҿы]] ҳәа изышьҭаз аҭыԥ аҿы, аҳәынҭқаррақәа жәпакы цәырҵит.
[[Файл:Eertvelt, Santa Maria.jpg|thumb|right|200px|''[[Санта-Мария (судно)|Санта Мариа]] аԥырсал аҿы''. Асахьаҭыхҩы [[Андриес ван Эртвельт|Андрис ван Ертвельт]], 1628 шықәса инарзынаԥшуа. Христофор Колумб зегьы еицырдыруа иԥра [[каракка|ӷба ду]].]]
Европа амшын ампыҵахалараҿы, аконтинент агеографиа инақәыршәаны, рлагала еиҳа иҵаҵӷәыркуп агаҿа ҳәынҭқаррақәа: Португалиа, Испаниа, [[Англызтәыла|Англиа]], [[Франциа|Франциа]], [[Недерланд|Нидерланды]]. Португалиатәии Испаниатәии аимпериақәа раԥхьа аԥыжәара змаз мпыҵахалаҩцәан, анырра иахыҵхырҭан, аха дук мырҵыкәа еиҳа аҩадатәи Англыз, Афранцыз, Голландиатәи Атлантика аԥыжәара рго иалагеит. XVII-XVIII ашәышықәсақәа рзы иҟалаз аибашьрақәа акыр, [[Наполеоновские войны|Наполеон иеибашьрақәа]] кульминациас ирыман, Британиа ду шьақәгылеит адгьыл зегьы зымҽхазкыз раԥхьатәи адунеитә ҳәынҭқаррак аҳасабала, уи ақәыԥшылара аԥшьбатәи ахәҭак аҟынӡа напхгара аҭо (ари аамҭазы уи «Иҭамшәо амра аимпериа» ҳәа ахьӡ аиуит).
Адмирал [[Чжэн Хэ|Чжен Хе]] иныҟәарақәа аанкылан амонголцәа анықәырца ашьҭахь ишьақәгылаз Мин адинастиаҟны. Зны-зынла «алагарҭатә [[капитализм|капитализм]]» ҳәа изышьҭоу китаитәи ахәаахәҭратә револиуциагьы аанкылан. Мин адинастиа аҵыхәтәаны манчжураа ржәыларала икаҳаит, уи [[династия Цин|Цин адинастиа]] раԥхьа аҭынчреи аизҳазыӷьареи раамҭа ахнагеит, аха анаҩс Мраҭашәара ақәыларақәа ирылаӡит.
Америка анырга ашьҭахь дук мырҵыкәа европаагьы Азиа ажәларқәа атехнологиатә ԥыжәара шрымоу шьақәдырӷәӷәеит. [[XIX век|XIX ашәышықәса]] алагамҭазы Британиа ду хылаԥшра анаҭон Аагьылбжьахабжа [[Индостан|Индостан]], [[Мсыр|Египет]], [[Малайский полуостров|Малаитәи адгьылбжьахабжа]]; афранцызцәа [[Индокитай|Индокитаи]] рнапаҿы иааргеит; аголландцәа [[Индонезиа|Индонезиа]] рымпыҵархалеит. Британиаагьы аҳра руан аԥхьаӡатәи ауаԥшьтә хылҵшьҭрақәа ахьынхоз ҵакырақәак рҿы, [[Австралиа|Австралиа]], [[Зеландиа ҿыц|Зеландиа Ҿыц]], [[Южная Африка|Аладатәи Африка]] налаҵаны; хыԥхьаӡара рацәала британиатәи аколонистцәа Америкаҟа еиԥш уахь ахҵәара иалагеит. XIX ашәышықәса анҵәамҭазы европатәи аҳәынҭқаррақәа [[Колониальный раздел Африки|Африка иаанхаз аҵакырақәа «ршеит»]].
Аҵаралашара аамҭа ҳәа зыхьӡырҵаз Европа ари аамҭа [[научная революция|аҭҵаарадырратә револиуциахь]] икылнагеит, уи ауаҩы адунеи азы игәаанагарақәа аԥсахит, [[Промышленная революция|ааглыхратә револиуциа]] – адунеитә економика аҽеиҭакра ду алыршахеит. Ааглыхратә револиуциа ахы акит [[Британиаду|Британиа ду]] аарыхра аиҿкаара ахкы ҿыц – афабрикатә (шәахә. иара убас "[[Мануфактура|Амануфактура]]") ахархәара ианалага, [[поточное производство|ԥымкрадатәи аарыхреи]] [[механизация|амеханизациеи]] уаанӡа аасҭа еицеиԥшны рхархәаразы меигӡарахда зхарџьқәа маҷу аамҭалатәи аџьатәи тауарқәа рҭыжьра алыршаразы.
XVIII ашәышықәса анҵәамҭазы, [[Американская революция|Америкатәи]] [[Великая французская революция|Франциатәи]] ареволиуциақәа раан, Аҵаралашара аамҭа иахьатәи [[демократия|адемократиақәа]] рыҟаларахь инанагеит. Адемократиақәа реизҳара адунеи аҿы имҩаԥысуа ахҭысқәеи аԥсҭазаара ахаҭабзиареи анырра ду рнаҭеит. Ааглыхратә револиуциа амҩаԥысраан адунеитә економика, [[уголь|арацәа]], [[железная дорога|аихамҩа]], [[пароход|аӷбақәа реиԥш]] иҟаз атранспорт хкы ҿыцқәа шьаҭас измаз қәҿиарала адунеи еизааигәартәуан. Ус шакәугьы ааглыхратә ҟьашьреи аԥсабара аԥхасҭахареи акырӡа еиҳахеит, амцеи ацивилизациақәеи анцәырҵ инаркны.
== Иҿыцӡоу аамҭа ==
[[Файл:WWI.png|right|thumb|250px|[[Антанта|Антанта]] атәылақәеи (аиаҵәа ԥштәы) [[Центральные державы|Ԥшь-Еидгылак]] (апатырқал ԥштәы) рыбжьара [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи адунеизегьтәи аибашьра]] 4 империак рықәӡаарахь икылнагеит: [[Германская империя|Германиатәи]], [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи]], [[Османтәи аимпериа|Османтәи]], [[Австриа-Венгриа|Австро-Венгриатәи]].]]
{{main|Иҿыцӡоу аамҭа}}
[[XX век|XX ашәышықәса]] [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәии]] [[Вторая мировая война|Аҩбатәии]] адунеизегьтәи ихырҵәагоу аибашьрақәа инарымаданы адунеи аҿы европатәи аԥыжәара аилаҳара, иара убас [[США|ЕАА-и]] [[СССР|СССР-и]] рыбжьара [[Холодная война|аибашьра хьшәашәа]] алагара ацын. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра анеилга ашьҭахь еиҿкаан [[ООН|Еиду амилаҭқәа реиҿкаара]] амилаҭқәа реимакқәа рыӡбареи ԥхьаҟатәи аибашьрақәа раԥырҟәҟәаареи алшап ҳәа нагӡашьа змам гәыӷрала, аха ас еиԥш иҟоу аиҿкаарагьы зеиӷьыҟам адунеиеиҿкаара агәҭакқәа азынамыгӡеит. 1991 шықәсазы Асовет Еидгыла еилаҳаит, ЕАА аштатқәа рхала иааныжьны, «аҳәынҭқарра ду» ҳәа атитул змоу ҳәынҭқаррак аҳасабала (ицәырҵит ахырхарҭа «[[Пакс Американа|Пакс Американа]]»).
Ашәышықәса ицәырнагеит еиуеиԥшым аполитикатә хырхарҭа змоу асоветтә идеологиа ӷәӷәақәа. Актәи, 1917 шықәса ашьҭахь Асовет Еидгылаҿы аҳәынҭқарратә ҩаӡараҿы ирыдыркылаз – [[коммунизм|акоммунизм]], аҽарҭбааит 1945 шықәса ашьҭахь Агәҭантәи Европа, [[Югославия|Иугославиа]], [[Болгариа|Болгариа]], [[Румыниа|Румыниа]], [[Арнауҭтәыла|Албаниа]], [[Северная Корея|Аҩадатәи Кореиа]], [[Виетнам|Виетнам]]; 1949 шықәсазы Китаи; 1950-1960-тәи ашықәсқәа рзы – [[Третий мир|ахԥатәи адунеи]] атәылақәа жәпакы рҿы. [[Милитаризм|Амилитаристтә]] [[Афашизм|фашизм]] нырцәтәи анаӡаратәи аидеологиа 1920-1930-тәи ашықәсқәа рзы ишьақәнаргылеит Италиа, Германиа, Иапониа, Испаниа хылаԥшра рызҭоз [[Диктатура|адиктатортә]] режимқәа; арӷьарахьтәи адиктатура шьақәгылеит Португалиа [[Салазар, Антониу ди|Салазар]] ихаан.
[[Файл:Nagasakibomb.jpg|thumb|245x245px|1945 шықәсазы ЕАА аштатқәа Иапониа иаҿагыланы раԥхьаӡа акәны рхы иадырхәаз [[Ядерное оружие|аиадертә бџьар]] ацәырҵра [[Вторая мировая война|Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]] хнаркәшеит, [[Холодная война|аибашьра хьшәашәа]] алагара иазҳәахеит.]]
Арҭ аиҭакрақәа зеиԥш ыҟам амҽхакреи аҭарцәреи реибашьрақәа ирыдҳәалан. Актәи адунеизегьтәи аибашьра ажәытә европатәи аимпериақәеи амонархиақәеи рацәаны еиланарбгеит, Франциеи Британиа дуи арԥсыҽит. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра, аҵыхәтәаны, Европа амилитаристтә диктатурақәа реиҳарак еиланарбгеит, акоммунизм [[Восточная Европа|Мрагыларатәии]] Агәҭантәии Европаҟа, иара убас Азиаҟа ԥхьаҟа иагеит. Иароуп аибашьра хьшәашәахь иназгазгьы – Еиду Аштатқәеи, Асовет Еидгылеи, урҭ ирыдгыло алиансқәеи ҩынҩажәа шықәса реиҿагыларахь. Ауаатәыҩсеи иреиҳау аԥсҭазааратә формақәеи зегьы аиадертә бџьар ақәхра ашәарҭара иҭадыргылеит. Аиадертә ҳәынҭқаррақәа ашәарҭарақәа еилыркааит, аиҳаракгьы, адунеи [[Ядерная война|аиадертә еибашьра]] иазааигәазтәыз, 1962 шықәсазы [[Карибтәи акризис|Карибтәи акризис]] ашьҭахь. Ари аҩыза аибашьра ҟалашьа амам ҳәа иахәаԥшуан, ишиашоу аибашьра ацынхәрас имҩаԥысуан идыру абџьар хкқәа рыла еиқәыршәоу ахԥатәи адунеи атәылақәа рыбзоурала [[опосредованная война|бжьаратәла аибашьра]]. Арратә шәарҭарақәа рҭакс тәылақәак рҿы ицәырҵит 1960-тәи ашықәсқәа рзы еицырдыруа аҿар [[контркультура|рконтркультура]].
1991 шықәсазы адунеи шаҳаҭс иазыҟалеит Асовет Еидгыла аилаҳара, уи ашьҭахь уаанӡатәи ареспубликақәа рыхәҭак [[Урыстәыла|Урыстәылеи]] дареи ишьақәдыргылеит [[СНГ|ихьыԥшым аҳәынҭқаррақәа реиҩызарақәа]], егьырҭ асовет мчра ашьҭахьтәи республикақәак рыхқәа Мраҭашәаратәи Европеи [[Европатәи Аидгыла|Европатәи Аидгылеи]] рганахь идырхеит.
Акоммунисттә ҳәынҭқаррақәа реилаҳара маҷк иагханы акапиталисттә дунеи ианыԥшит XX ашәышықәса анҵәамҭазтәи [[Свободная торговля|зых иақәиҭу ахәаахәҭра]] арццакреи «[[Глобализация|аглобализациеи]]» раҳасабала, уи ЕАА Китаи аҿаԥхьа иақәыз ауал азнарҳаит; америкатәи ааглыхрақәа рхатәы усуцәа ирԥырхаганы зыхә мариоу аусуратә мчы змоу атәылақәа рахь иианагеит ([[аутсорсинг|аутсорсинг]]). Иазҳаит ЕАА аштатқәа рыдәныҟатәи рыҩныҵҟатәи [[государственный долг|ҳәынҭқарратә уалԥшьа]], адунеи аҿы ари атәыла аекономикеи, адипломатиатәи, агеополитикатәи ҭагылазаашьа рзы бзиарак иазҳәамыз.<ref>''[[Доббс, Лоу|Лоу Доббс]].'' Война со средним классом. 2006. ''[[Джонсон, Чалмерз|Чалмерз Джонсон]].'' Возмездие: Последние дни американской республики. 2007.</ref>
Иара убри ашәышықәса, атехнологиаҿы уаҩы иимбац апрогресс аанагеит, ақәранҵыра акырӡа иазҳаит, ауаатәыҩса реиҳараҩык рзы аԥсҭазаара астандартқәа шьҭнахит. Адунеитә економика арацәа аҟынтәи [[нефть|анефт ахь]] ииасит. Акоммуникациатәи атранспорттәи технологиа ҿыцқәа адунеи иаҳа «иҭшәаны» иҟарҵеит. Атехнологиатә ҿиарагьы аԥсабара аҟьашьраҿы алагала ҟанаҵеит. Анефт адунеитә ҭаҵәахқәа рҵыкәкәара иахьазааигәахо азы (жәашықәсақәак иреиҳамкәа иазхоит ҳәа иԥхьаӡоуп), имаҷхоз аресурсқәа ратуразы аиндаҭлара, Абжьаратәи Мрагылареи егьырҭ регионқәаки рҿы, акраамҭатәи аимакқәа арӷыӷкит.
[[Файл:Sputnik_asm.jpg|мини|250пкс|Адунеи аҿы, [[Союз советских социалистических республик|Асовет Еидгыла]] [[Спутник-1|раԥхьатәи иԥсабаратәым Адгьыл амҩаныза]] аусура иахьаланаргаз, ауаатәыҩса рзы акосмостә аамҭа ахы акра иазҳәахеит]]
XX ашәышықәса аҩбатәи азбжа [[Информация|аинформациеи]] аглобализациеи ираамҭахеит: ахәаахәҭратәи акультуратәи еиҭныԥсахлара ӷәӷәала ишьҭыҵит; [[Космическое пространство|акосмос]] аҭҵаарақәа [[Солнечная система|Амра асистема]] аҳәаақәа ирҭыҵит; [[ДНК|ДНК]] аструктура аартын, [[антибиотики|антибиотикқәа]] аԥҵан, генетикала зҽеиҭазкыз ацәеижьқәа аус рыдулан, ауаҩи егьырҭ аԥстәқәеи [[геном человека|ргеном]] асеквенециа азура, ачымазарақәа рацәаны рыхәышәтәра аганахьала ашьаҿеихгаразы агәыӷрақәа адырҳәалоит. Уажәы есышықәса икьыԥхьхо аҭҵаарадырратә статиақәа рхыԥхьаӡара 1900 шықәсанӡа икьыԥхьу рзеиԥш хыԥхьаӡара акыр иаԥнагоит, ес-15 шықәса инарзынаԥшуа ҩынтә еиҳахоит. Аҵара змоу ауааԥсыра рыхәҭа аизҳара иаҿуп. Убри инаваргыланы, аглобалтә уаажәларратә [[труд|џьатә фонд]] аҿы, ақыҭанхамҩатә аарыхра знапы алакра зықәшәаз ауаажәларра рыхәҭа акыр аиҵахара иаҿуп.<ref>[http://www.ifi.unicamp.br/~ghtc/sources/articles.htm История науки. Библиография первичных источников] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051226231605/http://www.ifi.unicamp.br/~ghtc/sources/articles.htm |date=2005-12-26 }}</ref>
Иара убри аамҭазы ицәырҵит нкылашьа змам аглобалтә шәарҭарақәа идырццакуа ауаатәыҩса рҭоурых аиаӡаара: [[Договор о нераспространении ядерного оружия|аиадертә бџьарқәа рыларҵәара]], [[парниковый эффект|аԥхарратә еффект]] уҳәа аԥсабара аилабгара аформақәа, [[Природные ресурсы|аԥсабаратә ресурсқәа]] рҵыкәкәара иахҟьо жәларбжьаратәи аимакқәа, ирласны ирылаҵәо ачымазара ҿкқәа (иаагозар, [[ВИЧ|ВИЧ]]), аҵыхәтәан Адгьыл иазааигәаны иԥыруа [[астероид|астероидқәеи]] [[Комета|акометақәеи]] ршәарҭара.
XX ашәышықәса анҵәамҭеи [[XXI век|XXI ашәышықәса]] алагамҭеи рзы еиҳа-еиҳа еихьыԥшу адунеи азеиԥш мчқәа рыла мацара аԥырҟәҟәаара зылшо ашәарҭара иақәшәеит. Ҵарауаақәак уи [[Планетарная фаза цивилизации|ацивилизациа апланетартә фазахь]] аиасра иадырҳәалоит. Еиҳа-еиҳа адунеи ма иӡроуп, ма акны еиқәхароуп ҳәа гәаанагарахоит. Уи ус шакәу агәра унаргоит [[отчёт Штерна|Штерн]] жьҭаарамза 30, 2006 шықәсазы иҭижьыз, [[Глобальное потепление|аглобалтә ԥхарреи]] [[Изменение климата|аҳауа ирласны аҽыԥсахрақәеи]] ашәарҭара ишҭагылоу азы агәҽанҵара ҟазҵо аҳасабырба. Ашәарҭарақәа рҭоурыхтә еибарххараҿы ҭыԥк иҭагӡоу аҩныҵҟатәи аиҿагыларақәеи жәларбжьаратәи аимакқәеи наскьагахоит ауаатәыҩса зегьы ирзеиԥшу ашәарҭарала – ауаатәыҩсеи иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабареи рглобалтә конфликтқәа рыла.
Ус шакәугьы, 2020 шықәсазы адунеи зегьы 2019 шықәса ԥхынҷкәынмзазы ицәырҵыз аҿкчымазара [[Корон[[COVID-19|авирус]]ная инфекция COVID-19|COVID-19]] алаҵәара аҿагылара иалагоит. [[Агәабзиарахьчара адунеизегьтәи аиҿкаара|ААА]] адыррақәа рыла авирус раԥхьатәи ацәырҵра азгәаҭан [[Китаи|китаитәи]] ақалақь [[Ухань|Ухань]], ашьҭахь, шықәсыбжак еиҵамкәа авирус [[Адгьыл|Адгьыл]] аконтинентқәа зегьы ирылаҵәеит.
Иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабара аилабгареи аматериалтәи аенергетикатәи ресурсқәа рҵыкәкәареи аглобалтә шәарҭара адунеи зықәшәаз раԥхьатәи аматериал-енергетикатә кризисмызт. Уаанӡатәи руак аԥшьган [[Британские острова|Британиа]] [[обезлесение|абнадахара]], аиха арҭәараан ихымԥадатәиу [[Древесный уголь|амҿрацәа]] аҭыжьразы абнақәа рыԥҟара иахҟьаны. Убри акризис, XIX ашәышықәсазы ааглыхратә револиуциа алагара иацхрааз, [[Коксование|арацәа аус адулара]] апроцесс аартрахь икылнагеит.
XXI ашәышықәса алагамҭазы адунеи «ԥхьаҟатәи атехнологиақәа» раԥҵара ашәхымс илагылеит, иалыршахеит [[андроид|андроидқәа]], [[Беспилотный автомобиль|аԥырҩы дызҭам амашьынақәа]], [[3D-принтер|3D-принтерқәа]] уҳәа апроектқәа рхархәара.
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* {{БРЭ |статья=Всеобщая история |ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2334546 |год=2006 |том=6 |страницы=55 |ref=БРЭ}}
* [[Всемирная история (издание)|Всемирная история]] : в 13 т. / Гл. ред. [[Жуков, Евгений Михайлович|Е. Жуков]], [[Тихвинский, Сергей Леонидович|С. Тихвинский]] ; [[АН СССР]]. — {{М.}} : [[Государственное издательство политической литературы|Госполитиздат]], 1955—1983.
* Всемирная история в 13 т. / Гл. ред. Бадак А. Н. и др. Мн.: Харвест, М.:АСТ., 1999—2002.
* [[История человечества ЮНЕСКО|История человечества]]: в 8 т./ ЮНЕСКО. 2003—2005.
* Всемирная история: В 6 т.(7 кн.) / гл. ред. А. О. Чубарьян; Институт всеобщей истории РАН. — {{М.}}: Наука, 2011—2018.
{{DEFAULTSORT:дунеизегьтәи аҭоурых}}
[[Акатегориа:Адунеизегьтәи аҭоурых|*]]
tsmtpxf01f4lnp6rwl174eixhxvjz15
Марс
0
54452
171861
170976
2026-08-17T19:24:17Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171861
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|1=Марс|2=Марс (аҵакы)}}
{{Акарточка Апланета
| название = Марс
| символ = Mars symbol (bold).svg
| тип = апланета
| изображение = Mars Valles Marineris EDIT.jpg
| подпись = Марс асахьа, 1980 шықәса жәабранамза 22 рзы [[Автоматическая межпланетная станция|акосмостә ӷба]] [[Викинг-1|Викинг 1]] иҟанаҵаз 102 асахьа
| орбита-ref =
| эпоха =
| перигелий = 2,06655×10<sup>8</sup> км1,381<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc" /> а.е.<ref name="factsNasa" />
| афелий = 2,49232×10<sup>8</sup> км1,666<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc" /> а.е.<ref name="factsNasa" />
| периапсида =
| апоапсида =
| большая полуось = 2,2794382×10<sup>8</sup> км1,523662 а.е. 1,524 адгьыл<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc" /><ref name="factsNasa" /><ref name="factsNasa" />
| эксцентриситет = 0,0933941<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc"/>
| сидерический период = (ашықәс аура) 686.98 Адгьыл амшқәа 1.8808476 Адгьыл ашықәс аҟнытә<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc" />
| синодический период = 779.94 Адгьылтә уахыки-ҽнаки<ref name="nssdc"/>
| орбитальная скорость = 24.13 км/с (ибжьаратәу)24.077 км/с<ref name="nssdc" /><ref name="factsNasa" />
| средняя аномалия =
| наклонение = 1.85061° (еклиптикатә хықә иазкны)<ref name="nssdc" /><br>
5.65° (амра аекватор иазкны)
| угловое перемещение =
| долгота восходящего узла = 49,57854°
| долгота периастра =
| время периастра =
| аргумент перицентра = 286,46230°
| половинная амплитуда =
| чей спутник = [[Амра|Амра]]
| число спутников = [[Спутники Марса|2]]
| физические характеристики-ref =
| размеры =
| экваториальный радиус = 3396.2 ± 0.1 км0.532 адгьылтә<ref name="sei07"/><ref name="bfe">Согласно наиболее приближённой к реальной поверхности планеты модели эллипсоида</ref>
| полярный радиус = 3376.2 ± 0.1 км0.531 адгьылтә<ref name="sei07"/><ref name="bfe" />
| средний радиус = 3389.5 ± 0.2 км 0.532 адгьылтә<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc" /><ref name="sei07"/>
| длина окружности =
| площадь поверхности = 1.4437×10<sup>8</sup> км20.283 адгьылтә<ref name="factsNasa" />
| объём = 1.6318×10<sup>11</sup> км<sup>3</sup>0.151 адгьылтә<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc" />
| масса = 6.4171×10<sup>23</sup> кг0.107 адгьылтә<ref name="kon11"/>
| плотность = 3.933 г/см<sup>3</sup>0.714 адгьылтә<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc" />
| ускорение свободного падения = 3.711 м/с<sup>2</sup>0.378 {{math|''g''}}<ref name="factsNasa" />
| первая космическая скорость = 3.55 км/с0.45 адгьылтә
| вторая космическая = 5.03 км/с0.45 адгьылтә<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc"/>
| скорость вращения = 868.22 км/сааҭ
| период вращения = 24 сааҭ 37 минуҭ 22.663 секунд (24.6229 сааҭ) — асидералтә еикәаҵәиратә аамҭа<ref name="factsNasa"/>, 24 сааҭ 39 минуҭ 35.244 секунд (24.6597 сааҭ) — амратә уахыки-ҽнаки абжьаратәи аамҭа.<ref name="Allison">{{статья|автор=Allison M., McEwen M.|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0032063399000926|заглавие=A post-Pathfinder evaluation of areocentric solar coordinates with improved timing recipes for Mars seasonal/diurnal climate studies|издание=[[Planetary and Space Science]]|язык=en|год=2000|volume=48|pages=215—235|doi=10.1016/S0032-0633(99)00092-6|issn=0032-0633|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223140002/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0032063399000926}}</ref>
| наклон оси = 25,1919°<ref name="Allison" />
| прямое восхождение = 317,681°<ref name="nssdc" />
| склонение = 52,887°<ref name="nssdc" />
| полярная небесная широта =
| полярная небесная долгота =
| альбедо = 0.250 ([[Альбедо Бонда|Бонд]])0.150 ([[Геометрическое альбедо|геом. альбедо]])0.170<ref name="nssdc" /><ref name="nssdc" />
| видимая звёздная величина =
| абсолютная звёздная величина =
| температура на поверхности = -153°С инаркны +35°С рҟынӡа<ref name="Extreme" />
| шкала высоты =
| состав атмосферы = 95.32% [[углекислый газ|акарбон адиоксид]]<br>
2.7% [[азот|азот]]<br>
1.6% [[аргон|аргон]]<br>
0.145% [[кислород|аҵәыҵәри]]<br>
0.08% [[угарный газ|акарбон амоноксидқәа]]<br>
0.021% [[Аӡы|аӡы]] афақь<br>
0.01% [[Оксид азота(II)|азоттә оксид]]<br>
0.00025% [[неон|анеон]]
| атмосфера-ref =<ref name="nssdc"/>
| bg = #E8AB79
| именование =
| именование-ref =
| обозначение ЦМП =
| альтернативные имена = Апланета ҟаԥшь
| категория МП =
| орбита = yes
| средний радиус орбиты =
| физические характеристики = yes
| сжатие = 0.00589 (1.76 адгьылтә)
| температуры = yes
| имя температуры 1 = Апланета зегь аҿы
| темп1мин = 186 [[Кельвин|К]];<br>−87 °C<ref name="factsNasa" />
| темп1сред = 210 K<br>(−63 °C)<ref name="nssdc" />
| темп1макс = 268 К;-5 °С<ref name="factsNasa">{{cite web|title=Mars: Facts & Figures|author=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]]|website=Solar System Exploration|publisher=NASA|url=https://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts&System=Metric|archive-url=https://web.archive.org/web/20150913011336/http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts&System=Metric|archive-date=2015-09-13|access-date=2017-11-20|url-status=dead}}</ref>
| имя температуры 2 =
| темп2мин =
| темп2сред =
| темп2макс =
| спектральный тип =
| угловой размер =
| атмосфера = yes
| давление на поверхности = 0,4—0,87×10<sup>−3</sup> к[[Паскаль (единица измерения)|Па]](4—8,7×10<sup>−3</sup> [[Атмосфера (единица измерения)|атм]])
}}
Марс [[Амра|Амра]] иацәыхараны иҟоу аԥшьбатәи [[планета|планета]]оуп, насгьы шәагаала [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] абыжьбатәи планетоуп. [[Меркурий|Меркури]], [[Венера|Венера]], [[Адгьыл|Адгьыл]] реиԥш, иаргьы [[Планеты земной группы|адгьылтә гәыԥ планетақәа]] рҭаацәара иаҵанакуеит. Ажәытәӡатәи аурымқәа аибашьра [[Древнеримские боги|анцәахәыс]] ирымаз [[Марс (мифология)|Марс]] ихьӡ ахҵоуп, иара убас [[Ажәытәӡатәи Еллынтәыла амифологиа|ажәытә бырзенцәа]] ирымаз [[Арес|Арес]] ишьашәалоит. Аминерал [[маггемит|маггемит]] - ''γ''-[[оксид железа(III)|аиха (III) аоксид]] ахҟьа ианаҭо ацәыҟаԥшьаара азы, Марс Апланета Ҟаԥшь ҳәа иашьҭоуп.
Марс Адгьыл аҟынтәи блала ибзианы иубарҭоуп. Иубарҭоу [[видимая звёздная величина|аеҵәатә мҽхакы]] −2.94<sup>m</sup> инаӡоит (Адгьыл зегь раасҭа ианазааигәахо).<ref Name="Mallama_and_Hilton">{{статья|автор=Mallama A., Hilton J. L. |заглавие=Computing Apparent Planetary Magnitudes for The Astronomical Almanac |издание=Astronomy and Computing |язык=en |том=25 |страницы=10–24 |год=2018 |doi=10.1016/j.ascom.2018.08.002 |arxiv=1808.01973 |bibcode=2018A&C....25...10M|s2cid=69912809 }}</ref> Марс шәахәала ирыҵахоит [[Юпитер|Иупитер]] (Марс [[Противостояние планеты|аҿагылара ду]] аан Иупитер иаԥнагар алшоит), [[Венера|Венера]], [[Амза|Амза]], Амра. Марс аиҿагылара ес-ҩышықәса иубарҭоуп.
Марс иамоуп [[Спутники Марса|ҩ-ԥсабаратә мҩанызак]] - [[Фобос|Фобос]], [[Деймос|Деимос]] ([[Древнегреческий язык|ажәытә бырзен бызшәа]] аҟынтәи еиҭаганы - «ашәара», «ахлымӡаах» ҳәа, аибашьраҿы [[Арес|Арес]] ицыз иԥацәа ҩыџьа рыхьӡқәа), урҭ еиҳа ихәыҷуп (Фобос - 26.8 × 22.4 × 18.4 км, Деимос - 15 × 12.2 × 10.4 км) насгьы ииашам аформа рымоуп.<ref name="NASASAT">{{cite web|date=2003-09-30|title=Mars: Moons: Phobos|publisher=NASA Solar System Exploration|lang=en|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mar_Phobos&Display=Facts|access-date=2013-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019162634/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mar_Phobos&Display=Facts|archive-date=2013-10-19|url-status=dead}}</ref><ref name="bse"/>
Апланета акапан Адгьыл акапан аҟынтәи 10.7% ыҟоуп, насгьы уи ацәаҳәатә шәагаа Адгьыл ашәагаа аасҭа ҩынтә еиҵоуп. Марс аҟны ашықәс 687 дгьылтә мшы амоуп, мамзаргьы 669 марстәи амратә мшқәа (солқәа).<ref name="surdin">{{cite web |author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В.]] |url=https://postnauka.org/faq/71676 |title=Как часто бывает Новый год на Марсе? |lang=ru |website=[[ПостНаука]] |access-date=2024-06-04 |archive-date=2024-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604005418/https://postnauka.org/faq/71676 |url-status=live }}</ref> Марс Адгьыл аҟны еиԥш [[Времена года|ашықәс аамҭақәа]] рҽеиҭнырыԥсахлоит, аха уи аорбита аиҵыхра иахҟьаны ашықәс аамҭақәа ирзыԥҵәоу аамҭаҿы аиԥшымра дуқәа ҟалоит.
[[Атмосфера Марса|Марс атмосфера]] даара иҵаӷоуп, уи ахҟьааҿы иҟоу ақәыӷәӷәара Адгьыл аҿы иҟоу ақәыӷәӷәара аасҭа 160-нтә еиҵоуп. Асаба рацәа [[Пылевая буря|асабатә ԥшаҵысрақәа]] цәырнагоит, Марс атмосфераҿы аҳауа аԥхарра аиҟәшара ӷәӷәала анырра азҭо; иӷәӷәоу асабатә ԥшацәгьақәа апланета ахҟьа зынӡагьы ирҵәахыр рылшоит. Марс аҿы абжьаратәи аҳауа аԥхарра ~210 K (−63°C) ыҟоуп, есыҽнытәи аҳауа аԥхарра 184 K инаркны 242 K (−89 инаркны −31°C) рҟынӡа еиҭасуеит.
Марс арелиеф еиуеиԥшым аҷыдарақәа амоуп. Марс аҿықәантәи аҷыдарақәа рахь иаҵанакуеит [[Амза|Амза]]ҿы иҟоу еиԥшу [[Ударный кратер|акратерқәа]], иара убасгьы [[вулкан|авулканқәа]], [[Долина|адәҳәыԥшқәа]], [[Асакара|ацәҳәырақәа]], Адгьыл аҿы иҟоу еиԥшу [[Полярная шапка|аполиартә ҵааршәратә хылԥақәа]]. Ажәытәан, Марс аҿгьы, Адгьыл аҿы еиԥш, алитосфератә плитақәа рныҟәара мҩаԥысуан.
Марс аҿы аӡы аерозии еиԥшу агеологиатә шьақәгылашьақәа рацәоуп, ҷыдала, иҭабаз аӡиасқәа рцарҭақәа, насгьы иԥшаан аминералқәа, акыраамҭа аӡы иахьҭагылаз иахҟьаны иҟаларц зылшоз. Аҵыхәтәантәи ашьақәырӷәӷәарақәа иаҳдырбоит ажәытәан геологиала акыр зҵазкуаз аамҭа ацыԥҵәахақәа рзы аӡы шыҟаз. [[Жизнь на Марсе|Марс аҿы аԥсҭазаара]] ыҟазар шалшо азҵаара шәышықәсала ауаа ргәы иҵхон, апланета ахьааигәоу, насгьы Адгьыл иахьеиԥшу инамаданы. Аԥсҭазаара адыргақәа ҭҵаарадыррала рыԥшаара XIX-тәи ашәышықәсазы иалагеит, иахьа уажәраанӡагьы имҩаԥысуеит.
Марс акыр ҵуеит астрономцәа рымацара ракәымкәа, афилософцәеи аҟазацәеи рзгьы азҿлымҳара аҵоижьҭеи. Марс раԥхьаӡатәи ахылаԥшрақәа мҩаԥган ателескоп аԥҵахаанӡагьы. Марс ателескоптә хылаԥшрақәа реизҳазыӷьара аамҭа ҟалеит XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭеи XX-тәи ашәышықәса азбжеи рзы, 1962 шықәса инаркны, [[Автоматическая межпланетная станция|Автоматикатә планетабжьаратә станциақәа]] рыла ишиашоу Марс аҭҵаара иалагеит. XXI-тәи ашәышықәса алагамҭазы, Марс Амратә системаҿы Адгьыл ашьҭахь зегь реиҳа инарҵауланы иҭҵааз планетан. 2026 шықәсазы, Марс иакәшо аорбиталтә ԥшааратә гәыԥ быжь-[[Космический аппарат|космостә ӷбак]] ахыԥхьаӡалоуп: «[[Марс Одиссей|Марс Одиссеи]]», «[[Марс-экспресс|Марс-експресс]]», [[Mars Reconnaissance Orbiter|Mars Reconnaissance Orbiter]], [[MAVEN|MAVEN]], [[ExoMars Trace Gas Orbiter|ExoMars Trace Gas Orbiter]], «[[Аль-Амаль|Аль-Амаль]]», иара убас Китаитәи амиссиа «[[Тяньвэнь-1|Тианвен-1]]» аорбитер. Ари ахыԥхьаӡара зегьы иреиҳауп, егьырҭ апланетақәа рааигәара аасҭа, Адгьыл аламҵаӡакәа. Уи адагьы, ҩ-[[марсоход|марсныҟәагак]] «[[Кьюриосити|Киуриосити]]» «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанси]]» уажәтәи аамҭазы Марс ахҟьа аҭҵаара иаҿуп.
== Аорбитатә ҟазшьарбагақәа ==
[[Файл:Mars_distance_from_Earth.svg|thumb|left|410px|Адгьыли Марси рыбжьара абжьаӡара (миллион км) 2012–2024 шықәсқәа рзы. Ахкәакьқәа рыла Марсҟа акосмостә ныҟәагақәа рдәықәҵара азгәаҭоуп]]
{| class="wikitable sortable" style="float:left; clear:left; margin-right:1em"
|+ Марс [[Великое противостояние|аҿагылара дуқәа]] (Адгьыл аҟынӡа еиҵаӡоу абжьаӡара) 1830–2050 шықәсқәа рзы
! scope="col" | Арыцхә
! scope="col" | Абжьаӡ.,<br>а.е.
! scope="col" | Абжьаӡ., миллион км
|-
! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1830" | Цәыббрамза 19, 1830
| 0,388 || 58,04
|-
! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1845" | 18 нанҳәамза 1845
| 0,373 || 55,80
|-
! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1860" | ԥхынгәымза 17, 1860
| 0,393 || 58,79
|-
! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1877" | Цәыббрамза 5, 1877
| 0,377 || 56,40
|-
! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1892" | Нанҳәамза 4, 1892
| 0,378 || 56,55
|-
! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1909" | 1909 шықәса цәыббрамза 24
| 0,392 || 58,64
|-
! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1924 | Нанҳәамза 23, 1924
| 0,373 || 55,80
|-
! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1939" | 1939 шықәса ԥхынгәымза 23
| 0,390 || 58,34
|-
! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1956" | 1956 шықәса цәыббрамза 10
| 0,379 || 56,70
|-
! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1971" | Нанҳәамза 10, 1971
| 0,378 || 56,55
|-
! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1988" | 1988 шықәса цәыббрамза 22
| 0,394 || 58,94
|-
! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="2003" | Нанҳәамза 28, 2003
| 0,373 || 55,80
|-
! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="2018" | ԥхынгәымза 27, 2018
| 0,386 || 57,74
|-
! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="2035" | Цәыббрамза 15, 2035
| 0,382 || 57,15
|-
! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="2050" | Нанҳәамза 14, 2050
| 0,374 || 55,95
|}
[[Файл:Mars in opposition 2016.jpg|мини|280px|Марс 2016 шықәсазтәи аҿагылара аамҭазы<ref>{{cite web|title=Close-up of the Red Planet|author=Jäger M.|website=Hubble Space Telescope|lang=en|date=2016-05-19|url=http://www.spacetelescope.org/news/heic1609/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160524164303/https://www.spacetelescope.org/news/heic1609/|archive-date=2016-05-24|url-status=dead}}</ref>]]
Марс инаркны Адгьыл аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара 55,76 миллион км ыҟоуп (Адгьыл [[Амра|Амреи]] Марси рыбжьараҵәҟьа ианыҟоу), иреиҳау — 401 миллион км ауп (Амра Адгьыли Марси рыбжьараҵәҟьа ианыҟоу).<ref>{{статья|автор=Левин А.|заглавие=Тайны Красной планеты|ссылка=https://elementy.ru/lib/430541|издание=[[Популярная механика]]|издательство=[[Элементы (сайт)|Элементы]]|год=2007|номер=12|archive-date=2016-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20161103130016/http://elementy.ru/lib/430541}}</ref><ref>{{cite web |url=https://trends.rbc.ru/trends/education/651fff4e9a79477a33100938 |title=Сколько лететь до Марса от Земли и какая траектория лучше |website=[[РБК (газета)|РБК]] |author=Бабаева Р. |date=2024-05-29 |access-date=2024-06-04 |lang=ru |archive-date=2024-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604005920/https://trends.rbc.ru/trends/education/651fff4e9a79477a33100938 |url-status=live }}</ref>
Марс инаркны Амра аҟынӡа абжьаратәи абжьаӡара 228 миллион км (1.52 а.е.) ыҟоуп, насгьы Амра акәша-мыкәша аҵәира аамҭа 687 дгьылтә [[Сутки|мшқәа]] мамзаргьы 669 раҟара [[Хронометрия на Марсе#Время суток|Марстәи асолқәа]] ираҟароуп.<ref name="nssdc">{{cite web|author=Williams D. R.|title=Mars Fact Sheet|website=National Space Science Data Center|publisher=NASA|lang=en|date=2004-09-01|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html|access-date=2011-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110403001003/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html|archive-date=2011-04-03|url-status=unfit}}</ref><ref name="surdin" /> Марс [[Орбита|аорбита]] иубарҭоу [[Кеплеровы элементы орбиты#Эксцентриситет|аексцентриситет]] амоуп (0.0934), убри аҟнытә Амра аҟынӡа абжьаӡара 206.6 инаркны 249.2 миллион км рҟынӡа аҽаԥсахуеит.<ref name="nssdc" /> Марс аорбита аеклиптикатә хықә ахь [[Кеплеровы элементы орбиты#Наклонение|анаара]] 1.85° ауп.
Марс Адгьыл зегь реиҳа иазааигәоуп [[Противостояние (планеты)|аиҿагылара]] аан, апланета ажәҩан аҿы Амра иаҿагыло ахырхарҭа аманы ианыҟоу. Марси Адгьыли рорбитақәа еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы ес-26 мза аиҿагыларақәа еиҭаҟалоит. 15-17 шықәса рахьтә знык, аиҿагыларақәа ҟалоит Марс [[Перигелий|аперигелион]] азааигәара ианыҟоу аамҭазы; ишаԥу еиԥш «адуӡӡақәа» ҳәа изышьҭоу аиҿагыларақәа рҿы апланета аҟынӡа абжьаӡара маҷӡоуп (60 миллион км еиҵаны) насгьы Марс иреиҳау [[Угловой размер#В астрономии|акәакьтә шәагаа]] 25.1′′ аҟынӡа инаӡоит, насгьы иреиҳау [[видимая звёздная величина|иубарҭоу аеҵәатә шәагаа]] аҟынӡа −2.94<sup>м</sup>.<ref name="Mallama_and_Hilton" /> Марс аҵыхәтәан аиҿагылараҿы иҟан 2025 шықәса ажьырныҳәамза 16 рзы, Марс анаҩстәи аиҿагылара ҟалоит 2027 шықәса жәабранмза 19 рзы.<ref name="sheehan970202">{{cite web |author=Sheehan W. |date=1997-02-02 |title=Appendix 1: Oppositions of Mars, 1901–2035 |website = The Planet Mars: A History of Observation and Discovery |publisher=University of Arizona Press |url=https://uapress.arizona.edu/onlinebks/MARS/APPENDS.HTM |access-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100625043926/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/appends.htm |archive-date=2010-06-25 |url-status=dead }}</ref> Марс аҵыхәтәантәи аиҿагылара дуӡӡа ԥхынгәы 27, 2018 шықәсазы иҟалеит.<ref>{{cite web |url=https://nebo-nsk.ru/astrotvet |title=Ответы астрономов на вопросы |website=Большой планетарий имени космонавта Анны Кикиной, Новосибирск |access-date=2024-07-22|lang=ru}}</ref> Усҟан уи аҟынтәи Адгьыл аҟынӡа 0,386 [[Астрономическая единица|а.е.]]абжьан.<ref>{{cite web |author=Прохоров М. Е. |title=28 августа 2003 — рекордное противостояние Марса |publisher=[[Астронет]] |date=2003-08-28 |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1192247 |access-date=2011-03-22 |url-status=live |archive-date=2012-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302020736/http://www.astronet.ru/db/msg/1192247 }}</ref> Ишаԥу еиԥш, аиҿагылара ду аан (даҽакала иуҳәозар, Марси Адгьыли реиҿагылара Марс ахатә орбита аперигели ианахысуа иазааигәаны ианыҟало), апатырқалԥштәы змоу Марс уахынлатәи ажәҩан аҿы [[Амза|Амзеи]] [[Венера|Венереи]] рышьҭахь зегь реиҳа илашо обиектны иҟалоит.
== Афизикатә ҟазшьарбагақәа ==
=== Апланета апараметрқәа ===
'''Марс''' — [[Амра|Амра]] зегь раасҭа иацәыхараны иҟоу аԥшьбатәи планетоуп ([[Меркурий|Меркури]], [[Венера|Венера]], [[Адгьыл|Адгьыл]] рышьҭахь) насгьы шәагаала абыжьбатәи планетоуп (Меркури заҵәык капанлеи диаметрлеи еиҳауп) [[Солнечная система|Амратә системаҿы]].<ref>Шәахәаԥш аиҿырԥшратә таблица [[Солнечная система#Сравнительная таблица основных параметров планет]]</ref> Уи [[Планеты земной группы|адгьылтә планетақәа]] ргәыԥ иахырыԥхьаӡалоит, Адгьыл иаҿурԥшыртә иҟоу ашәагаақәеи ахҟьа кьакьеи рырбагақәа еидыркыло.<ref>{{Cite web |url=https://www.planetarium-moscow.ru/education/tsikl-lektsiy-zvezdnye-uroki/detail.php?ID=35191 |title=Планеты земной группы |website=[[Московский планетарий]] |access-date=2024-08-21 |archive-date=2024-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240822024129/https://www.planetarium-moscow.ru/education/tsikl-lektsiy-zvezdnye-uroki/detail.php?ID=35191 |url-status=live }}</ref> Марс акапан Адгьыл акапан аҟнытә 0.107 ыҟоуп, аҭаӡара Адгьыл аҭаӡара аҟнытә 0,151, абжьаратәи ацәаҳәатә диаметр — 0.53 Адгьыл адиаметр аҟынтәи.<ref name="bse">{{БСЭ3|заглавие=Марс}}</ref>
Цәаҳәатә шәагаала Марс [[Адгьыл|Адгьыл]] ашәагаа азбжак еиԥшуп. Ибжьаратәу уи аекватортә радиус 3396.9 ± 0.4 км мамзаргьы 3396.2 ± 0.1 км (53.2% адгьыл аҟнытә) ыҟоуп.<ref name="companion">{{Акьыԥхьра|книга|автор=Lodders K. and Fegley B.|заглавие=The Planetary Scientist's Companion|язык=en|год=1998|страницы=400|издательство=Oxford University Press|isbn=978-0195116946}}</ref><ref name="nssdc"/><ref name="sei07">{{статья|заглавие=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006|ссылка=https://archive.org/details/sim_celestial-mechanics-and-dynamical-astronomy_2007_98_3/page/155|том=98|номер=3|страницы=155—180|doi=10.1007/s10569-007-9072-y|bibcode=2007CeMDA..98..155S|язык=en|тип=journal|автор=Seidelmann P. K.|год=2007|издательство=[[Springer Nature]]|издание=[[Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy]]}}</ref><ref name="nasa_jpl">{{cite web|url=https://ssd.jpl.nasa.gov/?planet_phys_par |title=Planetary Physical Characteristics |website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]] |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200506001657/https://ssd.jpl.nasa.gov/?planet_phys_par |archive-date=2020-05-06}}</ref> Марс абжьаратәи аполиартә радиус 3374,9 км мамзаргьы 3376,2 ± 0,1 км ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп; Аҩадатәи аполиус аҟны аполиартә радиус — 3376,2 км, аҩадатәи аҟны — 3382,6 км.<ref name="companion"/><ref name="nssdc"/><ref name="sei07"/><ref name="britannica">{{cite web|title=Mars|url=https://www.britannica.com/place/Mars-planet|date=2017-09-07|author=Carr M. H., Malin M. C.|website=Encyclopædia Britannica|lang=en|access-date=2017-11-20|archive-date=2021-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210712051630/https://www.britannica.com/place/Mars-planet|url-status=live}}</ref>
Абасала, аполиартә радиус 20-21 км рыла еиҵоуп аекватортә радиус аасҭа, насгьы Марс аполиартә еиҵацалара (''f'' = (1 − ''R''<sub>п</sub>/''R''<sub>э</sub>)) Адгьыл атәы аасҭа еиҳауп (1/170 и 1/298, еиқәыршәаны), Адгьыл [[период вращения|аҵәира аамҭа]] Марс аасҭа маҷк икьаҿуп; уи аамҭа цацыԥхьаӡа Марс аҵәира аццакра аҽаԥсахит ҳәа агәаанагара иҳаҩсыз аамҭазы аҳәара алнаршеит.<ref name="bre">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2188212|автор=Л. В. Засова|статья=Марс|том=19|страницы=206—208|архив=https://web.archive.org/web/20221222122744/https://bigenc.ru/physics/text/2188212|архив дата=2022-12-22}}</ref><ref>{{книга|автор=Давыдов В. Д.|часть=Глобальные характеристики Марса|заглавие=Современные представления о Марсе|ссылка=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/znan/1978/9/9-dav-sov.html|издание=2-е изд|ответственный=Под ред. А. Б. Васильева|место=М.|издательство=[[Знание (издательство, Москва)|Знание]]|год=1978|страниц=64|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031357/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/znan/1978/9/9-dav-sov.html}}</ref>
<gallery mode="packed" heights="200px">
Файл:OSIRIS Mars true color.jpg|Марс асахьа [[автоматическая межпланетная станция|АПС]] «[[Розетта (космический аппарат)|Розетта]]» аҭыхымҭақәа шьаҭас иҟаҵаны, 2007 шықәса, жәабран 24 рзы 240,000 км абжьаӡараҿы иҭыху
Файл:Mars Earth Comparison.png|[[Адгьыл|Адгьыл]] ашәагаақәа реиҿырԥшра (абжьаратәи арадиус 6371.11 км) Марс (абжьаратәи арадиус 3389.5 км)<ref name="sei07"/>
</gallery>
Марс [[Площадь поверхности|ахҟьа аҭбаара]] 144 млн км2 ыҟоуп (Адгьыл ахҟьа аҭбаара аҟнытә 28.3%) иара убасгьы Адгьыл абахҵәара аҭбаара иаҟароуп.<ref name="companion"/><ref name="britannica"/><ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1198433/mars.html |title=Марс |website=[[Астронет]] |access-date=2017-11-20 |archive-date=2010-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100922224954/http://www.astronet.ru/db/msg/1198433/mars.html |url-status=live }}</ref> Апланета [[Масса|акапан]] — 6.417×10<sup>23</sup>–6.418×10<sup>23</sup> кг, еиҳа ииашоу арбагақәа: 6.4171×10<sup>23</sup> кг мамзаргьы 6.4169 ± 0.0006×10<sup>23</sup> кг.<ref name="britannica"/><ref name="bre"/><ref name="nssdc"/><ref name="kon11">{{статья|заглавие=Mars high resolution gravity fields from MRO, Mars seasonal gravity, and other dynamical parameters|том=211|номер=1|страницы=401—428|bibcode=2011Icar..211..401K|doi=10.1016/j.icarus.2010.10.004|язык=en|тип=journal|автор=Konopliv A. S.|месяц=1|год=2011|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref> Марс акапан Адгьыл акапан аҟнытә 10.7% раҟара шьақәнаргылоит.<ref name="nasa_jpl"/><ref name="nssdc"/> Марс абжьаратәи аилаӷәӷәара — 3930-3933 кг/м<sup>3</sup>, еиҳа ииашоу арбага: 3933.5 ± 0.4 кг/м3 мамзаргьы 3934.0 ± 0.8 кг/м3 (0.713 адгьыл аилаӷәӷәара аҟнытә).<ref name="britannica"/><ref name="bre"/><ref name="nssdc"/><ref name="companion"/><ref name="nasa_jpl"/><ref name="nssdc"/>
Аекватор аҟны [[Ускорение свободного падения|зыхиақәиҭу акаҳара аццакра]] 3.711 м/с2 (0.378 адгьылтә) ауп, уи апланета Меркури аццакра иаҟароуп, Марс аасҭа ҩынтә еиҵоу, аха амассивтә гәыцәи еиҳау аилаӷәӷәареи змоу; [[первая космическая скорость|актәи акосмостә ццакыра]] 3,6 км/с шьақәнаргылоит, [[вторая космическая скорость|аҩбатәи]] — 5,027 км/с.<ref name="companion"/><ref name="bre"/><ref name="companion"/>
=== Ахьанҭара амч ===
[[Файл:GMM-3 Free air gravity anomaly.jpg|thumb|Марс агравитациатә хсаала, [[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]], [[Mars Odyssey|Mars Odyssey]] и [[Mars Reconnaissance Orbiter|Mars Reconnaissance Orbiter]] рҟынтәи адыррақәа шьаҭас иҟаҵаны ирҳау.<ref name=":G4">{{Статья|автор=Genova A.|2=|заглавие=Seasonal and static gravity field of Mars from MGS, Mars Odyssey and MRO radio|ссылка=https://www.researchgate.net/publication/297633790_Seasonal_and_static_gravity_field_of_Mars_from_MGS_Mars_Odyssey_and_MRO_radio_science|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|язык=en|том=272|страницы=228–245|doi=10.1016/j.icarus.2016.02.050|год=2016|bibcode=2016Icar..272..228G|access-date=2024-06-04|archive-date=2020-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803230419/https://zenodo.org/record/894840|url-status=live|archive-date=2022-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20221106140655/https://www.researchgate.net/publication/297633790_Seasonal_and_static_gravity_field_of_Mars_from_MGS_Mars_Odyssey_and_MRO_radio_science}}</ref> (Ҟаԥшьыла иарбоуп агравитациа ҳарак ахьыҟоу аҭыԥқәа, иаҵәала — агравитациа лаҟәы)|300x300px]]
Марс аҿықәантәи [[Сила тяжести|ахьанҭара амч]] 2,5-нтә рыла еиҳа иԥсыҽуп Адгьыл аҿы иҟоу ахьанҭара амч аасҭа (39,4%). Марс аҿы абжьаратәи агравитациатә ццакыра 3.72076 м/с<sup>2</sup> ауп.<ref name=":grav">{{статья|автор=Hirt C., Claessens S. J., Kuhn M., Featherstone W. E.|заглавие=Kilometer-resolution gravity field of Mars: MGM2011|ссылка= |издание=[[Planetary and Space Science]]|язык=en|том=67|выпуск=1|страницы=147–154|doi=10.1016/j.pss.2012.02.006|год=2012|bibcode=2012P&SS...67..147H}}</ref> Адгьыл аҿы еиԥш, Марс аҿгьы [[Ускорение свободного падения|зыхиақәиҭу акаҳара аццакра]] ииашоу аҵакы аҽаԥсахуеит, агравитациатә мҽхакы аҭыԥантәи аԥсахрақәа аиур алшоит ([[гравитационные аномалии|агравитациатә аномалиақәа]]), апланета аҩнуҵҟа аилаӷәӷәаратә еиԥшымзаара иадҳәалоу. Марс ацәа ажәпара аԥсахрақәа, агеологиатә усура, аполиартә ҵаа ахҩақәа рҿы ашықәсаамҭатә ԥсахрақәа, атмосфера акапан аԥсахрақәа, ацәа акылҵәарақәа рыԥсахрақәагьы агравитациа аҭыԥантәи аԥсахрақәа ирыдҳәалазар ауеит. Марс аҿықәантәи агравитациа аҭҵаара еиуеиԥшым аилазаашьатә ҟазшьақәа ирызку адыррақәеи ҳаԥхьаҟа Марс аҿы атәаразы ихәарҭоу адыррақәеи аанагар алшоит.<ref name=":G18">{{статья|автор=Kiefer W. S.|год=2004|месяц=5|день=30|заглавие=Gravity evidence for an extinct magma chamber beneath Syrtis Major, Mars: a look at the magmatic plumbing system|издание=Earth and Planetary Science Letters|язык=en|том=222|выпуск=2|страницы=349–361|doi=10.1016/j.epsl.2004.03.009|bibcode=2004E&PSL.222..349K|doi-access=free}}</ref><ref name=":G19">{{статья|автор=Goossens S., Sabaka T. J., Genova A., Mazarico E., Nicholas J. B., and Neumann G. A.|год=2017|месяц=08|день=16|заглавие=Evidence for a low bulk crustal density for Mars from gravity and topography|издание=Geophysical Research Letters|язык=en|том=44|выпуск=15|страницы=7686–7694|doi=10.1002/2017gl074172|issn=1944-8007|bibcode=2017GeoRL..44.7686G|pmc=5619241|pmid=28966411}}</ref> Ас еиԥш иҟоу ахьанҭара амч аамҭа рацәалатәи агәабзиаратә уадаҩрақәа рҽырцәыхьчаразы иазхоу-иазымхоу еилкаам азы, ауаҩы Марс аҿы акыраамҭа даанхарц азы ахьанҭаратә костиумқәа ма [[Центрифуга|ацентрифугақәа]] рыла, адгьыл аҟны [[Скелет человека|аскелет]] ақәыӷәӷәара иаҩызоу, [[Искусственная сила тяжести|иԥсабаратәым ахьанҭара амч]] аԥҵара алшарақәа хшыҩзышьҭра рырҭоит.<ref>{{статья|автор=Goswami N., White O., Blaber A., Evans J., van Loon J. J. W. A., Clement G.|заглавие=Human physiology adaptation to altered gravity environments|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0094576521004434|издание=[[Acta Astronautica]]|doi=10.1016/j.actaastro.2021.08.023|год=2021|том=189|страницы=216—221|язык=en}}</ref>
=== Уахыки-ҽнаки ашықәси ===
[[Файл:Mars_earth_orbit.png|справа|мини|200px|[[Хронометрия на Марсе|Марстәи]] ашықәс аамҭақәа раамҭеи роуреи [[Времена года|Адгьылтәиқәа]] ирыҿырԥшны]]
{{main|Марс аҟны ахронометриа}}
Апланета аикәагьежьра аамҭа Адгьыл атәы иазааигәоуп - 24 сааҭи 37 минуҭи 22.4 секунди ([[Сидерический период|аеҵәақәа ирызкны]]), Марс амратә мшы абжьаратәи аура 24 сааҭи 39 минуҭи 35.24409 секунди шьақәнаргылоит, уи 2.7% мацара рыла ауп Адгьыл уахыки-ҽнаки аасҭа излеиҳау.<ref name="nssdc" /> Ахархәара маншәалахарц азы Марс амшқәа “асолқәа” ҳәа ирышьҭоуп.<ref>{{cite web|title=Сол|url=http://www.iki.rssi.ru/hend/Dictionary/Sol.htm|website=ФГБУН ИКИ РАН|publisher=Астрономический словарь Санько|access-date=2018-12-28|archive-date=2018-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704101416/http://www.iki.rssi.ru/hend/Dictionary/Sol.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Почему сутки на Марсе называются сол|url=https://marsplaneta.ru/pochemu-sutki-na-marse-nazyvayut-sol|website=Планета Марс|date=2018-08-20|access-date=2018-12-28|archive-date=2018-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228175018/https://marsplaneta.ru/pochemu-sutki-na-marse-nazyvayut-sol|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Сергеев А.|title=Марсианские хроники|url=http://www.vokrugsveta.ru/article/235105/|publisher=[[Вокруг света]]|date=2015-10-09|access-date=2018-12-28|archive-date=2018-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224183502/http://www.vokrugsveta.ru/article/235105/|url-status=live}}</ref>
Марс ахатә ҵәҩан иаакәыршаны иҵәиуеит, 25.19° ҳәа акәакь ала аорбиталтә ҭыԥ ахь перпендикулиарла инааны. Марс аикәагьежьратә ҵәҩан анаара Адгьыл аҿы иҟоу аҵәҩан еиԥшуп, убри аҟнытә [[Времена года|ашықәс аамҭақәа]] рыԥсахра еиқәнаршәоит.<ref name="nssdc"/> Убри аан, [[эксцентриситет орбиты|аорбита аексцентриситет]] урҭ рыҟазаара аураҿы аиԥшымра дуқәа ҟанаҵоит - иаҳҳәап, аҩадатәи ааԥынреи аԥхынреи, иааизакны, 371 сол ицоит, даҽакала иуҳәозар, Марстәи ашықәс абжа кырӡа еиҳаны. Убри аамҭазы, урҭ ҟалоит Марс аорбита ахәҭак аҿы, Амра иацәыхараны, убри аҟынтә Марс аҿы аҩадатәи аԥхынра кыраамҭа ицоит иагьыхьшәашәоуп, аха аладатәи аԥхынра акәзар —икьаҿуп, еиҳа иԥхоуп.<ref name="surdin" />
== Атмосфереи аҳауеи ==
{{main|Марс атмосфера|Марс аҳауатә ҭагылазаашьа}}
[[Файл:Mars atmosphere.jpg|мини|200px|[[Атмосфера Марса|Марс атмосфера]], 1976 шықәсазы аппарат «[[Викинг-1|Викинг-1]]» иҭнахыз асахьа. Арымарахь иааԥшуеит [[Галле (кратер)|Галле]] «икратер-смаилик»]]
Еиҳарак [[Оксид углерода(IV)|акарбон адиоксид]] ала ишьақәгылоу Марс атмосфера даара иҵаӷоуп. Марс аҿықәаҿтәи [[Атмосферное давление|ақәыӷәӷәара]] 160-нтә еиҵоуп Адгьыл аҿы иҟоу ақәыӷәӷәара аасҭа - 6.1 [[Миллибар|мбар]] абжьаратәи аҿықәтәи аҩаӡараҿы. Марс аҟны аҳаракырақәа реиҟарамра ӷәӷәа инамаданы, ахҟьаҿы ақәыӷәӷәара даараӡа еиҭашәоит.
Марс [[Высота однородной атмосферы|иеиԥшу атмосфера аҳаракыра]] 11,1 км ыҟоуп, иааизакны аҳауатә хҩа акапан 2,5×10<sup>16</sup> кг раҟара ыҟоуп.<ref name="nssdc" /><ref name="galspace">{{cite web|title=Марс — красная звезда. Описание местности. Атмосфера и климат|url=http://galspace.spb.ru/index41.html|work=Проект «Исследование Солнечной системы»|access-date=2017-09-29|archive-date=2017-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012121824/http://galspace.spb.ru/index41.html|url-status=live}}</ref>
Апланетаҿы аҳауа аԥхарра еиҭасуеит -153 °C инаркны аӡын аполиусқәа рҿы, +20 °C рҟынӡа [[экватор|аекватор]] аҟны аԥхын.<ref name="НАСА-Факты о Марсе">{{cite web |url=http://quest.nasa.gov/aero/planetary/mars.html |title=Mars Facts |publisher=[[NASA]] |access-date=2011-01-01 |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928180656/http://quest.nasa.gov/aero/planetary/mars.html |archive-date=2011-09-28 |url-status=dead }}</ref><ref name="НАСА-Факты о Марсе" /> [[Спирит (марсоход)|Амарсныҟәага «Спирит»]] ала ишьақәыргылаз атмосфера иреиҳау аԥхарра +35°C ыҟан.<ref>{{книга |заглавие=[[Энциклопедия для детей]]: Астрономия |ответственный=Глав. ред. М. Д. Аксёнова |издание=2-е |место=М. |издательство=Аванта+ |год=1998 |том=8 |страницы=540 |страниц=688 |isbn=5895010164}}</ref><ref name="Extreme">{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/mer/spotlight/20070612.html |title=Extreme Planet Takes Its Toll |website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]] |lang=en |date=2007-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180818023209/https://mars.nasa.gov/mer/spotlight/20070612.html |archive-date=2018-08-18 |url-status=dead}}</ref> Абжьаратәи аҭбаарақәа рҿы аҳауа аԥхарра -50 °C инаркны аӡын ҵхы азы, 0 °C рҟынӡа аԥхын мшы азы.<ref name="НАСА-Факты о Марсе" /><ref name="factsNasa" /> [[эффективная температура|Аԥхарра]] 210 К (−63 °C) аныҟоу, Марс аҿықәан абжьаратәи аԥхарра 215 К (−58 °C) ыҟоуп, уи 5 °C иаҟароу [[парниковый эффект|атмосфератә ԥхарратә еффект]] иашьашәалоит.<ref name="Haberle-2015">{{книга|автор=Haberle R. M.|часть=SOLAR SYSTEM/SUN, ATMOSPHERES, EVOLUTION OF ATMOSPHERES — Planetary Atmospheres: Mars|заглавие=Encyclopedia of Atmospheric Sciences (Second Edition)|год=2015|страницы=168–177|издательство=Academic Press|doi=10.1016/b978-0-12-382225-3.00312-1|isbn=9780123822253|язык=en}}</ref>
[[Автоматическая межпланетная станция|Автоматикатә планетабжьаратә станциа]] «[[Программа «Викинг»|Викинг]]» аҟынтәи иааз раԥхьатәи адыррақәа рыла (1976), Марс атмосфера аҿы 1-2% [[аргон|аргон]], 2-3% [[азот|азот]], 95% [[Оксид углерода(IV)|акарбон диоксид]] рыԥшааит.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 39.</ref> 2004 шықәса иашьашәало ҳаамҭазтәи адыррақәа рыла, Марс атмосфера 95,32% арацәари адиоксид ала ишьақәгылоуп; насгьы иаҵанакуеит 2,7% азот, 1,6% аргон, 0,145% [[кислород|аҵәыҵәри]], 210 ppm [[Аӡы|аӡы афақь]], 0,08% [[Оксид углерода(II)|абылратә рчы]], [[Оксид азота(II)|азот аоксид]] (NO) - 100 ppm, [[неон|неон]] (Ne) - 2,5 ppm, [[полутяжёлая вода|абжахьанҭатә ӡы]] аӡри-деитери-ҵәыҵәри (HDO) 0,85 ppm, акриптон (Kr) 0.3 ppm, аксенон (Xe) - 0.08 ppm.<ref name="nssdc"/>
Автоматикатә планетабжьаратә станциақәа “[[Марс-2|Марс-2]]”, “[[Марс-3|Марс-3]]” рҟынтәи адыррақәа рыла, [[Ионосфера|аионосфера]] ҵаҟатәи аҳәаа 80 км аҳаракыраҿы иҟоуп, аелеқтронқәа рконцентрациа амаксимум 1.7×10<sup>5</sup> электронов/см<sup>3</sup> 138 км аҳаракыраҿы иҟоуп, егьырҭ аҩ-максимумк 85, 107 км аҳаракыраҿы иҟоуп.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 90.</ref> 1974 шықәса жәабран мза 10 рзы “[[Марс-4|Марс-4]]” ҳәа изышьҭоу акосмостә ӷба ала имҩаԥгаз 8, 32 см рыҩаӡара змоу [[Радиодиапазон|арадиоцәқәырԥақәа]] рыла атмосфера арадиорлашара иаанарԥшит Марс уахынлатәи аионосфера шыҟоу, аионизациа амаксимум хада аманы 110 км аҳаракыраҿы, аелектронқәа рконсентрациагьы 4.6×10<sup>3</sup> электронов/см<sup>3</sup> аманы, иара убас 65 км — 185 км аҩада аҩбатәи амаксимумқәа аманы.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 90.</ref>
Марс атмосфера аԥсыҽреи [[Магнитосфера|амагнитосфера]] аҟамзаареи ирыхҟьаны Марс аҿықәан [[Ионизирующее излучение|аионизациатә радиациа]] аҩаӡара Адгьыл аҿықәан аасҭа акырӡа еиҳахоит. Марс аҿықәан [[Эквивалентная доза|еиҟароу адоза]] амҽхак абжьаратәла 0,7 м3в/ҽны шьақәнаргылоит (амратә усуреи атмосфератә қәыӷәӷәареи ирыхҟьаны 0,35 инаркны 1,15 м3в/ҽны рҟынӡа зҽызыԥсахуа) еиҳаракгьы [[космическое излучение|акосмостә шәахәаркра]] иахҟьоуп; еиҿырԥшразы,абжьаратәла Адгьыл аҿы ашықәс азы еизгоу аԥсабаратә хыҵхырҭақәа рҟынтәи ашәахәаркра аеффективтә доза 2,4 м3в ауп, уахь иаҵанакуеит акосмостә шәахәақәа рҟынтәи 0,4 м3в.<ref>{{статья|автор=Jingnan Guo|заглавие=Modeling the variations of Dose Rate measured by RAD during the first ''MSL'' Martian year: 2012-2014|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/0004-637X/810/1/24/meta|год=2015|том=810|номер=1|страницы=24|doi=10.1088/0004-637X/810/1/24|arXiv=1507.03473|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|издательство=[[IOP Publishing]]|archive-date=2023-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405211845/https://iopscience.iop.org/article/10.1088/0004-637X/810/1/24/meta}}</ref><ref name="report">{{cite web|url=http://www.unscear.org/docs/reports/gareport.pdf|title=Report of the United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation to the General Assembly|website=United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation|lang=en|access-date=2017-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090205040744/http://www.unscear.org/docs/reports/gareport.pdf|archive-date=2009-02-05|url-status=dead}}</ref> Абасала, мышқәак рыла Марс аҿы иҟоу акосмонавт иоууа ашәахәаркратә доза Адгьыл аҿы шықәсык аҩнуҵҟа иоууаз ашәахәаркратә доза иаҟароуп.<ref>{{cite web |url=https://nebo-nsk.ru/node/2924 |title=Марс |website=Большой планетарий имени космонавта Анны Кикиной, Новосибирск |access-date=2024-06-04 |lang=ru |archive-date=2024-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604003813/https://nebo-nsk.ru/node/2924 |url-status=live }}</ref>
=== Аҳауатә қәыӷәӷәара ===
НАСА 2004 шықәсазтәи адыррақәа рыла атмосфератә қәыӷәӷәара абжьаратәи арадиус аҿы бжьаратәла 636 [[Паскаль (ашәага ацыра)|Па]] (6.36 [[Бар (ашәага ацыра)|мбар]]), аамҭа-аамҭала еиҭасуеит 400 инаркны 870 Па рҟынӡа.<ref name="nssdc"/> Ахҟьаҿы атмосфера аилаӷәӷәара — 0.020 кг/м<sup>3</sup> раҟара ыҟоуп.
[[Файл:Mars Pathfinder Lander Surface pressure internal ab.svg|center|430px|Марс аҿы атмосфератә қәыӷәӷәара аҽыԥсахрақәа, амш аамҭа инақәыршәаны, 1997 шықәсазы артәагатә модуль «[[Mars Pathfinder|Mars Pathfinder]]» ала ианҵаз]]
Адгьыл еиԥш акәымкәа, Марс атмосфера акапан ашықәс иалагӡаны даара аҽаԥсахуеит, [[углекислый газ|акарбон адиоксид]] злоу [[Полярная шапка|аполиартә хҩақәа]] рыӡыҭреи рыхҵаалареи ирыхҟьаны. Аӡын, атмосфера зегьы аҟынтәи 20-30% акарбон адиоксид злоу аполиартә хҩаҿы иҵаауеит.<ref name="Pathfinder_Results" /> Асезонтә қәыӷәӷәара аиҭасра, еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа рыла, анаҩстәи аҵакқәа шьақәдыргылоит:
* NASA (2004) адыррақәа инарықәыршәаны: 4.0 инаркны 8.7 мбар аҟынӡа абжьаратә радиус аҿы;<ref name="nssdc" />
* Encarta (2000) излаҳәо ала: 6 инаркны 10 мбар рҟынӡа;<ref>{{Cite web|url=https://hypertextbook.com/facts/2000/LaurenMikulski.shtml |title=The Physics Factbook: Pressure on the surface of Mars |author=Elert G. |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511192411/https://hypertextbook.com/facts/2000/LaurenMikulski.shtml |archive-date=2020-05-11}}</ref>
* Zubrin-и Wagner-и (1996) рдыррақәа рыла: 7 инаркны 10 мбар рҟынӡа;<ref>{{книга |автор=[[Зубрин, Роберт|Zubrin R.]] and Wagner R. |часть=Exploring Mars |ссылка часть=https://www.google.ca/books/edition/The_Case_for_Mars/6HcN23RJ7L4C?hl=en&gbpv=1&pg=PA161&printsec=frontcover |заглавие=The Case for Mars: The Plan to Settle The Red Planet And Why We Must |место=New York |издательство=Free Press |год=2011 |страницы=161 |isbn=978-0-684-82757-5 |ссылка=https://hypertextbook.com/facts/2000/LaurenMikulski.shtml |archive-date=2020-05-11 |access-date=2019-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511192411/https://hypertextbook.com/facts/2000/LaurenMikulski.shtml |url-status=dead }}</ref>
* Артәагатә аппарат “[[Викинг-1|Викинг-1]]”адыррақәа ирықәыршәаны: 6,9 инаркны 9 мбар рҟынӡа;<ref name="nssdc" />
* Артәагатә аппарат «[[Mars Pathfinder|Mars Pathfinder]]»: 6.7 мбар инаркны.<ref name="Pathfinder_Results">{{cite web|url=https://mars.jpl.nasa.gov/MPF/science/atmospheric.html|title=Mars Pathfinder Science Results - Atmospheric and Meteorological Properties|website=NASA|lang=en|access-date=2017-04-20|archive-date=2016-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160921103810/http://mars.jpl.nasa.gov/MPF/science/atmospheric.html|url-status=dead}}</ref>
<gallery mode="packed" heights="200px">
Файл:Hellas_basin_topo.jpg|[[Эллада (Марс)|Еллада]]тәи аахаратә кылаара — Марс аҿы зегь реиҳа иҵаулоу ҭыԥуп, зегь реиҳа иҳараку атмосфератә қәыӷәӷәара ахьыҟоу.
Файл:Olympus Mons - topography map.png|Авулкан [[Олимп (Марс)|Олимп]] — Марс аҿы зегь реиҳа иҳараку ҭыԥуп, атмосфератә қәыӷәӷәара зегь реиҳа иахьылаҟәу аҭыԥ
</gallery>
[[Эллада (Марс)|Еллада]] аҭыԥ убриаҟара иҵаулоуп, [[атмосферное давление|атмосфератә қәыӷәӷәара]] 12,4 мбар аҟынӡа инаӡоит, уи [[Тройная точка воды|аӡы ихԥоу акәаԥ]] аасҭа иҳаракуп (6,1 мбар раҟара)<ref name="Water" /><ref name="Wagner">[https://www.nist.gov/srd/upload/jpcrd477.pdf International Equations for the Pressure along the Melting and along the Sublimation Curve of Ordinary Water Substance] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160603074628/https://www.nist.gov/srd/upload/jpcrd477.pdf |date=2016-06-03 }}. W. Wagner, A. Saul and A. Pruss (1994), J. Phys. Chem. Ref. Data, '''23''', 515.</ref><ref name="Murphy">{{cite journal | doi=10.1256/qj.04.94 | volume=131 | issue=608 | title=Review of the vapour pressures of ice and supercooled water for atmospheric applications | year=2005 | journal=Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society | pages=1539–1565 | last1=Murphy | first1=D. M. | bibcode=2005QJRMS.131.1539M | s2cid=122365938 | url=https://zenodo.org/record/1236243 | doi-access=free | access-date=2024-08-18 | archive-date=2020-08-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200818105335/https://zenodo.org/record/1236243 | url-status=live }}</ref><ref name="SI Brochure 9">{{cite web |title=SI Brochure: The International System of Units (SI) – 9th edition |url=https://www.bipm.org/documents/20126/41483022/SI-Brochure-9-EN.pdf/2d2b50bf-f2b4-9661-f402-5f9d66e4b507 |publisher=BIPM |access-date=2022-02-21 |archive-date=2023-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703220807/https://www.bipm.org/documents/20126/41483022/SI-Brochure-9-EN.pdf/2d2b50bf-f2b4-9661-f402-5f9d66e4b507 |url-status=live }}</ref>; уи теориала уаҟа аӡы ҵаӷа ыҟазар ҟалап ҳәа аанагоит.<ref name="Water" /> Аха, абри аҩыза ақәыӷәӷәараан, аӡы атемпературатә диапазон аӡытә ҭагылазаашьаҿы даара иҭшәоуп; +0 °C аҟны иҵаауеит, +10 °C аҟны еилашуеит. Еллада анаҩсангьы, Марс аҿы иҟоуп даҽа ԥшь-раионк, атмосфератә қәыӷәӷәара аӡы ихԥоу акәаԥ аасҭа иҳаракны иахьхало.
Марс иреиҳау ашьха ақәцәан, 27 км аҳаракыра змоу авулкан [[Олимп (Марс)|Олимп]] аҟны (ишьақәырӷәӷәоу адыррақәа рыла 21,2), атмосфератә қәыӷәӷәара 0,5 инаркны 1 мбар рҟынӡа иҟазар алшоит, уи атехникатә вакуум шамахак излеиԥшым ыҟаӡам.<ref name="nov_karta"/><ref name="Cockell 2001">{{книга|автор=[[Кокелл, Чарльз|Cockell C. S.]]|часть=Ultraviolet Radiation and Exobiology |ссылка часть=https://books.google.com/books?id=VwGFOEFdfzoC&pg=PA202|ответственный=[[Кокелл, Чарльз|Charles S. Cockell]], Andrew R. Blaustein, editors |заглавие=Ecosystems, evolution, and ultraviolet radiation |год=2001 |издательство=Springer |страниц=221 |страницы=202 |isbn=978-1-4419-3181-8}}</ref>
;Аҭоурых
Марс атмосфера ақәыӷәӷәара аилкаара аҽазышәарақәа афотографиатә [[Фотометрия (астрономия)|фотометриа]] аметодқәа рыла — еиуеиԥшым алашаратә цәқәырԥақәа рыҩаӡарақәа рҿы адиск адиаметр иаваршәны ашәахәа аларҵәара шьаҭас иҟаҵаны — 1930-тәи ашықәсқәа раахыс имҩаԥысуан. Уи хықәкыс ишьҭыхны афранцыз ҵарауаа Б. Лиоти О. Долфиуси Марс атмосфера иалаԥсоу алашара аполиаризациа иацклаԥшуан. Аоптикатә хылаԥшрақәа рыхҳәаа акьыԥхь аирбеит америкатәи астроном [[Вокулёр, Жерар Анри де|Ж. де Вокулер]] 1951 шықәсазы, урҭ рыла 85 мбар ақәыӷәӷәара ааԥшит, 15-нтә еиҳаны ахәшьара аҭаны, избан акәзар Марс атмосфераҿы икнаҳау асаба ала алашара аиԥхьырттара хазы иазгәаҭамызт. Асаба алагала арчытә атмосфера иахыԥхьаӡалахеит.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 32.</ref>
Аландерқәа Марс ахҟьаҿы итәаанӡа, Марс атмосфера ақәыӷәӷәара ршәон автоматикатә планетабжьаратә станциақәа “[[Маринер-4|Марин-4]]”, “[[Маринер-6|Маринер-6]]”, “[[Маринер-7|Маринер-7]]”, “[[Маринер-9|Маринер-9]]” рҟынтәи арадиосигналқәа рырԥсыҽхарала, урҭ Марстәи адиск ашьҭахь ианҭалоз, ианҭыҵуаз - абжьаратәи аҿықәантәи аҩаӡараҿы 6.5 ± 2.0 мбар, уи 160-нтә рыла адгьылтәи аасҭа еиҵоуп; абри аҩызаҵәҟьа алҵшәа аадырԥшит автоматикатә планетабжьаратә станциа “[[Марс-3|Марс-3]]” аспектралтә гәаҭарақәагьы. Уи аан, апланета зегь раасҭа иҵаулоу акылаарақәа рҿы, ақәыӷәӷәара 12 мбарнӡа инаӡоит.<ref>Ксанфомалити, 1997, с. 98.</ref>
[[Список деталей альбедо на Марсе#Моря|Еритреиатәи Амшын]] аҿы “[[Марс-6|Марс-6]]” азонд ахьықәтәаз аҭыԥ аҿы 6,1 мбар ақәыӷәӷәара шьақәыргылан, уи аамҭазы уи апланетаҿы абжьаратәи ақәыӷәӷәара ҳәа иԥхьаӡан, абри аҩаӡара аҟынтәи Марс аҿы аҳаракыреи аҵаулареи рыԥхьаӡара ҳасабс ишьҭыхын. Ари аппарат адыррақәа рыла, албаараан еизгаз, [[тропопауза|атропопауза]] 30 км рҟынӡа аҳаракыраҿы иҟоуп, атмосфера аилаӷәӷәара ахьышьақәнаргыло 5×10<sup>−7</sup> г/см<sup>3</sup> (Адгьыл аҿы 57 км аҳаракыраҿы еиԥш).<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 88.</ref>
=== Аҳауа ===
{{main|Марс аҳауатә ҭагылазаашьа}}
[[Файл:Mars cyclone.jpg|мини|слева|260px|Марс аҩадатәи аполиус азааигәара иҟоу [[Циклон|ациклон]], «[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]» ателескоп аҟынтәи асахьақәа (мшыԥы 27, 1999 шықәса)]]
Аҳауа, Адгьыл аҿы еиԥш, ашықәс аамҭақәа рҟазшьа амоуп. Марс аорбиталтә ҟьаҟьарахь анаара акәакь Адгьыл акәакь иаҟароуп ҳҳәар ҳалшоит, 25.1919° иҟоуп; убри инақәыршәаны, Марс аҿгьы, Адгьыл аҿы еиԥш, ашықәс аамҭақәа рҽырыԥсахуеит.<ref name="Allison"/> Марстәи аҳауа ҷыдарас иамоуп Марс [[эксцентриситет орбиты|аорбита аексцентриситет]] Адгьыл атәы аасҭа акырӡа иахьеиҳау, насгьы аҳауагьы анырра анаҭоит [[Амра|Амра]] ахьынӡаҟоу абжьаӡара. Марс [[Перигелий|аперигели]] ҟалоит аҩадатәи агьежьбжаҿы аӡынра аныҟоу аамҭазы, аԥхынра аладатәи агьежьбжаҿы ианыҟоу аамҭазы, [[афелий|афели]] ҟалоит аладатәи агьежьбжаҿы аӡынра аныҟоу аамҭазы, уи инақәыршәаны, аԥхынра — аҩадатәи агьежьбжаҿы. Убри иахҟьаны аҩадатәии аладатәии агьежьбжақәа рҟны аҳауатә ҭагылазаашьақәа еиԥшым. Аҩадатәи агьежьбжа еиҳа итатоу аӡыни еиҳа ихьшәашәоу аԥхыни аҟазшьоуп; аладатәи агьежьбжаҿы аӡын еиҳа ихьшәашәоуп, аԥхын еиҳа ишоуроуп.<ref>Космос. Энциклопедический путеводитель. М.: Махаон, 2009, глава «Марс».</ref> Ианыхьҭоу ашықәс аамҭазы аполиартә хылԥақәа рынҭыҵгьы, [[иней|аҵаа]] маҷк хыхь ихылар алшоит. Аппарат “[[Феникс (космический аппарат)|Феникс]]” асы алеира ҭнахит, аха асы ахҟьаҿы инаӡаанӡа ифақьхеит.<ref>{{статья|автор=Whiteway J. A.|заглавие=Mars Water-Ice Clouds and Precipitation|ссылка=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1172344|doi=10.1126/science.1172344|язык=en|издание=[[Science]]|год=2009|том=325|выпуск=5936|страницы=68—70|archive-date=2024-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20241229165924/https://www.science.org/doi/10.1126/science.1172344}}</ref>
НАСА (2004) алкаанҵақәа рыла, абжьаратәи аҳауа аԥхарра ~210 K (−63 °C) шьақәнаргылоит. Артәагатә аппаратқәа «Викинг» адыррақәа рыла, есыҽнытәи аҳауа аԥхарра адиапазон 184 К инаркны 242 К рҟынӡа шьақәнаргылоит (−89 инаркны −31 °C рҟынӡа) («[[Викинг-1|Викинг-1]]»), аԥша аццакра 2–7 м/с (аԥхын), 5–10 м/с (ҭагалан), 17–30 м/с (асабатә ԥшатлакә).<ref name="nssdc"/>
Ақәтәаратә зонд «[[Марс-6|Марс-6]]» адыррақәа инарықәыршәаны, Марс [[тропосфера|атропосфера]] абжьаратәи аԥхарра 228 К шьақәнаргылоит, атропосфераҿы аԥхарра ес-километр бжьаратәла 2,5 градус рыла илаҟәуеит, атропопауза ахыхь иҟоу [[стратосфера|астратосфера]] (30 км) шамахамзар зҽызымԥсахуа аԥхарра 144К амоуп.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 88.</ref>
Карл Саган ихьӡ зху Ацентр аҟынтәи аҭҵааҩцәа 2007-2008 шықәсқәа рзы иҟарҵаз алкаа ала, аҵыхәтәантәи ажәашықәсақәа рзы Марс аҟны аԥхарра ацлара апроцесс мҩаԥысуеит.<ref>{{cite web|author=Ильин С.|url=http://www.inauka.ru/space/article85146/print.html|title=Будут ли цвести яблони на Марсе?|website=Известия — наука|date=2008-08-11|access-date=2011-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090202120345/http://www.inauka.ru/space/article85146/print.html|archive-date=2009-02-02|url-status=live}}</ref> НАСА аспециалистцәа ари агипотеза шьақәдырӷәӷәеит апланета еиуеиԥшым ахәҭақәа рҿы [[альбедо|альбедо]] аԥсахрақәа ранализ шьаҭас иҟаҵаны.<ref>{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/centers/ames/research/2007/marswarming.html |title=A Gloomy Mars Warms Up |website=NASA |author=Marlaire R. |lang=en |date=2007-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191118150704/https://www.nasa.gov/centers/ames/research/2007/marswarming.html |archive-date=2019-11-18}}</ref> Егьырҭ адырҩцәа ас еиԥш алкаа аҟаҵара макьана заацәоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. 2016 шықәса лаҵарамзазы Боулдертәи (Колорадо) Лада-Мраҭашәаратәи аҭҵааратә институт аҭҵааҩцәа ажурнал ''[[Science|Science]]'' аҟны астатиа ркьыԥхьит, аклимат аԥхарра ацлара ишаҿу шьақәзырӷәӷәо адырра ҿыцқәа зныԥшуаз ([[Mars Reconnaissance Orbiter|Mars Reconnaissance Orbiter]] адыррақәа ранализ шьаҭас иҟаҵаны).<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtontimes.com/news/2016/may/31/mars-also-undergoing-climate-change-ice-age-retrea/ |title=Scientists find evidence of global warming on Mars |author=Richardson V. |website=[[Washington Times]] |lang=en |date=2016-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191202004955/https://www.washingtontimes.com/news/2016/may/31/mars-also-undergoing-climate-change-ice-age-retrea/ |archive-date=2019-12-02}}</ref> Урҭ ргәаанагарала, ари апроцесс акыр аамҭа аҭахуп, ицоижьҭеигьы, иҟалап, уажәшьҭа 370 нызқь шықәса раҟара ҵуазар.
Иҟоуп агәаанагара, аԥхьан атмосфера еиҳа еилаӷәӷәазҭгьы шауаз, аклимат — еиҳа иԥхазҭгьы, ицәаакызҭгьы, насгьы Марс ахҟьаҿы аӡы ҵаӷа шыҟаз, ақәагьы шауаз атәы зҳәо.<ref>{{статья|автор=Barnhart C. J., Howard A. D., Moore J. M.|ссылка=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2008JE003122|заглавие=Long-term precipitation and late-stage valley network formation: Landform simulations of Parana Basin, Mars|doi=10.1029/2008JE003122|язык=en|издание=Journal of Geophysical Research: Planets|год=2009|том=114|выпуск=E1|страницы=E01003|archive-date=2025-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250515124944/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2008JE003122}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2015/11/25/carbon/|title=Раскрыта тайна потери Марсом плотной атмосферы|website=[[Lenta.ru]]|date=2015-11-25|access-date=2017-04-20|archive-date=2016-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20161117183944/https://lenta.ru/news/2015/11/25/carbon/|url-status=live}}</ref> Ари агипотеза зырҵабыргуа акоуп аметеорит [[ALH 84001|ALH 84001]] анализ, 4-ҟа млрд шықәса раԥхьа Марс 18±4°C аԥхарра шамаз аазырԥшыз.<ref>{{cite web |url=http://www.caltech.edu/news/wet-and-mild-caltech-researchers-take-temperature-marss-past-1729 |title=Wet and Mild: Caltech Researchers Take the Temperature of Mars’s Past |author=Woo M. |lang=en |date=2011-12-10 |website=[[Калифорнийский технологический институт|Caltech]] |access-date=2015-07-27 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304190508/http://www.caltech.edu/news/wet-and-mild-caltech-researchers-take-temperature-marss-past-1729 |url-status=live }}</ref>
Марстәи атмосфера азеиԥш циркулиациа ихадоу аҷыдаҟазшьа – аполиартә хылԥақәа рҿы акарбон адиоксид афазатә еиҭасрақәа роуп, уи крызҵазкуа америдиантә цәқәырԥарақәа ахылҿиаауеит. Марс атмосфера азеиԥш циркулиациа ахыԥхьаӡаратә модель аҟаҵара иаанарԥшуеит ашықәстәи ақәыӷәӷәара аҽеиҭакра ҩ-минимумк рыла [[Равноденствие|амшеиҟарақәа]] раԥхьа дук хара имгакәа, [[Программа «Викинг»|«Викинг» апрограмма]] ала ахылаԥшрақәа рыла ишьақәырӷәӷәоу.<ref name="Pollack">{{статья|автор=Pollack J. B., Leovy C. B., Greiman P. W., Mintz Y. H.|ссылка=https://journals.ametsoc.org/downloadpdf/view/journals/atsc/38/1/1520-0469_1981_038_0003_amgcew_2_0_co_2.pdf|заглавие=A martian general circulation experiment with large topography|язык=en|издание=Journal of the Atmospheric Sciences|год=1981|том=38|выпуск=1|страницы=3—29|doi=10.1175/1520-0469(1981)038<0003:AMGCEW>2.0.CO;2|archive-date=2024-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240623042517/https://journals.ametsoc.org/downloadpdf/view/journals/atsc/38/1/1520-0469_1981_038_0003_amgcew_2_0_co_2.pdf}}</ref> Ақәыӷәӷәара иазку адыррақәа рыҭҵааара шықәссыктәии шықәсыбжактәии ациклқәа аанарԥшит. Убри аан, Адгьыл аҟнеиԥш, аԥша азонатә ццакыра шықәсыбжактәи аҵысрақәа рмаксимум амшеиҟарақәа ирықәшәоит.<ref>{{статья|автор=Cazenave A., Balmino G.|заглавие=Meteorological effects on the seasonal variations of the rotation of Mars|ссылка=|язык=en|издание=Geophysical Research Letters |год=1981|том=8|выпуск=3|страницы=245—248 |bibcode=1981GeoRL...8..245C |doi=10.1029/GL008i003p00245}}</ref><ref>{{статья|автор=Кригель А. М.|заглавие=Полугодовые колебания в атмосферах планет|ссылка=|язык=ru|издание=Астрономический журнал|год=1986|том=63|выпуск=1|страницы=166—169}}</ref> Ахыԥхьаӡаратә модельҟаҵара иара убас аиндекс хадара злоу ацикл 4—6 мшы амрагылара апериод иҭаӡартә еиԥш иалнакаауеит, «[[Викинг-1|Викинг-1]]» Марс иҟоу [[цикл индекса|аиндекс ацикли]] егьырҭ апланетақәа ратмосферақәа рҟны иашьашәалоу аҵысрақәеи реиԥшра, реишьашәалара алнакааит.<ref name="Pollack" />
=== Асабатә ԥшацәгьақәеи асабатә ԥшагьежьи ===
Ааԥынтәи аполиартә хылԥақәа рыӡыҭра иахҟьаны атмосфератә қәыӷәӷәара ӷәӷәала иазҳауеит, насгьы арчқәа рмасса дуқәа егьи агьежьбжахь ииасуеит. Убри аан иасуа аԥшақәа 10—40 м/с аццакра рымоуп, зны-зынла 100 м/с рҟынӡагьы. Аԥша ахҟьаҟынтә ирацәаны асаба шьҭнахуеит, уи [[Пылевая буря|асабатә ԥшацәгьақәа]] ахылҿиаауеит. Асабатә ԥшацәгьа ӷәӷәақәа апланета ахҟьа зегьы шамахамзар иаҵәахуеит. Асабатә ԥшацәгьақәа Марс атмосфераҿы аԥхарра аларҵәара ӷәӷәала ианыруеит.<ref name="philips01">{{cite web|author=Philips T.|url=https://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast16jul_1.htm|title=Planet Gobbling Dust Storms|website = Science @ NASA|lang=en|date=2001-07-16|access-date=2006-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100108171607/http://science.nasa.gov:80/headlines/y2001/ast16jul_1.htm|archive-date=2010-01-08|url-status=dead}}</ref>
[[Файл:Mars duststorm.jpg|thumb|center|600px|Марс афотосахьақәа, асабатә ԥшаӷәӷәа ахьубарҭоу (рашәара — цәыббра 2001)]]
1971 шықәса цәыббрамза 22 рзы, аладатәи агьежьбжаҿы иҟоу Нои Идгьыл илашоу ареигион аҿы асабатә ԥшацәгьа ҵысит. Цәыббрамза 29 азы уи Аусониа инаркны Таумазианӡа ҩышә градус харарала иамҽханакит, насгьы цәыббрамза 30 рзы аладатәи аполиартә хылԥа анаркит. Аԥшацәгьа 1971 шықәса ԥхынҷкәынмзанӡа аҽарцәгьон, Асовет зондқәа «[[Марс-2|Марс-2]]», «[[Марс-3|Марс-3]]» Марс аорбитахь инеиаанӡа. «Марсқәа» ахҟьа аҭыхра мҩаԥыргон, аха асабара уи арелиеф зынӡа иаҵәахуан — иреиҳау аҳаракыраҵәҟьа — ашьха [[Олимп (Марс)|Олимп]] убарҭамызт. Аҭыхрақәа руак аҿы, Марс адиск зегьы афотосахьа ҟаҵан, асаба ахыхь еилыкка иалкаау Марстәи аԥсҭҳәақәа рыхҟьа ҵаӷа аманы. 1971 шықәса ԥхынҷкәын мзазтәи урҭ аԥшаарақәа раан, асабатә ԥшацәгьа убриаҟара асаба атмосферахь ишьҭнахит, апланета ихәашьу ицәыҟаԥшьаау адиск асахьа аанахәеит. 1972 шықәса аԥжьырныҳәамза 10 рзы еиԥш ауп асабатә ԥшацәгьа еиқәтәаны Марс дырҩеигь иаабац аԥшра анаанахәа.<ref>{{cite web|url=http://www.laspace.ru/rus/mars23.php|url-status=dead |title=Космические аппараты серии Марс-71 НПО им. С.А.Лавочкина |date=2013-05-10 |website=Научно-производственное объединение имени С. А. Лавочкина|access-date=2017-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510052029/http://www.laspace.ru/rus/mars23.php|archive-date=2013-05-10|ref=laspace}}</ref>
[[Файл:Marsdustdevil2.gif|мини|centre|900px|2005 шықәса лаҵарамза 15 рзы амарсныҟәага «[[Спирит (марсоход)|Спирит]]» ала иҭыхыз асабатә ԥшаҵәиқәа. Ҵаҟатәи армарахьтәи акәакь аҿы иҟоу аԥхьаӡацқәа актәи акадр инаркны аамҭа секундла иаадырԥшуеит]]
1970-тәи ашықәсқәа инадыркны, ирацәаны [[Пыльный вихрь|асабатә ԥшагьежьқәа]] шьақәыргылан [[Программа «Викинг»|апрограмма «Викинг»]] ала, иара убасгьы амарсныҟәага «[[Спирит (марсоход)|Спирити]]» егьырҭ амашьынақәеи рыла. Урҭ апланета аҿықә азааигәара ицәырҵуа, насгьы аԥслымӡи асабеи рацәаны хыхь ишьҭызхуа арчытә еилагьежьрақәоу. Аԥшагьежьқәа Адгьыл аҿгьы лассы-лассы иуԥылоит (англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы урҭ “асабатә демонқәа” ҳәа ирышьҭоуп – англыз dust devil), аха Марс аҿы урҭ еиҳа идуу ашәагаақәа рымазар рылшоит: жәа-метрала инаркны километрақәак рҟынӡа ҭбаарылеи, 8 км рҟынӡа ҳаракралеи.<ref>{{статья|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0032063322000162 |заглавие=Characteristics of convective vortices and dust devils at gale crater on Mars during MY33 |автор=Uttam S., Sheel V., Singh D., Newman C. E., Lemmon M. T. |издание=[[Planetary and Space Science]]|язык=en |год=2022 |том=213 |doi=10.1016/j.pss.2022.105430}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.esa.int/ESA_Multimedia/Images/2021/02/Mars_dust_devils_in_action |title=Mars dust devils in action |website=[[Европейское космическое агентство|European Space Agency]] |lang=en |date=2021-02-22 |access-date=2024-08-18 |archive-date=2024-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240823191442/https://www.esa.int/ESA_Multimedia/Images/2021/02/Mars_dust_devils_in_action |url-status=live }}</ref> 2005 шықәса хәажәкырамзазы, уи аҩыза аԥшагьежь амарсныҟәага Спирит аҿы иҟаз амратә панельқәа арыцқьеит.<ref>{{cite web|url=https://www.space.com/861-spirit-dust-devil.html |title=Spirit Gets A Dust Devil Once-Over |author=David L. |website=[[Space.com]] |lang=en |date=2005-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110603233735/https://www.space.com/861-spirit-dust-devil.html |archive-date=2011-06-03}}</ref>
== Ақәыԥшылара ==
{{main|Ареографиа|Марс аҿықә аԥштәы}}
Марс арелиеф аҷыдарақәа рацәаны иамоуп. Марстәи иҿыцәааз авулкан [[Олимп (Марс)|Олимп]] Амратә система апланетақәа рҿы иреиҳау шьхоуп<ref name="glenday09" /> (ҳаракрыла иеиԥшу ашьха [[астероид|астероид]] [[(4) Веста|Веста]] аҟны мацара ауп иахьыҟоу)<ref>{{cite web|url=http://dawn.jpl.nasa.gov/feature_stories/new_view_vesta_mountain.asp|title=New View of Vesta Mountain from NASA's Dawn Mission|website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]]|lang=en|date=2011-10-11|access-date=2017-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022092700/http://dawn.jpl.nasa.gov/feature_stories/new_view_vesta_mountain.asp|archive-date=2011-10-22|url-status=dead}}</ref>, насгьы [[долины Маринер|Маринер адәкаршәрра]] — Амратә система апланетақәа рҿы иреиҳау, зегь раасҭа иҵаулоу еҩхаауп (ҵауларыла иеиԥшу [[каньон|аҩхаа]] Плутон амҩаныза — [[Харон (спутник)|Харон]] аҿы мацара ауп иахьыҟоу)<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/feature/a-super-grand-canyon-on-pluto-s-moon-charon|title=A ‘Super Grand Canyon’ on Pluto’s Moon Charon|author=Keeter B.|date=2016-06-23|access-date=2016-06-26|archive-date=2019-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190617080826/https://www.nasa.gov/feature/a-super-grand-canyon-on-pluto-s-moon-charon/|url-status=dead}}</ref>. Уи анаҩсангьы, апланета аҩадатәии аладатәии агьежьбжақәа релиефла зынӡа еиԥшым, апланета аҿықә 40% [[Великая Северная равнина|Аҩадатәи Аҟьаҟьара Дуӡӡа]] иааннакылоит.<ref name="mar2008">{{статья|заглавие=Mega-impact formation of the Mars hemispheric dichotomy|ссылка=https://www.lpl.arizona.edu/~shane/PTYS_411_511_2010/reading/marinova_etal_nature_2008.pdf|издание=[[Nature]]|том=453|номер=7199|страницы=1216—1219|doi=10.1038/nature07070|pmid=18580945|bibcode=2008Natur.453.1216M|язык=en|тип=journal|автор=Marinova M. M., Aharonson O., Asphaug Е.|год=2008|archive-date=2024-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20241226023914/https://www.lpl.arizona.edu/~shane/PTYS_411_511_2010/reading/marinova_etal_nature_2008.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="nim2008">{{статья|заглавие=Implications of an impact origin for the Martian hemispheric dichotomy|ссылка=https://websites.pmc.ucsc.edu/~fnimmo/website/paper50.pdf|издание=[[Nature]]|том=453|номер=7199|страницы=1220—1223|doi=10.1038/nature07025|pmid=18580946|bibcode=2008Natur.453.1220N|язык=en|тип=journal|автор=Nimmo F., Hart S. D., Korycansky D. G., Agnor C. B.|год=2008|archive-date=2024-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20240819003121/https://websites.pmc.ucsc.edu/~fnimmo/website/paper50.pdf}}</ref><ref name="and2008">{{статья|заглавие=The Borealis basin and the origin of the Martian crustal dichotomy|ссылка=https://www.researchgate.net/profile/William-Banerdt/publication/5275120_The_Borealis_basin_and_the_origin_of_the_Martian_crustal_dichotomy/links/00b7d539641c638e07000000/The-Borealis-basin-and-the-origin-of-the-Martian-crustal-dichotomy.pdf|издание=[[Nature]]|том=453|номер=7199|страницы=1212—1216|doi=10.1038/nature07011|pmid=18580944|bibcode=2008Natur.453.1212A|язык=en|тип=journal|автор=Andrews-Hanna J. C., Zuber M. T., Banerdt W. B.|год=2008}}</ref>
Марс аҿықә ахԥа рыҩхәҭак «аматерикқәа» зыхьӡхаз аҭыԥ лашақәа рыла иҭәуп, ахԥа рыхәҭак — ''амшынқәа'' зыхьӡхаз аҭыԥ лашьцақәа рыла (шәахә. [[Список деталей альбедо на Марсе|Марс аҿы иҟоу альбедо ахәҭаҷқәа рсиа]]). Амшынқәа еиҳарак еизгоуп апланета аладатәи ахәҭаҿы, 10-40° [[Широта|аҟьаҟьарарақәа]] рыбжьара. Аҩадатәи агьежьбжаҿы ҩ-мшын дуӡӡак роуп иҟоу - [[Ацидалийское море|Ацидалиатәи]], иара убас [[Большой Сирт (Марс)|Сирт Ду]].
<gallery mode="packed" heights="200px">
Файл:Pathfinder01.jpg|Амарсныҟәага «[[Соджорнер (марсоход)|Соџьорнер]]» [[Долина Арес|Арес акаршәра]]ҿы иҟоу [[Йоги (камень)|Йоги]] ахра аҭҵааразы алфа-хәҭаҷқәа рспектрометр ахы ианархәоит.
Файл:Viking2 frost enhance.jpg|Марс ахҟьа [[Равнина Утопия|акаршәра Утопиа]] аҟны ахҵаалара. «[[Викинг-2|Викинг-2]]» аҭыхымҭа
Файл:Gusev Spirit 01.jpg|[[Кратер Гусева|Гусевв акратер]] ахықә ахәҭа. «[[Спирит (марсоход)|Спирит]]» аҭыхымҭа
Файл:Zhurong-with-lander-selfie.png|Амарсныҟәага "[[Чжужун (марсоход)|Чжужун]]" уи атәарҭатә платформеи [[Равнина Утопия|Утопиа акаршәра]]ҿы
</gallery>
Аҭыԥ лашьцақәа рҟазшьа уажәгьы аимак-аиҿак ахылҿиаауеит. Урҭ Марс аҿы [[Пылевая буря|асабатә ԥшацәгьақәа]] шыҟоугьы иаанхоит. Зны, уи аргументс иҟан, аҭыԥ лашьцақәа [[растительность|аҵиаақәа]] рыла ихҩоуп ҳәа агәаанагара иҟаз ашьақәырӷәӷәаразы. Уажәтәи агәаанагара ишаҳәо ала арҭ аҭыԥқәа ррелиеф шыҟоу ала имарианы асаба аҭыжьразы ахархәара рымоуп. Амасштаб ду змоу асахьақәа иаадырԥшуеит, аҭыԥ лашьцақәа аиашазы акратерқәеи, ақәцәқәеи, аԥшақәа рымҩаҿы егьырҭ аԥынгылақәеи ирыдҳәалоу ацәаҳәа лашьцақәеи ашәытақәеи рыла ишышьақәгылоу.<ref>{{статья|автор=Frey H.|год=1974|заглавие=Surface Features on Mars: Ground-Based Albedo and Radar Compared With Mariner 9 Topography|ссылка=http://www.agu.org/pubs/crossref/1974/JB079i026p03907.shtml|url-status=dead|издание=Journal of Geophysical Research|язык=en|том=79|страницы=3907–3916|bibcode=1974JGR....79.3907F|doi=10.1029/JB079i026p03907|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116133529/http://www.agu.org/pubs/crossref/1974/JB079i026p03907.shtml|archive-date=2014-01-16|number=26}}</ref> Аамҭалатәи аамҭа рацәалатәи урҭ ршәагааи аформақәеи рыԥсахрақәа, иҟалап, алашареи алашьцареи рыла ихҩоу ахҟьа аҿаҵақәа реизыҟазаашьа аԥсахра иадҳәалазар.
[[Файл:USGS-PlanetMars-TopographicalMap.png|480px|thumb|слева|Марс [[Нулевой меридиан|анольтә америдиан]] акратер [[Эйри-0 (кратер)|Еири-0]] иалсуеит ҳәа иԥхьаӡоуп.]]
Марс агьежьбжақәа рыхҟьа аҟазшьала даара аиԥшымзаара ӷәӷәақәа рымоуп. Аладатәи ахәҭак аҿы, ахҟьа 1-2 км рыла абжьаратә ҩаӡара аасҭа еиҳауп, насгьы [[Ударный кратер|акратерқәа]] рыла иҭәуп. Марс ари ахәҭа [[Амза|амзатә]] материкқәа угәаланаршәоит. Аҩадахьы, адгьыл аҿықә аиҳарак абжьаратәи аҩаӡара еиҵоуп, акратерқәа маҷуп, еиҳаракгьы цәгьам-бзиам еиҟароу адәкаршәрақәа роуп иуԥыло, [[Лава|алава]] ӡхыҵреи [[Эрозия (геоморфология)|аерозиеи]] ирыхҟьаны ишьақәгылар зылшоз. Ари агьежьбжақәа реиԥшымзаара аимак-аиҿак зхылҿиаауа цәажәатәны иаанхоит. Агьежьбжақәа рыбжьара иҟоу аҳәаа 30° аекватор ахь анаара змоу агьежь ду иаваршәны ицоит. Аиасратә зона ҭбаауп (100 инаркны 500 км рҟынӡа), алада инаркны аҩадаҟа ари азонаҿы арелиеф аморфологиатә ҷыдарақәа рҽырыԥсахуеит. Уи иаваршәны иҟоуп Марс аҿықә зегь реиҳа аерозиа ахьыҟоу аҭыԥқәа.<ref>Кузьмин и Галкин, 1989, Рельеф и геологическое строение Марса.</ref>
Агьежьбжақәа расимметриа уеилзыркаауа ҩ-альтернативатә гипотезак шьақәдыргылеит. Урҭ руакы излаиҳәо ала, заатәи агеологиатә стадиаҿы, [[Планетарная мантия|амантиа]] аконвективтә ныҟәара иахҟьаны, алитосфератә плитақәа [[Кора (геология)|ацәа]] ахәҭак аҿы еиҭаҵит.<ref>Кузьмин и Галкин, 1989, Рельеф и геологическое строение Марса.</ref> Даҽа гипотезак иаанарԥшуеит Марси шәагаала [[Плутон|Плутон]] еиԥшу ацәеижьи реиҿасра 4-ҟа миллиард шықәса раԥхьа,<ref name="mar2008"/> ари аҭагылазаашьаҿы [[Великая Северная равнина|Идуӡӡоу Аҩадатәи Аҟьаҟьара]], апланета аҿықә 40% зҵазкуа, [[ударный кратер|акшаратә кратер]] ҳәа иԥхьаӡоуп – [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] зегьы иреиҳау.<ref name="mar2008"/><ref name="nim2008"/><ref name="and2008"/><ref>{{cite web|url=https://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_|title=Impact May Have Transformed Mars |author=Yeager A.|website=[[Science News]]|date=2008-06-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20080628223239/https://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_|archive-date=2008-06-28|url-status=dead}}</ref> Уи аура 10,6 нызқь км ыҟоуп, аҭбаара — 8,5 нызқь км, уи [[Равнина Эллада|Еллада Адәкаршәра]] аасҭа ԥшьынтә еиҳауп.
Аладатәи агьежьбжаҿы иҟоу акратерқәа рхыԥхьаӡара ахьырацәоу иаанарԥшуеит уи ахҟьа шжәытәӡатәу — 3-4 миллиард шықәса шахыҵуа. Иалыркаауеит акратерқәа рыхкқәа: аҵа ҟьаҟьа змоу акратер дуқәа, еиҳа ихәыҷқәоу, еиҳа иқәыԥшу акратерқәа, амзатә кратерқәа иреиԥшу, ҭыӡла икәыршоу, иара убас иҳараку акратерқәа. Аҵыхәтәантәи ҩ-хкык Марс азы иҷыдоу кратерқәоуп— аҭӡы змоу акратерқәа ахҟьаҿы аҭыцҟьаара ҵаӷақәа ахьнеиуаз аҭыԥаҿ иҟалеит, акратер ҳаракқәа — акратер аҭыцҟьаарақәа рыхҩа ахҟьа аԥшатә ерозиа иахьацәнахьчаз аҭыԥаҿ. Зегь раасҭа идуу еилыкка иҟоу анырра хылҵшьҭра змоу ҳәа иԥхьаӡоуп Марс аладатәи аполиус азааигәара иҟоу Еллада Адәкаршәра.<ref name="Ref_a">{{cite web|author=Short N. M.|url=http://rst.gsfc.nasa.gov/Sect19/Sect19_12.html|title=Martian Landscapes: Linear Features, Volcanoes, Impact Craters, Channels; Exotic Terrains|publisher=NASA|access-date=2011-03-16|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927092455/http://rst.gsfc.nasa.gov/Sect19/Sect19_12.html|archive-date=2011-09-27|url-status=dead}}</ref>
Агьежьбжақәа рҳәаа азааигәара иҟоу [[Хаос (рельеф)|еилаҩынтуа аландшафт]] аҭыԥ аҿы, апланета аҿықә аҭыԥ дуқәа рҿы [[Геологический разлом|аԥҽрақәеи]] аиҵацаларақәеи ҟалеит, зны-зынла аерозии зышьҭанеиуаз (адгьылҵысрақәа ма адгьылҵаҟатәи аӡқәа рҭарцәра амзыз ала), иара убасгьы аӡыҭратә лава ахыҵра. Лассы-лассы еилаҩынтуа аландшафтқәа аӡы иԥнаҟо аӡымҩангага дуқәа рхықәқәа рҿы иҟоуп. Урҭ реицыҟалара зегь реиҳа иақәшаҳаҭу гипотезас иҟоуп иаалырҟьаны ахҟьаҵаҟатәи аҵаа аӡыҭра. Марс ахсаалаҿы еилаҩынту аландшафт змоу 26 ҭыԥ алкаауп (апланетартә ҭҵаарадырраҿы арҭ реиԥш иҟоу арелиефқәа рофициалтә хьӡы «[[Список хаосов на Марсе|ахаосқәа]]» ауп).<ref>{{cite web|url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/SearchResults?Target=20_Mars&Feature%20Type=5_Chaos,%20chaoses |title=Nomenclature Search Results: Chaos, Chaoses |website=Gazetteer of Planetary Nomenclature. International Astronomical Union (IAU) Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN) |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908161817/https://planetarynames.wr.usgs.gov/SearchResults?Target=20_Mars&Feature%20Type=5_Chaos,%20chaoses |archive-date=2022-09-08}}</ref> Марс аҟны иреиҳау ахаос — [[хаос Авроры|Аврора ахаос]] — адиаметр 700 км инареиҳаны амоуп.
Марс иамоуп зеиԥшыҟам аҭыԥ — [[Лабиринт Ночи|Аҵх Алабиринт]] ҳәа изышьҭоу, уи [[долины Маринер|Маринер адәҳәыԥшқәа]] мраҭашәаратәи рҵыхәеи Кларитас аҩадатәи аҵыхәеи еидызкыло аҩхаақәа реиқәшәаратә системоуп.<ref name="gazetteer_LN">{{cite web
|url = https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/4324
|title = Noctis Labyrinthus
|website = Gazetteer of Planetary Nomenclature
|publisher = International Astronomical Union (IAU) Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN)
|date = 2006-10-01
|access-date = 2013-03-19
|lang = en
|archive-url = https://web.archive.org/web/20111019224917/http://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/4324
|archive-date = 2011-10-19
|url-status = live
}}</ref> Урҭ рышьақәгылара аӡы аерозии иадҳәаламызт, насгьы атектоникатә усура иахҟьаз акоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп.<ref name="Bistacchi+2004">{{статья
|заглавие=Large-scale fault kinematic analysis in Noctis Labyrinthus (Mars)
|том=52
|номер=1—3
|страницы=215—222
|doi=10.1016/j.pss.2003.08.015
|bibcode=2004P&SS...52..215B
|язык=en
|тип=journal
|автор=Bistacchi N., Massironi M., Baggio P.
|год=2004
|издательство=[[Elsevier]]
|издание=[[Planetary and Space Science]]
}}</ref><ref name="Masson_1985">{{статья
|заглавие=Origin and evolution of the Valles Marineris region of Mars
|издание=Advances in Space Research
|том=5
|номер=8
|страницы=83—92
|ссылка=http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2010/pdf/1873.pdf
|doi=10.1016/0273-1177(85)90244-3
|bibcode=1985AdSpR...5...83M
|язык=en
|тип=journal
|автор=Masson P.
|год=1985
|издательство=[[Elsevier]]
|archive-date=2014-07-14
|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714184842/http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2010/pdf/1873.pdf
}}</ref>
[[Файл:VallesMarinerisHuge.jpg|мини|center|900пкс|Марс аҿы иҟоу [[долины Маринер|Маринер акаршәра аҩхаақәа]] рсистема асахьа, «[[Программа «Викинг»|Викинг]]» апрограмма иҭнахыз асахьақәа рыла еизгоу.]]
[[Файл:Possible cave entrance on Arsia Mons.png|мини|Марс аҿы 150 м инареиҳаны адиаметр змоу “акылаара еиқәаҵәа” (аҵеиь) ҳәа изышьҭоу. Аганахьтәи аҭӡамц ахәҭак убарҭоуп. Арсиа ашьха анаара ([[Mars Reconnaissance Orbiter|Mars Reconnaissance Orbiter]] асахьа)]]
Аҩадатәи агьежьбжаҿы, авулкантә ҟьаҟьара дуқәа рнаҩсангьы, авулкан дуқәа ахьыҟоу ҩ ҭыԥк ыҟоуп —[[Фарсида|Фарсида]]еи [[Элизий (нагорье)|Елизии]]. Фарсида — 2000 км аура змоу вулкантә ҟьаҟьара дууп, абжьаратәи аҩаӡара ахыхь 10 км аҩаӡара змоу. Араҟа иҟоуп [[Щитовой вулкан|ахьчаратә вулкан]] дуқәа хԥа - [[гора Арсия|Арсиатәи ашьха]], [[гора Павлина|Ататашь ашьха]], [[гора Аскрийская|Аскратәи ашьха]].<ref>{{книга|автор=Carr M. H. |год=2006 |заглавие=The Surface of Mars |язык=en |издательство=Cambridge University Press |место=Cambridge, UK |серия=Cambridge Planetary Science |страницы=92—93 |isbn=978-0-521-87201-0}}</ref>
Фарсида ахықәан иҟоуп Марси Амратә системеи рҿы иреиҳау ашьха Олимп.<ref name="nov_karta"/> [[Книга рекордов Гиннесса|Гиннесс ирекордқәа рышәҟәы]] ишаҳәо ала уи ашьаҭа аҟынтәи агылара (релативтәи агылара) 25 км ҟалоит.<ref name="glenday09">{{cite web |title=Tallest mountain in the Solar System |website=[[Книга рекордов Гиннесса|Guinness World Records]] |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-mountain-in-the-solar-system |lang=en |access-date=2026-01-20 |archive-date=2024-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240819003120/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-mountain-in-the-solar-system |url-status=live }}</ref>
Автоматикатә планетабжьаратә станциа «[[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]]» амодуль Mars Orbiter Laser Altimeter (1997-2001) адыррақәа рыла Олимп агылара 21,2 км амоуп, еиҳа ииашаны иуҳәозар, Марс ареференттә еллипсоид аҭагылазаашьатә ноль аҩаӡара аҟынтәи 21,229 ± 1 м.<ref name="nov_karta">{{Акьыԥхьра|статья|автор=Ж. Ф. Родионова, Ю. А. Илюхина|заглавие=«Новая карта рельефа Марса»|издание="Земля и Вселенная"|год=2005|номер=2|ссылка=http://ziv.telescopes.ru/rubric/astronomy/?pub=8|access-date=2026-01-20}}</ref><ref name="topo">{{книга|автор=|часть=|заглавие=Topographic and color-coded contour maps of Mars|оригинал= |ссылка=https://pubs.usgs.gov/imap/i2782/i2782_sh2.pdf|издание=|ответственный=|место=|издательство=U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey|год=2003|том=|страницы=|страниц=|isbn=0607893788}}</ref>
Иара аҳаракыра — 21,9 км, ашьаҭа ашәагаақәа— 840 × 640 км, авулкан аҭаӡаара —2,4 × 106 км3, авулкантә [[Кальдера|кальдера]] ашәагаақәа — 91 × 72 км, аҵаулара — 3,2 км инаӡоит.<ref name="Plescia2004">[https://doi.org/10.1029/2002JE002031 doi:10.1029/2002JE002031]</ref>
Егьырҭ адыррақәа рыла, Олимп аҳаракыра адгьыл аҟынтәи — 21,287 метра, иаакәыршаны иҟоу аҭыԥқәа рҟынтәи — 18 километра, ашьаҭа адиаметр 600 км рҟынӡа, авулкан ашьаҭа 282,600 км2 аҵанакуеит.<ref>Faure, Mensing, 2007, p. 218.</ref>
Олимп аҭыӡкнаҳақәа рыҩаӡара ҭыԥқәак рҿы 7 км рҟынӡа инаӡоит.<ref name="astro-world">{{cite web |url=https://astro-world.ru/vulkan-olimp-samaya-bolshaya-gora/ |title=Вулкан Олимп — самая большая гора в Солнечной системе |website=astro-world.ru |date=2019-02-11 |access-date=2024-07-25 |lang=ru |archive-date=2024-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418083808/https://astro-world.ru/vulkan-olimp-samaya-bolshaya-gora/ |url-status=live }}</ref>
Аиҿырԥшразы, Адгьыл аҿы иреиҳау авулкан [[Мауна-Кеа|Мауна-Кеа]], ашьаҭантәи 10,2 км аҳаракыра амоуп, Олимп аҭаӡара Мауна-Кеа аҭаӡара аасҭа 100-нтә еиҳауп, насгьы Адгьыл аҿы иреиҳау авулкан [[Мауна-Лоа|Мауна-Лоа]] акратер адиаметр 6,5 км мацара роуп иахьыҟоу.<ref>{{cite web |url=https://www.planetarium-moscow.ru/about/news/vulkanizm-na-marse/ |title=Вулканизм на Марсе |date=2022-02-09 |website=[[Московский планетарий]] |access-date=2024-08-19 |lang=ru |archive-date=2024-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240810034543/https://www.planetarium-moscow.ru/about/news/vulkanizm-na-marse/ |url-status=live }}</ref>
Иара убас ихарацәамкәа иҟоуп еиҳа ихәыҷу авулканқәа. [[Элизий (нагорье)|Елизиум]] — абжьаратәи аҩаӡара хә-километрак рҟынӡа еиҳау аҳаракыра, х-вулканк змоу - [[купол Гекаты|Гекате лкупол]], [[гора Элизий|Елизиум ашьха]], [[купол Альбор|Албортәи акупол]].<ref name="Harland_2001">{{книга
|автор = Harland D. M.
|заглавие = The Earth in Context: A Guide to the Solar System
|ссылка = http://books.google.com/books?id=KE3mp3r1bEcC&pg=PA98&dq=Elysium
|издательство = Springer Science & Business Media
|год = 2001
|pages = 98—99
|allpages = 469
|isbn = 9781852333751
}}</ref>
Фарсида авулкантә шьхаҿы иаабац еиԥшым аҵеиџь ҵаулақәа аарԥшуп. 2007 шықәсазы «[[Mars Reconnaissance Orbiter|Марстәи аԥшыхәратә сателлит]]» аҟынтәи иҭыху асахьақәа рыла, урҭ руак 150 метра адиаметр амоуп, насгьы ирлашоу аҭӡамц ахәҭа 178 метра аҵаулара аҟынӡа инеиуеит.<ref>{{cite web|author=Keszthelyi L. P.|date=2007-08-29|url=https://hirise.lpl.arizona.edu/PSP_004847_1745|title=New View of Dark Pit on Arsia Mons|publisher=High Resolution Imaging Science Experiment, University of Arizona|archive-url=https://web.archive.org/web/20240530152342/https://hirise.lpl.arizona.edu/PSP_004847_1745|archive-date=2024-05-30|url-status=dead}}</ref> Агипотеза шьақәдыргылеит абарҭ ашьақәгыларақәа рвулкантә хылҵшьҭра иазкны, [[Гавайские острова|Гаваитәи адгьылбжьахақәа]] рҿы иҟоу авулканқәа ихьшәашәаз рлаваҿы иԥшааз еиԥшу.
Фарсида ашьхеибаркыра [[Тектонический разлом|атектоникатә ԥҽрақәа]] рацәаны иагәылсуеит, урҭ лассы-лассы даара иуадаҩуп, насгьы ихароу. Урҭ рҟынтә зегьы иреиҳау [[1971 год в науке|1971 шықәсазы]] «[[Маринер-9|Маринер-9]]» ҳәа изышьҭоу акосмостә ӷба иаанартыз [[долины Маринер|Маринер адәкаршәра]] ауп.<ref>{{cite web|url=https://pds.jpl.nasa.gov/planets/captions/mars/marscany.htm|title=Mars: Valles Marineris|publisher=NASA|access-date=2011-03-16|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110821193103/http://pds.jpl.nasa.gov:80/planets/captions/mars/marscany.htm|archive-date=2011-08-21|url-status=dead}}</ref> Ари адәҳәыԥш аҟьаҟьаратә хырхарҭа аманы еиҵыхуп 4000 км (апланета аикәшара аԥшьбатәи ахәҭа), ҭбаарыла 200, ҵауларала 7 км рҟынӡа инаӡо. Апланетааҿы зегь реиҳа идуу адгьылҳәазарақәа ҟалоит уи аҿҟьарақәа рҿы.<ref>{{статья |ссылка=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/2017EA000324 |заглавие=Introducing a New Inventory of Large Martian Landslides |издание=Earth and Space Science |автор=Crosta G. B., Frattini P., Valbuzzi E., De Blasio F. V. |год=2018 |том=5 |выпуск=4 |страницы=89—119 |doi=10.1002/2017EA000324 |язык=en |archive-date=2025-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515130736/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/2017EA000324 }}</ref> Маринер адәкаршәрақәа [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] иреиҳау еицырдыруа [[каньон|еҩхаа]]уп, насгьы Адгьыл аҿы урҭ [[Норвегиа|Норвегиа]] аҩадатәи аҵыхәантәи [[Сицилия|Сицилиа]] аладатәи аҵыхәанӡа инаӡозаарын.<ref>{{cite web |url=https://rtraveler.ru/universe/samyj-bolshoj-kanon-solnechnoj-sistemy-zahvatyvayushee-foto-iz-kosmosa/ |title=Самый большой каньон Солнечной системы: захватывающее фото из космоса |website=Russian Traveler |lang=ru |date=2022-07-26 |access-date=2024-06-06 |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606100741/https://rtraveler.ru/universe/samyj-bolshoj-kanon-solnechnoj-sistemy-zahvatyvayushee-foto-iz-kosmosa/ |url-status=live }}</ref>
[[Файл:MarsPanoramaa.jpg|thumb|center|1000px|Марс аҿықә апанорама [[Husband Hill|Хасбанд Хилл]] аҭыԥ аҿы, амарсныҟәага «[[Спирит (марсоход)|Спирит]]» иҭнахыз , абҵарамза 23-28, 2005 шықәсазы]]
[[Файл:Victoria Crater, Cape Verde-Mars.jpg|thumb|center|1000px|800 метра адиаметр змоу [[Виктория (кратер)|Викториа]] акратер апанорама, амарсныҟәага «[[Оппортьюнити|Оппортиунити]]» иҭнахыз, Жьҭаарамза 16-Аҵарамза 6, 2006 ш.]]
[[Файл:PIA16453-MarsCuriosityRover-RocknestPanorama-20121126.jpg|thumb|center|1000px|Ахаҳәқәеи аԥслымӡ еизгақәеи рпанорама «Рокнест», амарсныҟәага «[[Кьюриосити|Киуриосити]]» азааигәара иҟоу, 2012 шықәса абҵарамза 26]]
[[Файл:PIA24746-MarsPerseveranceRover-CraterFloorFracturedRough-20210708.jpg|thumb|center|1000px|Марс ақәыԥшылара апанорама [[Езеро (кратер)|Езеро]] акратер аҟны, амарсныҟәага «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]» иҭнахыз ԥхынгәы 8, 2021 шықәсазы]]
=== Аҵааи аполиартә хылԥақәеи ===
[[Файл:Comparison of npoles.jpg|мини|300px|[[Северная полярная шапка Марса|Аҩадатәи аполиаартә хылԥа]], ҩышықәса рыбжьара, аорбиталтә станциа [[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]] аҟынтәи асахьақәа. Армарахьала ахжәара ҭбаа – [[каньон Северный|Аҩадатәи аҩхаа]] ауп.]]
[[Файл:South Polar Cap of Mars during Martian South summer 2000.jpg|мини|Аԥхынразы [[Южная полярная шапка Марса|Аладатәи аполиартә хылԥа]], Mars Global Surveyor афотосахьа]]
[[Файл:Perspective view of Korolev crater.jpg|thumb|2200 кубтә километра аҵаа зҭоу [[Королёв (марсианский кратер)|Королиов икратер]]]]
Марс аҭеиҭыԥш ашықәс аамҭа инақәыршәаны даара аҽаԥсахуеит. Зегь раԥхьаӡа иргыланы, [[Полярная шапка|аполиартә ҵаа ахылԥақәа]] рҽыԥсахрақәа улаԥш иҵашәоит.<ref name="darling_marspoles"/> Урҭ еиҿиаауеит, иагьеиҵалоит, Марс [[атмосфера Марса|атмосфереи]] аҿықәи рҿы ашықәс аамҭақәа ирҟазшьоу ацәырҵрақәа аԥырҵоит.<ref name="Barlow_2008"/> Ааԥын аполиартә хылԥа агьежьбжақәа руак аҟны инаскьацыԥхьаӡа, апланета ахҟьа ахәҭаҷқәа аиқәахара иалагоит. Марс аполиартә хылԥақәа ҩ-компонентк рыла ишьақәгылоуп: иааиԥымҟьаӡои исезонтәуи. Иааиԥымҟьо ахәҭа аԥша иаҿанаҳәо асабеи иҵаау [[Диоксид углерода|акарбон диоксиди]] рыла иҭәу аӡҵаа ала ишьақәгылоуп.<ref>Faure, Mensing, 2007, p. 239—241.</ref> [[Северная полярная шапка Марса|Аҩадатәи аполиартә хылԥа]] иааиԥымҟьаӡоу ахәҭа адиаметр 1100 км ауп, насгьы [[Южная полярная шапка Марса|аладатәи ахәҭа]] — 400 км.<ref name="darling_marspoles"/> Аӡын апланета аполиартә регион метрак аҟара ажәпара змоу акарбон диоксидтә ҵаа асезонтә хҟьа ихнаҩоит. Иреиҳау аиҿиаараан аладатәи аполиартә хылԥа 50° аҭбааранӡа инаӡоит (аҩадатәи аполиартә хылԥа аасҭа 10° рыла еиҳаны).<ref name="Mahajan_2005"/> Ахылԥақәа реиԥшымрақәа Марс аорбита аеллиптикатәра иадҳәалоуп: аладатәи агьежьбжаҿы аԥхынра аныҟоу, апланета [[перигелий|Амра иазааигәоуп]], убри аҟнытә аладатәи аԥхынра еиҳа иԥхоуп, аладатәи аӡынра еиҳа ихьҭоуп, еиҳа иагьауп.
Марс аполиартә хылԥақәа [[Planum Boreale|Аҩадатәии]] [[Planum Australe|Аладатәии]] хәакәаԥрақәа рҟны ишьҭоуп. [[Северная полярная шапка Марса|Аҩадатәи аполиартә хылԥа]] 3 км рҟынӡа иаакәыршаны иҟоу аҭыԥқәа рҟынтәи хыхь ихалоит, [[Южная полярная шапка Марса|аладатәи аполиартә хылԥа]] — 3,5 км рҟынӡа.<ref>Faure, Mensing, 2007, p. 239—241.</ref> Аҩ-хылԥакгьы аспираль еиԥш еиҿыҵуа адәкаршәрақәа рылдоуп (Аладатәи агьежьбжаҿы — асааҭ ахыцқәа шцоу еиԥш, Аҩадатәи агьежьбжаҿы — егьырахьтәи ахырхарҭала). Иҟалап урҭ адәкаршәрақәа [[Катабатический ветер|акатабатикатә ԥшақәа]] иԥырҟазаргьы.<ref name="Barlow_2008"/> Уи адагьы, хылԥацыԥхьаӡа аҩхаа дуӡӡак аԥшьуп: [[каньон Северный|Аҩадатәи аҩхаа]], [[каньон Южный|Аладатәи аҩхаа]].
«[[Марс Одиссей|Марс Одиссеи]]» азонд Марс аладатәи аполиартә хылԥаҿы аус зуа [[гейзер|агеизерқәа]] аԥшааит.<ref name="2006-100">{{cite web|title=NASA Findings Suggest Jets Bursting From Martian Ice Cap|date=2006-08-16|publisher=NASA|url=https://www.jpl.nasa.gov/news/nasa-findings-suggest-jets-bursting-from-martian-ice-cap|website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]]|access-date=2021-12-26|archive-date=2021-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226224736/https://www.jpl.nasa.gov/news/nasa-findings-suggest-jets-bursting-from-martian-ice-cap|url-status=live}}</ref> [[НАСА|НАСА]] аспециалистцәа изларҳәо ала, ааԥын аԥхарра иацны акарбон адиоксид ацәқәырԥақәа хыхь аҳаракыра дуӡӡахь иҭҟьоит, асабеи аԥслымӡи рыманы.<ref name="Kieffer2000">{{статья|автор=Kieffer H. H.|заглавие=Annual Punctuated CO{{sub|2}} Slab-ice and Jets on Mars|ссылка=http://www.lpi.usra.edu/meetings/polar2000/pdf/4095.pdf|издание=The Second International Conference on Mars Polar Science and Exploration, Reykjavik, Iceland|язык=en|archive-url=https://www.webcitation.org/616WmxuWK?url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/polar2000/pdf/4095.pdf|год=2000|archive-date=2011-08-21|url-status=live}}</ref>
1784 шықәсазы астроном [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] игәеиҭеит аполиартә ҵаа хылԥақәа ршәагаа ашықәс аамҭа иаҿыԥшны аҽшаԥсахуа, уи Адгьыл аполиартә регионқәа рҿы аҵаа аӡыҭреи ахҵаалареи угәаланаршәоит.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 19.</ref> 1860-тәи ашықәсқәа рзы, афранцыз астроном [[Ляи, Эммануэль|Еммануил Лиаи]] иӡыҭуа ааԥынтәи аполиартә хылԥа акәша-мыкәша алашьцара ацәқәырԥа ибеит, усҟан уи иӡыҭыз аӡы алаҵәареи аҵиаақәа рыҿиареи ҳәа аилкаара аиоуит.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 48.</ref> Аха XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы Флагстафф иҟоу [[Обсерватория Лоуэлла|Лоуелл иобсерваториеи]] [[Слайфер, Весто Мелвин|Уесто Мелвин Слифер]] имҩаԥигаз [[спектрометр|аспектрометриатә]] шьақәыргыларақәа ирызгәамҭеит адгьыл аҿы иҟоу аҵиаақәа рыԥштәы иаҵәа [[хлорофилл|ахлорофилл]].
«[[Маринер-7|Маринер-7]]» афотосахьақәа рыла иалкаан аполиартә ҵаа хылԥақәа рсезонтә хәҭа метрқәак ажәпара шамоу, насгьы игәаҭаз аԥхарра 115 К (-158 °C) ишьақәнарӷәӷәеит уи ирҵаау акарбон адиоксид - “[[сухой лёд|ибоу аҵаа]]” ала ишьақәгылазар шалшо.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 67—68.</ref>
Аҵаа аҭаӡара дуқәа (жәа-нызқьла км<sup>3</sup>) радарла Марс абжьаратәи аҭбаарақәа рҿгьы иаарԥшын (40-45°), Еллада Аҟьаҟьара мраҭашәаратәи аҵкар аҟны.<ref>{{статья|автор=Holt J. W.|заглавие=Radar Sounding Evidence for Buried Glaciers in the Southern Mid-Latitudes of Mars|ссылка=https://www.researchgate.net/profile/John-Holt-2/publication/23487093_Radar_Sounding_Evidence_for_Buried_Glaciers_in_the_Southern_Mid-Latitudes_of_Mars/links/53fde10b0cf2364ccc0921a9/Radar-Sounding-Evidence-for-Buried-Glaciers-in-the-Southern-Mid-Latitudes-of-Mars.pdf|doi=10.1126/science.1164246|язык=en|издание=[[Science]]|год=2008|том=322|выпуск=5905|страницы=1235—1238}}</ref> Адгьыл иаҵәахыз аҵааршә ажәпара шә-метрала иҟоуп, уи аҭыԥҭаӡара зқьыла аквадрат километрқәа<ref>{{cite web|url=http://news.tut.by/health/122182.html|title=У подножия марсианских гор найден слой вечной мерзлоты|publisher=TUT|date=2008-11-21|access-date=2011-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090201141339/http://news.tut.by:80/health/122182.html|archive-date=2009-02-01|url-status=dead}}</ref>
2018 шықәсазы аппарат «[[Марс-экспресс|Марс-експресс]]» аҟны иқәыргылаз арадар [[MARSIS|MARSIS]] иаанарԥшит Марс аҿы 20 км рҟынӡа аҭбаара змоу, 1,5 км аҵауларала аладатәи аполиартә хылԥа ҵаа аҵаҟа [[Гидросфера Марса|аҵааҵаҟатәи аӡиа]] шыҟоу.<ref name=":0">{{cite web|title=Evidence detected of lake beneath Mars' surface|author=Strickland A.|url=https://edition.cnn.com/2018/07/25/world/mars-subsurface-water-lake-evidence/index.html|website=CNN|date=2018-07-25|access-date=2018-07-28|archive-date=2018-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727181405/https://edition.cnn.com/2018/07/25/world/mars-subsurface-water-lake-evidence/index.html|url-status=live}}</ref><ref name="NKJ201901">{{статья |автор=Понятов А. |заглавие=Девять значимых событий 2018 года в физике и астрономии. 2. Жидкая вода на Марсе |издание=[[Наука и жизнь]] |год=2019 |номер=1 |страницы=3 |язык=ru |ссылка=https://www.nkj.ru/archive/articles/35320/ |archive-date=2019-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190112195111/https://www.nkj.ru/archive/articles/35320/ }}</ref> Аха, «Марс-експресс» арадартә дыррақәеи алабораториатә експериментқәеи рыла еиҭа анализ иҟарҵаз ишьақәнаргылеит, абас еиԥш иҟоу "аӡиақәа" [[Гидраты|аӡы здызкылаз]] ихьшәашәоу аизгашьҭаҵақәа ракәзар шалшо, анышәаԥшь ([[смектиты|асмектитқәа]]), аметалл злоу аминералқәа, иҵаау аҵаа уҳәа уахь иналаҵаны.<ref>{{cite web|url=https://mars.nasa.gov/news/9000/clays-not-water-are-likely-source-of-mars-lakes/ |title=Clays, Not Water, Are Likely Source of Mars 'Lakes' |author=Good A., Fox K., Johnson A. |website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]] |date=2021-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807140810/https://mars.nasa.gov/news/9000/clays-not-water-are-likely-source-of-mars-lakes/ |archive-date=2021-08-07}}</ref>
Ақәыӷәӷәара лаҟә иахҟьаны, аӡы (аҵааршәратә ҭыԥ лазырҟәуа аҟьашьрақәа рыда) Марс аҿықә аиҳарак аҟны (70% рҟынӡа) аҭагылазаашьа ҵаӷа аманы изыҟалаӡом.<ref name="Water">{{cite web|url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast29jun_1m/|title=Making a Splash on Mars|website=NASA Science Newsletter|lang=en|date=2000-06-28|access-date=2017-04-20|archive-date=2017-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170501032128/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast29jun_1m|url-status=live}}</ref> [[НАСА|НАСА]] акосмостә ӷба «[[Феникс (космический аппарат)|Феникс]]» ала Марс адгьыл аҿы ирҵаау аӡы ԥшаан.<ref name="Smith Science 2009">{{статья|автор=P. H. Smith|заглавие=H<sub>2</sub>O at the Phoenix Landing Site|язык=en|издание=Science|год=2009|том=325|выпуск=5936|страницы=58—61|ссылка=https://www.sciencemag.org/content/325/5936/58.abstract|bibcode=2009Sci...325...58S|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155238/http://www.sciencemag.org/content/325/5936/58.abstract}}</ref><ref name="Феникс">{{cite web|date=2008-08-01|url=https://lenta.ru/news/2008/08/01/water/|title=«Феникс» сумел получить воду из марсианского грунта|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2011-03-16|url-status=live|lang=ru|archive-date=2011-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307115102/https://lenta.ru/news/2008/08/01/water/}}</ref>
2024 шықәсазы, ахылаԥшрақәа рҭоурых аҿы раԥхьаӡа акәны, Марс аекватор аҿы, [[Тарсис (Марс)|Тарсис]] арегион аҿы аӡы [[иней|хҵаала]] ԥшаахеит.<ref>{{cite web|url=https://www.space.com/mars-water-frost-equator-exomars-tharsis-olympus-mons |title='We thought it was impossible:' Water frost on Mars discovered near Red Planet's equator |author=Lea R. |website=[[Space.com]] |lang=en |date=2024-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240810045518/https://www.space.com/mars-water-frost-equator-exomars-tharsis-olympus-mons |archive-date=2024-08-10}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ixbt.com/news/2024/06/11/vodjanoj-inej-obnaruzhen-na-jekvatore-marsa.html |title=Водяной иней обнаружен на экваторе Марса |website=[[iXBT.com]] |access-date=2024-06-23|lang=ru}}</ref> Европатәи акосмостә Агентра [[ExoMars Trace Gas Orbiter|ExoMars Trace Gas Orbiter]] , иара убас «Марс-експресс» рыла иҟаҵаз аартра Марс агидрологиатә цикл аилкаараҿы акырӡа аҵанакуеит.
=== Агидросфера ===
{{main|Марс агидросфера|Марс аҟны аӡы аԥшаара аҭоурых}}
[[Файл:Eberswalde. Delta.jpg|thumb|left|200px|[[Русло с дельтой в кратере Эберсвальде|Иҭабаз аӡиас Еберсвальде]] адельта ([[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]] афото)]]
[[Файл:Nasa mars opportunity rock water 150 eng 02mar04.jpg|thumb|right|300px|Марс анышә аҟны [[гематит|агематиттә]] [[конкреция|конкрециа]] амикрографиа, 2004 шықәса хәажәкыра 2 рзы амарсныҟәага «[[Оппортьюнити|Оппортиунити]]» иҭнахыз (алаԥшҳәаа 1,3 см), уи анкьатәи агеологиатә аамҭазы аӡы шыҟаз аанарԥшуеит<ref>Guy Webster. {{cite web |url = http://marsrover.nasa.gov/gallery/press/opportunity/20040302a.html |title = Opportunity Rover Finds Strong Evidence Meridiani Planum Was Wet |archive-url = https://web.archive.org/web/20131019155945/http://marsrover.nasa.gov/gallery/press/opportunity/20040302a.html |archive-date = 2013-10-19 }} 2 марта 2004</ref>]]
[[1965 год в науке|1965 шықәсазы]] автоматикатә планетабжьаратә станциа «[[Маринер-4|Маринер-4]]» Марсҟа иԥыраанӡа, аҵарауаа аӡәырҩы уи аҿы аӡы ҵаӷа ыҟоуп ҳәа ргәы иаанагон. Ари агәаанагара шьаҭас иамаз алашаратәи алашьцаратәи аҭыԥқәа рҿы, ҷыдала аконтинентқәеи амшынқәеи иреиԥшыз аполиартә ҭбаарақәа рҿы, периодла аҽыԥсахрақәа рыцклаԥшрақәа ракәын. Марс аҿықәан иҟоу ацәаҳәа еиқәаҵәа ауқәа ахылаԥшыҩцәа шьоукы аӡыржәратә мҩақәа ҳәа ирыԥхьаӡон. Анаҩс ишьақәырӷәӷәахеит, арҭ ацәаҳәа лашьцақәа реиҳарак [[Оптические иллюзии|аоптикатә мыцбара]] мацара шакәыз.<ref>{{cite web|date=2008-08-01|url=https://www.nasa.gov/audience/forstudents/postsecondary/features/F_Canali_and_First_Martians.html|title=The 'Canali' and the First Martians|publisher=NASA|lang=en|access-date=2011-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110829081040/http://www.nasa.gov:80/audience/forstudents/postsecondary/features/F_Canali_and_First_Martians.html|archive-date=2011-08-29|url-status=dead}}</ref>
Марс аҿы аӡы [[Эрозия|аерозии]] еиԥшу агеологиатә шьақәгылашьақәа рацәоуп, иҭабаз аӡиасқәа рцарҭақәа реиԥш. Агипотезақәа руак инақәыршәаны, арҭ аӡцарҭақәа аамҭа кьаҿк иалагӡаны иҟалаз [[Скэбленд|акатастрофатә хҭысқәа]] ирыхҟьаны иҟалар алшон, убри аҟнытә урҭ аӡиасқәа рсистема аамҭа рацәала ишыҟаз шьақәдырӷәӷәаӡом. Аха, аҵыхәтәантәи адыррақәа ишаадырԥшуа ала, Марс аҟны аӡиасқәа геологиала акыр зҵазкуа аамҭа ацыԥҵәаха дуқәа рзы иҟан. Хықәкыла, зхы лархоу аӡцарҭақәа (даҽакала иуҳәозар, иаакәыршаны иҟоу аҭыԥқәа ирхагылоу аканалқәа) ԥшаан. Адгьыл аҿы, арҭ реиԥш иҟоу ацәырҵрақәа шьақәгылоит аамҭа рацәала аҵаҿы еилаӷәӷәоу аҵәаӷәақәа реизгара иахҟьаны, анаҩс иаакәыршаны иҟоу апородақәа рҩарала. Уи адагьы, аӡиас адельта аҟны аӡцарҭақәа рыҽшырыԥсахуа атәы ашьақәырӷәӷәарақәа ыҟоуп, ахҟьа маҷ-маҷ ахалараан.<ref>{{статья|ссылка=http://scientific.ru/trv/6N.pdf|заглавие=Марсианские хроники: ископаемая речная дельта|access-date=2011-03-16||страницы=9|номер=6N (818)|язык=ru|автор=[[Штерн, Борис Евгеньевич|Б. Ш.]]|число=24|месяц=7|год=2008|издание=[[Троицкий вариант]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20111108183659/http://scientific.ru/trv/6N.pdf|archive-date=2011-11-08|url-status=dead}}</ref>
Алада-мраҭашәаратәи агьежьбжаҿы, 65 км адиаметр змоу [[Эберсвальде (кратер)|Еберсвальд]] акратер аҿы, 115 км2 рҟынӡа аҭыԥҭаӡара змоу [[Русло с дельтой в кратере Эберсвальде|аӡиас аделта]] аарԥшын.<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/09/05/mars |title=Mars Express сфотографировал дельту в кратере Эберсвальде |website=[[Lenta.ru]] |date=2011-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305193458/https://lenta.ru/news/2011/09/05/mars |archive-date=2021-03-05}}</ref><ref>{{cite web|url=http://download.esa.int/images/marsexpress/520-20110805-7208-6-nd-01-EberswaldeCrater_H1.jpg|title=Снимок кратеров Эберсвальде, Холден и русла реки|website=esa.int|access-date=2017-04-20|archive-date=2012-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120804041959/http://download.esa.int/images/marsexpress/520-20110805-7208-6-nd-01-EberswaldeCrater_H1.jpg|url-status=live}}</ref>
Марс аҿы иҭабаз даҽа ӡ-хыҵхырҭак ашьҭақәа аарԥшын [[Гейл (кратер)|Геил]] акратер аҿы, уаҟа ажәытәтәи аӡиас иаанагаз ахаҳәқәа убарҭоуп. Абри атәы рҳәеит Америкатәи акосмостә маҵзура NASA аспециалистцәа, уи аамҭазы апланетаҿы бжьы-мчыбжьа заҵәык аус зуаз амарсныҟәага «[[Кьюриосити|Киуриосити]]» аҟынтәи иҭырхыз афотосахьақәа рыҭҵаара ашьҭахь. Зыӡбахә ҳамоу аҵарауаа ргәаанагарала хымԥада аӡы знырыз ахаҳәқәа рфотосахьақәа роуп.<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2012/09/28/brook/ |title=«Кьюриосити» обнаружил на Марсе русло пересохшего ручья |website=[[Lenta.ru]] |date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180717224108/https://lenta.ru/news/2012/09/28/brook/ |archive-date=2018-07-17}}</ref>
НАСА [[марсоход|амарсныҟәагақәа]] «[[Спирит (марсоход)|Спирит]]», «[[Оппортьюнити|Оппортиунити]]» рҟынтәи адыррақәагьы иаадырԥшуеит ажәытәан аӡы шыҟаз, иара убасгьы иԥшаан аминералқәа, урҭ рышьақәгылара алзыршар ауаз аӡы акыраамҭа аҟазаара мацара акәын.<ref>{{cite web |url=http://galspace.spb.ru/index37-2.html |title=Марс — красная звезда. Марсоход «Opportunity». Сегодня мы точно знаем: моря и реки были в древности на Марсе |website=Проект «Исследование Солнечной системы» |access-date=2024-08-19 |lang=ru |archive-date=2024-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240828050304/https://galspace.spb.ru/index37-2.html |url-status=live }}</ref> Абарҭ агеологиатә дыррақәа азин ҳарҭоит ажәытәан Марс аҿықә ахәҭа ду аӡы ихнаҩон ҳәа аҳәара. Иҳаҩсыз ажәашықәсақәа рзы имҩаԥгаз ахылаԥшрақәа ирыбзоураны, ҳазҭоу аамҭазы Марс аҿықәан ҭыԥқәак рҿы агидрологиатә усура ашьҭақәа раарԥшра алыршахеит.<ref name="marswater">{{cite web|publisher=NASA/JPL|date=2006-12-06|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html|title=NASA Images Suggest Water Still Flows in Brief Spurts on Mars|access-date=2007-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110807005557/http://www.nasa.gov:80/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html|archive-date=2011-08-07|url-status=dead}}</ref> Акосмостә ӷба [[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]] иҟанаҵаз ахылаԥшрақәа рыла, Марс аладатәи аполиартә хылԥа ахәҭақәак хәыҷы-хәыҷла ашьҭахьҟа ацара иаҿуп.<ref>{{cite web|date=2005-09-20|author=Webster G., Beasley D.|title=Orbiter's Long Life Helps Scientists Track Changes on Mars|website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]]|url=http://mpfwww.jpl.nasa.gov/mgs/newsroom/20050920a.html|lang=en|access-date=2007-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20110911203828/http://mpfwww.jpl.nasa.gov/mgs/newsroom/20050920a.html|archive-date=2011-09-11|url-status=dead}}</ref>
Уи адагьы, абахәқәа рынаарақәа рҟны ацәаҳәа еиқәаҵәақәа аарԥшын, уи шаҳаҭра ауеит ҳаамҭазы иҵаау аӡы ахҟьа ахыхь ишыҟоу.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/russian/science/2011/08/110804_mars_water_streams.shtml |title=НАСА: на снимках с Марса видны очертания водных потоков |website=[[Русская служба BBC]] |date=2011-08-05 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20120807051607/https://www.bbc.co.uk/russian/science/2011/08/110804_mars_water_streams.shtml |archive-date=2012-08-07}}</ref> Урҭ аԥхынра аналагалак ашьҭахь иаарласны ицәырҵуеит, аӡынразы иӡуеит, еиуеиԥшым аԥынгылақәа «ирыкәшоит», еилаҵәоит, нас еиԥырҵуеит. НАСА аусзуҩы Р. Зурек излеиҳәо ала, «[и]уадаҩуп ҳхаҿы аагара, ус еиԥш иҟоу аилазаашьақәа аӡы алхәашьра ада даҽакы иахҟьаны иҟалар шалшоз». Анаҩстәи аспектралтә анализ иаанарԥшит арҭ аҭыԥқәа рҿы [[Перхлораты|аперхлоратқәа]] шыҟоу — Марстәи ақәыӷәӷәаратә ҭагылазаашьақәа рҿы аӡы ҵаӷа аҟазаара алзыршо аџьыкхышқәа.<ref>{{cite web|url=https://nplus1.ru/news/2015/09/28/rsl-water-at-Mars|title=На Марсе обнаружена жидкая солёная вода|author=Королев В.|website=[[N + 1]]|date=2015-09-28|access-date=2015-09-29|archive-date=2015-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150929154856/https://nplus1.ru/news/2015/09/28/rsl-water-at-Mars|url-status=live}}</ref><ref>{{статья|ссылка=https://www.nature.com/articles/ngeo2546|заглавие=Spectral evidence for hydrated salts in recurring slope lineae on Mars|автор=Ojha L.|издание=[[Nature Geoscience]]|язык=en|год=2015|том=8|страницы=829—832|doi=10.1038/ngeo2546|archive-date=2021-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20211006064518/https://www.nature.com/ngeo/articles|url-status=live}}</ref>
[[Mars Reconnaissance Orbiter|Mars Reconnaissance Orbiter]] адыррақәа ранализ инақәыршәаны, Марс агидросфера 2-2,5 миллиард шықәсаҟа раԥхьагьы иҟан.<ref>{{Cite web |url=https://www.nasa.gov/feature/jpl/nasa-s-mro-finds-water-flowed-on-mars-longer-than-previously-thought |title=NASA’s MRO Finds Water Flowed on Mars Longer Than Previously Thought|website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]]|author=Good A., Fox K., Johnson A. |lang=en|date=2022-01-26|access-date=2022-01-31 |archive-date=2022-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131154850/https://www.nasa.gov/feature/jpl/nasa-s-mro-finds-water-flowed-on-mars-longer-than-previously-thought/ |url-status=live }}</ref> Анаҩс, Китаитәи аҵарауаа ашьақәырӷәӷәарақәа рыҟаҵара рылшеит Марс аҿы аӡы уаанӡа ишазхәыцуаз аасҭа кыраамҭа иҵаӷаны ишыҟаз. Амарсныҟәага «[[Чжужун (марсоход)|Чжужун]]» [[Равнина Утопия|Утопиа аҟьаҟьараҿы]] 700 миллион шықәса заҵәык зхыҵуа аӡы здызкылаз аизгашьҭаҵақәеи аминералқәеи аԥшааит, уи аамҭазы Марс аҿы аӡы рацәаны ишыҟаз аазырԥшуа.<ref name="CHZH">{{статья|ссылка=https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.abn8555 |заглавие=Zhurong reveals recent aqueous activities in Utopia Planitia, Mars|автор=Yang L.|издание=[[Science Advances]]|язык=en|год=2022|том=8|выпуск=19|doi=10.1126/sciadv.abn8555|archive-date=2022-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528224430/https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.abn8555 |url-status=live }}</ref>
2024 шықәсазы, [[InSight|InSight]] аппарат аҟынтәи асеисмографиатә дыррақәа ранализ, агравиметриатә шәарақәеи, ашьхатә породақәа рфизикатә моделқәа рхархәареи рыцны, иаанарԥшит Марс ацәаҿы 10–20 км аҵаулараҿы аӡы ҵаӷа шыҟоу.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/articles/czxl849j77ko |title=Reservoir of liquid water found deep in Martian rocks |author=Gill V. |website=[[Би-би-си|BBC]] |lang=en |date=2024-08-12 |access-date=2024-08-12}}</ref>
Марс [[перигелий|аперигелион]] азааигәара ианыҟоу, [[Лабиринт Ночи|Аҵх алабиринти]] Маринер адәкаршәрақәеи рхыхь аԥсҭҳәа ҳаракқәа (40-50 км) ааԥшуеит. Мрагыларахьтәи аԥша урҭ аекватор иаваршәны мраҭашәарахь иагоит, уаҟа хәыҷы-хәыҷла иахьаӡәӡәо. Урҭ роура шә-километрак (зқьы рҟынӡа) инаӡоит, рыҭбаара жәа-километрақәак рҟынӡа инаӡоит. Атмосфера арҭ ахҟьақәа рҟны иҟоу аҭагылазаашьақәа хшыҩзышьҭра рыҭо, урҭгьы аӡы аҵаа ала ишьақәгылоуп. Урҭ даара ижәпоуп, насгьы еилыкка иубарҭоу агагақәа ахҟьахьы идыршәуеит. Урҭ рцәырҵра зыдҳәалоу ҳәа ирҳәо арелиеф аиҟарамрақәа арчытә цәқәырԥақәа еиларҩынтны хыхь иахьырышьҭуа ауп. Уаҟа урҭ хьшәашәоит, насгьы ирылоу аӡы афақь ӡхоит.<ref name="Clancy+2009">{{статья
|заглавие=Valles Marineris cloud trails
|ссылка=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2008JE003323
|издание=Journal of Geophysical Research: Planets
|том=114
|выпуск=E11
|doi=10.1029/2008JE003323
|bibcode=2009JGRE..11411002C
|автор=Clancy R. T., Wolff M. J., Cantor B. A., Malin M. C., Michaels T. I.
|год=2011
|язык=en
|archive-date=2025-05-15
|archive-url=https://web.archive.org/web/20250515183142/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2008JE003323
}}</ref>
=== Анышә ===
[[Файл:Mars from Phoenix.jpg|мини|left|Аппарат «[[Феникс (космический аппарат)|Феникс]]» атәарҭаҿы Марстәи агрунт асахьа]]
[[Файл:PIA16572-MarsCuriosityRover-RoverSoils-20121203.jpg|thumb|300px|right|Марстәи анышә ахимиатә еилазаара аиҿырԥшра —амарсныҟәагақәа ''[[Curiosity|Curiosity]]'', ''[[Opportunity|Opportunity]]', ''[[Спирит (марсоход)|Spirit]]'' рыла иҭҵааз аҿырԥштәқәа (SiO<sub>2</sub>и FeO 10 рҟны ишоит, насгьы Ni, Zn, Br 100-нтә ишьҭыҵуеит)<ref name="NASA-20121203">{{cite web |author=Brown D., Webster G., Neal Jones N. |title=NASA Mars Rover Fully Analyzes First Martian Soil Samples|lang=en|url=http://mars.jpl.nasa.gov/msl/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=1399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121205005911/http://mars.jpl.nasa.gov/msl/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=1399 |url-status=dead |archive-date=2012-12-05|date=2012-12-03|website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]]|access-date=2012-12-03}}</ref><ref name="NYT-20121203">{{cite web|author=Chang K.|title=Mars Rover Discovery Revealed|url=http://thelede.blogs.nytimes.com/2012/12/03/mars-rover-discovery-revealed|date=2012-12-03|work=[[The New York Times]]|lang=en|access-date=2012-12-03|archive-date=2012-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20121204075434/http://thelede.blogs.nytimes.com/2012/12/03/mars-rover-discovery-revealed/|url-status=live}}</ref>]]
Адгьыл ахҟьаҿы иҟоу анышә аилазаара мариа, артәагатә аппаратқәа еизыргаз адыррақәа рыла иалкаау, еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы еиԥшым.<ref>{{cite web|author=Williams D. R.|date = 1997-08-14|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/marspath/apxs_table1.html|title=Preliminary Mars Pathfinder APXS Results|lang=en|publisher=NASA|access-date=2011-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120120231416/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/marspath/apxs_table1.html|archive-date=2012-01-20|url-status=live}}</ref> Адгьыл ахәҭа хада [[Оксид кремния(IV)|ашьанҵанышә]] ауп, [[Гидраты|агидратқәа]] реилаԥсала ишьақәгылоу, адгьыл ацәыҟаԥшьра азҭо. Иҟоуп крызҵазкуа аилаԥсақәа абарҭ ахәҭақәа злоу: атыҩша, акальци, алиумини, амагни, анатри.<ref>{{cite web|url=http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-4212/ch11-7.html|title=On Mars: Exploration of the Red Planet. 1958—1978|publisher=NASA|lang=en|access-date=2011-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019155941/http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-4212/ch11-7.html|archive-date=2013-10-19|url-status=dead}}</ref>
2002 шықәсазы аорбитатә зонд «[[Марс Одиссей|Марс Одиссеи]]» иаанарԥшит (агамма-лашарақәа рспектрометр ахархәарала) апланета ахҟьа аҵаҟа аӡы рҵаа аҭаҵәахқәа рацәаны ишыҟоу.<ref>{{статья|автор=Bell J.|заглавие=Tip of the Martian Iceberg?|ссылка=https://www.sciencemag.org/content/297/5578/60.summary|издание=[[Science]]|язык=en|год=2002|том=297|выпуск=5578|страницы=60—61|doi=10.1126/science.1074025|nodot=1|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924150503/http://www.sciencemag.org/content/297/5578/60.summary}}</ref> Анаҩс, ари агәаанагара егьырҭ амыругақәа рыла ишьақәдырӷәӷәеит, аха Марс аҟны аӡы аҟазаара азҵаара аҵыхәтәанӡа иӡбахеит 2008 шықәсазы, апланета аҩадатәи аполиус азааигәара итәаз азонд «[[Феникс (космический аппарат)|Феникс]]» Марс анышә аҟынтәи аӡы анаиуз.<ref name="Smith Science 2009" /><ref name="Феникс" />
[[НАСА|НАСА]] азонд «[[Феникс (космический аппарат)|Феникс]]» ([[2008 год в науке|2008 шықәса]] [[Лаҵарамза 25|лаҵарамза 25]] рзы Марс иқәтәеит) адыррақәа рыла, Марстәи анышәқәа р[[Водородный показатель|рН]] аҵакқәеи егьырҭ апараметрқәеи адгьылтәқәа ирзааигәоуп, насгьы теориала урҭ рҿы аҵиаақәа рааӡара ҟалоит.<ref>{{статья|автор=Boynton W. V.|заглавие=Evidence for Calcium Carbonate at the Mars Phoenix Landing Site|ссылка=https://www.sciencemag.org/content/325/5936/61.short|язык=en|издание=[[Science]]|год=2009|том=325|выпуск=5936|страницы=61—64|doi=10.1126/science.1172768|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155243/http://www.sciencemag.org/content/325/5936/61.short}}</ref> Апроект ахимик хада Сем Кунеивс ахҳәаа ҟаиҵеит: "Аиашазы, ҳара иаҳдырит Марс аҿы иҟоу анышә аҭахрақәа ишрықәшәо, иара убасгьы ииасыз, иахьатәи, ԥхьаҟатәи аԥсҭазаара ацәырҵреи аиқәырхареи рзы ихымԥадатәу амаҭәашьарқәа шалоу."<ref>{{статья|автор=Hecht M. H.|заглавие=Detection of Perchlorate and the Soluble Chemistry of Martian Soil at the Phoenix Lander Site|ссылка=https://www.sciencemag.org/content/325/5936/64.short|язык=en|издание=[[Science]]|год=2009|том=325|выпуск=5936|страницы=64—67|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155252/http://www.sciencemag.org/content/325/5936/64.short}}</ref><ref>{{cite web|date=2008-06-27|url=http://www.ami-tass.ru/article/37550.html|title=Почва на Марсе содержит необходимые для возникновения и поддержания жизни элементы|publisher=АМИ-ТАСС|access-date=2011-03-16|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081029103916/http://www.ami-tass.ru/article/37550.html|archive-date=2008-10-29}}</ref> Иара убас, иара иажәақәа рыла, аӡәырҩы ауаа ари анышә ашьшьиолочтә хкы «рыҩны ашьҭахь» ирыԥшаар рылшоит, аспаржа ааӡаразы даара имаҭәахәуп.<ref>{{cite web|date=2008-07-27|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7477310.stm|title=Martian soil 'could support life'|publisher=[[Би-би-си|ВВС]]|lang=en|access-date=2011-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20110813170612/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7477310.stm|archive-date=2011-08-13|url-status=live}}</ref> Уи адагьы, «Феникс» раԥхьаӡа акәны ишиашоу анышә аҿы аҵаа аҵәахырҭақәа зыԥшааз аппаратны иҟалеит.<ref>{{cite web |url=https://www.kennedyspacecenter.com/blog/31/first-discovery-of-water-on-mars |title=First Discovery of Water on Mars |website=[[Космический центр Кеннеди|Kennedy Space Center]] |access-date=2024-06-06 |lang=en |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606102647/https://www.kennedyspacecenter.com/blog/31/first-discovery-of-water-on-mars |url-status=live }}</ref>
2013 шықәса цәыббрамзазы икьыԥхьыз амарсныҟәага «[[Кьюриосити|Киуриосити]]» еизнагаз адыррақәа иаадырԥшит Марс ахҟьа аҵаҟа иҟоу аӡы уаанӡа ишазхәыцуаз аҵкыс акырӡа ишырацәоу. Амарсныҟәага аҿырԥштәқәа ахьынтәагаз апородаҿы, уи ахәҭаа хьанҭарала 2% инаӡар алшоит.<ref>{{cite web|url=https://vz.ru/news/2013/9/27/652302.html|title=Учёные: На Марсе оказалось неожиданно много воды|author=Нижегородцев Д.|date=2013-09-27|website=[[Взгляд.ру]]|access-date=2013-09-27|archive-date=2013-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130930053952/http://www.vz.ru/news/2013/9/27/652302.html|url-status=live}}</ref>
== Агеологиеи аҩнуҵҟатәи аиҿкаареи ==
{{main|Марс агеологиа}}
Ажәытәан, Марс аҟны [[Тектоника плит|алитосфератә плитақәа рныҟәара]] ыҟазҭгьы ҟаларын.<ref name="plates" /> Уи атәы рҳәоит Марс амҳалдызтә мҽхакы аҷыдарақәа, Маринер адәкаршәқәа рформа, иара убас Фарсида апровинциаҿы [[Щитовой вулкан|ахьчагатә вулканқәа]] ахьыҟоу аҭыԥқәа.<ref name="websib">{{cite web|author=Максименко А. В.|title=Марс|website=Новосибирская открытая образовательная сеть |url=http://www.websib.ru/noos/metod/astronom/System/Sol_Sistem3/Mars.htm|access-date=2011-03-28|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111107125730/http://www.websib.ru/noos/metod/astronom/System/Sol_Sistem3/Mars.htm|archive-date=2011-11-07}}</ref> Марс аҿы иахьа иҟоу аҭагылазаашьа, ас еиԥш иҟоу авулканқәа Адгьыл аҿы аасҭа еиҳа кыраамҭа рыԥсы анҭоу, насгьы ашәагаа дуӡӡақәа ианрызнеиуа, иаанарԥшуеит аплитақәа рныҟәарақәа уажәы аҭыԥ шрымам.<ref name="tectonic">{{cite web |url=http://newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ucla-scientist-discovers-plate-237303.aspx |title=UCLA scientist discovers plate tectonics on Mars |lang=en |website=[[Калифорнийский университет в Лос-Анджелесе|UCLA Newsroom]] |date=2012-08-09 |access-date=2012-08-13 |author=Wolpert S. |archive-url=https://web.archive.org/web/20120812215548/http://newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ucla-scientist-discovers-plate-237303.aspx |archive-date=2012-08-12 |url-status=dead }}</ref> Уи шьақәнарӷәӷәоит ахьчагатә вулканқәа ахәда аҟынтәи аамҭа дук иалагӡаны реиҭахыҵра абзоурала рызҳара иахьаҿу.<ref name = "Lin, An">{{статья|заглавие=Structural analysis of the Valles Marineris fault zone: Possible evidence for large-scale strike-slip faulting on Mars|издание=Lithosphere|том=4|номер=4|страницы=286—330|ссылка=http://lithosphere.gsapubs.org/content/4/4/286.abstract|doi=10.1130/L192.1|access-date=2012-10-02|bibcode=2012Lsphe...4..286Y|язык=en|тип=journal|автор=Lin A.|число=4|месяц=6|год=2012|archive-date=2016-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160526012024/http://lithosphere.gsapubs.org/content/4/4/286.abstract}}</ref> Адгьыл аҿы, алитосфератә плитақәа р[[Горячая точка (геология)|ҭыԥ цақәа]] ирызкны еиԥмырҟьаӡакәа рҭыԥқәа рыԥсахра, иҟалап, ахьчагатә вулканқәа рызҳара ԥнакуазар, насгьы Марс аҟны иҟоу аҳаракыра аҟынӡа анаӡара анамҭозар. Уи адагьы, авулканқәа иреиҳау агылара Адгьыл аҟны иҟоу иаҿырԥшны, еиԥшымзаргьы, уи зыхҟьо Марс аҿы еиҵоу агравитациа ахьыҟоу ауп, еиҳа иҳараку аиҿартәышьақәа рыргылара рылшоит аҟнытә, рхатә хьанҭара аҵаҟа аилабгара ашәарҭара ҟамҵакәа. Иҟалап апланетаҿы иԥсыҽу атектоникатә усура ыҟазар, аорбита аҟынтәи иубарҭоу [[каньон|аҩхаа]] ԥсыҽқәа рышьақәгылара зхылҿиаауа. [[SEIS|SEIS]] [[сейсмометр|асеисмометр]] адыррақәа инарықәыршәаны, ас еиԥш иҟоу асеисмикатә усура ыҟоуп: иреиҳа иӷәӷәоу иҭаҩу [[марсотрясение|амарсҵысра]] (ахҭыс S1222a) амҽхак 4,7 аҟынӡа инеит,<ref>{{статья|автор=Kawamura T., |ссылка=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2022GL101543 |заглавие=S1222a — the largest Marsquake detected by InSight |издание=Geophysical Research Letters |том=50 |выпуск=5 |язык=en |год=2022 |doi=10.1029/2022GL101543 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216040648/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2022GL101543 |archive-date=2022-12-16}}</ref> реиҳа иӷәӷәоу асеисмикатә хҭыс Марс аҿықәан аметеорит ақәҳара иахҟьаны Темпе-Терра ашьхатә ҭыԥ аҿы амҽхак ±2 змаз, ҵаҟатәи амантиа аҿы Р-цәқәырԥақәа рыццакырақәа рыструктура ашьақәыргылара алнаршеит.<ref>{{статья |ссылка=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2022GL100887 |заглавие=Observation of a Core‐Diffracted P‐Wave From a Farside Impact With Implications for the Lower‐Mantle Structure of Mars |автор=Durán C., |издание=Geophysical Research Letters |том=49 |выпуск=21 |язык=en |год=2022 |doi=10.1029/2022GL100887 |archive-date=2022-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221119214923/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2022GL100887 |url-status=live }}</ref>
[[Файл:Terrestial_Planets_internal_ab.svg|мини|center|920пкс|Марси егьырҭ [[Планеты земной группы|адгьылтә планетақәеи]] рыҩныҵҟатәи аиҿартәышьа аиҿырԥшра]]
Марс аҩныҵҟатәи аилазаашьа ҳаамҭазтәи амодельқәа ишаадырԥшуа ала, уи шьақәгылоуп абжьаратәи ажәпара 50 км змоу [[Кора (геология)|ацәа]] (иреиҳау ахәшьара — 125 км еиҳамкәа), асиликаттә [[Планетарная мантия|мантиа]], еиуеиԥшым агәаҭарақәа рыла, 1480 инаркны 1860 км рҟынӡа арадиус змоу [[Ядро планеты|агәыцә]] рыла.<ref>Кузьмин и Галкин, 1989, Внутреннее строение.</ref><ref name="jacque03" /> Апланета агәҭаны аилаӷәӷәара 8,5 г/см3 инаӡароуп.<ref name="jacque03">{{cite web|author=Jacqué D.|url=http://cars9.uchicago.edu/gsecars/LVP/publication/News/X-rays%20reveal%20secrets%20of%20Mars'%20core.htm|title=APS X-rays reveal secrets of Mars' core|publisher=Argonne National Laboratory|lang=en|date=2003-09-26|access-date=2006-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20090221180506/http://cars9.uchicago.edu/gsecars/LVP/publication/News/X-rays%20reveal%20secrets%20of%20Mars'%20core.htm|archive-date=2009-02-21|url-status=dead}}</ref> Агәыҵә хәҭакла иӡуп, еиҳаракгьы аиха ала ишьақәгылоуп, 14-18% (массала) атыҩша алаԥсоуп; зеиԥшла иуҳәозар, иласу ахәҭаҷқәа Адгьыл агәыцә аҟны иҟоу аасҭа ҩынтә еиҳауп.<ref name="icarus213_2_451">{{статья|заглавие=Geodesy constraints on the interior structure and composition of Mars|том=213|номер=2|страницы=451—472|doi=10.1016/j.icarus.2011.03.024|bibcode=2011Icar..213..451R|язык=en|тип=journal|автор=Rivoldini A.|месяц=6|год=2011|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref><ref name="icarus213_2_451" /> 2025 шықәсазы, [[Научно-технический университет Китая|Китаитәи аҭҵаарадырра-технологиатә университет]] аҟынтәи аҵарауаа, [[InSight|InSight]] [[сейсмограф|асеисмограф]] аҟынтәи адыррақәа шьаҭас иҟаҵаны, Марс аҿы 613 км арадиус змоу аҩныҵҟатәи агәыцә ӷәӷәа шыҟоу шьақәдырӷәӷәеит, уи, иласу ахәҭаҷқәа рыла ибеиоу акристаллтә еиха-никельтә еиларҭәалала ишьақәгылоуп ҳәа агәаанагара шьҭырхит.<ref>{{cite web|url=https://aif.ru/society/uchenye-iz-ssha-i-kitaya-podtverdili-nalichie-tverdogo-vnutrennego-yadra-u-marsa|title=Ученые из США и Китая подтвердили наличие твердого внутреннего ядра у Марса|publisher=[[Аргументы и факты]]|lang=ru|access-date=2025-09-16}}</ref><ref>{{cite web|url=https://nauka.tass.ru/nauka/24968489|title=В Марсе нашли твердое ядро|publisher=[[ТАСС]]|lang=ru|access-date=2025-09-16}}</ref> Иара убасгьы иаҵанакуеит 12-16% атыҩша, 6.7-9% аҵәыҵәри, 3.8% акарбон адиоксид. Аҩныҵҟатәи агәыцәи апланета зегьи ррадиусқәа реизыҟазаашьа Адгьыл атәы еиԥшуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит – акы ахәбарак азы. Ҳаамҭазтәи ахәшьарақәа рыла, агәыцә ашьақәгылара заатәи авулканизм аамҭа иақәшәеит, насгьы миллиард шықәса раҟара ицон. Амантиа [[Силикаты (минералы)|асиликатқәа]] рыхәҭак рыӡыҭрагьы убысшәа аамҭа аҭаххеит. Марс аҟны акапан амч еиҳа иахьмаҷу азы, Марс амантиа аҟны ақәыӷәӷәарақәа рдиапазон акырӡа еиҵоуп Адгьыл аҟны аасҭа, уи иаанагоит [[Фазовый переход|афазатә еиҭасрақәа]] рхыԥхьаӡара аиҵахара.<ref name="websib" /> Иҟоуп агәаанагара, [[оливин|оливин]] [[Шпинель|ашпинельтә]] модификациахь афазатә еиҭасра аҵаулара дуқәа рҿы иалагоит ҳәа - 800 км (400 км Адгьыл аҿы). Арелиеф аҟазшьеи егьырҭ аҷыдарақәеи иаадырԥшуеит [[Астеносфера|астеносфера]] шыҟоу, хәҭакахьала иҭәаз аматериа азонақәа рыла ишьақәгылоу. Марс аҭыԥқәак рзы еилыкка иҟоу агеологиатә хсаала еиқәыршәоуп.<ref>{{cite web|author=Bleamaster L. F., Crown D. A.|url=https://pubs.usgs.gov/sim/3096/|title=Geologic Map of MTM –40277, –45277, –40272, and –45272 Quadrangles, Eastern Hellas Planitia Region of Mars|website=[[Геологическая служба США|U.S. Geological Survey]]|access-date=2011-03-16|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021012416/http://pubs.usgs.gov/sim/3096/|archive-date=2011-10-21|url-status=live}}</ref>
Аорбита аҟынтәи ахылаԥшрақәеи Марстәи аметеоритқәа реизга анализқәеи рыла, Марс ахҟьа еиҳарак [[базальт|абазальт]] ала ишьақәгылоуп.<ref name="sci300a">{{статья|заглавие=Morphology and Composition of the Surface of Mars: Mars Odyssey THEMIS Results|ссылка=https://www.researchgate.net/profile/Timothy-Titus/publication/10720935_Morphology_and_Composition_of_the_Surface_of_Mars_Mars_Odyssey_THEMIS_Results/links/0046351f41835ce2db000000/Morphology-and-Composition-of-the-Surface-of-Mars-Mars-Odyssey-THEMIS-Results.pdf|издание=[[Science]]|том=300|номер=5628|страницы=2056—2061|doi=10.1126/science.1080885|pmid=12791998|язык=en|тип=journal|автор=Christensen P. R.|число=27|месяц=6|год=2003}}</ref><ref name="sci300b">{{статья|заглавие=The Surface of Mars: Not Just Dust and Rocks|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2003-06-27_300_5628/page/2042|издание=Science|том=300|номер=5628|страницы=2043—2044|doi=10.1126/science.1082927|pmid=12829771|автор=Golombek M. P.|число=27|месяц=6|год=2003|язык=en}}</ref> Иҟоуп ашьақәырӷәӷәарақәа, Марс ахҟьа ахәҭақәак рҿы аматериал еиҳа [[кварц|акварц]] ала ибеиоуп ҳәа, иаабац абазальт аасҭа, уи моу Адгьыл аҿы иҟоу [[андезит|андезиттә]] хаҳәқәа иреиԥшзаргьы ауеит. Аха, арҭ ахәаԥшрақәа [[Кварцевое стекло|акварцтә саркьа]] аҟазаара иадгылоит ҳәа аилкаарагьы ҟалоит. Еиҳа иҵаулоу ахҟьа ахәҭа ду [[Оксид железа(III)|аиха аоксид]] агәаӷьтә саба ала ишьақәгылоуп.
=== Амҳалдызтә мҽхакы ===
[[Файл:Mars Crustal Magnetism MGS.png|center|600px|Марс амҳалдызтә мҽхакы]]
Марс азааигәара иԥсыҽу [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]] ԥшаауп. «[[Марс-2|Марс-2]]», «[[Марс-3|Марс-3]]» астанциақәа рымҳалдызгәаҭагақәа рыԥхьаӡарақәа рыла, аекватор аҿы амҳалдызтә мҽхакы амчра 60 [[Гамма (шәагатә цыра)|гамма]] ҟалоит, аполиус аҿы - 120 гамма, уи Адгьыл аҿы иҟоу аасҭа 500-нтә еиҳа иԥсыҽуп. Автоматикатә планетабжьаратә станциа «[[Марс-5|Марс-5]]» адыррақәа рыла, аекватор аҿы амҳалдызтә мҽхакы амчра 64 гамма аҟынӡа инеиуан, апланетатә диполь [[магнитный момент|амҳалдызтә момент]] — 2.4×10<sup>22</sup> [[Эрстед (единица измерения)|эрстед]]·см<sup>2</sup>.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 90—91.</ref>
Марс амҳалдызтә мҽхакы даараӡа иҭышәынтәалам; апланета еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы уи амчхара 1,5-нтә инаркны 2-нтә рҟынӡа еиԥшымзар алшоит, насгьы амҳалдызтә полиусқәа афизикатә полиусқәа ирышьашәалом.<ref name="magnetosphere">{{cite web|date=2006-11-09|title=Magnetic Fields and Mars|website=[[Mars Global Surveyor]] @ NASA|lang=en|author=Valentine T., Amde L.|url=https://mgs-mager.gsfc.nasa.gov/Kids/magfield.html|access-date=2009-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110821212142/http://mgs-mager.gsfc.nasa.gov/Kids/magfield.html|archive-date=2011-08-21|url-status=live}}</ref> Уи иаҳәоит Марс аихатә гәыцә ацәа иаҿырԥшны ишымҵысуа, даҽакала иуҳәозар, [[магнитное поле Земли|Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы]] аусуразы аҭакԥхықәра зду апланетартә [[гидромагнитное динамо|динамо]] амеханизм Марс аҿы аус шамуа. Марс иҭышәынтәалоу апланетартә мҳалдызтә мҽхакы шамамгьы, ахылаԥшрақәа иаадырԥшит апланетатә цәа ахәҭақәа шымҳалдызырку, насгьы урҭ ахәҭақәа рымҳалдызтә полиусқәа анкьа рыҽшырыԥсахуаз.<ref>{{cite web|url=https://mgs-mager.gsfc.nasa.gov/press/release_1999-56.html|title=MGS Press Release 99-56|author=Isbell D., Steigerwald B.|website=[[Mars Global Surveyor]] @ NASA|lang=en|date=1999-04-29|access-date=2017-04-20|archive-date=2016-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161118105953/http://mgs-mager.gsfc.nasa.gov/press/release_1999-56.html|url-status=live}}</ref> Абарҭ ахәҭақәа рымҳалдызыркра [[Мировой океан|Адгьыл аокеанқәа]] рҿы иҟоу [[полосовые магнитные аномалии|амҳалдызтә аномалиақәа]] иреиԥшхеит.
1999 шықәсазы икьыԥхьыз, насгьы 2005 шықәсазы еиҭагәаҭаз теориак (уаҩы дызҭамыз астанциа [[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]] ахархәарала) излаҳәо ала урҭ ацәаҳәақәа 4 миллиард шықәса раԥхьатәи аплитақәа ртектоника аадырԥшуеит, апланета агидромҳалдызтә динамо аусура иаҟәыҵаанӡа, амҳалдызтә мҽхакы иаразнак аԥсыҽхара зыхҟьаз.<ref name="plates">{{cite web|publisher=[[Центр космических полётов Годдарда|Goddard Space Flight Center, NASA]]|title=New Map Provides More Evidence Mars Once Like Earth|author=Neal-Jones N., O'Carroll C.|lang=en|url=https://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html|access-date=2006-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110915031620/http://www.nasa.gov:80/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html|archive-date=2011-09-15|url-status=dead}}</ref> Ас еиԥш иаразнак аԥсыҽхара аҿыҵгақәа еилкаам. Иҟоуп агәаанагара, 4 миллиард шықәса раԥхьа адинамо аусура астероид аҟазаара ҳаилнаркаауеитҳәа, уи Марс иаакәыршаны 50-75 нызқь километра абжьаӡараҿы иҵәиуа агәыцә аҭышәынтәалара ацәнарӡуан.<ref>{{статья|автор=Arkani-Hamed J.|заглавие=Did tidal deformation power the core dynamo of Mars?|doi=10.1016/j.icarus.2009.01.005|язык=en|год=2009|том=201|выпуск=1|страницы=31—43|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|nodot=1}}</ref> Анаҩс астероид [[Предел Роша|Рош аҳәаа]] аҟынӡа илаҟәны еилабгеит.<ref>{{cite web|date=2008-07-25|publisher=[[Мембрана (сайт)|MEMBRANA]]|title=Марс приобрёл и потерял магнитное поле из-за астероида|url=http://www.membrana.ru/particle/12821|access-date=2011-08-07|url-status=dead|archive-date=2011-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20111231080602/http://www.membrana.ru/particle/12821}}</ref> Аха ари аилыркаа ахаҭагьы еилкаам аҭыԥқәа амоуп, убри аҟнытә аҵарауаа рыбжьара аимак цәырнагоит. Даҽа гипотезак инақәыршәаны, анкьа зны Марс ажәҩантә цәеижь ду иаҿасит, уи иахҟьаны агәыцә аҵәира аанкылахан амҳалдызтә мҽхакгьы ԥсыҽхеит.<ref>{{cite web|url=http://allmars.net/mars-facts/satellites-and-asteroids/item/203-retrograde|url-status=dead|title=Ретроградный астероид мог вызвать магнитное поле Марса|website = Весь Марс|date=2012-12-19|access-date=2017-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20140219225059/http://allmars.net/mars-facts/satellites-and-asteroids/item/203-retrograde|archive-date=2014-02-19}}</ref>
Амҳалдызтә мҽхакы аԥсыҽра иахҟьаны, [[солнечный ветер|амратә ԥша]] Марс атмосфера ԥырхагада иҭаланы ԥхәыҷы-хәыҷла уи [[Диссипация атмосфер планет|аӡәӡәоит]].<ref>{{cite web |url=https://nplus1.ru/news/2015/11/06/solar-wind |title=Солнечный ветер обвинили в разрушении атмосферы Марса |author=Воронцов Н. |website=[[N + 1]] |date=2015-11-06 |access-date=2024-06-06 |lang=ru |archive-date=2017-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170730202210/https://nplus1.ru/news/2015/11/06/solar-wind |url-status=live }}</ref> Атмосфера секундк ахь 100 граммк раҟара арчы ацәыӡуеит. Амра ашәахәаркра аныррала имҩаԥысуа афотохимиатә реакциақәа жәпакы, Адгьыл аҿы 40–80 км аҳаракыраҿы имҩаԥысуа, Марс аҿы уи ахҟьаҿы иубарҭазар ауеит.<ref>{{cite web |url=https://iki.cosmos.ru/news/chto-meshaet-vodyanomu-paru-razrushat-ozon-na-marse |title=Что мешает водяному пару разрушать озон на Марсе? |website=[[Институт космических исследований РАН]] |date=2021-08-10 |access-date=2024-06-06 |lang=ru |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606110101/https://iki.cosmos.ru/news/chto-meshaet-vodyanomu-paru-razrushat-ozon-na-marse |url-status=live }}</ref>
2024 шықәсазы амарсныҟәага «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]» раԥхьаӡа акәны Марс аҿы иубаратәы иҟоу ацәқәырԥақәа рдиапазон аҟны [[полярное сияние|аполиартә лашара]] шьақәнаргылеит.<ref>[https://www.jpl.nasa.gov/news/nasa-observes-first-visible-light-auroras-at-mars/ NASA Observes First Visible-light Auroras at Mars | NASA Jet Propulsion Laboratory (JPL)<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>{{Cite web |url=https://nplus1.ru/news/2025/05/19/visible-aurora-mars |title=Марсианским колонистам разрешили видеть полярные сияния невооруженным глазом. Свечение атмосферы заснял «Персеверанс»<!-- Заголовок добавлен ботом --> |archive-date=2025-05-19 |access-date=2025-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250519162841/https://nplus1.ru/news/2025/05/19/visible-aurora-mars |url-status=live }}</ref>
=== Агеологиатә ҭоурых ===
{{main|Марс агеологиатәи аамҭалатәи ашкала}}
<gallery mode="packed" heights="200px">
Файл:Volcanic_planet_7_r_1.png|Зааӡатәи Марс асахьаркыратә аарԥшышьа
Файл:Tharsis and Valles Marineris - Mars Orbiter Mission (30055660701).png|Марс иахьатәи асахьа, [[автоматическая межпланетная станция|АПС]] «[[Мангальян|Мангалиан]]» аҭыхымҭақәа шьаҭас иҟаҵаны
</gallery>
Марс шьақәгылеит 4,5 миллиард шықәса раԥхьа, Амра қәыԥш иаакәыршаз ирчыз асабатә диск аҟынтәи.<ref>{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/mars-1 |title=Planet Mars, explained |author=Greshko M. |website=[[National Geographic (журнал)|National Geographic]] |access-date=2024-06-04 |lang=en |archive-date=2023-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329163657/https://www.nationalgeographic.com/science/article/mars-1 |url-status=live }}</ref> Иахьатәи аҭҵаарадырратә еилазаараҿы, Марси егьырҭ [[Солнечная система|Амратә система]] апланетақәеи рышьақәгылара [[Небулярная гипотеза|амратә наҟәыра агипотеза]] ала еилкаауп, уи инақәыршәаны Амратә система шьақәгылеит аеҵәабжьаратә сабеи арчи рыла ишьақәгылоу аԥсҭҳәа ду аҟынтәи.<ref>{{книга |заглавие=The Solar System |ссылка часть=https://archive.org/details/isbn_9783540002413/page/89 |часть=The Emergence of a 'Standard Model' |год=2004 |издательство=Springer |место=Berlin |издание=Third Edition |isbn=978-3-540-00241-3 |страницы=89 |автор=Encrenaz T.}}</ref>
[[Геологическая временная шкала Марса|Марс агеологиатә ҭоурых]] ԥшь-[[Период геологический|периодк]] аҵанакуеит:<ref name="esa pre-noachian">{{cite web |title=The ages of Mars |website=[[Европейское космическое агентство|European Space Agency]] - Science and Technology |url=https://sci.esa.int/web/mars-express/-/55481-the-ages-of-mars |date=2019-09-01 |access-date=2024-03-25 |archive-date=2023-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230829030639/https://sci.esa.int/web/mars-express/-/55481-the-ages-of-mars |url-status=live }}</ref><ref name="Tanaka86">{{статья|автор=Tanaka K. L.|заглавие=The Stratigraphy of Mars|издание=Proceedings of the Seventeenth Lunar and Planetary Science Conference Part 1, Journal of Geophysical Research|год=1986|месяц=11|день=30|номер=B13|том=91|ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1986LPSC...17..139T&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES|страницы=E139-E158|язык=en}}</ref><ref name="ssr_96_1_4">{{статья|doi=10.1023/A:1011945222010|заглавие=Cratering Chronology and the Evolution of Mars|ссылка=https://www.dejahvu.net/cydoniahappens/extras/hartmann.pdf|том=96|номер=1/4|страницы=165—194|bibcode=2001SSRv...96..165H|автор=Hartmann W. K., Neukum G.|месяц=4|год=2001|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|издание=[[Space Science Reviews]]|язык=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809052528/http://www.dejahvu.net/cydoniahappens/extras/hartmann.pdf|archive-date=2017-08-09|url-status=live}}</ref><ref name="Carr2010">{{статья|автор=Carr M. H., Head J. W.|заглавие=Geologic history of Mars|издание=Earth and Planetary Science Letters|год=2010|месяц=06|день=1|том=294|выпуск=3—4|ссылка=http://www.planetary.brown.edu/pdfs/3438.pdf|страницы=185—203|язык=en|doi=10.1016/j.epsl.2009.06.042|archive-date=2013-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20130129104707/http://www.planetary.brown.edu/pdfs/3438.pdf}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.russianunesco.ru/static/materials/akad_marov.pdf|author=[[Маров, Михаил Яковлевич|Маров М. Я.]]|title=Владимир Иванович Вернадский: Учение о биосфере и астробиология|website=Постоянное представительство Российской Федерации при ЮНЕСКО|access-date=2017-04-20|archive-date=2016-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20161123062115/http://www.russianunesco.ru/static/materials/akad_marov.pdf|url-status=dead}}</ref>
* Ноинӡатәи аамҭа: зааӡатәи Марс аамҭазы имҩаԥысуаз иазкны иаҳдыруа маҷуп, апланета ашьақәгылара инаркны Ноитәи аамҭа алагамҭанӡа. Ишьақәырӷәӷәоуп, уи амҳалдызтә мҽхакы аҟазаара шалыршаз, насгьы хыԥхьаӡара рацәала акосмостә цәеижьқәа рҿасрақәа рыла ишыҟалаз, урҭ руакгьы Марс аглобалтә дихотомиа ҳәа изышьҭоу ацәырҵра ҟанаҵеит.
* [[Нойский период|Ноитәи аамҭа]] (Нои идгьыл ахьӡ ахҵан): Марс зегь реиҳа ижәытәӡоу ҳара ҳамшқәа рҟынӡа еиқәхаз аҿықә ашьақәгылара, ҷыдала [[Равнина Эллада|Елладатәи аӡҭарчы]], [[провинция Фарсида|Фарсида ашьхеибаркыра]], [[Долины Маринер|Маринер адәкаршәрақәа]]. Уи 4.1 инаркны 3.8 миллиард шықәса раԥхьатәи ацыԥҵәахазы иҟан. Ари аамҭазы Марс ахҟьаҿы [[Ударный кратер|акратерқәа]] рацәан, насгьы уи аерозиа иақәшәеит.
* [[Гесперийский период|Гесперитәи аамҭа]] (Гесперитәи ашьхеибаркыра ахьӡ ахҵоуп): 3.7 миллиард шықәса раԥхьа инаркны 2.5–3 миллиард шықәса раԥхьанӡа. Ари аамҭа ацыԥҵәаха вулканизм ӷәӷәала иалкаауп.
* [[Амазонийский период|Амазониатәи аамҭа]] (Амазониатәи ашьхеибаркыра ахьӡ ахҵоуп): 2,5–3 миллиард шықәса раԥхьа инаркны иахьанӡа. Ари апериод аҩнуҵҟа ишьақәгылаз аҭыԥқәа зегьы рҿы аметеориттә кратерқәа маҷуп, аха даҽа ганкахьала даара еиԥшым. Аволканқәеи аерозиеи рыпроцессқәа ԥыҭ-ԥыҭла иӡуеит. Ари апериод азы [[Олимп (Марс)|Олимп ашьха]] шьақәгылеит.
<center>
<timeline>
ImageSize = width:800 height:50
PlotArea = left:15 right:15 bottom:20 top:5
AlignBars = early
Period = from:-4500 till:0
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-4500
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-4500
Colors=
id:prenoachicol value:rgb(0.7,0.4,1)
id:noachicol value:rgb(0.5,0.5,0.8)
id:hespericol value:rgb(1,0.2,0.2)
id:amazonicol value:rgb(1,0.5,0.2)
PlotData=
align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:25 shift:(0,-5)
text:[[Амазонийский_период|Амазонийский]] from:-3000 till:0 color:amazonicol
text:[[Гесперийский_период|Гесперийский]] from:-3700 till:-3000 color:hespericol
text:[[Нойский_период|Нойский]] from:-4100 till:-3700 color:noachicol
text:Донойский from:start till:-4100 color:prenoachicol
</timeline>
</center>
<center><small>Марс агеологиатә ҭоурых (амиллион шықәсқәа раԥхьа)<ref name="Tanaka86" /><ref>{{книга|автор=Scott D. and Carr M.|заглавие=Geological map of Mars|место=Reston, Virginia|издательство=[[Геологическая служба США|U.S. Geological Survey]]|ссылка=https://pubs.usgs.gov/imap/1083/plate-1.pdf|год=1978|язык=en|серия=U.S. Geological Survey Miscellaneous Investigations Series|страницы=I-1083|doi=10.3133/i1083|аrchivedate=2017-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170209063900/https://pubs.usgs.gov/imap/1083/plate-1.pdf}}</ref></small></center>
== Амҩанызақәа ==
{{main|Марс амҩанызақәа|Фобос (Марс амҩаныза)|Деимос (Марс амҩаныза)}}
{{see also|Марс атроиатә астероидқәа}}
<gallery mode="packed" heights="200px">
Phobos colour 2008.jpg|[[Фобос|Фобос]], 2008 шықәса хәажәкыра 23 рзы Марс аԥшыхәратә мҩаныза [[Mars Reconnaissance Orbiter|Mars Reconnaissance Orbiter]] ала иҭыхыз.
Deimos-MRO.jpg|[[Деймос|Деимос]], 2009 шықәса фежәабран 21 азы «Mars Reconnaissance Orbiter» ала иҭыхыз.
PIA05553.gif|Фобос амратә диск иалсны ацара. Амарсныҟәага «[[Оппортьюнити|Оппортиунити]]» аҭыхымҭақәа
Deimos_Crosses_Face_of_Sun.gif|Деимос амратә диск ала ацара. Амарсныҟәага «Оппортиунити» аҭыхымҭақәа
</gallery>
Марс иамоуп ҩ-ԥсабаратә мҩанызак: [[Фобос|Фобоси]] [[Деймос|Деимоси]]. Аҩбагьы ааиртит америкатәи астроном [[Холл, Асаф|Асаф Холл]] [[1877 год в науке|1877 шықәсазы]]. Урҭ ииашам аформа рымоуп, ршәагаагьы даара ихәыҷуп, насгьы, гипотезак инақәыршәаны, Марс агравитациа иамҽханакыз [[Троянские астероиды Марса|Троиатәи астероидқәа ргәыԥ]] аҟынтәи [[(5261) Эврика|(5261) Еврика]] еиԥш иҟоу астероидқәа ракәзар ауеит.<ref>{{статья |ссылка=https://www.nature.com/articles/s41550-017-0179 |заглавие=A Martian origin for the Mars Trojan asteroids |автор=Polishook D., Jacobson S. A., Morbidelli A. & Aharonson O. |издание=[[Nature Astronomy]] |год=2017 |том=1 |doi=10.1038/s41550-017-0179 |язык=en |archive-date=2023-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314143753/https://www.nature.com/articles/s41550-017-0179 }}</ref> Амҩанызақәа анцәахәы Арес ицыз аперсонажцәа рыхьӡқәа рыхҵоуп ( Марс), —[[Фобос (мифология)|Фобос]], [[Деймос (мифология)|Деимос]], урҭ аибашьраҿы аибашьра анцәахәы ицхраауаз ашәареи аҿаасҭеи рхаҿсахьақәа аадырԥшуеит.<ref name="theoi">{{cite web|url=https://www.theoi.com/Olympios/AresAttendants.html|title=Ares Retinue|website = Greek Mythology|author=Atsma A. J.|lang=en|access-date=2011-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110816024538/http://www.theoi.com/Olympios/AresAttendants.html|archive-date=2011-08-16|url-status=live}}</ref>
Аҩ-мҩанызакгьы Марс иахьакәшо аамҭа еиԥшны рыҵәҩанқәагьы ирыкәшоит, убри аҟнытә урҭ еснагь апланета ганкахьала иаҿаԥшуеит (ари зыхҟьо [[Синхронное вращение|аӡхаларатә еиқәыршәара]] ауп, насгьы Амратә система апланетақәа рымҩанызақәа реиҳарак ирҷыдаҟазшьоуп, Амзагьы уахь иналаҵаны). Марс [[Приливная сила|аӡхаларатә нырра]] хәыҷы-хәыҷла Фобос аныҟәара армаҷуеит, аҵыхәтәан уи амҩаныза Марсахь акаҳара аҟынӡа инанагоит (уажәы ишцо анаҩсгьы ицар) мамзаргьы уи еиланарбгоит.<ref name="phobos.html">{{cite web|author=Arnett B.|url=http://www.nineplanets.org/phobos.html|title=Phobos|website=Nine Planets - A guide to our solar system and beyond|lang=en|date=2004-11-20|access-date=2011-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110814145523/http://nineplanets.org:80/phobos.html|archive-date=2011-08-14|url-status=dead}}</ref> Деимос, уи аҭыԥан, Марс иацәыхарахоит.<ref>{{cite web |url=https://starwalk.space/ru/news/mars-moons-phobos-deimos |title=Фобос и Деймос: загадочные спутники Марса |website=Star Walk |lang=ru |date=2022-08-15 |access-date=2024-06-06 |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606113907/https://starwalk.space/ru/news/mars-moons-phobos-deimos |url-status=live }}</ref>
Фобос аорбитатә аамҭа Марс аикәагьежьра аамҭа аасҭа икьаҿуп, убри аҟнытә апланета Фобос ахҟьа аҟынтәи иԥшуа изы (Деимоси егьырҭ еицырдыруа Амратә система апланетақәа рыԥсабаратә мҩанызақәеи иреиԥшымкәа, [[Метида (спутник)|Метидеи]] [[Адрастея (спутник)|Адрастеиеи]] рыда) мраҭашәарала ихалоит, насгьы мрагыларахь иҭалоит.<ref name="phobos.html"/><ref>{{статья|заглавие=Leading/Trailing Albedo Asymmetries of Thebe, Amalthea, and Metis |автор=Simonelli D. P., Rossier L., Thomas P. C., Veverka J., Burns J. A., Belton M. J. S. |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |язык=en |том=147|выпуск=2 |год=2000 |doi=10.1006/icar.2000.6474 |страницы=353—365}}</ref>
Аҩ-мҩанызакгьы атриаксиалтә [[эллипсоид|еллипсоид]] иазааигәоу аҭеиҭыԥш рымоуп; Фобос (26,8 × 22,4 × 18,4 км)маҷк еиҳауп Деимос (15 × 12,2 × 11 км) аасҭа. Деимос аҿықә еиҳа еиҟараны иааԥшуеит, избан акәзар акратерқәа реиҳарак арыцҵаӷатә материала ихҩоуп. Излеилкаау ала, Фобос аҟны, апланета еиҳа иазааигәоу, еиҳа идуу, [[метеорит|аметеоритқәа]] рҿасрақәа раан иаршәыз аматериа, ма дырҩеигь икшон, мамзаргьы Марс аҽықәнажьуан, Деимос аҟны уи акыраамҭа амҩаныза иакәыршоу аорбитаҿы ианыҟаз ааамҭазы, хәыҷы-хәыҷла аҭыԥ аанкыланы, аиҟарамрақәа ҵәахуа.<ref name="NASASAT" /><ref name="Sea and Sky">{{cite web|title=Deimos|website=Sea and Sky|lang=en|url=http://www.seasky.org/solar-system/mars-deimos.html|access-date=2014-06-06|archive-date=2014-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20141008031253/http://www.seasky.org/solar-system/mars-deimos.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://science.nasa.gov/mars/facts/ |title=Mars Facts |website=[[NASA]] |access-date=2024-08-19 |lang=en |archive-date=2024-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240818070456/https://science.nasa.gov/mars/facts/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://space-my.ru/solnechnaya-sistema/sputnikiplanet/sputnikimarsa.html |title=Спутники Марса |website=space-my.ru |access-date=2024-08-19 |lang=ru |archive-date=2024-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820005907/https://space-my.ru/solnechnaya-sistema/sputnikiplanet/sputnikimarsa.html |url-status=live }}</ref><ref>{{статья|автор=[[Зелёный, Лев Матвеевич|Зеленый Л. М.]], [[Захаров, Александр Валентинович (физик)|Захаров А. В.]], [[Ксанфомалити, Леонид Васильевич|Ксанфомалити Л. В.]]|ссылка=https://ufn.ru/ufn09/ufn09_10/Russian/r0910g.pdf|заглавие=Исследования Солнечной системы: состояние и перспективы|издание=[[Успехи физических наук]] |том=179 |номер=10 |страницы=1118–1140 |год=2009 |язык=ru |doi=10.3367/UFNr.0179.200910g.1118}}</ref>
== Аԥсҭазаара ==
{{main|Марс аҟны аԥсҭазаара}}
=== Азҵаара аҭоурых ===
Марс ахдырра змоу марсуаа ықәынхоит ҳәа еицырдыруаз агәаанагара XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭаз аларҵәара аиуит. Уи аахыс Марс аҵарауаа рацәаҩны иҭырҵаауан.
[[Скиапарелли, Джованни Вирджинио|Скиапарелли]] [[Марсианские каналы|аканалқәа]] ҳәа изышьҭоу рзы иҟаиҵаз ахылаԥшрақәа, [[Лоуэлл, Персиваль|Персивал Лоуелл]] абри атема иазку ишәҟәы уҳәа, еиҳа-еиҳа зҳауа бо, ихьшәашәахо, аԥсра иаҿыз, насгьы ажәытәтәи ацивилизациа ахьыҟаз апланета аӡбахә рыладырҵәеит.<ref name="prion">{{cite web|title=Percival Lowell|url=http://prion.bchs.uh.edu/Mars/Percival_Lowell.htm|website=Fox Lab|lang=en|access-date=2007-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20110825030500/http://prion.bchs.uh.edu/Mars/Percival_Lowell.htm|archive-date=2011-08-25|url-status=dead}}</ref>
<gallery mode="nolines" widths="500" heights="500">
Mars Schiaparelli MKL Bd. 11 1890 (128500338).jpg|Марс [[Скиапарелли, Джованни Вирджинио|Скиапарелли]] ихсаала, 1890
Lowell Mars channels.jpg|Астроном [[Лоуэлл, Персиваль|П. Лоуелл]] иҭихыз [[Марсианские каналы|Марстәи аканалқәа]], 1898
</gallery>
Еицырдыруа ауаа иҟарҵаз егьырҭ ахәаԥшрақәеи алаҳәарақәеи ирыбзоураны ари атема акәша-мыкәша “Марстәи ашоура” ({{lang-en|Mars Fever}}) ҳәа изышьҭоу дырҵысит.<ref name="fergus04">{{статья|ссылка=http://www.rps.psu.edu/0305/mars.html|заглавие=Mars Fever|язык=en|издание=Research/Penn State|том=24|выпуск=2|access-date=2007-08-02|автор=Fergus C.|месяц=5|год=2004|archive-date=2003-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20030831084133/http://www.rps.psu.edu/0305/mars.html}}</ref> 1899 шықәсазы, Колорадотәи аобсерваториаҿы аппаратқәа рхархәарала аҳауатә радиоԥырхагақәа рыҭҵаараан, аԥҵаҩы [[Тесла, Никола|Никола Тесла]] еиҭацәырҟьо асигнал ибон. Иара иҳәеит, уи егьырҭ апланетақәа рҟынтә иаауа радиосигналзар шалшо, иаҳҳәап, Марснтәи. 1901 шықәсазтәи иҿцәажәараҿы Тесла, аԥырхагақәа иԥсабаратәымкәа иҟалазар шалшо агәаанагара ихаҿы ишаааиз атәы иҳәеит. Урҭ рҵакы шизеилымкаауазгьы, зынӡа машәырла иҟалеит ҳәа иԥхьаӡомызт. Иара излаиԥхьаӡоз ала, ари планетак аҟынтәи даҽа планетакахь инашьҭыз салам дырган.<ref name="tesla01">{{статья|ссылка=http://earlyradiohistory.us/1901talk.htm|заглавие=Talking with the Planets|access-date=2007-05-04|автор=[[Тесла, Никола|Tesla N.]] |год=1901 |месяц=02 |день=19|издание=[[Collier’s Weekly]]|страницы=4—5|язык=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110901190854/http://earlyradiohistory.us/1901talk.htm|archive-date=2011-09-01|url-status=live}}</ref>
Тесла игипотеза гәацԥыҳәарала адгылара аиҭеит еицырдыруа британиатәи аҵарауаҩ-афизик [[Томсон, Уильям (лорд Кельвин)|Уилиам Томсон (лорд Келвин)]], уи 1902 шықәсазы ЕАА (Еиду Америкатәи аштатқәа) дырҭааны, иҳәеит Тесла Америкаҟа иаашьҭыз Марс инхоз рҟынтәи асигнал иоуит ҳәа игәы ишаанаго.<ref name="cheney81">{{книга |заглавие=Tesla, man out of time |часть=Ridiculed, condemned, combatted |язык=en |ссылка часть=https://www.google.ca/books/edition/Tesla/HIuK7iLO9zgC?hl=en&gbpv=1&pg=PA204&printsec=frontcover |издательство=Touchstone |год=1981 |страницы=204 |isbn=978-0-7432-1536-7 |автор=Cheney M.}}</ref> Аха Американтәи дцаанӡагьы, Келвин ари иажәа ӷәӷәала мап ацәикуа далагеит: «Аиашазы, сара исҳәеит Марс инхо ауаа, урҭ ыҟаӡазар, хымԥада [[Ниу-Иорк|Ниу-Иорк]] рбар шрылшо, ҷыдала афымцамч иахылҵуа алашара».<ref name="nyt020511">{{статья|заглавие=Departure of Lord Kelvin|ссылка=https://www.nytimes.com/1902/05/11/archives/departure-of-lord-kelvin-his-denial-and-last-words-about-the-planet.html|издание=[[The New York Times]]|год=1902|месяц=05|день=11|страницы=29|язык=en|archive-date=2024-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232343/https://www.nytimes.com/1902/05/11/archives/departure-of-lord-kelvin-his-denial-and-last-words-about-the-planet.html}}</ref>
=== Афакттә дыррақәа ===
Марс аҿы анкьа аԥсҭазаара ыҟан ҳәа агипотезақәа ықәдыргылоижьҭеи акрааҵуеит. Адгьыл аҟынтәи ахылаԥшрақәеи акосмостә ӷба «[[Марс-экспресс|Марс -експресс]]» адыррақәеи рыла, Марс атмосфера аҿы [[метан|аметан]] ԥшаахеит.<ref>{{статья|автор=Formisano V., Atreya S., Encrenaz T., Ignatiev N., Giuranna M. |заглавие=Detection of Methane in the Atmosphere of Mars |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2004-12-03_306_5702/page/1758 |издание=[[Science (журнал)|Science]] |год=2004 |том=306 |страницы=1758–1761 |doi=10.1126/science.1101732 |pmid=15514118 |выпуск=5702 |bibcode = 2004Sci...306.1758F |s2cid=13533388 |doi-access=free }}</ref>
[[Файл:Martian Methane Map.jpg|thumb|center|500px|Аԥхынраан Марс атмосфераҿы [[метан|аметан]] аихшара аҩадатәи агьежьбжаҿы]]
Марс аҭагылазаашьақәа рҿы аметан ирласны иԥхасҭахоит, убри аҟнытә уи еиԥҟьарада ихазырҭәаауа ахыҵхырҭа ыҟазароуп. Ари аҩыза ахыҵхырҭа агеологиатә усура акәзар ауеит (аха Марс аҿы аус зуа [[вулкан|авулканқәа]] ԥшаамызт) мамзаргьы [[Бактерии|абактериақәа]] русура. 2021 шықәса ԥхынгәымзазы, аҵарауаа акомпиутертә модельҟаҵара рхы иархәаны, аметан ахыҵхырҭақәа руак [[Гейл (кратер)|Гейл акратер]] аҩада-мраҭашәаратәи ахәҭаҿы иҟазар шалшо еилыркааит.<ref>{{статья|ссылка=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2021EA001915|заглавие=Mars Methane Sources in Northwestern Gale Crater Inferred from Back-Trajectory Modeling|автор=Luo Y., Mischna M. A., Lin J. C., Fasoli B., Cai X., Yung Y. L. |язык=en |издание=Earth and Space Science |год=2021 |том=8 |выпуск=11 |doi=10.1029/2021EA001915 |archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717132811/https://www.researchsquare.com/article/rs-569847/v1|url-status=live}}</ref> [[Марсианский метеорит|Марс хылҵшьҭра змоу метеоритқәак]] рҟны иԥшаауп ахыцқәа иреиԥшу аформа змоу ашьақәгылашьақәа, урҭ шәагаала зегь реиҳа [[Микроорганизмы|ихәыҷу адгьылтә организмқәа]] раасҭа ишыхәыҷугьы.<ref name="newsc">{{cite web
|author = Chandler D. L.
|date = 2005-09-16
|url = https://www.newscientist.com/article/dn8004
|title = Birthplace of famous Mars meteorite pinpointed
|website = [[New Scientist]]
|access-date = 2009-11-07
|lang = en
|archive-url = https://web.archive.org/web/20120606032321/http://www.newscientist.com:80/article/dn8004
|archive-date = 2012-06-06
|url-status = live
}}</ref><ref>{{статья |заглавие = Evidence for life in a martian meteorite? |издание = GSA Today |язык=en |том = 7 |номер = 7 |страницы = 1—7 |pmid = 11541665 |автор = McSween, H. Y. |год = 1997 |nodot = 1}}</ref><ref name="NASA-20140227">{{cite web|last=Webster |first=Guy |title=NASA Scientists Find Evidence of Water in Meteorite, Reviving Debate Over Life on Mars |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-065&1 |date=2014-02-27 |work=[[NASA]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301170153/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-065&1 |archive-date=2014-03-01 }}</ref> Абас еиԥш иҟоу Марстәи аметеоритқәа рҿырԥштәқәа иреиуоуп [[ALH 84001|ALH 84001]], [[Yamato 000593|Yamato 000593]], 1984 шықәсази, 2000 шықәсази [[Антарктида|Антарктида]] иԥшааз.<ref name="AJ-20140219">{{cite journal |last1=White |first1=Lauren M. |last2=Gibson |first2=Everett K. |last3=Thomnas-Keprta |first3=Kathie L. |last4=Clemett |first4=Simon J. |last5=McKay |first5=David |title=Putative Indigenous Carbon-Bearing Alteration Features in Martian Meteorite Yamato 000593 |date=2014-02-19 |journal=[[astrobiology (journal)|Astrobiology]] |volume=14 |number=2 |pages=170–181 |doi=10.1089/ast.2011.0733 |bibcode=2014AsBio..14..170W |pmid=24552234 |pmc=3929347}}</ref><ref name="SP-20140228">{{cite web|last=Gannon |first=Megan |title=Mars Meteorite with Odd 'Tunnels' & 'Spheres' Revives Debate Over Ancient Martian Life |url=http://www.space.com/24834-strange-mars-meteorite-life-evidence-debate.html |date=2014-02-28 |work=[[Space.com]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301170314/http://www.space.com/24834-strange-mars-meteorite-life-evidence-debate.html |archive-date=2014-03-01 }}</ref><ref name="disbelief">{{cite web |author = |lang = en |title = After 10 years, few believe life on Mars |url = https://www.usatoday.com/tech/science/space/2006-08-06-mars-life_x.htm |url-status = live |last = Crenson |first = Matt |publisher = [[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]] |date = 2006-08-06 |access-date = 2009-12-06 |archive-url = https://www.webcitation.org/696KZuwwE?url=http://www.usatoday.com/tech/science/space/2006-08-06-mars-life_x.htm |archive-date = 2012-07-12}}</ref><ref name="Cassidy">{{cite book |last1=Cassidy |first1=William |title=Meteorites, Ice, and Antarctica: A personal account |url=https://archive.org/details/meteoritesiceant00waca |url-access=limited |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=9780521258722 |pages=[https://archive.org/details/meteoritesiceant00waca/page/n137 122]}}</ref>
[[Файл:ALH84001 structures.jpg|мини|Амикроскоп аҵаҟа аметеорит [[ALH84001|ALH84001]]]]
[[Файл:PIA17954-MarsMeteoriteOnEarth-Yamato000593-20140227.jpg|мини|Аметеорит [[Yamato 000593|Yamato 000593]] амикроскоп аҵаҟа]]
2012 шықәса ԥхынҷкәынмзазы, амарсныҟәага «[[Кьюриосити|Киуриосити]]» Марс аҿы аорганикатә хәҭаҷқәа, иара убасгьы ашҳам злоу [[перхлорат|аперхлоратқәа]] рыҟазаара иазку адыррақәа аиуит.<ref name="NASA-20121203" /><ref name="izvestia540263">{{cite web|url=http://izvestia.ru/news/540263|title=Марс перепроверяют на наличие органики|author=Пукемов К.|date=2012-11-24|website=[[Известия]]|access-date=2017-04-20|archive-date=2016-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306202419/http://izvestia.ru/news/540263|url-status=live}}</ref> Урҭ аҭҵарақәа иаадырԥшит ирԥхаз анышә аҿырԥштәқәа рҿы аӡы афақь шыҟоу. Аинтерес цәырнагеит «Киуриосити» Марс аҿы иҟоу аӡиас ҭаба аҵахьы иахьылбаазгьы.
Ахылаԥшрақәа ранализ иаанарԥшуеит, уаанӡа апланетаҿы аԥсҭазааразы кыр еиҳа иманшәалаз аҭагылазаашьақәа шыҟаз, уажәы аасҭа. 1970-тәи ашықәсқәа рызбжазы иалыршаз апрограмма «Викинг» Марс анышә аҿы амикроцәеижьқәа рыԥшааразы аԥышәарақәа жәпакы мҩаԥнагеит. Уи алҵшәа бзиақәа аанагеит: иаҳҳәап, аамҭала CO<sub>2</sub> алҵра ацҵара анышә ахәҭаҷқәа аӡы аҭаҵарала. Аха, Марс аҿы аԥсҭазаара шыҟоу азы ари ашьақәырӷәӷәара «Авикингцәа» ргәыԥ аҟынтәи аҵарауаа ақәшаҳаҭымхеит. Уи иахҟьаны НАСА аҵарауаҩ Гилберт Левини дареи акыраамҭа аимак рыбжьалеит, уи «Викинг» аԥсҭазаара аанартит ҳәа агәраганы дыҟан. [[Экстремофилы|Аекстремофилқәа]] ирызку иахьатәи аҭҵаарадырратә дыррақәа инарықәыршәаны, «Авикингцәа» рдыррақәа ҿыц ахәшьара рыҭаны, имҩаԥгаз аԥышәарақәа аԥсҭазааратә формақәа раарԥшразы иахәҭоу аҩаӡараҿы ишыҟамыз шьақәыргылан.<ref>{{статья|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6445182/|заглавие=The Case for Extant Life on Mars and Its Possible Detection by the Viking Labeled Release Experiment|автор=Levin G. V. and Straat P. A.|издание=Astrobiology|язык=en|год=2016|том=16|номер=10|страницы=798–810|doi=10.1089/ast.2015.1464|pmid=27626510|archive-date=2024-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240511034059/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6445182/}}</ref><ref>{{cite web|author=NASA (переводчик Компаниец С.)|title=Есть ли жизнь на Марсе? NASA продолжает исследования|url=http://astrogorizont.com/content/read-Ect_li_zhizn_na_Marce_NASA_prodolzhaet_iccledovaniya|lang=ru|website=Astrogorizont|date=2010-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120818122531/http://www.astrogorizont.com/content/read-Ect_li_zhizn_na_Marce_NASA_prodolzhaet_iccledovaniya/|archive-date=2012-08-18}}</ref><ref name="physorg070107">{{cite web|title=New Analysis of Viking Mission Results Indicates Presence of Life on Mars|lang=en|publisher=PhysOrg|date=2007-01-07|url=http://www.physorg.com/news87401064.html|url-status=dead|access-date=2007-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117020723/http://www.physorg.com/news87401064.html|archive-date=2012-01-17}}</ref> Уи моу, урҭ аԥышәарақәа аорганизмқәа ршьыр рылшон, аҿырԥштәқәа рҿы иҟаӡазаргьы. Апрограмма «[[Феникс (космический аппарат)|Феникс]]» аҳәаақәа ирҭагӡаны имҩаԥгаз аԥышәарақәа иаадырԥшит анышә даара ашьиолочтә [[Водородный показатель|pH]] шамоу, насгьы амагни, анатри, акали, ахлоридқәа шалоу.<ref name="nutrient">{{cite web|title=Phoenix Returns Treasure Trove for Science|author=Webster G., Hammond S., Harrington J. D.|lang=en|date=2008-06-26|website=[[NASA]]: Phoenix Mars Lander|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080626.html|access-date=2008-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20111113100938/http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080626.html|archive-date=2011-11-13|url-status=dead}}</ref> Анышә аҟны аԥсҭазаара иацхраауа ахәҭаҷқәа рацәоуп, аха аԥсҭазааратә формақәа [[ультрафиолет|аультрафиолеттә]] лашара ӷәӷәа иацәыхьчазар ауп.<ref name="UV">{{cite web|author=Bluck J.|date=2005-07-05|title=NASA Field-Tests the First System Designed to Drill for Subsurface Martian Life|lang=en|publisher=NASA|url=https://www.nasa.gov/centers/ames/research/exploringtheuniverse/marsdrill_prt.htm|access-date=2010-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629122238/http://www.nasa.gov/centers/ames/research/exploringtheuniverse/marsdrill_prt.htm|archive-date=2011-06-29|url-status=dead}}</ref>
2014 шықәсазы амарсныҟәага «[[Кьюриосити|Киуриосити]]» Марс атмосфераҿы иаразнак аметан аизҳара гәанаҭеит.<ref name="lenta20141217">{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2014/12/17/marslive/|title=На Марсе обнаружены признаки жизни|website=[[Lenta.ru]]|date=2014-12-17|access-date=2017-04-20|archive-date=2017-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170330113631/https://lenta.ru/news/2014/12/17/marslive/|url-status=live}}</ref> Аамҭа кьаҿк иалагӡаны атмосфера аҿы аметан аизырҳара адагьы, амарсныҟәага иара убасгьы иаанарԥшит Марстәи ахра «Камберленд» ({{lang-en|Cumberland}}) ҳәа изышьҭоу акылҵәараан иаанхаз ахаҳә хәа еиԥшу аҿырԥштәы аҿы акарбонтә еилаҵақәа шыҟоу.<ref>{{cite web |url=https://naked-science.ru/article/sci/orginics-on-mars |title=На поверхности Марса обнаружили органику |author=[[Саммонс, Роджер|Саммонс Р.]] |website=Naked Science |date=2014-12-17 |lang=ru |access-date=2024-06-04 |archive-date=2024-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604025336/https://naked-science.ru/article/sci/orginics-on-mars |url-status=live }}</ref> Раԥхьатәи аартра ҟаҵан ровер аҿы иҟаз САМ ҳәа изышьҭоу амыруга ала. 20 мзы рыҩныҵҟа, иара 12-нтә Марс атмосфера аилазаара ашәеит. Ҩ-ҭагылазаашьак рҿы — 2013 шықәса анҵәамҭеи 2014 шықәса алагамҭеи рзы — «Киуриосити» иалшеит аметан абжьаратәи ахәҭаа жәантә аизҳара ашьақәыргылара. Аровер аҵарауаа ргәыԥ алахәылацәа ргәаанагарала, ари аԥжәара аҭыԥантәи аметан ахыҵхырҭа аартра уазхьанарԥшуеит. Абиологиатә хылҵшьҭра акәу, мамзаргьы даҽа хылҵшьҭрак амоума, аспециалистцәа ирцәыцәгьоуп аҳәара, анализ инагӡаны амҩаԥгаразы адыррақәа ахьмаҷу иахҟьаны.
[[Файл:1-PIA26368-Perseverance Finds a Rock with Leopard Spots-annotated.png|thumb|2024 шықәсазы амарсныҟәага «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]» иаԥшааз «Чеиава аӡҭаҽҽа» ахаҳә]]
2024 шықәсазы, [[Езеро (кратер)|Езеро акратер]] аҿы, амарсныҟәага «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]» амиллиард шықәсқәа раԥхьа амикробтә ԥсҭазаара ыҟазар шалшоз аазырԥшуаз апорода аҿырԥштәы аԥшааит. «Чеиава иӡхыҽҽа» ({{lang-en|Cheyava Falls}}) ҳәа хьӡыс изауз ахаҳә цәыҟаԥшь амарсныҟәага аҭҵаарадырратә хархәагақәа рыла иҭҵаахеит, SHERLOC аинструмент ала уи аҟны аорганикатә еилаҵақәа ԥшаан, PIXL аинструмент акәзар аихеи афосфатқәеи злоу алеопард иамоу еиԥшу ашәыта хәыҷқәа ҭнахит, Адгьыл аҟны ас еиԥш иҟоу аилазаашьақәа ҟалоит амикробқәа рыԥсҭазаашьа иалҵшәаны.<ref>{{cite web |url=https://ru.euronews.com/next/2024/08/07/next-nasa-perseverance-found-signs-of-life-on-mars |title=Марсоход НАСА Perseverance нашел камень с признаками возможной жизни на Марсе |website=[[Euronews]] |date=2024-08-07 |access-date=2024-08-12 |lang=ru |archive-date=2024-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809200057/https://ru.euronews.com/next/2024/08/07/next-nasa-perseverance-found-signs-of-life-on-mars |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://3dnews.ru/1105131/marsohod-perseverance-pohoge-vzyal-nailuchshiy-obrazets-marsa-dlya-dokazatelstva-vozmognoy-drevney-gizni-na-planete |title=Марсоход Perseverance добыл лучший образец Марса для поиска следов древней жизни |website=[[3DNews]] |author=Детинич Г. |date=2024-05-21 |access-date=2024-08-12 |lang=ru |archive-date=2024-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814070104/https://3dnews.ru/1105131/marsohod-perseverance-pohoge-vzyal-nailuchshiy-obrazets-marsa-dlya-dokazatelstva-vozmognoy-drevney-gizni-na-planete |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://science.nasa.gov/resource/perseverance-finds-a-rock-with-leopard-spots/ |title=Perseverance Finds a Rock with ‘Leopard Spots’ |date=2024-07-25 |website=[[NASA]] |access-date=2024-08-12 |lang=en |archive-date=2024-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812173900/https://science.nasa.gov/resource/perseverance-finds-a-rock-with-leopard-spots/ |url-status=live }}</ref> Еиҳа инарҵауланы анализ амҩаԥгаразы, амарсныҟәага еизнагаз аҿырԥштәқәа Адгьыл ахь ирхынҳәтәхоит, аха уи 2030-тәи ашықәсқәа раасҭа заа изыҟалаӡом.
Иахьазы, апланетаҿы аԥсҭазаара аизырҳареи аиқәырхареи рзы ҭагылазаашьаны иԥхьаӡоуп уи аҿықәан аӡы аҟазаара, иара убасгьы апланета аорбита [[зона обитаемости|анхаратә зона]] ҳәа изышьҭоу аҿы аҟазаара, Амратә системаҿы [[Венера|Венера]] аорбита анҭыҵ иалаго, насгьы Марс аҵәҩанбжа ду ала инҵәо.<ref name="Nowack">{{cite web|title=Estimated Habitable Zone for the Solar System|publisher=Department of Earth and Atmospheric Sciences at Purdue University|author=Nowack R. L.|url=https://web.ics.purdue.edu/~nowack/geos105/lect14-dir/lecture14_files/image022.jpg|access-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110816170852/http://web.ics.purdue.edu/~nowack/geos105/lect14-dir/lecture14_files/image022.jpg|archive-date=2011-08-16|url-status=live}}</ref> Аперигелион азааигәара Марс ари азона аҩнуҵҟа иҟоуп, аха атмосфера ҵаӷа ақәыӷәӷәара лаҟә аамҭа рацәала аӡы ацәырҵра иаԥырхагоуп. Ааигәатәи ашьақәырӷәӷәарақәа ишаадырԥшуа ала, Марс аҿықәаҿ иҟоу аӡы зегьы мыцхәы иҵаауп, насгьы иҵәыҵәуп, Адгьылтә еиԥшу еиԥымҟьо аԥсҭазаара алыршаразы.<ref name="saltlife">{{cite web|title=Early Mars 'too salty' for life|publisher=[[Би-би-си|BBC News]]|lang=en|date=2008-02-15|author=Briggs H.|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7248062.stm|access-date=2008-02-16|archive-date=2012-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120517125109/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7248062.stm|url-status=live}}</ref>
Амагнитосфера ахьыҟам, насгьы Марс атмосфера даара иахьҵаӷоу аԥсҭазаара аиқәырхаразы иара убас ипроблемоуп.<ref name="hannsson97">{{книга |заглавие=Mars and the Development of Life (chapter 2) |издательство=Wiley |язык=en |год=1997 |isbn=0-471-96606-1 |автор=Hansson A.}}</ref> Апланета аҿықәан аԥхарратә цәқәырԥақәа рныҟәара даара иԥсыҽуп, иара [[Солнечный ветер|амратә ԥша]] ахәҭаҷқәа рнырра ибзианы иацәыхьчаӡам; уи анаҩсангьы, аӡы арԥхараан иаразнак [[Сублимация (физика)|ифақьхоит]] аҭагылазаашьа ҵаӷа иахыԥаны, ақәыӷәӷәара лаҟәы аҵыхәала. Уи адагьы, Марс «агеологиатә ԥсра» ҳәа изышьҭоу ашәхымсаҿ игылоуп. Авулкантә усура аҵыхәтәа апланета ахыхьи аҩнуҵҟеи рыбжьара аминералқәеи ахимиатә элементқәеи рцикл ааннакылеит.
=== Марс аколонизациеи атерраеиҿкаареи ===
[[Файл:MarsTransitionV.jpg|thumb|Асахьаҭыхҩы ихаҿы Марс [[терраформирование|атерраформациа]] аетапқәа]]
[[Файл:TerraformedMarsGlobeRealistic.jpg|thumb|[[Терраформирование Марса|Атерраформа змоу Марс]] асахьаҭыхҩы ихаҿы]]
{{Main|Марс аколонизациа|Марс атерраформаҟаҵара}}
Марс ааигәареи насгьы уи Адгьыл иахьеиԥшу ази ҳаԥхьаҟа адгьылуаа Марс [[Терраформирование|атерраеиҿкаареи]] [[Колонизация Марса|аколонизациа]] азуреи ирыдҳәалоу еиуеиԥшым афантастикатә проектқәа ҟалеит. Аха, уажәазы, аколонистцәеи аидареи Марсҟа рнагара иацу ахарџь дуӡӡа ауп аколонизациа аҟаҵара ԥызкуа фактор хадас иҟоу. Марс атерраеиҿкаарае аконцепциа шьаҭас иамоуп апланета акәша-мыкәша иҟоу аҭагылазаашьа иԥсабаратәым ахархәагақәа рыла аԥсахра шалыршахо агәаанагара. Марс аҿы ас еиԥш апланетартә [[Абиосфера|биосфера]] аԥҵара шалыршахо макьана ишьақәырӷәӷәам.<ref name="Requirements">{{статья|автор=[[Зубрин, Роберт|заглавие=Technological Requirements for Terraforming Mars|ссылка=http://www.users.globalnet.co.uk/~mfogg/zubrin.htm|издание=29th Joint Propulsion Conference and Exhibit, Monterey, CA, U.S.A.|год=1993|doi=10.2514/6.1993-2005|язык=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201124311/http://www.users.globalnet.co.uk/~mfogg/zubrin.htm|archive-date=2016-02-01|url-status=live}}</ref> Иҟоуп еиуеиԥшым аметодқәа; урҭ рҟынтәи методқәак рынагӡаразы ухаҿы иузаамго аресурсқәеи аԥареи аҭахуп, егьырҭ, еиҳа имаҷны амбициа змоу, XXI-тәи ашәышықәса алагамҭазтәи- азбжазтәи атехнологиа ахархәаралагьы инагӡахар рылшоит.
Марс атерраеиҿкаара ихадоу адҵақәа иреиуоуп:<ref name="AstrotimeColonization">{{cite web|author=Галетич Ю.|title=Колонизация Марса|url=http://www.astrotime.ru/colonisation_mars.html|date=2011-03-07|work=Астрономия для любителей|access-date=2017-09-18|archive-date=2017-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921143944/http://www.astrotime.ru/colonisation_mars.html|url-status=live}}</ref><ref name="ФБ">{{книга
|автор=[[Каку, Митио|Каку М.]] |заглавие=Физика будущего |место=М. |издательство=Альпина нон-фикшн |год=2012 |страницы=418—421 |isbn=978-5-91671-164-6}}</ref>
* [[атмосферное давление|Атмосфератә қәыӷәӷәара]] аизырҳара, аӡы ӡны иҟалартә еиԥш аҩаӡара аҟынӡа.
* Аԥхарра еизҳауеит апланета аекватортә хәҭаҿы +10° - +20°C рҟынӡа.
* [[Ультрафиолетовое излучение|Аультрафиолеттә шәахәаркра]] ацәыхьчаразы [[Озоновый слой|аозонтә хҟьа]] аналог аԥҵара.
* [[Абиосфера|Абиосфера]] аԥҵара.
* Апланета [[Магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]] наӡа аԥҵара.
Атерраеиҿкаара мҩаԥысуанаҵы, Марс аҿықәан аҭагылазаашьақәа хәыҷы-хәыҷла еиҳа иманшәалахоит, уа акосмостә скафандрқәа рыда аҟазааразы, анаҩс, атмосфера наӡа анаԥҵахалак ашьҭахь — аԥсыԥ лагаҩагаратә сабрадақәа рыдагьы. Аха ари апроцесс акыр аамҭа аҭаххоит. Аҵарауаа ргәы иаанагоит, ҷыдала, ҳаамҭазтәи атехнологиақәа рыла Марс аҿы аԥсыԥ лагаҩагаразы ихәарҭоу аҳауа аиуразы, зегь реиҳа игәыҟаҵагоу ахәшьарақәа рыла, ашәышықәсақәа инадыркны азқьышықәсақәа рҟынӡа аҭаххоит ҳәа, еиҳа игәыҟаҵагам агәаанагарала, миллион шықәса аҭаххоит ҳәа.<ref name="SpaceX">{{cite web|author=Хель И.|title=Колонизация Марса по плану SpaceX. Часть шестая: колонизация|url=https://hi-news.ru/space/kolonizaciya-marsa-po-planu-spacex-chast-shestaya-kolonizaciya.html|date=2015-09-11|work=hi-news.ru - Новости высоких технологий|access-date=2017-09-21|archive-date=2017-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924045217/https://hi-news.ru/space/kolonizaciya-marsa-po-planu-spacex-chast-shestaya-kolonizaciya.html|url-status=dead}}</ref><ref name="UniverseTodayHowTo">{{cite web|author=Williams M.|title=How do we terraform Mars?|url=https://www.universetoday.com/113346/how-do-we-terraform-mars/|date=2016-03-15|work=Universe Today - Space and astronomy news|lang=en|access-date=2017-09-23|archive-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010114516/https://www.universetoday.com/113346/how-do-we-terraform-mars/|url-status=dead}}</ref><ref name="NASA1976">{{книга|ответственный=Edited by M. M. Averner, R. D. MacElroy|заглавие=On the habitability of Mars: An approach to planetary ecosynthesis|ссылка=https://ntrs.nasa.gov/api/citations/19770005775/downloads/19770005775.pdf|год=1976|издательство=Scientific and Technical Information Office, NASA|место=Washington, D.C.|язык=en|страницы=1|страниц=114|format=Technical Report|archive-date=2017-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428151205/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19770005775.pdf}}</ref>
Ауаҩы Марс аҭҵаараҿы изцәырҵуа акыр зҵазкуа апроблемақәа иреиуоуп ари апланета аҭагылазаашьақәа рҿы аҵиаақәа рааӡара. Еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи аҵарауаа иааиԥмырҟьаӡакәа аекспериментқәа мҩаԥыргоит Марс адгьылқәа раԥҵаразы, насгьы урҭ рҿы аҵиаақәа рааӡара рҽазыршәоит.<ref>{{cite web |url=https://naked-science.ru/article/biology/uchenye-vyrastili-kulturnye-rasteniya-na-marsianskom-i-lunnom-grunte |title=Ученые вырастили культурные растения на «марсианском» и «лунном» грунте |author=Жаботинская С. |website=Naked Science |date=2019-10-15 |access-date=2024-08-07 |lang=ru |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807171917/https://naked-science.ru/article/biology/uchenye-vyrastili-kulturnye-rasteniya-na-marsianskom-i-lunnom-grunte |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://naked-science.ru/article/geology/geologi-smodelirovali-pochvu-dlya-vyrashhivaniya-rastenij-na-marse|title=Геологи смоделировали «почву» для выращивания растений на Марсе|author=Иванова О.|date=2020-10-28|website=Naked Science|access-date=2024-08-07|lang=ru|archive-date=2024-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20240807150336/https://naked-science.ru/article/geology/geologi-smodelirovali-pochvu-dlya-vyrashhivaniya-rastenij-na-marse|url-status=live}}</ref> Марстәи агрунт аҿы аҵиаақәа рааӡаразы ихымԥадатәу амаҭәашьарқәа реиҳарак ыҟоуп, азот, акали, афосфор уҳәа уахь иналаҵаны. 2024 шықәсазы китаитәи абиологцәа игәарҭеит ацәҳәыратә мох ''[[Syntrichia caninervis|Syntrichia caninervis]]'' ӡыда аҟазаара шалшо, насгьы хәышықәса раҟара - 80°C аҳауа аԥхарраҿы мамзаргьы мызкы - 196°C аҳауа аԥхарраҿы аҟазаара ашьҭахьгьы аԥсы шҭало.<ref>{{cite web |url=https://nauka.tass.ru/nauka/21240037 |title=Земной пустынный мох способен переносить марсианский климат |date=2024-06-30 |website=[[ТАСС]] |access-date=2024-07-01|lang=ru}}</ref> Ари алшара абзоурала уи Марс аколонизациа азураҿы хархәара аҭазар ауеит.
== Марс аҿықә аҟынтәи астрономиатә хылаԥшрақәа ==
{{main|Марс аҟны астрономиа}} {{see also|Идгьылтәым ажәҩанқәа}}
Автоматикатә ныҟәагақәа Марс аҿықәан ианықәтәа ашьҭахь, ишиашоу [[планета|апланета]] аҿықәантәи астрономиатә хылаԥшрақәа рымҩаԥгаразы алшара ҟалеит. Марс [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] иамоу астрономиатә ҭыԥи, [[Атмосфера Марса|атмосфера]] аҟазшьақәеи, Марси уи [[Естественный спутник|амҩанызақәеи]] реикәаҵәиреи инарымаданы Марс уахынлатәи ажәҩан асахьа (насгьы апланета аҟынтәи иаҳбо [[:Категория:Астрономические явления|астрономиатә цәырҵрақәа]]) Адгьыл аҿы иҟоу асахьа еиԥшым, насгьы еиуеиԥшым аганқәа рыла аинтерес аҵоуп, ишаабац ала акәымкәа иҟоуп.<ref>{{cite web |url=https://www.gismeteo.ru/news/sobytiya/19586-kak-vyglyadit-nochnoe-nebo-na-marse/ |title=Как выглядит ночное небо на Марсе? |website=Gismeteo |date=2016-06-15 |access-date=2024-06-06 |lang=ru |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606120722/https://www.gismeteo.ru/news/sobytiya/19586-kak-vyglyadit-nochnoe-nebo-na-marse/ |url-status=live }}</ref>
=== Ажәҩантә сфера ===
Марс аҟны Аҩадатәи аполиус, апланета аҵәҩан анаара иахҟьаны, [[Лебедь (созвездие)|Агьад еҵәаџьаа]] аҟны иҟоуп (аекватортә координатқәа: [[прямое восхождение|ишиашоу ахалара]] 317° 40′ 52′′, [[Склонение (астрономия)|анаара]] +52° 53′ 13′′) насгьы еҵәа лашала адырга амаӡам: аполиус иазааигәаӡоу, уи аҟнытә 40-ҟа [[Минута дуги|минуҭ]] (Адгьыл аҿы иҟоу [[Полярная звезда|Аполиартә еҵәа]] еиԥш) — афбатәи [[Видимая звёздная величина|амагнитуда]] змоу аеҵәа HD 201834 (егьырҭ арбагақәа BD +52 2880, HR 8106, SAO 33185), блала аарла иубо.<ref name="nssdc" /><ref>{{cite web |url=https://www.southernfriedscience.com/gliding-on-starlight-celestial-navigation-for-martian-explorers/ |title=Gliding on starlight: Celestial Navigation for Martian Explorers |website=southernfriedscience.com |access-date=2024-08-21 |lang=en |archive-date=2024-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240821204514/https://www.southernfriedscience.com/gliding-on-starlight-celestial-navigation-for-martian-explorers/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.astronomy.com/science/ask-astro-does-mars-have-its-own-north-star/ |title=Ask Astro: Does Mars have its own North Star? |author=Klesman A. |website=[[Astronomy]] |lang=en |date=2021-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302205352/https://www.astronomy.com/web/20240302205352/https://www.astronomy.com/science/ask-astro-does-mars-have-its-own-north-star/ |archive-date=2024-03-02}}</ref><ref>{{cite web |url=https://earthsky.org/astronomy-essentials/mars-north-south-star/ |title=Is there a North Star for Mars? |author=Byrd D. |website=EarthSky |date=2022-11-17 |access-date=2024-06-06 |lang=en |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606120721/https://earthsky.org/astronomy-essentials/mars-north-south-star/ |url-status=live }}</ref> Аеҵәа лашақәа [[Денеб|Денеб]]и [[Альдерамин|Альдерамин]]и аполиус еиҳа иацәыхараны иҟоуп. Адунеи аладатәи аполиус (акоординатқәа 9сааҭ 10мин 42сек насгьы −52° 53.0) аеҵәа Каппа Парус ахьтә х-[[Градус (геометрия)|градус]]к рыла иҟоуп (иубарҭоу аеҵәатә шәагаа 2.5).
<!--
Вид звёздного неба на Марсе похож на наблюдаемый с Земли, с одним отличием: при наблюдении годичного движения Солнца по созвездиям [[Зодиак]]а оно (как и планеты, включая Землю), выйдя из восточной части созвездия Рыб, будет проходить в течение 6 дней через созвездие Кита перед тем, как снова вступить в западную часть Рыб<ref>{{cite web |url=https://www.astrologicon.org/planites-asteres/ares-mars-astronomy.html |title= Ὁ Ἄρης |website=astrologicon.org |access-date=2024-08-21|lang=el}}</ref>{{подст:Нет в источнике}}<ref name="academia-lab">{{cite web |url=https://academia-lab.com/enciclopedia/astronomia-en-marte/ |title=Astronomía en Marte |website=academia-lab.com |access-date=2024-08-13|lang=es}}</ref>{{подст:не АИ}}.-->
[[Файл:MarsSunsetCut.jpg|thumb|center|1000px|Марс [[Закат|амраҭашәара]] лаҵара 19, 2005. [[Кратер Гусева|Гусев икратер]] аҿы иҟаз аровер «[[Спирит (марсоход)|Спирит]]» аҭыхымҭа]]
Марс ажәҩан [[Амра|амра]] агылареи амра аҭашәареи раан иара адиск азааигәара ианыҟоу аԥштәы иаҵәаны иааԥшуеит.<ref>{{cite web|url=https://science.nasa.gov/solar-system/planets/mars/what-does-a-sunrise-sunset-look-like-on-mars/|title=What Do Sunrises and Sunsets Look Like on Mars?|work=[[NASA]]|lang=en|date=2019-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240811224700/https://science.nasa.gov/solar-system/planets/mars/what-does-a-sunrise-sunset-look-like-on-mars/|archive-date=2024-08-11|url-status=live}}</ref> Амш азбжазы Марс ажәҩан ҩежь-патырқалԥштәуп. Адгьыл ажәҩан аԥштәқәа рҟынтәи абас аиԥшымрақәа зыхҟьо [[Атмосфера Марса|Марс атмосфера]] ҵаӷа, еиҳа имаҷу асаба зҭоу аҟазшьақәа роуп. Марс аҟны, [[рэлеевское рассеяние|Релеи ишәахәа ԥсаҟьара]] (Адгьыл аҿы ажәҩан аԥшшәы ҟазҵо) ароль маҷуп, уи аеффектгьы ԥсыҽуп, аха Амра агылареи аҭашәареи раан, алашара атмосфера ианалсуа, жәҩангәыԥшшәыла ашәахәа еиԥш иааԥшуеит. Ажәҩан аҩежь-патырқал ԥштәы аиура зыхҟьо 1% [[магнетит|амагнетит]] Марс атмосфераҿы иааиԥмырҟьаӡакәа икнаҳау асаба ахәҭақәа рҟны рыҟазаара ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Аилашәшәара амра агыларанӡа акыр заа иалагоит, насгьы амра анҭашәалак ашьҭахь кыраамҭа иҟоуп. Зны-зынла Марс ажәҩан афиалка ԥштәы аанахәоит, аԥсҭҳәақәа рҿы иҟоу аӡы аҵаа ахәҭа хәыҷқәа рыла алашара ахьыԥсаҟьахо иахҟьаны (аҵыхәтәантәи аԥштәы лассы-лассы иуԥымло ауп).<ref name="skycolor">{{cite web|author=Miles K.|url=http://starryskies.com/The_sky/events/mars/opposition08.html|title=The Martian Sky: Stargazing from the Red Planet|website=StarrySkies|lang=en|access-date=2012-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20121117052427/http://starryskies.com:80/The_sky/events/mars/opposition08.html|archive-date=2012-11-17|url-status=dead}}</ref>
=== Амреи апланетақәеи ===
[[Файл:NASA_-_Earth,_Moon,_and_Jupiter,_as_seen_from_Mars_(pd).jpg|thumb|200px|2003 шықәсазы аорбитатә космостә аппарат [[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]] ала иҟаҵаз, асистема Адгьыл-Амза-Иупитер асахьақәа ирылхыз амозаика]]
[[Файл:PIA26250-MarsPerseveranceRover-TransitMercury-GIF-20231028.gif|thumb|200px|[[Прохождение Меркурия по диску Солнца|Меркури Амра адиск ахысра]] 2023 шықәсазы амарсныҟәага «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]» аҟынтәи ишубо]]
Марс аҟынтәи иаҳбо [[Амра|Амра]] акәакьтә шәагаа Адгьыл аҟынтәи иаҳбо аасҭа еиҵоуп, насгьы 2/3 аҵыхәтәантәи аҟынтәи шьақәнаргылоит.<ref name="Starcatalog">{{cite web |url=https://starcatalog.ru/osvoenie-kosmosa/vidna-li-zemlya-s-marsa.html |title=Видна ли Земля с Марса? |website=starcatalog.ru |access-date=2024-06-06 |lang=ru |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606120726/https://starcatalog.ru/osvoenie-kosmosa/vidna-li-zemlya-s-marsa.html |url-status=live }}</ref> Марс аҟынтәи [[Меркурий|Меркури]] ахәаԥшразы алшара ыҟам Амра даара иахьазааигәоу азы. Марс ажәҩан аҿы зегь реиҳа илашо планетоуп [[Венера|Венера]], [[Юпитер|Иупитер]] аҩбатәи аҭыԥ аҿы иҟоуп (иара [[Галилеевы спутники|иреиҳау амҩанызақәа ԥшьба]] телескопда аамҭа ахәҭаказ рыхәаԥшра ауеит), Адгьыл ахԥатәи аҭыԥ аҿы иҟоуп.<ref name="Mars images">{{cite web|url=http://www.msss.com/mars_images/moc/2003/05/22/|title=Mars Global Surveyor MOC2-368 Release|publisher=Malin Space Science Systems|access-date=2011-03-16|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110916100858/http://www.msss.com:80/mars_images/moc/2003/05/22/|archive-date=2011-09-16|url-status=dead}}</ref><ref>{{книга|автор=[[Перельман, Яков Исидорович|Perelman Y. I.]]|часть=Stellar Magnitude of Planets as Seen in Our Sky and in Alien Skies|заглавие=Astronomy for Entertainment|место=Honolulu|издательство=University Press of the Pacific|год=2000|страницы=146—147|isbn=0-89875-056-3|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=2Sc_eaR9c9UC&pg=PA147}}</ref>
Адгьыл Марс аҟынтәи [[Невооружённый глаз|блала]] иубарҭоуп, насгьы уи анубарҭоу аамҭақәа кыраамҭа ицоит; еиҳа [[Элонгация (астрономия)|ианеиҵыху]] аамҭазы, уи ашәагаа 30 [[Градус (геометрия)#Минуты и секунды|секунд]] ҟалоит, анаара [[Минута дуги|минуҭқәак]] абжьаӡарала [[Амза|Амза]]гьы убар ауеит. Адгьыл Марс азы ҩныҵҟатәи планетоуп, Венера Адгьыл азы ишыҟоу еиԥш. Убри инақәыршәаны, Марс аҟынтәи Адгьыл шьыжьымҭантәи ма хәылбыҽхатәи еҵәак аҳасабала иубаратәы иҟоуп, шарԥазынӡа иҩеиуа, мамзаргьы амра анҭалалак ашьҭахь хәылбыҽхатәи ажәҩан аҿы иубарҭоуп. Марс ажәҩан аҿы Адгьыл иреиҳау аиҵыхра 38 градус шьақәнаргылоит. Блала Адгьыл убарҭахоит даара илашоу (иреиҳау иубарҭоу [[звёздная величина|аеҵәатә шәагаа]] −2.5<sup>м</sup>раҟара) еҵәаны, уи ааигәара еиҳа иҭаау (+0.9<sup>м</sup>ҟынӡа) Амза аеҵәа ирласны иубарҭахоит. Ателескоп ала, аҩ-обиекткгьы еиԥшу [[Фазы Луны|афазақәа]] рыла иубарҭахоит.<ref name="Starcatalog" /><ref name="Mars images" /><ref>{{cite web |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Mars_Express/Earth_and_Moon_seen_from_Mars |title=Earth and Moon seen from Mars |website=[[Европейское космическое агентство|ESA]] |access-date=2024-08-21 |lang=en |archive-date=2024-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240821205009/https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Mars_Express/Earth_and_Moon_seen_from_Mars |url-status=live }}</ref> Амза Адгьыл акәшара Марс аҟынтәи иаҳбар ҳалшоит абас:
* Амзеи Адгьыли рыбжьара иреиҳау акәакьтә бжьаӡараҿы акгьы зхам абла Амзеи Адгьыли мариала еиҩнадыраауеит
* мчыбжьык анҵлакь ашьҭахь, Амзеи Адгьыли блала иузеиҟәымҭхо лашара кәаԥк аҟны еилаҵәоит
* даҽа мчыбжьык рышьҭахь Амза ҩаԥхьа иубарҭахоит иреиҳаӡоу абжьаӡараҿы, аха уажәшьҭа Адгьыл егьи аганахьала.
Аамҭа-аамҭала Марс аҿы иҟоу анаԥшҩы ибар илшоит Амза Адгьыл адиск [[Прохождение (астрономия)|иқәланы ианцо]], мамзаргьы, иаарҳәны, Амза Адгьыл адиск [[Затмение|ишыхнаҩо]]. Амза Адгьыл аҟынтәи иреиҳау иубарҭоу абжьаӡара (насгьы урҭ иубарҭоу рылашара) Марс аҟынтәи уанахәаԥшуа акырӡа аҽаԥсахуеит Адгьыли Марси реизыҟазаашьатә ҭыԥқәа инарықәыршәаны, насгьы, урҭ рыбжьара иҟоу абжьаӡара иақәыршәаны. Аиҿагыларатә епохақәа раан, уи ахагежь 17 минуҭ раҟара ҟалоит (Адгьыл аҟынтәи уахәаԥшуазар, Амреи Амзеи ркәакьтә диаметр абжак аҟара), Адгьыли Марси рыбжьара иреиҳау абжьаӡараҿы - ахагьежь 3,5 минуҭ. Адгьыл, егьырҭ апланетақәа реиԥш, [[Зодиак|азодиактә]] еҵәаџьаа рцәаҳәаҿы иубаратәы иҟалоит. Марс иҟоу астроном иара убасгьы ибар илшоит Адгьыл Амра адиск ала ишцо; ааигәа-сигәа ари аҩыза ахҭыс ҟалоит 2084 шықәса абҵарамза 10 рзы.<ref name="jbaa93">{{статья|ссылка=https://adsabs.harvard.edu/full/1983JBAA...93..120M|заглавие=Transits of Earth as seen from Mars|том=93|номер=3|страницы=120—123|bibcode=1983JBAA...93..120M|автор=[[Меёс, Жан|Meeus J.]] and Goffin E.|месяц=4|год=1983|язык=en|издание=Journal of the British Astronomical Association|издательство=British Astronomical Association|archive-date=2024-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20240818180143/https://adsabs.harvard.edu/full/1983JBAA...93..120M}}</ref>
2014 шықәса рашәарамза 3 рзы амарсныҟәага «[[Кьюриосити|Киуриосити]]» Марс аҟынтәи [[прохождение Меркурия по диску Солнца|Меркури Амратә диск ианхыҵуаз]] абеит, ари раԥхьаӡакәны [[Земли|Адгьыл]] ада даҽа жәҩантә цәеижьк аҟынтәи [[Прохождение (астрономия)|астрономиатә транзит]] анышьақәыргылахаз хҭысхеит.<ref name="NASA-20140610">{{cite web |last=Webster |first=Guy |title=Mercury Passes in Front of the Sun, as Seen From Mars |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-183 |date=2014-06-10 |work=[[NASA]] |access-date=2014-06-10 |archive-date=2020-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215091810/https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-183 |url-status=live }}</ref> 2023 шықәса жьҭаарамза 28 рзы амарсныҟәага «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]» Марснтәи Меркури Амратә диск ахыҵра иазкыз аҩбатәи ахылаԥшра мҩаԥнагеит.<ref>{{cite news |title=Perseverance Views a Transit of Mercury |work=[[NASA]] |url=https://www.jpl.nasa.gov/images/pia26250-perseverance-views-a-transit-of-mercury |access-date=2024-04-20 |archive-date=2025-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213071439/https://www.jpl.nasa.gov/images/pia26250-perseverance-views-a-transit-of-mercury/ |url-status=live }}</ref>
== Аҭҵаара аҭоурых ==
{{main|Марс аҭҵаара}}
=== Астрономиа аклассикатә аметодқәа рыла Марс аҭҵаара ===
[[Файл:Mars views 001.jpg|thumb|200px|Еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы адетальқәа раарԥшра еиуеиԥшым аҩаӡара змоу Марс асахьақәа]]
Марс раԥхьатәи ахылаԥшрақәа мҩаԥыргон ателескоп аԥҵара акыраамҭа анагызгьы. Урҭ аеҵәақәа ирызкны апланета ахьыҟоу аилкааразы аҭыԥтә хылаԥшрақәа ракәын. Ҳа ҳҟынӡа иааз Марс аҟазаара атәы зҳәо раԥхьаӡатәи ажәабжь, уахынлатәи ажәҩан [[Планета|иҟьалан иалоу обиектк]] аҳасабала, ҩырала иҭаҩын [[Астрономия в Древнем Египте|ажәытәмысратәи астрономцәа]] рнапала ҳера ҟалаанӡа 1534 шықәсазы.<ref>{{статья|автор=Novakovic B.|ссылка=https://articles.adsabs.harvard.edu//full/2008POBeo..85...19N/0000019.000.html|заглавие=Senenmut: An Ancient Egyptian Astronomer|издание=Publications of the Astronomical Observatory of Belgrad|год=2008|том=85|страницы=19—23|bibcode=2008POBeo..85...19N|doi=10.48550/arXiv.0801.1331|язык=en|archive-date=2024-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240820154112/https://articles.adsabs.harvard.edu//full/2008POBeo..85...19N/0000019.000.html}}</ref> Урҭ иара убасгьы апланета [[Попятное движение планеты|аретроградтә ныҟәара]] шьақәдыргылеит, насгьы аныҟәара атраекториа рҳасабит, акәаԥ шацыз, апланета [[Адгьыл|Адгьыл]] иаҿырԥшны аныҟәара ахьаԥсахуа.
Марс [[Астрономия майя|Маиаа растрономцәа]] ирдыруан, аха [[Майя (цивилизация)|Маиаа]] рыбжьара апланетатә дыррақәа рҷыдарақәа ииашаны ралкаара уадаҩуп, избан акәзар аҵарауаа рыбжьара агәаанагарақәа еиқәшәаӡом.<ref>{{книга|автор=[[Кинжалов, Ростислав Васильевич|Кинжалов Р. В.]] |часть=Научные знания. Часть 1|ссылка часть=http://www.indiansworld.org/maya_culture_kinzhalov41.html#.VRVmYuEY3rI|заглавие=Культура древних майя|ссылка=http://www.indiansworld.org/maya_culture_kinzhalov.html#.VRLsseEY3rJ|место=Л.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1971|ref=Кинжалов|archive-date=2015-08-12|access-date=2015-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20150812232245/http://www.indiansworld.org/maya_culture_kinzhalov.html#.VRLsseEY3rJ|url-status=live}}</ref> [[Астрономия инков|Инкаа растрономцәа]] Марс аӡбахә рдыруазу ирзымдыруазу еилкааӡам; уи иазку ииашоу адыррақәа ҳара ҳҟынӡа имааӡеит.<ref>{{cite book|last=Ruggles|first=Clive L. N.|title=Ancient Astronomy: An Encyclopedia of Cosmologies and Myth|url=https://books.google.com/books?id=Q9YYqiXm-lkC|year=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-85109-477-6}}</ref>
[[Вавилонская астрономия|Вавилонтәи астрономцәа]] раԥхьаӡа акәны Марс апланетатә ныҟәара аамҭатә еизшәарақәа роуит, насгьы уахынла ажәҩан аҿы апланета ахьыҟоу еилыркааит.<ref>{{книга|автор=North J. D. |часть=Babylonian astronomy during independence and Persian rule |заглавие=Cosmos: An Illustrated History of Astronomy and Cosmology |ссылка часть=https://www.google.ca/books/edition/Cosmos/qq8Luhs7rTUC?hl=en&gbpv=1&dq=Mars&pg=PA51&printsec=frontcover |место= |издательство=University of Chicago Press |год=2008 |язык=en |страницы=48—52 |страниц=876 |isbn=0-226-59441-6}}</ref><ref>{{книга|автор=Swerdlow N. M. |часть=Periodicity and Variability of Synodic Phenomena |заглавие=The Babylonian Theory of the Planets |ссылка= |место=Princeton, NJ |издательство=Princeton University Press |год=1998 |язык=en |страницы=34—72 |страниц=266 |isbn=0-691-01196-6}}</ref> Мысрааи вавилонааи рҟынтәи еизгаз адыррақәа рхы иархәаны, [[Астрономия в Древней Греции|ажәытә бырзен астрономцәеи]] афилософцәеи апланетақәа рныҟәара аилыркааразы инарҭбаау [[Геоцентрическая система мира|агеоцентртә модель]] еиқәдыршәеит. Ашәышықәсқәа анҵы, [[Индийская астрономия|индиатәи]] [[Астрономия исламского Средневековья|персиатәи астрономцәа]] Марс ашәагааи [[Адгьыл|адгьыл]] аҟынӡа абжьаӡареи ахәшьара арҭеит.<ref name="KingDavid-IslamicAstronomy">King, David A., «[https://www.academia.edu/attachments/55944098/download_file?s=portfolio Islamic Astronomy]», In Walker, Christopher, ''Astronomy before the Telescope'', London: British Museum Press, pp. 143—174, 1996, ISBN 978-0714127330.</ref>
XVI-тәи ашәышықәсазы, [[Николай Коперник|Николаи Коперник]] иҟаиҵеит [[Гелиоцентрическая система мира|агелиоцентртә модель]], апланетатә орбита гежьқәа змоу Амратә система аарԥшразы. Иара иоуз алҵшәақәа [[Иоганн Кеплер|Иоганн Кеплер]] деиҭарыхәаԥшит, уи Марс еиҳа ииашоу аеллиптикатә орбита иԥхьаӡеит, игәаҭаз аорбита иашьашәало.<ref>{{книга|автор=Белый Ю. А. |заглавие=Иоганн Кеплер (1571-1630) |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]| год= 1971|язык=ru |isbn=978-5-397-06066-0 |страницы=81—82, 202—204 |страниц=296}}</ref>
[[Недерланд|Нидерландтәи]] астроном [[Гюйгенс, Христиан|Кристиан Гиуигенс]] раԥхьаӡа Марс аҿықәантәи ахсаала шьақәиргылеит, ахәҭаҷқәа рацәаны изныԥшуаз. 1659 шықәса абҵарамза 28 рзы иара Марс асахьақәа ҭихит, урҭ еиуеиԥшым аҭыԥ лашьцақәа аадырԥшуан, анаҩс [[Большой Сирт (Марс)|Сирт Ду]] ашьхеибаркыра иадҳәаланы изхәаԥшыз.<ref name="autogenerated1">{{книга|автор=Sheehan W. |часть=Chapter 2: Pioneers |заглавие=The Planet Mars: A History of Observation and Discovery |ссылка часть=https://books.google.com/books?id=qSy6Hhbpjw4C&pg=PA20 |место=Tucson |издательство=University of Arizona |год=1996 |язык=en |страницы=19—25 |страниц=270 |isbn=9780816516414 |тираж=}}</ref>
Марс аҩадатәи аполиус аҿы [[Южная полярная шапка Марса|аҵаа ахылԥа]] шыҟоу шьақәзырӷәӷәо раԥхьаӡатәи ахылаԥшрақәа ҟаиҵеит ҳәа иԥхьаӡоуп италиатәи астроном [[Кассини, Джованни Доменико|Џьованни Доменико Кассини]] [[1666 год в науке|1666 шықәсазы]]. Иара уи ашықәсан Марс ацклааԥшраан аҵаарауаҩ иубарҭоу ахҟьа ахәҭаҷқәа шҭеиҩуаз, еиликааит 36 ма 37 мшы рышьҭахь ахҟьа ахәҭаҷқәа рҭыԥқәа дырҩеигь иахьыҟаз аҟны ишнеиуа, уи анаҩсангьы аикәагьежьра аамҭа ацыԥҵәаха шьақәиргылеит — 24 сааҭи 40 минуҭи (3 минуҭк мацара рыла ауп иахьатәи адыррақәа излареиԥшым).<ref name="autogenerated1" /> [[1672 год в науке|1672 шықәсазы]] Христиан Гиугенс Марс аҩадатәи аполиус аҿгьы еилыкка иубарҭам [[Северная полярная шапка Марса|ахылԥа шкәакәа]] гәеиҭеит.<ref name="Rabkin2005">{{книга|автор=Rabkin E. S. |часть= |заглавие=Mars: a tour of the human imagination |ссылка=https://archive.org/details/marstourofhumani0000rabk |место=Westport, CT |издательство=Praeger |год=2005 |язык=en |страницы=[https://archive.org/details/marstourofhumani0000rabk/page/60 60]—61 |isbn=0-275-98719-1}}</ref>
1877-1878 шықәсқәа рзтәи Аиҿагылара Ду аан Марс данацклаԥш ашьҭахь, [[Скиапарелли, Джованни Вирджинио|Џьованни Скиапарелли]] ажәытәтәи агеографиатә хьӡқәеи амифтә персонажцәа рыхьӡқәеи ихы иархәаны, уи хазы игоу хыхьтәи ахәҭаҷқәа раԥхьатәи ахьӡқәа риҭеит. Уи аахыс Марс ахсаалақәа рҿы иарбоуп Еллада, Авзониа, Фарсида, Нои идгьыл, Сиренқәа рыдгьыл уҳәа убас иҵегьы. Ари ахьӡҵара апринцип анаҩс егьырҭ астрономцәагьы ықәныҟәон.<ref name="LiveMars">{{статья|автор=Кошман Л.|заглавие=Есть ли жизнь на Марсе?|ссылка=http://www.newacropolis.ru/magazines/3_2001/Est_li_g_na_Marse|access-date=2011-02-15|издание=[[Новый Акрополь]]|год=2001|номер=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20120803121602/http://www.newacropolis.ru/magazines/3_2001/Est_li_g_na_Marse/|archive-date=2012-08-03|nodot=1}}</ref>
Марс телескопла ахылаԥшрақәа иреиҳаӡаз рыҩаӡара ҟалеит XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭеи XX-тәи ашәышықәса азбжеи рзы. Ари зыхҟьо еиҳарак ауаажәларратә зҿлымҳареи Марстәи [[Марсианские каналы|аканалқәа]] ирызку еицырдыруа аимак-аиҿакқәеи роуп. Скиапарелли инаҩсангьы, Марс телескопла ахылаԥшра мҩаԥызгаз акосмос аԥхьатәи аамҭазы иналукааша астрономцәа иреиуоуп [[Антониади, Эжен Мишель|Антониади]], [[Барнард, Эдвард Эмерсон|Барнард]], [[Вокулёр, Жерар Анри де|Вокулиор]], [[Лоуэлл, Персиваль|Ловелл]], [[Слайфер, Весто Мелвин|Слаифер]], [[Тихов, Гавриил Адрианович|Тихов]], [[Эдди, Линдсей Эткинс|Едди]]; урҭ еиқәдыршәеит Марс аҿықә раԥхьатәи ахсаалақәа, насгьы [[Ареография|ареографиа]] ашьаҭа шьақәдыргылеит.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 19—28.</ref> Раԥхьатәи [[Программа «Викинг»|автоматикатә зондқәа]] Марсҟа ианыԥыр ашьҭахь, зааӡатәи ателескоптә хылаԥшрақәа рыла Марс аҿықә зеиԥшраз азы алкаақәа реиҳарак мап рыцәкхеит, аха уи аамҭазы Марстәи аканалқәа ыҟоуп ҳәа агипотеза аиҳарак ркультура анырра ду анаҭеит.<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/45-years-ago-viking-1-and-2-off-to-mars/ |title=45 Years Ago: Viking 1 and 2 off to Mars |website=[[NASA]] |access-date=2024-08-07 |lang=en |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807141408/https://www.nasa.gov/history/45-years-ago-viking-1-and-2-off-to-mars/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://pages.vassar.edu/realarchaeology/2023/12/03/the-archeology-of-mars/ |title=The Archeology of Mars |website=Real Archaeology/Vassar College |date=2023-12-03 |access-date=2024-08-07 |lang=en |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807164528/https://pages.vassar.edu/realarchaeology/2023/12/03/the-archeology-of-mars/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.kommersant.ru/gallery/4416490 |title=Тайны Красной планеты. История исследований Марса |website=[[Коммерсантъ]] |date=2024-07-20 |access-date=2024-08-07 |lang=ru |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807164528/https://www.kommersant.ru/gallery/4416490 |url-status=live }}</ref>
=== Акосмостә ӷбақәа рыла Марс аҭҵаара ===
==== Адгьыл иакәшо аорбитаҿы ателескопқәа рыла аҭҵаара ====
[[Файл:HST-SM4.jpeg|thumb|200px|[[Хаббл (телескоп)|Акосмостә телескоп «Хаббл»]]]]
Марс системала аҭҵаараҿы хархәара аҭан [[Телескопы#Космические телескопы|акосмостә телескоп]] «[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]» (КТХ мамзаргьы ''HST'' — ''Hubble Space Telescope'') алшарақәа, убри ала Адгьыл аҿы иахьа уажәраанӡа иҭыху Марс афотосахьақәа рҟынтәи иреиҳау азинқәа рыманы иҟаҵан.<ref>{{статья|автор=Cantor B. A., Wolff M. J., James P. B., and Higgs E.|заглавие=Recession of Martian North Polar Cap: 1990—1997 Hubble Space Telescope Observations|год=July 1997|том=29|страницы=963|bibcode=1997DPS....29.0410C|язык=en|издание=Bulletin of the American Astronomical Society}}</ref><ref>{{cite web|author=Bell J.|lang=en|date=2001-07-05|url=https://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/24 |title=Hubble Captures Best View of Mars Ever Obtained From Earth|website=HubbleSite|archive-url=https://web.archive.org/web/20161108052443/https://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/24 |archive-date=2016-11-08}}</ref> КТХ иалшоит агьежьбжақәа рсахьақәа аԥҵара, уи аҳауатә системақәа рсимулиациа аҟаҵара алнаршоит. Адгьыл аҿы иҟоу ателескопқәа, [[ПЗС|ПЗС]] ала еиқәыршәоу, Марс афотосахьақәа ҩаӡара ҳаракыла рҭыхра рылшоит, уи апланета аҳауа аҿагылара аан иааиԥмырҟьаӡакәа ацклаԥшра алнаршоит.<ref>{{статья|ссылка=https://articles.adsabs.harvard.edu/pdf/1993BAAS...25.1061J|автор=James P. B., Clancy T. R., Lee S. W., Martin L. J., Singer R. B.|заглавие=Synoptic Observations of Mars Using the Hubble Space Telescope: Second Year|издание=Bulletin of the American Astronomical Society|год=1993|том=25|страницы=1061|bibcode=1993BAAS...25.1061J|archive-date=2024-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20241217220948/https://articles.adsabs.harvard.edu/pdf/1993BAAS...25.1061J}}</ref>
Марс аҟынтәи арентгентә шәахәаркра, раԥхьаӡа акәны астрономцәа 2001 шақәсазы «[[Чандра (телескоп)|Чандра]]» акосмостә рентгентә обсерваториа рхы иархәаны ирыԥшааз, ҩ-компонентк рыла ишьақәгылоуп. Актәи ахәҭа Марс хыхьтәи атмосфераҿы амратә [[Рентгеновское излучение|рентгентә шәахәақәа]] рыԥсаҟьара иадҳәалоуп, аҩбатәи [[Солнечный ветер|амратә ԥша]] аионқәеи Марстәи [[Экзосфера|аекзосфереи]] амчхарақәа реимдарала реидҳәалара иахҟьаны иҟалоит.<ref>{{статья|автор=Dennerl K.|заглавие=Discovery of X-rays from Mars with Chandra|ссылка=https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2002/42/aa2918.pdf|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|год=2002|том=394|выпуск=3|страницы=1119—1128|bibcode=2002A&A...394.1119D|doi=10.1051/0004-6361:20021116|archive-date=2007-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070620081449/http://www.aanda.org/index.php?option=article&access=standard&Itemid=129&url=/articles/aa/pdf/2002/42/aa2918.pdf}}</ref>
==== Марс апланетабжьаратә станциақәа рыла аҭҵаара ====
1960-тәи ашықәсқәа инадыркны, Марсҟа [[Автоматическая межпланетная станция|автоматтә планетабжьаратә станциақәа]] (АПС) шьҭын, аорбита аҟынтәи апланета инарҭбааны аҭҵааразы, насгьы аҿықә афотоҭыхразы. Уи адагьы, Адгьыл аҟынтәи Марсҟа харантәи азондқәа рдәықәҵара иацҵан адгьылтәи аорбиталтәи ателескопқәа рыла [[Электромагнитный спектр|афымцамҳалдызтә спектр]] ахәҭақәа реиҳарак рҿы, иаҳҳәап, [[Инфракрасная астрономия|аинфраҟаԥшь]] ала ахҟьа аилазаара аилкааразы,<ref>{{статья|автор=Blaney D. B. and McCord T. B.|заглавие=High Spectral Resolution Telescopic Observations of Mars to Study Salts and Clay Minerals|ссылка=https://adsabs.harvard.edu/full/1988BAAS...20R.848B|издание=Bulletin of the American Astronomical Society|язык=en|год=1988|месяц=6|том=20|страницы=848|bibcode=1988BAAS...20R.848B|archive-date=2024-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240820164253/https://adsabs.harvard.edu/full/1988BAAS...20R.848B}}</ref> [[Ультрафиолетовая астрономия|аультрафиолеттәи]] [[Субмиллиметровая астрономия|асубмиллиметртәи адиапазонқәа]] рҿы —атмосфера аилазаара аилкааразы,<ref>{{статья|автор=Feldman P. D., Burgh E. B., Durrance S. T., and Davidsen A. F.|заглавие=Far-Ultraviolet Spectroscopy of Venus and Mars at 4 Å Resolution with the Hopkins Ultraviolet Telescope on Astro-2|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/309125/pdf|издание=[[The Astrophysical Journal]]|год=2000|язык=en|том=538|номер=1|страницы=395—400|bibcode=2000ApJ...538..395F|doi=10.1086/309125|archive-date=2021-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20211116075454/https://iopscience.iop.org/article/10.1086/309125/pdf}}</ref><ref>{{статья|автор=Gurwell M. A.|заглавие=Submillimeter Wave Astronomy Satellite Observations of the Martian Atmosphere: Temperature and Vertical Distribution of Water Vapor|ссылка=https://www.researchgate.net/profile/Rene-Plume/publication/231027868_ITALSubmillimeter_Wave_Astronomy_SatelliteITAL_Observations_of_the_Martian_Atmosphere_Temperature_and_Vertical_Distribution_of_Water_Vapor/links/55b2523f08ae092e96504e60/ITALSubmillimeter-Wave-Astronomy-Satellite-ITAL-Observations-of-the-Martian-Atmosphere-Temperature-and-Vertical-Distribution-of-Water-Vapor.pdf|издание=[[The Astrophysical Journal]]|язык=en|год=August 2000|том=539|номер=2|страницы=L143—L146|bibcode=2000ApJ...539L.143G|doi=10.1086/312857|archive-date=2021-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210527135739/https://www.researchgate.net/profile/Rene-Plume/publication/231027868_ITALSubmillimeter_Wave_Astronomy_SatelliteITAL_Observations_of_the_Martian_Atmosphere_Temperature_and_Vertical_Distribution_of_Water_Vapor/links/55b2523f08ae092e96504e60/ITALSubmillimeter-Wave-Astronomy-Satellite-ITAL-Observations-of-the-Martian-Atmosphere-Temperature-and-Vertical-Distribution-of-Water-Vapor.pdf}}</ref> арадиодиапазон аҿы — аԥша аццакра ашәаразы<ref>{{статья|автор=Lellouch E., Goldstein J. J., Bougher S. W., Paubert G., and Rosenqvist J.|заглавие=First absolute wind measurements in the middle atmosphere of Mars|ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1991-12-10_383_1/page/401|язык=en|год=1991|том=383|страницы=401—406|bibcode=1991ApJ...383..401L|doi=10.1086/170797|издание=[[The Astrophysical Journal]]}}</ref>
==== Асовет ҭҵаарақәа ====
[[Файл:Цветная фотография Марса Mars2-37 АМС Марс-3.jpg|right|мини|400px|Автоматикатә планетабжьаратә мтанциа «[[Марс-3|Марс-3]]» аҟынтәи иҭыху Марс раԥхьаӡатәи аԥштәы змоу афотосахьақәа руакы]]
[[Файл:1989 CPA 6066.jpg|thumb|290px|[[СССР|СССР]] жәларбжьаратәи акосмостә проект "[[Фобос (космическая программа)|Фобос]]" иазку [[Почтовый блок|аԥошьҭатә блок]], 1989 ЦФА № 6066]]
Асовет Еидгыла имҩаԥнагоз Марс аҭҵаара иаҵанакуан программа [[Марс (космическая программа)|“Марс”]], уи аҳәаақәа ирҭагӡаны 1962 шықәса инаркны 1973 шықәсанӡа автоматикатә планетабжьаратә станциақәа ԥшь-абиԥарак дәықәырҵеит, апланета ахаҭеи апланета азааигәаратәи акосмоси рыҭҵааразы. Раԥхьатәи АПС (“[[Марс-1|Марс-1]]”, “[[Зонд-2|Зонд-2]]”) апланетабжьаратә космосгьы ҭырҵааит. Аԥшьбатәи абиԥара иаҵанакуа акосмостә ныҟәагақәа (М-71 асериа — “[[Марс-2|Марс-2]]”, “[[Марс-3|Марс-3]]”, 1971 шықәсазы идәықәҵаз) еиднакылон аорбитатә станциа – Марс иԥсабаратәым амҩаныза, насгьы автоматикатә Марстәи астанциа змоу албааратә модуль. М-73С асериа “[[Марс-4|Марс-4]]” ,“[[Марс-5|Марс-5]]” ҳәа изышьҭоу акосмостә ӷбақәа Марс иакәыршоу аорбитахь ицәырҵыр акәын, насгьы АПС асериа М-73П “[[Марс-6|Марс-6]]”, “[[Марс-7|Марс-7]]” автоматикатә Марс астанциақәеи дареи аимадара рыбжьарҵар акәын; арҭ АПС-қәа ԥшьба 1973 шықәсазы идәықәҵан.<ref name="Mars-su">{{Cite web |url=https://sovkos.ru/cosmicheskie-apparaty/mezhplanetnye-kosmicheskie-apparaty-mars.html |title=Межпланетные космические аппараты «Марс» {{!}} История космонавтики |access-date=2020-06-26 |archive-date=2018-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130082312/http://www.sovkos.ru/cosmicheskie-apparaty/mezhplanetnye-kosmicheskie-apparaty-mars.html |url-status=live }}</ref>
Албааратә машьынақәа рыманшәаламхарақәа ирыхҟьаны, Марс апрограмма зегьы атехникатә дҵа хада — Марс автоматикатә станциа ахархәарала апланета аҿықәан аҭҵаарақәа рымҩаԥгара — ӡбамхаӡеит. Ус шакәызгьы, Марс ахҟьа афотоҭыхра, атмосфера, амагнитосфера, адгьыл аилазаара ирызку еиуеиԥшым ашәарақәа реиԥш иҟоу аҭҵаарадырратә усқәа рацәаны, дара раамҭазы зегь раасҭа ихадаз иреиуан. Апрограмма аҳәаақәа ирҭагӡаны раԥхьаӡакәны илбаауаа аппарат Марс ахҟьаҿы иртәахеит (“[[Марс-3|Марс-3]]”, 1971 шықәса ԥхынҷкәынмза 2) насгьы иҟаҵахеит ақәыԥшылара аҟынтәи асахьа аашьҭразы раԥхьаӡатәи аҽазышәара.<ref name="autogenerated5">{{cite web|url=http://sovams.narod.ru/Mars/1973/bse.html#BSE1974|title=Ежегодник БСЭ за 1974, 1975 гг. (фрагменты)|website=Межпланетные станции Советского Союза|access-date=2017-04-20|archive-date=2017-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20170410095624/http://sovams.narod.ru/Mars/1973/bse.html#BSE1974|url-status=live}}</ref><ref name="Mars-3-nssdc">{{Cite web| url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1971-049A| title=Mars 3| lang=en| website=[[NASA]]| access-date=2024-07-17| archive-date=2019-05-14| archive-url=https://web.archive.org/web/20190514144519/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1971-049A| url-status=live}}</ref>
Жәларбжьаратәи аусеицура абзоурала, СССР апрограмма “[[Фобос (космический аппарат)|Фобос]]гьы” анагӡара алшеит.<ref>Полный список стран — в следующей статье:{{статья|заглавие=«Фобосы» на пути к Марсу|издание=[[Природа (журнал)|Природа]]|номер=12|год=1988|страницы=101|язык=ru|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]}}</ref> Марси уи амҩаныза [[Фобос (спутник)|Фобоси]] рыҭҵааразы автоматикатә планетабжьаратә станциақәа ҩба дәықәҵан. Актәи акосмостә ныҟәага, “[[Фобос-1|Фобос-1]]”, 1988 шықәса ԥхынгәымза 7 рзы ишьҭын, “[[Фобос-2|Фобос-2]]”, 1988 шықәса ԥхынгәымза 12 рзы. Адҵа хада —Марс амҩаныза аҭҵааразы Фобос ахҟьахьы илбаауа аппаратқәа рнагара — инагӡамкәа иаанхеит. Аха уи аԥхьа, 57 мшы рыҩныҵҟа, “Фобос-2” Марс аорбиталтә ахаԥырра аныхнаркәшоз, апланета ахаҭеи, Фобоси, Марс акәша-мыкәшатәи акосмоси ирызкны ирацәаны адыррақәа еизгахеит. Урҭ рҟны иҟан Фобос аԥхарратә ҟазшьақәа, Марс [[Плазма|аплазматә]] еилазаара, насгьы уи [[Солнечный ветер|Амратә ԥша]] аус шацнауа ирызку адырра ҿыцқәа.<ref name="NiZh">{{статья|автор=Сагдеев Р.|заглавие=Стартуем к Марсу|издание=[[Наука и жизнь]]|номер=5|год=1988|страницы=2—4|язык=ru}}</ref><ref name="ZiV">{{статья|автор=Тамкович Г.М.|заглавие=Завершена ли программа «Фобос»?|издание=[[Земля и Вселенная]]|год=1989|номер=5|страницы=3—9|nodot=1}}</ref><ref name="F-1-nssdc">{{Cite web|url= https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1988-058A|title= Phobos 1|website= [[NASA]]|lang= en|access-date= 2024-07-17|archive-date= 2019-06-29|archive-url= https://web.archive.org/web/20190629064623/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1988-058A|url-status= live}}</ref><ref name="F-2-nssdc">{{Cite web| url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1988-059A| title=Phobos 2| website=[[NASA]]| lang=en| access-date=2024-07-17| archive-date=2019-01-24| archive-url=https://web.archive.org/web/20190124163759/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1988-059A| url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.roscosmos.ru/main.php?id=12&m=07|url-status=dead|title=Календарь космических дат|publisher=[[Роскосмос]]|access-date = 2014-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130819133144/http://roscosmos.ru/main.php?id=12&m=07|archive-date=2013-08-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.laspace.ru/rus/fobos11.php|url-status=dead|title=Космические аппараты серии «1Ф» («ФОБОС») |website=Научно-производственное объединение имени С. А. Лавочкина |access-date=2015-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150726155910/http://www.laspace.ru/rus/fobos11.php|archive-date=2015-07-26}}</ref>
==== Америкатәи аҭҵаарақәа ====
[[Файл:Martian face viking.jpg|thumb|right|290px|1976 шықәсазыазы «[[Викинг-1|Викинг 1]]» иҭнахыз [[Кидония (Марс)|Кидониа]] аҭыԥ асахьа]]
1964-1965 шықәсқәа рзы, “[[Маринер (КА)|Маринер]]” апрограмма аҳәаақәа ирҭагӡаны, Еиду Америкатәи аштатқәа рҟны аҭоурыхаҿ раԥхьаӡакәны Марсҟа иманшәалахаз аԥырра мҩаԥган. “[[Маринер-4|Маринер-4]]” 1965 шықәсазы раԥхьаӡакәны ахыԥрааратә траекториа аҟынтәи аҭҵаара мҩаԥганы раԥхьатәи асахьақәа ҭнахит.<ref name="NSSDC - Mariner 4">{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1964-077A|title=Mariner 4|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|lang=en|access-date=2009-02-11|archive-date=2009-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090124150717/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1964-077A|url-status=live}}</ref> “[[Маринер-6|Маринер-6]]”, “[[Маринер-7|Маринер-7]]”, 1969 шықәсазы раԥхьаӡа акәны атмосфера аилазаара аҭҵаара мҩаԥыргеит [[спектроскоп|аспектроскоптә]] методика рхы иархәаны, насгьы аинфраҟаԥшьтә шәахәаркрақәа рыла ахҟьа аԥхарра аилкаара рхы иархәаны.<ref>{{Cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1969-014A |title=Mariner 6 |website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=2013-01-17 |archive-date=2017-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227031429/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1969-014A |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1969-030A |title=Mariner 7 |website=NASA Space Science Data Coordinated Archive |access-date=2013-12-06 |archive-date=2017-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227065600/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1969-030A |url-status=live }}</ref> 1971 шықәсазы “[[Маринер-9|Маринер-9]]” Марс азы раԥхьатәи иԥсабаратәым мҩанызахеит, насгьы раԥхьаӡатәи ахҟьа акартографиаҟаҵара мҩаԥнагеит.<ref name="in-depth">{{Cite web |url=https://solarsystem.nasa.gov/missions/mariner-09/in-depth/ |title=Mariner 9: In Depth |publisher=[[NASA]] |lang=en |access-date=2019-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502200358/https://solarsystem.nasa.gov/missions/mariner-09/in-depth/ |archive-date=2019-05-02 |url-status=live }}</ref>
Еиду Америкатәи аштатқәа аҩбатәи рмарстә программа “[[Программа «Викинг»|Викинг]]” 1975 шықәсазы еиԥшу ҩ-космостә ныҟәагак “[[Викинг-1|Викинг-1]]”, “[[Викинг-2|Викинг-2]]” рдәықәҵарагьы амҽханакуан, урҭ Марс азааигәаратәи аорбита аҟынтәии Марс аҿықәантәии аҭҵаарақәа мҩаԥыргон, ҷыдала анышә агәаҭақәа рҟны аԥсҭазаара аԥшаара.<ref name="Vik">{{статья|lang=en|заглавие=Viking Mission to Mars|издание=NASA Facts|ссылка=https://mars.nasa.gov/internal_resources/828/|archive-date=2021-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210906092421/https://mars.nasa.gov/internal_resources/828/}}</ref> “Авикингқәа” зегьы аорбитатә станциақкәа рыман – Марс иԥсабаратәым амҩанызеи автоматикатә астанциа змоу илбаауа аппарати. Марс автоматикатә станциақәа “Викинг” раԥхьаӡатәи космостә ӷбақәоуп, Марс аҿықәан қәҿиарала аус зуаз, насгьы ирацәаны аҭҵааратә дыррақәа аазышьҭыз, атәарҭа аҭыԥ аҟынтәи аԥштәы змоу асахьақәагьы уахь иналаҵаны.<ref>{{cite web |url=https://mars.nasa.gov/resources/2307/first-color-image-from-viking-lander-1/ |title=First Color Image From Viking Lander 1 |access-date=2021-06-19 |archive-date=2021-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624202554/https://mars.nasa.gov/resources/2307/first-color-image-from-viking-lander-1/ |url-status=live }}</ref> Убри аан аԥсҭазаара ԥшаамхаӡеит.<ref name="Vik" />
Еиду Америкатәи аштатқәа Марс иазку рыпрограмма [[Mars Pathfinder|Mars Pathfinder]] иаҵанакуан џьарак игылоу Марстәи астанциеи, адунеи аҿы раԥхьатәи амарсныҟәага “[[Соджорнер (марсоход)|Соџьорнер]]и”, урҭ Марс ахҟьаҿы [[Долина Арес|Арес адәкаршәраҿы]] 1997 шықәсазы аус руан.<ref>{{Cite web |url=http://forums.airbase.ru/2002/07/t16595--zond-mars-pathfinder.4240.html |title=Зонд Mars Pathfinder отметил 5-летнюю годовщину посадки на Марс (по материалам Space.com) |author=Волынкина Е. |website=Форумы Авиабазы |date=2002-07-08 |access-date=2024-08-09 |lang=ru |archive-date=2024-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809235925/http://forums.airbase.ru/2002/07/t16595--zond-mars-pathfinder.4240.html |url-status=live }}</ref> Зынӡа марстәи астанциа акамера иҭнахыз асахьақәа 16,5 нызқь цыреи, амарсныҟәага акамера иҭнахыз 500 цыреи аашьҭын, иара убас имҩаԥган хыԥхьаӡара рацәала аҭҵаарақәа, аԥша аҟазшьарбагақәа, анышә аилазаара, акаҳәқәа рышьақәгылашьа уҳәа ирызкны Еизгаз аҭҵаарадырратә лҵшәақәа Марс анкьа «еиҳа ицәаакын, иԥхан» ҳәа зҳәо агипотеза даҽа зныкгьы ишьақәдырӷәӷәеит.<ref>{{cite web|url=http://galspace.spb.ru/index37-4.html|title=Марс — красная звезда. Mars Pathfinder — наиболее впечатляющее за 1997 год|work=Проект «Исследование Солнечной системы»|access-date=2024-08-09|lang=ru|archive-date=2024-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240624000510/https://galspace.spb.ru/index37-4.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web
|url=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/101/
|publisher=[[Вокруг света]]
|title=Первые шаги
|author=Аникеев И.
|date=2001-09-01
|access-date=2017-06-12
|archive-date=2017-06-15
|archive-url=https://web.archive.org/web/20170615183352/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/101/
|url-status=live
}}</ref><ref>{{cite web
|url=https://apod.nasa.gov/apod/ap010918.html
|publisher=[[NASA]]
|title=Surrounded by Mars
|author=Lemmon M. T.
|date=2001-09-18
|lang=en
|access-date=2017-06-12
|archive-date=2018-03-03
|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303144303/https://apod.nasa.gov/apod/ap010918.html
|url-status=live
}}</ref>
НАСА аорбиталтә аппарат [[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]] 1999—2007 шықәсқәа рзы ахҟьа ахсаалаҭыхрақәа мҩаԥнагон.<ref name="nasa1">{{cite web
| url= https://science.nasa.gov/mission/mars-global-surveyor/
| title= Mars Global Surveyor - NASA Science
| website= science.nasa.gov
| publisher= [[NASA]]
| lang= en
| access-date= 2022-12-01
| archive-date= 2024-06-27
| archive-url= https://web.archive.org/web/20240627191538/https://science.nasa.gov/mission/mars-global-surveyor/
| url-status= live
}}</ref>
НАСА атәагатә аппарат “[[Феникс (космический аппарат)|Феникс]] “ 2008 шықәсазы аус ахьауаз Марс аполиартә регион аҿы қәҿиарала иқәтәаз раԥхьаӡатәи аппаратхеит.<ref>{{cite web|url=http://www.compulenta.ru/science/space/explore/380360/ |url-status = dead |title=Миссия марсианского зонда Phoenix подошла к концу|publisher=[[Компьюлента]]|author=Парамонов В.|date=2008-11-11|access-date = 2008-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20090211153106/http://www.compulenta.ru/science/space/explore/380360|archive-date=2009-02-11}}</ref><ref name = "BBC_NASA_Mission_Declared_Dead">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7721032.stm|title=Probe ends historic Mars mission|author=Amos J.|access-date=2008-11-10|publisher=[[Би-би-си|BBC]]|date=2008-11-10|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/65O5BD1ix?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7721032.stm|archive-date=2012-02-12|url-status=live}}</ref>
[[Файл:Mars 2020 Sample Collection Map.jpg|thumb|right|300px|Амарсныҟәага «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]» еизнагаз аҿырԥштәқәа]]
[[Mars Exploration Rover|Mars Exploration Rover]] апрограмма амҩаԥгараан еиԥшыз амарсныҟәагақәа ҩба Марсҟа инаган:
* "[[Спирит (марсоход)|Спирит]]" — 2004-2010 шықәсқәа рзы [[Гусев (кратер)|Гусев]] икратер аҿы Марс ахҟьаҿы аус ауан.<ref>{{cite web |url=https://www.planetarium-moscow.ru/about/news/mars-krater-guseva/ |title=Марс. Кратер Гусева |website=[[Московский планетарий]] |date=2023-07-19 |access-date=2024-08-20 |archive-date=2024-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820213954/https://www.planetarium-moscow.ru/about/news/mars-krater-guseva/ |url-status=live }}</ref><ref name="spirit contact conclusion2">{{cite web |author=Webster G. |date=2011-05-25 |title=NASA's Spirit Rover Completes Mission on Mars |lang=en |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mer/news/mer20110525.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207121910/https://www.nasa.gov/mission_pages/mer/news/mer20110525.html |archive-date=2023-02-07|access-date=2011-10-12|publisher=[[NASA]]}}</ref><ref name="NASA_Abandon">{{cite web |author=Chang K. |title=NASA to Abandon Mars Spirit Rover |url=https://www.nytimes.com/2011/05/25/science/space/25rover.html |date=2011-05-24 |work=[[The New York Times]] |lang=en |archive-date=2021-12-31 |access-date=2024-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211231040024/https://www.nytimes.com/2011/05/25/science/space/25rover.html |url-status=live }}</ref>
* “[[Оппортьюнити (марсоход)|Оппортиунити]]” — 2004-2018 шықәсқәа рзы [[плато Меридиана|Меридианитәи ашьхеибаркыра]] Марс аҿықәан аус ауан.<ref name="NASA-Opportunity">{{cite web |author=Nelson J. |title=Mars Exploration Rover – Opportunity |url=http://www.jpl.nasa.gov/missions/mars-exploration-rover-opportunity-mer/ |work=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]] |lang=en |access-date=2014-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140124075309/http://www.jpl.nasa.gov/missions/mars-exploration-rover-opportunity-mer |archive-date=2014-01-24 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://science.nasa.gov/missions/mer/nasas-opportunity-rover-mission-on-mars-comes-to-end/ |title=NASA’s Opportunity Rover Mission on Mars Comes to End |author=Agle D. C., Brown D., Wendel J. |website=[[NASA]] |lang=en |date=2019-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240724032857/https://science.nasa.gov/missions/mer/nasas-opportunity-rover-mission-on-mars-comes-to-end/ |archive-date=2024-07-24}}</ref>
НАСА атәагатә аппарат [[InSight|InSight]] [[Равнина Элизий|акаршәра Елизи]] аҟны аус ауан 2018—2022 шықәсқәа рзы.
<ref name="insight-facts">{{cite web
| url= https://science.nasa.gov/mission/insight/
| title= InSight Lander
| website= [[NASA]]
| lang= en
| date= 2012
| access-date= 2018-11-26
| archive-date= 2023-09-30
| archive-url= https://web.archive.org/web/20230930124405/https://science.nasa.gov/mission/insight/
| url-status= live
}}</ref>.
“[[Марс-2020|Марс -2020]]” амиссиа иаҵанакуан актәи [[Марсолёт|Марстәи авертолиот]] [[Ingenuity|Ingenuity]], 72 [[Список полётов Ingenuity|ԥырра]] ҟазҵаз, урҭ рахьтә актәи мҩаԥысит 2021 шықәса мшаԥымза 19 рзы.<ref>{{Cite web|url=https://www.space.com/mars-helicopter-ingenuity-opened-red-planet-skies-exploration |title=How NASA's Ingenuity helicopter opened the Mars skies to exploration |author=David L. |website=[[Space.com]] |lang=en |date=2024-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240626022129/https://www.space.com/mars-helicopter-ingenuity-opened-red-planet-skies-exploration |archive-date=2024-06-26}}</ref><ref name="Mars2020timeline">{{cite web |url=https://mars.nasa.gov/mars2020/timeline/launch/launch-windows/ |title=Launch Windows |publisher=NASA |lang=en |access-date=2020-11-27 |archive-date=2020-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731081243/https://mars.nasa.gov/mars2020/timeline/launch/launch-windows/ |url-status=live }}</ref> Амиссиа официалла ихыркәшан ажьырныҳәа 25, 2024 шықәсазы аԥарԥита аԥҽра аҵыхәала.<ref>{{cite web|url=https://www.interfax.ru/world/941994|title=Миссия марсианского вертолета Ingenuity завершена из-за поломки лопасти|publisher=[[Interfax]]|date=2024-01-25|access-date=2024-01-26|archive-date=2024-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240125212104/https://www.interfax.ru/world/941994|url-status=live}}</ref> “Марс-2020” амиссиа иара убас иалаз [[Марсоход|амарсныҟәага]] “[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]” 2021 шықәса жәабранмза 18 инаркны Марс аҿы қәҿиарала аус ауеит,<ref>{{cite web |title=Where is Perseverance? |url=https://science.nasa.gov/mission/mars-2020-perseverance/location-map/ |website=NASA Science |publisher=NASA |access-date=2024-09-19}}</ref> ԥхьаҟатәи амиссиа [[Mars Sample Return Mission|Mars Sample Return Mission]] азы аҿырԥштәқәа еизго, аха аҿырԥштәқәа рырхынҳәратә миссиа аԥҵаҩцәа амиссиа аҵыхәтәантәи ахарџьқәа дара ргәы ишаанагоз аасҭа кырӡа еиҳахеит, убри инамаданы уи аҵыхәтәантәи аԥшреи анагӡара арыцхәқәеи еилкаамкәа иаанхоит.<ref>[https://www.thespacereview.com/article/3930/1 Taking on the challenge of Mars sample return] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200513164237/https://www.thespacereview.com/article/3930/1 |date=2020-05-13 }} // The Space Review</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.politico.com/news/2023/11/22/lawmakers-mystified-after-nasa-scales-back-mars-collection-program-00128368 |title=Lawmakers ‘mystified’ after NASA scales back Mars collection program - POLITICO<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2024-02-08 }}</ref><ref>{{Cite web |title=NASA Exploring Alternative Mars Sample Return Methods - NASA |url=https://www.nasa.gov/news-release/nasa-exploring-alternative-mars-sample-return-methods/ |access-date=2024-06-08 |lang=en |archive-date=2024-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240608000422/https://www.nasa.gov/news-release/nasa-exploring-alternative-mars-sample-return-methods/ |url-status=live }}</ref><ref name="FoustSpaceNews2024Jun10">{{Cite web |last=Foust |first=Jeff |date=2024-06-10 |title=NASA selects seven companies for MSR studies |url=https://spacenews.com/nasa-selects-seven-companies-for-msr-studies/ |access-date=2024-07-02 |website=SpaceNews |lang=en}}</ref>
==== Китаитәи аҭҵаарақәа ====
[[Файл:Mars_surface_by_Zhurong_rover.jpg|thumb|300px|Марс аҿықә [[Равнина Утопия|Утопиа Аиҟарара]] арегион аҟны 2021 шықәсазы амарсныҟәага «[[Чжужун (марсоход)|Чжужун]]» иҭнахыз]]
Китаитәи раԥхьатәи Марс аҭҵааразы апрограмма “[[Тяньвэнь-1|Тианвен-1]]”, [[орбитальный аппарат|орбитатә аппарат]]леи албааратә аппаратлеи ишьақәгылоу, хәарҭара злоу еидаран ф-барбалк зҵоу [[марсоход|амарсныҟәага]] “[[Чжужун (марсоход)|Чжужун]]” змоу, 2020 шықәсазы идәықәҵан, 2021 шықәсазы Марс инаӡеит.<ref>{{Cite web |url=https://www.ixbt.com/news/2021/04/26/k-amerikanskomu-marsohodu-perseverancevskore-prisoedinitsja-kitajskij-bog-ognja-pervyj-rover-iz-podnebesnoj-poluchil.html |title=К американскому марсоходу Perseverance вскоре присоединится китайский «бог огня». Первый ровер из Поднебесной получил имя Zhurong |website=[[iXBT.com]] |date=2021-04-26 |access-date=2021-05-01 |archive-date=2021-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210501151950/https://www.ixbt.com/news/2021/04/26/k-amerikanskomu-marsohodu-perseverancevskore-prisoedinitsja-kitajskij-bog-ognja-pervyj-rover-iz-podnebesnoj-poluchil.html |url-status=live }}</ref><ref name="CHZH" /> Апроект дҵа хадас иаман Марс орбитатә аппаратла шьаҭанкыла аҭҵаара, амарсныҟәага ахархәарала [[Равнина Утопия|акаршәра Утопиа]] хәҭа-хәҭала аҭҵаара, уахь иаҵанакуан апланета [[Геоморфология|аморфологиеи]] агеологиатә еиҿкаареи ахсаала рзыҟаҵара, хыхьтәи ахҟьа аҟазшьақәа рыҭҵаара, уа иҟоу аӡы аҵаа аиҟәшара, хыхьтәи аматериалқәа реилазаара анализ азура, апланета [[ионосфера|аионосфера]] апараметрқәа ршәара, [[электромагнитное поле|афымцамҳалдызтәи]] [[гравитационное поле|агравитациатәи]] мҽхакқәа рыҭҵаара, Марс аклимат иазку адыррақәа реизгара.<ref>{{статья|автор=Zhou B., Shen S. X., Ji Y. C., Lu W., Zhang F., Fang G. Y., Su Y., Dai S.|заглавие=The subsurface penetrating radar on the rover of China's Mars 2020 mission|ссылка=https://ieeexplore.ieee.org/abstract/document/7572700/?part=1|издание=2016 16th International Conference on Ground Penetrating Radar (GPR), Hong Kong, China|год=2016|doi=10.1109/ICGPR.2016.7572700|язык=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107044657/https://ieeexplore.ieee.org/abstract/document/7572700?part=1|archive-date=2021-01-07|url-status=live}}</ref><ref>{{статья|ссылка=https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11214-021-00832-9|язык=en|автор=Chunlai Li|заглавие=China’s Mars Exploration Mission and Science Investigation|издание=[[Space Science Reviews]]|тип=[[Научный журнал|scientific journal]]|issn=0038-6308|том=217|год=2021|archive-date=2022-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220107094439/https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11214-021-00832-9}}</ref> Амарсныҟәага “Чжужун” апланета ахҟьаҿы аус ауан 2021 шықәса лаҵрамза инаркны 2022 шықәса лаҵарамза анҵәамҭанӡа. Марстәи аӡын ашьҭахь амратә батареиақәа асаба иахьыркыз иахҟьаны аусура ахацыркра алымшаӡеит.<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/technology/space/china-breaks-silence-over-status-stationary-martian-rover-2023-04-25/ |title=China's Mars rover likely idled by sunlight-blocking dust - designer |website=Reuters |lang=en |date=2023-04-25 |archive-date=2023-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230901212834/https://www.reuters.com/technology/space/china-breaks-silence-over-status-stationary-martian-rover-2023-04-25/ |url-status=live }}</ref> 2024 шықәсазы аорбитатә аппарат аԥсы ҭоуп, аус ауеит, Апланета Ҟаԥшь аҭҵаара иаҿуп.<ref>{{cite web |url=https://dailygalaxy.com/2024/08/mars-tianwen-1-high-resolution/ |title=Mars Revealed in Stunning Detail: Tianwen-1 Unveils the Red Planet in Breathtaking High Resolution |author=Amazouz L. |website=Daily Galaxy |lang=en |date=2024-08-19 |archive-date=2024-08-20 |access-date=2024-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820213953/https://dailygalaxy.com/2024/08/mars-tianwen-1-high-resolution/ |url-status=live }}</ref> 2028 шықәса абҵарамзазы Китаитәи аҩбатәи амиссиа “[[Тяньвэнь-3|Тианвен-3]]” Марсҟа адәықәҵара азԥхьагәаҭоуп, уи аҳәаақәа ирҭагӡаны марстәи апородақәа рҿырԥштәқәа Адгьылахь иааргараны иҟоуп.<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Andrew |date=2024-09-05 |title=China to launch Mars sample return mission in 2028, will follow planetary protection guidelines |url=https://spacenews.com/china-to-launch-mars-sample-return-mission-in-2028-will-follow-planetary-protection-guidelines/ |access-date=2024-09-05 |website=[[SpaceNews]]|lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.az/news/china-targets-2030-for-mars-sample-return-mission-potential-landing-areas-revealed |title=China targets 2030 for Mars sample return mission, potential landing areas revealed |website=News.az |access-date=2024-08-07 |lang=en |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807123854/https://news.az/news/china-targets-2030-for-mars-sample-return-mission-potential-landing-areas-revealed |url-status=live }}</ref>
==== Ҳаамҭазтәи аҭҵаарақәа ====
[[Файл:Mars - August 30 2021 - Flickr - Kevin M. Gill.png|300px|thumb|right|Марс аԥсабаратә ԥштәы змоу асахьа, акосмостә аппарат «[[Аль-Амаль|Аль-Амаль]]» иҭнахыз нанҳәамза 30, 2021 шықәсазы]]
Уажәтәи аамҭазы Марс аорбитаҿы аус руеит абарҭ [[Автоматическая межпланетная станция|автоматикатә планетабжьаратә станциақәа]]:
* “[[Марс Одиссей|Марс Одиссеи]]” (2001 шықәса жьҭаарамза 24 инаркны).
* “[[Марс-экспресс|Марс-експресс]]” (2003 шықәса ԥхынҷкәынмза 25 инаркны).
* "[[Марсианский разведывательный спутник|Марс аԥшыхәратә мҩаныза]]" (2006 шықәса хәажәкырамза 10 инаркны).
* " [[MAVEN|MAVEN]] " (2014 шықәса цәыббрамза 22 инаркны).<ref>{{cite web|url=https://www.dialog.ua/news/19572_1411355307 |title=Оставив за кормой 711 млн километров, зонд Maven вышел на орбиту Марса |website=Диалог.ua |date=2014-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180905023135/https://www.dialog.ua/news/19572_1411355307 |archive-date=2018-09-05}}</ref>
* [[Trace Gas Orbiter|Trace Gas Orbiter]] (2016 шықәса жьҭаараза 19 инаркны).
* “[[Аль-Амаль|Аль-Амаль]]” (2021 шықәса жәабранмза 9 инаркны).
* “[[Тяньвэнь-1|Тианвен-1]]” (2021 ашықәс жәабранмза 10 инаркны).
Уажәазы Марс аҿықәан аус руеит абарҭ аппаратқәа:
* [[марсоход|амарсныҟәага]] “[[Кьюриосити|Киуриосити]]” ([[Mars Science Laboratory|Mars Science Laboratory]]) (2012 шықәса нанҳәамза 6 инаркны).
* Амарсныҟәага “[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]” (2021 шықәса жәабранмза 18 инаркны).
== Апланетеи уи аҭыԥқәеи атәра азин иазку азҵаара ==
{{see also|Акосмос азы Аиқәшаҳаҭра}}
1980 шықәсазы Денни Хоуп акомпаниа [[Лунное посольство|Lunar Embassy]] аԥиҵеит, насгьы Амза, Марс, егьырҭ апланетақәеи амҩанызақәеи итәитәыр цәгьа ишиимбо иҳәеит, [[Договор о космосе|акосмос азы Аиқәшаҳаҭра]] аҳәынҭқаррақәа мацара ишрызку, ауааи акомпаниақәеи шаҵанамкуа азгәаҭо.<ref name="Sale">{{cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/4791681 |title=Своя земля на Луне |author=Рождественская Я. |website=[[Коммерсантъ]] |access-date=2024-08-07 |lang=ru |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807115029/https://www.kommersant.ru/doc/4791681 |url-status=live }}</ref> 1982 шықәсазы, [[Боулдер (Колорадо)|Боулдер]] ақалақь аҿы иҟаз апланетари Марс аҟны адгьылқәа рыҭира иалагеит, насгьы Америка атәылауаҩ Ричард Гриффинг, [[Финикс|Финикс]] ақалақь аҟны (Аризона аштат) инхоз, аҭыԥантәи анотариустә усбарҭаҿы апланета Марс аҵакыра зегьы атәра азин шимоу ала ашәҟәы шьҭихит, насгьы хазы игоу апланета ахәҭақәа агәаҳәара змоу иара имрыхәҳалар шрылшо иҳәеит.<ref>{{статья|заглавие=Садик на Марсе |издание=[[Вокруг света]] |номер=2 |год=1983 |страницы=62}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Хозяин седьмой планеты |издание=[[Вокруг света]] |номер=1|год=1989|страницы=64}}</ref> Идгьылтәым анхарҭа ҭыԥқәа раахәара аинтерес зегь раасҭа иӷәӷәан 1990-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭеи 2000-тәи ашықәсқәа ралагамҭеи рзы.<ref name="Sale" />
Аха, арҭ реиԥш иҟоу аусқәа амалтә зинқәа рзаԥҵаӡом, избан акәзар апланетақәа рҭыԥқәа рзы амалтә зинқәа иарбанзаалак ҳәынҭқаррак иазхарҵаӡом, насгьы иарбанзаалак аҳәынҭқарра иахьчаӡом. Уи анаҩсангьы, 133 тәылак рнапы зҵарҩыз “[[s:Договор о принципах деятельности государств по исследованию и использованию космического пространства|Акосмос аҭҵаареи ахархәареи рзы аҳәынҭқаррақәа русура апринципқәа рзы аиқәшаҳаҭра]]” иаҳәоит, адәахьтәи акосмос, Амзеи егьырҭ ажәҩантә цәеижьқәеи уахь иналаҵаны, амилаҭтә хатәра шамуа, урҭ рҟны асуверенитет азхаҵара амҩала, рхархәарала ма рымпыҵахарала, мамзаргьы иарбанзаалак даҽа мҩак ала, аҳәынҭқаррақәа ракәзар акосмос аҟны амилаҭтә усуразы аҭакԥхықәра рыдуп, акосмостә цәеижьқәа уахь иналаҵаны, иҳәынҭқарратәым аиуристтә хаҿқәа уи аусура анымҩаԥыргогьы.<ref>{{cite web|title=Земельные участки на Луне можно приобрести всего по $2,5 за сотку|url=https://ria.ru/20120412/624083884.html|access-date=2023-03-18|work=[[РИА Новости]]|date=2012-04-12|archive-date=2023-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230318091227/https://ria.ru/20120412/624083884.html}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Участки на Луне. Цена договорная |автор=Щеглов Е., Чернявская Ю.|ссылка=https://pravo.ua/articles/uchastki-na-lune-cena-dogovornaja/|издание=Юридическая практика|год=2009|месяц=04|день=07|номер=14 (589)|archive-date=2023-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408171843/https://pravo.ua/articles/uchastki-na-lune-cena-dogovornaja/|url-status=live}}</ref>
== Акультураҿы ==
Марс ауаа ирдыруеижьҭеи азқьышықәақәа ҵуеит, насгьы астрономцәа рымацара ракәымкәа, афилософцәеи, амистикцәеи, аҟазацәеи еснагь аинтерес рызцәырнагоит.
=== Амифологиаҿы ===
{{main|Марс (амифологиа)}}
[[Файл:Berlin - Brandenburger Tor - Mars.jpg|thumb|left|[[Марс (мифология)|Марс]] абаҟа ([[Бранденбургские ворота|Бранденбургтәи агәашәқәа]], [[Берлин|Берлин]])]]
[[Файл:Hausbuch Wolfegg 13r Mars.jpg|thumb|200px|"Марси уи ахәыҷқәеи", абжьаратәи аамҭақәа рзы иҟаз агерман шәҟәы аҟынтәи асахьа, 1480 шықәса]]
[[Вавилония|Вавилониа]] аҿы Апланета Ҟаԥшь адгьыл аҵаҟатәи адунеи анцәахәы [[Нергал|Нергал]] идырҳәалон.<ref>{{cite web|author=Sheehan W.|date=1997-02-02|url=https://uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/chap01.htm|url-status=dead|title=Motions of Mars|website = The Planet Mars: A History of Observation and Discovery|access-date=2006-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20060620234806/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/chap01.htm|archive-date=2006-06-20}}</ref> Иара убасгьы иҟоуп адыргақәа, апланета [[Хтонические божества|ахтониктәи]] анцәахәы [[Нингишзида|Нингишзида]] идызҳәалоз, уигьы адгьыл аҵаҟатәи адунеи аҳ иус даҵагылан.<ref name="Zolyomi">{{книга |часть=Hymns to Ninisina and Nergal on the Tablets Ash 1911.235 and Ni 9672 |заглавие=Your Praise Is Sweet: A Memorial Volume for Jeremy Black from Students, Colleagues, and Friends |ссылка часть=https://www.academia.edu/618207/Hymns_to_Ninisina_and_Nergal_on_the_Tablets_Ash_1911_235_and_Ni_9672 |ответственный=Edited by Heather D. Baker, Eleanor Robson, and Gábor Zólyomi |издательство=British Institute for the Study of Iraq |место=London |страницы=413—428 |язык=en |автор=Zolyomi G. |год=2010}}</ref><ref>{{статья|jstor=602955 |заглавие=Review: Babylonian Astrological Omens and Their Stars |автор=Lambert W. G. |издание=Journal of the American Oriental Society |язык=en |год=1987 |том=107 |номер=1 |doi=10.2307/602955 |страницы=93—96}}</ref> [[Олмстед, Альберт|Олмстед]] иҳәоит ажәытәтәи Вавилон аҿы апланета Салбатану ҳәа шахьӡырҵоз.<ref>{{cite web|author=[[Олмстед, Альберт|Олмстед А.]]|url=https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=#v=onepage&q&f=false|title=История Персидской империи|lang=ru|website=books.google.ru|access-date=2024-06-04|archive-date=2024-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240604025336/https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref>
Аеллинцәа Марс (Марс аеҵәа) Πυρόεις (Пироеи, Пироент - “имцабзу”) ҳәа иашьҭан.<ref name="ciceron">''[[Цицерон]].'' [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#052 О природе богов II 53] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190807143750/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#052 |date=2019-08-07 }}</ref><ref name="Гигин">{{книга |автор=[[Гай Юлий Гигин|Гигин]] |ссылка=https://proza.ru/2012/02/03/381 |заглавие=Астрономия. Книга 2 |часть=Планеты. 42.3 |archive-date=2019-07-28 |access-date=2019-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190728221532/https://proza.ru/2012/02/03/381 |url-status=live }}</ref><ref>{{книга|заглавие=Николай Коперник |ответственный=Р. Г. Базурин |ссылка часть= |автор=[[Веселовский, Иван Николаевич|Веселовский И. Н.]] |часть=Коперник и планетная астрономия |год=1973 |место=М. |издательство=[[Знание (издательство, Москва)|Знание]] |серия=[[Новое в жизни, науке, технике (цикл серий)|Новое в жизни, науке, технике. Космонавтика, астрономия]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://chrdk.ru/other/naming_planets |author=Куликов В. |title=Астрономический нейминг: планеты |lang=ru|website=Чердак: наука, технологии, будущее |date=2017-11-21 |access-date=2019-08-03 |archive-date=2019-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803175024/https://chrdk.ru/other/naming_planets |url-status=dead}}</ref>
Римтәи амифологиаҿы Марс аханатә аҿиара анцәахәы иакәын. Ашьҭахь Марс абырзен Арес диеиԥшыншьалахеит, аибашьра анцәахәы иакәны дҟалеит, иара убасгьы апланета Марс ахаҿра аарԥшра далагеит.<ref>{{cite web|url=https://ls.wisc.edu/news/the-myths-and-science-of-mars |title=March, Mars & Martians: The myths and science of the "Red Planet" |author=Kuran S. |website=College of Letters and Science, University of Wisconsin-Madison |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240818123531/https://ls.wisc.edu/news/the-myths-and-science-of-mars/ |archive-date=2024-08-18}}</ref> [[Гай Юлий Гигин|Гигин]] (А. И. Рубан иеиҭагаҿы) уи апланета [[Геракл|Геркулес]] иеҵәа ҳәа дашьҭоуп.<ref name="Гигин" />
Аиндуизм амифологиаҿы, апланета анцәа [[Мангала|Мангала]] ихаршалоуп, [[Шива|Шива]] иԥхӡы ацәыкәбарқәа ирхылҵыз.<ref>{{книга |заглавие=Handbook of Hindu Mythology |ссылка=https://archive.org/details/handbookhindumyt00will |страницы=[https://archive.org/details/handbookhindumyt00will/page/209 209] |издание=Handbooks of World Mythology |издательство=[[ABC-CLIO]] |isbn=1-57607-106-5 |автор=Williams G. M. |год=2003}}</ref>
=== Апопулиартә культураҿы ===
{{main|Марс акультураҿы}}
[[Файл:War-of-the-worlds-tripod.jpg|thumb|200px|Марстәи ахшьапы 1906 шықәсазтәи «[[Война миров|Адунеиқәа реибашьра]]» афранцыз ҭыжьымҭа аҟынтә]]
[[Файл:Amazing stories 194110.jpg|thumb|200px|[[Барсум|Барсумтәи]] асериа аҟынтәи ажәабжь "[[Ллана из Гатола|Марс иумбо ауаа]]" ахҟьа, 1941 шықәса]]
[[Файл:The_Martian_(Weir_novel).jpg|thumb|200px|Ароман «[[Марсианин (роман)|Марсуаҩ]]» актәи аҭыжьымҭа ахҟьа, 2011 шықәса.]]
Марс раԥхьаӡатәи аӡбахәқәа иреиуоуп [[Свифт, Джонатан|Џьонатан Свифт]] ироман «[[Путешествия Гулливера|Гулливер иныҟәарақәа]]» ахԥатәи ахәҭаҿы [[Спутники Марса|Марс амҩанызақәа]] ҩба рыӡбахә ахьиҳәаз - "Лапута, Балнибарби, Лаггнегг, Глуббдоббриб, Иапониа рахь аныҟәара". Ари ашәҟәы Марс шыҟоу астрономиатә хылаԥшрақәа рыла ишьақәырӷәӷәахаанӡа 150 шықәса раԥхьа иахьҭыҵыз инамаданы, ари агәаанагара хыҵхырҭас иамаз аилыркааразы еиуеиԥшым атеориақәа цәырҵит.<ref name="jonathan_swift">{{статья|заглавие=The moons of Mars|автор=Lamont R.|издание=Popular Astronomy|язык=en|год=1925|том=33|страницы=496—499|ссылка=https://adsabs.harvard.edu/full/1925PA.....33..496L|archive-url=https://web.archive.org/web/20221219203952/https://adsabs.harvard.edu/full/1925PA.....33..496L|archive-date=2022-12-19|url-status=live}}</ref>
Марс иазку афантастикатә ҩымҭақәа раԥҵарахьы аинтерес иазҳаит XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭаз, [[Скиапарелли, Джованни Вирджинио|Скиапарелли]] Марстәи [[Марсианские каналы|аканалқәа]] «анааирт» ашьҭахь, уи аҵарауаа рыбжьара аԥсҭазаара мацара акәымкәа, аҿиара змоу ацивилизациа Марс аҿы иҟазар алшоит ҳәа ацәажәарақәа рызцәырнагеит. Уи аамҭаз еицырдыруаз ауаа хыԥхьаӡара рацәала разгәаҭақәеи рҳәамҭақәеи "Марстәи ашоура" ҳәа изышьҭоу рхылҿиааит.<ref name="sagan80">{{книга |заглавие=Cosmos |ссылка=https://archive.org/details/cosmossaga00saga |издательство=[[Random House]] |год=1980 |место=New York, USA |страницы=[https://archive.org/details/cosmossaga00saga/page/107 107] |isbn=0394502949 |автор=[[Саган, Карл|Sagan C.]]}}</ref> Уи аамҭазы иаԥҵан [[Уэллс, Герберт Джордж|Герберт Уелс]] еицырдыруа ироман "[[Война миров|Адунеиқәа реибашьра]]", уа Марс инхоз аԥсра иаҿыз рыпланета аанрыжьырц рҽазыршәон Адгьыл рымпыҵахаларазы. Марс аҟынтәи иааз атәым аӷацәа рқәылара атема адунеи аҭҵаарадырратә фантастикаҿы кырӡа иаларҵәахаз теманы иҟалеит. 1938 шықәсазы ари [[Война миров (радиопостановка)|арҿиамҭа радиола]] Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы ажәабжьқәа рдырраҭара аҳасабала иқәдыргылеит, уи ауаажәларра рыбжьара агәыҭҟьара ду арҵысит, избанзар азыӡырҩцәа аӡәырҩы иҩашьаны ари «анҵамҭа» ҵабыргыс иршьеит.<ref name="lubertozzi_holmsten03">{{книга |год=2003 |заглавие=The war of the worlds: Mars' invasion of earth, inciting panic and inspiring terror from H.G. Wells to Orson Welles and beyond |страницы=3—31 |издательство=Sourcebooks, Inc. |isbn=1570719853 |язык=en |автор=Lubertozzi A., and Holmsten B.}}</ref>
XX-тәи ашәышықәса инаркны, Марс адгьыл аҿы иҟоу еиԥшу аԥсҭазааратә формақәа ахьыҟоу аҭыԥ аҳасабала азхәыцра аиҳараҩык ркультура иахәҭакхеит: ауаажәларратә сфераҿы Марс иазку адыррақәа аҵарадырратә дискурс аҟнытә асахьаркыратә ахь ииасуеит, иҷыдоу “Марстәи адискурс” шьақәгылоит — «Марс апланета ахҳәаа азыҟаҵаразы ишьақәгылоу аформулақәеи амотивқәеи реизга ,апрофессионалтә ҵарауаа рзы мацара акәымкәа, ашәҟәыҩҩцәеи, ашәҟәҭыжьыҩцәеи, урҭ раԥхьаҩцәеи рзгьы еилкаау».<ref>{{статья|ссылка=https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/116183/1/iurg-2022-2-03.pdf|автор=Хоруженко Т. И. |заглавие=«Марсианские» романы в русской фантастике начала XX в. |издание=Известия УрФУ. Серия 2. Гуманитарные науки|год=2022|том=24|номер=2 |doi= 10.15826/izv2.2022.24.2.023 |страницы=44—56 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619152756/https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/116183/1/iurg-2022-2-03.pdf |archive-date=2024-06-19|язык=ru}}</ref>
Америкатәи астроном, насгьы аҭҵаарадырра аларҵәаҩ [[Саган, Карл|Карл Саган]] ишәҟәы «[[Космос (книга)|Космос]]» (1980) аҟны иҩуан: «Марс ҳадгьылтә гәыӷрақәеи ҳшәарақәеи зынҳарԥшуа амистикатә сцена еиԥшхеит». Адгьылтә еилазаара асоциалтә зҵаарақәа асахьаркыратә литература авторцәа Марстәи афонахь ииаргоит, авторитаризм, аколониализм, аимпериализм, агендертәи [[Расизм|арасатәи]] аиҿагыларақәа реиԥш иҟоу атемақәа афантастика иагәылганы ирзааҭгылоит.<ref name="sagan80" /><ref>{{Cite web |url=https://news.asu.edu/20220623-creativity-mars-science-fiction-writing-red-mirror-todays-world |title=Mars science fiction writing is a 'Red Mirror' to today's world |author=Bordow S. |website=[[Университет штата Аризона|ASU]] News |lang=en |date=2022-06-23 |access-date=2024-08-17 |archive-date=2024-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817181132/https://news.asu.edu/20220623-creativity-mars-science-fiction-writing-red-mirror-todays-world |url-status=live }}</ref>
1917—1964 шықәсқәа рзы жәеиза шәҟәы ҭыҵит [[Барсум|Барсума]] иазкыз — ус ахьӡын Марс апланета [[Берроуз, Эдгар|Едгар Раис Берроуз]] иаԥиҵаз афантастикатә дунеи аҟны.<ref>{{cite web |url=https://www.isfdb.org/cgi-bin/pe.cgi?52 |title=Series: Barsoom |website=[[Internet Speculative Fiction Database]] |access-date=2024-08-09|lang=en}}</ref> Иара иҩымҭақәа рҟны Марс аԥсра иаҿу планетак аҳасабала иаарԥшуп, уи анхаҩцәа иааҟәымҵӡакәа зегьы ирабашьуеит аԥсабаратә ресурс хәыҷӡақәа рзыҳәа, марсаа рцивилизациа [[декаданс|адекаданс]] аларҵәоуп, Марс иазку уи аамҭазтәи ароманқәа рҟны лассы-лассы темас иқәгылоу.<ref>{{cite web |url=https://www.erbzine.com/mag14/1405.html |author=Valdron D. |title=Apocryphal Barsooms I: It's ALL The Same Mars |website=ERBzine |lang=en |access-date=2024-08-13 |archive-date=2024-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915140717/https://www.erbzine.com/mag14/1405.html |url-status=live }}</ref> Заатәи асовет литератураҿы Марстәи атема аанарԥшуеит [[Толстой, Алексей Николаевич|Толстои]] иҩымҭа «[[Аэлита (роман)|Аелита]]», уаҟа атәымпланетатә екзотикеи иӷәӷәоу аромантикатә элементи ацәгьаршратә сюжет иацааиуеит, [[Экспорт революции|ареволиуциа аекспорт]] аидеиақәа зларсу. Аурыс сахьаркыратә фантастикаҿы иклассикахаз аҩымҭа ианыԥшуеит ашәҟәыҩҩы ареволиуциа ашьҭахьтәи аурыс дунеи аҿы ахҳәаақәҵара апериод аан дзыниааз аекзистенциалтә кризис.<ref>{{статья |ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/sotsialno-filosofskaya-problematika-fantasticheskoy-prozy-a-n-tolstogo |заглавие=Социально-философская проблематика фантастической прозы А. Н. Толстого |автор=Горохов П. А. |издание=Вестник Оренбургского государственного университета |номер=7 |год=2005 |страницы=49—56 |archive-date=2024-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225022630/https://cyberleninka.ru/article/n/sotsialno-filosofskaya-problematika-fantasticheskoy-prozy-a-n-tolstogo }}</ref>
1938 шықәсазы [[Льюис, Клайв Стейплз|Клаив Стеиплс Лиуис]] иҩит ароман «[[За пределы безмолвной планеты|Аҭынч Планета анҭыҵ]]», Марсҟа аныҟәара иазку, уаҟа аперсонажцәа Адгьыл аҿы аасҭа, иҟәышу аԥстәқәа рыбжьара аицынхаразы еиҳа еинаалоу апринципқәа аадыртуеит.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Out-of-the-Silent-Planet |title=Out of the Silent Planet |author=Schakel P. |website=britannica.com |access-date=2024-08-08 |lang=en |archive-date=2023-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106134047/https://www.britannica.com/topic-content/topic/188217 |url-status=live }}</ref> 1950 шықәсазы иҭыҵыз [[Брэдбери, Рэй|Реи Бредбери]] иҩымҭа «[[Марсианские хроники|Марстәи ахроникақәа]]» — аарла еидҳәалоу хазы игоу ановеллақәа рсериа, иара убасгьы урҭ ирыцло ажәабжьқәа рцикл — адунеитә фантастикаҿы акыр зҵазкуа цәырҵрахеит, кырынтәгьы еиҭаҭыжьын. Ауаҩы изааигәоу апланета аҭҵааратә етапқәеи аԥсра ахықә иқәгылоу ажәытәтәи Марстәи ацивилизациа ахьысреи ртәы зҳәо ацикл убриаҟара еицырдыруа иҟалеит, Марс [[Брэдбери (кратер)|акратерқәа руак]] Бредбери ихьӡ ахырҵо аҟынӡа.<ref name="M-Snob">{{cite web |url=https://snob.ru/art/mars-v-iskusstve-istorii-o-krasnoi-planete-v-muzyke-literature-i-teatre/ |title=Марс в искусстве. Истории о Красной планете в музыке, литературе и театре |author=Ерошкин Ф. |website=[[Сноб (журнал)|Сноб]] |date=2024-04-02 |access-date=2024-06-19|lang=ru}}</ref>
Марси марсааи акинематограф аҿы реиҳа иззааҭгыло темоуп; Марс аҿы ауаа зынио ахҭысқәа рыкәша-мыкәша шәышықәса инареиҳаны акиносахьаҿы асиужеттә цәаҳәақәа дыргылоит. Марс иазку зааӡатәи ҵакы змоу афильмқәа иреиуоуп [[Протазанов, Яков Александрович|Иаков Протазанов]] иҭихыз “[[Аэлита (фильм)|Аелита]]”, америкатәи акиносериал “[[Путешествие Флэша Гордона на Марс|Флеш Гордон Марсҟа иныҟәара]]”. Марсҟа аныҟәара атема 1950-тәи ашықәсқәа рзы мраҭашәаратәи акино аҿы аларҵәара аман, аха анаҩстәи ажәашықәсақәа рзы иабжьаӡит. Ашәҟәы «Марстәи асахьақәа: Апланета ҟаԥшь иазку афильмқәа ҭҵааауа» авторцәа ари аиҭакра Амзахь ииашоу аԥыррақәа ауаажәларраҿы ирызцәырнагаз ашанхареи, насгьы [[Дальний космос|акосмос ҵаула]] атемахь аиасреи ирыдырҳәалоит. XX-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы ауп, ауаатәыҩса ркосмостә перспективақәа рыхәшьара ҿыцла ианыҟаҵаха, Марс атема ианазыхынҳә. Ари аамҭазы уи иазыркит арежиссиор [[Верховен, Пол|Пол Верховен]] ифантастикатә боевик “[[Вспомнить всё (фильм, 1990)|Зегьы угәаларшәа]]”, [[Шварценеггер, Арнольд|Арнольд Шварценеггер]] ароль хада ахьынаигӡоз, Филипп [[Дик, Филип Киндред|Дик]] иажәабжь “[[Мы вам всё припомним|Ҳара шәара зегьы шәгәалаҳаршәоит]]” шьаҭас измаз, уаҟа афырхаҵа хада Марс аҭаара деилаҳауеит, аиҿкаара дазааҭгылоит, имаӡоу агентк иаҳасабала Марсҟа аныҟәара иазку агәалашәарақәа ихшыҩ аҭагалара идызгало; [[Хайнлайн, Роберт|Роберт Хаинлаин]] ироманқәа рыла иҭыхыз "[[Красная планета (фильм)|Апланета Ҟаԥшь]]"; насгьы арежиссиор [[Де Пальма, Брайан|Браиан Де Пальма]] ифантастикатә фильм «[[Миссия на Марс|Марсҟа амиссиа]]», ари апланетахь арыцҳара ашьҭахь раԥхьатәи аекспедициа иақәшәаз Марстәи аиқәырхаратә миссиа иазкуп.<ref name="Первушин">{{статья|заглавие=Многоликий Марс |автор=[[Первушин, Антон Иванович|Первушин А.]] |издание=[[Если (журнал)|Если]] |номер = 10 (164) |год=2006 |страницы=122—132}}</ref><ref>{{книга|ссылка часть=https://books.google.ca/books?id=UmurtAEACAAJ&lpg=PP1&pg=PT22#v=onepage&q&f=false |часть=Conformity, Survival and Hope |заглавие=Martian Pictures: Analyzing the Cinema of the Red Planet |автор=Stanley O., Michalski N. L., Roth L., and Steven J. Zani S. J. |язык=en |год=2018 |место=Jefferson, NC |издательство=McFarland & Company |isbn=978-0-7864-9893-2 |страницы=14—15}}</ref><ref name="M-Snob" /><ref name="Первушин" /><ref name="M-RBC">{{cite web |url=https://style.rbc.ru/impressions/571f30ce9a79473d66b838ab |title=Как Красная планета повлияла на популярную культуру |author=Петренко Д., Потапова Т., Новикова А., Курманаева А., Пантыкин А. |website=РБК |date=2016-03-14 |access-date=2024-06-19 |lang=ru |archive-date=2024-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619152750/https://style.rbc.ru/impressions/571f30ce9a79473d66b838ab |url-status=live }}</ref>
Марс зныкымкәа акомпиутертә хәмаррақәа рзы ҭыԥны иҟалахьеит. Еиҳа еицырдыруа ҿырԥштәуп —''[[Doom (игра, 1993)|Doom]]'', зыхьӡ наҩхьоу ашутер, уаҟа афырхаҵа хада Марсҟа дахыган, аҭынч уааԥсыра реихсразы адҵа ҟазҵаз афцар даниҿагыла ашьҭахь. Марс аҿы имҩаԥысуаз аҩбатәи еицырдыруа ахәмарратә проект —''[[Red Faction|Red Faction]]'ауп. Ахәмарра аҭагылазаашьа инақәыршәаны, XXI-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы ауаатәыҩса Марс рымпыҵархалеит, насгьы Апланета Ҟаԥшь аҟынтәи амаден аҭгара иалагеит.<ref name="M-RBC" /> Зыхҭысқәа Марс аҟны имаԥысуа егьырҭ ахәмаррақәа рыҟнытә, [[Screen Rant|Game Rant]] ахҳәааҟаҵаҩ Софи Мак-Евои иалылкаауеит «[[Destiny (игра)|Destiny]]» афраншиза, [[Компьютерная стратегическая игра|аекономикатә стратегиа]] «[[Surviving Mars|Surviving Mars]]», [[Шутер от первого лица|актәи ахаҿы ала ашутерқәа]] «[[Call of Duty: Infinite Warfare|Call of Duty: Infinite Warfare]]» иара убас «[[Far Cry 5|Far Cry 5: Lost on Mars]]», [[Action RPG|арольқәа змоу аекшен]] «[[Mass Effect 3|Mass Effect 3]]».<ref>{{Cite web|url=https://gamerant.com/best-games-set-on-mars/ |title=7 Best Games Set On Mars |author=McEvoy S. |website=Game Rant |lang=en |date=2023-01-07 |access-date=2024-08-16}}</ref>[[Файл:Чашник Космос.jpg|thumb|right|200px|[[Чашник, Илья Григорьевич|Илиа Чашник]]. [[Красный круг на чёрной поверхности|Агьежь ҟаԥшь ахҟьа еиқәаҵәаҿы]], 1925 шықәса]]
Марс атема амузыкаҿгьы иуԥылоит. [[Холст, Густав|Густав Т.Хольст]] исимфоникатә сиуит “[[Планеты (Холст)|Аланетақәа]]” аҟны иара хазы игоу ахәҭа “Марс, аибашьра аӡбахә аазго” азылхуп.<ref>{{статья|jstor=3701637 |заглавие=London Concerts |ссылка=https://archive.org/details/sim_musical-times_1919-04-01_60_914/page/n32 |издание=[[The Musical Times]] |язык=en |год=1919 |том=60 |номер=914 |страницы=178—180 |archive-url=https://www.jstor.org/stable/3701637 |archive-date=2019-01-22}}</ref><ref>{{книга|ссылка=https://archive.org/details/thematiccatalogu0000hols/page/n5/mode/2up |автор=Holst I. |заглавие=A Thematic Catalogue of Gustav Holst’s Music |язык=en |место=London |издательство=Faber Music |год=1974}}</ref> Марс 1970-тәи ашықәсқәа ралагамҭазтәи [[Боуи, Дэвид|Девид Боуи]] ирҿиараҿы лассы-лассы иуԥылоит. Убас, уи аамҭазы дызцықәгылоз агәыԥ иахьӡын «Spiders From Mars», насгьы альбом ''[[Hunky Dory|Hunky Dory]]'' ашәа "[[Life on Mars?|Life on Mars?]]" агәылалеит. Авангардтә композитор [[Sun Ra|Sun Ra]] иусумҭа ''Blues On Planet Mars'' апланета иазикит.<ref name="M-Snob" />
Автоматикатә планетабжьаратә станциақәа рыла Марс аҭҵаара ианалага, апланета иазку аҵабырг дыррақәа анроу ашьҭахь, аиҳараҩык ркультураҿы иҟаз Марсахь аинтерес ԥсыҽымхеит, аха еиҳа иреалтәхеит. Ҳаамҭазтәи аусумҭақәа, иаҳҳәап, [[Робинсон, Ким Стенли|Ким Стенли Робинсон]] иҩымҭа «[[Марсианская трилогия|Марс Атрилогиа]]» (1992–2000) иара убас [[Вейр, Энди|Енди Веира]] иҩымҭа «[[Марсианин (роман)|Марсуаҩ]]» (2011) реиԥш иҟоу, ауаа Марс аԥсҭазаара иадраабырц рҽаназыршәо изықәшәо ауадаҩрақәа ҷыдала ирзааҭгылоит.<ref name=":M-lit">{{Статья|автор=Rabkin E.|заглавие=In thrall to the Red Planet|ссылка=|язык=en|издание=BBC History|год=2017|выпуск=1|страницы=64—67|issn=}}</ref> Уи адагьы, акосмостә епоха алагамҭа инаркны [[Космическое искусство|акосмостә ҟазара]] ажанр ахы акит. СССР аҟны ари ажанр аҿы аԥхьагылара змоу асахьаҭыхҩы [[Соколов, Андрей Константинович (художник)|Андреи Соколов]] америкатәи асахьаҭыхҩы Роберт Макколл дицны Марс аҭҵаара иазку аусумҭақәа рсериа аԥырҵеит.<ref>{{статья|ссылка=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/z-s/1960/sok.html|заглавие=Художник-фантаст|archive-date=2009-03-08|издание=[[Знание — сила]]|год=1960|номер=5|archive-url=https://web.archive.org/web/20090308070308/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/z-s/1960/sok.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{статья |ссылка=https://epizodyspace.ru/bibl/tehnika_-_molodyoji/1989/2/12-14.html |заглавие=Кооперация по знакомству. Советский и американский художники работают вместе |автор=Кулешов А. |издание=[[Техника — молодёжи]] |год=1989 |номер=2 |страницы=12—14 |access-date=2024-08-11 |язык=ru |archive-date=2025-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251027213703/https://epizodyspace.ru/bibl/tehnika_-_molodyoji/1989/2/12-14.html |url-status=dead }}</ref> [[Дюссельдорфская школа фотографии|Диуссельдорфтәи афотоҭыхратә школ]] ахаҭарнак хадацәа руаӡәк, ахәаԥшцәа перспектива ҿыцқәа рыдгаларазы, аус рыдуланы, иԥсахны НАСА аҳәынҭқарратә архивқәа зхы иазырхәаз, еицырдыруа иусумҭа «ma.r.s» аԥиҵеит, амҩаныза [[Mars Reconnaissance Orbiter|Mars Reconnaissance Orbiter]] иҭнахыз аиқәаҵәа-шкәакәа фотосахьақәа ихы иархәаны.<ref>{{cite web |url=https://lab.cccb.org/en/art-on-mars-from-the-optimism-of-space-art-to-the-capitalist-logic-of-contemporary-art/ |title=Art on Mars: from the optimism of Space Art to the capitalist logic of contemporary art |author=Camañes D. |website=CCCB Lab |date=2021-03-16 |access-date=2024-08-11 |lang=en |archive-date=2024-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805212415/https://lab.cccb.org/en/art-on-mars-from-the-optimism-of-space-art-to-the-capitalist-logic-of-contemporary-art/ |url-status=live }}</ref>
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|refs=
<ref name="darling_marspoles">{{cite web
|author=Darling D. J.
|title=Polar caps of Mars
|lang=en
|website = Encyclopedia of Astrobiology, Astronomy, and Spaceflight
|url=https://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/Marspoles.html
|archive-url=https://web.archive.org/web/20211224050006/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/Marspoles.html
|archive-date=2021-12-24
|access-date=2025-02-01
|url-status=live
}}</ref>
<ref name="Barlow_2008">{{книга
|автор = Barlow N.
|часть = Geology
|ссылка =
|заглавие = Mars: An Introduction to its Interior, Surface and Atmosphere
|ответственный =
|издательство = Cambridge University Press
|год = 2008
|pages = 151—161
|allpages = 264
|isbn = 9780511536069
|doi = 10.1017/CBO9780511536069.006
|серия = Cambridge Planetary Science
}}</ref>
<ref name="Mahajan_2005">{{книга
|автор = Mahajan R. A.
|заглавие = Modelling Martian Polar Caps. Dissertation zur Erlangung des Doktorgrades der Mathematisch-Naturwissenschaftlichen Fakultäten der Georg-August-Universität zu Göttingen
|место = Göttingen
|издательство =
|язык = en
|год = 2005
|pages = 4
|allpages = 99
|isbn = 3-936586-52-7
|ссылка = https://www.mps.mpg.de/phd/theses/modeling-martian-polar-caps
|серия =
|archive-date = 2018-06-21
|archive-url = https://web.archive.org/web/20180621124209/https://www.mps.mpg.de/phd/theses/modeling-martian-polar-caps
}}</ref>
}}
== Алитература ==
{{refbegin|2}}
* {{книга|название=Атлас планет земной группы и их спутников|ссылка=http://www.planetmaps.ru/ru/projects/onlineatlas|год=1992|страниц=208|место=М.|издательство=Изд. МИИГАиК|заглавие=Архивированная копия|архив=https://web.archive.org/web/20111019165346/http://www.planetmaps.ru/ru/projects/onlineatlas|архив дата=2011-10-19|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111019165346/http://www.planetmaps.ru/ru/projects/onlineatlas|archive-date=2011-10-19}}
* {{книга|автор=[[Бронштэн, Виталий Александрович|Бронштэн В. А.]]|заглавие=Планета Марс|место=М.|издательство=Наука|год=1977|ref=Бронштэн В. А.}}
* {{книга|автор=[[Бурба, Георгий Александрович|Бурба Г. А.]]|название=Номенклатура деталей рельефа Марса|год=1981|страниц=85|место=М.|тираж=1000|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]}}
* {{cite web|date=2005-04-01 |title = Поиск на планете Аэлиты |url = https://www.vokrugsveta.ru/vs/article/667/ |lang=ru|author=[[Бурба, Георгий Александрович|Бурба Г.]]|website=[[Вокруг света]] |archive-url = https://web.archive.org/web/20210305134330/https://www.vokrugsveta.ru/vs/article/667/ |archive-date = 2021-03-05 |access-date=2025-02-01|url-status=dead}}
* {{книга|автор=[[Гребеников, Евгений Александрович|Гребеников Е. А.]], Рябов Ю. А.|заглавие=Поиски и открытия планет|место=М.|издательство=Наука|год=1975|страниц=216|серия=Главная редакция физико-математической литературы|тираж=65000}}
* {{статья|автор=[[Жарков, Владимир Наумович|Жарков В. Н.]], [[Мороз, Василий Иванович|Мороз В. И.]] |ссылка=http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/NATURE/06_00/MARS/MARS.HTM |заглавие=Почему Марс? |издание=[[Природа (журнал)|Природа]] |номер=6 |год=2000}}
* {{книга|автор=Комаров И. А., Исаев В. С.|название=Криология Марса и других планет солнечной системы|год=2010|страниц=296|место=М.|издательство=Научный мир|тираж=500|isbn=978-5-91522-138-2}}
* {{книга|ссылка=https://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ksanfamalite/parad/ksanfomalite-parad-1997.pdf|заглавие=Парад планет|автор=[[Ксанфомалити, Леонид Васильевич|Ксанфомалити Л. В.]]|год=1997|место=М.|издательство=Наука/Физматлит|isbn=5-02-015226-0|часть=Красные пески Марса|ref=Ксанфомалити|archive-date=2025-11-03|access-date=2026-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20251103212854/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ksanfamalite/parad/ksanfomalite-parad-1997.pdf|url-status=dead}}
* {{книга|ссылка=https://www.astronaut.ru/bookcase/books/kuzmin/kuzmin.htm |заглавие=Как устроен Марс |автор=Кузьмин Р. О., Галкин И. Н. |год=1989 |место=М. |издательство=[[Знание (издательство, Москва)|Знание]] |серия=[[Новое в жизни, науке, технике (цикл серий)|Новое в жизни, науке, технике. Космонавтика, астрономия]] |isbn=5-07-000280-5|ref=Кузьмин и Галкин}}
* {{книга|автор=[[Маров, Михаил Яковлевич|Маров М. Я.]]|заглавие=Планеты Солнечной системы|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Наука|год=1986|страниц=320}}
* Родионова Ж. Ф., Илюхина Ю. А. [http://ziv.telescopes.ru/rubric/astronomy/index.html?pub=8 Новая карта рельефа Марса] «Земля и Вселенная» № 2/2005 — гипсометрическая карта полушарий Марса, таблицы латинских и русских терминов и названий форм рельефа Марса.
* {{книга|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|название=Марс: Великое противостояние|год=2004|страниц=240|место=М.|издательство=Физматлит|isbn=5-9221-0454-3}}
* {{статья|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В.]] |ссылка=http://scepsis.ru/library/id_1128.html |заглавие=Нужно ли человеку лететь на Марс? |издание=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]]|год=2007|месяц=03|день=01}}
* {{книга|заглавие=Солнечная система|ответственный=Ред.-сост. [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдин]]|место=М.|издательство=Физматлит|год=2008|страниц=400|isbn=978-5-9221-0989-5}}
* {{книга|автор=Faure G., Mensing T. M. |ссылка=https://books.google.com/books?id=U4FZp6f6q6MC&pg=PA218 |заглавие=Introduction to planetary science: the geological perspective |издательство=Springer |год=2007 |allpages=526 |isbn=978-1-4020-5233-0 |ref=Faure, Mensing}}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [https://zvezdolet.com/planetmodels/mars3d/ Интерактивная трёхмерная модель Марса]
* [https://nau4pop.ru/science/space/solarsystem/stante-svidetelem-kosmicheskoi-istorii-posmotrev-pervuiu-pochti-priamuiu-transliatsiiu-s-marsa.php Прямая трансляция с Красной планеты] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20230714211042/https://nau4pop.ru/science/space/solarsystem/stante-svidetelem-kosmicheskoi-istorii-posmotrev-pervuiu-pochti-priamuiu-transliatsiiu-s-marsa.php |date=2023-07-14 }}, 20-й день рождения Mars Express!{{dmoz|Science/Astronomy/Solar_System/Planets/Mars/}}
* {{cite web|url = https://mars.jpl.nasa.gov/ |title = Mars Exploration Program|lang=en|archive-url = https://web.archive.org/web/20100216233133/http://mars.jpl.nasa.gov/ |archive-date = 2010-02-16 |url-status = dead}} at [[NASA]]
* [https://mars.jpl.nasa.gov/multimedia/ Mars images] by NASA’s Mars Exploration Program{{In lang|en}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Марс| ]]
[[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа илбааз аппаратқәа зҭааз]]
[[Акатегориа:Амратә система апланетақәа]]
[[Акатегориа:Адгьылтә гәыԥтә планетақәа]]
7aa35lov63map6dvfcmdzz3b33x0b6b
Иупитер
0
54468
171864
169513
2026-08-17T19:24:50Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171864
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Иупитер|Иупитер (аҵакы)}}
{{Акарточка Апланета
| название = Иупитер
| символ = Jupiter symbol (black).svg
| тип = апланета
| изображение = Jupiter, image taken by NASA's Hubble Space Telescope, June 2019 - Edited.jpg
| размер изображения = 300px
| подпись под изображением = Иупитер афотосахьа 2019 шықәса рашәарамза 27 рзы ателескоп “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]” аҟынтәи иҭыху
| первооткрыватель =
| место открытия =
| дата открытия =
| способ открытия =
| открытие-ref =
| орбита-ref =
| эпоха =
| перигелий = 7,405736{{e|8}} км(4,950429 а.е.)<ref name="jupiter-info"/>
| афелий = 8,165208{{e|8}} км(5,458104 а.е.)<ref name="jupiter-info"/>
| периапсида =
| апоапсида =
| большая полуось = 7,785472{{e|8}} км(5,204267 а.е.)<ref name="nasa-jupiter">{{cite web |url=https://www.nasa.gov/worldbook/jupiter_worldbook.html |url-status=dead |title=Jupiter — NASA|lang=en |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050105155019/http://www.nasa.gov/worldbook/jupiter_worldbook.html |archive-date=2005-01-05 }}</ref>
| эксцентриситет = 0,048775<ref name="jupiter-info"/>
| сидерический период = 4332.589 мшы (11.8618 шықәса)<ref name="jupiter-info"/>
| синодический период = 398.88 мшы<ref name="jupiter-info"/>
| орбитальная скорость = 13.07 км/с (ибжьаратәны)<ref name="jupiter-info"/>
| средняя аномалия =
| наклонение = 1.304° (еклиптика иазкны)6.09° (амра аекватор иазкны)
| угловое перемещение =
| долгота восходящего узла = 100,55615°<ref name="jupiter-info"/>
| долгота периастра =
| время периастра =
| аргумент перицентра = 275,066°
| половинная амплитуда =
| чей спутник =
| число спутников = [[Спутники Юпитера|115]]<ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/sats/discovery.html Planetary Satellite Discovery Circumstances] Jet Propulsion Laboratory. [[California Institute of Technology]]. NASA</ref>
| физические характеристики-ref =
| размеры =
| экваториальный радиус = {{formatnum:71492}} ± 4 км<ref name="jupiter-info"/>
| полярный радиус = {{formatnum:66854}} ± 10 км<ref name="jupiter-info"/>
| средний радиус = {{formatnum:69911}} ± 6 км<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007">{{статья
|doi=10.1007/s10569-007-9072-y
|заглавие=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006
|ссылка=https://archive.org/details/sim_celestial-mechanics-and-dynamical-astronomy_2007_98_3/page/155
|том=98
|номер=3
|страницы=155—180
|bibcode=2007CeMDA..98..155S
|язык=en
|тип=journal
|автор=P. Kenneth Seidelmann et al.
|год=2007
|издательство=[[Springer Nature]]
|издание=[[Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy]]
|issn=0923-2958 }}
</ref>
| длина окружности =
| площадь поверхности = 6.21796{{e|10}} км2121.9дгьылтәи
| объём = 1.43128{{e|15}} км31321.3 дгьылтә
| масса = 1.8986{{e|27}} кг317.8 дгьылтә
| плотность = 1326 кг/м³<ref name="jupiter-info"/>
| ускорение свободного падения = 24,79 м/с² (2,535 g)
| первая космическая скорость = 42,58 км/с
| вторая космическая = 59,5 км/с<ref name="jupiter-info"/>
| скорость вращения = 12.6 км/с мамзаргьы {{formatnum:45300}} км/сааҭ
| период вращения = 9.925 сааҭ<ref name="jupiter-info"/>
| наклон оси = 3,13°
| прямое восхождение = 17 ш 52 мин 14 с268.057°
| склонение = 64,496°
| полярная небесная широта =
| полярная небесная долгота =
| альбедо = 0.343 ([[Альбедо Бонда|Бонд]])0.52 ([[Геометрическое альбедо|гео. альбедо]])<ref name="jupiter-info"/><ref name="jupiter-info"/>
| видимая звёздная величина = -1.61 инаркны -2.94 рҟынӡа
| абсолютная звёздная величина = −9,4
| температура на поверхности =
| шкала высоты = 27 км
| состав атмосферы = <table class="transparent">
<tr><td>
89,8±2,0 %</td><td>[[Водород|Аӡри]] (H<sub>2</sub>)
</td></tr><tr><td>
10,2±2,0 %</td><td>[[Гелий|Агелиум]] (He)
</td></tr><tr><td>
~0,3 %</td><td>[[Метан|Аметан]] (СН<sub>4</sub>)
</td></tr><tr><td>
~0,026 %</td><td>[[Аммоний|Аммониум]] (NH<sub>4</sub><sup>+</sup>)
</td></tr><tr><td>
~0,003 %</td><td>[[Дейтерид водорода|Аӡри адеитерид]] (HD)
</td></tr><tr><td>
0,0006 %</td><td>[[Этан|Аетан]] (СН<sub>3</sub>−СН<sub>3</sub>)
</td></tr><tr><td>
0,0004 %</td><td>[[Аӡы|Аӡы]] (H<sub>2</sub>O)
</td></tr><tr><td>
'''Аҵаақәа''':</td><td>
</td></tr><tr><td>
</td><td>[[Аммоний|Аммони]]
</td></tr><tr><td>
</td><td>[[Аӡы|Аӡы]]
</td></tr><tr><td>
</td><td>[[Гидросульфид аммония|Аммониум агидросульфид]] (NH<sub>4</sub>SH)
</td></tr></table>
| атмосфера-ref =
| изображение символа =
| bg = #E8AB79
| малая планета =
| открытие =
| именование =
| именование-ref =
| экзопланета =
| обозначение ЦМП =
| альтернативные имена =
| категория МП =
| орбита = yes
| средний радиус орбиты =
| физические характеристики = yes
| сжатие = 0,06487<ref name="jupiter-info"/>
| температуры =
| имя температуры 1 =
| темп1мин =
| темп1сред =
| темп1макс =
| имя температуры 2 =
| темп2мин =
| темп2сред =
| темп2макс =
| спектральный тип =
| угловой размер = 29,8″—50,1″
| атмосфера =
| давление на поверхности = 20—220 [[Паскаль (единица измерения)|кПа]]<ref>{{статья|автор=National Aeronautics and Space Administration|заглавие=Probe Nephelometer|ссылка=https://www2.jpl.nasa.gov/galileo/messenger/oldmess/2Probe.html|язык=en|издание=Журнал Galileo Messenger|тип=характеристики космического аппарата|издательство=NASA/JPL|год=1983|выпуск=6|archive-date=2009-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090719111109/http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/messenger/oldmess/2Probe.html}}</ref>
}}
[[Афаил:Jupiter New Horizons.jpg|мини|Иупитер адиск зегьы ԥсабаратә ԥштәыла, иреиҳау уи амҩаныза Ганимед аҟынтәи апланета иақәшәо агагеи арымарахьтәи агоризонт аҿы Идуу ашәыта ҟаԥшьи рсахьақәа ацҵаны.]]
[[Афаил:Trouvelot - The Planet Jupiter.jpg|мини|1880 шықәсазтәи Иупитер асахьа]]
'''Иупитер''' — [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] иреиҳау [[планета|планетоуп]]{{Аиасра|Иупитер Амратә система апланетақәа рыгәҭа}}, [[Амра|Амра]] аҟынӡа абжьаӡарала ахәбатәи аҭыԥ ааннакылоит.<ref name="Викитека МСЭ2">''«[[s:МСЭ2/Юпитер, планета|Юпитер, планета]]»'' — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.</ref> [[Сатурн]] еиԥш иаргьы, [[Газовые гиганты|арчытә гигант]] ҳәа иԥхьаӡоуп.
Апланета ауаа ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс ирдыруеит, уи еиуеиԥшым акультурақәа рмифологиеи рдинхаҵарақәеи рҿы ианыԥшит: [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиатәи]], [[вавилон|Вавилонтәи]], [[Древняя Греция|Абырзентәи]] уҳәа убас иҵегьы. Иупитер иахьатәи ахьӡ ажәытәӡатәи [[Древний Рим|Рим]] иреиҳаӡоу [[Юпитер (мифология)|адыд-мацәыс анцәахәы]] ихьӡ аҟынтәи иаауеит.{{Аиасра|Аҵара ахьӡи аҭоурыхи}}
Иупитер аҿы иҟоу атмосфератә цәырҵрақәа жәпакы — [[Буря|аԥшацәгьақәа]]{{Аиасра|Атмосфера аныҟәара}}, [[молния|амацәысқәа]]{{Аиасра|Амацәысқәа}}, [[Полярное сияние|аполиартә лашарақәа]]{{Аиасра|Аврора}} — адгьылтәқәа раасҭа масштабла кырӡа еиҳауп. Атмосфераҿы иазгәаҭатәу цәырҵроуп [[Большое красное пятно|Идуу ашәыта ҟаԥшь]]{{Аиасра|Идуу ашәыта ҟаԥшь}} — аԥшасра ӷәӷәаӡа, XIX-тәи ашәышықәса инаркны еилкаау (иҟалап XVII-тәи аахыс акәзаргьы).
Иупитер иамоуп зегьы ианреиҵаха 101 [[Спутники Юпитера|мҩаныза]]{{Аиасра|Амҩанызақәеи амацәазқәеи}}, урҭ рҟынтә ираԥхьатәиу, иагьреиҳау роуп— [[Ио (спутник)|Ио]], [[Европа (спутник)|Европа]], [[Ганимед (спутник)|Ганимед]], [[Каллисто (спутник)|Каллисто]] — [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] 1610 шықәсазы иааиртыз.<ref name=shepard>{{Cite web|lang=ru|url=https://sites.google.com/carnegiescience.edu/sheppard/moons/jupitermoons|title=Scott S. Sheppard - JupiterMoons|website=sites.google.com|access-date=2026-03-25}}</ref>
Иупитер [[Исследования|аҭҵаарақәа]] мҩаԥысуеит адгьылтәи аорбиталтәи [[телескоп|ателескопқәа]] рыла; 1970-тәи ашықәсқәа инаркны, [[НАСА|НАСА]] апланетабжьаратә зондқәа{{Аиасра|Акосмостә ӷбақәа рыла аҭҵаара}} 8 апланетахь идәықәҵан: «[[Пионер (программа)|Апионерцә]]», «[[Вояджер (программа)|Воиаџьерқәа]]», «[[Галилео (КА)|Галилео]]», «[[Юнона (КА)|Иунона]]» уҳәа убас егьырҭгьы.
Иупитер блала иубарҭоу уахынлатәи ажәҩан аҿы [[Амза|Амзеи]] [[Венера|Венереи]] рышьҭахь зегь реиҳа илашо аобиектқәа иреиуоуп.{{Аиасра|Аорбитеи аикәагьежьреи}} Иупитер адиски амҩанызақәеи [[любительская астрономия|астрономцәа-абзиабаҩцәа]]{{Аиасра|Азҿлымҳаратә хылаԥшрақәа}} рзы иалкаау хылаԥшратә обиектқәоуп, избан акәзар урҭ аартрақәа жәпакы ҟарҵеит (1994 шықәсазы Иупитер иаҿаҳаз [[D/1993 F2 (Шумейкеров — Леви)|акомета Шоумеикер-Леви]]{{Аиасра|Ажәҩантә цәеижьқәеи Иупитери реиҿасрақәа}}, мамзаргьы 2010 шықәсазы Иупитер [[Южный экваториальный пояс Юпитера|аҩадатәи аекватортә маҟа]]{{Аиасра|Ацәаҳәақәа}} аӡра).
Иупитер Адгьыл идуу ажәҩантә цәеижьқәа рықәҳара ацәыхьчараҿы [[Гравитационное поле|агравитациатә мҽхакы]] ӷәӷәа абзоурала ароль ӷәӷәа нанагӡоит.<ref name="NKJ202204">''Анна Сдобина''. [https://www.nkj.ru/archive/articles/43675/ «Ты не пройдёшь!» Кто ловит космических странников на пути к Земле] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20230324194518/https://www.nkj.ru/archive/articles/43675/ |date=2023-03-24 }} // [[Наука и жизнь]], 2022, № 4. — С. 10—16.</ref>
[[Афаил:Jupiter in true color.jpg|мини|2000 шықәса ԥхынҷкәынмза 7 рзы НАСА акосмостә ӷба “[[Кассини-Гюйгенс|Кассини]]” иҭнахыз 4 сахьак рыла еизгоу Иупитер асахьа.]]
== Ахылаԥшрақәеи урҭ рҷыдарақәеи ==
=== Аинфраҟаԥшьтә диапазон ===
[[Афаил:Jupiter_imaged_using_the_VISIR_instrument_on_the_VLT.jpg|мини|слева|Иупитер имцу аԥштәқәа аманы инфраҟаԥшьтә сахьаҿы, 5 микрометрла еиуеиԥшым аҿахәҿыхрақәа рҟынтәи иреиӷьу асахьақәа ралхреи реидҵареи рыла иаԥҵоу, ателескоп [[Very Large Telescope|VLT]] аҿы иҟоу ВИСИР ҳәа изышьҭоу амыруга ахархәарала (2016 шықәса, рашәарамза 26)<ref>{{cite web |title=Jupiter Awaits Arrival of Juno |url=http://www.eso.org/public/news/eso1623/ |access-date=2016-06-28 |archive-date=2016-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160628145330/http://www.eso.org/public/news/eso1623/ |url-status=live }}</ref>]]
Аспектр аинфраҟаԥшьтә ҭыԥ аҿы иҟоуп [[Водород|H<sub>2</sub>]], [[Гелий|He]] амолекулақәа рцәаҳәақәа, иара убас егьырҭ еиуеиԥшым ахәҭаҷқәа рцәаҳәақәа. Раԥхьатәи аҩба рхыԥхьаӡара апланета ахылҵшьҭра иазку адыррақәа ргәылакуп, егьырҭ рхыԥхьаӡаратәи рхаҭабзиаратәи еилазаашьа — уи аҩныҵҟатәи аеволиуциа иазку.<ref name="hut">{{статья |автор=Hunt, G. E. |заглавие=The atmospheres of the outer planets |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1983AREPS..11..415H |язык=en |место=London, England |издательство=University College |год=1983 }}</ref>
Аха аӡрии агелии рмолекулақәа [[диполь (электродинамика)|адипольтә момент]] рымаӡам, ус анакәха, абарҭ ахәҭаҷқәа рабсорбциатә цәаҳәақәа убарҭаӡам, аинҟьаратә ионизациа абзоурала ахәлагара аԥыжәара аго иалагаанӡа. Уи ганкахьала, даҽа ганкахьала уахәаԥшуазар, урҭ ацәаҳәақәа [[Атмосфера|атмосфера]] хыхьӡатәи ахҟьақәа рҿы ишьақәгылоит, еиҳа иҵаулоу ахҟьақәа ирызку адыррақәа рымаӡам. Убри аҟнытә, Иупитер аҿы агелиуми аӡрии [[Обилие|рырацәара]] иазку зегь реиҳа зыгәрагоу адыррақәа рҳан илбаауа аппарат «[[Галилео (КА)|Галилео]]» аҟынтәи.<ref name="hut"/>
Иаанхаз аелементқәа ракәзар, урҭ ранализи рырккареи аангьы ауадаҩрақәа цәырҵуеит. Макьаназы инагӡаны гәрагарала аҳәара залшом, иарбан процессқәоу Иупитер атмосфераҿы имҩаԥысуа, насгьы шаҟа иӷәӷәаны урҭ ахимиатә еилазаара ианыруа — аҩныҵҟатәи арегионқәа рҟны еиԥш, адәахьтәи ахҟьаақәа рҿгьы. Уи аспектр еиҳа инарҭбааны арккараҿы иалкаау ауадаҩрақәа цәырнагоит. Аха, еиуеиԥшым аелементқәа рырацәара анырра аҭара зылшо апроцессқәа зегьы ҭыԥантәиуп, насгьы даараӡа иԥкуп ҳәа иԥхьаӡоуп, убри аҟнытә урҭ аматериа ашара шьаҭанкыла аԥсахра рылшом.<ref name="planetreview"/>
[[Афаил:Jupiter_Rotation_Movie_-_Hubble_2015.gif|мини|Иупитер иеикәагьежьуа амодель]]
[[Афаил:PIA02863 - Jupiter surface motion animation 10fps.ogv|мини|Иупитер аҿықә аныҟәара]]
Иупитер иара убас иахылҵуеит (еиҳарак аспектр [[инфракрасное излучение|аинфраҟаԥшьтә]] ҭыԥ аҟны) 60% рыла еиҳаны Амра аҟынтәи иаиууа амчхара аасҭа.<ref name="астрономия-юпитер">{{cite web |url=http://astronom-ntl.narod.ru/astro/soulsys/upiter.htm|title=Астрономия — Юпитер|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100924070620/http://astronom-ntl.narod.ru/astro/soulsys/upiter.htm |archive-date=2010-09-24 |url-status=dead }}</ref><ref name="astro-websib">{{cite web |url=http://astro.websib.ru/sun/Jupiter |title=Юпитер на Астро.вебсиб.ру |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130126224939/http://www.astro.websib.ru/sun/Jupiter |archive-date=2013-01-26 |url-status=dead }}</ref><ref name="elkins-tanton">{{книга |год=2006 |заглавие=Jupiter and Saturn |ссылка=https://archive.org/details/jupitersaturn0000elki_t3r5 |издательство=Chelsea House |место=New York |isbn=0-8160-5196-8 |автор=Elkins-Tanton, Linda T. }}</ref><ref name="guillot04">{{книга
|год=2004 |заглавие=Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere |ссылка часть=https://authors.library.caltech.edu/39188/1/Stevenson_2004p35.pdf |часть=Chapter 3: The Interior of Jupiter |издательство=[[Кембриџь ауниверситет]] Press |isbn=0521818087 |язык=en |автор=Guillot, T.; Stevenson, D. J.; Hubbard, W. B.; Saumon, D. |ответственный=Bagenal, F.; Dowling, T. E.; McKinnon, W. B }}</ref> Абри амчхара зырҿио апроцессқәа ирыбзоураны, Иупитер есышықәс 2 см раҟара еиҵалоит.
П. Боденхеимер (1974) игәаанагарала, апланета раԥхьаӡа акәны ианышьақәгылаз, уи 2-нтә еиҳан, насгьы уи аԥхаррагьы иахьатәи аамҭазы аасҭа акырӡа еиҳан.<ref>{{статья |автор=Bodenheimer P. |заглавие=Calculations of the early evolution of Jupiter |страницы=319 |том=23 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1974Icar...23..319B |access-date=2007-02-01 |doi=10.1016/0019-1035(74)90050-5 |год=1974 |язык=en |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2008-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080309060345/http://adsabs.harvard.edu/abs/1974Icar...23..319B }}</ref>
=== Ацәқәырԥа кьаҿқәа рҵакыра ===
[[Афаил:Jupiter xray ill.jpg|мини|400пкс|Чандра адыррақәа рыла Иупитер агамма-шәахәаркра]]
Иупитер агамма-шәахәаркра аполиартә лашара иадҳәалоуп, иара убасгьы адиск ашәахәаркра. Раԥхьаӡакәны 1979 шықәсазы [[HEAO-2|Еинштеин ихьӡ зху акосмостә лабораториа]] иҭанаҩит.<ref name="x-rayobservation">{{Cite web |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007P%26SS...55.1135B |title=X-rays from solar system objects |access-date=2010-10-30 |archive-date=2008-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121091611/http://adsabs.harvard.edu/abs/2007P%26SS...55.1135B |url-status=live }}</ref>
Адгьыл аҿы арентгени аультрафиолети рҟны аполиартә лашарақәа рҭыԥқәа шамахамзар еиқәшәоит, аха Иупитер аҿы уи аҩыза ҟалаӡом. Арентгентә полиартә лашарақәа рҭыԥ аполиус еиҳа иазааигәоуп, аультрафиолеттә лашарақәа раасҭа. Заатәи ацклаԥшрақәа иаадырԥшит 40 минуҭк ицоз ашәахәаркра аисра, аха анаҩстәи ахылаԥшрақәа рҿы уи ахьыԥшра еиҳа еицәаны иааԥшуеит.
Иупитер аҿы иҟоу [[полярное сияние|авроратә лашарақәа]] ррентгентә спектр акометақәа ррентгентә спектр еиԥшхоит ҳәа агәыӷра ыҟан, аха Chandra аҟны ахылаԥшрақәа иаадырԥшит уи ус шакәым. Аспектр шьақәгылоуп аемиссиатә цәаҳәақәа рыла, 650 еВ азааигәара иреиҳау аҵәыҵәритә цәаҳәақәа рыманы, OVIII ацәаҳәақәа рҿы 653 еВ, 774 еВ раан, OVII аҿы 561 еВ, 666 еВ рҟны. Иҟоуп иара убасгьы аспектралтә ҭыԥ аҟны еиҵоу амчхарақәа раан ашәахәаркра ацәаҳәақәагьы 250 инаркны 350 еВ рҟынӡа, иҟалап урҭ атыҩша мамзаргьы акарбон адиоксид иатәызар.<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRA..11001207E Simultaneous Chandra X ray, Hubble Space Telescope ultraviolet, and Ulysses radi]</ref>
Аурора иадҳәалам агамма-шәахәаркра раԥхьаӡа акәны [[ROSAT|ROSAT]] ахылаԥшрақәа рыла иԥшаан 1997 шықәсазы.<ref name="x-rayobservation"/> Аспектр еиԥшуп аурора аспектр, 0,7 — 0,8 кеВ рҳәааҿы. Аспектр аҷыдарақәа ибзианы иаарԥшуп амратә металлкра змоу 0,4-0,5 кеВ аԥхарра змоу агәыргьынтә плазма амодель ала, Mg<sup>10+</sup>, насгьы Si<sup>12+</sup> аемиссиатә цәаҳәақәа рыцҵаны. Аҵыхәтәантәиқәа рыҟазаара 2004 шықәса жьҭаарамза-абҵарамзақәа рзтәи амра аусура иадҳәалазар ауеит.<ref name="x-rayobservation"/>
Акосмостә абсерваториа [[XMM-Newton|XMM-Newton]] ахылаԥшрақәа иаадырԥшит агамма-спектр аҟныы адиск ашәахәаркра амратә рентгентә шәахәаркра аныԥшра шакәу. Аурорақәа реиԥш акәымкәа, 10 инаркны 100 минуҭк рҟынӡа ашкалақәа рҿы ашәахәаркра аинтенсивра аамҭа-аамҭалатәи аԥсахрақәа ҳәа акгьы ԥшаамызт.
=== Апланета арадиолахылаԥшра ===
[[Афаил:Jupiter.Radio.VLAl.jpg|мини|Иупитер арадиосахьа: илашоу аҭыԥқәа (ашкәакәакәа) — арадио емиссиа [[Радиационный пояс|арадиациатә маҟақәа]] рҟынтәи]]
Иупитер — зегь реиҳа иӷәӷәоу (Амра ашьҭахь) радио хыҵхырҭоуп Амратә системаҿы адециметр-метртәи ацәқәырԥа аурақәа рдиапазон аҟны. Арадиошәахәаркра зныкҟьаратәи аҟазшьа амоуп, насгьы аԥжәара иреиҳаӡоу аҩаӡараҿы 10<sup>6</sup> [[Янский (единица измерения)|Иански]] инаӡоит.<ref name="heritage"/>
Аԥжәарақәа ҟалоит 5 инаркны 43 МГц рҟынӡа (еиҳарак 18 МГц раҟара), абжьаратәи аҭбаара 1 МГц инаӡоит. Аԥжәара аамҭа кьаҿуп: 0.1-1 с инаркны (зны-зынла 15 с рҟынӡа). Арадиациа ӷәӷәала аполаризациа амоуп, еиҳарак агьежь аҿы, аполаризациа аҩаӡара 100% инаӡоит. Амагнитосфера аҩнуҵҟа иҵәиуа Иупитер иазааигәоу амҩаныза Ио ала ашәахәаркра амодулиациа гәаҭоуп: Ио Иупитер иазкны [[Элонгация (астрономия)|аелонгациа]] азааигәара ианыҟоу, аԥжәара алыршара еиҳа иауеит. Ашәахәаркра амонохроматикатә ҟазшьа иаанарԥшуеит иалкаау аиҭаҟалара, еиҳарак [[Гирочастота|гироеиҭаҟалара]]. Ашәахәа ӷәӷәа аԥхарра (зны-зынла 10<sup>15</sup> К инаӡо) азы иаҭахуп аколлективтә еффектқәа ([[мазер|амазерқәа]] реиԥш) радыԥхьалара.<ref name="heritage"/>
Миллиметр-сантиметр кьаҿк рыбжьара Иупитер арадиошәахәаркра аԥхарратә ҟазшьа амоуп, аха алашаратә ԥхарра маҷк еиҳауп аиҟаракапантә аасҭа, уи аҩныҵҟантәи аԥхарра ацара аанарԥшуеит. ~9 см ацәқәырԥақәа рҟынтәи, T<sub>b</sub> (арлашара аԥхарра) еизҳауеит — ицәырҵуеит иԥхарратәым ахәҭаҷ, Иупитер амҳалдызтә мҽхакы аҟны абжьаратәи амчхара ~30 МеВ аманы арелативисттә хәҭаҷқәа рсинхротронтә радиациа иадҳәалоу; 70 см ацәқәырԥаҿы, T<sub>b</sub> ~5{{e|4}} K арбаганӡа инаӡоит. Ашәахәаркра ахыҵхырҭа апланета аҩганкгьы рҟны ҩ-мҳап еиҵыхк асахьа аманы иҟоуп, уи арадиациа амагнитосфератә хылҵшьҭра иадыргоуп.<ref name="heritage">{{cite web |url= http://heritage.sai.msu.ru/ucheb/Rudnickij/4.htm |title= Конспект лекций по радиоастрономии. Глава 4 |publisher= «HERITAGE — астрономия, астрономическое образование с сохранением традиций» |access-date= 2010-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616001200/http://heritage.sai.msu.ru/ucheb/Rudnickij/4.htm |archive-date= 2013-06-16 |url-status= dead }}</ref><ref>{{статья |автор=Michel, F. C. |заглавие=The astrophysics of Jupiter |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1979SSRv...24..381M |язык=en |место=Houston, Tex. |издательство=Rice University |год=Dec 1979 |archive-date=2017-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025061329/http://adsabs.harvard.edu/abs/1979SSRv...24..381M }}</ref>
=== Агравитациатә потенциал аԥхьаӡара ===
Аԥсабаратә мҩанызақәа рныҟәара ахылаԥшрақәа рыла, иара убасгьы акосмостә ӷбақәа рцашьамҩақәа ранализ ала, Иупитер агравитациатә ҭыԥ еиҭашьақәыргылазар ҟалоит. Уи асфера-симметриатә еиԥшым апланета ирласны иахьеикәагьежьуа иахҟьаны. Абжьааԥны, агравитациатә потенциал [[Многочлены Лежандра|Лежаандр иполиномқәа]] рыла аихшара аҳасабала иаарԥшуп:<ref name="planetreview">{{статья |автор=Tristan Guillot, Daniel Gautier. |заглавие=Giant Planets |ссылка=https://arxiv.org/abs/0912.2019 |язык=en |год=2009-12-10 |archive-date=2018-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180628211949/https://arxiv.org/abs/0912.2019 }}</ref>
{| class="wikitable" align="right" style="text-align:center"
! ''J<sub>n</sub>'' || ''J''<sub>2</sub> || ''J''<sub>4</sub> || ''J''<sub>6</sub>
|-
! Аҵакы
| 1,4697{{e|−2}} || −5,84{{e|−4}} || 0,31{{e|−4}}
|}
: <math>V_\text{ext}(r, \theta) = - \frac{GM}{r} \left(1 - \sum_{i=1}^\infty \left(\frac{R_\text{eq}}{r}\right)^i J_i P_i(\cos\theta) \right),</math>
агравитационтә константа ахьыҟоу — апланета акапан — апланета агәҭанӡа абжьаӡара, — аекватортә радиус, — аполиартә кәакь, — Лежандр иполином, насгьы аихшаратә коеффициентқәа.
Аппаратқәа «[[Пионер-10|Пионер-10]]», «[[Пионер-11|Пионер-11]]», «[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]», «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]», [[Галилео (КА)|Галилео]], [[Кассини (КА)|Кассини]] рыԥырраан, агравитациатә потенциал аԥхьаӡаразы хархәара рыҭан: аппаратқәа р-[[эффект Доплера|Доплертә еффект]] ашәара (урҭ рыццакыра агәаҭаразы), асахьа, аппаратқәа иаарышьҭуа, рҭыԥқәа реилкааразы, Иупитери уи амҩанызақәеи ирҿырԥшны, [[РСДБ|абаза ауӡақәа змоу арадиоинтерферометриа]].<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2001DPS....33.1101J The Gravity Field of the Jovian System and the Orbits of the Regular Jovian Sate].</ref><ref name="gravityfield">[http://adsabs.harvard.edu/abs/1985AJ.....90..364C Gravity field of the Jovian system from Pioneer and Voyager tracking data].</ref> «Воиаџьер-1», «Пионер-11» рзы Идуу ашәыта ҟаԥшь агравитациатә ныррагьы хшыҩзышьҭра аҭатәхеит.
Уи адагьы, адыррақәа аус рыдулараан, Галилеи имҩанызақәа Иупитер агәҭа иаакәыршаны рныҟәара иазку атеориа аҵабыргра иақәгәыӷлатәуп. Ииашоу аҳасабрақәа рзы, иара убасгьы проблема дууп [[Эффект Пионеров|агравитациатә ҟазшьа змам аццакра]]гьы ҳасаб азура.<ref name="gravityfield"/>
Агравитациатә ҭыԥ аҟазшьала апланета аҩныҵҟатәи аилазаашьагьы алацәажәара ҟалоит.<ref name="theorygigantplanets1">
{{статья |ссылка= http://adsabs.harvard.edu/abs/2002ARA%26A..40..103H |автор=Hubbard, W. B.; Burrows, A.; Lunine, J. I. |заглавие=Theory of Giant Planets |страницы= 112—115 }}</ref>
== Иупитер Амратә система апланетақәа рыгәҭа ==
=== Акапан ===
<imagemap>
Image:МассаПланетСолнечнойСистемы.svg|thumb|left|350px|Масса Юпитера в 2,47 раза превосходит массу остальных планет Солнечной системы{{efn|Исходные данные по массам планет: [[:Афаил:МассаПланетСолнечнойСистемы.svg]]}}
rect 282 22 610 52 [[Солнечная система]]
rect 34 385 148 448 [[Юпитер]]
rect 353 63 461 121 [[Сатурн]]
rect 459 160 553 221 [[Нептун]]
rect 459 293 548 351 [[Уран (планета)]]
rect 567 163 737 182 [[Юпитер]]
rect 567 187 737 209 [[Сатурн]]
rect 567 215 726 238 [[Нептун]]
rect 569 243 706 263 [[Уран (планета)|Уран]]
rect 567 269 720 292 [[Земля]]
rect 568 296 732 320 [[Венера]]
rect 567 322 708 346 [[Марс]]
rect 566 348 747 372 [[Меркурий]]
desc bottom-left
</imagemap>
Иупитер Амратә системаҿы иреиҳау [[планета|планетоуп]], насгьы [[Газовые планеты|рчытә гигант]]уп.<ref name="астро-азбука"/><ref name="jupiter-info"/> Уи аекватортә радиус 71,4 нызқь км ыҟоуп, [[Адгьыл|Адгьыл]] арадиус 11,2-нтә еиҳауп.
Иупитер заҵәык ауп Амреи иареи [[центр масс|змассатә гәыцә]] [[Амра|Амра]] анҭыҵ иҟоу, насгьы [[Солнечный радиус|Амра арадиус]] 7% раҟара иацәыхараны иҟоу.
Иупитер акапан Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа зегьы рыкапан еилаҵаны аасҭа 2,47-нтә еиҳауп, Адгьыл акапан аасҭа — 317,8-нтә еиҳауп, насгьы Амра акапан аасҭа 1000-нтә раҟара еиҵоуп. Аилаӷәӷәара (1326 кг/м3) Амра аилаӷәӷәара иаҟароуп, насгьы Адгьыл аилаӷәӷәара (5515 кг/м3) аасҭа 4,16-нтә еиҵоуп. Уи аан, абжьааԥны аԥсҭҳәақәа хыхьтәи рыхҟьа ҳәа ирыԥхьаӡо акапан амч Адгьыл атәы аасҭа 2,4-нтә еиҳауп: иаҳҳәап, 45 кг акапан змоу ацәеижь, Адгьыл аҟны ахьанҭара 100 кг змоу ацәеижь ахьанҭара иаҟарахоит. Ари иашьашәалоит Иупитер аҿы зхы иақәиҭу акаҳара аццакра 24.79 м/с2, Адгьыл аҿы 9.8 м/с2.<ref>{{cite web |url=http://parsek.com.ua/yupiter/ |title=Юпитер |publisher=Parsek.com.ua |lang=ru |access-date=2011-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314061025/http://parsek.com.ua/yupiter/ |archive-date=2011-03-14 |url-status=dead }}</ref><ref name="astrogalaxy.ru"/><ref name="jupiter-info"/><ref name="астро-азбука"/><ref name="jupiter-info"/><ref name="nasa-jupiter"/><ref name="jupiter-info"/>
Уажәтәи аамҭазы иаҳдыруа [[Экзопланета|аекзопланетақәа]] реиҳарак массалеи шәагаалеи Иупитер иаҿурԥшыртә иҟоу, убри аҟнытә уи акапан ('''M<sub>J</sub>''') арадиус ('''R<sub>J</sub>''') урҭ рпараметрқәа раарԥшразы иманшәалоу ашәага-загақәа раҳасабала рхы иадырхәоит.<ref>Георгий Бурба «[http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/2854/ Оазисы экзопланет] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100526223030/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/2854/ |date=2010-05-26 }}». // Журнал «Вокруг света» № 9 (2792), Сентябрь 2006</ref>
==== Иупитер "иалымҵыз аеҵәа" аҳасабала ====
[[Афаил:Jupiter-Earth-Spot comparison.jpg|мини|200px|Адгьыли Иупитери реиҿырԥшратә шәагаақәа]]
Атеориатә модельқәа иаҳдырбоит Иупитер акапан иҵабыргу иара акапан аасҭа акырӡа еиҳазҭгьы, уи апланета шеиҵанацалоз. Акапанаҿы аԥсахра маҷқәа арадиус аҿы хразлоу аԥсахрақәа аанагаӡом. Аха, Иупитер акапан иҵабыргу иара акапан аасҭа ԥшьынтә еиҳазҭгьы, усҟан апланета аилаӷәӷәара убриаҟара еизҳауан, еизҳауа [[гравитация|агравитациа]] анырра ала апланета ашәагаа акырӡа имаҷхон. Абасала, Иупитер, аиԥш зеиԥшу аилазаареи аҭоурыхи змоу апланета иамоу адиаметр иреиҳау адиаметр амоуп. Еиҳа акапан еизҳацыԥхьаӡа, апланета аилаӷәӷәара убри аҟынӡа иацлалон, [[Формирование звезды|аеҵәа ашьақәгылараан]], Иупитер уажәтәи амасса 50-нтә еиҳаны измоу [[коричневый карлик|акаҳуаԥшшәы змоу карликны]] иҟалаанӡа. Уи астрономцәа Иупитер «иалымҵыз еҵәаны» аԥхьаӡаразы аҿыҵга рнаҭоит, аха еилкаам, Иупитер еиԥш иҟоу апланетақәа рышьақәгылара апроцессқәа иҩбоу аеҵәатә системақәа рышьақәгыларахь иназго апроцессқәа иреиԥшу-иреиԥшыму.<ref name="tristan286">{{статья |заглавие=Interiors of Giant Planets Inside and Outside the Solar System |издание=Science |том=286 |номер=5437 |страницы=72—77 |access-date=2007-08-28 |ссылка=https://www.sciencemag.org/cgi/content/full/286/5437/72 |doi=10.1126/science.286.5437.72 |pmid=10506563 |язык=en |тип=journal |автор=Guillot, Tristan |год=1999 |archive-date=2009-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090917163936/http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/286/5437/72 }}</ref> Иупитер еҵәахарц азы 75-нтә еиҳа идузар акәын, аха зегь реиҳа ихәыҷу еицырдыруа [[красный карлик|акарлик ҟаԥшь]] адиаметр 30% рыла мацара ауп излеиҳау.<ref>{{cite web |url=http://astro-world.narod.ru/solarsystem/jupiter/jupiterall.html |title=Юпитер на Астро-Уорлд |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121033850/http://astro-world.narod.ru/solarsystem/jupiter/jupiterall.html |archive-date=2012-01-21 |lang=ru |url-status=dead }}</ref><ref>{{статья |заглавие=An expanded set of brown dwarf and very low mass star models |том=406 |номер=1 |страницы=158—171 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...406..158B |access-date=2007-08-28 |doi=10.1086/172427 |язык=en |тип=journal |автор=Burrows, A.; Hubbard, W. B.; Saumon, D.; Lunine, J. I. |год=1993 |издание=[[The Astrophysical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2019-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191007024159/http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...406..158B }}</ref><ref>{{cite web |first=Didier |last=Queloz |title=VLT Interferometer Measures the Size of Proxima Centauri and Other Nearby Stars |publisher=European Southern Observatory |date=2002-11-19 |url=https://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2002/pr-22-02.html |url-status=dead |access-date=2007-01-12 |archive-date=2007-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070103234953/http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2002/pr-22-02.html }}</ref>
=== Аорбитеи аикәагьежьреи ===
{| class="wikitable" style="float: right; margin: 1ex 1em 1ex 0"
|+ Иупитер аҿагылара дуқәа 1951 ш. инаркны 2070 шықәсанӡа
|-
!Ашықәс||Арыцхә||абжьаӡара, а. ц.
|-
|1951||Жьҭаарамза 2||style="text-align:center;"|3,94
|-
|1963||Жьҭаарамза 8||style="text-align:center;"|3,95
|-
|1975||Жьҭаарамза 13||style="text-align:center;"|3,95
|-
|1987||Жьҭаарамза 18||style="text-align:center;"|3,96
|-
|1999||Жьҭаарамза 23||style="text-align:center;"|3,96
|-
|2010||Цәыббрамза 21||style="text-align:center;"|3,95
|-
|2022||Цәыббрамза 26||style="text-align:center;"|3,95
|-
|2034 ||Жьҭаарамза 1||style="text-align:center;"|3,95
|-
|2046||Жьҭаарамза 6||style="text-align:center;"|3,95
|-
|2058||Жьҭаарамза 11||style="text-align:center;"|3,95
|-
|2070||Жьҭаарамза 16||style="text-align:center;"|3,95
|}
[[противостояние планеты|Аҿагылара]] аан [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟынтәи уԥшуазар, Иупитер иубарҭоу [[Видимая звёздная величина|аеҵәатә мҽхакы]] −2.94<sup>м</sup> инаӡар алшоит, убри аҟнытә уахынлатәи ажәҩан аҿы лашарала [[Амза|Амзеи]] [[Венера|Венереи]] рышьҭахь ахԥатәи аҭыԥ аанызкыло обиектуп. Иреиҳау абжьаӡараҿы, иубарҭоу амҽхак еиҵахоит −1.61<sup>м</sup> аҟынӡа. Иупитери Адгьыли рыбжьара абжьаӡара 588 инаркны -967 миллион километра рҟынӡа аҽаԥсахуеит.<ref>{{Cite web |url=http://www.windows2universe.org/jupiter/statistics.html |title=Jupiter’s Statistics |access-date=2026-07-06 |archive-date=2011-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110528091431/http://www.windows2universe.org/jupiter/statistics.html |url-status=bot: unknown }}</ref>
Иупитер аҿагылара мҩаԥысуеит ес-13 мза. Иупитер аҿагылара дуқәа ҟалоит 12 шықәса рахь знык, апланета аорбита аперигели азааигәара ианыҟоу. Ари аамҭа ацыԥҵәахазы Адгьыл аҟынтәи ахылаԥшҩы изы уи акәакьтә шәагаа 50 [[угловая секунда|кәакьтә секунд]] рҟынӡа инаӡоит, насгьы иара ацырцырра −2.9<sup>м</sup> аасҭа илашоуп.<ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1237912 |title=Астрономический календарь на 2010 год|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918063327/http://astronet.ru/db/msg/1237912 |archive-date=2010-09-18 |url-status=dead |publisher=[[Астронет]] }}</ref>
Иупитери Амреи рыбжьара абжьаратәи абжьаӡара 778.57 миллион км ыҟоуп (5.2 [[Астрономическая единица|AU]]), а [[период обращения|Аикәаҵәира аамҭа]] 11,86 шықәса иаҟароуп. Иупитер аорбита [[Кеплеровы элементы орбиты#Эксцентриситет|аексцентриситет]] 0,0488 ахьыҟоу азы, [[перигелий|аперигелии]] [[афелий|афелии]] рҿы Амра аҟынӡа абжьаӡара аиԥшымзаара 76 миллион км ауп.<ref name="астро-азбука">{{статья |автор=Азбука Звёздного неба. |заглавие=Юпитер |ссылка=http://astro-azbuka.info/astro/solar/jupiter |язык=ru |автор издания=При создании сайта использованы материалы из книги Данлоп С. «Азбука звёздного неба» 1990 г. |тип=статья |издательство=www.astro-azbuka.info |издание= |archive-date=2020-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130204807/http://astro-azbuka.info/astro/solar/jupiter }}</ref><ref name="галактика">{{cite web |url=http://www.great-galaxy.ru/?pg=planets&id=008 |url-status=dead |title=Галактика. Ближний и дальний космос. Юпитер |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319150202/http://www.great-galaxy.ru/?pg=planets&id=008 |archive-date=2012-03-19 }}</ref>
Иупитер аныҟәара аԥырхагахараҿы еиҳарак алагала ҟазҵо [[Сатурн|Сатурн]] ауп. Актәи аԥырхага хкы — шәышықәсатәуп, ~70 нызқь шықәса амасштаб аҿы аус зуа, Иупитер аорбита аексцентриситет 0.02 инаркны 0.06 рҟынӡа иаԥсахуеит, насгьы аорбита анаара ~1° инаркны 2° рҟынӡа иаԥсахуеит. Аҩбатәи аԥырхага хкы — [[Орбитальный резонанс|аиԥҟьаратә]], 2:5 иазааигәоу аизыҟазаашьа змоу (аҿарҵәи ашьҭахь хә-дыргак рҟынӡа аҵабыргра аманы - 2:4.96666).<ref>{{статья |автор=Rory Barnes & Thomas Quinn |заглавие=THE (IN)STABILITY OF PLANETARY SYSTEMS |ссылка=http://cds.cern.ch/record/705488/files/0401171.pdf |язык=en |место=[[Сиэтл|Seattle]], [[Вашингтон (штат)|WA]] |издательство=Dept. of Astronomy, [[Вашингтонский университет|University of Washington]] |год=JANUARY 12, 2004 |страницы=30 |doi=10.1086/421321 |arXiv=astro-ph/0401171 |archive-date=2018-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726143826/http://cds.cern.ch/record/705488/files/0401171.pdf }}</ref><ref>{{книга |автор=Roy, A. E. & Ovenden, M. W. |заглавие=On the occurrence of commensurable mean motions in the solar system |язык=en |ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1954MNRAS.114..232R/0000234.000.html |издательство=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |том=114 |серия=SAO/NASA Astrophysics Data System (ADS) |allpages=232 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304231837/http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1954MNRAS.114..232R/0000234.000.html }}</ref><ref name="динамика">{{книга |автор=Мюррей К., Дермотт С. |заглавие=Динамика Солнечной системы |издательство=Физматлит |год=2010 |страниц=588 |isbn=987-5-9221-1121-8 |тираж=500 }}</ref>
Апланета аекватортә ҟьаҟьара аорбита аҟьаҟьара иазааигәоуп (аҵәира аҵәҩан анаара 3.13° шьақәнаргылоит, 23.45° — Адгьыл атәы), убри аҟнытә Иупитер аҿы [[времена года|ашықәсс аамҭақәа]] рҽеиҭныԥсахлара мҩаԥысӡом.<ref name="jupiter-info"/><ref name="galspace">{{cite web |url=http://galspace.spb.ru/index46.html |title=Юпитер — грозный гигант |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125182959/http://galspace.spb.ru/index46.html |archive-date=2010-11-25 |url-status=dead }}</ref><ref name="сп">{{cite web |url=http://space.rin.ru/articles/html/129.html |title=Строение планеты|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111219073905/http://space.rin.ru/articles/html/129.html |archive-date=2011-12-19 |url-status=dead }}</ref>
Иупитер Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа раасҭа иара иҵәҩан иакәшаны еиҳа лассы иҵәиуеит. Аекватор аҿы аҵәира аамҭа 9 сааҭки 50 минуҭи 30 секунди ыҟоуп, абжьаратәи аҭбаарақәа рҿы — 9 сааҭки 55 минуҭи 40 секунди ауп.<ref>{{Cite web |url=http://www.cmeh.ru/rekord/kosmos/2.html |title=Книга рекордов Гиннесса — космос и космические полёты. |access-date=2010-10-16 |archive-date=2011-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228182737/http://www.cmeh.ru/rekord/kosmos/2.html |url-status=live }}</ref><ref name="БСЭ">{{БСЭ3|статья=Юпитер |автор=Д. Я. Мартынов |том=30}}</ref>
Иара ирласны аҵәира абзоурала, Иупитер аекватортә радиус (71,492 км) 6.49% рыла еиҳауп аполиартә радиус (66,854 км) аасҭа; Абасала, апланета аиҵацалара (1:51.4) шьақәнаргылоит.<ref name="jupiter-info"/>
=== Атмосфераҿы аԥсҭазаара аҟазаара иазку агипотезақәа ===
Иахьазы, Иупитер аҿы аԥсҭазаара аҟазаара ҟалашьа амамшәа иаабоит: атмосфераҿы аӡы амаҷра, аҿықә ӷәӷәа амамзаара, уҳәа убас иҵегьы. Аха, 1970-тәи ашықәсқәа рзы, америкатәи астроном [[Саган, Карл|Карл Саган]] иҳәеит Иупитер атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҿы аммиак шьаҭас измоу аԥсҭазаара ыҟазар шалшо.<ref>{{cite web |url=http://daviddarling.info/encyclopedia/J/Jupiterlife.html |title=Life on Jupiter |publisher=daviddarling.info |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100830084506/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/J/Jupiterlife.html |archive-date=2010-08-30 |url-status=dead }}</ref> Иупитертәи атмосфера аҵаулара маҷқәа рҿгьы, аҳауа аԥхарреи аилаӷәӷәареи даара иҳаракуп, насгьы [[Химическая эволюция|ахимиатә еволиуциа]] иадамзаргьы иҟалар шалшо мап ацәкра ҟалом, избан акәзар ахимиатә реакциақәа рыццакреи рыҟалара алшареи уи иацхраауеит.<ref name="nasa-jupiter"/><ref>''Карл Саган'' «Космос: Эволюция Вселенной, жизни и цивилизации», — СПб: Амфора, 2008, С. 58-61. ISBN 978-5-367-00829-6</ref> Аха, Иупитер аҿы аӡы-акарбондиоксидтә ԥсҭазаара ыҟазаргьы алшоит: аӡы афақь ала ишьақәгылоу аԥсҭҳәақәа зҭоу атмосфера ахҟьаҿы аҳауа аԥхарреи ақәыӷәӷәареи иара убас кырӡа иманшәалоуп. Карл Саган, Е. Е. Салпитери иареи, ахимиеи афизикеи рзакәанқәа рҳәаақәа ирҭагӡаны аҳасабрақәа ҟаҵаны, Иупитер атмосфераҿы иҟазарц зылшо [[Атмосферное животное|х-ԥсҭазааратә формак]] ахҳәаа рзыруит:
* Асинкерцқәа ({{lang-en|sinker}} — «иҵааҟәрыло») иссаӡоу ацәеижьқәа, зеиҿиаара кырӡа лассы имҩаԥысуа, хыԥхьаӡара рацәала ахылҵшьҭрақәа нзыжьуа. Уи абзоурала урҭ рыхәҭак еиқәхоит ишәарҭоу аконвекциатә цәқәырԥақәа ахьыҟоу, асинкерқәа атмосфера ицоу ҵаҟатәи аҟәшақәа рахь ргара зылшо;
* Афлоаетерқәа (анг. floater - “азӡара”) — анкьаԥышҭарчқәа иреиԥшу аорганизм дуқәа (адгьылтә қалақь иаҟароу) роуп. афлоатер аҳауатә макәан аҟынтәи агели ҭганы аӡри ааннажьуеит, уи абзоурала атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҟны иаанхоит. Иара аорганикатә молекулақәа рыла ичалар алшоит, мамзаргьы адгьылтә ҵиаақәа реиԥш ахала урҭ ахылҵыргьы ауеит;
* Ахантерқәа (англыз быз. hunter - “ашәарыцаҩ”) — ишәарыцо ацәеижьқәа, афлоаетерқәа иреиҩаӡо.
== Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа ==
{{See also|Иупитер атмосфера}}
=== Ахимиатә еилазаашьа ===
{|class="wikitable" style="text-align:center; float:left; margin:1ex 1em 1ex 0"
|+ Иупитери Амреи рҿы аӡри иадҳәаланы аелементқәа раларҵәара<ref name="Atreya2003"/>
|-
! Ахәҭаҷ || Амра || Иупитер/Амра
|-
| [[Гелий|He]]/[[Водород|H]] || 0,0975 || 0,807 ± 0,02
|-
| [[Неон|Ne]]/H || 1,23·10<sup>−4</sup> || 0,10 ± 0,01
|-
| [[Аргон|Ar]]/H || 3,62·10<sup>−6</sup> || 2,5 ± 0,5
|-
| [[Криптон|Kr]]/H || 1,61·10<sup>−9</sup> || 2,7 ± 0,5
|-
| [[Ксенон|Xe]]/H || 1,68·10<sup>−10</sup> || 2,6 ± 0,5
|-
| [[Углерод|C]]/H || 3,62·10<sup>−4</sup> || 2,9 ± 0,5
|-
| [[Азот|N]]/H || 1,12·10<sup>−4</sup>
| 3,6 ± 0,5 (8 бар)3,2 ± 1,4 (9—12 бар)
|-
| [[Кислород|O]]/H || 8,51·10<sup>−4</sup>
| 0,033 ± 0,015 (12 бар)0,19-0,58 (19 бар)
|-
| [[Фосфор|P]]/H || 3,73·10<sup>−7</sup> || 0,82
|-
| [[Сера|S]]/H || 1,62·10<sup>−5</sup> || 2,5 ± 0,15
|}
Иупитер аҩныҵҟатәи ахҟьақәа рхимиатә еилазаара ҳаамҭазтәи ахылаԥшратә методқәа рыла еилкаашьа амам, аха атмосфера адәахьтәи ахәҭақәа рҿы ахимиатә элементқәа раларҵәара ииашаны еилкаауп, избан акәзар 1995 шықәса ԥхынҷкәынмза 7 инаркны илбаауа аппарат «[[Галилео (КА)|Галилео]]» ала иҭырҵаауан.<ref>{{cite web |url= http://www.planet4589.org/space/jsr/back/news.267 |url-status= dead |title= Jonathan's Space Report, No. 267 |lang=en |first=Jonathan |last=McDowell |publisher=Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics |date=1995-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513054737/http://www.planet4589.org/space/jsr/back/news.267 |archive-date=2010-05-13 |access-date=2010-10-30}}</ref>
Иупитер атмосфера ихадоу ҩ-хәҭак — амолекулатә ӡрии агелии.<ref name="Atreya2003">{{статья |заглавие= Composition and origin of the atmosphere of Jupiter—an update, and implications for the extrasolar giant planets |издание=[[Planetary and Space Science]]|том= 51 |страницы= 105—112 |doi= 10.1016/S0032-0633(02)00144-7 |ссылка= http://adsabs.harvard.edu/abs/2003P%26SS...51..105A |язык= en |тип= journal |автор= Atreya, S. K.; Mahaffy, P. R.; Niemann, H. B. et al |год= 2003 |archive-date= 2014-08-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140823091129/http://adsabs.harvard.edu/abs/2003P%26SS...51..105A }}</ref>
Атмосфераҿы иҟоуп иара убас имаҷымкәа имариоу аилаҵақәа, иаҳҳәап, [[Аӡы|аӡы]] (H<sub>2</sub>O), [[метан|аметан]] (CH<sub>4</sub>), [[сероводород|атыҩшаӡри]] (H<sub>2</sub>S), [[аммиак|аммиак]] (NH<sub>3</sub>) [[фосфин|афосфин]] (PH<sub>3</sub>).<ref name="Atreya2003" /> Урҭ рхыԥхьаӡара иҵаулоу (10 бар ҵаҟа) атропосфераҿы иаанарԥшуеит Иупитер атмосфера [[углерод|арацәари]], [[азот|азот]], [[сера|атыҩша]], [[кислород|аҵәыҵәри]] рыла 2-4 факторла Амра иаҿырԥшны ишбеиоу.<ref name="Atreya2003"/>
Егьырҭ ахимиатә еилаҵақәа, [[арсин|арсин]] (AsH<sub>3</sub>) насгьы [[Герман (химическое соединение)|агерман]] (GeH<sub>4</sub>), ыҟоуп, аха рыхәҭаа маҷуп.
Аинерттә рчқәа, [[аргон|аргон]], [[криптон|акриптон]], [[ксенон|аксенон]] рконцентрациа Амраҿы урҭ рхыԥхьаӡара аасҭа еиҳауп (шәахә. аиҵаҩра), [[неон|анеон]] аконцентрациа хымԥада еиҵоуп. Иҟоуп рхыԥхьаӡара рацәамкәа имариоу [[Углеводороды|арацәаӡриқәа]]: [[этан|аетан]], [[ацетилен|ацетилени]] [[диацетилен|адиацетилени]], — Иупитер амҳалдызсфера аҟынтәи иааиуа амратә ультрафиалеттә радиациеи еиҵаҵоу ахәҭаҷқәеи рнырра ала ишьақәгыло. [[Диоксид углерода|Арацәари адиоксид]], [[моноксид углерода|арацәари амоноксид]], аӡы атмосфера хыхьтәи ахәҭаҿы, агәаанагара шыҟоуп ала, уаҟа рыҟазаара зыхьҟаз ауп Иупитер атмосфера акометақәа ахьагәыдлаз — иаҳҳәап, [[D/1993 F2 (Шумейкеров — Леви)|Шумеикерцәа-Леви 9]] ркомета еиԥш иҟоу. Аӡы атропосфера аҟнытә аашьа амаӡам, избанзар [[тропопауза|атропопауза]], ацәҟьа хьшәашәа еиԥш аус зуа, аӡы [[стратосфера|астратосфера]] аҩаӡара аҟынӡа ахалара қәҿиарала иаԥхьнарҟәҟәаауеит.<ref name="Atreya2003"/>
Иупитер аԥштәы ҟаԥшь аҽеиҭакрақәа зыхҟьо [[фосфор|афосфор]] ([[красный фосфор|афосфор ҟаԥшь]]), атыҩша, арацәари, [[Органические вещества|аорганика]] реилаҵақәа рыҟазаара акәзар ауеит, атмосфераҿы иҟоу [[Атмосфера Юпитера#Грозы|афымцатә цәырҟьарақәа]] ирыхҟьаны [[Эксперимент Миллера — Юри|ицәырҵуа]]. [[Саган, Карл|Карл Саган]] имҩаԥигаз [[Атмосфера Юпитера|атмосфера]] ҵаҟатәи ахҟьақәа асимуляциа рзызуаз аԥышәараҿы (иаҳа имаҷны) ԥшь-[[Ароматичность|цәаҳәактәи]] [[хризен|ахризен]] аарԥшын акаҳуаԥшшәы змоу [[Толины|атолинқәа]] рыбжьара, насгьы абри аилаҵазы еиҳау ауп [[полициклические ароматические углеводороды|аполициклтәи афҩытә рацәаӡриқәа]], 4 мамзаргьы еиҳаны [[Ароматичность|абензолтә мацәазқәа]] змоу, еиҳа имаҷны иуԥылоит еиҵоу амацәазқәа рхыԥхьаӡара. Аԥштәы даара иахьеиԥшым азы, атмосфера ахимиатә еилазаара еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿгьы еиуеиԥшым ҳәа иԥхьаӡоуп. Иаҳҳәап, иҟоуп «ибоу» насгьы «ицәаакуа» аҭыԥқәа, аӡы афақь еиуеиԥшым ахьыԥхьаӡара ахьыҟоу.<ref name="kirill i mef jup"/><ref name="скулс-келдыш"/><ref name="kirill i mef jup">{{cite web |url= http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=691138 |url-status=dead |title=Юпитер|author= |date= |publisher=[[Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|БЭКМ]] |access-date=2012-04-20 |lang=ru}}</ref><ref>{{статья |автор= [[Саган, Карл|Sagan, C.]] et al. |заглавие= Polycyclic aromatic hydrocarbons in the atmospheres of Titan and Jupiter |ссылка= http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?db_key=AST&bibcode=1993ApJ...414..399S&letter=0&classic=YES&defaultprint=YES&whole_paper=YES&page=399&epage=399&send=Send+PDF&filetype=.pdf |язык= en |издание= [[The Astrophysical Journal]] |тип= [[Научный журнал|рец. науч. журнал]] |год= 1993 |том= 414 |номер= 1 |страницы= [http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1993ApJ...414..399S 399—405] |doi= 10.1086/173086 |bibcode= 1993ApJ...414..399S |issn= 0004-637X |arxiv= |издательство= [[IOP Publishing]] |archive-date= 2022-01-21 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220121055511/https://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?db_key=AST&bibcode=1993ApJ...414..399S&letter=0&classic=YES&defaultprint=YES&whole_paper=YES&page=399&epage=399&send=Send+PDF&filetype=.pdf }}</ref>
{{-}}
=== Аиҿкаашьа ===
[[Афаил:Jupiter interior.png|мини|300px|Иупитер аҩныҵҟатәи аилазаашьа амодель: аԥсҭҳәақәа рыҵаҟа иҟоуп 21 нызқь км рҟынӡа ажәпара змоу аӡрии агелиуми реилаԥса, арчытә фаза аҟынтәи аӡытә фазахь ашьшьыҳәа ииасуа, анаҩс иҟоуп 30-50 нызқь км аҵаулара змоу аӡи аметаллтә ӡрии рыхҟьа. Аҩныҵҟа иҟазар алшоит 20 нызқь км адиаметр змоу агәыцә кьакьа<ref name="galspace"/>]]
Уажәтәи аамҭазы, Иупитер аҩныҵҟатәи аилазаашьа амодель иреиҳау азхаҵара аиуит:
# Атмосфера. Уи хы-хәҭакны еиҟәшоуп<ref name="скулс-келдыш">{{cite web |url= http://schools.keldysh.ru/sch1216/materials/sun_sys_do/jupiter.htm |title= Юпитер. ГОУ СОШ № 1216. Официальный сайт |access-date= 2010-10-05 |archive-date= 2009-06-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090623035312/http://schools.keldysh.ru/sch1216/materials/sun_sys_do/jupiter.htm |url-status= dead }}</ref>:
## [[водород|аӡри]] ала ишьақәгылоу адәахьтәи ахҟьа;
## абжьаратәи ахҟьа, аӡрии (90%), [[Гелий|агелии]] (10%) рыла ишьақәгылоу;
## ҵаҟатәи ахҟьа, аӡри, агели, [[аммиак|аммиак]], [[Аммоний|аоммони]] агидросульфид, [[Аӡы|аӡы]] рыла ишьақәгылоуп, аԥсҭҳәақәа рыхҟьақәа хԥа шьақәзыргыло<ref name="скулс-келдыш"/>:
### Хыхь — иҵааз аммиак иалху аԥсҭҳәақәа ыҟоуп (NH<sub>3</sub>). Иара аԥхарра −145 °C раҟара ыҟоуп, ақәыӷәӷәара 1 атм рҟынӡа ауп<ref name="nasa-jupiter"/>;
### Уи аҵаҟа — аммони агидросульфидтә кристаллқәа (NH<sub>4</sub>HS) рыԥсҭҳәақәа;
### Ҵаҟаӡа — аӡы аҵаа, иҟалап [[Аӡы|аӡы]] ҵаӷа<sup>иаанагозар ҟаалап — ацәыкәбар хәыҷқәа рсахьа змоу</sup>. Ари ахҟьаҿы [[Атмосферное давление|ақәыӷәӷәара]] 1 атм шьақәнаргылоит, аҳауа аԥхарра −130 °C (143 K) раҟара. Абри аҩаӡара аҵаҟа апланета ҵәцаӡам.<ref name="скулс-келдыш"/>
# [[Металлический водород|Аметаллтә ӡри]] ашьаҭа. Ари ашьаҭа аԥхарра аҽаԥсахуеит 6,300 инаркны 21,000 К рҟынӡа, ақәыӷәӷәара 200 инаркны 4000 ГПа рҟынӡа.
# Ахаҳәтә гәыцә.
Ари амодель аргылара шьаҭас иамоуп ахылаԥшратә дыррақәа рсинтез, атермодинамика азакәанқәа рхархәара, насгьы ақәыӷәӷәара ҳаракы аҵаҟеи, аԥхарра ҳарак аҟни иҟоу аматериа иазку алабораториатә дыррақәа рекстраполиациа. Уи шьаҭас иамоу агәаанагара хадақәа:
* Иупитер агидродинамикатә еиҟарараҿы иҟоуп;
* Иупитер атермодинамикатә еиҟарараҿы иҟоуп.
Акапани амчхареи рыхьчара азакәанқәа абарҭ аԥҟарақәа ирыцаҳҵар, еиҟаратәра хадақәа рсистема ҳауеит.
Ари имариоу х-шьаҭак змоу амодел аҳәаақәа ирҭагӡаны, ашьаҭа хадақәа рыбжьара еилыкка аҳәаа ыҟаӡам, аха афазатә еиҭасрақәа рҭыԥқәагьы маҷуп. Убри аҟнытә, ҳара иҳалшоит агәаанагара ҟаҳҵар, апроцессқәа зегьы шамахамзар ирҭыԥантәиуп ҳәа, уи алшара ҳанаҭоит шьаҭацыԥхьаӡа хаз-хазы ахәаԥшра.
==== Атмосфера ====
[[Афаил:Structure of Jovian atmosphere-rus.svg|left|мини|250px|Иупитер атмосфера аилазаашьа]]
[[Афаил:PIA22946-Jupiter-RedSpot-JunoSpacecraft-20190212.jpg|мини|250px|Иупитер [[Большое красное пятно|Идуу ашәыта ҟаԥшь]]и иҭынчым аладатәи агьежьбжеи рҭеиҭыԥш, [[JunoCam|JunoCam]] КА «[[Юнона (космический аппарат)|Иунона]]» иҭнахыз (2019 шықәса, жәабранмза 12)]]
[[Афаил:Hubble_Visible_View_of_Jupiter.jpg|мини|left|250px|Еиуеиԥшым аспектрқәа рыла иҭыху Иупитер атмосфера. Иубарҭоу]]
[[Афаил:Gemini_North_Infrared_View_of_Jupiter.jpg|мини|left|250px|Аинфраҟаԥшьтә]]
[[Афаил:Hubble_Ultraviolet_View_of_Jupiter.jpg|мини|left|250px|Аультрафиолеттә]]
[[Афаил:PIA21641-Jupiter-SouthernStorms-JunoCam-20170525.jpg|мини|right|250px|Акосмостә аппарат “[[Юнона (космический аппарат)]]
[[Афаил:JIRAM_Image_Southern_CPCs.jpg|мини|right|250px|Иупитер Аладатәи аполиус аҟны ациклонтә ԥшацәгьақәа рҭеиҭыԥш, акосмостә ӷба “[[Юнона (космический аппарат)]]
[[Афаил:Cyclone_storms_encircle_Jupiter%27s_North_Pole%2C_captured_in_infrared_light_by_NASA%27s_Juno_spacecraft.png|мини|250px|Иупитер [[Северный полюс Юпитера|Аҩадатәи аполиус]] аҟны ациклонтә ԥшацәгьақәа рҭеиҭыԥш, JIRAM инфраҟаԥшьла иҭнахыз (2020 шықәса, ԥхынгәымза 31)]]
[[Афаил:Juno20180411.jpg|мини|250px|Ари Иупитер Аҩадатәи аполиус 3D аинфраҟаԥшьтә сахьа ауп, JIRAM еизнагаз адыррақәа рыла иаагоуп (2018 шықәса, мшаԥымза 11)<ref>{{Cite web | url=https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7096 | title=NASA's Juno Mission Provides Infrared Tour of Jupiter's North Pole | access-date=2021-01-14 | archive-date=2020-12-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201202165127/https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7096 | url-status=live }}</ref>]]
{{main|Иупитер атмосфера}}
Атмосфераҿы аҳауаԥхарра еиԥшымкәа аизҳара иаҿуп. Уаҟа, Адгьыл аҿы еиԥш, иалкаазар ауеит аекзосфера, атермосфера, астратосфера, атропопауза, атропосфера.<ref name="Ingersoll"/>
Хыхьӡатәи ахәҭақәа рҿы аҳауаԥхарра ҳаракуп; аҵаулаара иацлацыԥхьаӡа ақәыӷәӷәара иазҳауеит, аҳауаԥхарра тропопауза аҟынӡа илеиуеит; Атропопауза инаркны, аҵаулара иацлацыԥхьаӡа аԥхаррагьы ақәыӷәӷәарагьы ирызҳауеит. Адгьыл еиԥш акәымкәа, Иупитер амезосфереи уи иақәшәо амезопаузеи амаӡам.<ref name="Ingersoll">{{cite encyclopedia |last=Ingersoll |first=A.P. |author2=Dowling, T.E. |author3=Gierasch, P.J. |display-authors=etal |title=Dynamics of Jupiter's Atmosphere |year=2004 |editor1=Bagenal, F.| editor2=Dowling, T.E.| editor3= McKinnon, W.B. |encyclopedia=Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere |location=Cambridge |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=0-521-81808-7 |url=https://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/ingersolletal-2004.pdf |ref=Ingersoll |access-date=2019-12-02 |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514221437/https://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/ingersolletal-2004.pdf |url-status=live }}</ref>
[[Афаил:PIA00015 Large Brown Oval.jpg|мини|Идуу агьежьеизыхәхәа каҳуаԥшшәы, 1979 шықәса хәажәкырамза 2 рзы “Воиаџьер-1” иҭнахыз.]]
Иупитер [[Термосфера|атермосфераҿы]] ирацәаны аинтерес зҵоу апроцессқәа мҩаԥысуеит: абраҟоуп апланета радиациала аԥхарра ахәҭак ахьацәыӡуа, абраҟоуп [[Полярное сияние|аурорақәа]] ахьышьақәгыло, абраҟоуп [[ионосфера|аионосфера]] ахьышьақәгыло. 1 нбар ақәыӷәӷәара аҩаӡара уи аҩадатәи ҳәаа ҳәа иԥхьаӡоуп. Иубарҭоу [[Термосфера|атермосфера]] аԥхарра 800-1000 К ауп, уажәазы ари афакттә материал макьана ҳаамҭазтәи амодельқәа рҳәаақәа ирҭагӡаны аилыркаара маиуӡац, избан акәзар урҭ рҿы аԥхарра 400 К еиҳамзароуп. Иупитер архьшәашәарагьы иаабац процессым: аӡри ахатомктәи аион
(H<sub>3</sub><sup>+</sup>), Иупитер ада, Адгьыл аҿы мацара иԥшаау, 3-5 мкм рыбжьара ацәқәырԥақәа рыҩаӡараҿы аспектр абжьаратәи аинфраҟаԥшьтә хәҭақәа рҿы амч ду змоу аемиссиа ҟанаҵоит.<ref name="Miller">{{статья |заглавие=Giant Planet Ionospheres and Thermospheres: the Importance of Ion-Neutral Coupling |издание=Space Sci.Rev. |том=116 |страницы=319—343 |doi=10.1007/s11214-005-1960-4 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005SSRv..116..319M |язык=en |тип=journal |автор=Miller, Steve; Aylword, Alan; and Milliword, George |год=2005 |archive-date=2014-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140823091303/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005SSRv..116..319M }}</ref><ref name="Miller"/><ref>{{cite encyclopedia |url= https://www.lpl.arizona.edu/~yelle/eprints/Yelle04c.pdf |format= PDF |title= Jupiter’s Thermosphere and Ionosphere |first= R.V. |last= Yelle |author2= Miller, S. |isbn= |encyclopedia= Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere |publisher= Cambridge University Press |editor1= Bagenal, F.|editor2= Dowling, T.E.|editor3= McKinnon, W.B. |year= 2004 |access-date= 2019-12-02 |archive-date= 2019-02-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190204152340/http://www.lpl.arizona.edu/~yelle/eprints/Yelle04c.pdf |url-status= live }}</ref>
Илбаауа аппарат аҟынтәи ишиашоу ашәарақәа рыла, иҵәцам аԥсҭҳәақәа аҩадатәи рыҩаӡара ақәыӷәӷәара 1 атмосфера алеи — 107 °C аҳауаԥхарреи амоуп; 146 км аҵаулараҿы - 22 атмосфера, +153 °C. «Галилео» иара убас аекватор аҿы «ашәыта ԥхақәа» аԥшааит. Иҟалап, арҭ аҭыԥқәа рҿы адәахьтәи аԥсҭҳәақәа рыхҟьа ҵаӷазар, еиҳа иԥхоу аҩныҵҟатәи ахәҭақәа убар ауазар.<ref>[https://solarsystem.nasa.gov/galileo/mission/journey-probe.cfm Arrival at Jupiter and the Probe Mission] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20170120080046/http://solarsystem.nasa.gov/galileo/mission/journey-probe.cfm |date=2017-01-20 }} на сайте НАСА</ref>
Аԥсҭҳәақәа рыҵаҟа 7-25 нызқь км аҵаулара змоу ашьаҭа ыҟоуп, уаҟа аӡри хәыҷы-хәыҷла аҭагылазаашьа арчы аҟынтәи аӡахьы иаԥсахуеит, ақәыӷәӷәареи аҳауаԥхарреи реизҳарала (6000 °C рҟынӡа). Арчытә ӡрии аӡри ҟьатеи еиҟәызыҭхо еилыкка иҟоу аҳәаа, ишаабо ала, иҟамзар ҟалап. Уи адунеизегьтәи аӡритә океан еиԥмырҟьаӡакәа аилашра еиԥшзар ауеит.<ref name="shvedun">{{cite web |url= http://www.shvedun.ru/jupiter-3.htm |title= Планета Юпитер, Магнитосфера Юпитера. Наблюдения Юпитера |access-date=2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101129173956/http://shvedun.ru/jupiter-3.htm |archive-date= 2010-11-29 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://podrobnosti.ua/technologies/2008/11/26/568385.html |title=Учёные создали новую модель строения Юпитера |date=2008-11-26|access-date=2010-10-05 |archive-date=2014-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407090321/http://podrobnosti.ua/technologies/2008/11/26/568385.html |url-status=live }}</ref><ref name="астро-азбука"/>
==== Аметаллтә ӡри ашьаҭа ====
[[Металлический водород|Аметаллтә ӡри]] ҟалоит ақәыӷәӷәара ҳаракқәа раан (миллион атмосферак раҟара) насгьы аԥхарра ҳаракқәа раан, аелеқтронқәа ркинетикатә мчхара аӡри аионизациатә потенциал ианахыҳәҳәо. Убри аҟнытә, уи аҟны апротонқәеи аелектронқәеи хазы-хазы иҟоуп, убри аҟынтә аметаллтә ӡри афымцамч мҩангага бзиоуп. Аметаллтә ӡри шьаҭа ажәпара 42-46 нызқь км раҟара иҟоуп.<ref name="строение юпитера"/><ref name="солсис">{{cite web |url=http://www.solsys.ru/yupiter.htm |title= Юпитер и его спутники|access-date= 2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110827205647/http://www.solsys.ru/yupiter.htm |archive-date= 2011-08-27 |url-status= dead }}</ref><ref name="строение юпитера">{{cite web |url= http://www.kosmonews.ru/yupiter/vnutrennee-stroenie-yupitera.-chast-2.html |url-status= dead |title= Внутреннее строение Юпитера. Часть 2 |lang=ru|access-date=2010-10-05 |archive-date= 2016-03-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160305041550/http://kosmonews.ru/yupiter/vnutrennee-stroenie-yupitera.-chast-2.html }}</ref><ref name="астро-ньюс">{{cite web |url=http://yastro.narod.ru/a_news63.htm |url-status= dead |title= Уточняется модель формирования ядра Юпитера |publisher= Астрономические новости |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050305140915/http://yastro.narod.ru/a_news63.htm |archive-date=2005-03-05 }}</ref>
Ари ашьаҭаҿы ицәырҵуа амч ду змоу афымцатокқәа Иупитер амҳалдызтә мҽхак дуӡӡа дырҿиоит. 2008 шықәсазы, [[Калифорнийский университет в Беркли|Беркли иҟоу Калифорниатәи Ауниверситет]] аҟынтәи Реимонд Џьинлози, [[Университетский колледж Лондона|Лондонтәи Ауниверситеттә Коллеџь]] аҟынтәи Ларс Стиксруди, Иупитери Сатурни реиҿкаара амодель ҟарҵеит, уи инақәыршәаны, урҭ рҿы иара убасгьы иҟоуп аихатә гели, уи аихатә ӡри иацланы аиларҭәа шьақәдыргылоит.<ref name="астрономия-юпитер"/><ref name="астро-азбука"/><ref>{{cite web |url= http://www.membrana.ru/lenta/?8509 |title= Недра Юпитера и Сатурна заполнены металлическим гелием |date= 2008-08-07 |publisher= Мембрана.ру |access-date= 2010-09-25 |archive-date= 2010-12-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101219073823/http://www.membrana.ru/lenta/?8509 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= https://lenta.ru/news/2008/08/07/giants/ |title= Внутри Сатурна и Юпитера найден жидкий металлический гелий |date= 2008-08-07 |publisher= [[Lenta.ru]] |access-date= 2010-09-25 |lang= ru |archive-date= 2011-11-03 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111103162812/http://lenta.ru/news/2008/08/07/giants/ |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.great-galaxy.ru/?pg=news5&id=060 |url-status= dead |title= Недра Юпитера и Сатурна заполнены металлическим гелием |date= 2008-08-07 |website= Ближний и дальний космос |publisher=Галактика |access-date= 2010-09-25 |archive-date= 2012-03-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120319145437/http://www.great-galaxy.ru/?pg=news5&id=060 }}</ref><ref>{{cite web |url= http://news.tut.by/world/114493.html |title=Внутри Сатурна и Юпитера найден жидкий металлический гелий |date= 2008-08-07 |website= Новости |publisher= Tut.by |access-date=2010-09-25 |archive-date=2008-12-12 |archive-url= https://web.archive.org/web/20081212184434/http://news.tut.by/world/114493.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{статья |заглавие=Could Jupiter and Saturn Contain Liquid Metal Helium? |ссылка= http://www.optcorp.com/edu/articleDetailEDU.aspx?aid=4 |издательство=OPT Telescopes |nodot=1 |язык=en}}</ref>
==== Агәыцә ====
Апланета аинерциа ишәоу амоментқәа рхархәарала уи агәыцә ашәагааи акапани рыхәшьара ҟаҵазар ауеит. Уажәатәи аамҭазы, агәыцә акапан 10-тә Адгьыл акапан еиҳауп, насгьы ашәагаа 1,5-нтә уи адиаметр еиҳауп ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref name="astro-websib"/><ref name="galspace"/><ref>{{cite web |url= http://www.kosmonews.ru/yupiter/vnutrennee-stroenie-yupitera.-chast-2.html |url-status=dead |title=Внутреннее строение Юпитера. Часть 2. |date=2008-12-07 |publisher=Космоньюс.ру|access-date=2010-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305041550/http://kosmonews.ru/yupiter/vnutrennee-stroenie-yupitera.-chast-2.html |archive-date=2016-03-05 }}</ref>
Иупитер Амра аҟынтәи иоуа амчхара аасҭа кырӡа еиҳаны иҭнажьуеит. Аҵарауаа ргәы ишаанаго ала, Иупитер апланета ашьақәгылараан аматериа аиҵалара апроцесс аҿы ишьақәгылаз аԥхаратә мчхара дуӡӡа аҭаҵәахқәа амоуп. Иупитер аҩныҵҟатәи аилазаашьа уаанӡатәи амодельқәа, апланета иҭнажьуа амчхара мыцхәы аилыркааразы, уи аҵаулараҿы арадиоактивтә ԥхасҭахара мамзаргьы агравитациа анырра аҵаҟа апланета аиҵалара аан амчхара аҭыҵра алнаршон.<ref name="строение юпитера"/><ref name="строение юпитера"/>
==== Ашьаҭабжьаратәи апроцессқәа ====
Ихьыԥшым ашьаҭақәа рҿы апроцессқәа зегьы рҭыԥқәа рышьақәыргылара залшом: атмосфера ахимиатә элементқәа рыҟамзаара, имцхәу ашәахәаркра, уҳәа убас иҵегьы реилыркаара хымԥадатәуп.
Адәахьтәии аҩныҵҟатәии ашьаҭақәа рҿы агели ахьыҟоу аиԥшымра зыхҟьо уи ауп, гели атмосфера аҿы аконденсациа ахьуеит, насгьы ацәыкәбарқәа раҳасабала иҵаулоу аҭыԥқәа рахь иақәшәоит. Ари ацәырҵра адгьылтә қәоура угәаланаршәоит, аха аӡы аҟынтәи акәымкәа, агели аҟынтәи.
[[Афаил:Pioneer 11 jup top.gif|мини|Иупитер аҩадатәи аполиус, [[Пионер-11|Пионер-11]] иҭнахыз.]]
Ааигәа иаарԥшын анеон урҭ ацәыкәбарқәа рылаӡҩара шалшо. Уи ауп анеон азымхарагьы ҳаилзыркаауа.<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010PhRvL.104l1101W Sequestration of Noble Gases in Giant Planet Interiors] // Physical Review Letters, vol. 104, Issue 12, id. 121101, 03/2010</ref>
Калифорниатәи ауниверситет аҵарауаа-планетологцәа Мона Делицкии Кевин Беитси ирҳәоит арацәари ахәа [[графит|аграфит]], анаҩс [[алмаз|алмаз]] ахь аҽеиҭакра ҟалар шалшо арчытә гиганқәа Сатурни Иупитери рҿы. Алмас хәҭаҷқәа апланета агәыцә ианазааигәахо еиҳа-еиҳа иԥхоит. Абасала, урҭ убриаҟынӡа иҭәоит, иӡу алмазтә цәыкәбарқәаны иҟалоит.
=== Атмосфератә цәырҵрақәеи афеноменқәеи ===
==== Атмосфера аныҟәара ====
[[Афаил:790106-0203 Voyager 58M to 31M reduced.gif|мини|left|“[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]” аҟынтәи афотосахьақәа рыла Иупитер аҵәира анимациа, 1979ш.]]
Иупитер аҿы аԥша аццакра 600 км/сааҭ еиҳахар алшоит.
Адгьыл аҿы еиԥш акәымкәа, аекватортәи аполиартәи арегионқәа рҿы амра аԥхара аиԥшымра иахҟьаны [[Атмосфера Земли|атмосфератә]] циркулиациа ахьыҟало, Иупитер аҿы [[солнечная радиация|амра ашәахәаркра]] аԥхарратә циркулиациахь иамоу анырра маҷуп; амч хадақәа иреиуоуп аԥхарра ацәқәырԥақәа, апланета агәаҟынтәи иаауа, иара убас амчхара, Иупитер ахатә ҵәҩан иццакны акәшараан иҭыҵуа.<ref name="атмосфера" />
Адгьыл аҿы имҩаԥыргоз ахылаԥшрақәа рыла, астрономцәа Иупитер атмосфераҿы иҟоу амаҟақәеи азонақәеи еихыршеит аекватортәи, атропикатәи, абжьаратәқәа, насгьы аполиартәқәа ҳәа. Атмосфера аҵаулара аҟынтәи иҩеиуа, Иупитер аҿы иҟоу [[Сила Кориолиса в гидроаэромеханике|Кориолис имчқәа]] рнырра аҵаҟа иҟоу азонақәа рҿы иҟоу арчқы рԥха амассақәа апланета [[параллель|апараллельқәа]] рыла еиҵыҵуеит, насгьы азонақәа еиҿаԥшуа рыҵкарқәа еиҿалоит. Азонақәеи амаҟақәеи рҳәаақәа рҿы (иҵабго ацәқәырԥақәа рҭыԥқәа) иӷәӷәоу атурбулентра ыҟоуп. Аекватор аҩадахьы, ҩадаҟа ирхо азонақәа рҿы ацәқәырԥақәа Кориолис имчқәа рыла мрагыларахь рхы дырхоит, насгьы аладаҟа ирхо — мраҭашәарахь рхы дырхоит. Аладатәи агьежьбжаҿы — инарҳәаарҳәны. Адгьыл аҟны уи еиԥшу ашьақәгылашьа ирымоуп [[пассат|апассатқәа]].<ref name="скулс-келдыш"/><ref name="атмосфера"/><ref name="атмосфера"/>
==== Ацәаҳәақәа ====
[[Афаил:Jupiter on 2009-07-23 (captured by the Hubble Space Telescope).jpg|мини|right|200px|Еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы Иупитер аӷазқәа. Ԥхынгәымза 2009]]
[[Афаил:Jupiter on 2010-06-07 (captured by the Hubble Space Telescope).jpg|мини|right|200px|Рашәарамза 2010]]
[[Афаил:Juno_flyby_of_Jupiter%2C_Perijove_16_%28PIA22906%29.webm|мини|250px|Акосмосныҟәага “[[Юнона (космический аппарат)|Иунона]]” Иупитер 16-тәи ахаԥырра]]
[[Афаил:PIA23807-PlanetJupiter-FlyOver-Animation-20200602.webm|мини|250px|Акосмостә ӷба “[[Юнона (космический аппарат)|Иунона]]” аԥырра (2020 шықәса, рашәарамза 2)]]
Иупитер адәахьтәи аҭеиҭыԥш иаҷыдароу уи ацәаҳәақәа роуп. Урҭ рхылҵшьҭра ҳаилзыркаауа аверсиақәа жәпакы ыҟоуп. Убас, версиак инақәыршәаны, ацәаҳәақәа цәырҵит апланета ду атмосфераҿы аконвекциа ацәырҵра иахҟьаны — аԥхара амзыз ала, насгьы, уи иахҟьаны, шьаҭақәак рышьҭыхра, егьырҭ рыхьшәашәара, рылаҟәра. 2010 шықәсазы, ааԥын аҵарауаа агәаанагара ҟарҵеит Иупитер аҿы иҟоу ацәаҳәақәа уи амҩанызақәа рнырра иахҟьаны иҟалеит ҳәа. Иҟоуп агәаанагара, амҩанызақәа рыгравитациа анырра абзоурала, Иупитер аҿы иҷыдоу аматериа «ашьаҟақәа» шьақәгылеит ҳәа, урҭ еикәагьежьуа ацәаҳәақәа ҟарҵон.<ref name="полосы">{{cite web |url= https://lenta.ru/news/2010/05/11/stripes/ |title= Астрономы объяснили полосы на Юпитере |date= 2010-05-11 |publisher= [[Lenta.ru]] |access-date= 2010-10-07 |lang= ru |author= |archive-date= 2010-09-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100917185026/http://lenta.ru/news/2010/05/11/stripes/ |url-status= live }}</ref><ref name="полосы"/><ref name="stripes">{{статья |заглавие= How Jupiter Got Its Stripes |ссылка= http://news.sciencemag.org/sciencenow/2010/05/how-jupiter-got-its-stripes.html |язык= en |издание= ScienceNow |год= 10 May 2010 |archive-date= 2010-05-13 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100513184929/http://news.sciencemag.org/sciencenow/2010/05/how-jupiter-got-its-stripes.html }}</ref><ref name="полосы"/><ref name="stripes"/>
Аконвективтә цәқәырԥақәа, аҩныҵҟатәи аԥхарра ақәыԥшыларахь ицәырызго, адәахьала аҭыԥ лашақәеи амаҟа лашьцақәеи реиԥш иааԥшуеит. Аҭыԥ лашақәа рҿы иҩеиуа ацәырҵрақәа ирықәшәо ақәыӷәӷәара еизҳауеит. Аҭыԥқәа шьақәзыргыло аԥсҭҳәақәа еиҳа иҳараку аҩаӡараҿы иҟоуп (20 км рҟынӡа), насгьы урҭ рыԥштәы лаша [[аммиак|аммиак]] шкәакәа злоу акристаллқәа рылаҵәара ахьеизҳауа ала ишьақәырӷәӷәоуп. Ҵаҟа иҟоу амаҟақәа рыԥсҭҳәа еиқәаҵәақәа аҟаԥшь-каҳуаԥшшәы змоу аммони агидросульфид акристалқәа рыла ишьақәгылоуп ҳәа иԥхьаӡоуп, насгьы еиҳа иҳараку аԥхарра рымоуп ҳәа. Арҭ аилазаашьақәа иаадырԥшуеит аӡы ахьцо аҭыԥқәа. Аҭыԥқәеи амаҟақәеи Иупитер ахьеикәшо аганахьала еиуеиԥшым аццакра рымоуп. Агьежьра аамҭа аҭбаара иаҿырԥшны минуҭқәак рыла еиҭасуеит. Уи иахҟьаны иҟалоит иҭышәынтәалоу азоналтә цәқәырԥақәа ма аԥшақәа, урҭ еиԥмырҟьаӡакәа аекватор иаваршәны ганк ала иасуеит. Ари адунеизегьтәи асистемаҿы аццакра 50 м/с инаркны 150 м/с рҟынӡа инаӡоит, насгьы еиҳаны. Амаҟақәеи азонақәеи рҳәаақәа рҿы иӷәӷәоу [[турбулентность|атурбулентра]] убаратәы иҟоуп, уи иахҟьаны хыԥхьаӡара рацәала аԥшаҵәитә структурақәа рышьақәгылара ҟалоит. Еиҳа еицырдыруа абас еиԥш иҟоу ашьақәгылашьа — аҵыхәтәантәи 300 шықәса ирылагӡаны Иупитер аҿықәан иубаратәы иҟоу [[Большое красное пятно|Идуу ашәыта ҟаԥшь]] ауп.<ref name="astro-websib"/><ref name="атмосфера"/><ref name="атмосфера"/><ref name="левитан">{{книга |автор= Е. П. Левитан. |заглавие= Астрономия: Учебник для 11 кл. общеобразовательных учреждений |издание= 9-е изд |место= М. |издательство= Просвещение |год= 2004 |isbn= 5-09-013370-0 }}</ref>
Аԥшаҵәи анцәырҵлак, ахәҭа хәыҷқәа рфақьқәа змоу ирԥхоу арчы амассақәа аԥсҭҳәақәа рқәыԥшыларахь ишьҭнахуеит. Иҟало [[аммиак|аммиактә]] сы акристаллқәа, аси ацәыкәбарқәеи рсахьа змоу аммиактә еилаҵақәа, иаабац аӡытә сы, аҵаа хәыҷы-хәыҷла атмосфера аҟны илбаауеит, аҳауа аԥхарра иахьынӡақәнагоу аҟара иахьыҳараку аҩаӡара аҟынӡа инеины, ифақьхоит. Уи ашьҭахь арчытә ҭагылазаашьаҿы иҟоу аматериа дырҩеигь аԥсҭҳәа ашьаҭахь ихынҳәуеит.<ref name="атмосфера"/>
2007 шықәсазы аԥхын, «[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]» ателескоп Иупитер атмосфераҿы аиҭакра дуқәа гәанаҭеит. Аекватор аҩадахьи аладахьи атмосфера аҟны хаз-хазы азонақәа маҟақәахеит, насгьы амаҟақәа — зонақәаны иҟалеит. Убри аан, атмосфератә формациақәа рформақәа рымацара ракәымкәа, рыԥштәқәагьы рҽырыԥсахит.<ref>{{cite web |url= https://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/news/jupiter_stripes.html |title= «Хаббл» зафиксировал, как Юпитер меняет свои полосы|access-date= 2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101009131608/http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/news/jupiter_stripes.html |archive-date= 2010-10-09 |lang= en |url-status= dead }}</ref>
[[2010 год в науке|2010 шықәса]] лаҵарамза 9 рзы, [[астроном-любитель|астроном-абзиабаҩ]] Ентони Уесли ({{lang-en|Anthony Wesley}}, ҵаҟагьы уахәаԥш) игәеиҭеит зегь реиҳа иубарҭоу, еиҳа иҭышәынтәалоу ашьақәгылашьақәа руак, Аладатәи Аекваториалтә маҟа, иаалырҟьаны апланета аҟынтәи ишабжьаӡыз. Аладатәи аекватортә маҟа аҭбаараҿы ауп уи «иаӡәӡәоз» Идуу ашәыта ҟаԥшь ахьыҟоугьы. Иупитер Аладатәи аекватортә маҟа иаалырҟьаны абжьаӡра зыхҟьаз уи ахыхь еиҳа илашо аԥсҭҳәақәа рышьаҭа ацәырҵра ауп ҳәа иԥхьаӡоуп, урҭ рыҵаҟа аԥсҭҳәа еиқәаҵәақәа рцәаҳәа ҵәахуп. «Хаббл» ателескоп ала имҩаԥгаз аҭҵаарақәа рыла, амаҟа зынӡа имыӡит, аха аммиак злоу аԥсҭҳәақәа рыҵаҟа иҵәаххеит ҳәа алкаа ҟаҵан.<ref name="jpl_belt_loss">{{cite web |url= http://infuture.ru/article/3261 |title= Загадочное исчезновение южного пояса Юпитера |website= infuture.ru |lang= ru |access-date= 2019-12-02 |archive-date= 2019-04-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190405025323/https://infuture.ru/article/3261 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.rian.ru/science/20100616/247037662.html |title= Телескоп «Хаббл» разобрался, куда «пропал» пояс Юпитера |date= 2010-06-16 |publisher= [[РИА Новости]]|access-date= 2010-09-25 |lang= ru |archive-date= 2010-06-21 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100621032223/http://www.rian.ru/science/20100616/247037662.html |url-status= live }}</ref>
Ацәаҳәақәа ахьыҟоу, рыҭбаара, рыгьежьра аццакра, атурбулентра, рылашара аамҭа-аамҭала рҽырыԥсахуеит. Цәаҳәацыԥхьаӡа 3-6 шықәса ирылагӡаны рхатә цикл еиҿыркаауеит. 11-13 шықәса ирылагӡаны адунеизегьтәи аҽеиҭакрақәагьы убаратәы иҟоуп. Ахыԥхьаӡаратә ԥышәара ари аиҭакра Адгьыл аҿы иаҳбо [[Цикл индекса|аиндекстә цикл]] ацәырҵра еиԥшуп ҳәа аԥхьаӡаразы амзыз ҳанаҭоит.<ref>Мороз В. И. Физика планет.-М.:Наука.-1967.-496 с.</ref><ref>Тейфель В. Г. Атмосфера планеты Юпитер.-М.:Наука.-1969.-183 с.</ref><ref>Бронштэн В. А., Седякина А. Н., Стрельцова З. А. Исследования планеты Юпитер.-М.:Наука.-1967.-С.27.</ref><ref>Focas J. H.//Mem. Soc. Roy. Sci. Liege.-1963.-'''7'''.-pp.535.</ref><ref>Williams G. P. Planetary circulation: 2. The Jovian quasi-geostrophic regime.//J. Atmos. Sci.-1979.-'''36'''.-pp.932-968.</ref><ref>Кригель А. М. О подобии между медленными колебаниями в атмосферах планет и циклом солнечной активности.//Вестник Ленинградского гос. университета. Сер. 7.-1988.- вып. 3 (№ 21).-С.122-125.</ref>
==== Идуу ашәыта ҟаԥшь ====
{{main|Идуу ашәыта ҟаԥшь}}
[[Афаил:Jupiter's Great Red Spot - GPN-2003-000003.jpg|мини|left|250px|Иупитер [[Большое красное пятно|Идуу ашәыта ҟаԥшь]], хәажәкырамза 1, 1979 ш. (“[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]” афото)]]
[[Афаил:Great_red_spot_juno_20170712.jpg|thumb|250px|Идуу ашәыта ҟаԥшь ирааигәаны, Акосмостә ӷба “[[Юнона (космический аппарат)|Иунона]]” аҭыхга “[[JunoCam|JunoCam]]” Иупитер атмосфера ахыхь 8000 км аҳаракыраҿы иҭнахыз (ԥхынгәы 11, 2017 ш.)]]
[[Афаил:Jupiter_A_New_Point_of_View.png|thumb|250px|Идуу ашәыта ҟаԥшь асахьа, Иупитер атмосфера ахыхь 16,535 км аҟынтәи акосмостә ӷба “[[Юнона (космический аппарат)|Иунона]]” аҭыхга [[JunoCam|JunoCam]] ала иҭыху (2017 шықәса, ԥхынгәымза 10)]]
Идуу ашәыта ҟаԥшь —зшәагаа еиҭасуа, аладатәи атропикатә зонаҿы иҟоу агьежьеиҵыхтә шьақәгылашьа ауп. Иара ааиртит [[Гук, Роберт|Роберт Гук]] 1664 шықәсазы. Уажәтәи аамҭазы уи ашәагаа 15×30 нызқь км (Адгьыл адиаметр ~12.7 нызқь км) инаӡоит, 100 шықәса раԥхьа ахылаԥшыҩцәа иазгәарҭон ҩынтә еиҳаны ашәагаақәа. Зны-зынла уи еилыкка иубарҭаӡам. Идуу ашәыта ҟаԥшь — зеиԥшыҟам ақәра ду змоу [[Тропический циклон|ҳауатә цәқәырԥа]] дуӡӡоуп, уи аматериа асааҭ ахыц иаҿаланы игьежьуеит, насгьы аикәшара наӡак адгьылтә мшқәа 6 рыла иҟанаҵоит.<ref name="astrogalaxy.ru">{{cite web |url= http://www.astrogalaxy.ru/053.html |title= Солнечная система. Планеты Солнечной системы. Юпитер. |author= ООО «ФИЗИКОН» |date= 2004 |publisher= Astrogalaxy.ru |lang= ru |access-date= 2010-10-03 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101027230403/http://astrogalaxy.ru/053.html |archive-date= 2010-10-27 |url-status= dead }}</ref><ref name="атмосфера"/>
2000 шықәса анҵәамҭазы азонд «[[Кассини (зонд)|Кассини]]» ала имҩаԥгаз аҭҵаарақәа рыбзоурала, еилкаахеит Идуу ашәыта ҟаԥшь ҵаҟатәи ацәқәырԥақәа (атмосфератә массақәа рвертикалтә циркулиациа) ишрыдҳәалоу; араҟа аԥсҭҳәақәа еиҳа иҳаракуп, аҳауа аԥхарра егьырҭ аҭыԥқәа рҟны аасҭа еиҵоуп. Аԥсҭҳәақәа рыԥштәы аҳаракыра иадҳәалоуп: аиаҵәа структурақәа — зегь раасҭа хыхь иҟоуп, урҭ рыҵаҟа акаҳуаԥштәы змоу шьҭоуп, анаҩс ашкәакәақәа. Аҟаԥшьқәа зегь реиҳа илаҟәуп. Идуу ашәыта ҟаԥшь аҵәира аццакра 360 км/сааҭ амоуп. Ибжьаратәу аҳауаԥхарра -163 °C ауп, ашәыта аҵкарахьтәи агәҭахьтәи ахәҭақәа рыбжьара аҳауаҟәандара аиԥшымзаара 3-4 градус шьақәнаргылоит. Ашәыта агәҭаны иҟоу атмосфератә рчқәа асааҭ ахыцқәа иахьрыцгьежьуа, аха аҵкарахьтәиқәа асааҭ ахыц иаҿаланы иахьыгьежьуа зыхҟьо абри аиԥшымзаара ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Иара убасгьы иҳәоуп аԥхарреи, ақәыӷәӷәареи, аныҟәареи, Ашәыта ҟаԥшь аԥштәи рыбжьара аидҳәалара шыҟоу, аха аҵарауаа уажәгьы уи хықәкыла излаҟоу атәы аҳәара рцәыцәгьоуп.<ref name="astro-websib"/><ref name="nasa-jupiter"/><ref name="пятно-на-ленте">{{cite web |url= https://lenta.ru/news/2010/03/17/spot/ |title= Астрономы заглянули внутрь Большого красного пятна Юпитера |date= 2010-03-17 |publisher= [[Lenta.ru]] |access-date= 2010-10-07 |lang= ru |archive-date= 2010-09-25 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100925081338/http://lenta.ru/news/2010/03/17/spot/ |url-status= live }}</ref><ref name="наса о пятне">{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2010-086&cid=release_2010-086&msource=2010086&tr=y&auid=6073255 |title= See Spot on Jupiter. See Spot Glow. |date=2010-03-16 |publisher=NASA |lang=en |access-date=2010-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120208053600/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2010-086&cid=release_2010-086&msource=2010086&tr=y&auid=6073255 |archive-date= 2012-02-08 |url-status= dead }}</ref><ref name="пятно-на-ленте"/><ref name="наса о пятне"/><ref name="наса о пятне"/>
Аамҭа-аамҭала Иупитер аҿы ациклонтә система дуқәа реидысларақәа ҟалалоит. Урҭ руак ҟалеит 1975 шықәсазы, уи иахҟьаны Ашәыта аԥштәы ҟаԥшь шықәсқәак иԥсыҽхеит. 2002 шықәса жәабранмза анҵәамҭазы, даҽа ԥшаҵәи дуӡӡак — Акәтаӷь шкәакәа — Идуу ашәыта ҟаԥшь ала аццакра аанкылахо иалаган, аиҿагылара мызк дуӡӡак ицон. Аха уи аҩ-ԥшаҵәик ӷәӷәала ааха рнамҭеит, избанзар цәхасрала иҟалеит.<ref name="Вокруг Света">{{статья |автор=Людмила Князева. |заглавие=Пятый элемент |ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/228/ |язык=ru |издание=Журнал «Вокруг Света» |тип=статья |издательство=«Вокруг Света» |год=2002 |выпуск=2742 |номер=7 |archive-date=2010-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101001120354/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/228/ }}</ref><ref>{{cite web |url=http://yastro.narod.ru/a1/a_news226.htm |title=Два красных пятна Юпитера движутся навстречу друг другу |publisher=Астрономические новости |access-date=2010-10-05 |url-status=dead |archive-date=2025-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251025103454/https://yastro.narod.ru/a1/a_news226.htm }}</ref>
Идуу ашәыта ҟаԥшь аԥштәы ҟаԥшь маӡоуп. Уи зыхҟьо амзызқәа иреиуазар ауеит афосфор злоу ахимиатә еилаҵақәа. Иупитертәи атмосфера зегьы аԥшра аԥызҵо аԥшшәқәеи амеханизмқәеи уажәраанӡагьы ибзианы еилкааӡам, уи апараметрқәа ишиашоу ршәарала мацара ауп аилыркаарагьы ҟаҵазарц шалшо.<ref name="galspace"/>
1938 шықәсазы 30° аладатәи аҭбаара азааигәара х-гьежьеизыхәхәа—ԥшаҵәыҩ шкәакәа дук рышьақәгылареи рыҿиареи ҭаҩын. Ари апроцесс иацын иҵегьы аовал шкәакәа хәыҷқәа — аԥшаҵәиқәа рышьақәгылара. Уи ишьақәнарӷәӷәоит Идуу ашәыта ҟаԥшь иупитертәи аԥшаҵәиқәа рҟынтә зегь реиҳа иӷәӷәоу шакәу. Аҭоурыхтә ҭаҩрақәа иаадырԥшӡом апланета аҩадатәи аҭбаарақәа рыбжьаратәи аҭбаарақәа рҿы ас еиԥш аамҭа рацәала иҟоу асистемақәа. Аҩадатәи аҭбаара 15° азааигәара еиқәаҵәоу аовал дуқәа гәаҭан, аха, излаабо ала, аԥшаҵәиқәа рцәырҵразы иаҭаху аҭагылазаашьақәа Аладатәи агьежьбжаҿы мацара ауп иахьыҟоу.<ref name="Вокруг Света"/>
==== Имаҷу ашәыта ҟаԥшь ====
[[Афаил:Jupiter 3rd spot.jpg|200px|мини|Идуу ашәытаа ҟаԥшьи “ихәыҷу ашәыта ҟаԥшьи” 2008 шықәса лаҵарамзазы, “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]” ателескоп ала иҭыху афотосахьаҿы]]
Хыхь зыӡбахә ҳәаз ишкәакәоу аԥшаҵәыҩ-гьежьеизыхәхәақәа ракәзар, урҭ рҟынтә ҩба 1998 шықәсазы еилаҵәеит, 2000 шықәсазы иҟалаз ԥшаҵәыҩ ҿыцк иаанхаз ахԥатәи агьежьеизыхәхәа иацлеит. 2005 шықәса анҵәамҭазы, аԥшаҵәыҩ (Oval BA, English Oval BC) аԥштәы аԥсахра иалагеит, аҵыхәтәан аԥштәы ҟаԥшь аахәаны, уи азы ахьӡ ҿыц аиуны - Ашәытаԥ Ҟаԥшь Хәыҷы ҳәа. 2006 шықәса ԥхынгәымзазы Ашәыта Ҟаԥшь Хәыҷы уи аешьа еиҳабы, Ашәыта ԥ Ҟаԥшь Ду иахькьысит. Аха, уи аҩ-ԥшаҵәик уеизгьы-уеизгьы ӷәӷәала ирнымԥшит - аиҿасра ҟалеит еицәхасрала. Аиҿасра ҟалоит ҳәа аԥхьагәаҭара ҟаҵан 2006 шықәса актәи азбжазы.<ref name="ADS">{{статья |автор= A. F. Cheng, A. A. Simon-Miller, H. A. Weaver, K. H. Baines, G. S. Orton, P. A. Yanamandra-Fisher, O. Mousis, E. Pantin, L. Vanzi, L. N. Fletcher, J. R. Spencer, S. A. Stern, J. T. Clarke, M. J. Mutchler, and K. S. Noll. |заглавие= Changing Characteristics of Jupiter's Little Red Spot |ссылка= https://iopscience.iop.org/1538-3881/135/6/2446/pdf/1538-3881_135_6_2446.pdf |язык= en |издание= The Astronomical Journal, 135:2446—2452 |год= 2008 June |archive-date= 2014-06-28 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140628151013/http://iopscience.iop.org/1538-3881/135/6/2446/pdf/1538-3881_135_6_2446.pdf }}</ref><ref name="ADS"/><ref name="ADS"/><ref name="элементы">{{cite web |url= https://elementy.ru/news/430278 |title= Новости науки: Красные пятна Юпитера потёрлись друг о друга боками |publisher= Элементы. Новости |access-date= 2010-10-05 |archive-date= 2011-11-29 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111129001316/http://elementy.ru/news/430278 |url-status= live }}</ref><ref name="элементы" /><ref>{{cite web |url=https://www.cnews.ru/news/top/index.shtml?2006/06/13/203486 |title=Красные пятна Юпитера мчатся друг на друга |publisher= CNews |access-date= 2010-10-05 |lang=ru |archive-url= https://web.archive.org/web/20111103200112/http://www.cnews.ru/news/top/index.shtml?2006/06/13/203486 |archive-date=2011-11-03 }}</ref>
==== Амацәысқәа ====
[[Афаил:JupiterStorm.jpg|мини|left|396px|Амацәысқәа (ҵаҟатәи акәакьҭаҿы илашоу ацәырҵрақәа), Иупитер аҟны аԥшацәгьа иадҳәалоуп]]
Аԥшаҵәыҩ агәҭаны ақәыӷәӷәара еиҳахоит иаакәыршаны иҟоу аҭыԥқәа рҟны раасҭа, насгьы аԥшацәгьақәа рхаҭақәа ақәыӷәӷәара лаҟәқәа рыла иҭаҳәҳәоуп. [[космический зонд|Акосмостә зондқәа]] «[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]», насгьы «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» иҭырхыз афотосахьақәа рылаишьақәыргылахеи абас еиԥш иҟоу аԥшаҵәыҩқәа рыгәҭаны зықь километрла аура змоу [[молния|амацәыс]] ацәырҟьара дуқәа шцәырҵуа.<ref name="атмосфера"/>
Амацәысқәа рымчра Адгьыл аҿы иҟоу амчра аасҭа х-еишьҭагылак рыла еиҳауп.<ref name="Beasley_2002">{{cite web |author1=Dolores Beasley|author2= Steve Roy|author3= Megan Watzke. |date=2002-02-27 |url=https://chandra.harvard.edu/press/02_releases/press_022702.html |title=Jupiter Hot Spot Makes Trouble For Theory |website=chandra.harvard.edu |publisher=Chandra Press Room |access-date=2010-09-20 |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100924075035/http://chandra.harvard.edu/press/02_releases/press_022702.html |archive-date=2010-09-24 |url-status=dead }}</ref>
==== Амҩанызақәа рҟынтәи агага цақәа ====
Даҽа еилкаашьа змам цәырҵрак акәны “агага цақәа” рыӡбахә ҳҳәар ауеит. 1960-тәи ашықәсқәа рзы имҩаԥгаз арадиошәарақәа рыла, амҩанызақәа рҟынтәи агагақәа Иупитер иахьақәшәо аҭыԥқәа рҿы аҳауаԥхарра ӷәӷәала еизҳауеит, угәы иаанагарц шалшо еиԥш еиҵамхаӡакәа.<ref>[https://www.sciencemag.org/content/153/3742/1418.extract R.L.Widley. Hot shadows on Jupiter. Science, 16 September 1966: Vol. 153 no. 3742 pp. 1418—1419]</ref>
== Амҳалдызтә ҭыԥи амҳалдызосфереи ==
{{Main|Иупитер амҳалдызасфера}}
[[Афаил:Jovian magnetosphere vs solar wind.svg|мини|300px|Иупитер амҳалдызтә ҭыԥ асхема]]
Иарбанызаалак амҳалдызтә ҭыԥ раԥхьатәи адырга — арадиои арентгентә шәахәаркрақәеи роуп. Амҳалдызтә ҭыԥ аилазаашьа алацәажәара алшоит имҩаԥысуа апроцессқәа рмодельқәа рыцхыраарала. Убас ала, Иупитер амҳалдызтә ҭыԥ [[Магнитный дипольный момент|адипольтә]] компонент мацара акәымкәа, аквадруполь, аоктуполь, убас егьырҭ иреиҳау аҩаӡара змоу агармоникақәеи шамоу еилкаан. Иҟоуп агәаанагара, амҳалдызтә ҭыԥ Адгьыл аҿы иҟоу еиԥшу адинамо иаԥнаҵоит ҳәа. Аха Адгьыл излеиԥшым, аихатә ӡри ахҟьа Иупитер аҿы афымцақәа рымҩангагас аус ауеит.<ref>{{статья |заглавие= Planetary Magnetospheres |издание=Reports on Progress in Physiscs |том=56 |страницы=687—732 |ссылка=http://www.iop.org/EJ/article/0034-4885/56/6/001/rp930601.pdf |doi=10.1088/0034-4885/56/6/001 |автор=Russell, C.T. |год=1993 }}</ref>
Амҳалдызтә ҭыԥ аҵәҩан аҵәира аҵәҩан ахь 10.2 ± 0.6° инаауп, шамахак Адгьыл аҿы еиԥш, аха, Адгьыл излеиԥшым, ҩадатәи амҳалдызтә полиус аҩадатәи агеографиатә полиус азааигәара иҟоуп, аладатәи амҳалдызтә полиус — аладатәи агеографиатә полиус азааигәара. Иубарҭоу аԥсҭҳәақәа рыхҟьа аҩаӡараҿы аҭыԥ амчра ишақәнаргылоит 14 [[Эрстед (единица измерения)|Е]] аҩадатәи аполиус аҟны, 10,7 Е аладатәи аполиус аҟны. Уи аполиарра адгьыл амҳалдызтә ҭыԥ аполиарра иаҿагылоуп.<ref>{{статья |ссылка= http://adsabs.harvard.edu/abs/1992AREPS..20..289B |заглавие= Giant planet magnetospheres |автор= Bagenal, Fran. |издание=STI }}</ref><ref name="astro-websib"/><ref name="ярослав экспресс">{{cite web |url= http://www.jaroslaff.net/modules.php?name=Articles&pa=showarticle&articles_id=1409 |url-status= dead |title=Юпитер — планета или будущая звезда? |publisher= Ярослав Экспресс |access-date= 2010-10-05 |archive-date= 2011-09-08 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110908042108/http://www.jaroslaff.net/modules.php?name=Articles&pa=showarticle&articles_id=1409 }}</ref>
Иупитер амҳалдызтә ҭыԥ аформа даара иҟьаҟьоуп, насгьы адиск еиԥшуп (Адгьыл ацәыкәбар аформа еиԥшымкәа). Ганкахьала иҵәиуа аплазма ианыруа ацентрифугатә мчы, даҽа ганкахьала ицоу аплазма аԥхарратә қәыӷәӷәара амчратә цәаҳәақәа еиҵырхуеит, 20 R<sub>J</sub> рыбжьара ачаџь ҵаӷа еиԥшу аилазаара шьақәдыргылоит, иара убас амҳалдыздиск ҳәагьы еицырдыруа. Амҳалдызтә екватор азааигәара уи афымцатә структура ҵаӷа амоуп.<ref>{{статья |заглавие= The dynamics of planetary magnetospheres |том= 49 |страницы= 1005—1030 |ссылка= http://adsabs.harvard.edu/abs/2001P%26SS...49.1005R |doi= 10.1016/S0032-0633(01)00017-4 |автор= Russell, C.T. |год= 2001 |язык= en |издательство= [[Elsevier]] |издание= [[Planetary and Space Science]] |archive-date= 2017-02-14 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170214223100/http://adsabs.harvard.edu/abs/2001P%26SS...49.1005R }}</ref>
Иупитер иаакәыршаны, Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа реиҳарак реиԥш, иҟоуп амҳалдызсфера — аҭыԥ, зҟны еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа рхымҩаԥгара амҳалдызтә ҭыԥ имҩақәнаҵо. Иупитер азы, абас еиԥш иҟоу ахәҭаҷқәа рхыҵхырҭақәас иҟоуп [[солнечный ветер|амратә ԥшеи]] уи амҩаныза Иои. [[Вулканизм на Ио|Ио авулканқәа]] ирылҵуа авулкантә ццышә амра аультрафиолет ала аионизациа ахьуеит. Абасала иҟалоит атыҩшеи аҵәыҵәрии рионқәа: С<sup>+</sup>, О<sup>+</sup>, С<sup>2+</sup> иара убас О<sup>2+</sup>. Арҭ ахәҭаҷқәа амҩаныза атмосфера аанрыжьуеит, аха иаакәыршаны аорбитаҿы иаанхоит, торус шьақәыргыло. Ари атор аанартит аппарат «Воиаџьер-1»; уи Иупитер аекватор аҟьаҟьараҿы иҟоуп, насгьы 1 R<sub>J</sub> арадиус амоуп, агәҭантәи (абри аҭагылазаашьаҿы, Иупитер агәҭа аҟынтәи) ахҟьаҟынӡа арадиус 5.9 R<sub>J</sub> амоуп. Абри ауп Иупитер амҳалдызасфера адинамика зыӡбо.<ref>{{статья |автор= Robert A. Brown. |заглавие= The Jupiter Hot Plasma Torus: Observed Electron Temperature and Energy Flows |ссылка= https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1981ApJ...244.1072B/abstract |язык= en |издание= The Astroprysical Journal |место= Arizona |издательство= The American Astronomical Society |год= 1981 |выпуск= 244 |страницы= 1072—1080 |doi= 10.1086/158777 |archive-date= 2024-01-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20240126224043/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1981ApJ...244.1072B/abstract }}</ref>
[[Афаил:PIA04433 Jupiter Torus Diagram.png|мини|left|300px|Иупитер амҳалдызасфера. Амҳалдызтә ҭыԥ иамҽханакыз амратә ԥша аионқәа адиаграммаҿы ҟаԥшьыла иаарԥшуп, [[Ио (спутник)|Ио]] инеитралтәу авулкантә рчы амаҟа — шьацԥшшәыла, [[Европа (спутник)|Европа]] инеитралтәу арчытә маҟа — жәҩангәыԥшшәыла. ENA инеитралтәу атомқәоуп. 2001 шықәса алагамҭазы азонд “[[Кассини (зонд)|Кассини]]” аҟынтәи адыррақәа рыла.]]
Иааиуа амратә ԥша амҳалдызтә ҭыԥ ақәыӷәӷәарала еибакапануеит апланета 50-100 радиуск рыбжьаӡараҿы, Ио анырра ада ари абжьаӡара 42 R<sub>J</sub> еиҳахомызт. Уахынлатәи аганаҿы [[Сатурн|Сатурн]] аорбита анҭыҵ ицоит, 650 млн км ма еиҳаны аура аманы. Иупитер амҳалдызасфераҿы ирццаку [[электрон|аелектронқәа]] Адгьыл аорбита аҟынӡа инаӡоит. Иупитер амҳалдызасфера Адгьыл аҿықәантәи иубарҭазҭгьы, уи акәакьтә шәагаақәа Амза ашәагаақәа иреиҳахон.<ref name="shvedun" /><ref name="nasa-jupiter" /><ref name="astrogalaxy.ru" /><ref name="астрономия для любителя">{{cite web |url= http://astro-era.narod.ru/solar/jupiter/inside_jupiter.html |url-status= dead |title= Строение Юпитера|access-date= 2010-10-05 |archive-date= 2010-04-07 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100407205822/http://astro-era.narod.ru/solar/jupiter/inside_jupiter.html }}</ref><ref>{{cite journal |title=Jovian electrons at the Earth orbit and stationary structures in the solar wind |author=Logachev Yu. I.|author2=Daibog E. I.|author3=Kecskeméty K. |date=2021 |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=502 |issue=2 |pages=2541–2548 |doi=10.1093/mnras/staa2782 |bibcode=2021MNRAS.502.2541L |url=https://academic.oup.com/mnras/article-pdf/502/2/2541/36236503/staa2782.pdf}}</ref><ref>{{статья |заглавие=Planetary Magnetospheres |издание=Reports on Progress in Physics |том=56 |номер=6 |страницы=687—732 |doi=10.1088/0034-4885/56/6/001 |bibcode=1993RPPh...56..687R |язык=en |автор=Russell, C.T. |год=1993}}</ref>
=== Арадиациатә маҟақәа ===
Иупитер амч ду змоу [[Радиационный пояс|арадиациатә маҟақәа]] амоуп. Иупитер азааигәахараан «Галилео» 25-нтә еиҳаны арадиациа аиуит, ауаҩы дызшьуа адоза аасҭа. Иупитер арадиациатә маҟа ашәахәаркра арадиодиапазон аҟны раԥхьаӡакәны иаарԥшын 1955 шықәсазы. [[Радиоизлучение|Арадиошәахәаркра]] [[Синхротронное излучение|асинхротронтә]] ҟазшьа амоуп. Арадиациатә маҟақәа рҿы иҟоу аелектронқәа амчхара дуӡӡа рымоуп, 20 [[электронвольт|МеВ]] рҟынӡа, убри аан азонд «Кассини» иаанарԥшит Иупитер арадиациатә маҟақәа рҿы аелектронқәа реилаӷәӷәара ишақәгәыӷуаз аасҭа ишеиҵоу. Иупитер арадиациатә маҟақәа рҿы аелеқтронқәа рцара акосмостә ӷбақәа рзы ашәарҭара ду аҵазар алшоит, избан акәзар радиациала аиқәыршәагақәа рыԥхасҭахара ашәарҭара ду ыҟоуп. Иааизакны иуҳәозар, Иупитер арадиошәахәаркра еиԥшым, аамҭеи аласреи рганахьала. Аҭҵаарақәа изларҳәо ала, ас еиԥш иҟоу ашәахәаркрақәа рыбжьаратәи аиҭаҟалара 20 МГц ыҟоуп, аиҭаҟаларақәа рдиапазон зегьы — 5-10 инаркны 39,5 МГц рҟынӡа.<ref name="belt">{{cite web |url= https://www.sciencedaily.com/releases/2001/03/010329075139.htm |title= Jupiter Radiation Belts Harsher Than Expected |date= 2001-03-29 |publisher= ScienceDaily|lang= en |access-date= 2010-09-22 |archive-date= 2010-07-25 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100725101802/http://www.sciencedaily.com/releases/2001/03/010329075139.htm |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.nature.com/nature/journal/v415/n6875/full/415987a.html |title= Ultra-relativistic electrons in Jupiter's radiation belts |last= S. J. Bolton, M. Janssen, R. Thorne, etc. |date= 2002-02-28 |publisher= Nature|lang= en |access-date= 2010-09-22 |archive-date= 2010-12-28 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101228013253/http://www.nature.com/nature/journal/v415/n6875/full/415987a.html |url-status= live }}</ref><ref name="belt"/><ref>{{cite web |url=http://www.jupiterradio.com/j/articles/prob/ |title=Information about Planetary Radio Emissions and the RadioJOVE Jupiter Radio Telescope |publisher=Jupiter Radio Astronomy |access-date= 2010-10-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030321085606/http://www.jupiterradio.com/j/articles/prob/ |archive-date= 2003-03-21 |lang=en }}</ref>
Иупитер иакәыршоуп 3000 км аура змоу [[ионосфера|аионосфера]].
=== Аврора {{Anchor|Аврорақәа Иупитер аҟны}} ===
[[Афаил:Jupiter.Aurora.HST.mod.ru.svg|мини|350px|Иупитер аҟны аврорақәа реилазаашьа: иаарбоуп ихадоу амацәаз, аполиартә шәахәаркреи ашәытақәеи, Иупитер аԥсабаратә мҩанызақәа аус рыцура иалҵшәаны иҟалаз]]
Иупитер аҩ-полиуск рыкәша-мыкәша илашарбагоу, еиқәымтәо ашәахәақәа аанарԥшуеит. Адгьыл аҿы иҟоу, амра аусура еизҳаны ианыҟоу аамҭазы иааԥшуа иреиԥшымкәа, Иупитер аврорақәа рҽырыԥсахуам, урҭ рыӷәӷәара есыҽны ишеиԥшымгьы. Урҭ х-компонент хадак рыла ишьақәгылоуп: ихадоу, еиҳа илашо аҭыԥ еиҳа ихәыҷуп (1000 км еиҵаны ҭбаарыла), амҳалдызтә полиусқәа рҟынтәи 16° рҟынӡа иҟоуп; ицоу ашәытақәа ҳәа изышьҭоу амҳалдызтә ҭыԥ ацәаҳәақәа рышьҭақәа, амҩанызақәа рионосферақәеи Иупитер аионосфереи еидызкыло, насгьы аамҭа кьаҿк иалагӡаны аҭыҵрақәа ахьыҟоу аҭыԥқәа, амацәаз хада аҩнуҵҟа иҟоу. Аурорақәа ремиссиақәа афымцамҳалдызтә спектр ахәҭақәа зегьы рҿы иԥшаауп арадио цәқәырԥақәа инаркны арентгентә шәахәақәа рҟынӡа (3 кеВ рҟынӡа), аха урҭ еиҳа илашоуп абжьаратәи аинфраҟаԥшьтә диапазонаҿы (ацәқәырԥақәа роура 3–4 мкм, 7–14 мкм) насгьы аспектр иҵаулоу аультрафиолеттә хәҭаҿы (ацәқәырԥақәа роура 80–180 нм).<ref name="=Auroralemissions">{{статья |заглавие= Auroral emissions of the giant planets |издание= Reviews of Geophysics |том= 38 |номер= 3 |страницы= 295—353 |ссылка= http://www.bu.edu/csp/uv/cp-aeronomy/Bhardwaj_Gladstone_RG_2000.pdf |doi= 10.1029/1998RG000046 |автор= Bhardwaj, A.; Gladstone, G. R. |год= 2000 |archive-date= 2011-06-28 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110628210428/http://www.bu.edu/csp/uv/cp-aeronomy/Bhardwaj_Gladstone_RG_2000.pdf }}</ref>
Авроратә мацәаз хадақәа рҭыԥ ҭышәынтәалоуп, рформа еиԥш. Аха урҭ ршәахәаркра амратә ԥша ақәыӷәӷәара ӷәӷәала иаԥсахуеит — аԥша шаҟа иӷәӷәоу аҟара, убриаҟара аврора ԥсыҽхоит. Аурора аҭышәынтәалара еиқәнархоит аелектронқәа рааира ду, аионосфереи амҳалдыздиски рыбжьара иҟоу апотенциалтә еиԥшымзаара амзыз ала ирццакхо. Урҭ аелеқтронқәа амҳалдыздиск аҿы агьежьрақәа реинаалара еиқәзырхо ацәқәырԥа дырҿиоит. Абарҭ аелектронқәа рымчхара 10–100 кеВ ауп; атмосфера аҵауларахь иҭалацыԥхьаӡа, урҭ аионизациа ҟарҵоит, насгьы амолекултә ӡри ацәа иалнахуеит, ультрафиолеттә шәахәаркрақәа цәырго. Уи адагьы, урҭ аионосфера дырԥхоит, уи ауп аврора аинфраҟаԥшьтә шәахәаркреи хәҭакахьала атмосфера арԥхареи мзызс иамоу.<ref>{{статья |заглавие=Solar System magnetospheres |том=116 |страницы=227—298 |doi=10.1007/s11214-005-1958-y |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005SSRv..116..227B |автор=Blanc, M.; Kallenbach, R.; Erkaev, N. V. |год=2005 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |издание=[[Space Science Reviews]] |archive-date=2017-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929110127/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005SSRv..116..227B }}</ref><ref name="=Auroralemissions"/>
Ицоу ашәытақәа Галилеи имҩанызақәа хԥа ирыдҳәалоуп: Ио, Европа, Ганимед. Урҭ цәырҵуеит, избанзар иҵәиуа аплазма амҩанызақәа рааигәара еиҳа иҭынчхоит. Еиҳа илашо ашәытақәа Ио иатәуп, избанзар ари амҩаныза аплазма аиҳарак еиқәзыршәо ауп; Европеи Ганимеди ршәытақәа еиҳа иԥсыҽуп. Зны-зынла иааԥшуа амацәаз хадақәа рыҩнуҵҟа иҟоу ашәыта лашақәа амҳалдызасфереи амратә ԥшеи русеицура иадҳәалоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref name="=Auroralemissions"/>
2016 шықәсазы аҵарауаа Иупитер аҿы зегь раасҭа илашо аврора ҭарҩуан.<ref>{{cite web |url=https://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2016/24/ |title=Hubble Captures Vivid Auroras in Jupiter's Atmosphere |website=HubbleSite |lang=en |date=2016-06-30 |access-date=2016-06-30 |archive-date=2016-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160630220426/http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2016/24/ |url-status=live }}</ref>
=== Идуу арентгентә шәыта ===
[[Афаил:Jupiter Aurora.jpg|мини|250px|“[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]” ателескопи “[[Чандра (телескоп)|Чандра]]” арентгентә телескопи рҟынтәи Иупитер еилаҵоу асахьа — 2007 шықәса, жәабранмза.]]
{{Main|Идуу арентгентә шәыта}}
2000 шықәса ԥхынҷкәынмзазы, аорбитатә телескоп «[[Чандра (телескоп)|Чандра]]» Иупитер аполиусқәа рҿы (еиҳарак аҩадатәи аполе) иаанарԥшит еисуа [[рентгеновское излучение|арентгентә шәахәаркра]] ахыҵхырҭа, [[Большое рентгеновское пятно|Арентгентә шәыта ду]] ҳәа изышьҭоу. Арадиациа зыхҟьо уажәгьы имаӡоуп.<ref name="Beasley_2002"/><ref name="сияющий гигант">{{cite web |url= https://www.popmech.ru/article/1516-siyayuschiy-gigant/ |title= Сияющий гигант: Юпитер в свете |date= 2007-04-04 |publisher= Популярная Механика |access-date= 2010-10-17 |archive-date= 2009-12-28 |archive-url= https://web.archive.org/web/20091228182421/http://www.popmech.ru/article/1516-siyayuschiy-gigant/ |url-status= live }}</ref>
== Ашьақәгылареи аеволиуциеи рмодельқәа ==
Аекзопланетақәа рхылаԥшрақәа аеҵәақәа рышьақәгылареи револиуциеи реилкаараҿы алагала ду ҟарҵоит. Убас, урҭ рыцхыраарала, Иупитер иеиԥшу апланетақәа зегьы ирзеиԥшу аҷыдарақәа шьақәыргылан:
* Урҭ шьақәгылоит [[Протопланетный диск|апротопланетатә диск]] ԥсаҟьахаанӡа.
* Ашьақәгылараҿы ароль ӷәӷәа нанагӡоит [[аккреция|аккрециа]].
* [[Планетезималь|Апланетезималқәа]] рыбзоурала ихьанҭоу ахимиатә элементқәа рыла ибеиахоит.
Иҟоуп ҩ-гипотеза хадак, Иупитер ацәырҵреи ашьақәгылареи рыпроцессқәа ҳаилзыркаауа.
Актәи агипотеза инақәыршәаны, «аконтракциа» агипотеза ҳәа зыхьӡҵаз, Иупитери Амреи рхимиатә еилазаара аиқәҿыҭра (аӡрии агелии рыхәҭаа ду) зыхҟьо ҳәа ирҳәо убри ауп, апланетақәа рышьақәгылараан [[Солнечная система|Амратә система]] аҿиара зааӡатәи астадиақәа рзы, арчсабатә диск аҟны «ажәпара» дуқәа ҟалеит, апланетақәа шьаҭас ирзыҟалаз, Амреи апланетақәеи абри еиԥшу формала ишьақәгылон. Амала, ари агипотеза иҳаилнаркааӡом апланетақәа рхимиатә еилазаараҿы иҟоу аиԥшымрақәа: Сатурн, иаҳҳәап, Иупитер аасҭа еиҳаны ихьанҭоу ахимиатә хәҭаҷқәа алоуп, Иупитер Амра аасҭа еиҳаны иалоуп. Адгьылтә гәыԥ апланетақәа ракәзар, химиатә еилазаашьала шьаҭанкыла апланета-гигантқәа иреиԥшӡам.<ref name="формирование планет">{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1202789 |title= Астронет>Происхождение Солнечной системы (планетная космогония) |access-date= 2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110117042035/http://astronet.ru/db/msg/1202789 |archive-date= 2011-01-17 |url-status= dead |publisher= [[Астронет]] }}</ref><ref name="формирование планет"/>
Аҩбатәи агипотеза («[[аккреция|аккрециа]]» агипотеза) иаҳәоит, Иупитер, иара убас Сатурн рышьақәгылара апроцесс ҩ-етапкны имҩаԥысит ҳәа. Раԥхьа, жәа-миллион шықәсала, адгьылтә планетақәа реиԥш, иӷәӷәоу ацәеижьқәа рышьақәгылара апроцесс мҩаԥысуан. Анаҩс аҩбатәи аетап иалагеит, раԥхьатәи апротопланетартә ԥсҭҳәа аҟынтәи арчы аккрециа апроцесс, уи аамҭазы Адгьыл амассақәа рацәаны иреиҳахахьаз, насгьы шәнызқь шықәсала ицоз.<ref name="формирование планет"/>
Актәи астадиаҿгьы, арчы ахәҭак Иупитери Сатурни ррегион аҟынтәи иабжьаӡит, уи иахҟьаны урҭ апланетақәа рхимиатә зҵазкуа Амреи аиԥшымрақәа ҟалеит. Аҩбатәи ашьаҿаҿы Иупитери Сатурни адәахьтәи рыхҟьақәа рыԥхарра 5000 °C, 2000 °C рҟынӡа инаӡеит. Урани Нептуни аккрециа алагаразы иаҭахыз акритикатә масса аҟынӡа инаӡеит акырӡа уи ашьҭахь, уи рмассақәеи рхимиатә еилазаареи анырра анаҭеит.<ref name="формирование планет"/><ref name="формирование планет"/>
2004 шықәсазы, [[Университет Вашингтона в Сент-Луисе|Сент-Луис иҟоу Вашингтонтәи Ауниверситет]] аҟынтәи Катарина Лоддерс гипотезас иҟалҵеит Иупитер агәыцә еиҳарак аҷабратә ҟазшьақәа змаз аорганикатә маҭәашьар ала ишьақәгылоуп ҳәа, уигьы акырӡа иацхрааит агәыцә акосмос иаакәыршаны иҟоу аматериал аанкылараҿы. Иҟалаз ахаҳә-ҷабтә гәыцә, уи агравитациа амч ала, амратә наҟәыра аҟынтәи арчы «иампыҵанахалеит», иахьатәи Иупитер шьақәыргыло. Ари ахшыҩҵак аккрециала Иупитер ацәырҵра иазку аҩбатәи агипотеза ианаалоит.<ref name="астро-ньюс"/><ref>{{cite web |url= http://www.ntsomz.ru/news/news_cosmos/jupiter_16_des |title= Предложена новая модель строения ядра Юпитера |date= 2004-12-16 |publisher= Федеральное космическое агентство «Научный центр оперативного мониторинга Земли» |access-date= 2010-10-05 |archive-date= 2016-03-08 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160308234849/http://ntsomz.ru/news/news_cosmos/jupiter_16_des |url-status= dead }}</ref>
[[Модель Ниццы|Ниццатәи амодель]] инақәыршәаны, Иупитер раԥхьаӡа Амра иакәшон ≈ 5.5 астрономтә еизакқәа рыбжьаӡарала. Ашьҭахь, Иупитер Амра иазааигәахеит, Уран, Нептун, Сатурн рорбитақәа еишьҭаргыланы анҭыҵҟа ииасит. Иупитер [[Троянские астероиды Юпитера|Троиатәи астероидқәеи]] [[Семейство Хильды|Хильда аҭаацәара]] иаҵанакуа астероидқәеи злахәыз акомпиутертә симулиациақәа иаадырԥшит Иупитер 18 а.е. аамҭазы ишышьақәгылаз Амра аҟынтә.<ref name="Tsiganis05">
{{статья |заглавие= Origin of the orbital architecture of the giant planets of the Solar System |ссылка= https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-05-26_435_7041/page/458 |издание= Nature |том= 435 |номер= 7041 |страницы= 459—461 |doi= 10.1038/nature03539 |pmid= 15917800 |bibcode= 2005Natur.435..459T |язык= en |тип= journal |автор= Tsiganis, K.; R. Gomes, A. Morbidelli & H. F. Levison |год= 2005 }}</ref><ref name="Morbidelli05">{{статья |заглавие= Chaotic capture of Jupiter's Trojan asteroids in the early Solar System |издание= Nature |том= 435 |номер= 7041 |страницы= 462—465 |oclc= 112222497 |doi= 10.1038/nature03540 |ссылка= https://www.oca.eu/michel/PubliGroupe/MorbyNature2005.pdf |pmid= 15917801 |bibcode= 2005Natur.435..462M |язык= en |тип= journal |автор= Morbidelli, A.; Levison, H.F.; Tsiganis, K.; Gomes, R. |год= 2005 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090731120551/http://www.oca.eu/michel/PubliGroupe/MorbyNature2005.pdf |archive-date= 2009-07-31 }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.psrd.hawaii.edu/Aug01/bombardment.html |title= Uranus, Neptune, and the Mountains of the Moon |website = Planetary Science Research Discoveries |date= 2001-08-21 |author = G. Jeffrey Taylor |publisher = Hawaii Institute of Geophysics & Planetology |access-date= 2008-02-01 |archive-url= https://www.webcitation.org/6AYzB3sTx?url=http://www.psrd.hawaii.edu/Aug01/bombardment.html |archive-date= 2012-09-10 |url-status= live }}</ref><ref>''S. Pirani, A. Johansen, B. Bitsch, A. J. Mustill, D. Turrini''. [https://www.aanda.org/component/article?access=doi&doi=10.1051/0004-6361/201833713 Consequences of planetary migration on the minor bodies of the early solar system] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190531152458/https://www.aanda.org/component/article?access=doi&doi=10.1051/0004-6361/201833713 |date=2019-05-31 }} // Accepted: 12 February 2019</ref><ref>''Simona Pirani, Anders Johansen, Bertram Bitsch, Alexander J. Mustill, Diego Turrini''. [https://arxiv.org/pdf/1902.04591.pdf The consequences of planetary migration on the minor bodies of the early Solar System] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190401103008/https://arxiv.org/pdf/1902.04591.pdf |date=2019-04-01 }}, Submitted on 12 Feb 2019</ref>
=== Иупитери уи амҩанызақәеи рԥеиԥш ===
[[Афаил:Exoplanet - hot jupiter 4.jpg|мини|Асахьаҭыхҩы ихаҿы иааигаз “Ицоу Иупитер” {{U|Nolesh}}]]
Идыруп, [[Амра|Амра]], [[Термоядерные реакции|атермогәыцәтә]] былтәы хәыҷы-хәыҷла амҵәара иалҵшәаны, 1.1 миллиард шықәса рыҩнуҵҟа 11% рҟынӡа ашеира еизнарҳауеит, уи иахҟьаны, [[обитаемая зона|аеҵәақәа рзааигәара иазылху аҭыԥ]] уажәтәи Адгьыл аорбита анҭыҵ иҭыҵуеит, Иупитер асистема аҟынӡа инаӡаанӡа. Ари апериод аҩнуҵҟа Амра арцеира аизҳара Иупитер амҩанызақәа арԥхоит, [[Аӡы|аӡы ҵаӷа]] урҭ рқәыԥшыларахь аҭыҵра алыршо, ус анакәха, аԥсҭазаара аиқәырхаразы аҭагылазаашьақәа аԥҵара алнаршоит. 7.59 миллиард шықәса рышьҭахь, Амра [[Красный гигант|гигант ҟаԥшь]]хоит. Амодель иаанарԥшуеит Амреи арчытә гиганти рыбжьара абжьаӡара 765 рҟынтәи 500 миллион км рҟынӡа ишагхо. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа рҿы Иупитер «[[Горячий юпитер|Иупитер цақәа]]» ҳәа изышьҭоу апланетақәа рыкласс ҿыц ахь ииасуеит. Уи аҿықәан аҳауа аԥхарра 1000 К рҟынӡа инаӡоит, уи иахҟьаны апланета аиқәара-ҟаԥшь ԥштәыла илашоит. Амҩанызақәа аԥсҭазаара аиқәырхаразы имчыдахоит, насгьы ирҩоу, ицаҳәцаҳәуа ацәҳәырақәа иреиԥшхоит.<ref>{{cite web |url= http://www.membrana.ru/particle/775|title=Далёкая звезда осветила планы спасения Земли от смерти Солнца |author= Леонид Попов |publisher= Membrana.ru |access-date= 2013-03-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130921060615/http://www.membrana.ru/particle/775 |archive-date= 2013-09-21 |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.astronomytoday.com/astronomy/sun.html |title= Sun, the solar system's only star |author= Marc Delehanty |publisher= Astronomy Today |access-date= 2013-03-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130315063022/http://www.astronomytoday.com/astronomy/sun.html |archive-date= 2013-03-15 |url-status= dead }}</ref><ref name="Schroder2008">{{статья |заглавие= Distant future of the Sun and Earth revisited |том= 386 |страницы= 155—163 |doi= 10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |ссылка= http://adsabs.harvard.edu/abs/2008MNRAS.386..155S |автор= K. P. Schroder, Robert Connon Smith |год= 2008 |язык= en |издательство= [[Oxford University Press]] |издание= [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |archive-date= 2013-07-27 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130727120155/http://adsabs.harvard.edu/abs/2008MNRAS.386..155S }}</ref><ref>{{cite web |url= https://arxiv.org/abs/1207.2770 |title= Jupiter will become a hot Jupiter: Consequences of Post-Main-Sequence Stellar Evolution on Gas Giant Planets |author= David S. Spiegel|author2=Nikku Madhusudhan |date= 2012-07-11 |publisher= Astrophysics |lang= en |access-date= 2013-03-02 |archive-date= 2019-04-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190405000751/https://arxiv.org/abs/1207.2770 |url-status= live }}</ref><ref name="lenta">{{cite web |url= https://lenta.ru/news/2012/07/18/hotjupiter/ |title= Астрономы предсказали судьбу Юпитера |publisher= Лента.Ру |access-date= 2013-03-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20121120034353/http://lenta.ru/news/2012/07/18/hotjupiter/ |archive-date= 2012-11-20 |url-status= dead }}</ref><ref name="lenta"/>
== Амҩанызақәеи амацәазқәеи ==
<imagemap>
Image:Jupiter.moons1.jpg|thumb|300px|Крупные спутники Юпитера: [[Ио (спутник)|Ио]], [[Европа (спутник)|Европа]], [[Ганимед (спутник)|Ганимед]] и [[Каллисто (спутник)|Каллисто]] — и их поверхности
rect 20 18 573 1286 [[Ио (спутник)]]
rect 584 17 1140 1285 [[Европа (спутник)]]
rect 1151 20 1702 1285 [[Ганимед (спутник)]]
rect 1714 20 2267 1286 [[Каллисто (спутник)]]
desc bottom-left
</imagemap>
<imagemap>
File:Jupiter and the Galilean Satellites.jpg|thumb|left|Спутники Юпитера: [[Ио (спутник)|Ио]], [[Европа (спутник)|Европа]], [[Ганимед (спутник)|Ганимед]] и [[Каллисто (спутник)|Каллисто]]
circle 785 297 122 [[Ио (спутник)]]
circle 659 656 108 [[Европа (спутник)]]
circle 837 1049 167 [[Ганимед (спутник)]]
circle 433 1275 168 [[Каллисто (спутник)]]
poly 408 356 461 398 449 533 415 648 356 799 238 1000 97 1091 12 1047 3 812 81 607 184 470 281 371 357 344 [[#Большое красное пятно]]
desc bottom-left
</imagemap>
{{Main|Иупитер амҩанызақәа}}
2026 шықәса лаҵарамзатәи адыррақәа рыла, Иупитер идыру [[Спутники Юпитера|115 мҩаныза]] амоуп. Амҩанызақәа еиҳарак еиуеиԥшым амифтә персонажқәа рыхьӡқәа рыҭоуп, анс акә арс акә Зевс-Иупитер идҳәалоу. Амҩанызақәа ҩ-гәыԥ дуқәак рыла еихшоуп - аҩныҵҟатәи (8 мҩанызак, Галилеи иитәуи Галилеи иитәыми аҩныҵҟатәи амҩанызақәа) адәныҟатәи (84 мҩаныза, иара убас ҩ-гәыԥкны еиҟәшоуп) — абасала, зынӡа 4 “хкык” ҟалоит. [[Галилеевы спутники|Иреиҳау амҩанызақәа ԥшьба]] — [[Ио (спутник)|Ио]], [[Европа (спутник)|Европа]], [[Ганимед (спутник)|Ганимед]], [[Каллисто (спутник)|Каллисто]] — 1610 шықәсазы [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] иааиртхьан. Иупитер амҩанызақәа раартра Коперник игелиоцентртә система иадгыло раԥхьаӡатәи акыр зҵазкуа аргументны иҟалеит.<ref>{{cite web |url= http://nineplanets.org/jupiter.html |title= Jupiter |publisher= Nineplanets.org |access-date= 2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101105071656/http://nineplanets.org/jupiter.html |archive-date= 2010-11-05 |lang= en |url-status= dead }}</ref><ref name="астрономия сегодня">{{cite web |url= http://extraordinary.net.ru/?p=103 |url-status= dead |title= Спутники Юпитера |publisher= Астрономия сегодня |access-date= 2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111105014948/http://extraordinary.net.ru/?p=103 |archive-date =2011-11-05 }}</ref><ref name="astro-websib"/><ref name="шведун-спутники">{{cite web |url= http://www.shvedun.ru/jupiter-sp1.htm |title= Спутники Юпитера. Галилеевы спутники — Ио, Европа, Ганимед и Каллисто. Внутренние и внешние спутники Юпитера |access-date= 2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101129181820/http://shvedun.ru/jupiter-sp1.htm |archive-date =2010-11-29 |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://tvroscosmos.ru/frm/vestidata/2008/vesti22_3_8_2.php |title= Телерадиостудия Роскосмоса |access-date= 2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111107165719/http://tvroscosmos.ru/frm/vestidata/2008/vesti22_3_8_2.php |archive-date= 2011-11-07 |url-status= dead }}</ref><ref name="астрономия сегодня"/><ref>{{книга |автор= Биленкин Д. А. |заглавие= Путь мысли |издание= Научно-худ. лит-ра |место= М. |издательство=Дет. лит. |год= 1982 |страницы= 190—191 }}</ref>
=== Ио ===
[[Афаил:JupiterandIo.jpg|мини|left|Амҩаныза [[Ио (спутник)|Ио]] Иупитер аԥхьа ииасуеит, 1996 шықәса ԥхынгәымза 24, ателескоп “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]”]]
[[Афаил:Tvashtarvideo.gif|мини|left|[[Ио (спутник)|Ио]] авулкантә усура, акосмостә ӷба “[[Новые горизонты|Агоризонт ҿыцқәа]]”, хәажәкырамза 1, 2007 ш.]]
[[Ио (спутник)|Ио]] аинтерес аҵоуп амч ду змоу аус зуа вулканқәа ахьыҟоу азы; Амҩаныза аҿықә [[Вулканизм на Ио|авулкантә усура]] аалыҵқәа рыла иҭәуп. Акосмостә зондқәа иҭырхыз афотосахьақәа иаадырԥшуеит Ио аҿықә акаҳуаԥшшәы, аҟаԥшь, аҩежьеиқәаԥшшәы шәытақәа змоу аҩеижь уаркалеи ԥшшәы амоуп. Абарҭ ашәытақәа [[Список вулканов Ио|Ио авулкантә ԥжәарақәа]] ирылҵшәоуп, еиҳарак атыҩшеи уи аилаҵақәеи рыла ишьақәгылоу; аԥжәарақәа рԥштәы урҭ рыԥхарра иадҳәалоуп.<ref name="Galileo">{{cite web |url=http://galspace.spb.ru/index113.html |title=Результат исследований КА «Галилео» на орбите Юпитера |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125174329/http://galspace.spb.ru/index113.html |archive-date=2010-11-25 |url-status=dead }}</ref><ref name="химия_и_жизнь">{{статья |автор=Силкин, Б. И. |заглавие=Странный мир Ио |ссылка=http://publ.lib.ru/ARCHIVES/H/%27%27Himiya_i_jizn%27%27%27/%27%27Himiya_i_jizn%27%27%27,1982,N04.%5Bdjv%5D.zip |издание=[[Химия и жизнь — XXI век|Химия и жизнь]] |год=1982 |выпуск=№ 4 |страницы=57—59 |archive-date=2012-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323140131/http://publ.lib.ru/ARCHIVES/H/%27%27Himiya_i_jizn%27%27%27/%27%27Himiya_i_jizn%27%27%27,1982,N04.%5Bdjv%5D.zip }}</ref><ref name="химия_и_жизнь" />
=== Европа ===
Еиҳарак аинтерес зҵоу [[Европа (спутник)|Европа]] ауп, аԥсҭазаара ыҟазар ахьауа адунеизегьтәи аокеан змоу. Иҷыдоу аҭҵаарақәа иаадырԥшит аокеан 90 км аҵаулара шамоу, насгьы уи ашәагаа [[Мировой океан|Адгьыл аокеанқәа]] рышәагаа ишеиҳау. Европа аҿықәан амюаныза аҵаа иаҵанакуа аԥҽрақәеи аиҟәышьшьарақәеи рыла иҭәуп. Агәаанагарақәа ҳәан, Европа азы аԥхара ахыҵхырҭа аокеан ахаҭа ауп ҳәа, амҩаныза агәыцә акәымкәа. [[Каллисто (спутник)|Каллисто]]и [[Ганимед (спутник)|Ганимед]]и рҟынгьы аҵааҵаҟатәи аокеан ыҟоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Аҵарауаа 1-2 миллиард шықәса ирылагӡаны аҵааҵаҟатәи аокеан ахь [[кислород|аҵәыҵәри]] анеира алшон ҳәа агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны, амҩанызаҿы аԥсҭазаара ыҟазар алшоит ҳәа атеориа шьақәдыргылоит. Европатәи аокеан аҿы иҟоу аҵәыҵәри азхоит еихацк змоу аԥсҭазааратә формақәа рымацара ракәымкәа, еиҳа идуу аԥсҭазааратә формақәа рыҟазаара алыршаразы. Ари амҩаныза [[Энцелад (спутник)|Енцелад]] ашьҭахь аԥсҭазаара ацәырҵразы алшара ахьыҟоу ҳәа аҩбатәи аҭыԥ ааннакылоит.<ref name="первый-взгляд">{{cite web |url=http://www.otherland.ru/page/pervyj-vzgljad-na-jupiter |title= Первый взгляд на Юпитер |publisher= Познавательный сайт «Другая Земля» |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101207201957/http://www.otherland.ru/page/pervyj-vzgljad-na-jupiter |archive-date=2010-12-07 |url-status=dead }}</ref><ref name="первый-взгляд"/><ref name="Вокруг Света"/><ref>{{cite web |author= |url=https://lenta.ru/news/2010/10/05/ice/ |title=На Европе нашли незамерзающую активность |date=2010-10-05 |publisher=Лента.Ру |lang=ru |access-date=2010-10-05 |archive-date=2010-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101007114520/http://lenta.ru/news/2010/10/05/ice/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author= |url=https://lenta.ru/news/2010/05/28/oxygen/ |title=Спутник Юпитера признали годным для рыбалки |date=2010-05-28 |publisher=Лента.Ру |lang=ru |access-date=2010-10-05 |archive-date=2010-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101006041623/http://lenta.ru/news/2010/05/28/oxygen/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author= |url=https://lenta.ru/news/2009/10/09/europe/ |title=В океанах спутника Юпитера нашли много кислорода |date=2009-10-09 |publisher=Лента.Ру |lang=ru |access-date=2010-10-07 |archive-date=2010-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101201224615/http://lenta.ru/news/2009/10/09/europe/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author= |url=https://lenta.ru/news/2009/10/09/habit/ |title=Составлен рейтинг пригодных для обитания мест Солнечной системы |date=2009-10-09 |publisher=Лента. Ру |lang=ru |access-date=2010-10-07 |archive-date=2010-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009200712/http://lenta.ru/news/2009/10/09/habit/ |url-status=live }}</ref>
=== Ганимед ===
[[Ганимед (спутник)|Ганимед]] иреиҳау мҩанызоуп Иупитер мацара акәымкәа, Амратә системаҿы апланетақәа зегьы рымҩанызақәа рхыԥхьаӡараҿгьы. Ганимеди Каллистои хыԥхьаӡара рацәала акратерқәа рыла ихҩоуп; Каллисто аҿы урҭ рӷьырак иаарыкәыршаны еиҟәыԥԥоуп.<ref name="солсис"/><ref name="солсис"/>
[[Афаил:Pioneer-10 jupiter moons.jpg|мини|Акосмостә ӷбақәа [[Пионер-10|Пионер-10]], [[Пионер-11|Пионер-11]] рыла иҭыхыз Иупитер иреиҳаӡоу амҩанызақәа ԥшьба рсахьа]]
=== Каллисто ===
[[Каллисто (спутник)|Каллисто]] аҵаҟа иара убасгьы аокеан ыҟоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп; уи ишиашоу акәымкәа иаҳнарбоит Каллисто амҳалдызтә ҭыԥ, амҩаныза аҩнуҵҟа иҟоу аӡ ҵаа́́ аҿы афымцатә цәқәырԥақәа рыҟазаара иахҟьаны иҟаларц зылшо. Иара убасгьы абри агипотеза иадгылоит Каллисто амҳалдызтә ҭыԥ Иупитер амҳалдызтә ҭыԥ ишазыҟоу инақәыршәаны аҽахьаԥсахуа, даҽакала иуҳәозар, абри амҩаныза аҿықә аҵаҟа амҩангара ӷәӷәа змоу аӡы ыҟоуп.<ref>{{cite web |url=http://www.sai.msu.ru/neb/rw/natsat/jup_sat/callisto/index.htm |title=Каллисто |publisher=Государственный астрономический институт им. П. К. Штернберга (ГАИШ) |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615234729/http://www.sai.msu.ru/neb/rw/natsat/jup_sat/callisto/index.htm |archive-date=2013-06-15 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.allplanets.ru/solar_sistem/jupiter/Callisto.htm |title=Каллисто |publisher=Планетные системы |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100707082859/http://www.allplanets.ru/solar_sistem/jupiter/Callisto.htm |archive-date=2010-07-07 |url-status=dead }}</ref>
<imagemap>
Image:Galileanmoons1 ab.svg|thumb|right|300px|Галилеи имҩанызақәа [[Адгьыл|Адгьыли]] [[Амза|Амзеи]] ражәпара реиҿырԥшра. Асахьақәа — азхьарԥшқәа роуп.
circle 1070 420 195 [[Ио (спутник)]]
circle 1700 270 160 [[Европа (спутник)]]
circle 390 1780 290 [[Ганимед (спутник)]]
circle 520 960 255 [[Каллисто (спутник)]]
circle 2680 898 180 [[Амза]]
circle 1770 1410 680 [[Адгьыл]]
desc bottom-left
</imagemap>
=== Галилеи иитәу амҩанызақәа рҷыдарақәа ===
Иупитер амҩаныза дуқәа зегьы еинааланы иҵәиуеит, насгьы еснагь Иупитер ахь ганкала иԥшуеит, апланета ду [[приливные силы|аӡхаларатә мчқәа]] рнырра абзоурала. Уи аамҭазы, Ганимед, Европа, Ио рыбжьара 4:2:1 ҳәа [[орбитальный резонанс|аорбиталтә резонанс]] ыҟоуп. Уи адагьы, Иупитер амҩанызақәа рыбжьара иҟоуп азакәанеизшәара: амҩаныза шаҟа апланета иацәыхараны иҟоу аҟара, убриаҟара уи аилаӷәӷәара еиҵоуп (Ио - 3.53 г/см3, Европа - 2.99 г/см3, Ганимед - 1.94 г/см3, Каллисто - 1.83 г/см3). Ари амҩанызаҿы иҟоу аӡы ахыԥхьаӡара иадҳәалоуп: Ио шамахамзар акгьы амаӡам, Европа 8% амоуп, Ганимеди Каллистои рыкапан абжа аҟынӡа рымоуп.<ref name="allplanets">{{cite web |url=http://www.allplanets.ru/solar_sistem/jupiter/jupiter_statya.htm |title=Планетные системы. Юпитер |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110302030625/http://www.allplanets.ru/solar_sistem/jupiter/jupiter_statya.htm |archive-date=2011-03-02 |url-status=dead }}</ref><ref name="солсис"/><ref name="съеденные спутники">{{статья |заглавие=Съеденные спутники, или упавшие звезды |ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/telegraph/cosmos/897/ |издание=Журнал «Вокруг света» |archive-date=2009-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091207201711/http://www.vokrugsveta.ru/telegraph/cosmos/897/ }}</ref><ref name="съеденные спутники" /><ref>{{cite web |url=http://freescince.narod.ru/ganimed/stat.html |url-status=dead |title=Ганимед|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080629034524/http://www.freescince.narod.ru/ganimed/stat.html |archive-date=2008-06-29 |lang=ru }}</ref>
=== Амҩаныза хәыҷқәа ===
Иаанхаз амҩанызақәа еиҳа ихәыҷуп, насгьы ииашам аформа змоу иҵаау ма иҟәаԥа-ҿаԥоу цәеижьқәоуп. Урҭ рыбжьара иҟоуп егьи аганахьала зхы рханы иҵәиуагьы. Иупитер амҩаныза хәыҷқәа рхыԥхьаӡара аҟнытә, [[Амальтея (спутник)|Амалтеа]] аҵарауаа даара аинтерес рызцәырнагоит: иҟоуп агәаанагара, уи аҩнуҵҟа иҟоуп ҳәа ажәытәӡатәи аамҭазы аҭыԥ змаз акатастрофа иахҟьаны иҟалаз аҭацәрақәа рсистема — аметеоритқәа ркаҳарақәа ирыхҟьаны Амалтеа хәҭа-хәҭала еиҟәшахеит, анаҩс аҩганктәи агравитациа аҵаҟа дырҩеигь еицылаз, аха уаҳагьы цәеижькны аҟалара злымшаз.<ref>{{cite web |url=http://www.grani.ru/Society/Science/m.16861.html |url-status=dead |title=Спутник Юпитера Амальтея после катастрофы превратился в груду камней |date=2002-12-12 |publisher=Новостной сайт Грани.ру |access-date=2010-10-05 |archive-date=2011-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110104110613/http://grani.ru/Society/Science/m.16861.html }}</ref>
[[Метида (спутник)|Метидеи]] [[Адрастея (спутник)|Адрастееи]] зегь реиҳа Иупитер иазааигәоу, 40, 20 км раҟара адиаметрқәа змоу мҩанызақәоуп. Урҭ Иупитер амацәаз хада аҵкар иқәланы 128 нызқь км арадиус змоу аорбитаҿы ицоит, 7 сааҭк рыла Иупитер иакәшоит, урҭ роуп зегь раасҭа иццаку Иупитер амҩанызақәа.<ref>{{Cite web |url=http://galspace.spb.ru/index47-3.html |title=Гигант Юпитер. Спутники Юпитера |access-date=2010-10-14 |archive-date=2010-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100804140645/http://galspace.spb.ru/index47-3.html |url-status=live }}</ref>
Иупитер амҩанызақәа рсистема зегьы адиаметр 24 млн км ыҟоуп. Уи анаҩсгьы, анкьаӡа Иупитер амҩанызақәа еиҳаны иаман ҳәа агәаанагара ыҟоуп, аха урҭ рҟынтәи жәпакы амч ду змоу агравитациа анырра абзоурала апланета иқәҳаит ҳәа.<ref name="астрономия сегодня" /><ref name="шведун-спутники"/>
=== Ашьҭахьҟа игьежьуа амҩанызақәа ===
Иупитер амҩанызақәа, рыхьӡқәа “е” ала инҵәо — [[Карме (спутник)|Карме]], [[Синопе (спутник)|Синопе]], [[Ананке (спутник)|Ананке]], [[Пасифе (спутник)|Пасифае]] уҳәа убас иҵегьы (шәахә. [[группа Ананке|Ананке агәыԥ]], [[группа Карме|Карме агәыԥ]], [[группа Пасифе|Пасифае агәыԥ]]) — апланета иакәшоит егьи ахырхарҭала ([[ретроградное движение|аретроградтә ныҟәара]]) насгьы, аҵарауаа ргәаанагарала, урҭ Иупитер иацҟамлеит, аха насшәа урҭ Иупитер иамҽханакит. Абри иеиԥшу аҟазшьақәа амоуп [[Нептун|Нептун]] амҩаныза [[Тритон (спутник)|Тритон]].<ref>{{cite web |url=http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=46&num=959 |title=Вращение Солнечной системы |publisher=Astrolab.ru |lang=ru |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101005210148/http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=46&num=959 |archive-date=2010-10-05 |url-status=dead }}</ref>
=== Аамҭалатәи амзақәа ===
Кометақәак Иупитер “аамҭалатәи амзақәа” роуп. Убас, ҷыдала, [[комета Кусиды — Мурамацу|акомета Кусида-Мурамацу]] 1949 шықәса инаркны 1962 шықәсанӡа Иупитер амҩанызас иҟан, уи аамҭа иалагӡаны ҩынтә апланета иакәшеит. Ари аобиект анаҩсгьы, еилкаауп апланета-гигант аамҭалатәи амзақәа, зегьы ианреиҵаха, иҵегьы 4.<ref name="временные луны">{{cite web |url=https://lenta.ru/news/2009/09/14/jupiter/ |title=Астрономы нашли сбежавшую от Юпитера луну |date=2009-09-14 |publisher=[[Lenta.ru]] |access-date=2010-10-07 |lang=ru |archive-date=2010-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100719155326/http://lenta.ru/news/2009/09/14/jupiter/ |url-status=live }}</ref><ref>{{статья |заглавие=Jupiter Captured Comet as Temporary Moon |ссылка=https://www.universetoday.com/40038/jupiter-captured-comet-as-temporary-moon/ |язык=en |издание=Universe Today |год=2009-09-13 |archive-date=2019-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405072910/https://www.universetoday.com/40038/jupiter-captured-comet-as-temporary-moon/ }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.membrana.ru/lenta/?9637 |title=Комета 12 лет была луной Юпитера |date=2009-09-15 |publisher=Мембрана.ру |access-date=2010-10-17 |archive-date=2010-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100131175643/http://www.membrana.ru/lenta/?9637 |url-status=dead }}</ref><ref name="временные луны"/>
=== Амацәазқәа ===
{{main|Иупитер амацәазқәа}}
<imagemap>
Image:Jupiter Rings ab.svg|thumb|300px|[[Кольца Юпитера|Иупитер амацәазқәа]] (асхема)
rect 473 453 1077 541 [[#Амацәаз хада]]
rect 93 775 780 958 [[#Адәахьтәи абызкаҭаҳатә мацәаз]]
rect 1065 733 1239 808 [[#Агало]]
rect 499 998 888 1150 [[Амальтея (спутник)]]
rect 1016 966 1393 1116 [[Адрастея (спутник)]]
rect 1630 1050 1929 1185 [[Метида (спутник)]]
rect 2028 1380 2251 1520 [[Фива (спутник)]]
desc bottom-left
</imagemap><!--2046x1533 -> 2560x1920 -->
Иупитер, 1979 шықәсазы “[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]” Иупитер ианаҩсуаз аамҭазы игәанаҭаз [[Кольца Юпитера|амацәаз ԥсыҽқәа]] амоуп. Амацәазқәа шыҟоу ала агәҩара иман 1960 шықәсазгьы асовет астроном [[Всехсвятский, Сергей Константинович|Сергеи Всехсвиатски]]: кометақәак рорбитақәа харатәи рҭыԥқәа рыҭҵаара шьаҭас иҟаҵаны, Всехсвиатски алкаа ҟеиҵеит урҭ акометақәа Иупитер амацәазқәа рҟынтәи иаазар ҟалап ҳәа, насгьы иҳәеит амацәаз шьақәгылеит ҳәа Иупитер амҩанызақәа рвулкантә усура абзоурала ( Ио аҟны авулканқәа ҩажәа шықәса рышьҭахь иаартхеит).<ref>{{cite web |url=http://galspace.spb.ru/index46-1.html |title=Гигант Юпитер. Космические характеристики|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101231074150/http://galspace.spb.ru/index46-1.html |archive-date=2010-12-31 |url-status=dead }}</ref><ref name="левитан" /><ref>{{статья |автор=Всехсвятский С.К. |заглавие=Кольцо комет и метеоритов вокруг Юпитера |издание=[[Природа (журнал)|Природа]] |год=1960 |номер=9 |страницы=87—88 |язык=ru |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]}}</ref><ref>{{статья |заглавие=В небесах — Юпитер. Царь планет и его семья |ссылка=http://www.vokrugsveta.com/S4/nebesa/jupiter.htm |издание=Вокруг света. Журнал виртуальных путешествий |archive-date=2011-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110105120247/http://www.vokrugsveta.com/S4/nebesa/jupiter.htm }}</ref><ref name="Cesevich">{{книга |автор=[[Цесевич, Владимир Платонович|Цесевич В.П.]] |заглавие=Что и как наблюдать на небе |год=1984 |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |страниц=304 |место=М. |издание=6-е изд }}</ref>{{rp|157}}
Амацәазқәа оптикала ипақәоуп, роптикатә жәпара ~10<sup>−6</sup> ыҟоуп, насгьы ахәҭаҷқәа ральбедо 1.5% заҵәык ауп. Аха уеизгьы урҭ рбара ҟалоит: 180 градус иазааигәоу афазатә кәакьқәа раан («алашара иаҿагылоу» ахәаԥшра), амацәазқәа ршеира 100-нтә раҟара еизҳауеит, насгьы Иупитер уахынлатәи аган алашьцара алашарамызхә ааннажьуам. Зынӡа амацәазқәа хԥа ыҟоуп: цәаҳәа хадак, «абызкаҭаҳатә» ҳәа изышьҭоу, насгьы гало.
[[Афаил:Кольца Юпитера - Rings of Jupiter.jpg|thumb|left|280px|“Галилео” иҭнахыз Иупитер амацәазқәа рфотосахьа, ииашоу иԥсаҟьоу алашараҿы иҟаҵаз]]{{Anchor|Амацәаз хада|Адәахьтәи абызкаҭаҳатә мацәаз|Агало}}
Амацәаз хада Иупитер агәҭантәи 122,500 инаркны 129,230 км рҟынӡа инеиуеит. Аҩныҵҟа, амацәаз хада тороидтәи агало ахь ииасуеит, адәахьала абызкаҭаҳатә иахькьысуеит. Аоптикатә диапазон аҿы иаҳбо ашәахәақәа ишиашоу рыԥсаҟьара амикронтә шәагаа змоу асабатә хәҭаҷқәа ирҷыдаҟазшьоуп. Аха Иупитер азааигәара иҟоу асаба амч ду змоу игравитациатәым аԥырхагақәа ирықәшәоит, убри аҟнытә асаба арыцқәа рыԥсы ҭоуп 10<sup>3±1</sup>шықәса. Уи иаанагоит урҭ асаба арыцқәа рхыҵхырҭа ыҟазароуп ҳәа. Ацәаҳәа хада аҩнуҵҟа иҟоу ҩ-мҩарныза хәыҷқәак — [[Метида (спутник)|Метидеи]] [[Адрастея (спутник)|Адрастеаи]] — абас еиԥш иҟоу ахыҵхырҭақәа рроль азы ианаалоит. [[метеороиды|Аметеороидқәа]] ианрынҟьо, урҭ амикрохәҭаҷқәа ргәыԥ дырҿиоит, анаҩс урҭ Иупитер иаакәыршаны аорбитаҿы ирылаҵәоит. Абызкаҭаҳатә мацәаз ахылаԥшрақәа иаадырԥшит [[Фива (спутник)|Фивеи]] [[Амальтея (спутник)|Амалтееи]] рорбитақәа рҟынтәи иааз хазы игоу аматериа амаҟақәа. Арҭ амаҟақәа реиҿкаашьа азодиактә сабатә комплексқәа реиҿкаашьа угәаланаршәоит.<ref name="динамика" />
=== Троиатәи астероидқәа ===
{{Main|Троиатәи астероидқәа}}
[[Афаил:InnerSolarSystem ru.png|thumb|left|280px|Астероидтә маҟа хада (ашкәакәа) иара убас Иупитер Троиатәи астероидқәа (ашьацԥштәы)]]
Троиатәи астероидқәа — Иупитер [[точки Лагранжа|Лагранж иҭыԥқәа]] L<sub>4</sub>, L<sub>5</sub> ррегион аҿы иҟоу астероидқәа ргәыԥ ауп. Астероидқәеи Иупитери 1:1 [[резонанс|арезонанс]] рымоуп, насгьы уи иацны орбита Амра иакәшоит. Убри аан, ишаԥу еиԥш L<sub>4</sub> аҭыԥ азааигәара иҟоу аобъектқәа абырзен фырхацәа рыхьӡқәа рхырҵоит, L<sub>5</sub> азааигәара иҟоу —троиатәи афырхацәа рыхьӡқәа рхырҵоит. 2010 шықәса рашәарамзанӡа 1583 цыра ус еиԥш иҟоу аобиктқәа аартын.<ref>{{статья |автор=Marzari, F.; Scholl, H.; Murray C.; Lagerkvist C. |заглавие=Origin and Evolution of Trojan Asteroids |ссылка=http://www.lpi.usra.edu/books/AsteroidsIII/pdf/3007.pdf |язык=en |место=Tucson, Arizona |издательство=University of Arizona Press |год=2002 |страницы=725—738 |archive-date=2011-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606010204/http://www.lpi.usra.edu/books/AsteroidsIII/pdf/3007.pdf }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/JupiterTrojans.html |title=List of Jupiter Trojans|lang=en |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110126035021/http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/JupiterTrojans.html |archive-date=2011-01-26 |url-status=dead }}</ref>
Троиаа рхылҵшьҭра ҳаилзыркаауа ҩ-теориак ыҟоуп. Актәи ишаҳәо ала, урҭ Иупитер ашьақәгылара аҵыхәтәантәи аетапаҿы иҟалеит (аккрециа авариант хшыҩзышьҭра азуп). Аматериа иацны, [[Планетозималь|апланетозималқәа]] аанкылан, урҭ рҿгьы аккрециа цон, насгьы амеханизм алҵшәа ахьамаз азы, урҭ рыбжакы агравитациатә цәҟьа иаҿашәеит. Ари атеориа аԥсыҽрақәа: абри аҩыза амҩала иҟалаз аобъектқәа рхыԥхьаӡара ԥшь-еишьҭагылак рыла еиҳауп, иаҳбо аҵкыс, насгьы урҭ рорбитатә наара акырӡа еиҳауп.<ref>{{статья |автор=F. Marzari,H. Scholl,C. Murray, C. Lagerkvist. |заглавие=Origin and Evolution of Trojan Asteroids |ссылка=http://www.lpi.usra.edu/books/AsteroidsIII/pdf/3007.pdf |archive-date=2011-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606010204/http://www.lpi.usra.edu/books/AsteroidsIII/pdf/3007.pdf }}</ref>
Аҩбатәи атеориа — адинамикатә. Амратә система ашьақәгылара ашьҭахь 300-500 млн шықәса рышьҭахь, Иупитери Сатурни 1:2 резонанс иахысит. Уи иахҟьаны аорбитақәа реиҭеиҿкаара ҟалеит: Нептун, Плутон, Сатурн рорбита арадиус еиздырҳаит, Иупитер иагнархеит. Уи [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] агравитациатә ҭышәынтәалара ианырит, насгьы уа инхоз астероидқәак Иупитер аорбитахь ииасит. Уи аамҭазы, аханатәтәи троиаа зегьы, иҟаӡазаргьы, ихырбгалахеит.<ref>{{Cite web |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0712.0553L |title=Origin of the structure of the Kuiper belt during a dynamical instability in the … |access-date=2010-10-19 |archive-date=2016-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603195823/http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0712.0553L |url-status=live }}</ref>
Троиаа анаҩстәи рԥеиԥш еилкааӡам. Иупитери Сатурни ррезонанс ԥсыҽқәа жәпакы урҭ еиԥхьытта идәықәнаҵоит, аха ари еиԥхьыттоу аныҟәара амч зеиԥшрахо, насгьы уажәтәи рорбита иалцахоу-иалцамхоу ҳәа аҳәара уадаҩуп. Уи адагьы, маҷ-маҷ троиаа рхыԥхьаӡара армаҷуеит дара-дара реидысларақәагьы. Цыԥҵәахақәак мҩанызақәахарц рылшоит, цыԥҵәахақәак — икометақәахарц.<ref>{{Cite web |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005CeMDA..92...53R |title=The Observed Trojans and the Global Dynamics Around The Lagrangian Points of the … |access-date=2010-10-19 |archive-date=2019-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604145225/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005CeMDA..92...53R |url-status=live }}</ref>
== Ажәҩантә цәеижьқәеи Иупитери реиҿасрақәа ==
[[Афаил:Comet Shoemaker-Levy 9 Approaching Jupiter in 1994.jpg|мини|Амозаика ҟаҵоуп ателескоп “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]” асахьақәа рыла 1994 шықәса, лаҵарамза 18 рзы]]
=== Акомета Шоумеикерцәа-Леви ===
[[Афаил:Jupitersatelliteimpact.jpg|thumb|200px|Акомета Шоумейкерцәа-Леви аԥҽыхақәа руак аҟынтәи ашьҭа, “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]” ателескоп ала иҭыху, 1994 шықәса, ԥхынгәымза.<ref name="apod">{{cite web |author= H. Hammel (MIT)|author2= WFPC2|author3=HST|author4=NASA |url= https://apod.nasa.gov/apod/ap980728.html |title= Impact on Jupiter |publisher= Astronomy Picture of the Day |lang= en |archive-date= 2019-09-03 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190903233046/https://apod.nasa.gov/apod/ap980728.html |url-status= live }}</ref>]]
{{Main|Акомета Шоумейкерцәа-Леви 9}}
1992 шықәса ԥхынгәымзазы Иупитер [[комета|акомета]] азааигәахеит. Уи аԥсҭҳәақәа хыхьтәи рҳәаа аҟынтәи 15 нызқь километра раҟара хара ииасит, насгьы апланета ду агравитациатә нырра ӷәӷәа иахҟьаны уи [[Ядро кометы|агәыцә]] 21 хәҭа рыла еиҟәнажәеит, здиаметр 2 км рҟынӡа ыҟаз. Ари акометатә ҳәыԥкра [[Паломарская обсерватория|Маунт-Паломар аобсерваториаҿы]] игәарҭеит хаҵеи-ԥҳәыси [[Шумейкер, Кэролин|Керолини]] [[Шумейкер, Юджин|Иуџьини]] Шоумекерқәеи, астроном-абзиабаҩ Девид Левии. 1994 шықәсазы, анаҩстәи Иупитер азааигәахараан, акомета аԥҽыхақәа зегьы кырӡа иццакны — секундкахь 64 километра раҟара — апланета атмосфера иаахеит. Ари акосмостә катаклизм дуӡӡа Адгьыл аҟынтәи еиԥш, акосмостә хархәагақәа рылагьы игәаҭан, ҷыдала, акосмостә телескоп “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]”, [[International Ultraviolet Explorer|IUE амҩаныза]], апланетабжьаратәи акосмостә станциа “[[Галилео (КА)|Галилео]]” рыцхыраарала. Агәыцәқәа ркаҳара иацын аспектртә диапазон ду аҿы ашәахәақәа рыԥжәара, арчқәа рҭыҵра, насгьы ақәра ду змоу аԥшаҵәиқәа рышьақәгылара, Иупитер арадиациатә маҟақәа рыԥсаххара, аурорақәа рцәырҵра, насгьы [[Ио (спутник)#Взаимодействие с магнитосферой Юпитера|Ио аплазматә тор]] аҵыхәтәантәи аультрафиолеттә диапазонаҿ ашеира аԥсыҽхара.<ref name="nasa-jupiter"/><ref>''Фортов В. Е., Гнедин Ю. Н., Иванов М. Ф., Ивлев А. В., Клумов Б. А.'' «[https://ufn.ru/ru/articles/1996/4/c/ Столкновение кометы Шумейкеров — Леви 9 с Юпитером: Что мы увидели] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190405054554/https://ufn.ru/ru/articles/1996/4/c/ |date=2019-04-05 }}» УФН 166 391—422 (1996)</ref>
=== Егьырҭ аҭаҳарақәа ===
[[Афаил:Jupiter impact jul2009.jpg|thumb|left|250px|Иупитер Аладатәи аполиус азааигәара иҟоу ашәыта, аинфраҟаԥшьтә телескоп, [[Гавайи|Гаваи]], [[Обсерватория Мауна-Кеа|Мауна-Кеа аобсерваториаҿы]], 2009 шықәса ԥхынгәымза 20]]
2009 шықәса ԥхынгәымза 19 рзы хыхь зыӡбахә ҳәаз астроном-абзиабаҩ Ентони Уесли ({{lang-en|Anthony Wesley}}) Иупитер Аладатәи аполиус азааигәара [[падение на Юпитер небесного тела (2009)|шәыта лашьцак]] гәеиҭеит. Уи аԥшаара ԥыҭрак ашьҭахь ишьақәдырӷәӷәеит [[Гавайи|Гаваи]] иҟоу [[Обсерватория Кек|Кек ихьӡ зху аобсерваториаҿы]]. Ирҳаз адыррақәа ранализ ишаанарԥшыз ала, Иупитер атмосфера иҭаҳаз ацәеижь ахаҳәтә астероид акәызҭгьы ҟаларын.<ref name="jpl_Indicate_Object_en">{{cite web |author= Carolina Martinez. |url= http://jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2009-112 |title= New NASA Images Indicate Object Hits Jupiter |format= |website= |publisher= Jet Propulsion Laboratory, Pasadena, Calif |access-date= 2009-07-23 |lang= en|archive-url= https://web.archive.org/web/20090722214223/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2009-112 |archive-date= 2009-07-22 |url-status= dead }}</ref><ref name="jpl_Indicate_Object_ru">{{cite web |author= |url= https://starmission.ru/blog/planetary_system/60.html |title= Пятно на Юпитере подтвердило НАСА |website= |publisher= |access-date= 2009-07-23 |lang= ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20090724025704/http://www.starmission.ru/blog/planetary_system/60.html |archive-date = 2009-07-24 |url-status= dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2011-028 |title=Asteroids Ahoy! Jupiter Scar Likely from Rocky Body |access-date=2019-12-02 |archive-date=2021-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210223182018/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2011-028 |url-status=live }}</ref>
2010 шықәса рашәарамза 3, асааҭ 20:31 рзы [[Всемирное координированное время|UTC]] ала, ҩыџьа ихьыԥшым ахылаԥшыҩцәа — Ентони Уеслии ({{lang-en|Anthony Wesley}}, Австралиа) Кристофер Гои ({{lang-en|Christopher Go}}, Филиппинқәа) — Иупитер атмосфера ахыхь ацәывҵҷҷаара асахьа ҭырхит, уи, иҟалап, уаанӡа Иупитер аҟны идырмыз ацәеижь ҿыц акаҳара акәызҭгьы. Ари ахҭыс ашьҭахь уахыки-ҽнаки анҵы, Иупитер атмосфераҿы аҭыԥ лашьца ҿыцқәа ԥшаамызт. Иаразнак ахылаԥшрақәа мҩаԥган Гаваитәи адгьылбжьахақәа иреиҳау аинструментқәа (Gemini, Keck, IRTF) рҿы, насгьы акосмостә телескоп “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]” аҿы ахылаԥшрақәа рымҩаԥгара азԥхьагәаҭан. 2010 шықәса рашәарамза 16 рзы, [[НАСА|НАСА]] апресс-дырраҭара ҭнажьит, 2010 шықәса рашәарамза 7 рзы акосмостә телескоп “Хаббл” иҭнахыз асахьақәа рҿы Иупитер атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҟны акаҳара ашьҭақәа шыԥшаамыз атәы зҳәоз.<ref>{{cite web |url=http://www.spaceweather.com/archive.php?view=1&day=05&month=06&year=2010 |title=JUPITER IMPACT!|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607015437/http://www.spaceweather.com/archive.php?view=1&day=05&month=06&year=2010 |archive-date=2011-06-07 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://jupiter.samba.org/jupiter/20100603-203129-impact/index.html |title=Jupiter Impact on June 3 2010 |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607033125/http://jupiter.samba.org/jupiter/20100603-203129-impact/index.html |archive-date=2010-06-07 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://planetary.org/blog/article/00002524/ |title=The June 3 Jupiter Impact: 22 hours later |publisher=The [[Planetary Society]] |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009110621/http://www.planetary.org/blog/article/00002524/ |archive-date=2010-10-09 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://planetary.org/blog/article/00002521/ |title=A NEW! Impact on Jupiter |publisher=The [[Planetary Society]] |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100913084835/http://www.planetary.org/blog/article/00002521 |archive-date=2010-09-13 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://planetary.org/blog/article/00002522/ |title=Confirmation of the Jupiter impact from Christopher Go |publisher=The [[Planetary Society]] |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808055248/http://www.planetary.org/blog/article/00002522/ |archive-date=2010-08-08 |url-status=dead }}</ref><ref name="jpl_impact">{{cite web |author= |url= https://lenta.ru/news/2010/06/04/hit/ |title= В Юпитер врезалось неизвестное небесное тело |format= |website= |publisher=[[Lenta.ru]] |access-date= 2010-06-04 |lang= ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20100606054052/http://lenta.ru/news/2010/06/04/hit/ |archive-date= 2010-06-06 |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2010/11jun_missingdebris/ |title=Jupiter Impact: Mystery of the Missing Debris |publisher=NASA Science. Science News |lang=en |access-date=2010-10-05 |archive-date=2010-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100925042702/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2010/11jun_missingdebris/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/meteor-jupiter.html |title=Mysterious Flash on Jupiter Left No Debris Cloud |lang=en |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109005306/http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/meteor-jupiter.html |archive-date=2010-11-09 |url-status=dead }}</ref>
2010 шықәса нанҳәамза 20, асааҭ 18:21:56 рзы UTC ала, Иупитер аԥсҭҳәақәа рхыхь амцабз ҟалеит, уи [[Кумамото (префектура)|Кумамото]] апрефектура аҟынтәи Иапониатәи астроном-абзиабаҩ Масаиуки Татикава иҟаиҵаз авидеонҵамҭаҿы игәеиҭеит. Ари ахҭыс анрылаҳәаха адырҩаҽны, Токиотәи астрономиа абзиабаҩ, ихьыԥшым ахылаԥшҩы Аоки Каӡуо иҟынтәи ашьақәырӷәӷәара ԥшаахеит. Иҟалап, уи астероид ма акомета апланета дуӡӡа атмосфера ианҭаҳаз акәзар.<ref>{{cite web|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=387364&cid=1|title=Астроном-любитель заснял столкновение небесного тела с Юпитером|access-date=2010-10-05|archive-date=2010-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20100822204312/http://www.vesti.ru/doc.html?id=387364&cid=1|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |author= |url= https://www.onenewspage.com/news/Science/20100822/14285703/Jupiter-lights-up-on-apparent-contact-with-astral.htm |title= Jupiter lights up on apparent contact with astral body |format= |website= |publisher= One News Page |access-date= 2010-08-22 |lang= en|archive-url= https://www.webcitation.org/60qD4OywW?url=http://www.onenewspage.com/news/Science/20100822/14285703/Jupiter-lights-up-on-apparent-contact-with-astral.htm |archive-date= 2011-08-10 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |first= Kelly |last= Beatty |title= Another Flash on Jupiter! |url= https://www.skyandtelescope.com/observing/home/101264994.html |website= |publisher= SkyandTelescope.com — Homepage Observing |date= 2010-08-22 |lang= en |access-date= 2010-09-20 |archive-date= 2010-08-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100826072538/http://www.skyandtelescope.com/observing/home/101264994.html |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://alpo-j.asahikawa-med.ac.jp/kk10/j100820r.htm |title=Первое сообщение о вспышке на Юпитере 20 августа 2010 года |access-date=2010-10-05 |archive-date=2011-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811181059/http://alpo-j.asahikawa-med.ac.jp/kk10/j100820r.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogs.yahoo.co.jp/schmidt_1954/32259464.html |title=Подтверждение вспышки 20 августа 2010 года |lang=ja |access-date=2010-10-05 |archive-date=2010-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827002258/http://blogs.yahoo.co.jp/schmidt_1954/32259464.html |url-status=live }}</ref>
2016 шықәса хәажәкырамза 17 рзы, астроном-абзиабаҩ Геррит Кернбауер 20 сантиметртәи ателескоп ала Иупитери акосмостә обиекти (иҟалап акомета) реидыслара афотосахьақәа ҭихит. Астрономцәа ргәаанагарала, аидыслара иахҟьаны 12,5 мегатонна атротил иаҟароу амчхара дуӡӡа ҭыҵит.<ref>{{cite web |url=https://naked-science.ru/article/sci/udalos-snyat-stolknovenie-neiz |title=Удалось снять столкновение неизвестного объекта с Юпитером |publisher=naked-science.ru |access-date=2016-03-30 |archive-date=2016-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402055055/http://naked-science.ru/article/sci/udalos-snyat-stolknovenie-neiz |url-status=live }}</ref>
2021 шықәса цәыббрамза 13 рзы астрономцәа-абзиабаҩцәа Иупитери еилкаам аобиекти реидыслара аамҭа ҭарҩит. Ахылаԥшҩцәа, апланета амҩаныза Ио агага уи ахҟьа иқәланы ацара ианахәаԥшуаз аамҭазы ацәывҵҷҷаара ду гәарҭеит. Афотосахьақәа рҭыхра рылшеит Германиантәи астрономцәа Харальд Палескеи (Harald Paleske), бразилиатәи Хосе Луис Переиреи (José Luis Pereira), афранцыз Жан-Поль Арнои (Jean-Paul Arnould). Идырым аобиект шә-метрак рҟынӡа ашәагаа змоу астероид акәзар ауеит, мамзаргьы акомета агәыцә хәыҷы.<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.sciencealert.com/something-large-just-smacked-into-jupiter|title=Something Large Just Smashed Into Jupiter|author=Michelle Starr|website=ScienceAlert|access-date=2021-09-18|archive-date=2021-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917220548/https://www.sciencealert.com/something-large-just-smacked-into-jupiter|url-status=live}}</ref>
== Аҵара ахьӡи аҭоурыхи ==
[[Афаил:Jupiter and Juno - Hendrik Goltzius.jpg|thumb|right|200px|[[Юпитер (мифология)|Иупитер]]и [[Юнона|Иунонеи]]. Автор — [[Хендрик Гольциус|Хендрик Гольциус]] (1558-1617)]]
=== Ажәытәтәи акультурақәа рҿы ===
Месопотамиатәи акультураҿы апланета Мулу-баббар/Мулубаббар ҳәа иашьҭан (sum. MUL2.BABBAR, akk. kakkabu peṣû), даҽакала иуҳәозар, “аеҵәа шкәакәа”. Вавилонаа раԥхьаӡакәны Иупитер иубарҭоу аныҟәара аилыркааратә теориа еиқәдыршәеит, насгьы уи апланета анцәа [[Мардук|Мардук]] идырҳәалеит. Иуԥылоит ахьӡшьара [[Бэл|Бел]] иазку азгәаҭақәа.<ref name="автоссылка5">{{книга |автор=Куртик Г. Е. |заглавие=Звёздное небо Древней Месопотамии |место=СПб. |издательство=Алетейя |год=2007 |страницы=350 }}</ref><ref>Альберт Олмстед. История персидской империи. Глава: Религия и календарь. [https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=%22Кайману%22+вавилон&source=bl&ots=noq16Ri0Ky&sig=ACfU3U1LZ0YbPV3CCazewu1XJHrKewLVfA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjppMfsop7kAhUoxosKHQ3xBCgQ6AEwD3oECAgQAQ#v=onepage&q=%22Кайману%22%20вавилон&f=false ссылка на текст]</ref><ref>{{книга |автор=Ван-дер-Варден Б. |заглавие=Пробуждающаяся наука II. Рождение астрономии |место=М. |издательство=Наука |год=1991 |страницы=263—275 }}</ref><ref>{{книга |автор=Ван-дер-Варден Б. |заглавие=Пробуждающаяся наука II. Рождение астрономии |место=М. |издательство=Наука |год=1991 |страницы=195 }}</ref><ref>Симпосий, {{cite web |url=http://simposium.ru/ru/node/2332 |url-status=dead |title=Вавилония |access-date=2019-08-26 |archive-date=2019-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190826194945/http://simposium.ru/ru/node/2332 }}</ref>
Аеллинцәа уи [[Фаэтон (мифология)|Φαέθων]] (Phaethon) ҳәа иашьҭан — “илашо, ишәахәарку”, иара убасгьы Διὸς ὁ ἀστήρ - “[[Зевс|Зевс]] иеҵәа”.<ref name="ciceron">''[[Цицерон]].'' [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#052 О природе богов II 52] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190807143750/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#052 |date=2019-08-07 }}: <blockquote>А ниже этой, ближе к Земле, движется звезда Юпитера, которую называют Φαέθων, тот же круг двенадцати созвездий Зодиака она проходит за двенадцать лет и на своем пути меняет свое движение так же, как звезда Сатурна.</blockquote></ref><ref>{{Cite web |url=https://chrdk.ru/other/naming_planets |title=Вадим Куликов. Астрономический нейминг: планеты |access-date=2019-08-03 |archive-date=2019-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803175024/https://chrdk.ru/other/naming_planets |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://ptolemaeus.badw.de/glossary/21/%E1%BD%81%20%CF%84%CE%BF%E1%BF%A6%20%CE%94%CE%B9%E1%BD%B8%CF%82%20%E1%BC%80%CF%83%CF%84%CE%AE%CF%81 |title=ὁ τοῦ Διὸς ἀστήρ ‘Jupiter’ |publisher=Ptolemaeus Arabus et Latinus (PAL) |access-date=2019-07-28 |archive-date=2020-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803123359/https://ptolemaeus.badw.de/glossary/21/%E1%BD%81%20%CF%84%CE%BF%E1%BF%A6%20%CE%94%CE%B9%E1%BD%B8%CF%82%20%E1%BC%80%CF%83%CF%84%CE%AE%CF%81 |url-status=live }}</ref><ref>Аристотель. Сочинения в 4-х томах, том 3, с.454 [https://books.google.ru/books?id=_x7_AgAAQBAJ&pg=PA454&lpg=PA454&dq=%22звезда+Зевса%22&source=bl&ots=L16lLSxF7F&sig=ACfU3U0Qa8Yoe4h6oUmkq_YW9Sgbb1xaTQ&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjWwYmHkJ7kAhXQlYsKHf34DB4Q6AEwDXoECAkQAQ#v=onepage&q=%22звезда%20Зевса%22&f=false ссылка]</ref><ref>по А. В. Кириченко, К. А. Тананушко, ДРЕВНЕГРЕЧЕСКИЙ ЯЗЫК, Минск : Изд-во Минской духовной академии, 2017. с76, Διός (Дия) — форма родительного падежа от Ζεύς (Зевс). Что однако противоречит статье [[wikt:en:Ζεύς|Ζεύς]], сообщающей что Δεύς (Deús) — альтернативная форма имени Зевса, свойственная Лаконии.</ref>
[[Псевдо-Гигин|Гигин]] (А.И. Рубан иеиҭагаҿы) уи Иупитер аеҵәа ҳәа, мамзаргьы Фаинон ҳәа ахьӡиҵоит.<ref>Гигин. [https://platona.net/load/knigi_po_filosofii/istorija_antichnaja/gigin_astronomija_1997/7-1-0-3734 Астрономия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190728221459/https://platona.net/load/knigi_po_filosofii/istorija_antichnaja/gigin_astronomija_1997/7-1-0-3734 |date=2019-07-28 }} [https://proza.ru/2012/02/03/381 II 42] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190728221532/https://proza.ru/2012/02/03/381 |date=2019-07-28 }}, 1 <blockquote>ПЛАНЕТЫ 42. 1. Нам осталось рассказать о пяти звездах, которые многие называют <блуждающими>, греки же — планетами. Одна из них — звезда Юпитера, именуемая Файнон. По словам Гераклида Понтийского, в те времена, когда Прометей создавал людей, он наделил его несравненной со всеми прочими телесной красотой. Когда он задумал скрыть его и не отпускать, как всех других, Купидон известил о том Юпитера. После чего Меркурий, посланный к Файнону, убедил его явиться к Юпитеру и обрести бессмертие. Поэтому он был помещен среди звезд.</blockquote></ref>
Римаа ари апланета рынцәахәы [[Юпитер (мифология)|Иупитер]] иаҳаҭыр азы ахьӡ арҭеит.<ref name="astro-websib" />
Иупитер аныҟәара 12-шықәсатәи ацикл инарҭбааны ахҳәаа ҟарҵеит [[Китаи|Китаитәи]] астрономцәа, урҭ апланета Суи-син ("Ашықәс Аеҵәа") ҳәа ахьӡырҵеит.<ref>{{книга |автор=[[Сыма Цянь]] |заглавие=Исторические записки («Ши цзи»). В 9 т |место=М. |издательство=Наука |год=1986 |том=4 |страницы=121—125 }}</ref>
[[Инки|Инкаа]] Иупитер иахьӡырҵеит qu. Pirwa — «аҵәахырҭа», уи иаанарԥшыр алшоит инкаа Галилеи имҩанызақәа шлаԥшықәырҵахьаз (еиҿшәырԥш [[Плеяды (звёздное скопление)|Qullqa]], аҵәахырҭа, аизгарҭа).<ref>Exsul immeritus blas valera populo suo e historia et rudimenta linguae piruanorum. Indios, gesuiti e spagnoli in due documenti segreti sul Perù del XVII secolo. A cura di L. Laurencich Minelli. Bologna, 2007</ref>
=== XVII-тәи ашәышықәса: Галилеи, Кассини, Риомер ===
XVII-тәи ашәышықәса алагамҭазы, [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] ихаҭа иаԥиҵаз ателескоп ала Иупитер ҭиҵаауан, насгьы апланета иреиҳаӡоу амҩанызақәа ԥшьба ааиртит. 1660-тәи ашықәсқәа рзы, [[Кассини, Джованни Доменико|Џьованни Кассини]] агигант "ахҟьаҿы" ашәытақәеи аӷазқәеи ибеит. 1671 шықәсазы, Иупитер амҩанызақәа рымшмышәлақәа данрыхәаԥшуаз, Даниатәи астроном [[Рёмер, Оле Кристенсен|Оле Риомер]] игәеиҭеит амҩанызақәа рҭыԥқәа иԥхьаӡаз апараметрқәа ишрықәымшәоз, насгьы ацәхьаҵра амҽхак Адгьыл аҟынтәи абжьаӡара ишадҳәалоу. Абарҭ ахылаԥшрақәа рышьаҭала, Риомер [[скорость света|алашара аццакра]] ҵыхәаԥҵәара амоуп ҳәа азыӡбаны уи ашәагаа 215,000 км/с ҳәа ишьақәиргылеит (иахьатәи арбага 299,792.458 км/с).<ref>{{cite web |url=http://astrolab.ru/cgi-bin/print.cgi?s=manager&id=18&num=901 |title=Парижская обсерватория и проблема определения долгот (часть 2) |publisher=Astrolab |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111118163534/http://astrolab.ru/cgi-bin/print.cgi?s=manager&id=18&num=901 |archive-date=2011-11-18 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.femto.com.ua/articles/part_2/3693.html |title=Скорость света — Физическая энциклопедия |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090714142909/http://www.femto.com.ua/articles/part_2/3693.html |archive-date=2009-07-14 |url-status=dead }}</ref>
=== Иахьатәи ахылаԥшрақәа ===
XX-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжа инаркны, Иупитер аҭҵаарақәа мҩаԥысуеит адгьыл аҿы иҟоу ателескопқәа рыла еиԥш(арадиотелескопқәагьы уахь иналаҵаны), акосмостә ателескопқәа — “Хаббли” азондқәа жәпаки рыцхырааралагьы.<ref>{{cite web |url=http://www.prao.ru/History/history_2.html |title=Пущинская радиоастрономическая обсерватория |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100721002753/http://www.prao.ru/History/history_2.html |archive-date=2010-07-21 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://radiojove.gsfc.nasa.gov/|title=NASA's RadioJOVE Project: Home Page |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101003143355/http://radiojove.gsfc.nasa.gov/ |archive-date=2010-10-03 |url-status=dead }}</ref><ref name="astro-websib"/><ref name="юпитер-молнии-вокруг-света"/>
== Акосмостә ӷбақәа рыла аҭҵаара ==
{{Main|Апланетабжьаратәи азондқәа рыла Иупитер аҭҵаара}}
=== Акосмостә зондқәа ===
<center><gallery perrow="3" widths="250px" heights="250px">
Pioneer 10 Construction.jpg|Акосмостә аппарат “[[Пионер-10|Пионер-10]]”, 1971 шықәса, ԥхынҷкәынмза 20
Voyager.jpg|Акосмостә аппарат “[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]”, 1979 шықәса, цәыббрамза 1
Galileo Preparations - GPN-2000-000672.jpg|Акосмостә аппарат “[[Галилео (КА)|Галилео]]”, 1989 шықәса, нанҳәамза 3
Parts of Ulysses.jpg|Акосмостә аппарат “[[Улисс (КА)|Улисс]]”, адәықәҵаара - жьҭаарамза 6, 1990 ш.
Cassini assembly.jpg|Акосмостә аппарат “[[Кассини (КА)|Кассини]]”, 1997 шықәса, ԥхынҷкәынмза 18
New Horizons 1.jpg|Акосмостә аппарат "[[Новые горизонты|Агоризонт ҿыцқәа]]", 2005 шықәса, абҵарамза 4
</gallery></center>
Иупитер ҭырҵааауан Америкатәи [[НАСА|НАСА]] аппаратқәа мацара рыла. 1980-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, 1990-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы, Амреи Иупитери рыҭҵааразы Асоветтә автоматикатә космостә станциа “[[Циолковский (АМС)|Циолковски]]” апроект шьҭыхын, 1990-тәи ашықәсқәа рзы здәықәҵара азԥхьагәаҭаз, аха [[СССР|СССР]] [[Асовет Еидгыла аилабгара|ахыбгалара]] иахҟьаны анагӡара змоуз.
1973, 1974 шықәсқәа рзы “[[Пионер-10|Пионер-10]]”, “[[Пионер-11|Пионер-11]]”, 132 нызқь километреи 43 нызқь км. абжьаӡараҿы (аԥсҭҳәақәа рҟынтәи) Иупитер иаҩсит. Аппаратқәа апланетеи Галилеи имҩанызақәеи рсахьақәа шәкыла иаарышьҭит (уамак зхаҭабзиара ҳаракымыз), раԥхьаӡа акәны Иупитер амҳалдызтә ҭыԥи амҳалдызасфереи рпараметр хадақәа ршәеит, иара убасгьы Иупитер амҩаныза — Ио акапани ашәагаақәеи еилыркааит. Иара убас, аппарат “Пионер-10” Иупитер ианахыԥраауаз аамҭазы, уи иақәыргылаз аиқәыршәагақәа рыцхыраарала, Иупитер адәахьтәи акосмос ахь иҭнажьуа амчхара амҽхак, уи Амра аҟынтәи иоуа амчхара амҽхак аасҭа ишеиҳау аилкаара алыршахеит.<ref name="astro-websib"/><ref name="astro-websib"/><ref name="Вокруг Света"/><ref name="astro-websib"/>
[[Афаил:Jupiter gany.jpg|thumb|left|200px|1979 шықәса ажьырныҳәамза 24 рзы “[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]” ала 40 миллион километра абжьаӡара аҟынтәи иҭыхыз Иупитер афотосахьа.]]
1979 шықәсазы, «[[Вояджер (программа)|Воиаџерқәа]]» Иупитер азааигәара ииаҟьеит (207 нызқь км, 570 нызқь км рыбжьаӡараҿы). Раԥхьаӡакәны апланетеи уи амҩанызақәеи рсахьақәа еилыкка иҟаҵан (зегьы ааидкыланы 33 нызқь рҟынӡа афотосахьақәа аашьҭын), [[кольца Юпитера|Иупитер амацәазқәа]] аарԥшын; аппаратқәа иара убас егьырҭ акрызҵазкуа адыррақәагьы рацәаны иаарышьҭит, атмосфера ахимиатә еилазаашьа иазку адыррақәа, амагнитосфера иазку адыррақәа уаахь иналаҵаны, уҳәа убас иҵегьы; иара убасгьы атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рыԥхарра иазку адыррақәа рҳан («Воиаџьер-1» ала).<ref name="shvedun"/><ref name="Вокруг Света"/><ref>{{статья|автор=Atreya, S. K.; Donahue, T. M.; Festou, M.|заглавие=Jupiter: Structure and Composition of the Upper Atmosphere|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-data_query?bibcode=1981ApJ...247L..43A&db_key=AST&link_type=ARTICLE|язык=en|тип=статья|издательство=The American Astronomical Society|год=1981|выпуск=247|страницы=43—47|doi=10.1086/183586|издание=[[The Astrophysical Journal]]}}</ref>
1992 шықәсазы «[[Улисс (КА)|Улисс]]» 900 нызқь километра абжьаӡарала апланета иавсны ицеит. Аиқәыршәага Иупитер амагнитосфера ашәарақәа мҩаԥнагеит («Улисс» Амра аҭҵааразы иҟаҵоуп, насгьы акамерақәа амам).
[[Афаил:Europa Jupiter System Mission artist concept.jpg|thumb|225px|[[Europa Jupiter System Mission|Europa Jupiter System Mission]] Иупитер аҵакыраҿы амиссиа, асахьаҭыхҩы ихаҿы ишааиуа (2020-тәи ашықәсқәа ирылагӡаны иазԥхьагәаҭоуп)]]
1995 шықәса инаркны 2003 шықәсанӡа «[[Галилео (КА)|Галилео]]» Иупитер аорбитаҿы иҟан. Ари амиссиа абзоурала ирацәаӡаны адырра ҿыцқәа рҳахеит. Ҷыдала, илбаауа ааппарат раԥхьаӡакәны арчытә планета атмосфера ҩнуҵҟала иҭнаҵааит. Хыԥхьаӡара рацәала зхаҭабзиара ҳараку асахьақәеи егьырҭ ашәарақәеи ирыбзоураны Иупитер атмосфератә процессқәа рдинамика инарҭбааны аҭҵаара, иара убасгьы уи амҩанызақәа ирызкны аартра ҿыцқәа рыҟаҵара алыршахеит. 1994 шықәсазы «Галилео» рхы иархәаны, аҵарауаа ирылшеит акомета [[D/1993 F2 (Шумейкеров — Леви)|Шумеикерцәа-Леви 9]] аԥҽыхақәа Иупитер ишықәҳаз ахылаԥшра. «Галилео» антенна хада шымаатызгьы (уи иахҟьаны иаараны иҟаз адыррақәа рҟнытә 1% мацара роуп иааз), уеизгьы, амиссиа ахықәкы хадақәа нагӡахеит.<ref name="astro-websib"/><ref name="галактика"/><ref name="Galileo"/>
«[[Кассини (КА)|Кассини]]» 2000 шықәсазы Иупитер иавҟьаны ицеит. Иара апланета афотосахьақәа ҭнахит, арекордтә пиксельқәа змаз (асахьа дуқәа рзы) насгьы [[Ио (спутник)|Ио]] аплазматә тор иазку адырра ҿыцқәа арҳаит. «Кассини» асахьақәа рыла иахьа уажәраанӡагьы зегь раасҭа еилыккоу Иупитер ԥштәы змоу "ахсаалақәа" ҟаҵан, зегь реиҳа ихәыҷу зыхәҭаҷқәа 120 км иҟаз. Убри аан, еилкаам цәырҵрақәак гәаҭан, иаҳҳәап, Иупитер аҩадатәи асубполиартә регионқәа рҿы имаӡоу ашәыта лашьца, аультрафиолеттә лашара мацарала иубарҭоу. Насгьы иԥшаан авулкантә хылҵшьҭра змоу арчытә аԥсҭҳәа дуӡӡа, Ио инаркны адәахьтәи акосмос ахь 1 AU рҟынӡа инаӡо. (150 млн км). Уи адагьы, аамҭакала ҩ-ҭыԥк рҟынтәи («Кассинии» «Галилеои») апланета амҳалдызтә ҭыԥ ашәаразы иҷыдоу аексперимент мҩаԥган.<ref name="gal&cas">{{cite web |url=http://galspace.spb.ru/index45-1.html |title=Юпитер — «Галилео» и «Кассини» |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202090008/http://galspace.spb.ru/index45-1.html |archive-date=2010-12-02 |url-status=dead }}</ref><ref name="gal&cas"/>
{| class="wikitable" style="float: left; margin-right: 2em; margin-left: 0em;"
|+ Акосмостә ӷбақәа рыла Иупитер аԥырратә траекториала аҭҵаара
|-
!Азонд!!Анаӡара арыцхә!!Абжьаӡара
|-
|[[Пионер-10]]||1973 шықәса ԥхынҷкәынмза 3||align=right|130 000 км
|-
|[[Пионер-11]]||1974 шықәса ԥхынҷкәынмза 4||align=right|34 000 км
|-
|[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]||Хәажәкырамза 5, 1979||align=right|349 000 км
|-
|[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]||Ԥхынгәымза 9, 1979||align=right|570 000 км
|-
|rowspan=2|[[Улисс (КА)|Улисс]]||1992 шықәса, жәабранмза 8||align=right|409 000 км
|-
|2004 шықәса, жәабранмза 4||align=right|120 000 000 км
|-
|[[Кассини (КА)|Кассини]]||2000 шықәса ԥхынҷкәынмза 30||align=right|10 000 000 км
|-
|[[Новые горизонты|Агоризонт ҿыцқәа]]||2007 шықәса жәабранмза 28||align=right|2 304 535 км
|}
2007 шықәса жәабранмза 28 рзы, азонд «[[Новые горизонты|Новые горизонты]]» Иупитер азааигәара [[Плутон (карликовая планета)|Плутонҟа]] амҩа ианықәыз [[гравитационный манёвр|агравитациатә маневр]] ҟанаҵеит. Апланетеи амҩанызақәеи рфотоҭыхра мҩаԥган, 33 гигабаит адыррақәа Адгьыл ахь иаашьҭын, адырра ҿыцқәа рҳан.<ref name="astro-websib"/><ref>{{cite web |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2007/02/070228131940.htm |title=NASA Spacecraft Gets Boost From Jupiter For Pluto Encounter |date=2007-03-01 |publisher=ScienceDaily|lang=en |access-date=2010-09-22 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024151852/http://www.sciencedaily.com/releases/2007/02/070228131940.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://freescince.narod.ru/jupiter/photo_nh_2.html |title=Юпитер — Фотографии c «Новых горизонтов»|access-date=2010-10-05|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303212045/http://freescince.narod.ru/jupiter/photo_nh_2.html |archive-date=2008-03-03 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://astrogorizont.com/content/read-101 |url-status=dead |title= Космический аппарат «Новые горизонты» встретится с Юпитером... |publisher= Астрогоризонт.ком. Новости НАСА на русском языке |access-date=2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111103210049/http://www.astrogorizont.com/content/read-101 |archive-date=2011-11-03 }}</ref><ref name="юпитер-молнии-вокруг-света">{{статья |заглавие=На Юпитере сверкают молнии |ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/news/2370/ |год=10 октября 2007 |язык=ru |издание=[[Вокруг света]] |издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]] |archive-date=2011-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110107023258/http://www.vokrugsveta.ru/news/2370/ }}</ref><ref>{{cite web |url=http://freescince.narod.ru/jupiter/artcl_15.html |url-status=dead |title=Система Юпитера в новом свете от «Новых горизонтов» |date=2007-05-14|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110108012537/http://freescince.narod.ru/jupiter/artcl_15.html |archive-date=2011-01-08 }}</ref>
Аппарат «[[Юнона (космический аппарат)|Иунона]]» 2011 шықәса нанҳәамза 5 рзы идәықәҵан, 2016 шықәса ԥхынгәымзазы Иупитер [[полярная орбита|аполиартә орбитахь]] ицәырҵыз, апланета хәыц-хәыц аҭҵаара амҩаԥгаразы. Ас еиԥш иҟоу аорбита — апланета аекватор иаваршәны акәымкәа, аполиус аҟынтәи аполиус ахь — аҵарауаа ргәаанагарала, Иупитер аҿы иҟоу аврорақәа рҟазшьа еиҳа еиӷьны аҭҵаара алнаршоит.<ref>{{cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/3030650 |title=Исследовательский зонд Juno начал передавать сигналы с Юпитера |date=2016-07-05 |publisher=[[КоммерсантЪ]] |access-date=2016-07-05 |archive-date=2016-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705095619/http://www.kommersant.ru/doc/3030650 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://newfrontiers.nasa.gov/missions_juno.html |url-status=dead |title=New Frontiers — Missions — Juno |lang=en |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203235637/http://newfrontiers.nasa.gov/missions_juno.html |archive-date=2007-02-03 }}</ref><ref name="юпитер-икс">{{cite web |url=http://jupiter-x.ru/ |url-status=dead |title=Планета Юпитер|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101225031139/http://jupiter-x.ru/ |archive-date=2010-12-25 }}</ref><ref name="юпитер-икс"/>
[[Афаил:Juno spacecraft model 1.png|thumb|Акосмоснныҟәага “[[Юнона (космический аппарат)|Иунона]]”]]
Апланета амҩанызақәа рҿы адгьылҵаҟатәи аӡытә океанқәа ыҟазар ахьалшо инамаданы — [[Европа (спутник)|Европа]], [[Ганимед (спутник)|Ганимед]], [[Каллисто (спутник)|Каллисто]] — ари ацәырҵра аҭҵаара аинтерес ду аҵоуп. Аха, афинансттә проблемақәеи атехникатә уадаҩрақәеи ирыхҟьаны, XXI-тәи ашәышықәса алагамҭазы раԥхьатәи урҭ рыҭҵааратә проектқәа аанкылан — Америкатәи [[Europa Orbiter|Europa Orbiter]] (Европа ақәтәарала [[криобот|акриобот]] аҵааҿы аус ауеит, насгьы [[гидробот|агидробот]] адгьылҵаҟатәи аокеан аҿы аҭҵааразы), [[Jupiter Icy Moons Orbiter|Jupiter Icy Moons Orbiter]], иара убас европатәи [[Jovian Europa Orbiter|Jovian Europa Orbiter]].
[[Галилеевы спутники|Галилеи имҩанызақәа]] [[Europa Jupiter System Mission|Europa Jupiter System Mission]] (EJSM) аҭҵааразы апланетатә миссиа 2020-тәи ашықәсқәа рзы [[НАСА|НАСА]]и [[Европейское космическое агентство|ЕКА]]и рымчқәа рыла иазԥхьагәаҭоуп. 2009 шықәса жәабранмзазы, ЕКА ирыланаҳәеит Иупитер аҭҵааразы апроект егьырҭ апроектқәа раасҭа аԥыжәара шаҭоу — [[спутники Сатурна|Сатурн амҩаныза]] [[Титан (спутник)|Титан]] аҭҵааратә проект ([[Titan Saturn System Mission|Titan Saturn System Mission]]). Аха EJSM амиссиа аҟәыхӡам. Уи аҳәаақәа ирҭагӡаны, НАСА апланета дуӡӡеи уи амҩанызақәа Европеи Иои рыҭҵааразы иазку ахархәага — Jupiter Europa Orbiter аргылара азԥхьагәаҭаны иамоуп. ЕКА Иупитерҟа даҽа станциак ашьҭраны иҟоуп, уи амҩанызақәа Ганимеди Каллистои рыҭҵааразы — Jupiter Ganymede Orbiter. Акосмостә роботқәа аҩбагьы 2020 шықәсазы ирышьҭраны иҟан, 2026 шықәсазы Иупитер инаӡаны хышықәса аус руратәы. Аҩ-аппараткгьы апроект Europa Jupiter System Mission аҳәаақәа ирҭагӡаны идәықәҵахоит. Уи адагьы, [[Иапониа|Иапониа]] аппарат Jupiter Magnetospheric Orbiter (JMO) ацхыраарала EJSM амиссиа иалахәхар алшоит, Иупитер амагнитосфера аҭҵааразы. Иара убас, EJSM амиссиа аҳәаақәа рҿы, [[Урыстәыла|Урыстәылеи]] ЕКА-и даҽа аппаратк ([[Лаплас - Европа П|Лаплас - Европа П]]) Европа иқәдыртәарц ргәы иҭоуп.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/20090218.html|title=NASA and ESA Prioritize Outer Planet Missions|access-date=2010-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20101004183307/http://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/20090218.html|archive-date=2010-10-04|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/7897585.stm|title=Jupiter in space agencies’ sights|publisher=BBC News|access-date=2010-10-05|archive-date=2009-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090221185643/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/7897585.stm|url-status=live}}</ref><ref name="дуплетом по лунам" /><ref name="дуплетом по лунам">{{cite web|url=http://www.membrana.ru/lenta/?9096|title=США и Европа выстрелят дуплетом по лунам Юпитера|date=2009-02-19|publisher=Мембрана.ру|access-date=2010-10-17|archive-date=2009-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625200629/http://www.membrana.ru/lenta/?9096|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://freescince.narod.ru/jupiter/artcl_29.html|url-status=dead|title=Совместные европейско-американские межпланетные миссии|access-date=2010-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110110041320/http://freescince.narod.ru/jupiter/artcl_29.html|archive-date=2011-01-10}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pereplet.ru/cgi/space.cgi?id=8886|title=НАСА и ЕКА совместно изучат Юпитер и Сатурн|date=2009-02-19|publisher=Космические новости Александра Железнякова|access-date=2010-10-05|archive-date=2011-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110919090422/http://www.pereplet.ru/cgi/space.cgi?id=8886|url-status=live}}</ref>
2012 шықәса лаҵарамзазы, ирыларҳәеит ЕКА европа-урыстәылатәи аизгаратә миссиа [[JUICE|JUICE]] (JUpiter ICy moons Explorer) мҩаԥнагоит ҳәа, Иупитери уи амҩанызақәеи рыҭҵааразы, ҵаҟа ҟазарц зылшо аокеангьы налаҵаны ([[Ганимед (спутник)|Ганимед]], Каллисто, Европа) 2022 шықәсазы идәықәланы Иупитер асистемаҿы 2030 шықәсазы инаӡарц, уи аан аурыс аппарат Ганимед аҟны итәаразы. Урыстәыла алахәхара азин аиууан 2022 шықәсазы Ганимед аҭҵааразы илбаауа аппарат архиара алшар. Аха илбаауа аппарат зыргыламхеит, 2017 шықәсазы апроект урысстәаалатәи ахәҭа аркын аҟәрышь аҟамзаареи атехникатә уадаҩрақәеи ирыхҟьаны.<ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2012/05/03/juice/ |title=Европа выбрала следующую крупную космическую миссию |access-date=2019-12-02 |archive-date=2020-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918183321/https://lenta.ru/news/2012/05/03/juice/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://dni.ru/tech/2012/8/30/239680.html|title=Россия ищет жизнь на спутнике Юпитера|date=2012-08-30|publisher=Дни.ру|access-date=2012-08-30|archive-date=2012-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20120831152508/http://www.dni.ru/tech/2012/8/30/239680.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sinp.msu.ru/ru/post/13566 |title=Роскосмос планирует изучать Ганимед {{!}} НИИЯФ МГУ |access-date=2023-04-15 |archive-date=2023-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415184021/http://www.sinp.msu.ru/ru/post/13566 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://meduza.io/feature/2023/04/13/podlednye-okeany-sputnikov-yupitera-samoe-interesnoe-mesto-v-blizhayshem-kosmose-na-poiski-zhizni-v-nih-otpravlyaetsya-evropeyskiy-zond-juice |title=Источник |access-date=2023-04-15 |archive-date=2023-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415182508/https://meduza.io/feature/2023/04/13/podlednye-okeany-sputnikov-yupitera-samoe-interesnoe-mesto-v-blizhayshem-kosmose-na-poiski-zhizni-v-nih-otpravlyaetsya-evropeyskiy-zond-juice |url-status=live }}</ref>
2023 шықәса мшаԥымза 14 рзы апланетабжьаратәи астанциа [[JUICE|JUICE]] (JUpiter ICy moons Explorer) адәықәҵара мҩаԥысит.<ref>{{Cite web |url=https://nplus1.ru/news/2023/04/14/juice-launch |title=Межпланетная станция JUICE запущена в космос |access-date=2023-04-15 |archive-date=2023-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414133531/https://nplus1.ru/news/2023/04/14/juice-launch |url-status=live }}</ref><ref name="3DN">{{cite web |author=Геннадий Детинич |url=https://3dnews.ru/1085009/ogidaet-evropeyskaya-raketa-ariane-5-otpravila-v-kosmos-megplanetnuyu-stantsiyu-juice-k-yupiteru-i-ego-lunam-gde-zond-budet-iskat-gizn-v-podlyodnih-okeanah |title=ЕКА запустило зонд JUICE — он должен найти жизнь в подлёдных океанах спутников Юпитера |lang=ru |website=[[3DNews]] |date=2023-04-14 |access-date=2023-04-15 |archive-date=2023-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415004931/https://3dnews.ru/1085009/ogidaet-evropeyskaya-raketa-ariane-5-otpravila-v-kosmos-megplanetnuyu-stantsiyu-juice-k-yupiteru-i-ego-lunam-gde-zond-budet-iskat-gizn-v-podlyodnih-okeanah |url-status=live }}</ref>
2024 шықәса жьҭаарамзазы, [[НАСА|НАСА]] астанциа ''[[Europa Clipper|Europa Clipper]]''[[Европа (спутник)|Европахь]] идәықәнаҵеит. Астанциа 2030 шықәсазы Иупитер амҩаныза аҟынӡа инаӡоит ҳәа азԥхьагәаҭоуп, кырынтә уи иакәшаны, ахҟьа асканер ҟаҵаны, анаҩс [[Ганимед (спутник)|Ганимедахь]] ахы рханы ицаразы.<ref>[https://www.nytimes.com/2024/10/14/science/nasa-europa-clipper-jupiter.html Kenneth Chang. NASA Launches Europa Clipper to Explore an Ocean Moon’s Habitability] // ''[[The New York Times]]'', Oct. 14, 2024</ref>
=== Аорбитатә телескопқәа ===
Ателескоп “Хаббл” ацхыраарала, ҷыдала, Иупитер аҿы раԥхьатәи аультрафиолеттә диапазон аҟны иҟоу аврорақәа рфотоҭыхымҭақәа ҟаҵан, акомета Шоумейкерцәа-Леви 9 аԥҽыхақәа апланета ианаҿасуаз афотоҭыхымҭақәа ҟаҵан ([[#Акомета Шоумеикерцәа-Леви|иара уб. шәахә. хыхь.]]), иупитертәи аԥшаҵәиқәа рыцклаԥшреи егьырҭ аҭҵаарақәа жәпаки мҩаԥган.<ref>{{cite web|url=http://www.astrotime.ru/habble_telescope.html|title=Телескоп «Хаббл»|access-date=2010-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20101008012109/http://www.astrotime.ru/habble_telescope.html|archive-date=2010-10-08|url-status=dead}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Hubble Spies Third Red Spot on Jupiter|ссылка=http://www.optcorp.com/edu/articleDetailEDU.aspx?aid=7|язык=en|издание=OPT Telescopes}}</ref>
== Азҿлымҳаратә хылаԥшрақәа ==
Иупитер «абзиабаҩцәа рыпланета» ҳәа иашьҭоуп, избанзар ателескоп хәыҷы алагьы ирацәаны ахәҭаҷқәа убарҭоуп. Убас, 80-мм-тәи ателескоп ала (атмосфератә ҭагылазаашьа бзиақәа раан) иубарҭоуп ахәҭаҷқәа рацәаны: зҳәаақәа еиҟарам, аҭбааратә ган ала еиҵыху аӷазқәа, илашьцои илашои ашәытақәа. 150 мм инаркны [[Апертура (оптика)|апертура]] змоу ателескоп иунарбоит [[Большое красное пятно|Идуу ашәыта ҟаԥшь]]и Иупитер амаҟақәа рҿы иҟоу ахәҭаҷқәеи. Ихәыҷу ашәыта ҟаԥшь 250 мм инаркны [[ПЗС-матрица|ПЗС-камера]] змоу ателескоп ала иубарҭоуп. Апланета 9 сааҭки 50 минуҭи инаркны (апланета аекватор аҿы) 9 сааҭки 55,5 минуҭи рҟынӡа (аполиусқәа рҿы) зныктәи аикәшара наӡа ҟанаҵоит. Уи аикәагьежьра ахылаԥшҩы уахык ала апланета зегьы ибартә еиԥш аҭагылазаашьа инаҭоит.<ref name=":0">{{Статья|автор=MacRobert A.|заглавие=Jupiter Enters the Evening Sky|год=2017|язык=en|издание=[[Sky & Telescope]]|месяц=4|страницы=48—50}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.old.astronomer.ru/data/library/books/planets/26.htm|title=§ 26. Наблюдения Юпитера|access-date=2010-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123120707/http://www.old.astronomer.ru/data/library/books/planets/26.htm|archive-date=2017-01-23|url-status=dead}}</ref>
Ателескоп ала лабҿаба уанахәаԥшуа, ҵаҟа иаагоу афотоҿы ишаҳбо еиԥш, Иупитер ибзианы, еилыкка иубарҭахоит ҳәа ақәгәыӷра иаԥсам. Арҭ реиԥш иҟоу афотосахьақәа ҟалоит акомпиутер аҿы хыԥхьаӡара рацәала асахьақәа аус рыдулара абзоурала. Иупитер анаҩстәи аҷыдарақәа астроном-абзиабаҩ имарианы ибар илшоит<ref name=":0" />:
* аеллиптикатә форма: аҵәира аццакра ду иахҟьаны, Иупитер аекватортә диаметр 9% рыла еиҳауп полиартә диаметр аасҭа;
* еиқәаҵәоу амаҟақәеи илашоу азонақәеи: ателескоп хәыҷы ала Аҩадатәии Аладатәии аекватортә амаҟақәа реиҩдыраара ҟалоит;
* [[Лимб (астрономия)|алимбаҿы]] аҭылашьцаара, еиуеиԥшым аинтенсивра змазар алшо апланета адиск еиуеиԥшым аҵкарқәа рҿы (Амра, Адгьыл, Иупитер рҭыԥқәа инарықәыршәаны), насгьы уи зыхҟьо Амра алашара Иупитер атмосфераҿы Адгьыл ахь ианубаалаанӡа изнысуа абжьаӡара аиԥшымзаара ауп.
Еиҳа иуадаҩуп рбара аекватортә маҟақәа еиҟарам рыҵкарқәа, [[Большое красное пятно|Идуу ашәыта ҟаԥшь]]и Иупитер аҵәиреи. Агәаҭаразы зегь реиҳа иуадаҩу аҷыдаҟазшьақәа рахь иаҵанакуеит<ref name=":0" />:
* «Аҭыԥ ҟаԥшь аҭырҭәаа» — Аладатәи аекватортә маҟаҿы ашәыта иаԥнаҵаз «аҭра» ауп;
* Иупитер аладатәи еизадоу амаҟаҿы иҟоу агьежьеизыхәхәа шкәакәақәа;
* агьежьеизыхәхәа ВА, «ихәыҷу ашәыта ҟаԥшь», х-овал шкәакәак реицыларала иҟалаз Аладатәи еизадоу амаҟаҿы;
* Жәҩангәыԥшәы змоу акәаԥқәа еиқәаҵәоу аекватортә маҟақәа рыҵкарқәа рҿы, аԥсҭҳәақәа рыбжьара иҟоу абжьажьқәа;
* аиаҵәа ацырҟьақәа рҟынтәи аекватортә зона аҟынӡа инеиуа “афестонқәа”;
* аекватортә цәаҳәа;
* агьежьеизыхәхәа ҟаԥшьқәа;
* Абаржақәа — иҭшәоу, еиқәаҵәоу ацәаҳәатә формациақәа;
* Аҭырҟьа шкәакәақәа — ааигәа ишьақәгылаз аԥсҭҳәа ҳаракқәа рцәаҳәақәа ма ркәаԥқәа роуп.
Иара убас, астрономцәа-абзиабаҩцәа ирбарц рылшоит Иупитер иатәу Галилеи имҩанызақәа, насгьы урҭ рыгагақәа апланета адиск аԥхьа ианцо. Амҩанызақәа рхаҭақәа рыхәаԥшра уадаҩуп, избан акәзар урҭ Иупитер аҿықәи дареи рконтраст лаҟәуп. Ари аҭагылазаашьаҿы зегь реиҳа имарианы иубарҭоуп зегь реиҳа илашьцоу амҩаныза — [[Каллисто (спутник)|Каллисто]].<ref name=":0" /><center><gallery perrow="3" widths="270px" heights="189px" align="center">
Jupiter 300mm.jpg|Иупитери [[Галилеевы спутники|Галилеи имҩанызақәеи]] [[бинокль|абинокль]] ала рыхәаԥшра, 2009 шықәса, рашәарамза 22
Jupiter-14-03-2004.jpeg|Иупитер азҿлымҳаратә фотосахьа, 2004 шықәса, хәажәкырамза 14
Jupiter-Venus-Moon Smile.JPG|Амза, Венера, Иупитер (хыхь армарахь). 2008 шықәса ԥхынҷкәынмза 1, Гуанчжоу, Китаи
</gallery></center>
{{-}}
== Акультураҿы ==
{{main|Иупитер акультураҿы}}
Илашоу ажәҩантә цәеижь аҳасабала, Иупитер ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс ахылаԥшыҩцәа рылаԥш хнакуеит, убри аҟынтә амҵахырхәаратә обиектны иагьыҟалон. Иаҳҳәап, асемиттә нцәахәы [[Гад (божество)|Гад]] икульт, индиатәи адинтә ныҳәа [[Кумбха-мела|Кумбх-мел]], китаитәи анцәахәы [[Тай-Суй|Таи-Суи]] уи иадҳәалоуп (шәахә. иара уб. ''[[Три звёздных старца|Х-еҵәатә быргцәак]]”). Апланета иахьатәи ахьӡ амоуп [[Древний Рим|Ажәытәтәи Рим]] аамҭақәа раахыс, уа инхоз [[Юпитер (мифология)|рынцәахә ду]] ус ихьӡырҵон.
Иупитер [[Астрология|астрологиаҿы]] ихадоу арольқәа назыгӡо иреиуоуп, уи амчреи, аизҳазыӷьареи, ақәҿиарақәеи ирсимволуп. Адырга ♃ (U+2643 [[Юникод|Иуникод]] аҟны). Астрологцәа изларҳәо ала, Иупитер апланетақәа ираҳуп. [[Китайская философия|Китаитәи афилософиаҿы]], [[У-Син|ахә-елементк рдоктрина]] аҳәаақәа ирҭагӡаны, апланета «амҿтәы еҵәа» ҳәа иашьҭоуп. [[Прототюрки|Ажәытәтәи аҭиурқцәеи]] [[Монгольские народы|амонголцәеи]] агәра ргон ари апланета аԥсабаратәи асоциалтәи апроцессқәа ирныруеит ҳәа.<ref>{{cite web|author=Ingersoll, A. P.|author2=Dowling, T. E.|author3=Gierasch, P. J.|author4=Orton, G. S.|author5=Read, P. L.|author6=Sanchez-Lavega, A.|author7=Showman, A. P.|author8=Simon-Miller, A. A.|author9=Vasavada, A. R|url=https://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/ingersolletal-2004.pdf|format=PDF|title=Dynamics of Jupiter’s Atmosphere|publisher=Lunar & Planetary Institute|access-date=2007-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514221437/http://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/ingersolletal-2004.pdf|archive-date=2011-05-14|url-status=dead}}</ref><ref>''China'': {{книга |год=1912 |заглавие=Religion in China: universism. a key to the study of Taoism and Confucianism |издание=American lectures on the history of religions |том=10 |страницы=300 |издательство=G. P. Putnam's Sons |ссылка=https://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 |язык=en |автор=De Groot, Jan Jakob Maria |access-date=2017-10-03 |archive-date=2024-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240226150305/https://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}.
''Japan'': {{книга |год=1992 |заглавие=The Japanese numbers game: the use and understanding of numbers in modern Japan |ссылка=https://archive.org/details/japanesenumbersg00crum |издание=Nissan Institute/Routledge Japanese studies series |страницы=[https://archive.org/details/japanesenumbersg00crum/page/39 39]—40 |издательство=[[Routledge]] |isbn=0415056098 |язык=en |автор=Crump, Thomas }}
''Korea'': {{книга |год=1909 |заглавие=The passing of Korea |страницы=426 |издательство=Doubleday, Page & company |ссылка=https://books.google.com/books?id=fxwpAAAAYAAJ&pg=PA426 |автор=Hulbert, Homer Bezaleel }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25085903/ |title=Türk Astrolojisi |publisher=ntvmsnbc.com |access-date=2010-04-23 |lang=tr |url-status=dead |archive-date=2010-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100425004300/http://www.ntvmsnbc.com/id/25085903/ }}</ref>
Апланета иара убасгьы еиуеиԥшым ҳаамҭазтәи асахьаркыратә аԥҵамҭақәа, ашәҟәқәа, афильмқәа, акомпиутертә хәмаррақәа, акомиксқәа уҳәа рҿгьы иуԥылоит.<ref name="МФ">{{статья|автор=Павел Гремлёв|заглавие=Большой босс Солнечной системы. Юпитер|ссылка=https://www.mirf.ru/Articles/art4266.htm|издательство=[[Мир фантастики]]|год=2010|номер=85|archive-date=2015-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503195419/http://mirf.ru/Articles/art4266.htm}}</ref><ref>{{книга |автор=[[Brian Stableford]] |часть=Jupiter |заглавие=Science Fact and Science Fiction. An Encyclopedia |ссылка=https://archive.org/details/sciencefactscien00stab_405 |издательство=Routledge, Taylor & Francis Group |год=2006 |pages=[https://archive.org/details/sciencefactscien00stab_405/page/n280 254]—255 |allpages=758 |isbn=0‐415‐97460‐7 }}</ref>
== Шәахә. иара уб. ==
== Азгәаҭақәа ==
'''Акомментариқәа'''
{{notelist}}
'''Ахыҵхырҭақәа'''
{{Reflist|2|refs=
<ref name="jupiter-info">{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html |title=Jupiter Fact Sheet |author=Dr. David R. Williams |date=2007 |publisher=NASA |lang=en |access-date=2010-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110413155109/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html |archive-date=2011-04-13 |url-status=dead }}</ref>
<ref name="атмосфера">{{cite web |url=http://space-horizon.ru/articles/20 |title=Атмосфера Юпитера |publisher=space-horizon.ru |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707062848/http://space-horizon.ru/articles/20 |archive-date=2011-07-07 |url-status=dead }}</ref>
}}
== Алитература ==
{{refbegin|2}}
* {{книга|заглавие=Астрономия: Учебник для 11 кл. общеобразовательных учреждений|ответственный=Левитан Е. П|издание=9-е изд|место=М.|издательство=Просвещение|год=2004|isbn=5-09-013370-0}}
* {{книга|автор=Майлс Л. и Смит А.|заглавие=Астрономия и космос. Энциклопедия|место=М.|издательство=Росмэн|год=2001|isbn=5-8451-0296-0, 5-8451-0959-0}}
* {{статья|автор=Карпенко С.|заглавие=Новая загадка Юпитера|ссылка=http://novosti-kosmonavtiki.ru/content/numbers/224/23.shtml|год=31 июля 2001|издательство=Новости космонавтики|archive-date=2012-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120326125950/http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/content/numbers/224/23.shtml|url-status=dead}}
* {{книга|ответственный=под ред. Т. Герелса|заглавие=Юпитер: Происхождение и внутреннее строение|место=М.|издательство=Мир|год=1978}}
* {{книга|автор=Alexander J. Dessler.|заглавие=Physics of the Jovian magnetosphere|ссылка=https://archive.org/details/isbn_0521245583|место=Cambridge|издательство=Cambridge University Press|год=1983|isbn=0-521-24558-3}}
* {{книга|заглавие=Jupiter: The planet, satellites, and magnetosphere|ссылка=https://archive.org/details/isbn_9780521818087|ответственный=Ред.: Bagenal, F.; Dowling, T. E.; McKinnon, W. B|место=Cambridge|издательство=Cambridge University Press|год=2004|isbn=0-521-81808-7}}
* {{книга|автор=Beebe, Reta.|заглавие=Jupiter: The Giant Planet|издание=2-е изд|место=Washington (DC)|издательство=Smithsonian Institution Press|год=1996|isbn=1-56098-685-9}}
* {{статья|автор=Olivier Mousis, Ulysse Marboeuf, Jonathan I. Lunine, Yann Alibert, Leigh N. Fletcher, Glenn S. Orton, Françoise Pauzat, Yves Ellinger.|заглавие=Determination of the minimum masses of heavy elements in the envelopes of Jupiter and Saturn|ссылка=https://arxiv.org/pdf/0812.2441|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|издательство=[[IOP Publishing]]}}
* {{книга|автор=Guillaume Cannat, Didier Jamet.|заглавие=Jupiter und Saturn — die schönsten Bilder der Raumsonden Galileo und Cassini|ответственный=Delius Klasing|издательство=Bielefeld|год=2007|isbn=3-7688-1877-2}}
* {{книга|автор=John W. McAnally.|заглавие=Jupiter and how to observe it|ссылка=https://archive.org/details/jupiterhowtoobse0000mcan|место=London|издательство=Springer|год=2008|isbn=1-85233-750-8}}
* {{книга|автор=T., Johnson.|заглавие=Results about Jupiter, Io, Ganymede, and Callisto. The Galileo Mission to Jupiter and Its Moons|издательство=Scientific American|год=February 2000|страниц=40}}
* {{статья|автор=Mark Armstrong.|заглавие=Jupiter's close approach|ссылка=https://astronomynow.com/news/n1009/20jupiter/|язык=en|издательство=Astronomy Now|год=2010}}
* {{книга|автор=Linda T.|заглавие=Elkins-Tanton Jupiter and Saturn|ссылка=https://archive.org/details/jupitersaturn0000elki_t3r5|место=New York|издательство=Chelsea House|год=2006|isbn=0-8160-5196-8}}
* {{статья|автор=Keith Cooper and Gemma Lavender.|заглавие=Pro-am collaborations crucial for Jupiter studies|ссылка=https://astronomynow.com/news/n1009/07Jupiter/|язык=en|издательство=Astronomy Now|год=2010}}
* {{статья|автор=Robin M. Canup, William R. Ward.|заглавие=Origin of Europa and the Galilean Satellites|ссылка=https://arxiv.org/pdf/0812.4995|язык=en|издание=University of Arizona Press}}
* {{статья|автор=Aaron C. Boley.|заглавие=The Two Modes of Gas Giant Planet Formation|ссылка=https://arxiv.org/pdf/0902.3999|язык=en|издание=Astrophys|год=2009}}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{cite web |title = Факты о Юпитере на сайте НАСА |url = https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20110413155109/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html |archive-date = 2011-04-13 |url-status = dead }}
* [https://college.ru/astronomy/course/content/chapter4/section6/paragraph2/theory.html Учебная страничка по Юпитеру]
* [https://web.archive.org/web/20090506045929/https://www.boston.com/bigpicture/2008/07/views_of_jupiter.html Фотографии Юпитера]
* [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1996Sci...272..846N&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=451b9d5f5021799 The Galileo Probe Mass Spectrometer: Composition of Jupiter’s Atmosphere]{{In lang|en}}
* [http://www-personal.umich.edu/~atreya/Chapters/2005_JupiterAtmos.pdf The Composition of the Atmosphere of Jupiter]{{In lang|en}}
* [http://space-russia.narod.ru/doc/planeta5.html Байконур: Юпитер — гигант нашей Солнечной системы]
* [http://www.halexandria.org/dward117.htm Satellites of Jupiter] Информация о крупнейших спутниках Юпитера{{In lang|en}}
* [https://apod.nasa.gov/apod/ap111023.html Jupiter's Clouds from New Horizons] (APOD, 23 октября 2011)
* [https://lenta.ru/news/2018/03/08/juno/ Учёные заглянули вглубь Юпитера]
* [https://web.archive.org/web/20080708082603/http://alpo-j.asahikawa-med.ac.jp/Latest/Jupiter.htm Jupiter Section of ALPO-Japan-Latest]{{In lang|en}}
* {{cite web |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/amateur-astronomer-discovers-new-moon-orbiting-jupiter-180978258/ |author=David Kindy |title=Amateur Astronomer Discovers New Moon Orbiting Jupiter |lang=en |date=2021-07-22 |website=Smithsonian Magazine}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Иупитер| ]]
[[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа илбааз аппаратқәа зҭааз]]
[[Акатегориа:Амратә система апланетақәа]]
[[Акатегориа:Арчытә гигантқәа]]
sgrhe5ni49dwftujoyfl151ug5vwcdy
171874
171864
2026-08-17T19:50:24Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171874
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Иупитер|Иупитер (аҵакы)}}
{{Акарточка Апланета
| название = Иупитер
| символ = Jupiter symbol (black).svg
| тип = апланета
| изображение = Jupiter, image taken by NASA's Hubble Space Telescope, June 2019 - Edited.jpg
| размер изображения = 300px
| подпись под изображением = Иупитер афотосахьа 2019 шықәса рашәарамза 27 рзы ателескоп “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]” аҟынтәи иҭыху
| первооткрыватель =
| место открытия =
| дата открытия =
| способ открытия =
| открытие-ref =
| орбита-ref =
| эпоха =
| перигелий = 7,405736{{e|8}} км(4,950429 а.е.)<ref name="jupiter-info"/>
| афелий = 8,165208{{e|8}} км(5,458104 а.е.)<ref name="jupiter-info"/>
| периапсида =
| апоапсида =
| большая полуось = 7,785472{{e|8}} км(5,204267 а.е.)<ref name="nasa-jupiter">{{cite web |url=https://www.nasa.gov/worldbook/jupiter_worldbook.html |url-status=dead |title=Jupiter — NASA|lang=en |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050105155019/http://www.nasa.gov/worldbook/jupiter_worldbook.html |archive-date=2005-01-05 }}</ref>
| эксцентриситет = 0,048775<ref name="jupiter-info"/>
| сидерический период = 4332.589 мшы (11.8618 шықәса)<ref name="jupiter-info"/>
| синодический период = 398.88 мшы<ref name="jupiter-info"/>
| орбитальная скорость = 13.07 км/с (ибжьаратәны)<ref name="jupiter-info"/>
| средняя аномалия =
| наклонение = 1.304° (еклиптика иазкны)6.09° (амра аекватор иазкны)
| угловое перемещение =
| долгота восходящего узла = 100,55615°<ref name="jupiter-info"/>
| долгота периастра =
| время периастра =
| аргумент перицентра = 275,066°
| половинная амплитуда =
| чей спутник =
| число спутников = [[Спутники Юпитера|115]]<ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/sats/discovery.html Planetary Satellite Discovery Circumstances] Jet Propulsion Laboratory. [[California Institute of Technology]]. NASA</ref>
| физические характеристики-ref =
| размеры =
| экваториальный радиус = {{formatnum:71492}} ± 4 км<ref name="jupiter-info"/>
| полярный радиус = {{formatnum:66854}} ± 10 км<ref name="jupiter-info"/>
| средний радиус = {{formatnum:69911}} ± 6 км<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007">{{статья
|doi=10.1007/s10569-007-9072-y
|заглавие=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006
|ссылка=https://archive.org/details/sim_celestial-mechanics-and-dynamical-astronomy_2007_98_3/page/155
|том=98
|номер=3
|страницы=155—180
|bibcode=2007CeMDA..98..155S
|язык=en
|тип=journal
|автор=P. Kenneth Seidelmann et al.
|год=2007
|издательство=[[Springer Nature]]
|издание=[[Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy]]
|issn=0923-2958 }}
</ref>
| длина окружности =
| площадь поверхности = 6.21796{{e|10}} км2121.9дгьылтәи
| объём = 1.43128{{e|15}} км31321.3 дгьылтә
| масса = 1.8986{{e|27}} кг317.8 дгьылтә
| плотность = 1326 кг/м³<ref name="jupiter-info"/>
| ускорение свободного падения = 24,79 м/с² (2,535 g)
| первая космическая скорость = 42,58 км/с
| вторая космическая = 59,5 км/с<ref name="jupiter-info"/>
| скорость вращения = 12.6 км/с мамзаргьы {{formatnum:45300}} км/сааҭ
| период вращения = 9.925 сааҭ<ref name="jupiter-info"/>
| наклон оси = 3,13°
| прямое восхождение = 17 ш 52 мин 14 с268.057°
| склонение = 64,496°
| полярная небесная широта =
| полярная небесная долгота =
| альбедо = 0.343 ([[Альбедо Бонда|Бонд]])0.52 ([[Геометрическое альбедо|гео. альбедо]])<ref name="jupiter-info"/><ref name="jupiter-info"/>
| видимая звёздная величина = -1.61 инаркны -2.94 рҟынӡа
| абсолютная звёздная величина = −9,4
| температура на поверхности =
| шкала высоты = 27 км
| состав атмосферы = <table class="transparent">
<tr><td>
89,8±2,0 %</td><td>[[Водород|Аӡри]] (H<sub>2</sub>)
</td></tr><tr><td>
10,2±2,0 %</td><td>[[Гелий|Агелиум]] (He)
</td></tr><tr><td>
~0,3 %</td><td>[[Метан|Аметан]] (СН<sub>4</sub>)
</td></tr><tr><td>
~0,026 %</td><td>[[Аммоний|Аммониум]] (NH<sub>4</sub><sup>+</sup>)
</td></tr><tr><td>
~0,003 %</td><td>[[Дейтерид водорода|Аӡри адеитерид]] (HD)
</td></tr><tr><td>
0,0006 %</td><td>[[Этан|Аетан]] (СН<sub>3</sub>−СН<sub>3</sub>)
</td></tr><tr><td>
0,0004 %</td><td>[[Аӡы|Аӡы]] (H<sub>2</sub>O)
</td></tr><tr><td>
'''Аҵаақәа''':</td><td>
</td></tr><tr><td>
</td><td>[[Аммоний|Аммони]]
</td></tr><tr><td>
</td><td>[[Аӡы|Аӡы]]
</td></tr><tr><td>
</td><td>[[Гидросульфид аммония|Аммониум агидросульфид]] (NH<sub>4</sub>SH)
</td></tr></table>
| атмосфера-ref =
| изображение символа =
| bg = #E8AB79
| малая планета =
| открытие =
| именование =
| именование-ref =
| экзопланета =
| обозначение ЦМП =
| альтернативные имена =
| категория МП =
| орбита = yes
| средний радиус орбиты =
| физические характеристики = yes
| сжатие = 0,06487<ref name="jupiter-info"/>
| температуры =
| имя температуры 1 =
| темп1мин =
| темп1сред =
| темп1макс =
| имя температуры 2 =
| темп2мин =
| темп2сред =
| темп2макс =
| спектральный тип =
| угловой размер = 29,8″—50,1″
| атмосфера =
| давление на поверхности = 20—220 [[Паскаль (единица измерения)|кПа]]<ref>{{статья|автор=National Aeronautics and Space Administration|заглавие=Probe Nephelometer|ссылка=https://www2.jpl.nasa.gov/galileo/messenger/oldmess/2Probe.html|язык=en|издание=Журнал Galileo Messenger|тип=характеристики космического аппарата|издательство=NASA/JPL|год=1983|выпуск=6|archive-date=2009-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090719111109/http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/messenger/oldmess/2Probe.html}}</ref>
}}
[[Афаил:Jupiter New Horizons.jpg|мини|Иупитер адиск зегьы ԥсабаратә ԥштәыла, иреиҳау уи амҩаныза Ганимед аҟынтәи апланета иақәшәо агагеи арымарахьтәи агоризонт аҿы Идуу ашәыта ҟаԥшьи рсахьақәа ацҵаны.]]
[[Афаил:Trouvelot - The Planet Jupiter.jpg|мини|1880 шықәсазтәи Иупитер асахьа]]
'''Иупитер''' — [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] иреиҳау [[планета|планетоуп]]{{Аиасра|Иупитер Амратә система апланетақәа рыгәҭа}}, [[Амра|Амра]] аҟынӡа абжьаӡарала ахәбатәи аҭыԥ ааннакылоит.<ref name="Викитека МСЭ2">''«[[s:МСЭ2/Юпитер, планета|Юпитер, планета]]»'' — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.</ref> [[Сатурн]] еиԥш иаргьы, [[Газовые гиганты|арчытә гигант]] ҳәа иԥхьаӡоуп.
Апланета ауаа ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс ирдыруеит, уи еиуеиԥшым акультурақәа рмифологиеи рдинхаҵарақәеи рҿы ианыԥшит: [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиатәи]], [[вавилон|Вавилонтәи]], [[Древняя Греция|Абырзентәи]] уҳәа убас иҵегьы. Иупитер иахьатәи ахьӡ ажәытәӡатәи [[Древний Рим|Рим]] иреиҳаӡоу [[Юпитер (мифология)|адыд-мацәыс анцәахәы]] ихьӡ аҟынтәи иаауеит.{{Аиасра|Аҵара ахьӡи аҭоурыхи}}
Иупитер аҿы иҟоу атмосфератә цәырҵрақәа жәпакы — [[Буря|аԥшацәгьақәа]]{{Аиасра|Атмосфера аныҟәара}}, [[молния|амацәысқәа]]{{Аиасра|Амацәысқәа}}, [[Полярное сияние|аполиартә лашарақәа]]{{Аиасра|Аврора}} — адгьылтәқәа раасҭа масштабла кырӡа еиҳауп. Атмосфераҿы иазгәаҭатәу цәырҵроуп [[Большое красное пятно|Идуу ашәыта ҟаԥшь]]{{Аиасра|Идуу ашәыта ҟаԥшь}} — аԥшасра ӷәӷәаӡа, XIX-тәи ашәышықәса инаркны еилкаау (иҟалап XVII-тәи аахыс акәзаргьы).
Иупитер иамоуп зегьы ианреиҵаха 101 [[Спутники Юпитера|мҩаныза]]{{Аиасра|Амҩанызақәеи амацәазқәеи}}, урҭ рҟынтә ираԥхьатәиу, иагьреиҳау роуп— [[Ио (спутник)|Ио]], [[Европа (спутник)|Европа]], [[Ганимед (спутник)|Ганимед]], [[Каллисто (спутник)|Каллисто]] — [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] 1610 шықәсазы иааиртыз.<ref name=shepard>{{Cite web|lang=ru|url=https://sites.google.com/carnegiescience.edu/sheppard/moons/jupitermoons|title=Scott S. Sheppard - JupiterMoons|website=sites.google.com|access-date=2026-03-25}}</ref>
Иупитер [[Исследования|аҭҵаарақәа]] мҩаԥысуеит адгьылтәи аорбиталтәи [[телескоп|ателескопқәа]] рыла; 1970-тәи ашықәсқәа инаркны, [[НАСА|НАСА]] апланетабжьаратә зондқәа{{Аиасра|Акосмостә ӷбақәа рыла аҭҵаара}} 8 апланетахь идәықәҵан: «[[Пионер (программа)|Апионерцә]]», «[[Вояджер (программа)|Воиаџьерқәа]]», «[[Галилео (КА)|Галилео]]», «[[Юнона (КА)|Иунона]]» уҳәа убас егьырҭгьы.
Иупитер блала иубарҭоу уахынлатәи ажәҩан аҿы [[Амза|Амзеи]] [[Венера|Венереи]] рышьҭахь зегь реиҳа илашо аобиектқәа иреиуоуп.{{Аиасра|Аорбитеи аикәагьежьреи}} Иупитер адиски амҩанызақәеи [[любительская астрономия|астрономцәа-абзиабаҩцәа]]{{Аиасра|Азҿлымҳаратә хылаԥшрақәа}} рзы иалкаау хылаԥшратә обиектқәоуп, избан акәзар урҭ аартрақәа жәпакы ҟарҵеит (1994 шықәсазы Иупитер иаҿаҳаз [[D/1993 F2 (Шумейкеров — Леви)|акомета Шоумеикер-Леви]]{{Аиасра|Ажәҩантә цәеижьқәеи Иупитери реиҿасрақәа}}, мамзаргьы 2010 шықәсазы Иупитер [[Южный экваториальный пояс Юпитера|аҩадатәи аекватортә маҟа]]{{Аиасра|Ацәаҳәақәа}} аӡра).
Иупитер Адгьыл идуу ажәҩантә цәеижьқәа рықәҳара ацәыхьчараҿы [[Гравитационное поле|агравитациатә мҽхакы]] ӷәӷәа абзоурала ароль ӷәӷәа нанагӡоит.<ref name="NKJ202204">''Анна Сдобина''. [https://www.nkj.ru/archive/articles/43675/ «Ты не пройдёшь!» Кто ловит космических странников на пути к Земле] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20230324194518/https://www.nkj.ru/archive/articles/43675/ |date=2023-03-24 }} // [[Наука и жизнь]], 2022, № 4. — С. 10—16.</ref>
[[Афаил:Jupiter in true color.jpg|мини|2000 шықәса ԥхынҷкәынмза 7 рзы НАСА акосмостә ӷба “[[Кассини-Гюйгенс|Кассини]]” иҭнахыз 4 сахьак рыла еизгоу Иупитер асахьа.]]
== Ахылаԥшрақәеи урҭ рҷыдарақәеи ==
=== Аинфраҟаԥшьтә диапазон ===
[[Афаил:Jupiter_imaged_using_the_VISIR_instrument_on_the_VLT.jpg|мини|слева|Иупитер имцу аԥштәқәа аманы инфраҟаԥшьтә сахьаҿы, 5 микрометрла еиуеиԥшым аҿахәҿыхрақәа рҟынтәи иреиӷьу асахьақәа ралхреи реидҵареи рыла иаԥҵоу, ателескоп [[Very Large Telescope|VLT]] аҿы иҟоу ВИСИР ҳәа изышьҭоу амыруга ахархәарала (2016 шықәса, рашәарамза 26)<ref>{{cite web |title=Jupiter Awaits Arrival of Juno |url=http://www.eso.org/public/news/eso1623/ |access-date=2016-06-28 |archive-date=2016-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160628145330/http://www.eso.org/public/news/eso1623/ |url-status=live }}</ref>]]
Аспектр аинфраҟаԥшьтә ҭыԥ аҿы иҟоуп [[Водород|H<sub>2</sub>]], [[Гелий|He]] амолекулақәа рцәаҳәақәа, иара убас егьырҭ еиуеиԥшым ахәҭаҷқәа рцәаҳәақәа. Раԥхьатәи аҩба рхыԥхьаӡара апланета ахылҵшьҭра иазку адыррақәа ргәылакуп, егьырҭ рхыԥхьаӡаратәи рхаҭабзиаратәи еилазаашьа — уи аҩныҵҟатәи аеволиуциа иазку.<ref name="hut">{{статья |автор=Hunt, G. E. |заглавие=The atmospheres of the outer planets |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1983AREPS..11..415H |язык=en |место=London, England |издательство=University College |год=1983 }}</ref>
Аха аӡрии агелии рмолекулақәа [[диполь (электродинамика)|адипольтә момент]] рымаӡам, ус анакәха, абарҭ ахәҭаҷқәа рабсорбциатә цәаҳәақәа убарҭаӡам, аинҟьаратә ионизациа абзоурала ахәлагара аԥыжәара аго иалагаанӡа. Уи ганкахьала, даҽа ганкахьала уахәаԥшуазар, урҭ ацәаҳәақәа [[Атмосфера|атмосфера]] хыхьӡатәи ахҟьақәа рҿы ишьақәгылоит, еиҳа иҵаулоу ахҟьақәа ирызку адыррақәа рымаӡам. Убри аҟнытә, Иупитер аҿы агелиуми аӡрии [[Обилие|рырацәара]] иазку зегь реиҳа зыгәрагоу адыррақәа рҳан илбаауа аппарат «[[Галилео (КА)|Галилео]]» аҟынтәи.<ref name="hut"/>
Иаанхаз аелементқәа ракәзар, урҭ ранализи рырккареи аангьы ауадаҩрақәа цәырҵуеит. Макьаназы инагӡаны гәрагарала аҳәара залшом, иарбан процессқәоу Иупитер атмосфераҿы имҩаԥысуа, насгьы шаҟа иӷәӷәаны урҭ ахимиатә еилазаара ианыруа — аҩныҵҟатәи арегионқәа рҟны еиԥш, адәахьтәи ахҟьаақәа рҿгьы. Уи аспектр еиҳа инарҭбааны арккараҿы иалкаау ауадаҩрақәа цәырнагоит. Аха, еиуеиԥшым аелементқәа рырацәара анырра аҭара зылшо апроцессқәа зегьы ҭыԥантәиуп, насгьы даараӡа иԥкуп ҳәа иԥхьаӡоуп, убри аҟнытә урҭ аматериа ашара шьаҭанкыла аԥсахра рылшом.<ref name="planetreview"/>
[[Афаил:Jupiter_Rotation_Movie_-_Hubble_2015.gif|мини|Иупитер иеикәагьежьуа амодель]]
[[Афаил:PIA02863 - Jupiter surface motion animation 10fps.ogv|мини|Иупитер аҿықә аныҟәара]]
Иупитер иара убас иахылҵуеит (еиҳарак аспектр [[инфракрасное излучение|аинфраҟаԥшьтә]] ҭыԥ аҟны) 60% рыла еиҳаны Амра аҟынтәи иаиууа амчхара аасҭа.<ref name="астрономия-юпитер">{{cite web |url=http://astronom-ntl.narod.ru/astro/soulsys/upiter.htm|title=Астрономия — Юпитер|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100924070620/http://astronom-ntl.narod.ru/astro/soulsys/upiter.htm |archive-date=2010-09-24 |url-status=dead }}</ref><ref name="astro-websib">{{cite web |url=http://astro.websib.ru/sun/Jupiter |title=Юпитер на Астро.вебсиб.ру |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130126224939/http://www.astro.websib.ru/sun/Jupiter |archive-date=2013-01-26 |url-status=dead }}</ref><ref name="elkins-tanton">{{книга |год=2006 |заглавие=Jupiter and Saturn |ссылка=https://archive.org/details/jupitersaturn0000elki_t3r5 |издательство=Chelsea House |место=New York |isbn=0-8160-5196-8 |автор=Elkins-Tanton, Linda T. }}</ref><ref name="guillot04">{{книга
|год=2004 |заглавие=Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere |ссылка часть=https://authors.library.caltech.edu/39188/1/Stevenson_2004p35.pdf |часть=Chapter 3: The Interior of Jupiter |издательство=[[Кембриџь ауниверситет]] Press |isbn=0521818087 |язык=en |автор=Guillot, T.; Stevenson, D. J.; Hubbard, W. B.; Saumon, D. |ответственный=Bagenal, F.; Dowling, T. E.; McKinnon, W. B }}</ref> Абри амчхара зырҿио апроцессқәа ирыбзоураны, Иупитер есышықәс 2 см раҟара еиҵалоит.
П. Боденхеимер (1974) игәаанагарала, апланета раԥхьаӡа акәны ианышьақәгылаз, уи 2-нтә еиҳан, насгьы уи аԥхаррагьы иахьатәи аамҭазы аасҭа акырӡа еиҳан.<ref>{{статья |автор=Bodenheimer P. |заглавие=Calculations of the early evolution of Jupiter |страницы=319 |том=23 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1974Icar...23..319B |access-date=2007-02-01 |doi=10.1016/0019-1035(74)90050-5 |год=1974 |язык=en |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2008-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080309060345/http://adsabs.harvard.edu/abs/1974Icar...23..319B }}</ref>
=== Ацәқәырԥа кьаҿқәа рҵакыра ===
[[Афаил:Jupiter xray ill.jpg|мини|400пкс|Чандра адыррақәа рыла Иупитер агамма-шәахәаркра]]
Иупитер агамма-шәахәаркра аполиартә лашара иадҳәалоуп, иара убасгьы адиск ашәахәаркра. Раԥхьаӡакәны 1979 шықәсазы [[HEAO-2|Еинштеин ихьӡ зху акосмостә лабораториа]] иҭанаҩит.<ref name="x-rayobservation">{{Cite web |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007P%26SS...55.1135B |title=X-rays from solar system objects |access-date=2010-10-30 |archive-date=2008-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121091611/http://adsabs.harvard.edu/abs/2007P%26SS...55.1135B |url-status=live }}</ref>
Адгьыл аҿы арентгени аультрафиолети рҟны аполиартә лашарақәа рҭыԥқәа шамахамзар еиқәшәоит, аха Иупитер аҿы уи аҩыза ҟалаӡом. Арентгентә полиартә лашарақәа рҭыԥ аполиус еиҳа иазааигәоуп, аультрафиолеттә лашарақәа раасҭа. Заатәи ацклаԥшрақәа иаадырԥшит 40 минуҭк ицоз ашәахәаркра аисра, аха анаҩстәи ахылаԥшрақәа рҿы уи ахьыԥшра еиҳа еицәаны иааԥшуеит.
Иупитер аҿы иҟоу [[полярное сияние|авроратә лашарақәа]] ррентгентә спектр акометақәа ррентгентә спектр еиԥшхоит ҳәа агәыӷра ыҟан, аха Chandra аҟны ахылаԥшрақәа иаадырԥшит уи ус шакәым. Аспектр шьақәгылоуп аемиссиатә цәаҳәақәа рыла, 650 еВ азааигәара иреиҳау аҵәыҵәритә цәаҳәақәа рыманы, OVIII ацәаҳәақәа рҿы 653 еВ, 774 еВ раан, OVII аҿы 561 еВ, 666 еВ рҟны. Иҟоуп иара убасгьы аспектралтә ҭыԥ аҟны еиҵоу амчхарақәа раан ашәахәаркра ацәаҳәақәагьы 250 инаркны 350 еВ рҟынӡа, иҟалап урҭ атыҩша мамзаргьы акарбон адиоксид иатәызар.<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRA..11001207E Simultaneous Chandra X ray, Hubble Space Telescope ultraviolet, and Ulysses radi]</ref>
Аурора иадҳәалам агамма-шәахәаркра раԥхьаӡа акәны [[ROSAT|ROSAT]] ахылаԥшрақәа рыла иԥшаан 1997 шықәсазы.<ref name="x-rayobservation"/> Аспектр еиԥшуп аурора аспектр, 0,7 — 0,8 кеВ рҳәааҿы. Аспектр аҷыдарақәа ибзианы иаарԥшуп амратә металлкра змоу 0,4-0,5 кеВ аԥхарра змоу агәыргьынтә плазма амодель ала, Mg<sup>10+</sup>, насгьы Si<sup>12+</sup> аемиссиатә цәаҳәақәа рыцҵаны. Аҵыхәтәантәиқәа рыҟазаара 2004 шықәса жьҭаарамза-абҵарамзақәа рзтәи амра аусура иадҳәалазар ауеит.<ref name="x-rayobservation"/>
Акосмостә абсерваториа [[XMM-Newton|XMM-Newton]] ахылаԥшрақәа иаадырԥшит агамма-спектр аҟныы адиск ашәахәаркра амратә рентгентә шәахәаркра аныԥшра шакәу. Аурорақәа реиԥш акәымкәа, 10 инаркны 100 минуҭк рҟынӡа ашкалақәа рҿы ашәахәаркра аинтенсивра аамҭа-аамҭалатәи аԥсахрақәа ҳәа акгьы ԥшаамызт.
=== Апланета арадиолахылаԥшра ===
[[Афаил:Jupiter.Radio.VLAl.jpg|мини|Иупитер арадиосахьа: илашоу аҭыԥқәа (ашкәакәакәа) — арадио емиссиа [[Радиационный пояс|арадиациатә маҟақәа]] рҟынтәи]]
Иупитер — зегь реиҳа иӷәӷәоу (Амра ашьҭахь) радио хыҵхырҭоуп Амратә системаҿы адециметр-метртәи ацәқәырԥа аурақәа рдиапазон аҟны. Арадиошәахәаркра зныкҟьаратәи аҟазшьа амоуп, насгьы аԥжәара иреиҳаӡоу аҩаӡараҿы 10<sup>6</sup> [[Янский (единица измерения)|Иански]] инаӡоит.<ref name="heritage"/>
Аԥжәарақәа ҟалоит 5 инаркны 43 МГц рҟынӡа (еиҳарак 18 МГц раҟара), абжьаратәи аҭбаара 1 МГц инаӡоит. Аԥжәара аамҭа кьаҿуп: 0.1-1 с инаркны (зны-зынла 15 с рҟынӡа). Арадиациа ӷәӷәала аполаризациа амоуп, еиҳарак агьежь аҿы, аполаризациа аҩаӡара 100% инаӡоит. Амагнитосфера аҩнуҵҟа иҵәиуа Иупитер иазааигәоу амҩаныза Ио ала ашәахәаркра амодулиациа гәаҭоуп: Ио Иупитер иазкны [[Элонгация (астрономия)|аелонгациа]] азааигәара ианыҟоу, аԥжәара алыршара еиҳа иауеит. Ашәахәаркра амонохроматикатә ҟазшьа иаанарԥшуеит иалкаау аиҭаҟалара, еиҳарак [[Гирочастота|гироеиҭаҟалара]]. Ашәахәа ӷәӷәа аԥхарра (зны-зынла 10<sup>15</sup> К инаӡо) азы иаҭахуп аколлективтә еффектқәа ([[мазер|амазерқәа]] реиԥш) радыԥхьалара.<ref name="heritage"/>
Миллиметр-сантиметр кьаҿк рыбжьара Иупитер арадиошәахәаркра аԥхарратә ҟазшьа амоуп, аха алашаратә ԥхарра маҷк еиҳауп аиҟаракапантә аасҭа, уи аҩныҵҟантәи аԥхарра ацара аанарԥшуеит. ~9 см ацәқәырԥақәа рҟынтәи, T<sub>b</sub> (арлашара аԥхарра) еизҳауеит — ицәырҵуеит иԥхарратәым ахәҭаҷ, Иупитер амҳалдызтә мҽхакы аҟны абжьаратәи амчхара ~30 МеВ аманы арелативисттә хәҭаҷқәа рсинхротронтә радиациа иадҳәалоу; 70 см ацәқәырԥаҿы, T<sub>b</sub> ~5{{e|4}} K арбаганӡа инаӡоит. Ашәахәаркра ахыҵхырҭа апланета аҩганкгьы рҟны ҩ-мҳап еиҵыхк асахьа аманы иҟоуп, уи арадиациа амагнитосфератә хылҵшьҭра иадыргоуп.<ref name="heritage">{{cite web |url= http://heritage.sai.msu.ru/ucheb/Rudnickij/4.htm |title= Конспект лекций по радиоастрономии. Глава 4 |publisher= «HERITAGE — астрономия, астрономическое образование с сохранением традиций» |access-date= 2010-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616001200/http://heritage.sai.msu.ru/ucheb/Rudnickij/4.htm |archive-date= 2013-06-16 |url-status= dead }}</ref><ref>{{статья |автор=Michel, F. C. |заглавие=The astrophysics of Jupiter |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1979SSRv...24..381M |язык=en |место=Houston, Tex. |издательство=Rice University |год=Dec 1979 |archive-date=2017-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025061329/http://adsabs.harvard.edu/abs/1979SSRv...24..381M }}</ref>
=== Агравитациатә потенциал аԥхьаӡара ===
Аԥсабаратә мҩанызақәа рныҟәара ахылаԥшрақәа рыла, иара убасгьы акосмостә ӷбақәа рцашьамҩақәа ранализ ала, Иупитер агравитациатә ҭыԥ еиҭашьақәыргылазар ҟалоит. Уи асфера-симметриатә еиԥшым апланета ирласны иахьеикәагьежьуа иахҟьаны. Абжьааԥны, агравитациатә потенциал [[Многочлены Лежандра|Лежаандр иполиномқәа]] рыла аихшара аҳасабала иаарԥшуп:<ref name="planetreview">{{статья |автор=Tristan Guillot, Daniel Gautier. |заглавие=Giant Planets |ссылка=https://arxiv.org/abs/0912.2019 |язык=en |год=2009-12-10 |archive-date=2018-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180628211949/https://arxiv.org/abs/0912.2019 }}</ref>
{| class="wikitable" align="right" style="text-align:center"
! ''J<sub>n</sub>'' || ''J''<sub>2</sub> || ''J''<sub>4</sub> || ''J''<sub>6</sub>
|-
! Аҵакы
| 1,4697{{e|−2}} || −5,84{{e|−4}} || 0,31{{e|−4}}
|}
: <math>V_\text{ext}(r, \theta) = - \frac{GM}{r} \left(1 - \sum_{i=1}^\infty \left(\frac{R_\text{eq}}{r}\right)^i J_i P_i(\cos\theta) \right),</math>
агравитационтә константа ахьыҟоу — апланета акапан — апланета агәҭанӡа абжьаӡара, — аекватортә радиус, — аполиартә кәакь, — Лежандр иполином, насгьы аихшаратә коеффициентқәа.
Аппаратқәа «[[Пионер-10|Пионер-10]]», «[[Пионер-11|Пионер-11]]», «[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]», «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]», [[Галилео (КА)|Галилео]], [[Кассини (КА)|Кассини]] рыԥырраан, агравитациатә потенциал аԥхьаӡаразы хархәара рыҭан: аппаратқәа р-[[эффект Доплера|Доплертә еффект]] ашәара (урҭ рыццакыра агәаҭаразы), асахьа, аппаратқәа иаарышьҭуа, рҭыԥқәа реилкааразы, Иупитери уи амҩанызақәеи ирҿырԥшны, [[РСДБ|абаза ауӡақәа змоу арадиоинтерферометриа]].<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2001DPS....33.1101J The Gravity Field of the Jovian System and the Orbits of the Regular Jovian Sate].</ref><ref name="gravityfield">[http://adsabs.harvard.edu/abs/1985AJ.....90..364C Gravity field of the Jovian system from Pioneer and Voyager tracking data].</ref> «Воиаџьер-1», «Пионер-11» рзы Идуу ашәыта ҟаԥшь агравитациатә ныррагьы хшыҩзышьҭра аҭатәхеит.
Уи адагьы, адыррақәа аус рыдулараан, Галилеи имҩанызақәа Иупитер агәҭа иаакәыршаны рныҟәара иазку атеориа аҵабыргра иақәгәыӷлатәуп. Ииашоу аҳасабрақәа рзы, иара убасгьы проблема дууп [[Эффект Пионеров|агравитациатә ҟазшьа змам аццакра]]гьы ҳасаб азура.<ref name="gravityfield"/>
Агравитациатә ҭыԥ аҟазшьала апланета аҩныҵҟатәи аилазаашьагьы алацәажәара ҟалоит.<ref name="theorygigantplanets1">
{{статья |ссылка= http://adsabs.harvard.edu/abs/2002ARA%26A..40..103H |автор=Hubbard, W. B.; Burrows, A.; Lunine, J. I. |заглавие=Theory of Giant Planets |страницы= 112—115 }}</ref>
== Иупитер Амратә система апланетақәа рыгәҭа ==
=== Акапан ===
<imagemap>
Image:МассаПланетСолнечнойСистемы.svg|thumb|left|350px|Масса Юпитера в 2,47 раза превосходит массу остальных планет Солнечной системы{{efn|Исходные данные по массам планет: [[:Афаил:МассаПланетСолнечнойСистемы.svg]]}}
rect 282 22 610 52 [[Солнечная система]]
rect 34 385 148 448 [[Юпитер]]
rect 353 63 461 121 [[Сатурн]]
rect 459 160 553 221 [[Нептун]]
rect 459 293 548 351 [[Уран (планета)]]
rect 567 163 737 182 [[Юпитер]]
rect 567 187 737 209 [[Сатурн]]
rect 567 215 726 238 [[Нептун]]
rect 569 243 706 263 [[Уран (планета)|Уран]]
rect 567 269 720 292 [[Земля]]
rect 568 296 732 320 [[Венера]]
rect 567 322 708 346 [[Марс]]
rect 566 348 747 372 [[Меркурий]]
desc bottom-left
</imagemap>
Иупитер Амратә системаҿы иреиҳау [[планета|планетоуп]], насгьы [[Газовые планеты|рчытә гигант]]уп.<ref name="астро-азбука"/><ref name="jupiter-info"/> Уи аекватортә радиус 71,4 нызқь км ыҟоуп, [[Адгьыл|Адгьыл]] арадиус 11,2-нтә еиҳауп.
Иупитер заҵәык ауп Амреи иареи [[центр масс|змассатә гәыцә]] [[Амра|Амра]] анҭыҵ иҟоу, насгьы [[Солнечный радиус|Амра арадиус]] 7% раҟара иацәыхараны иҟоу.
Иупитер акапан Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа зегьы рыкапан еилаҵаны аасҭа 2,47-нтә еиҳауп, Адгьыл акапан аасҭа — 317,8-нтә еиҳауп, насгьы Амра акапан аасҭа 1000-нтә раҟара еиҵоуп. Аилаӷәӷәара (1326 кг/м3) Амра аилаӷәӷәара иаҟароуп, насгьы Адгьыл аилаӷәӷәара (5515 кг/м3) аасҭа 4,16-нтә еиҵоуп. Уи аан, абжьааԥны аԥсҭҳәақәа хыхьтәи рыхҟьа ҳәа ирыԥхьаӡо акапан амч Адгьыл атәы аасҭа 2,4-нтә еиҳауп: иаҳҳәап, 45 кг акапан змоу ацәеижь, Адгьыл аҟны ахьанҭара 100 кг змоу ацәеижь ахьанҭара иаҟарахоит. Ари иашьашәалоит Иупитер аҿы зхы иақәиҭу акаҳара аццакра 24.79 м/с2, Адгьыл аҿы 9.8 м/с2.<ref>{{cite web |url=http://parsek.com.ua/yupiter/ |title=Юпитер |publisher=Parsek.com.ua |lang=ru |access-date=2011-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314061025/http://parsek.com.ua/yupiter/ |archive-date=2011-03-14 |url-status=dead }}</ref><ref name="astrogalaxy.ru"/><ref name="jupiter-info"/><ref name="астро-азбука"/><ref name="jupiter-info"/><ref name="nasa-jupiter"/><ref name="jupiter-info"/>
Уажәтәи аамҭазы иаҳдыруа [[Экзопланета|аекзопланетақәа]] реиҳарак массалеи шәагаалеи Иупитер иаҿурԥшыртә иҟоу, убри аҟнытә уи акапан ('''M<sub>J</sub>''') арадиус ('''R<sub>J</sub>''') урҭ рпараметрқәа раарԥшразы иманшәалоу ашәага-загақәа раҳасабала рхы иадырхәоит.<ref>Георгий Бурба «[http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/2854/ Оазисы экзопланет] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100526223030/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/2854/ |date=2010-05-26 }}». // Журнал «Вокруг света» № 9 (2792), Сентябрь 2006</ref>
==== Иупитер "иалымҵыз аеҵәа" аҳасабала ====
[[Афаил:Jupiter-Earth-Spot comparison.jpg|мини|200px|Адгьыли Иупитери реиҿырԥшратә шәагаақәа]]
Атеориатә модельқәа иаҳдырбоит Иупитер акапан иҵабыргу иара акапан аасҭа акырӡа еиҳазҭгьы, уи апланета шеиҵанацалоз. Акапанаҿы аԥсахра маҷқәа арадиус аҿы хразлоу аԥсахрақәа аанагаӡом. Аха, Иупитер акапан иҵабыргу иара акапан аасҭа ԥшьынтә еиҳазҭгьы, усҟан апланета аилаӷәӷәара убриаҟара еизҳауан, еизҳауа [[гравитация|агравитациа]] анырра ала апланета ашәагаа акырӡа имаҷхон. Абасала, Иупитер, аиԥш зеиԥшу аилазаареи аҭоурыхи змоу апланета иамоу адиаметр иреиҳау адиаметр амоуп. Еиҳа акапан еизҳацыԥхьаӡа, апланета аилаӷәӷәара убри аҟынӡа иацлалон, [[Формирование звезды|аеҵәа ашьақәгылараан]], Иупитер уажәтәи амасса 50-нтә еиҳаны измоу [[коричневый карлик|акаҳуаԥшшәы змоу карликны]] иҟалаанӡа. Уи астрономцәа Иупитер «иалымҵыз еҵәаны» аԥхьаӡаразы аҿыҵга рнаҭоит, аха еилкаам, Иупитер еиԥш иҟоу апланетақәа рышьақәгылара апроцессқәа иҩбоу аеҵәатә системақәа рышьақәгыларахь иназго апроцессқәа иреиԥшу-иреиԥшыму.<ref name="tristan286">{{статья |заглавие=Interiors of Giant Planets Inside and Outside the Solar System |издание=Science |том=286 |номер=5437 |страницы=72—77 |access-date=2007-08-28 |ссылка=https://www.sciencemag.org/cgi/content/full/286/5437/72 |doi=10.1126/science.286.5437.72 |pmid=10506563 |язык=en |тип=journal |автор=Guillot, Tristan |год=1999 |archive-date=2009-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090917163936/http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/286/5437/72 }}</ref> Иупитер еҵәахарц азы 75-нтә еиҳа идузар акәын, аха зегь реиҳа ихәыҷу еицырдыруа [[красный карлик|акарлик ҟаԥшь]] адиаметр 30% рыла мацара ауп излеиҳау.<ref>{{cite web |url=http://astro-world.narod.ru/solarsystem/jupiter/jupiterall.html |title=Юпитер на Астро-Уорлд |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121033850/http://astro-world.narod.ru/solarsystem/jupiter/jupiterall.html |archive-date=2012-01-21 |lang=ru |url-status=dead }}</ref><ref>{{статья |заглавие=An expanded set of brown dwarf and very low mass star models |том=406 |номер=1 |страницы=158—171 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...406..158B |access-date=2007-08-28 |doi=10.1086/172427 |язык=en |тип=journal |автор=Burrows, A.; Hubbard, W. B.; Saumon, D.; Lunine, J. I. |год=1993 |издание=[[The Astrophysical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2019-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191007024159/http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...406..158B }}</ref><ref>{{cite web |first=Didier |last=Queloz |title=VLT Interferometer Measures the Size of Proxima Centauri and Other Nearby Stars |publisher=European Southern Observatory |date=2002-11-19 |url=https://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2002/pr-22-02.html |url-status=dead |access-date=2007-01-12 |archive-date=2007-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070103234953/http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2002/pr-22-02.html }}</ref>
=== Аорбитеи аикәагьежьреи ===
{| class="wikitable" style="float: right; margin: 1ex 1em 1ex 0"
|+ Иупитер аҿагылара дуқәа 1951 ш. инаркны 2070 шықәсанӡа
|-
!Ашықәс||Арыцхә||абжьаӡара, а. ц.
|-
|1951||Жьҭаарамза 2||style="text-align:center;"|3,94
|-
|1963||Жьҭаарамза 8||style="text-align:center;"|3,95
|-
|1975||Жьҭаарамза 13||style="text-align:center;"|3,95
|-
|1987||Жьҭаарамза 18||style="text-align:center;"|3,96
|-
|1999||Жьҭаарамза 23||style="text-align:center;"|3,96
|-
|2010||Цәыббрамза 21||style="text-align:center;"|3,95
|-
|2022||Цәыббрамза 26||style="text-align:center;"|3,95
|-
|2034 ||Жьҭаарамза 1||style="text-align:center;"|3,95
|-
|2046||Жьҭаарамза 6||style="text-align:center;"|3,95
|-
|2058||Жьҭаарамза 11||style="text-align:center;"|3,95
|-
|2070||Жьҭаарамза 16||style="text-align:center;"|3,95
|}
[[противостояние планеты|Аҿагылара]] аан [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟынтәи уԥшуазар, Иупитер иубарҭоу [[Видимая звёздная величина|аеҵәатә мҽхакы]] −2.94<sup>м</sup> инаӡар алшоит, убри аҟнытә уахынлатәи ажәҩан аҿы лашарала [[Амза|Амзеи]] [[Венера|Венереи]] рышьҭахь ахԥатәи аҭыԥ аанызкыло обиектуп. Иреиҳау абжьаӡараҿы, иубарҭоу амҽхак еиҵахоит −1.61<sup>м</sup> аҟынӡа. Иупитери Адгьыли рыбжьара абжьаӡара 588 инаркны -967 миллион километра рҟынӡа аҽаԥсахуеит.<ref>{{Cite web |url=http://www.windows2universe.org/jupiter/statistics.html |title=Jupiter’s Statistics |access-date=2026-07-06 |archive-date=2011-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110528091431/http://www.windows2universe.org/jupiter/statistics.html |url-status=bot: unknown }}</ref>
Иупитер аҿагылара мҩаԥысуеит ес-13 мза. Иупитер аҿагылара дуқәа ҟалоит 12 шықәса рахь знык, апланета аорбита аперигели азааигәара ианыҟоу. Ари аамҭа ацыԥҵәахазы Адгьыл аҟынтәи ахылаԥшҩы изы уи акәакьтә шәагаа 50 [[угловая секунда|кәакьтә секунд]] рҟынӡа инаӡоит, насгьы иара ацырцырра −2.9<sup>м</sup> аасҭа илашоуп.<ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1237912 |title=Астрономический календарь на 2010 год|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918063327/http://astronet.ru/db/msg/1237912 |archive-date=2010-09-18 |url-status=dead |publisher=[[Астронет]] }}</ref>
Иупитери Амреи рыбжьара абжьаратәи абжьаӡара 778.57 миллион км ыҟоуп (5.2 [[Астрономическая единица|AU]]), а [[период обращения|Аикәаҵәира аамҭа]] 11,86 шықәса иаҟароуп. Иупитер аорбита [[Кеплеровы элементы орбиты#Эксцентриситет|аексцентриситет]] 0,0488 ахьыҟоу азы, [[перигелий|аперигелии]] [[афелий|афелии]] рҿы Амра аҟынӡа абжьаӡара аиԥшымзаара 76 миллион км ауп.<ref name="астро-азбука">{{статья |автор=Азбука Звёздного неба. |заглавие=Юпитер |ссылка=http://astro-azbuka.info/astro/solar/jupiter |язык=ru |автор издания=При создании сайта использованы материалы из книги Данлоп С. «Азбука звёздного неба» 1990 г. |тип=статья |издательство=www.astro-azbuka.info |издание= |archive-date=2020-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130204807/http://astro-azbuka.info/astro/solar/jupiter }}</ref><ref name="галактика">{{cite web |url=http://www.great-galaxy.ru/?pg=planets&id=008 |url-status=dead |title=Галактика. Ближний и дальний космос. Юпитер |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319150202/http://www.great-galaxy.ru/?pg=planets&id=008 |archive-date=2012-03-19 }}</ref>
Иупитер аныҟәара аԥырхагахараҿы еиҳарак алагала ҟазҵо [[Сатурн|Сатурн]] ауп. Актәи аԥырхага хкы — шәышықәсатәуп, ~70 нызқь шықәса амасштаб аҿы аус зуа, Иупитер аорбита аексцентриситет 0.02 инаркны 0.06 рҟынӡа иаԥсахуеит, насгьы аорбита анаара ~1° инаркны 2° рҟынӡа иаԥсахуеит. Аҩбатәи аԥырхага хкы — [[Орбитальный резонанс|аиԥҟьаратә]], 2:5 иазааигәоу аизыҟазаашьа змоу (аҿарҵәи ашьҭахь хә-дыргак рҟынӡа аҵабыргра аманы - 2:4.96666).<ref>{{статья |автор=Rory Barnes & Thomas Quinn |заглавие=THE (IN)STABILITY OF PLANETARY SYSTEMS |ссылка=http://cds.cern.ch/record/705488/files/0401171.pdf |язык=en |место=[[Сиэтл|Seattle]], [[Вашингтон (штат)|WA]] |издательство=Dept. of Astronomy, [[Вашингтонский университет|University of Washington]] |год=JANUARY 12, 2004 |страницы=30 |doi=10.1086/421321 |arXiv=astro-ph/0401171 |archive-date=2018-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726143826/http://cds.cern.ch/record/705488/files/0401171.pdf }}</ref><ref>{{книга |автор=Roy, A. E. & Ovenden, M. W. |заглавие=On the occurrence of commensurable mean motions in the solar system |язык=en |ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1954MNRAS.114..232R/0000234.000.html |издательство=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |том=114 |серия=SAO/NASA Astrophysics Data System (ADS) |allpages=232 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304231837/http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1954MNRAS.114..232R/0000234.000.html }}</ref><ref name="динамика">{{книга |автор=Мюррей К., Дермотт С. |заглавие=Динамика Солнечной системы |издательство=Физматлит |год=2010 |страниц=588 |isbn=987-5-9221-1121-8 |тираж=500 }}</ref>
Апланета аекватортә ҟьаҟьара аорбита аҟьаҟьара иазааигәоуп (аҵәира аҵәҩан анаара 3.13° шьақәнаргылоит, 23.45° — Адгьыл атәы), убри аҟнытә Иупитер аҿы [[времена года|ашықәсс аамҭақәа]] рҽеиҭныԥсахлара мҩаԥысӡом.<ref name="jupiter-info"/><ref name="galspace">{{cite web |url=http://galspace.spb.ru/index46.html |title=Юпитер — грозный гигант |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125182959/http://galspace.spb.ru/index46.html |archive-date=2010-11-25 |url-status=dead }}</ref><ref name="сп">{{cite web |url=http://space.rin.ru/articles/html/129.html |title=Строение планеты|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111219073905/http://space.rin.ru/articles/html/129.html |archive-date=2011-12-19 |url-status=dead }}</ref>
Иупитер Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа раасҭа иара иҵәҩан иакәшаны еиҳа лассы иҵәиуеит. Аекватор аҿы аҵәира аамҭа 9 сааҭки 50 минуҭи 30 секунди ыҟоуп, абжьаратәи аҭбаарақәа рҿы — 9 сааҭки 55 минуҭи 40 секунди ауп.<ref>{{Cite web |url=http://www.cmeh.ru/rekord/kosmos/2.html |title=Книга рекордов Гиннесса — космос и космические полёты. |access-date=2010-10-16 |archive-date=2011-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228182737/http://www.cmeh.ru/rekord/kosmos/2.html |url-status=live }}</ref><ref name="БСЭ">{{БСЭ3|статья=Юпитер |автор=Д. Я. Мартынов |том=30}}</ref>
Иара ирласны аҵәира абзоурала, Иупитер аекватортә радиус (71,492 км) 6.49% рыла еиҳауп аполиартә радиус (66,854 км) аасҭа; Абасала, апланета аиҵацалара (1:51.4) шьақәнаргылоит.<ref name="jupiter-info"/>
=== Атмосфераҿы аԥсҭазаара аҟазаара иазку агипотезақәа ===
Иахьазы, Иупитер аҿы аԥсҭазаара аҟазаара ҟалашьа амамшәа иаабоит: атмосфераҿы аӡы амаҷра, аҿықә ӷәӷәа амамзаара, уҳәа убас иҵегьы. Аха, 1970-тәи ашықәсқәа рзы, америкатәи астроном [[Саган, Карл|Карл Саган]] иҳәеит Иупитер атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҿы аммиак шьаҭас измоу аԥсҭазаара ыҟазар шалшо.<ref>{{cite web |url=http://daviddarling.info/encyclopedia/J/Jupiterlife.html |title=Life on Jupiter |publisher=daviddarling.info |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100830084506/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/J/Jupiterlife.html |archive-date=2010-08-30 |url-status=dead }}</ref> Иупитертәи атмосфера аҵаулара маҷқәа рҿгьы, аҳауа аԥхарреи аилаӷәӷәареи даара иҳаракуп, насгьы [[Химическая эволюция|ахимиатә еволиуциа]] иадамзаргьы иҟалар шалшо мап ацәкра ҟалом, избан акәзар ахимиатә реакциақәа рыццакреи рыҟалара алшареи уи иацхраауеит.<ref name="nasa-jupiter"/><ref>''Карл Саган'' «Космос: Эволюция Вселенной, жизни и цивилизации», — СПб: Амфора, 2008, С. 58-61. ISBN 978-5-367-00829-6</ref> Аха, Иупитер аҿы аӡы-акарбондиоксидтә ԥсҭазаара ыҟазаргьы алшоит: аӡы афақь ала ишьақәгылоу аԥсҭҳәақәа зҭоу атмосфера ахҟьаҿы аҳауа аԥхарреи ақәыӷәӷәареи иара убас кырӡа иманшәалоуп. Карл Саган, Е. Е. Салпитери иареи, ахимиеи афизикеи рзакәанқәа рҳәаақәа ирҭагӡаны аҳасабрақәа ҟаҵаны, Иупитер атмосфераҿы иҟазарц зылшо [[Атмосферное животное|х-ԥсҭазааратә формак]] ахҳәаа рзыруит:
* Асинкерцқәа ({{lang-en|sinker}} — «иҵааҟәрыло») иссаӡоу ацәеижьқәа, зеиҿиаара кырӡа лассы имҩаԥысуа, хыԥхьаӡара рацәала ахылҵшьҭрақәа нзыжьуа. Уи абзоурала урҭ рыхәҭак еиқәхоит ишәарҭоу аконвекциатә цәқәырԥақәа ахьыҟоу, асинкерқәа атмосфера ицоу ҵаҟатәи аҟәшақәа рахь ргара зылшо;
* Афлоаетерқәа (анг. floater - “азӡара”) — анкьаԥышҭарчқәа иреиԥшу аорганизм дуқәа (адгьылтә қалақь иаҟароу) роуп. афлоатер аҳауатә макәан аҟынтәи агели ҭганы аӡри ааннажьуеит, уи абзоурала атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҟны иаанхоит. Иара аорганикатә молекулақәа рыла ичалар алшоит, мамзаргьы адгьылтә ҵиаақәа реиԥш ахала урҭ ахылҵыргьы ауеит;
* Ахантерқәа (англыз быз. hunter - “ашәарыцаҩ”) — ишәарыцо ацәеижьқәа, афлоаетерқәа иреиҩаӡо.
== Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа ==
{{See also|Иупитер атмосфера}}
=== Ахимиатә еилазаашьа ===
{|class="wikitable" style="text-align:center; float:left; margin:1ex 1em 1ex 0"
|+ Иупитери Амреи рҿы аӡри иадҳәаланы аелементқәа раларҵәара<ref name="Atreya2003"/>
|-
! Ахәҭаҷ || Амра || Иупитер/Амра
|-
| [[Гелий|He]]/[[Водород|H]] || 0,0975 || 0,807 ± 0,02
|-
| [[Неон|Ne]]/H || 1,23·10<sup>−4</sup> || 0,10 ± 0,01
|-
| [[Аргон|Ar]]/H || 3,62·10<sup>−6</sup> || 2,5 ± 0,5
|-
| [[Криптон|Kr]]/H || 1,61·10<sup>−9</sup> || 2,7 ± 0,5
|-
| [[Ксенон|Xe]]/H || 1,68·10<sup>−10</sup> || 2,6 ± 0,5
|-
| [[Углерод|C]]/H || 3,62·10<sup>−4</sup> || 2,9 ± 0,5
|-
| [[Азот|N]]/H || 1,12·10<sup>−4</sup>
| 3,6 ± 0,5 (8 бар)3,2 ± 1,4 (9—12 бар)
|-
| [[Кислород|O]]/H || 8,51·10<sup>−4</sup>
| 0,033 ± 0,015 (12 бар)0,19-0,58 (19 бар)
|-
| [[Фосфор|P]]/H || 3,73·10<sup>−7</sup> || 0,82
|-
| [[Сера|S]]/H || 1,62·10<sup>−5</sup> || 2,5 ± 0,15
|}
Иупитер аҩныҵҟатәи ахҟьақәа рхимиатә еилазаара ҳаамҭазтәи ахылаԥшратә методқәа рыла еилкаашьа амам, аха атмосфера адәахьтәи ахәҭақәа рҿы ахимиатә элементқәа раларҵәара ииашаны еилкаауп, избан акәзар 1995 шықәса ԥхынҷкәынмза 7 инаркны илбаауа аппарат «[[Галилео (КА)|Галилео]]» ала иҭырҵаауан.<ref>{{cite web |url= http://www.planet4589.org/space/jsr/back/news.267 |url-status= dead |title= Jonathan's Space Report, No. 267 |lang=en |first=Jonathan |last=McDowell |publisher=Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics |date=1995-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513054737/http://www.planet4589.org/space/jsr/back/news.267 |archive-date=2010-05-13 |access-date=2010-10-30}}</ref>
Иупитер атмосфера ихадоу ҩ-хәҭак — амолекулатә ӡрии агелии.<ref name="Atreya2003">{{статья |заглавие= Composition and origin of the atmosphere of Jupiter—an update, and implications for the extrasolar giant planets |издание=[[Planetary and Space Science]]|том= 51 |страницы= 105—112 |doi= 10.1016/S0032-0633(02)00144-7 |ссылка= http://adsabs.harvard.edu/abs/2003P%26SS...51..105A |язык= en |тип= journal |автор= Atreya, S. K.; Mahaffy, P. R.; Niemann, H. B. et al |год= 2003 |archive-date= 2014-08-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140823091129/http://adsabs.harvard.edu/abs/2003P%26SS...51..105A }}</ref>
Атмосфераҿы иҟоуп иара убас имаҷымкәа имариоу аилаҵақәа, иаҳҳәап, [[Аӡы|аӡы]] (H<sub>2</sub>O), [[метан|аметан]] (CH<sub>4</sub>), [[сероводород|атыҩшаӡри]] (H<sub>2</sub>S), [[аммиак|аммиак]] (NH<sub>3</sub>) [[фосфин|афосфин]] (PH<sub>3</sub>).<ref name="Atreya2003" /> Урҭ рхыԥхьаӡара иҵаулоу (10 бар ҵаҟа) атропосфераҿы иаанарԥшуеит Иупитер атмосфера [[углерод|арацәари]], [[азот|азот]], [[сера|атыҩша]], [[кислород|аҵәыҵәри]] рыла 2-4 факторла Амра иаҿырԥшны ишбеиоу.<ref name="Atreya2003"/>
Егьырҭ ахимиатә еилаҵақәа, [[арсин|арсин]] (AsH<sub>3</sub>) насгьы [[Герман (химическое соединение)|агерман]] (GeH<sub>4</sub>), ыҟоуп, аха рыхәҭаа маҷуп.
Аинерттә рчқәа, [[аргон|аргон]], [[криптон|акриптон]], [[ксенон|аксенон]] рконцентрациа Амраҿы урҭ рхыԥхьаӡара аасҭа еиҳауп (шәахә. аиҵаҩра), [[неон|анеон]] аконцентрациа хымԥада еиҵоуп. Иҟоуп рхыԥхьаӡара рацәамкәа имариоу [[Углеводороды|арацәаӡриқәа]]: [[этан|аетан]], [[ацетилен|ацетилени]] [[диацетилен|адиацетилени]], — Иупитер амҳалдызсфера аҟынтәи иааиуа амратә ультрафиалеттә радиациеи еиҵаҵоу ахәҭаҷқәеи рнырра ала ишьақәгыло. [[Диоксид углерода|Арацәари адиоксид]], [[моноксид углерода|арацәари амоноксид]], аӡы атмосфера хыхьтәи ахәҭаҿы, агәаанагара шыҟоуп ала, уаҟа рыҟазаара зыхьҟаз ауп Иупитер атмосфера акометақәа ахьагәыдлаз — иаҳҳәап, [[D/1993 F2 (Шумейкеров — Леви)|Шумеикерцәа-Леви 9]] ркомета еиԥш иҟоу. Аӡы атропосфера аҟнытә аашьа амаӡам, избанзар [[тропопауза|атропопауза]], ацәҟьа хьшәашәа еиԥш аус зуа, аӡы [[стратосфера|астратосфера]] аҩаӡара аҟынӡа ахалара қәҿиарала иаԥхьнарҟәҟәаауеит.<ref name="Atreya2003"/>
Иупитер аԥштәы ҟаԥшь аҽеиҭакрақәа зыхҟьо [[фосфор|афосфор]] ([[красный фосфор|афосфор ҟаԥшь]]), атыҩша, арацәари, [[Органические вещества|аорганика]] реилаҵақәа рыҟазаара акәзар ауеит, атмосфераҿы иҟоу [[Атмосфера Юпитера#Грозы|афымцатә цәырҟьарақәа]] ирыхҟьаны [[Эксперимент Миллера — Юри|ицәырҵуа]]. [[Саган, Карл|Карл Саган]] имҩаԥигаз [[Атмосфера Юпитера|атмосфера]] ҵаҟатәи ахҟьақәа асимуляциа рзызуаз аԥышәараҿы (иаҳа имаҷны) ԥшь-[[Ароматичность|цәаҳәактәи]] [[хризен|ахризен]] аарԥшын акаҳуаԥшшәы змоу [[Толины|атолинқәа]] рыбжьара, насгьы абри аилаҵазы еиҳау ауп [[полициклические ароматические углеводороды|аполициклтәи афҩытә рацәаӡриқәа]], 4 мамзаргьы еиҳаны [[Ароматичность|абензолтә мацәазқәа]] змоу, еиҳа имаҷны иуԥылоит еиҵоу амацәазқәа рхыԥхьаӡара. Аԥштәы даара иахьеиԥшым азы, атмосфера ахимиатә еилазаара еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿгьы еиуеиԥшым ҳәа иԥхьаӡоуп. Иаҳҳәап, иҟоуп «ибоу» насгьы «ицәаакуа» аҭыԥқәа, аӡы афақь еиуеиԥшым ахьыԥхьаӡара ахьыҟоу.<ref name="kirill i mef jup"/><ref name="скулс-келдыш"/><ref name="kirill i mef jup">{{cite web |url= http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=691138 |url-status=dead |title=Юпитер|author= |date= |publisher=[[Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|БЭКМ]] |access-date=2012-04-20 |lang=ru}}</ref><ref>{{статья |автор= [[Саган, Карл|Sagan, C.]] et al. |заглавие= Polycyclic aromatic hydrocarbons in the atmospheres of Titan and Jupiter |ссылка= http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?db_key=AST&bibcode=1993ApJ...414..399S&letter=0&classic=YES&defaultprint=YES&whole_paper=YES&page=399&epage=399&send=Send+PDF&filetype=.pdf |язык= en |издание= [[The Astrophysical Journal]] |тип= [[Научный журнал|рец. науч. журнал]] |год= 1993 |том= 414 |номер= 1 |страницы= [http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1993ApJ...414..399S 399—405] |doi= 10.1086/173086 |bibcode= 1993ApJ...414..399S |issn= 0004-637X |arxiv= |издательство= [[IOP Publishing]] |archive-date= 2022-01-21 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220121055511/https://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?db_key=AST&bibcode=1993ApJ...414..399S&letter=0&classic=YES&defaultprint=YES&whole_paper=YES&page=399&epage=399&send=Send+PDF&filetype=.pdf }}</ref>
{{-}}
=== Аиҿкаашьа ===
[[Афаил:Jupiter interior.png|мини|300px|Иупитер аҩныҵҟатәи аилазаашьа амодель: аԥсҭҳәақәа рыҵаҟа иҟоуп 21 нызқь км рҟынӡа ажәпара змоу аӡрии агелиуми реилаԥса, арчытә фаза аҟынтәи аӡытә фазахь ашьшьыҳәа ииасуа, анаҩс иҟоуп 30-50 нызқь км аҵаулара змоу аӡи аметаллтә ӡрии рыхҟьа. Аҩныҵҟа иҟазар алшоит 20 нызқь км адиаметр змоу агәыцә кьакьа<ref name="galspace"/>]]
Уажәтәи аамҭазы, Иупитер аҩныҵҟатәи аилазаашьа амодель иреиҳау азхаҵара аиуит:
# Атмосфера. Уи хы-хәҭакны еиҟәшоуп<ref name="скулс-келдыш">{{cite web |url= http://schools.keldysh.ru/sch1216/materials/sun_sys_do/jupiter.htm |title= Юпитер. ГОУ СОШ № 1216. Официальный сайт |access-date= 2010-10-05 |archive-date= 2009-06-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090623035312/http://schools.keldysh.ru/sch1216/materials/sun_sys_do/jupiter.htm |url-status= dead }}</ref>:
## [[водород|аӡри]] ала ишьақәгылоу адәахьтәи ахҟьа;
## абжьаратәи ахҟьа, аӡрии (90%), [[Гелий|агелии]] (10%) рыла ишьақәгылоу;
## ҵаҟатәи ахҟьа, аӡри, агели, [[аммиак|аммиак]], [[Аммоний|аоммони]] агидросульфид, [[Аӡы|аӡы]] рыла ишьақәгылоуп, аԥсҭҳәақәа рыхҟьақәа хԥа шьақәзыргыло<ref name="скулс-келдыш"/>:
### Хыхь — иҵааз аммиак иалху аԥсҭҳәақәа ыҟоуп (NH<sub>3</sub>). Иара аԥхарра −145 °C раҟара ыҟоуп, ақәыӷәӷәара 1 атм рҟынӡа ауп<ref name="nasa-jupiter"/>;
### Уи аҵаҟа — аммони агидросульфидтә кристаллқәа (NH<sub>4</sub>HS) рыԥсҭҳәақәа;
### Ҵаҟаӡа — аӡы аҵаа, иҟалап [[Аӡы|аӡы]] ҵаӷа<sup>иаанагозар ҟаалап — ацәыкәбар хәыҷқәа рсахьа змоу</sup>. Ари ахҟьаҿы [[Атмосферное давление|ақәыӷәӷәара]] 1 атм шьақәнаргылоит, аҳауа аԥхарра −130 °C (143 K) раҟара. Абри аҩаӡара аҵаҟа апланета ҵәцаӡам.<ref name="скулс-келдыш"/>
# [[Металлический водород|Аметаллтә ӡри]] ашьаҭа. Ари ашьаҭа аԥхарра аҽаԥсахуеит 6,300 инаркны 21,000 К рҟынӡа, ақәыӷәӷәара 200 инаркны 4000 ГПа рҟынӡа.
# Ахаҳәтә гәыцә.
Ари амодель аргылара шьаҭас иамоуп ахылаԥшратә дыррақәа рсинтез, атермодинамика азакәанқәа рхархәара, насгьы ақәыӷәӷәара ҳаракы аҵаҟеи, аԥхарра ҳарак аҟни иҟоу аматериа иазку алабораториатә дыррақәа рекстраполиациа. Уи шьаҭас иамоу агәаанагара хадақәа:
* Иупитер агидродинамикатә еиҟарараҿы иҟоуп;
* Иупитер атермодинамикатә еиҟарараҿы иҟоуп.
Акапани амчхареи рыхьчара азакәанқәа абарҭ аԥҟарақәа ирыцаҳҵар, еиҟаратәра хадақәа рсистема ҳауеит.
Ари имариоу х-шьаҭак змоу амодел аҳәаақәа ирҭагӡаны, ашьаҭа хадақәа рыбжьара еилыкка аҳәаа ыҟаӡам, аха афазатә еиҭасрақәа рҭыԥқәагьы маҷуп. Убри аҟнытә, ҳара иҳалшоит агәаанагара ҟаҳҵар, апроцессқәа зегьы шамахамзар ирҭыԥантәиуп ҳәа, уи алшара ҳанаҭоит шьаҭацыԥхьаӡа хаз-хазы ахәаԥшра.
==== Атмосфера ====
[[Афаил:Structure of Jovian atmosphere-rus.svg|left|мини|250px|Иупитер атмосфера аилазаашьа]]
[[Афаил:PIA22946-Jupiter-RedSpot-JunoSpacecraft-20190212.jpg|мини|250px|Иупитер [[Большое красное пятно|Идуу ашәыта ҟаԥшь]]и иҭынчым аладатәи агьежьбжеи рҭеиҭыԥш, [[JunoCam|JunoCam]] КА «[[Юнона (космический аппарат)|Иунона]]» иҭнахыз (2019 шықәса, жәабранмза 12)]]
[[Афаил:Hubble_Visible_View_of_Jupiter.jpg|мини|left|250px|Еиуеиԥшым аспектрқәа рыла иҭыху Иупитер атмосфера. Иубарҭоу]]
[[Афаил:Gemini_North_Infrared_View_of_Jupiter.jpg|мини|left|250px|Аинфраҟаԥшьтә]]
[[Афаил:Hubble_Ultraviolet_View_of_Jupiter.jpg|мини|left|250px|Аультрафиолеттә]]
[[Афаил:PIA21641-Jupiter-SouthernStorms-JunoCam-20170525.jpg|мини|right|250px|Акосмостә аппарат “[[Юнона (космический аппарат)]]
[[Афаил:JIRAM_Image_Southern_CPCs.jpg|мини|right|250px|Иупитер Аладатәи аполиус аҟны ациклонтә ԥшацәгьақәа рҭеиҭыԥш, акосмостә ӷба “[[Юнона (космический аппарат)]]
[[Афаил:Cyclone_storms_encircle_Jupiter%27s_North_Pole%2C_captured_in_infrared_light_by_NASA%27s_Juno_spacecraft.png|мини|250px|Иупитер [[Северный полюс Юпитера|Аҩадатәи аполиус]] аҟны ациклонтә ԥшацәгьақәа рҭеиҭыԥш, JIRAM инфраҟаԥшьла иҭнахыз (2020 шықәса, ԥхынгәымза 31)]]
[[Афаил:Juno20180411.jpg|мини|250px|Ари Иупитер Аҩадатәи аполиус 3D аинфраҟаԥшьтә сахьа ауп, JIRAM еизнагаз адыррақәа рыла иаагоуп (2018 шықәса, мшаԥымза 11)<ref>{{Cite web | url=https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7096 | title=NASA's Juno Mission Provides Infrared Tour of Jupiter's North Pole | access-date=2021-01-14 | archive-date=2020-12-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201202165127/https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7096 | url-status=live }}</ref>]]
{{main|Иупитер атмосфера}}
Атмосфераҿы аҳауаԥхарра еиԥшымкәа аизҳара иаҿуп. Уаҟа, Адгьыл аҿы еиԥш, иалкаазар ауеит аекзосфера, атермосфера, астратосфера, атропопауза, атропосфера.<ref name="Ingersoll"/>
Хыхьӡатәи ахәҭақәа рҿы аҳауаԥхарра ҳаракуп; аҵаулаара иацлацыԥхьаӡа ақәыӷәӷәара иазҳауеит, аҳауаԥхарра тропопауза аҟынӡа илеиуеит; Атропопауза инаркны, аҵаулара иацлацыԥхьаӡа аԥхаррагьы ақәыӷәӷәарагьы ирызҳауеит. Адгьыл еиԥш акәымкәа, Иупитер амезосфереи уи иақәшәо амезопаузеи амаӡам.<ref name="Ingersoll">{{cite encyclopedia |last=Ingersoll |first=A.P. |author2=Dowling, T.E. |author3=Gierasch, P.J. |display-authors=etal |title=Dynamics of Jupiter's Atmosphere |year=2004 |editor1=Bagenal, F.| editor2=Dowling, T.E.| editor3= McKinnon, W.B. |encyclopedia=Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere |location=Cambridge |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=0-521-81808-7 |url=https://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/ingersolletal-2004.pdf |ref=Ingersoll |access-date=2019-12-02 |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514221437/https://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/ingersolletal-2004.pdf |url-status=live }}</ref>
[[Афаил:PIA00015 Large Brown Oval.jpg|мини|Идуу агьежьеизыхәхәа каҳуаԥшшәы, 1979 шықәса хәажәкырамза 2 рзы “Воиаџьер-1” иҭнахыз.]]
Иупитер [[Термосфера|атермосфераҿы]] ирацәаны аинтерес зҵоу апроцессқәа мҩаԥысуеит: абраҟоуп апланета радиациала аԥхарра ахәҭак ахьацәыӡуа, абраҟоуп [[Полярное сияние|аурорақәа]] ахьышьақәгыло, абраҟоуп [[ионосфера|аионосфера]] ахьышьақәгыло. 1 нбар ақәыӷәӷәара аҩаӡара уи аҩадатәи ҳәаа ҳәа иԥхьаӡоуп. Иубарҭоу [[Термосфера|атермосфера]] аԥхарра 800-1000 К ауп, уажәазы ари афакттә материал макьана ҳаамҭазтәи амодельқәа рҳәаақәа ирҭагӡаны аилыркаара маиуӡац, избан акәзар урҭ рҿы аԥхарра 400 К еиҳамзароуп. Иупитер архьшәашәарагьы иаабац процессым: аӡри ахатомктәи аион
(H<sub>3</sub><sup>+</sup>), Иупитер ада, Адгьыл аҿы мацара иԥшаау, 3-5 мкм рыбжьара ацәқәырԥақәа рыҩаӡараҿы аспектр абжьаратәи аинфраҟаԥшьтә хәҭақәа рҿы амч ду змоу аемиссиа ҟанаҵоит.<ref name="Miller">{{статья |заглавие=Giant Planet Ionospheres and Thermospheres: the Importance of Ion-Neutral Coupling |издание=Space Sci.Rev. |том=116 |страницы=319—343 |doi=10.1007/s11214-005-1960-4 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005SSRv..116..319M |язык=en |тип=journal |автор=Miller, Steve; Aylword, Alan; and Milliword, George |год=2005 |archive-date=2014-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140823091303/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005SSRv..116..319M }}</ref><ref name="Miller"/><ref>{{cite encyclopedia |url= https://www.lpl.arizona.edu/~yelle/eprints/Yelle04c.pdf |format= PDF |title= Jupiter’s Thermosphere and Ionosphere |first= R.V. |last= Yelle |author2= Miller, S. |isbn= |encyclopedia= Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere |publisher= Cambridge University Press |editor1= Bagenal, F.|editor2= Dowling, T.E.|editor3= McKinnon, W.B. |year= 2004 |access-date= 2019-12-02 |archive-date= 2019-02-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190204152340/http://www.lpl.arizona.edu/~yelle/eprints/Yelle04c.pdf |url-status= live }}</ref>
Илбаауа аппарат аҟынтәи ишиашоу ашәарақәа рыла, иҵәцам аԥсҭҳәақәа аҩадатәи рыҩаӡара ақәыӷәӷәара 1 атмосфера алеи — 107 °C аҳауаԥхарреи амоуп; 146 км аҵаулараҿы - 22 атмосфера, +153 °C. «Галилео» иара убас аекватор аҿы «ашәыта ԥхақәа» аԥшааит. Иҟалап, арҭ аҭыԥқәа рҿы адәахьтәи аԥсҭҳәақәа рыхҟьа ҵаӷазар, еиҳа иԥхоу аҩныҵҟатәи ахәҭақәа убар ауазар.<ref>[https://solarsystem.nasa.gov/galileo/mission/journey-probe.cfm Arrival at Jupiter and the Probe Mission] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20170120080046/http://solarsystem.nasa.gov/galileo/mission/journey-probe.cfm |date=2017-01-20 }} на сайте НАСА</ref>
Аԥсҭҳәақәа рыҵаҟа 7-25 нызқь км аҵаулара змоу ашьаҭа ыҟоуп, уаҟа аӡри хәыҷы-хәыҷла аҭагылазаашьа арчы аҟынтәи аӡахьы иаԥсахуеит, ақәыӷәӷәареи аҳауаԥхарреи реизҳарала (6000 °C рҟынӡа). Арчытә ӡрии аӡри ҟьатеи еиҟәызыҭхо еилыкка иҟоу аҳәаа, ишаабо ала, иҟамзар ҟалап. Уи адунеизегьтәи аӡритә океан еиԥмырҟьаӡакәа аилашра еиԥшзар ауеит.<ref name="shvedun">{{cite web |url= http://www.shvedun.ru/jupiter-3.htm |title= Планета Юпитер, Магнитосфера Юпитера. Наблюдения Юпитера |access-date=2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101129173956/http://shvedun.ru/jupiter-3.htm |archive-date= 2010-11-29 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://podrobnosti.ua/technologies/2008/11/26/568385.html |title=Учёные создали новую модель строения Юпитера |date=2008-11-26|access-date=2010-10-05 |archive-date=2014-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407090321/http://podrobnosti.ua/technologies/2008/11/26/568385.html |url-status=live }}</ref><ref name="астро-азбука"/>
==== Аметаллтә ӡри ашьаҭа ====
[[Металлический водород|Аметаллтә ӡри]] ҟалоит ақәыӷәӷәара ҳаракқәа раан (миллион атмосферак раҟара) насгьы аԥхарра ҳаракқәа раан, аелеқтронқәа ркинетикатә мчхара аӡри аионизациатә потенциал ианахыҳәҳәо. Убри аҟнытә, уи аҟны апротонқәеи аелектронқәеи хазы-хазы иҟоуп, убри аҟынтә аметаллтә ӡри афымцамч мҩангага бзиоуп. Аметаллтә ӡри шьаҭа ажәпара 42-46 нызқь км раҟара иҟоуп.<ref name="строение юпитера"/><ref name="солсис">{{cite web |url=http://www.solsys.ru/yupiter.htm |title= Юпитер и его спутники|access-date= 2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110827205647/http://www.solsys.ru/yupiter.htm |archive-date= 2011-08-27 |url-status= dead }}</ref><ref name="строение юпитера">{{cite web |url= http://www.kosmonews.ru/yupiter/vnutrennee-stroenie-yupitera.-chast-2.html |url-status= dead |title= Внутреннее строение Юпитера. Часть 2 |lang=ru|access-date=2010-10-05 |archive-date= 2016-03-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160305041550/http://kosmonews.ru/yupiter/vnutrennee-stroenie-yupitera.-chast-2.html }}</ref><ref name="астро-ньюс">{{cite web |url=http://yastro.narod.ru/a_news63.htm |url-status= dead |title= Уточняется модель формирования ядра Юпитера |publisher= Астрономические новости |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050305140915/http://yastro.narod.ru/a_news63.htm |archive-date=2005-03-05 }}</ref>
Ари ашьаҭаҿы ицәырҵуа амч ду змоу афымцатокқәа Иупитер амҳалдызтә мҽхак дуӡӡа дырҿиоит. 2008 шықәсазы, [[Калифорнийский университет в Беркли|Беркли иҟоу Калифорниатәи Ауниверситет]] аҟынтәи Реимонд Џьинлози, [[Университетский колледж Лондона|Лондонтәи Ауниверситеттә Коллеџь]] аҟынтәи Ларс Стиксруди, Иупитери Сатурни реиҿкаара амодель ҟарҵеит, уи инақәыршәаны, урҭ рҿы иара убасгьы иҟоуп аихатә гели, уи аихатә ӡри иацланы аиларҭәа шьақәдыргылоит.<ref name="астрономия-юпитер"/><ref name="астро-азбука"/><ref>{{cite web |url= http://www.membrana.ru/lenta/?8509 |title= Недра Юпитера и Сатурна заполнены металлическим гелием |date= 2008-08-07 |publisher= Мембрана.ру |access-date= 2010-09-25 |archive-date= 2010-12-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101219073823/http://www.membrana.ru/lenta/?8509 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= https://lenta.ru/news/2008/08/07/giants/ |title= Внутри Сатурна и Юпитера найден жидкий металлический гелий |date= 2008-08-07 |publisher= [[Lenta.ru]] |access-date= 2010-09-25 |lang= ru |archive-date= 2011-11-03 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111103162812/http://lenta.ru/news/2008/08/07/giants/ |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.great-galaxy.ru/?pg=news5&id=060 |url-status= dead |title= Недра Юпитера и Сатурна заполнены металлическим гелием |date= 2008-08-07 |website= Ближний и дальний космос |publisher=Галактика |access-date= 2010-09-25 |archive-date= 2012-03-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120319145437/http://www.great-galaxy.ru/?pg=news5&id=060 }}</ref><ref>{{cite web |url= http://news.tut.by/world/114493.html |title=Внутри Сатурна и Юпитера найден жидкий металлический гелий |date= 2008-08-07 |website= Новости |publisher= Tut.by |access-date=2010-09-25 |archive-date=2008-12-12 |archive-url= https://web.archive.org/web/20081212184434/http://news.tut.by/world/114493.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{статья |заглавие=Could Jupiter and Saturn Contain Liquid Metal Helium? |ссылка= http://www.optcorp.com/edu/articleDetailEDU.aspx?aid=4 |издательство=OPT Telescopes |nodot=1 |язык=en}}</ref>
==== Агәыцә ====
Апланета аинерциа ишәоу амоментқәа рхархәарала уи агәыцә ашәагааи акапани рыхәшьара ҟаҵазар ауеит. Уажәатәи аамҭазы, агәыцә акапан 10-тә Адгьыл акапан еиҳауп, насгьы ашәагаа 1,5-нтә уи адиаметр еиҳауп ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref name="astro-websib"/><ref name="galspace"/><ref>{{cite web |url= http://www.kosmonews.ru/yupiter/vnutrennee-stroenie-yupitera.-chast-2.html |url-status=dead |title=Внутреннее строение Юпитера. Часть 2. |date=2008-12-07 |publisher=Космоньюс.ру|access-date=2010-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305041550/http://kosmonews.ru/yupiter/vnutrennee-stroenie-yupitera.-chast-2.html |archive-date=2016-03-05 }}</ref>
Иупитер Амра аҟынтәи иоуа амчхара аасҭа кырӡа еиҳаны иҭнажьуеит. Аҵарауаа ргәы ишаанаго ала, Иупитер апланета ашьақәгылараан аматериа аиҵалара апроцесс аҿы ишьақәгылаз аԥхаратә мчхара дуӡӡа аҭаҵәахқәа амоуп. Иупитер аҩныҵҟатәи аилазаашьа уаанӡатәи амодельқәа, апланета иҭнажьуа амчхара мыцхәы аилыркааразы, уи аҵаулараҿы арадиоактивтә ԥхасҭахара мамзаргьы агравитациа анырра аҵаҟа апланета аиҵалара аан амчхара аҭыҵра алнаршон.<ref name="строение юпитера"/><ref name="строение юпитера"/>
==== Ашьаҭабжьаратәи апроцессқәа ====
Ихьыԥшым ашьаҭақәа рҿы апроцессқәа зегьы рҭыԥқәа рышьақәыргылара залшом: атмосфера ахимиатә элементқәа рыҟамзаара, имцхәу ашәахәаркра, уҳәа убас иҵегьы реилыркаара хымԥадатәуп.
Адәахьтәии аҩныҵҟатәии ашьаҭақәа рҿы агели ахьыҟоу аиԥшымра зыхҟьо уи ауп, гели атмосфера аҿы аконденсациа ахьуеит, насгьы ацәыкәбарқәа раҳасабала иҵаулоу аҭыԥқәа рахь иақәшәоит. Ари ацәырҵра адгьылтә қәоура угәаланаршәоит, аха аӡы аҟынтәи акәымкәа, агели аҟынтәи.
[[Афаил:Pioneer 11 jup top.gif|мини|Иупитер аҩадатәи аполиус, [[Пионер-11|Пионер-11]] иҭнахыз.]]
Ааигәа иаарԥшын анеон урҭ ацәыкәбарқәа рылаӡҩара шалшо. Уи ауп анеон азымхарагьы ҳаилзыркаауа.<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010PhRvL.104l1101W Sequestration of Noble Gases in Giant Planet Interiors] // Physical Review Letters, vol. 104, Issue 12, id. 121101, 03/2010</ref>
Калифорниатәи ауниверситет аҵарауаа-планетологцәа Мона Делицкии Кевин Беитси ирҳәоит арацәари ахәа [[графит|аграфит]], анаҩс [[алмаз|алмаз]] ахь аҽеиҭакра ҟалар шалшо арчытә гиганқәа Сатурни Иупитери рҿы. Алмас хәҭаҷқәа апланета агәыцә ианазааигәахо еиҳа-еиҳа иԥхоит. Абасала, урҭ убриаҟынӡа иҭәоит, иӡу алмазтә цәыкәбарқәаны иҟалоит.
=== Атмосфератә цәырҵрақәеи афеноменқәеи ===
==== Атмосфера аныҟәара ====
[[Афаил:790106-0203 Voyager 58M to 31M reduced.gif|мини|left|“[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]” аҟынтәи афотосахьақәа рыла Иупитер аҵәира анимациа, 1979ш.]]
Иупитер аҿы аԥша аццакра 600 км/сааҭ еиҳахар алшоит.
Адгьыл аҿы еиԥш акәымкәа, аекватортәи аполиартәи арегионқәа рҿы амра аԥхара аиԥшымра иахҟьаны [[Атмосфера Земли|атмосфератә]] циркулиациа ахьыҟало, Иупитер аҿы [[солнечная радиация|амра ашәахәаркра]] аԥхарратә циркулиациахь иамоу анырра маҷуп; амч хадақәа иреиуоуп аԥхарра ацәқәырԥақәа, апланета агәаҟынтәи иаауа, иара убас амчхара, Иупитер ахатә ҵәҩан иццакны акәшараан иҭыҵуа.<ref name="атмосфера" />
Адгьыл аҿы имҩаԥыргоз ахылаԥшрақәа рыла, астрономцәа Иупитер атмосфераҿы иҟоу амаҟақәеи азонақәеи еихыршеит аекватортәи, атропикатәи, абжьаратәқәа, насгьы аполиартәқәа ҳәа. Атмосфера аҵаулара аҟынтәи иҩеиуа, Иупитер аҿы иҟоу [[Сила Кориолиса в гидроаэромеханике|Кориолис имчқәа]] рнырра аҵаҟа иҟоу азонақәа рҿы иҟоу арчқы рԥха амассақәа апланета [[параллель|апараллельқәа]] рыла еиҵыҵуеит, насгьы азонақәа еиҿаԥшуа рыҵкарқәа еиҿалоит. Азонақәеи амаҟақәеи рҳәаақәа рҿы (иҵабго ацәқәырԥақәа рҭыԥқәа) иӷәӷәоу атурбулентра ыҟоуп. Аекватор аҩадахьы, ҩадаҟа ирхо азонақәа рҿы ацәқәырԥақәа Кориолис имчқәа рыла мрагыларахь рхы дырхоит, насгьы аладаҟа ирхо — мраҭашәарахь рхы дырхоит. Аладатәи агьежьбжаҿы — инарҳәаарҳәны. Адгьыл аҟны уи еиԥшу ашьақәгылашьа ирымоуп [[пассат|апассатқәа]].<ref name="скулс-келдыш"/><ref name="атмосфера"/><ref name="атмосфера"/>
==== Ацәаҳәақәа ====
[[Афаил:Jupiter on 2009-07-23 (captured by the Hubble Space Telescope).jpg|мини|right|200px|Еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы Иупитер аӷазқәа. Ԥхынгәымза 2009]]
[[Афаил:Jupiter on 2010-06-07 (captured by the Hubble Space Telescope).jpg|мини|right|200px|Рашәарамза 2010]]
[[Афаил:Juno_flyby_of_Jupiter%2C_Perijove_16_%28PIA22906%29.webm|мини|250px|Акосмосныҟәага “[[Юнона (космический аппарат)|Иунона]]” Иупитер 16-тәи ахаԥырра]]
[[Афаил:PIA23807-PlanetJupiter-FlyOver-Animation-20200602.webm|мини|250px|Акосмостә ӷба “[[Юнона (космический аппарат)|Иунона]]” аԥырра (2020 шықәса, рашәарамза 2)]]
Иупитер адәахьтәи аҭеиҭыԥш иаҷыдароу уи ацәаҳәақәа роуп. Урҭ рхылҵшьҭра ҳаилзыркаауа аверсиақәа жәпакы ыҟоуп. Убас, версиак инақәыршәаны, ацәаҳәақәа цәырҵит апланета ду атмосфераҿы аконвекциа ацәырҵра иахҟьаны — аԥхара амзыз ала, насгьы, уи иахҟьаны, шьаҭақәак рышьҭыхра, егьырҭ рыхьшәашәара, рылаҟәра. 2010 шықәсазы, ааԥын аҵарауаа агәаанагара ҟарҵеит Иупитер аҿы иҟоу ацәаҳәақәа уи амҩанызақәа рнырра иахҟьаны иҟалеит ҳәа. Иҟоуп агәаанагара, амҩанызақәа рыгравитациа анырра абзоурала, Иупитер аҿы иҷыдоу аматериа «ашьаҟақәа» шьақәгылеит ҳәа, урҭ еикәагьежьуа ацәаҳәақәа ҟарҵон.<ref name="полосы">{{cite web |url= https://lenta.ru/news/2010/05/11/stripes/ |title= Астрономы объяснили полосы на Юпитере |date= 2010-05-11 |publisher= [[Lenta.ru]] |access-date= 2010-10-07 |lang= ru |author= |archive-date= 2010-09-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100917185026/http://lenta.ru/news/2010/05/11/stripes/ |url-status= live }}</ref><ref name="полосы"/><ref name="stripes">{{статья |заглавие= How Jupiter Got Its Stripes |ссылка= http://news.sciencemag.org/sciencenow/2010/05/how-jupiter-got-its-stripes.html |язык= en |издание= ScienceNow |год= 10 May 2010 |archive-date= 2010-05-13 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100513184929/http://news.sciencemag.org/sciencenow/2010/05/how-jupiter-got-its-stripes.html }}</ref><ref name="полосы"/><ref name="stripes"/>
Аконвективтә цәқәырԥақәа, аҩныҵҟатәи аԥхарра ақәыԥшыларахь ицәырызго, адәахьала аҭыԥ лашақәеи амаҟа лашьцақәеи реиԥш иааԥшуеит. Аҭыԥ лашақәа рҿы иҩеиуа ацәырҵрақәа ирықәшәо ақәыӷәӷәара еизҳауеит. Аҭыԥқәа шьақәзыргыло аԥсҭҳәақәа еиҳа иҳараку аҩаӡараҿы иҟоуп (20 км рҟынӡа), насгьы урҭ рыԥштәы лаша [[аммиак|аммиак]] шкәакәа злоу акристаллқәа рылаҵәара ахьеизҳауа ала ишьақәырӷәӷәоуп. Ҵаҟа иҟоу амаҟақәа рыԥсҭҳәа еиқәаҵәақәа аҟаԥшь-каҳуаԥшшәы змоу аммони агидросульфид акристалқәа рыла ишьақәгылоуп ҳәа иԥхьаӡоуп, насгьы еиҳа иҳараку аԥхарра рымоуп ҳәа. Арҭ аилазаашьақәа иаадырԥшуеит аӡы ахьцо аҭыԥқәа. Аҭыԥқәеи амаҟақәеи Иупитер ахьеикәшо аганахьала еиуеиԥшым аццакра рымоуп. Агьежьра аамҭа аҭбаара иаҿырԥшны минуҭқәак рыла еиҭасуеит. Уи иахҟьаны иҟалоит иҭышәынтәалоу азоналтә цәқәырԥақәа ма аԥшақәа, урҭ еиԥмырҟьаӡакәа аекватор иаваршәны ганк ала иасуеит. Ари адунеизегьтәи асистемаҿы аццакра 50 м/с инаркны 150 м/с рҟынӡа инаӡоит, насгьы еиҳаны. Амаҟақәеи азонақәеи рҳәаақәа рҿы иӷәӷәоу [[турбулентность|атурбулентра]] убаратәы иҟоуп, уи иахҟьаны хыԥхьаӡара рацәала аԥшаҵәитә структурақәа рышьақәгылара ҟалоит. Еиҳа еицырдыруа абас еиԥш иҟоу ашьақәгылашьа — аҵыхәтәантәи 300 шықәса ирылагӡаны Иупитер аҿықәан иубаратәы иҟоу [[Большое красное пятно|Идуу ашәыта ҟаԥшь]] ауп.<ref name="astro-websib"/><ref name="атмосфера"/><ref name="атмосфера"/><ref name="левитан">{{книга |автор= Е. П. Левитан. |заглавие= Астрономия: Учебник для 11 кл. общеобразовательных учреждений |издание= 9-е изд |место= М. |издательство= Просвещение |год= 2004 |isbn= 5-09-013370-0 }}</ref>
Аԥшаҵәи анцәырҵлак, ахәҭа хәыҷқәа рфақьқәа змоу ирԥхоу арчы амассақәа аԥсҭҳәақәа рқәыԥшыларахь ишьҭнахуеит. Иҟало [[аммиак|аммиактә]] сы акристаллқәа, аси ацәыкәбарқәеи рсахьа змоу аммиактә еилаҵақәа, иаабац аӡытә сы, аҵаа хәыҷы-хәыҷла атмосфера аҟны илбаауеит, аҳауа аԥхарра иахьынӡақәнагоу аҟара иахьыҳараку аҩаӡара аҟынӡа инеины, ифақьхоит. Уи ашьҭахь арчытә ҭагылазаашьаҿы иҟоу аматериа дырҩеигь аԥсҭҳәа ашьаҭахь ихынҳәуеит.<ref name="атмосфера"/>
2007 шықәсазы аԥхын, «[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]» ателескоп Иупитер атмосфераҿы аиҭакра дуқәа гәанаҭеит. Аекватор аҩадахьи аладахьи атмосфера аҟны хаз-хазы азонақәа маҟақәахеит, насгьы амаҟақәа — зонақәаны иҟалеит. Убри аан, атмосфератә формациақәа рформақәа рымацара ракәымкәа, рыԥштәқәагьы рҽырыԥсахит.<ref>{{cite web |url= https://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/news/jupiter_stripes.html |title= «Хаббл» зафиксировал, как Юпитер меняет свои полосы|access-date= 2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101009131608/http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/news/jupiter_stripes.html |archive-date= 2010-10-09 |lang= en |url-status= dead }}</ref>
[[2010 год в науке|2010 шықәса]] лаҵарамза 9 рзы, [[астроном-любитель|астроном-абзиабаҩ]] Ентони Уесли ({{lang-en|Anthony Wesley}}, ҵаҟагьы уахәаԥш) игәеиҭеит зегь реиҳа иубарҭоу, еиҳа иҭышәынтәалоу ашьақәгылашьақәа руак, Аладатәи Аекваториалтә маҟа, иаалырҟьаны апланета аҟынтәи ишабжьаӡыз. Аладатәи аекватортә маҟа аҭбаараҿы ауп уи «иаӡәӡәоз» Идуу ашәыта ҟаԥшь ахьыҟоугьы. Иупитер Аладатәи аекватортә маҟа иаалырҟьаны абжьаӡра зыхҟьаз уи ахыхь еиҳа илашо аԥсҭҳәақәа рышьаҭа ацәырҵра ауп ҳәа иԥхьаӡоуп, урҭ рыҵаҟа аԥсҭҳәа еиқәаҵәақәа рцәаҳәа ҵәахуп. «Хаббл» ателескоп ала имҩаԥгаз аҭҵаарақәа рыла, амаҟа зынӡа имыӡит, аха аммиак злоу аԥсҭҳәақәа рыҵаҟа иҵәаххеит ҳәа алкаа ҟаҵан.<ref name="jpl_belt_loss">{{cite web |url= http://infuture.ru/article/3261 |title= Загадочное исчезновение южного пояса Юпитера |website= infuture.ru |lang= ru |access-date= 2019-12-02 |archive-date= 2019-04-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190405025323/https://infuture.ru/article/3261 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.rian.ru/science/20100616/247037662.html |title= Телескоп «Хаббл» разобрался, куда «пропал» пояс Юпитера |date= 2010-06-16 |publisher= [[РИА Новости]]|access-date= 2010-09-25 |lang= ru |archive-date= 2010-06-21 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100621032223/http://www.rian.ru/science/20100616/247037662.html |url-status= live }}</ref>
Ацәаҳәақәа ахьыҟоу, рыҭбаара, рыгьежьра аццакра, атурбулентра, рылашара аамҭа-аамҭала рҽырыԥсахуеит. Цәаҳәацыԥхьаӡа 3-6 шықәса ирылагӡаны рхатә цикл еиҿыркаауеит. 11-13 шықәса ирылагӡаны адунеизегьтәи аҽеиҭакрақәагьы убаратәы иҟоуп. Ахыԥхьаӡаратә ԥышәара ари аиҭакра Адгьыл аҿы иаҳбо [[Цикл индекса|аиндекстә цикл]] ацәырҵра еиԥшуп ҳәа аԥхьаӡаразы амзыз ҳанаҭоит.<ref>Мороз В. И. Физика планет.-М.:Наука.-1967.-496 с.</ref><ref>Тейфель В. Г. Атмосфера планеты Юпитер.-М.:Наука.-1969.-183 с.</ref><ref>Бронштэн В. А., Седякина А. Н., Стрельцова З. А. Исследования планеты Юпитер.-М.:Наука.-1967.-С.27.</ref><ref>Focas J. H.//Mem. Soc. Roy. Sci. Liege.-1963.-'''7'''.-pp.535.</ref><ref>Williams G. P. Planetary circulation: 2. The Jovian quasi-geostrophic regime.//J. Atmos. Sci.-1979.-'''36'''.-pp.932-968.</ref><ref>Кригель А. М. О подобии между медленными колебаниями в атмосферах планет и циклом солнечной активности.//Вестник Ленинградского гос. университета. Сер. 7.-1988.- вып. 3 (№ 21).-С.122-125.</ref>
==== Идуу ашәыта ҟаԥшь ====
{{main|Идуу ашәыта ҟаԥшь}}
[[Афаил:Jupiter's Great Red Spot - GPN-2003-000003.jpg|мини|left|250px|Иупитер [[Большое красное пятно|Идуу ашәыта ҟаԥшь]], {{date|1|3|1979}} (“[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]” афото)]]
[[Афаил:Great_red_spot_juno_20170712.jpg|thumb|250px|Идуу ашәыта ҟаԥшь ирааигәаны, Акосмостә ӷба “[[Юнона (космический аппарат)|Иунона]]” аҭыхга “[[JunoCam|JunoCam]]” Иупитер атмосфера ахыхь 8000 км аҳаракыраҿы иҭнахыз (ԥхынгәы 11, 2017 ш.)]]
[[Афаил:Jupiter_A_New_Point_of_View.png|thumb|250px|Идуу ашәыта ҟаԥшь асахьа, Иупитер атмосфера ахыхь 16,535 км аҟынтәи акосмостә ӷба “[[Юнона (космический аппарат)|Иунона]]” аҭыхга [[JunoCam|JunoCam]] ала иҭыху (2017 шықәса, ԥхынгәымза 10)]]
Идуу ашәыта ҟаԥшь —зшәагаа еиҭасуа, аладатәи атропикатә зонаҿы иҟоу агьежьеиҵыхтә шьақәгылашьа ауп. Иара ааиртит [[Гук, Роберт|Роберт Гук]] 1664 шықәсазы. Уажәтәи аамҭазы уи ашәагаа 15×30 нызқь км (Адгьыл адиаметр ~12.7 нызқь км) инаӡоит, 100 шықәса раԥхьа ахылаԥшыҩцәа иазгәарҭон ҩынтә еиҳаны ашәагаақәа. Зны-зынла уи еилыкка иубарҭаӡам. Идуу ашәыта ҟаԥшь — зеиԥшыҟам ақәра ду змоу [[Тропический циклон|ҳауатә цәқәырԥа]] дуӡӡоуп, уи аматериа асааҭ ахыц иаҿаланы игьежьуеит, насгьы аикәшара наӡак адгьылтә мшқәа 6 рыла иҟанаҵоит.<ref name="astrogalaxy.ru">{{cite web |url= http://www.astrogalaxy.ru/053.html |title= Солнечная система. Планеты Солнечной системы. Юпитер. |author= ООО «ФИЗИКОН» |date= 2004 |publisher= Astrogalaxy.ru |lang= ru |access-date= 2010-10-03 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101027230403/http://astrogalaxy.ru/053.html |archive-date= 2010-10-27 |url-status= dead }}</ref><ref name="атмосфера"/>
2000 шықәса анҵәамҭазы азонд «[[Кассини (зонд)|Кассини]]» ала имҩаԥгаз аҭҵаарақәа рыбзоурала, еилкаахеит Идуу ашәыта ҟаԥшь ҵаҟатәи ацәқәырԥақәа (атмосфератә массақәа рвертикалтә циркулиациа) ишрыдҳәалоу; араҟа аԥсҭҳәақәа еиҳа иҳаракуп, аҳауа аԥхарра егьырҭ аҭыԥқәа рҟны аасҭа еиҵоуп. Аԥсҭҳәақәа рыԥштәы аҳаракыра иадҳәалоуп: аиаҵәа структурақәа — зегь раасҭа хыхь иҟоуп, урҭ рыҵаҟа акаҳуаԥштәы змоу шьҭоуп, анаҩс ашкәакәақәа. Аҟаԥшьқәа зегь реиҳа илаҟәуп. Идуу ашәыта ҟаԥшь аҵәира аццакра 360 км/сааҭ амоуп. Ибжьаратәу аҳауаԥхарра -163 °C ауп, ашәыта аҵкарахьтәи агәҭахьтәи ахәҭақәа рыбжьара аҳауаҟәандара аиԥшымзаара 3-4 градус шьақәнаргылоит. Ашәыта агәҭаны иҟоу атмосфератә рчқәа асааҭ ахыцқәа иахьрыцгьежьуа, аха аҵкарахьтәиқәа асааҭ ахыц иаҿаланы иахьыгьежьуа зыхҟьо абри аиԥшымзаара ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Иара убасгьы иҳәоуп аԥхарреи, ақәыӷәӷәареи, аныҟәареи, Ашәыта ҟаԥшь аԥштәи рыбжьара аидҳәалара шыҟоу, аха аҵарауаа уажәгьы уи хықәкыла излаҟоу атәы аҳәара рцәыцәгьоуп.<ref name="astro-websib"/><ref name="nasa-jupiter"/><ref name="пятно-на-ленте">{{cite web |url= https://lenta.ru/news/2010/03/17/spot/ |title= Астрономы заглянули внутрь Большого красного пятна Юпитера |date= 2010-03-17 |publisher= [[Lenta.ru]] |access-date= 2010-10-07 |lang= ru |archive-date= 2010-09-25 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100925081338/http://lenta.ru/news/2010/03/17/spot/ |url-status= live }}</ref><ref name="наса о пятне">{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2010-086&cid=release_2010-086&msource=2010086&tr=y&auid=6073255 |title= See Spot on Jupiter. See Spot Glow. |date=2010-03-16 |publisher=NASA |lang=en |access-date=2010-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120208053600/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2010-086&cid=release_2010-086&msource=2010086&tr=y&auid=6073255 |archive-date= 2012-02-08 |url-status= dead }}</ref><ref name="пятно-на-ленте"/><ref name="наса о пятне"/><ref name="наса о пятне"/>
Аамҭа-аамҭала Иупитер аҿы ациклонтә система дуқәа реидысларақәа ҟалалоит. Урҭ руак ҟалеит 1975 шықәсазы, уи иахҟьаны Ашәыта аԥштәы ҟаԥшь шықәсқәак иԥсыҽхеит. 2002 шықәса жәабранмза анҵәамҭазы, даҽа ԥшаҵәи дуӡӡак — Акәтаӷь шкәакәа — Идуу ашәыта ҟаԥшь ала аццакра аанкылахо иалаган, аиҿагылара мызк дуӡӡак ицон. Аха уи аҩ-ԥшаҵәик ӷәӷәала ааха рнамҭеит, избанзар цәхасрала иҟалеит.<ref name="Вокруг Света">{{статья |автор=Людмила Князева. |заглавие=Пятый элемент |ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/228/ |язык=ru |издание=Журнал «Вокруг Света» |тип=статья |издательство=«Вокруг Света» |год=2002 |выпуск=2742 |номер=7 |archive-date=2010-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101001120354/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/228/ }}</ref><ref>{{cite web |url=http://yastro.narod.ru/a1/a_news226.htm |title=Два красных пятна Юпитера движутся навстречу друг другу |publisher=Астрономические новости |access-date=2010-10-05 |url-status=dead |archive-date=2025-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251025103454/https://yastro.narod.ru/a1/a_news226.htm }}</ref>
Идуу ашәыта ҟаԥшь аԥштәы ҟаԥшь маӡоуп. Уи зыхҟьо амзызқәа иреиуазар ауеит афосфор злоу ахимиатә еилаҵақәа. Иупитертәи атмосфера зегьы аԥшра аԥызҵо аԥшшәқәеи амеханизмқәеи уажәраанӡагьы ибзианы еилкааӡам, уи апараметрқәа ишиашоу ршәарала мацара ауп аилыркаарагьы ҟаҵазарц шалшо.<ref name="galspace"/>
1938 шықәсазы 30° аладатәи аҭбаара азааигәара х-гьежьеизыхәхәа—ԥшаҵәыҩ шкәакәа дук рышьақәгылареи рыҿиареи ҭаҩын. Ари апроцесс иацын иҵегьы аовал шкәакәа хәыҷқәа — аԥшаҵәиқәа рышьақәгылара. Уи ишьақәнарӷәӷәоит Идуу ашәыта ҟаԥшь иупитертәи аԥшаҵәиқәа рҟынтә зегь реиҳа иӷәӷәоу шакәу. Аҭоурыхтә ҭаҩрақәа иаадырԥшӡом апланета аҩадатәи аҭбаарақәа рыбжьаратәи аҭбаарақәа рҿы ас еиԥш аамҭа рацәала иҟоу асистемақәа. Аҩадатәи аҭбаара 15° азааигәара еиқәаҵәоу аовал дуқәа гәаҭан, аха, излаабо ала, аԥшаҵәиқәа рцәырҵразы иаҭаху аҭагылазаашьақәа Аладатәи агьежьбжаҿы мацара ауп иахьыҟоу.<ref name="Вокруг Света"/>
==== Имаҷу ашәыта ҟаԥшь ====
[[Афаил:Jupiter 3rd spot.jpg|200px|мини|Идуу ашәытаа ҟаԥшьи “ихәыҷу ашәыта ҟаԥшьи” 2008 шықәса лаҵарамзазы, “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]” ателескоп ала иҭыху афотосахьаҿы]]
Хыхь зыӡбахә ҳәаз ишкәакәоу аԥшаҵәыҩ-гьежьеизыхәхәақәа ракәзар, урҭ рҟынтә ҩба 1998 шықәсазы еилаҵәеит, 2000 шықәсазы иҟалаз ԥшаҵәыҩ ҿыцк иаанхаз ахԥатәи агьежьеизыхәхәа иацлеит. 2005 шықәса анҵәамҭазы, аԥшаҵәыҩ (Oval BA, English Oval BC) аԥштәы аԥсахра иалагеит, аҵыхәтәан аԥштәы ҟаԥшь аахәаны, уи азы ахьӡ ҿыц аиуны - Ашәытаԥ Ҟаԥшь Хәыҷы ҳәа. 2006 шықәса ԥхынгәымзазы Ашәыта Ҟаԥшь Хәыҷы уи аешьа еиҳабы, Ашәыта ԥ Ҟаԥшь Ду иахькьысит. Аха, уи аҩ-ԥшаҵәик уеизгьы-уеизгьы ӷәӷәала ирнымԥшит - аиҿасра ҟалеит еицәхасрала. Аиҿасра ҟалоит ҳәа аԥхьагәаҭара ҟаҵан 2006 шықәса актәи азбжазы.<ref name="ADS">{{статья |автор= A. F. Cheng, A. A. Simon-Miller, H. A. Weaver, K. H. Baines, G. S. Orton, P. A. Yanamandra-Fisher, O. Mousis, E. Pantin, L. Vanzi, L. N. Fletcher, J. R. Spencer, S. A. Stern, J. T. Clarke, M. J. Mutchler, and K. S. Noll. |заглавие= Changing Characteristics of Jupiter's Little Red Spot |ссылка= https://iopscience.iop.org/1538-3881/135/6/2446/pdf/1538-3881_135_6_2446.pdf |язык= en |издание= The Astronomical Journal, 135:2446—2452 |год= 2008 June |archive-date= 2014-06-28 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140628151013/http://iopscience.iop.org/1538-3881/135/6/2446/pdf/1538-3881_135_6_2446.pdf }}</ref><ref name="ADS"/><ref name="ADS"/><ref name="элементы">{{cite web |url= https://elementy.ru/news/430278 |title= Новости науки: Красные пятна Юпитера потёрлись друг о друга боками |publisher= Элементы. Новости |access-date= 2010-10-05 |archive-date= 2011-11-29 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111129001316/http://elementy.ru/news/430278 |url-status= live }}</ref><ref name="элементы" /><ref>{{cite web |url=https://www.cnews.ru/news/top/index.shtml?2006/06/13/203486 |title=Красные пятна Юпитера мчатся друг на друга |publisher= CNews |access-date= 2010-10-05 |lang=ru |archive-url= https://web.archive.org/web/20111103200112/http://www.cnews.ru/news/top/index.shtml?2006/06/13/203486 |archive-date=2011-11-03 }}</ref>
==== Амацәысқәа ====
[[Афаил:JupiterStorm.jpg|мини|left|396px|Амацәысқәа (ҵаҟатәи акәакьҭаҿы илашоу ацәырҵрақәа), Иупитер аҟны аԥшацәгьа иадҳәалоуп]]
Аԥшаҵәыҩ агәҭаны ақәыӷәӷәара еиҳахоит иаакәыршаны иҟоу аҭыԥқәа рҟны раасҭа, насгьы аԥшацәгьақәа рхаҭақәа ақәыӷәӷәара лаҟәқәа рыла иҭаҳәҳәоуп. [[космический зонд|Акосмостә зондқәа]] «[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]», насгьы «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» иҭырхыз афотосахьақәа рылаишьақәыргылахеи абас еиԥш иҟоу аԥшаҵәыҩқәа рыгәҭаны зықь километрла аура змоу [[молния|амацәыс]] ацәырҟьара дуқәа шцәырҵуа.<ref name="атмосфера"/>
Амацәысқәа рымчра Адгьыл аҿы иҟоу амчра аасҭа х-еишьҭагылак рыла еиҳауп.<ref name="Beasley_2002">{{cite web |author1=Dolores Beasley|author2= Steve Roy|author3= Megan Watzke. |date=2002-02-27 |url=https://chandra.harvard.edu/press/02_releases/press_022702.html |title=Jupiter Hot Spot Makes Trouble For Theory |website=chandra.harvard.edu |publisher=Chandra Press Room |access-date=2010-09-20 |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100924075035/http://chandra.harvard.edu/press/02_releases/press_022702.html |archive-date=2010-09-24 |url-status=dead }}</ref>
==== Амҩанызақәа рҟынтәи агага цақәа ====
Даҽа еилкаашьа змам цәырҵрак акәны “агага цақәа” рыӡбахә ҳҳәар ауеит. 1960-тәи ашықәсқәа рзы имҩаԥгаз арадиошәарақәа рыла, амҩанызақәа рҟынтәи агагақәа Иупитер иахьақәшәо аҭыԥқәа рҿы аҳауаԥхарра ӷәӷәала еизҳауеит, угәы иаанагарц шалшо еиԥш еиҵамхаӡакәа.<ref>[https://www.sciencemag.org/content/153/3742/1418.extract R.L.Widley. Hot shadows on Jupiter. Science, 16 September 1966: Vol. 153 no. 3742 pp. 1418—1419]</ref>
== Амҳалдызтә ҭыԥи амҳалдызосфереи ==
{{Main|Иупитер амҳалдызасфера}}
[[Афаил:Jovian magnetosphere vs solar wind.svg|мини|300px|Иупитер амҳалдызтә ҭыԥ асхема]]
Иарбанызаалак амҳалдызтә ҭыԥ раԥхьатәи адырга — арадиои арентгентә шәахәаркрақәеи роуп. Амҳалдызтә ҭыԥ аилазаашьа алацәажәара алшоит имҩаԥысуа апроцессқәа рмодельқәа рыцхыраарала. Убас ала, Иупитер амҳалдызтә ҭыԥ [[Магнитный дипольный момент|адипольтә]] компонент мацара акәымкәа, аквадруполь, аоктуполь, убас егьырҭ иреиҳау аҩаӡара змоу агармоникақәеи шамоу еилкаан. Иҟоуп агәаанагара, амҳалдызтә ҭыԥ Адгьыл аҿы иҟоу еиԥшу адинамо иаԥнаҵоит ҳәа. Аха Адгьыл излеиԥшым, аихатә ӡри ахҟьа Иупитер аҿы афымцақәа рымҩангагас аус ауеит.<ref>{{статья |заглавие= Planetary Magnetospheres |издание=Reports on Progress in Physiscs |том=56 |страницы=687—732 |ссылка=http://www.iop.org/EJ/article/0034-4885/56/6/001/rp930601.pdf |doi=10.1088/0034-4885/56/6/001 |автор=Russell, C.T. |год=1993 }}</ref>
Амҳалдызтә ҭыԥ аҵәҩан аҵәира аҵәҩан ахь 10.2 ± 0.6° инаауп, шамахак Адгьыл аҿы еиԥш, аха, Адгьыл излеиԥшым, ҩадатәи амҳалдызтә полиус аҩадатәи агеографиатә полиус азааигәара иҟоуп, аладатәи амҳалдызтә полиус — аладатәи агеографиатә полиус азааигәара. Иубарҭоу аԥсҭҳәақәа рыхҟьа аҩаӡараҿы аҭыԥ амчра ишақәнаргылоит 14 [[Эрстед (единица измерения)|Е]] аҩадатәи аполиус аҟны, 10,7 Е аладатәи аполиус аҟны. Уи аполиарра адгьыл амҳалдызтә ҭыԥ аполиарра иаҿагылоуп.<ref>{{статья |ссылка= http://adsabs.harvard.edu/abs/1992AREPS..20..289B |заглавие= Giant planet magnetospheres |автор= Bagenal, Fran. |издание=STI }}</ref><ref name="astro-websib"/><ref name="ярослав экспресс">{{cite web |url= http://www.jaroslaff.net/modules.php?name=Articles&pa=showarticle&articles_id=1409 |url-status= dead |title=Юпитер — планета или будущая звезда? |publisher= Ярослав Экспресс |access-date= 2010-10-05 |archive-date= 2011-09-08 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110908042108/http://www.jaroslaff.net/modules.php?name=Articles&pa=showarticle&articles_id=1409 }}</ref>
Иупитер амҳалдызтә ҭыԥ аформа даара иҟьаҟьоуп, насгьы адиск еиԥшуп (Адгьыл ацәыкәбар аформа еиԥшымкәа). Ганкахьала иҵәиуа аплазма ианыруа ацентрифугатә мчы, даҽа ганкахьала ицоу аплазма аԥхарратә қәыӷәӷәара амчратә цәаҳәақәа еиҵырхуеит, 20 R<sub>J</sub> рыбжьара ачаџь ҵаӷа еиԥшу аилазаара шьақәдыргылоит, иара убас амҳалдыздиск ҳәагьы еицырдыруа. Амҳалдызтә екватор азааигәара уи афымцатә структура ҵаӷа амоуп.<ref>{{статья |заглавие= The dynamics of planetary magnetospheres |том= 49 |страницы= 1005—1030 |ссылка= http://adsabs.harvard.edu/abs/2001P%26SS...49.1005R |doi= 10.1016/S0032-0633(01)00017-4 |автор= Russell, C.T. |год= 2001 |язык= en |издательство= [[Elsevier]] |издание= [[Planetary and Space Science]] |archive-date= 2017-02-14 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170214223100/http://adsabs.harvard.edu/abs/2001P%26SS...49.1005R }}</ref>
Иупитер иаакәыршаны, Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа реиҳарак реиԥш, иҟоуп амҳалдызсфера — аҭыԥ, зҟны еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа рхымҩаԥгара амҳалдызтә ҭыԥ имҩақәнаҵо. Иупитер азы, абас еиԥш иҟоу ахәҭаҷқәа рхыҵхырҭақәас иҟоуп [[солнечный ветер|амратә ԥшеи]] уи амҩаныза Иои. [[Вулканизм на Ио|Ио авулканқәа]] ирылҵуа авулкантә ццышә амра аультрафиолет ала аионизациа ахьуеит. Абасала иҟалоит атыҩшеи аҵәыҵәрии рионқәа: С<sup>+</sup>, О<sup>+</sup>, С<sup>2+</sup> иара убас О<sup>2+</sup>. Арҭ ахәҭаҷқәа амҩаныза атмосфера аанрыжьуеит, аха иаакәыршаны аорбитаҿы иаанхоит, торус шьақәыргыло. Ари атор аанартит аппарат «Воиаџьер-1»; уи Иупитер аекватор аҟьаҟьараҿы иҟоуп, насгьы 1 R<sub>J</sub> арадиус амоуп, агәҭантәи (абри аҭагылазаашьаҿы, Иупитер агәҭа аҟынтәи) ахҟьаҟынӡа арадиус 5.9 R<sub>J</sub> амоуп. Абри ауп Иупитер амҳалдызасфера адинамика зыӡбо.<ref>{{статья |автор= Robert A. Brown. |заглавие= The Jupiter Hot Plasma Torus: Observed Electron Temperature and Energy Flows |ссылка= https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1981ApJ...244.1072B/abstract |язык= en |издание= The Astroprysical Journal |место= Arizona |издательство= The American Astronomical Society |год= 1981 |выпуск= 244 |страницы= 1072—1080 |doi= 10.1086/158777 |archive-date= 2024-01-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20240126224043/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1981ApJ...244.1072B/abstract }}</ref>
[[Афаил:PIA04433 Jupiter Torus Diagram.png|мини|left|300px|Иупитер амҳалдызасфера. Амҳалдызтә ҭыԥ иамҽханакыз амратә ԥша аионқәа адиаграммаҿы ҟаԥшьыла иаарԥшуп, [[Ио (спутник)|Ио]] инеитралтәу авулкантә рчы амаҟа — шьацԥшшәыла, [[Европа (спутник)|Европа]] инеитралтәу арчытә маҟа — жәҩангәыԥшшәыла. ENA инеитралтәу атомқәоуп. 2001 шықәса алагамҭазы азонд “[[Кассини (зонд)|Кассини]]” аҟынтәи адыррақәа рыла.]]
Иааиуа амратә ԥша амҳалдызтә ҭыԥ ақәыӷәӷәарала еибакапануеит апланета 50-100 радиуск рыбжьаӡараҿы, Ио анырра ада ари абжьаӡара 42 R<sub>J</sub> еиҳахомызт. Уахынлатәи аганаҿы [[Сатурн|Сатурн]] аорбита анҭыҵ ицоит, 650 млн км ма еиҳаны аура аманы. Иупитер амҳалдызасфераҿы ирццаку [[электрон|аелектронқәа]] Адгьыл аорбита аҟынӡа инаӡоит. Иупитер амҳалдызасфера Адгьыл аҿықәантәи иубарҭазҭгьы, уи акәакьтә шәагаақәа Амза ашәагаақәа иреиҳахон.<ref name="shvedun" /><ref name="nasa-jupiter" /><ref name="astrogalaxy.ru" /><ref name="астрономия для любителя">{{cite web |url= http://astro-era.narod.ru/solar/jupiter/inside_jupiter.html |url-status= dead |title= Строение Юпитера|access-date= 2010-10-05 |archive-date= 2010-04-07 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100407205822/http://astro-era.narod.ru/solar/jupiter/inside_jupiter.html }}</ref><ref>{{cite journal |title=Jovian electrons at the Earth orbit and stationary structures in the solar wind |author=Logachev Yu. I.|author2=Daibog E. I.|author3=Kecskeméty K. |date=2021 |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=502 |issue=2 |pages=2541–2548 |doi=10.1093/mnras/staa2782 |bibcode=2021MNRAS.502.2541L |url=https://academic.oup.com/mnras/article-pdf/502/2/2541/36236503/staa2782.pdf}}</ref><ref>{{статья |заглавие=Planetary Magnetospheres |издание=Reports on Progress in Physics |том=56 |номер=6 |страницы=687—732 |doi=10.1088/0034-4885/56/6/001 |bibcode=1993RPPh...56..687R |язык=en |автор=Russell, C.T. |год=1993}}</ref>
=== Арадиациатә маҟақәа ===
Иупитер амч ду змоу [[Радиационный пояс|арадиациатә маҟақәа]] амоуп. Иупитер азааигәахараан «Галилео» 25-нтә еиҳаны арадиациа аиуит, ауаҩы дызшьуа адоза аасҭа. Иупитер арадиациатә маҟа ашәахәаркра арадиодиапазон аҟны раԥхьаӡакәны иаарԥшын 1955 шықәсазы. [[Радиоизлучение|Арадиошәахәаркра]] [[Синхротронное излучение|асинхротронтә]] ҟазшьа амоуп. Арадиациатә маҟақәа рҿы иҟоу аелектронқәа амчхара дуӡӡа рымоуп, 20 [[электронвольт|МеВ]] рҟынӡа, убри аан азонд «Кассини» иаанарԥшит Иупитер арадиациатә маҟақәа рҿы аелектронқәа реилаӷәӷәара ишақәгәыӷуаз аасҭа ишеиҵоу. Иупитер арадиациатә маҟақәа рҿы аелеқтронқәа рцара акосмостә ӷбақәа рзы ашәарҭара ду аҵазар алшоит, избан акәзар радиациала аиқәыршәагақәа рыԥхасҭахара ашәарҭара ду ыҟоуп. Иааизакны иуҳәозар, Иупитер арадиошәахәаркра еиԥшым, аамҭеи аласреи рганахьала. Аҭҵаарақәа изларҳәо ала, ас еиԥш иҟоу ашәахәаркрақәа рыбжьаратәи аиҭаҟалара 20 МГц ыҟоуп, аиҭаҟаларақәа рдиапазон зегьы — 5-10 инаркны 39,5 МГц рҟынӡа.<ref name="belt">{{cite web |url= https://www.sciencedaily.com/releases/2001/03/010329075139.htm |title= Jupiter Radiation Belts Harsher Than Expected |date= 2001-03-29 |publisher= ScienceDaily|lang= en |access-date= 2010-09-22 |archive-date= 2010-07-25 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100725101802/http://www.sciencedaily.com/releases/2001/03/010329075139.htm |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.nature.com/nature/journal/v415/n6875/full/415987a.html |title= Ultra-relativistic electrons in Jupiter's radiation belts |last= S. J. Bolton, M. Janssen, R. Thorne, etc. |date= 2002-02-28 |publisher= Nature|lang= en |access-date= 2010-09-22 |archive-date= 2010-12-28 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101228013253/http://www.nature.com/nature/journal/v415/n6875/full/415987a.html |url-status= live }}</ref><ref name="belt"/><ref>{{cite web |url=http://www.jupiterradio.com/j/articles/prob/ |title=Information about Planetary Radio Emissions and the RadioJOVE Jupiter Radio Telescope |publisher=Jupiter Radio Astronomy |access-date= 2010-10-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030321085606/http://www.jupiterradio.com/j/articles/prob/ |archive-date= 2003-03-21 |lang=en }}</ref>
Иупитер иакәыршоуп 3000 км аура змоу [[ионосфера|аионосфера]].
=== Аврора {{Anchor|Аврорақәа Иупитер аҟны}} ===
[[Афаил:Jupiter.Aurora.HST.mod.ru.svg|мини|350px|Иупитер аҟны аврорақәа реилазаашьа: иаарбоуп ихадоу амацәаз, аполиартә шәахәаркреи ашәытақәеи, Иупитер аԥсабаратә мҩанызақәа аус рыцура иалҵшәаны иҟалаз]]
Иупитер аҩ-полиуск рыкәша-мыкәша илашарбагоу, еиқәымтәо ашәахәақәа аанарԥшуеит. Адгьыл аҿы иҟоу, амра аусура еизҳаны ианыҟоу аамҭазы иааԥшуа иреиԥшымкәа, Иупитер аврорақәа рҽырыԥсахуам, урҭ рыӷәӷәара есыҽны ишеиԥшымгьы. Урҭ х-компонент хадак рыла ишьақәгылоуп: ихадоу, еиҳа илашо аҭыԥ еиҳа ихәыҷуп (1000 км еиҵаны ҭбаарыла), амҳалдызтә полиусқәа рҟынтәи 16° рҟынӡа иҟоуп; ицоу ашәытақәа ҳәа изышьҭоу амҳалдызтә ҭыԥ ацәаҳәақәа рышьҭақәа, амҩанызақәа рионосферақәеи Иупитер аионосфереи еидызкыло, насгьы аамҭа кьаҿк иалагӡаны аҭыҵрақәа ахьыҟоу аҭыԥқәа, амацәаз хада аҩнуҵҟа иҟоу. Аурорақәа ремиссиақәа афымцамҳалдызтә спектр ахәҭақәа зегьы рҿы иԥшаауп арадио цәқәырԥақәа инаркны арентгентә шәахәақәа рҟынӡа (3 кеВ рҟынӡа), аха урҭ еиҳа илашоуп абжьаратәи аинфраҟаԥшьтә диапазонаҿы (ацәқәырԥақәа роура 3–4 мкм, 7–14 мкм) насгьы аспектр иҵаулоу аультрафиолеттә хәҭаҿы (ацәқәырԥақәа роура 80–180 нм).<ref name="=Auroralemissions">{{статья |заглавие= Auroral emissions of the giant planets |издание= Reviews of Geophysics |том= 38 |номер= 3 |страницы= 295—353 |ссылка= http://www.bu.edu/csp/uv/cp-aeronomy/Bhardwaj_Gladstone_RG_2000.pdf |doi= 10.1029/1998RG000046 |автор= Bhardwaj, A.; Gladstone, G. R. |год= 2000 |archive-date= 2011-06-28 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110628210428/http://www.bu.edu/csp/uv/cp-aeronomy/Bhardwaj_Gladstone_RG_2000.pdf }}</ref>
Авроратә мацәаз хадақәа рҭыԥ ҭышәынтәалоуп, рформа еиԥш. Аха урҭ ршәахәаркра амратә ԥша ақәыӷәӷәара ӷәӷәала иаԥсахуеит — аԥша шаҟа иӷәӷәоу аҟара, убриаҟара аврора ԥсыҽхоит. Аурора аҭышәынтәалара еиқәнархоит аелектронқәа рааира ду, аионосфереи амҳалдыздиски рыбжьара иҟоу апотенциалтә еиԥшымзаара амзыз ала ирццакхо. Урҭ аелеқтронқәа амҳалдыздиск аҿы агьежьрақәа реинаалара еиқәзырхо ацәқәырԥа дырҿиоит. Абарҭ аелектронқәа рымчхара 10–100 кеВ ауп; атмосфера аҵауларахь иҭалацыԥхьаӡа, урҭ аионизациа ҟарҵоит, насгьы амолекултә ӡри ацәа иалнахуеит, ультрафиолеттә шәахәаркрақәа цәырго. Уи адагьы, урҭ аионосфера дырԥхоит, уи ауп аврора аинфраҟаԥшьтә шәахәаркреи хәҭакахьала атмосфера арԥхареи мзызс иамоу.<ref>{{статья |заглавие=Solar System magnetospheres |том=116 |страницы=227—298 |doi=10.1007/s11214-005-1958-y |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005SSRv..116..227B |автор=Blanc, M.; Kallenbach, R.; Erkaev, N. V. |год=2005 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |издание=[[Space Science Reviews]] |archive-date=2017-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929110127/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005SSRv..116..227B }}</ref><ref name="=Auroralemissions"/>
Ицоу ашәытақәа Галилеи имҩанызақәа хԥа ирыдҳәалоуп: Ио, Европа, Ганимед. Урҭ цәырҵуеит, избанзар иҵәиуа аплазма амҩанызақәа рааигәара еиҳа иҭынчхоит. Еиҳа илашо ашәытақәа Ио иатәуп, избанзар ари амҩаныза аплазма аиҳарак еиқәзыршәо ауп; Европеи Ганимеди ршәытақәа еиҳа иԥсыҽуп. Зны-зынла иааԥшуа амацәаз хадақәа рыҩнуҵҟа иҟоу ашәыта лашақәа амҳалдызасфереи амратә ԥшеи русеицура иадҳәалоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref name="=Auroralemissions"/>
2016 шықәсазы аҵарауаа Иупитер аҿы зегь раасҭа илашо аврора ҭарҩуан.<ref>{{cite web |url=https://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2016/24/ |title=Hubble Captures Vivid Auroras in Jupiter's Atmosphere |website=HubbleSite |lang=en |date=2016-06-30 |access-date=2016-06-30 |archive-date=2016-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160630220426/http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2016/24/ |url-status=live }}</ref>
=== Идуу арентгентә шәыта ===
[[Афаил:Jupiter Aurora.jpg|мини|250px|“[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]” ателескопи “[[Чандра (телескоп)|Чандра]]” арентгентә телескопи рҟынтәи Иупитер еилаҵоу асахьа — 2007 шықәса, жәабранмза.]]
{{Main|Идуу арентгентә шәыта}}
2000 шықәса ԥхынҷкәынмзазы, аорбитатә телескоп «[[Чандра (телескоп)|Чандра]]» Иупитер аполиусқәа рҿы (еиҳарак аҩадатәи аполе) иаанарԥшит еисуа [[рентгеновское излучение|арентгентә шәахәаркра]] ахыҵхырҭа, [[Большое рентгеновское пятно|Арентгентә шәыта ду]] ҳәа изышьҭоу. Арадиациа зыхҟьо уажәгьы имаӡоуп.<ref name="Beasley_2002"/><ref name="сияющий гигант">{{cite web |url= https://www.popmech.ru/article/1516-siyayuschiy-gigant/ |title= Сияющий гигант: Юпитер в свете |date= 2007-04-04 |publisher= Популярная Механика |access-date= 2010-10-17 |archive-date= 2009-12-28 |archive-url= https://web.archive.org/web/20091228182421/http://www.popmech.ru/article/1516-siyayuschiy-gigant/ |url-status= live }}</ref>
== Ашьақәгылареи аеволиуциеи рмодельқәа ==
Аекзопланетақәа рхылаԥшрақәа аеҵәақәа рышьақәгылареи револиуциеи реилкаараҿы алагала ду ҟарҵоит. Убас, урҭ рыцхыраарала, Иупитер иеиԥшу апланетақәа зегьы ирзеиԥшу аҷыдарақәа шьақәыргылан:
* Урҭ шьақәгылоит [[Протопланетный диск|апротопланетатә диск]] ԥсаҟьахаанӡа.
* Ашьақәгылараҿы ароль ӷәӷәа нанагӡоит [[аккреция|аккрециа]].
* [[Планетезималь|Апланетезималқәа]] рыбзоурала ихьанҭоу ахимиатә элементқәа рыла ибеиахоит.
Иҟоуп ҩ-гипотеза хадак, Иупитер ацәырҵреи ашьақәгылареи рыпроцессқәа ҳаилзыркаауа.
Актәи агипотеза инақәыршәаны, «аконтракциа» агипотеза ҳәа зыхьӡҵаз, Иупитери Амреи рхимиатә еилазаара аиқәҿыҭра (аӡрии агелии рыхәҭаа ду) зыхҟьо ҳәа ирҳәо убри ауп, апланетақәа рышьақәгылараан [[Солнечная система|Амратә система]] аҿиара зааӡатәи астадиақәа рзы, арчсабатә диск аҟны «ажәпара» дуқәа ҟалеит, апланетақәа шьаҭас ирзыҟалаз, Амреи апланетақәеи абри еиԥшу формала ишьақәгылон. Амала, ари агипотеза иҳаилнаркааӡом апланетақәа рхимиатә еилазаараҿы иҟоу аиԥшымрақәа: Сатурн, иаҳҳәап, Иупитер аасҭа еиҳаны ихьанҭоу ахимиатә хәҭаҷқәа алоуп, Иупитер Амра аасҭа еиҳаны иалоуп. Адгьылтә гәыԥ апланетақәа ракәзар, химиатә еилазаашьала шьаҭанкыла апланета-гигантқәа иреиԥшӡам.<ref name="формирование планет">{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1202789 |title= Астронет>Происхождение Солнечной системы (планетная космогония) |access-date= 2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110117042035/http://astronet.ru/db/msg/1202789 |archive-date= 2011-01-17 |url-status= dead |publisher= [[Астронет]] }}</ref><ref name="формирование планет"/>
Аҩбатәи агипотеза («[[аккреция|аккрециа]]» агипотеза) иаҳәоит, Иупитер, иара убас Сатурн рышьақәгылара апроцесс ҩ-етапкны имҩаԥысит ҳәа. Раԥхьа, жәа-миллион шықәсала, адгьылтә планетақәа реиԥш, иӷәӷәоу ацәеижьқәа рышьақәгылара апроцесс мҩаԥысуан. Анаҩс аҩбатәи аетап иалагеит, раԥхьатәи апротопланетартә ԥсҭҳәа аҟынтәи арчы аккрециа апроцесс, уи аамҭазы Адгьыл амассақәа рацәаны иреиҳахахьаз, насгьы шәнызқь шықәсала ицоз.<ref name="формирование планет"/>
Актәи астадиаҿгьы, арчы ахәҭак Иупитери Сатурни ррегион аҟынтәи иабжьаӡит, уи иахҟьаны урҭ апланетақәа рхимиатә зҵазкуа Амреи аиԥшымрақәа ҟалеит. Аҩбатәи ашьаҿаҿы Иупитери Сатурни адәахьтәи рыхҟьақәа рыԥхарра 5000 °C, 2000 °C рҟынӡа инаӡеит. Урани Нептуни аккрециа алагаразы иаҭахыз акритикатә масса аҟынӡа инаӡеит акырӡа уи ашьҭахь, уи рмассақәеи рхимиатә еилазаареи анырра анаҭеит.<ref name="формирование планет"/><ref name="формирование планет"/>
2004 шықәсазы, [[Университет Вашингтона в Сент-Луисе|Сент-Луис иҟоу Вашингтонтәи Ауниверситет]] аҟынтәи Катарина Лоддерс гипотезас иҟалҵеит Иупитер агәыцә еиҳарак аҷабратә ҟазшьақәа змаз аорганикатә маҭәашьар ала ишьақәгылоуп ҳәа, уигьы акырӡа иацхрааит агәыцә акосмос иаакәыршаны иҟоу аматериал аанкылараҿы. Иҟалаз ахаҳә-ҷабтә гәыцә, уи агравитациа амч ала, амратә наҟәыра аҟынтәи арчы «иампыҵанахалеит», иахьатәи Иупитер шьақәыргыло. Ари ахшыҩҵак аккрециала Иупитер ацәырҵра иазку аҩбатәи агипотеза ианаалоит.<ref name="астро-ньюс"/><ref>{{cite web |url= http://www.ntsomz.ru/news/news_cosmos/jupiter_16_des |title= Предложена новая модель строения ядра Юпитера |date= 2004-12-16 |publisher= Федеральное космическое агентство «Научный центр оперативного мониторинга Земли» |access-date= 2010-10-05 |archive-date= 2016-03-08 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160308234849/http://ntsomz.ru/news/news_cosmos/jupiter_16_des |url-status= dead }}</ref>
[[Модель Ниццы|Ниццатәи амодель]] инақәыршәаны, Иупитер раԥхьаӡа Амра иакәшон ≈ 5.5 астрономтә еизакқәа рыбжьаӡарала. Ашьҭахь, Иупитер Амра иазааигәахеит, Уран, Нептун, Сатурн рорбитақәа еишьҭаргыланы анҭыҵҟа ииасит. Иупитер [[Троянские астероиды Юпитера|Троиатәи астероидқәеи]] [[Семейство Хильды|Хильда аҭаацәара]] иаҵанакуа астероидқәеи злахәыз акомпиутертә симулиациақәа иаадырԥшит Иупитер 18 а.е. аамҭазы ишышьақәгылаз Амра аҟынтә.<ref name="Tsiganis05">
{{статья |заглавие= Origin of the orbital architecture of the giant planets of the Solar System |ссылка= https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-05-26_435_7041/page/458 |издание= Nature |том= 435 |номер= 7041 |страницы= 459—461 |doi= 10.1038/nature03539 |pmid= 15917800 |bibcode= 2005Natur.435..459T |язык= en |тип= journal |автор= Tsiganis, K.; R. Gomes, A. Morbidelli & H. F. Levison |год= 2005 }}</ref><ref name="Morbidelli05">{{статья |заглавие= Chaotic capture of Jupiter's Trojan asteroids in the early Solar System |издание= Nature |том= 435 |номер= 7041 |страницы= 462—465 |oclc= 112222497 |doi= 10.1038/nature03540 |ссылка= https://www.oca.eu/michel/PubliGroupe/MorbyNature2005.pdf |pmid= 15917801 |bibcode= 2005Natur.435..462M |язык= en |тип= journal |автор= Morbidelli, A.; Levison, H.F.; Tsiganis, K.; Gomes, R. |год= 2005 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090731120551/http://www.oca.eu/michel/PubliGroupe/MorbyNature2005.pdf |archive-date= 2009-07-31 }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.psrd.hawaii.edu/Aug01/bombardment.html |title= Uranus, Neptune, and the Mountains of the Moon |website = Planetary Science Research Discoveries |date= 2001-08-21 |author = G. Jeffrey Taylor |publisher = Hawaii Institute of Geophysics & Planetology |access-date= 2008-02-01 |archive-url= https://www.webcitation.org/6AYzB3sTx?url=http://www.psrd.hawaii.edu/Aug01/bombardment.html |archive-date= 2012-09-10 |url-status= live }}</ref><ref>''S. Pirani, A. Johansen, B. Bitsch, A. J. Mustill, D. Turrini''. [https://www.aanda.org/component/article?access=doi&doi=10.1051/0004-6361/201833713 Consequences of planetary migration on the minor bodies of the early solar system] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190531152458/https://www.aanda.org/component/article?access=doi&doi=10.1051/0004-6361/201833713 |date=2019-05-31 }} // Accepted: 12 February 2019</ref><ref>''Simona Pirani, Anders Johansen, Bertram Bitsch, Alexander J. Mustill, Diego Turrini''. [https://arxiv.org/pdf/1902.04591.pdf The consequences of planetary migration on the minor bodies of the early Solar System] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190401103008/https://arxiv.org/pdf/1902.04591.pdf |date=2019-04-01 }}, Submitted on 12 Feb 2019</ref>
=== Иупитери уи амҩанызақәеи рԥеиԥш ===
[[Афаил:Exoplanet - hot jupiter 4.jpg|мини|Асахьаҭыхҩы ихаҿы иааигаз “Ицоу Иупитер” {{U|Nolesh}}]]
Идыруп, [[Амра|Амра]], [[Термоядерные реакции|атермогәыцәтә]] былтәы хәыҷы-хәыҷла амҵәара иалҵшәаны, 1.1 миллиард шықәса рыҩнуҵҟа 11% рҟынӡа ашеира еизнарҳауеит, уи иахҟьаны, [[обитаемая зона|аеҵәақәа рзааигәара иазылху аҭыԥ]] уажәтәи Адгьыл аорбита анҭыҵ иҭыҵуеит, Иупитер асистема аҟынӡа инаӡаанӡа. Ари апериод аҩнуҵҟа Амра арцеира аизҳара Иупитер амҩанызақәа арԥхоит, [[Аӡы|аӡы ҵаӷа]] урҭ рқәыԥшыларахь аҭыҵра алыршо, ус анакәха, аԥсҭазаара аиқәырхаразы аҭагылазаашьақәа аԥҵара алнаршоит. 7.59 миллиард шықәса рышьҭахь, Амра [[Красный гигант|гигант ҟаԥшь]]хоит. Амодель иаанарԥшуеит Амреи арчытә гиганти рыбжьара абжьаӡара 765 рҟынтәи 500 миллион км рҟынӡа ишагхо. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа рҿы Иупитер «[[Горячий юпитер|Иупитер цақәа]]» ҳәа изышьҭоу апланетақәа рыкласс ҿыц ахь ииасуеит. Уи аҿықәан аҳауа аԥхарра 1000 К рҟынӡа инаӡоит, уи иахҟьаны апланета аиқәара-ҟаԥшь ԥштәыла илашоит. Амҩанызақәа аԥсҭазаара аиқәырхаразы имчыдахоит, насгьы ирҩоу, ицаҳәцаҳәуа ацәҳәырақәа иреиԥшхоит.<ref>{{cite web |url= http://www.membrana.ru/particle/775|title=Далёкая звезда осветила планы спасения Земли от смерти Солнца |author= Леонид Попов |publisher= Membrana.ru |access-date= 2013-03-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130921060615/http://www.membrana.ru/particle/775 |archive-date= 2013-09-21 |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.astronomytoday.com/astronomy/sun.html |title= Sun, the solar system's only star |author= Marc Delehanty |publisher= Astronomy Today |access-date= 2013-03-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130315063022/http://www.astronomytoday.com/astronomy/sun.html |archive-date= 2013-03-15 |url-status= dead }}</ref><ref name="Schroder2008">{{статья |заглавие= Distant future of the Sun and Earth revisited |том= 386 |страницы= 155—163 |doi= 10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |ссылка= http://adsabs.harvard.edu/abs/2008MNRAS.386..155S |автор= K. P. Schroder, Robert Connon Smith |год= 2008 |язык= en |издательство= [[Oxford University Press]] |издание= [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |archive-date= 2013-07-27 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130727120155/http://adsabs.harvard.edu/abs/2008MNRAS.386..155S }}</ref><ref>{{cite web |url= https://arxiv.org/abs/1207.2770 |title= Jupiter will become a hot Jupiter: Consequences of Post-Main-Sequence Stellar Evolution on Gas Giant Planets |author= David S. Spiegel|author2=Nikku Madhusudhan |date= 2012-07-11 |publisher= Astrophysics |lang= en |access-date= 2013-03-02 |archive-date= 2019-04-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190405000751/https://arxiv.org/abs/1207.2770 |url-status= live }}</ref><ref name="lenta">{{cite web |url= https://lenta.ru/news/2012/07/18/hotjupiter/ |title= Астрономы предсказали судьбу Юпитера |publisher= Лента.Ру |access-date= 2013-03-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20121120034353/http://lenta.ru/news/2012/07/18/hotjupiter/ |archive-date= 2012-11-20 |url-status= dead }}</ref><ref name="lenta"/>
== Амҩанызақәеи амацәазқәеи ==
<imagemap>
Image:Jupiter.moons1.jpg|thumb|300px|Крупные спутники Юпитера: [[Ио (спутник)|Ио]], [[Европа (спутник)|Европа]], [[Ганимед (спутник)|Ганимед]] и [[Каллисто (спутник)|Каллисто]] — и их поверхности
rect 20 18 573 1286 [[Ио (спутник)]]
rect 584 17 1140 1285 [[Европа (спутник)]]
rect 1151 20 1702 1285 [[Ганимед (спутник)]]
rect 1714 20 2267 1286 [[Каллисто (спутник)]]
desc bottom-left
</imagemap>
<imagemap>
File:Jupiter and the Galilean Satellites.jpg|thumb|left|Спутники Юпитера: [[Ио (спутник)|Ио]], [[Европа (спутник)|Европа]], [[Ганимед (спутник)|Ганимед]] и [[Каллисто (спутник)|Каллисто]]
circle 785 297 122 [[Ио (спутник)]]
circle 659 656 108 [[Европа (спутник)]]
circle 837 1049 167 [[Ганимед (спутник)]]
circle 433 1275 168 [[Каллисто (спутник)]]
poly 408 356 461 398 449 533 415 648 356 799 238 1000 97 1091 12 1047 3 812 81 607 184 470 281 371 357 344 [[#Большое красное пятно]]
desc bottom-left
</imagemap>
{{Main|Иупитер амҩанызақәа}}
2026 шықәса лаҵарамзатәи адыррақәа рыла, Иупитер идыру [[Спутники Юпитера|115 мҩаныза]] амоуп. Амҩанызақәа еиҳарак еиуеиԥшым амифтә персонажқәа рыхьӡқәа рыҭоуп, анс акә арс акә Зевс-Иупитер идҳәалоу. Амҩанызақәа ҩ-гәыԥ дуқәак рыла еихшоуп - аҩныҵҟатәи (8 мҩанызак, Галилеи иитәуи Галилеи иитәыми аҩныҵҟатәи амҩанызақәа) адәныҟатәи (84 мҩаныза, иара убас ҩ-гәыԥкны еиҟәшоуп) — абасала, зынӡа 4 “хкык” ҟалоит. [[Галилеевы спутники|Иреиҳау амҩанызақәа ԥшьба]] — [[Ио (спутник)|Ио]], [[Европа (спутник)|Европа]], [[Ганимед (спутник)|Ганимед]], [[Каллисто (спутник)|Каллисто]] — 1610 шықәсазы [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] иааиртхьан. Иупитер амҩанызақәа раартра Коперник игелиоцентртә система иадгыло раԥхьаӡатәи акыр зҵазкуа аргументны иҟалеит.<ref>{{cite web |url= http://nineplanets.org/jupiter.html |title= Jupiter |publisher= Nineplanets.org |access-date= 2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101105071656/http://nineplanets.org/jupiter.html |archive-date= 2010-11-05 |lang= en |url-status= dead }}</ref><ref name="астрономия сегодня">{{cite web |url= http://extraordinary.net.ru/?p=103 |url-status= dead |title= Спутники Юпитера |publisher= Астрономия сегодня |access-date= 2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111105014948/http://extraordinary.net.ru/?p=103 |archive-date =2011-11-05 }}</ref><ref name="astro-websib"/><ref name="шведун-спутники">{{cite web |url= http://www.shvedun.ru/jupiter-sp1.htm |title= Спутники Юпитера. Галилеевы спутники — Ио, Европа, Ганимед и Каллисто. Внутренние и внешние спутники Юпитера |access-date= 2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101129181820/http://shvedun.ru/jupiter-sp1.htm |archive-date =2010-11-29 |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://tvroscosmos.ru/frm/vestidata/2008/vesti22_3_8_2.php |title= Телерадиостудия Роскосмоса |access-date= 2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111107165719/http://tvroscosmos.ru/frm/vestidata/2008/vesti22_3_8_2.php |archive-date= 2011-11-07 |url-status= dead }}</ref><ref name="астрономия сегодня"/><ref>{{книга |автор= Биленкин Д. А. |заглавие= Путь мысли |издание= Научно-худ. лит-ра |место= М. |издательство=Дет. лит. |год= 1982 |страницы= 190—191 }}</ref>
=== Ио ===
[[Афаил:JupiterandIo.jpg|мини|left|Амҩаныза [[Ио (спутник)|Ио]] Иупитер аԥхьа ииасуеит, 1996 шықәса ԥхынгәымза 24, ателескоп “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]”]]
[[Афаил:Tvashtarvideo.gif|мини|left|[[Ио (спутник)|Ио]] авулкантә усура, акосмостә ӷба “[[Новые горизонты|Агоризонт ҿыцқәа]]”, {{date|1|3|2007}}]]
[[Ио (спутник)|Ио]] аинтерес аҵоуп амч ду змоу аус зуа вулканқәа ахьыҟоу азы; Амҩаныза аҿықә [[Вулканизм на Ио|авулкантә усура]] аалыҵқәа рыла иҭәуп. Акосмостә зондқәа иҭырхыз афотосахьақәа иаадырԥшуеит Ио аҿықә акаҳуаԥшшәы, аҟаԥшь, аҩежьеиқәаԥшшәы шәытақәа змоу аҩеижь уаркалеи ԥшшәы амоуп. Абарҭ ашәытақәа [[Список вулканов Ио|Ио авулкантә ԥжәарақәа]] ирылҵшәоуп, еиҳарак атыҩшеи уи аилаҵақәеи рыла ишьақәгылоу; аԥжәарақәа рԥштәы урҭ рыԥхарра иадҳәалоуп.<ref name="Galileo">{{cite web |url=http://galspace.spb.ru/index113.html |title=Результат исследований КА «Галилео» на орбите Юпитера |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125174329/http://galspace.spb.ru/index113.html |archive-date=2010-11-25 |url-status=dead }}</ref><ref name="химия_и_жизнь">{{статья |автор=Силкин, Б. И. |заглавие=Странный мир Ио |ссылка=http://publ.lib.ru/ARCHIVES/H/%27%27Himiya_i_jizn%27%27%27/%27%27Himiya_i_jizn%27%27%27,1982,N04.%5Bdjv%5D.zip |издание=[[Химия и жизнь — XXI век|Химия и жизнь]] |год=1982 |выпуск=№ 4 |страницы=57—59 |archive-date=2012-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323140131/http://publ.lib.ru/ARCHIVES/H/%27%27Himiya_i_jizn%27%27%27/%27%27Himiya_i_jizn%27%27%27,1982,N04.%5Bdjv%5D.zip }}</ref><ref name="химия_и_жизнь" />
=== Европа ===
Еиҳарак аинтерес зҵоу [[Европа (спутник)|Европа]] ауп, аԥсҭазаара ыҟазар ахьауа адунеизегьтәи аокеан змоу. Иҷыдоу аҭҵаарақәа иаадырԥшит аокеан 90 км аҵаулара шамоу, насгьы уи ашәагаа [[Мировой океан|Адгьыл аокеанқәа]] рышәагаа ишеиҳау. Европа аҿықәан амюаныза аҵаа иаҵанакуа аԥҽрақәеи аиҟәышьшьарақәеи рыла иҭәуп. Агәаанагарақәа ҳәан, Европа азы аԥхара ахыҵхырҭа аокеан ахаҭа ауп ҳәа, амҩаныза агәыцә акәымкәа. [[Каллисто (спутник)|Каллисто]]и [[Ганимед (спутник)|Ганимед]]и рҟынгьы аҵааҵаҟатәи аокеан ыҟоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Аҵарауаа 1-2 миллиард шықәса ирылагӡаны аҵааҵаҟатәи аокеан ахь [[кислород|аҵәыҵәри]] анеира алшон ҳәа агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны, амҩанызаҿы аԥсҭазаара ыҟазар алшоит ҳәа атеориа шьақәдыргылоит. Европатәи аокеан аҿы иҟоу аҵәыҵәри азхоит еихацк змоу аԥсҭазааратә формақәа рымацара ракәымкәа, еиҳа идуу аԥсҭазааратә формақәа рыҟазаара алыршаразы. Ари амҩаныза [[Энцелад (спутник)|Енцелад]] ашьҭахь аԥсҭазаара ацәырҵразы алшара ахьыҟоу ҳәа аҩбатәи аҭыԥ ааннакылоит.<ref name="первый-взгляд">{{cite web |url=http://www.otherland.ru/page/pervyj-vzgljad-na-jupiter |title= Первый взгляд на Юпитер |publisher= Познавательный сайт «Другая Земля» |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101207201957/http://www.otherland.ru/page/pervyj-vzgljad-na-jupiter |archive-date=2010-12-07 |url-status=dead }}</ref><ref name="первый-взгляд"/><ref name="Вокруг Света"/><ref>{{cite web |author= |url=https://lenta.ru/news/2010/10/05/ice/ |title=На Европе нашли незамерзающую активность |date=2010-10-05 |publisher=Лента.Ру |lang=ru |access-date=2010-10-05 |archive-date=2010-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101007114520/http://lenta.ru/news/2010/10/05/ice/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author= |url=https://lenta.ru/news/2010/05/28/oxygen/ |title=Спутник Юпитера признали годным для рыбалки |date=2010-05-28 |publisher=Лента.Ру |lang=ru |access-date=2010-10-05 |archive-date=2010-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101006041623/http://lenta.ru/news/2010/05/28/oxygen/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author= |url=https://lenta.ru/news/2009/10/09/europe/ |title=В океанах спутника Юпитера нашли много кислорода |date=2009-10-09 |publisher=Лента.Ру |lang=ru |access-date=2010-10-07 |archive-date=2010-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101201224615/http://lenta.ru/news/2009/10/09/europe/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author= |url=https://lenta.ru/news/2009/10/09/habit/ |title=Составлен рейтинг пригодных для обитания мест Солнечной системы |date=2009-10-09 |publisher=Лента. Ру |lang=ru |access-date=2010-10-07 |archive-date=2010-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009200712/http://lenta.ru/news/2009/10/09/habit/ |url-status=live }}</ref>
=== Ганимед ===
[[Ганимед (спутник)|Ганимед]] иреиҳау мҩанызоуп Иупитер мацара акәымкәа, Амратә системаҿы апланетақәа зегьы рымҩанызақәа рхыԥхьаӡараҿгьы. Ганимеди Каллистои хыԥхьаӡара рацәала акратерқәа рыла ихҩоуп; Каллисто аҿы урҭ рӷьырак иаарыкәыршаны еиҟәыԥԥоуп.<ref name="солсис"/><ref name="солсис"/>
[[Афаил:Pioneer-10 jupiter moons.jpg|мини|Акосмостә ӷбақәа [[Пионер-10|Пионер-10]], [[Пионер-11|Пионер-11]] рыла иҭыхыз Иупитер иреиҳаӡоу амҩанызақәа ԥшьба рсахьа]]
=== Каллисто ===
[[Каллисто (спутник)|Каллисто]] аҵаҟа иара убасгьы аокеан ыҟоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп; уи ишиашоу акәымкәа иаҳнарбоит Каллисто амҳалдызтә ҭыԥ, амҩаныза аҩнуҵҟа иҟоу аӡ ҵаа́́ аҿы афымцатә цәқәырԥақәа рыҟазаара иахҟьаны иҟаларц зылшо. Иара убасгьы абри агипотеза иадгылоит Каллисто амҳалдызтә ҭыԥ Иупитер амҳалдызтә ҭыԥ ишазыҟоу инақәыршәаны аҽахьаԥсахуа, даҽакала иуҳәозар, абри амҩаныза аҿықә аҵаҟа амҩангара ӷәӷәа змоу аӡы ыҟоуп.<ref>{{cite web |url=http://www.sai.msu.ru/neb/rw/natsat/jup_sat/callisto/index.htm |title=Каллисто |publisher=Государственный астрономический институт им. П. К. Штернберга (ГАИШ) |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615234729/http://www.sai.msu.ru/neb/rw/natsat/jup_sat/callisto/index.htm |archive-date=2013-06-15 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.allplanets.ru/solar_sistem/jupiter/Callisto.htm |title=Каллисто |publisher=Планетные системы |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100707082859/http://www.allplanets.ru/solar_sistem/jupiter/Callisto.htm |archive-date=2010-07-07 |url-status=dead }}</ref>
<imagemap>
Image:Galileanmoons1 ab.svg|thumb|right|300px|Галилеи имҩанызақәа [[Адгьыл|Адгьыли]] [[Амза|Амзеи]] ражәпара реиҿырԥшра. Асахьақәа — азхьарԥшқәа роуп.
circle 1070 420 195 [[Ио (спутник)]]
circle 1700 270 160 [[Европа (спутник)]]
circle 390 1780 290 [[Ганимед (спутник)]]
circle 520 960 255 [[Каллисто (спутник)]]
circle 2680 898 180 [[Амза]]
circle 1770 1410 680 [[Адгьыл]]
desc bottom-left
</imagemap>
=== Галилеи иитәу амҩанызақәа рҷыдарақәа ===
Иупитер амҩаныза дуқәа зегьы еинааланы иҵәиуеит, насгьы еснагь Иупитер ахь ганкала иԥшуеит, апланета ду [[приливные силы|аӡхаларатә мчқәа]] рнырра абзоурала. Уи аамҭазы, Ганимед, Европа, Ио рыбжьара 4:2:1 ҳәа [[орбитальный резонанс|аорбиталтә резонанс]] ыҟоуп. Уи адагьы, Иупитер амҩанызақәа рыбжьара иҟоуп азакәанеизшәара: амҩаныза шаҟа апланета иацәыхараны иҟоу аҟара, убриаҟара уи аилаӷәӷәара еиҵоуп (Ио - 3.53 г/см3, Европа - 2.99 г/см3, Ганимед - 1.94 г/см3, Каллисто - 1.83 г/см3). Ари амҩанызаҿы иҟоу аӡы ахыԥхьаӡара иадҳәалоуп: Ио шамахамзар акгьы амаӡам, Европа 8% амоуп, Ганимеди Каллистои рыкапан абжа аҟынӡа рымоуп.<ref name="allplanets">{{cite web |url=http://www.allplanets.ru/solar_sistem/jupiter/jupiter_statya.htm |title=Планетные системы. Юпитер |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110302030625/http://www.allplanets.ru/solar_sistem/jupiter/jupiter_statya.htm |archive-date=2011-03-02 |url-status=dead }}</ref><ref name="солсис"/><ref name="съеденные спутники">{{статья |заглавие=Съеденные спутники, или упавшие звезды |ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/telegraph/cosmos/897/ |издание=Журнал «Вокруг света» |archive-date=2009-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091207201711/http://www.vokrugsveta.ru/telegraph/cosmos/897/ }}</ref><ref name="съеденные спутники" /><ref>{{cite web |url=http://freescince.narod.ru/ganimed/stat.html |url-status=dead |title=Ганимед|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080629034524/http://www.freescince.narod.ru/ganimed/stat.html |archive-date=2008-06-29 |lang=ru }}</ref>
=== Амҩаныза хәыҷқәа ===
Иаанхаз амҩанызақәа еиҳа ихәыҷуп, насгьы ииашам аформа змоу иҵаау ма иҟәаԥа-ҿаԥоу цәеижьқәоуп. Урҭ рыбжьара иҟоуп егьи аганахьала зхы рханы иҵәиуагьы. Иупитер амҩаныза хәыҷқәа рхыԥхьаӡара аҟнытә, [[Амальтея (спутник)|Амалтеа]] аҵарауаа даара аинтерес рызцәырнагоит: иҟоуп агәаанагара, уи аҩнуҵҟа иҟоуп ҳәа ажәытәӡатәи аамҭазы аҭыԥ змаз акатастрофа иахҟьаны иҟалаз аҭацәрақәа рсистема — аметеоритқәа ркаҳарақәа ирыхҟьаны Амалтеа хәҭа-хәҭала еиҟәшахеит, анаҩс аҩганктәи агравитациа аҵаҟа дырҩеигь еицылаз, аха уаҳагьы цәеижькны аҟалара злымшаз.<ref>{{cite web |url=http://www.grani.ru/Society/Science/m.16861.html |url-status=dead |title=Спутник Юпитера Амальтея после катастрофы превратился в груду камней |date=2002-12-12 |publisher=Новостной сайт Грани.ру |access-date=2010-10-05 |archive-date=2011-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110104110613/http://grani.ru/Society/Science/m.16861.html }}</ref>
[[Метида (спутник)|Метидеи]] [[Адрастея (спутник)|Адрастееи]] зегь реиҳа Иупитер иазааигәоу, 40, 20 км раҟара адиаметрқәа змоу мҩанызақәоуп. Урҭ Иупитер амацәаз хада аҵкар иқәланы 128 нызқь км арадиус змоу аорбитаҿы ицоит, 7 сааҭк рыла Иупитер иакәшоит, урҭ роуп зегь раасҭа иццаку Иупитер амҩанызақәа.<ref>{{Cite web |url=http://galspace.spb.ru/index47-3.html |title=Гигант Юпитер. Спутники Юпитера |access-date=2010-10-14 |archive-date=2010-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100804140645/http://galspace.spb.ru/index47-3.html |url-status=live }}</ref>
Иупитер амҩанызақәа рсистема зегьы адиаметр 24 млн км ыҟоуп. Уи анаҩсгьы, анкьаӡа Иупитер амҩанызақәа еиҳаны иаман ҳәа агәаанагара ыҟоуп, аха урҭ рҟынтәи жәпакы амч ду змоу агравитациа анырра абзоурала апланета иқәҳаит ҳәа.<ref name="астрономия сегодня" /><ref name="шведун-спутники"/>
=== Ашьҭахьҟа игьежьуа амҩанызақәа ===
Иупитер амҩанызақәа, рыхьӡқәа “е” ала инҵәо — [[Карме (спутник)|Карме]], [[Синопе (спутник)|Синопе]], [[Ананке (спутник)|Ананке]], [[Пасифе (спутник)|Пасифае]] уҳәа убас иҵегьы (шәахә. [[группа Ананке|Ананке агәыԥ]], [[группа Карме|Карме агәыԥ]], [[группа Пасифе|Пасифае агәыԥ]]) — апланета иакәшоит егьи ахырхарҭала ([[ретроградное движение|аретроградтә ныҟәара]]) насгьы, аҵарауаа ргәаанагарала, урҭ Иупитер иацҟамлеит, аха насшәа урҭ Иупитер иамҽханакит. Абри иеиԥшу аҟазшьақәа амоуп [[Нептун|Нептун]] амҩаныза [[Тритон (спутник)|Тритон]].<ref>{{cite web |url=http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=46&num=959 |title=Вращение Солнечной системы |publisher=Astrolab.ru |lang=ru |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101005210148/http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=46&num=959 |archive-date=2010-10-05 |url-status=dead }}</ref>
=== Аамҭалатәи амзақәа ===
Кометақәак Иупитер “аамҭалатәи амзақәа” роуп. Убас, ҷыдала, [[комета Кусиды — Мурамацу|акомета Кусида-Мурамацу]] 1949 шықәса инаркны 1962 шықәсанӡа Иупитер амҩанызас иҟан, уи аамҭа иалагӡаны ҩынтә апланета иакәшеит. Ари аобиект анаҩсгьы, еилкаауп апланета-гигант аамҭалатәи амзақәа, зегьы ианреиҵаха, иҵегьы 4.<ref name="временные луны">{{cite web |url=https://lenta.ru/news/2009/09/14/jupiter/ |title=Астрономы нашли сбежавшую от Юпитера луну |date=2009-09-14 |publisher=[[Lenta.ru]] |access-date=2010-10-07 |lang=ru |archive-date=2010-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100719155326/http://lenta.ru/news/2009/09/14/jupiter/ |url-status=live }}</ref><ref>{{статья |заглавие=Jupiter Captured Comet as Temporary Moon |ссылка=https://www.universetoday.com/40038/jupiter-captured-comet-as-temporary-moon/ |язык=en |издание=Universe Today |год=2009-09-13 |archive-date=2019-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405072910/https://www.universetoday.com/40038/jupiter-captured-comet-as-temporary-moon/ }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.membrana.ru/lenta/?9637 |title=Комета 12 лет была луной Юпитера |date=2009-09-15 |publisher=Мембрана.ру |access-date=2010-10-17 |archive-date=2010-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100131175643/http://www.membrana.ru/lenta/?9637 |url-status=dead }}</ref><ref name="временные луны"/>
=== Амацәазқәа ===
{{main|Иупитер амацәазқәа}}
<imagemap>
Image:Jupiter Rings ab.svg|thumb|300px|[[Кольца Юпитера|Иупитер амацәазқәа]] (асхема)
rect 473 453 1077 541 [[#Амацәаз хада]]
rect 93 775 780 958 [[#Адәахьтәи абызкаҭаҳатә мацәаз]]
rect 1065 733 1239 808 [[#Агало]]
rect 499 998 888 1150 [[Амальтея (спутник)]]
rect 1016 966 1393 1116 [[Адрастея (спутник)]]
rect 1630 1050 1929 1185 [[Метида (спутник)]]
rect 2028 1380 2251 1520 [[Фива (спутник)]]
desc bottom-left
</imagemap><!--2046x1533 -> 2560x1920 -->
Иупитер, 1979 шықәсазы “[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]” Иупитер ианаҩсуаз аамҭазы игәанаҭаз [[Кольца Юпитера|амацәаз ԥсыҽқәа]] амоуп. Амацәазқәа шыҟоу ала агәҩара иман 1960 шықәсазгьы асовет астроном [[Всехсвятский, Сергей Константинович|Сергеи Всехсвиатски]]: кометақәак рорбитақәа харатәи рҭыԥқәа рыҭҵаара шьаҭас иҟаҵаны, Всехсвиатски алкаа ҟеиҵеит урҭ акометақәа Иупитер амацәазқәа рҟынтәи иаазар ҟалап ҳәа, насгьы иҳәеит амацәаз шьақәгылеит ҳәа Иупитер амҩанызақәа рвулкантә усура абзоурала ( Ио аҟны авулканқәа ҩажәа шықәса рышьҭахь иаартхеит).<ref>{{cite web |url=http://galspace.spb.ru/index46-1.html |title=Гигант Юпитер. Космические характеристики|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101231074150/http://galspace.spb.ru/index46-1.html |archive-date=2010-12-31 |url-status=dead }}</ref><ref name="левитан" /><ref>{{статья |автор=Всехсвятский С.К. |заглавие=Кольцо комет и метеоритов вокруг Юпитера |издание=[[Природа (журнал)|Природа]] |год=1960 |номер=9 |страницы=87—88 |язык=ru |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]}}</ref><ref>{{статья |заглавие=В небесах — Юпитер. Царь планет и его семья |ссылка=http://www.vokrugsveta.com/S4/nebesa/jupiter.htm |издание=Вокруг света. Журнал виртуальных путешествий |archive-date=2011-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110105120247/http://www.vokrugsveta.com/S4/nebesa/jupiter.htm }}</ref><ref name="Cesevich">{{книга |автор=[[Цесевич, Владимир Платонович|Цесевич В.П.]] |заглавие=Что и как наблюдать на небе |год=1984 |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |страниц=304 |место=М. |издание=6-е изд }}</ref>{{rp|157}}
Амацәазқәа оптикала ипақәоуп, роптикатә жәпара ~10<sup>−6</sup> ыҟоуп, насгьы ахәҭаҷқәа ральбедо 1.5% заҵәык ауп. Аха уеизгьы урҭ рбара ҟалоит: 180 градус иазааигәоу афазатә кәакьқәа раан («алашара иаҿагылоу» ахәаԥшра), амацәазқәа ршеира 100-нтә раҟара еизҳауеит, насгьы Иупитер уахынлатәи аган алашьцара алашарамызхә ааннажьуам. Зынӡа амацәазқәа хԥа ыҟоуп: цәаҳәа хадак, «абызкаҭаҳатә» ҳәа изышьҭоу, насгьы гало.
[[Афаил:Кольца Юпитера - Rings of Jupiter.jpg|thumb|left|280px|“Галилео” иҭнахыз Иупитер амацәазқәа рфотосахьа, ииашоу иԥсаҟьоу алашараҿы иҟаҵаз]]{{Anchor|Амацәаз хада|Адәахьтәи абызкаҭаҳатә мацәаз|Агало}}
Амацәаз хада Иупитер агәҭантәи 122,500 инаркны 129,230 км рҟынӡа инеиуеит. Аҩныҵҟа, амацәаз хада тороидтәи агало ахь ииасуеит, адәахьала абызкаҭаҳатә иахькьысуеит. Аоптикатә диапазон аҿы иаҳбо ашәахәақәа ишиашоу рыԥсаҟьара амикронтә шәагаа змоу асабатә хәҭаҷқәа ирҷыдаҟазшьоуп. Аха Иупитер азааигәара иҟоу асаба амч ду змоу игравитациатәым аԥырхагақәа ирықәшәоит, убри аҟнытә асаба арыцқәа рыԥсы ҭоуп 10<sup>3±1</sup>шықәса. Уи иаанагоит урҭ асаба арыцқәа рхыҵхырҭа ыҟазароуп ҳәа. Ацәаҳәа хада аҩнуҵҟа иҟоу ҩ-мҩарныза хәыҷқәак — [[Метида (спутник)|Метидеи]] [[Адрастея (спутник)|Адрастеаи]] — абас еиԥш иҟоу ахыҵхырҭақәа рроль азы ианаалоит. [[метеороиды|Аметеороидқәа]] ианрынҟьо, урҭ амикрохәҭаҷқәа ргәыԥ дырҿиоит, анаҩс урҭ Иупитер иаакәыршаны аорбитаҿы ирылаҵәоит. Абызкаҭаҳатә мацәаз ахылаԥшрақәа иаадырԥшит [[Фива (спутник)|Фивеи]] [[Амальтея (спутник)|Амалтееи]] рорбитақәа рҟынтәи иааз хазы игоу аматериа амаҟақәа. Арҭ амаҟақәа реиҿкаашьа азодиактә сабатә комплексқәа реиҿкаашьа угәаланаршәоит.<ref name="динамика" />
=== Троиатәи астероидқәа ===
{{Main|Троиатәи астероидқәа}}
[[Афаил:InnerSolarSystem ru.png|thumb|left|280px|Астероидтә маҟа хада (ашкәакәа) иара убас Иупитер Троиатәи астероидқәа (ашьацԥштәы)]]
Троиатәи астероидқәа — Иупитер [[точки Лагранжа|Лагранж иҭыԥқәа]] L<sub>4</sub>, L<sub>5</sub> ррегион аҿы иҟоу астероидқәа ргәыԥ ауп. Астероидқәеи Иупитери 1:1 [[резонанс|арезонанс]] рымоуп, насгьы уи иацны орбита Амра иакәшоит. Убри аан, ишаԥу еиԥш L<sub>4</sub> аҭыԥ азааигәара иҟоу аобъектқәа абырзен фырхацәа рыхьӡқәа рхырҵоит, L<sub>5</sub> азааигәара иҟоу —троиатәи афырхацәа рыхьӡқәа рхырҵоит. 2010 шықәса рашәарамзанӡа 1583 цыра ус еиԥш иҟоу аобиктқәа аартын.<ref>{{статья |автор=Marzari, F.; Scholl, H.; Murray C.; Lagerkvist C. |заглавие=Origin and Evolution of Trojan Asteroids |ссылка=http://www.lpi.usra.edu/books/AsteroidsIII/pdf/3007.pdf |язык=en |место=Tucson, Arizona |издательство=University of Arizona Press |год=2002 |страницы=725—738 |archive-date=2011-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606010204/http://www.lpi.usra.edu/books/AsteroidsIII/pdf/3007.pdf }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/JupiterTrojans.html |title=List of Jupiter Trojans|lang=en |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110126035021/http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/JupiterTrojans.html |archive-date=2011-01-26 |url-status=dead }}</ref>
Троиаа рхылҵшьҭра ҳаилзыркаауа ҩ-теориак ыҟоуп. Актәи ишаҳәо ала, урҭ Иупитер ашьақәгылара аҵыхәтәантәи аетапаҿы иҟалеит (аккрециа авариант хшыҩзышьҭра азуп). Аматериа иацны, [[Планетозималь|апланетозималқәа]] аанкылан, урҭ рҿгьы аккрециа цон, насгьы амеханизм алҵшәа ахьамаз азы, урҭ рыбжакы агравитациатә цәҟьа иаҿашәеит. Ари атеориа аԥсыҽрақәа: абри аҩыза амҩала иҟалаз аобъектқәа рхыԥхьаӡара ԥшь-еишьҭагылак рыла еиҳауп, иаҳбо аҵкыс, насгьы урҭ рорбитатә наара акырӡа еиҳауп.<ref>{{статья |автор=F. Marzari,H. Scholl,C. Murray, C. Lagerkvist. |заглавие=Origin and Evolution of Trojan Asteroids |ссылка=http://www.lpi.usra.edu/books/AsteroidsIII/pdf/3007.pdf |archive-date=2011-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606010204/http://www.lpi.usra.edu/books/AsteroidsIII/pdf/3007.pdf }}</ref>
Аҩбатәи атеориа — адинамикатә. Амратә система ашьақәгылара ашьҭахь 300-500 млн шықәса рышьҭахь, Иупитери Сатурни 1:2 резонанс иахысит. Уи иахҟьаны аорбитақәа реиҭеиҿкаара ҟалеит: Нептун, Плутон, Сатурн рорбита арадиус еиздырҳаит, Иупитер иагнархеит. Уи [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] агравитациатә ҭышәынтәалара ианырит, насгьы уа инхоз астероидқәак Иупитер аорбитахь ииасит. Уи аамҭазы, аханатәтәи троиаа зегьы, иҟаӡазаргьы, ихырбгалахеит.<ref>{{Cite web |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0712.0553L |title=Origin of the structure of the Kuiper belt during a dynamical instability in the … |access-date=2010-10-19 |archive-date=2016-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603195823/http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0712.0553L |url-status=live }}</ref>
Троиаа анаҩстәи рԥеиԥш еилкааӡам. Иупитери Сатурни ррезонанс ԥсыҽқәа жәпакы урҭ еиԥхьытта идәықәнаҵоит, аха ари еиԥхьыттоу аныҟәара амч зеиԥшрахо, насгьы уажәтәи рорбита иалцахоу-иалцамхоу ҳәа аҳәара уадаҩуп. Уи адагьы, маҷ-маҷ троиаа рхыԥхьаӡара армаҷуеит дара-дара реидысларақәагьы. Цыԥҵәахақәак мҩанызақәахарц рылшоит, цыԥҵәахақәак — икометақәахарц.<ref>{{Cite web |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005CeMDA..92...53R |title=The Observed Trojans and the Global Dynamics Around The Lagrangian Points of the … |access-date=2010-10-19 |archive-date=2019-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604145225/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005CeMDA..92...53R |url-status=live }}</ref>
== Ажәҩантә цәеижьқәеи Иупитери реиҿасрақәа ==
[[Афаил:Comet Shoemaker-Levy 9 Approaching Jupiter in 1994.jpg|мини|Амозаика ҟаҵоуп ателескоп “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]” асахьақәа рыла 1994 шықәса, лаҵарамза 18 рзы]]
=== Акомета Шоумеикерцәа-Леви ===
[[Афаил:Jupitersatelliteimpact.jpg|thumb|200px|Акомета Шоумейкерцәа-Леви аԥҽыхақәа руак аҟынтәи ашьҭа, “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]” ателескоп ала иҭыху, 1994 шықәса, ԥхынгәымза.<ref name="apod">{{cite web |author= H. Hammel (MIT)|author2= WFPC2|author3=HST|author4=NASA |url= https://apod.nasa.gov/apod/ap980728.html |title= Impact on Jupiter |publisher= Astronomy Picture of the Day |lang= en |archive-date= 2019-09-03 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190903233046/https://apod.nasa.gov/apod/ap980728.html |url-status= live }}</ref>]]
{{Main|Акомета Шоумейкерцәа-Леви 9}}
1992 шықәса ԥхынгәымзазы Иупитер [[комета|акомета]] азааигәахеит. Уи аԥсҭҳәақәа хыхьтәи рҳәаа аҟынтәи 15 нызқь километра раҟара хара ииасит, насгьы апланета ду агравитациатә нырра ӷәӷәа иахҟьаны уи [[Ядро кометы|агәыцә]] 21 хәҭа рыла еиҟәнажәеит, здиаметр 2 км рҟынӡа ыҟаз. Ари акометатә ҳәыԥкра [[Паломарская обсерватория|Маунт-Паломар аобсерваториаҿы]] игәарҭеит хаҵеи-ԥҳәыси [[Шумейкер, Кэролин|Керолини]] [[Шумейкер, Юджин|Иуџьини]] Шоумекерқәеи, астроном-абзиабаҩ Девид Левии. 1994 шықәсазы, анаҩстәи Иупитер азааигәахараан, акомета аԥҽыхақәа зегьы кырӡа иццакны — секундкахь 64 километра раҟара — апланета атмосфера иаахеит. Ари акосмостә катаклизм дуӡӡа Адгьыл аҟынтәи еиԥш, акосмостә хархәагақәа рылагьы игәаҭан, ҷыдала, акосмостә телескоп “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]”, [[International Ultraviolet Explorer|IUE амҩаныза]], апланетабжьаратәи акосмостә станциа “[[Галилео (КА)|Галилео]]” рыцхыраарала. Агәыцәқәа ркаҳара иацын аспектртә диапазон ду аҿы ашәахәақәа рыԥжәара, арчқәа рҭыҵра, насгьы ақәра ду змоу аԥшаҵәиқәа рышьақәгылара, Иупитер арадиациатә маҟақәа рыԥсаххара, аурорақәа рцәырҵра, насгьы [[Ио (спутник)#Взаимодействие с магнитосферой Юпитера|Ио аплазматә тор]] аҵыхәтәантәи аультрафиолеттә диапазонаҿ ашеира аԥсыҽхара.<ref name="nasa-jupiter"/><ref>''Фортов В. Е., Гнедин Ю. Н., Иванов М. Ф., Ивлев А. В., Клумов Б. А.'' «[https://ufn.ru/ru/articles/1996/4/c/ Столкновение кометы Шумейкеров — Леви 9 с Юпитером: Что мы увидели] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190405054554/https://ufn.ru/ru/articles/1996/4/c/ |date=2019-04-05 }}» УФН 166 391—422 (1996)</ref>
=== Егьырҭ аҭаҳарақәа ===
[[Афаил:Jupiter impact jul2009.jpg|thumb|left|250px|Иупитер Аладатәи аполиус азааигәара иҟоу ашәыта, аинфраҟаԥшьтә телескоп, [[Гавайи|Гаваи]], [[Обсерватория Мауна-Кеа|Мауна-Кеа аобсерваториаҿы]], 2009 шықәса ԥхынгәымза 20]]
2009 шықәса ԥхынгәымза 19 рзы хыхь зыӡбахә ҳәаз астроном-абзиабаҩ Ентони Уесли ({{lang-en|Anthony Wesley}}) Иупитер Аладатәи аполиус азааигәара [[падение на Юпитер небесного тела (2009)|шәыта лашьцак]] гәеиҭеит. Уи аԥшаара ԥыҭрак ашьҭахь ишьақәдырӷәӷәеит [[Гавайи|Гаваи]] иҟоу [[Обсерватория Кек|Кек ихьӡ зху аобсерваториаҿы]]. Ирҳаз адыррақәа ранализ ишаанарԥшыз ала, Иупитер атмосфера иҭаҳаз ацәеижь ахаҳәтә астероид акәызҭгьы ҟаларын.<ref name="jpl_Indicate_Object_en">{{cite web |author= Carolina Martinez. |url= http://jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2009-112 |title= New NASA Images Indicate Object Hits Jupiter |format= |website= |publisher= Jet Propulsion Laboratory, Pasadena, Calif |access-date= 2009-07-23 |lang= en|archive-url= https://web.archive.org/web/20090722214223/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2009-112 |archive-date= 2009-07-22 |url-status= dead }}</ref><ref name="jpl_Indicate_Object_ru">{{cite web |author= |url= https://starmission.ru/blog/planetary_system/60.html |title= Пятно на Юпитере подтвердило НАСА |website= |publisher= |access-date= 2009-07-23 |lang= ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20090724025704/http://www.starmission.ru/blog/planetary_system/60.html |archive-date = 2009-07-24 |url-status= dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2011-028 |title=Asteroids Ahoy! Jupiter Scar Likely from Rocky Body |access-date=2019-12-02 |archive-date=2021-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210223182018/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2011-028 |url-status=live }}</ref>
2010 шықәса рашәарамза 3, асааҭ 20:31 рзы [[Всемирное координированное время|UTC]] ала, ҩыџьа ихьыԥшым ахылаԥшыҩцәа — Ентони Уеслии ({{lang-en|Anthony Wesley}}, Австралиа) Кристофер Гои ({{lang-en|Christopher Go}}, Филиппинқәа) — Иупитер атмосфера ахыхь ацәывҵҷҷаара асахьа ҭырхит, уи, иҟалап, уаанӡа Иупитер аҟны идырмыз ацәеижь ҿыц акаҳара акәызҭгьы. Ари ахҭыс ашьҭахь уахыки-ҽнаки анҵы, Иупитер атмосфераҿы аҭыԥ лашьца ҿыцқәа ԥшаамызт. Иаразнак ахылаԥшрақәа мҩаԥган Гаваитәи адгьылбжьахақәа иреиҳау аинструментқәа (Gemini, Keck, IRTF) рҿы, насгьы акосмостә телескоп “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]” аҿы ахылаԥшрақәа рымҩаԥгара азԥхьагәаҭан. 2010 шықәса рашәарамза 16 рзы, [[НАСА|НАСА]] апресс-дырраҭара ҭнажьит, 2010 шықәса рашәарамза 7 рзы акосмостә телескоп “Хаббл” иҭнахыз асахьақәа рҿы Иупитер атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҟны акаҳара ашьҭақәа шыԥшаамыз атәы зҳәоз.<ref>{{cite web |url=http://www.spaceweather.com/archive.php?view=1&day=05&month=06&year=2010 |title=JUPITER IMPACT!|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607015437/http://www.spaceweather.com/archive.php?view=1&day=05&month=06&year=2010 |archive-date=2011-06-07 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://jupiter.samba.org/jupiter/20100603-203129-impact/index.html |title=Jupiter Impact on June 3 2010 |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607033125/http://jupiter.samba.org/jupiter/20100603-203129-impact/index.html |archive-date=2010-06-07 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://planetary.org/blog/article/00002524/ |title=The June 3 Jupiter Impact: 22 hours later |publisher=The [[Planetary Society]] |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009110621/http://www.planetary.org/blog/article/00002524/ |archive-date=2010-10-09 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://planetary.org/blog/article/00002521/ |title=A NEW! Impact on Jupiter |publisher=The [[Planetary Society]] |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100913084835/http://www.planetary.org/blog/article/00002521 |archive-date=2010-09-13 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://planetary.org/blog/article/00002522/ |title=Confirmation of the Jupiter impact from Christopher Go |publisher=The [[Planetary Society]] |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808055248/http://www.planetary.org/blog/article/00002522/ |archive-date=2010-08-08 |url-status=dead }}</ref><ref name="jpl_impact">{{cite web |author= |url= https://lenta.ru/news/2010/06/04/hit/ |title= В Юпитер врезалось неизвестное небесное тело |format= |website= |publisher=[[Lenta.ru]] |access-date= 2010-06-04 |lang= ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20100606054052/http://lenta.ru/news/2010/06/04/hit/ |archive-date= 2010-06-06 |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2010/11jun_missingdebris/ |title=Jupiter Impact: Mystery of the Missing Debris |publisher=NASA Science. Science News |lang=en |access-date=2010-10-05 |archive-date=2010-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100925042702/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2010/11jun_missingdebris/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/meteor-jupiter.html |title=Mysterious Flash on Jupiter Left No Debris Cloud |lang=en |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109005306/http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/meteor-jupiter.html |archive-date=2010-11-09 |url-status=dead }}</ref>
2010 шықәса нанҳәамза 20, асааҭ 18:21:56 рзы UTC ала, Иупитер аԥсҭҳәақәа рхыхь амцабз ҟалеит, уи [[Кумамото (префектура)|Кумамото]] апрефектура аҟынтәи Иапониатәи астроном-абзиабаҩ Масаиуки Татикава иҟаиҵаз авидеонҵамҭаҿы игәеиҭеит. Ари ахҭыс анрылаҳәаха адырҩаҽны, Токиотәи астрономиа абзиабаҩ, ихьыԥшым ахылаԥшҩы Аоки Каӡуо иҟынтәи ашьақәырӷәӷәара ԥшаахеит. Иҟалап, уи астероид ма акомета апланета дуӡӡа атмосфера ианҭаҳаз акәзар.<ref>{{cite web|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=387364&cid=1|title=Астроном-любитель заснял столкновение небесного тела с Юпитером|access-date=2010-10-05|archive-date=2010-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20100822204312/http://www.vesti.ru/doc.html?id=387364&cid=1|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |author= |url= https://www.onenewspage.com/news/Science/20100822/14285703/Jupiter-lights-up-on-apparent-contact-with-astral.htm |title= Jupiter lights up on apparent contact with astral body |format= |website= |publisher= One News Page |access-date= 2010-08-22 |lang= en|archive-url= https://www.webcitation.org/60qD4OywW?url=http://www.onenewspage.com/news/Science/20100822/14285703/Jupiter-lights-up-on-apparent-contact-with-astral.htm |archive-date= 2011-08-10 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |first= Kelly |last= Beatty |title= Another Flash on Jupiter! |url= https://www.skyandtelescope.com/observing/home/101264994.html |website= |publisher= SkyandTelescope.com — Homepage Observing |date= 2010-08-22 |lang= en |access-date= 2010-09-20 |archive-date= 2010-08-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100826072538/http://www.skyandtelescope.com/observing/home/101264994.html |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://alpo-j.asahikawa-med.ac.jp/kk10/j100820r.htm |title=Первое сообщение о вспышке на Юпитере 20 августа 2010 года |access-date=2010-10-05 |archive-date=2011-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811181059/http://alpo-j.asahikawa-med.ac.jp/kk10/j100820r.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogs.yahoo.co.jp/schmidt_1954/32259464.html |title=Подтверждение вспышки 20 августа 2010 года |lang=ja |access-date=2010-10-05 |archive-date=2010-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827002258/http://blogs.yahoo.co.jp/schmidt_1954/32259464.html |url-status=live }}</ref>
2016 шықәса хәажәкырамза 17 рзы, астроном-абзиабаҩ Геррит Кернбауер 20 сантиметртәи ателескоп ала Иупитери акосмостә обиекти (иҟалап акомета) реидыслара афотосахьақәа ҭихит. Астрономцәа ргәаанагарала, аидыслара иахҟьаны 12,5 мегатонна атротил иаҟароу амчхара дуӡӡа ҭыҵит.<ref>{{cite web |url=https://naked-science.ru/article/sci/udalos-snyat-stolknovenie-neiz |title=Удалось снять столкновение неизвестного объекта с Юпитером |publisher=naked-science.ru |access-date=2016-03-30 |archive-date=2016-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402055055/http://naked-science.ru/article/sci/udalos-snyat-stolknovenie-neiz |url-status=live }}</ref>
2021 шықәса цәыббрамза 13 рзы астрономцәа-абзиабаҩцәа Иупитери еилкаам аобиекти реидыслара аамҭа ҭарҩит. Ахылаԥшҩцәа, апланета амҩаныза Ио агага уи ахҟьа иқәланы ацара ианахәаԥшуаз аамҭазы ацәывҵҷҷаара ду гәарҭеит. Афотосахьақәа рҭыхра рылшеит Германиантәи астрономцәа Харальд Палескеи (Harald Paleske), бразилиатәи Хосе Луис Переиреи (José Luis Pereira), афранцыз Жан-Поль Арнои (Jean-Paul Arnould). Идырым аобиект шә-метрак рҟынӡа ашәагаа змоу астероид акәзар ауеит, мамзаргьы акомета агәыцә хәыҷы.<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.sciencealert.com/something-large-just-smacked-into-jupiter|title=Something Large Just Smashed Into Jupiter|author=Michelle Starr|website=ScienceAlert|access-date=2021-09-18|archive-date=2021-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917220548/https://www.sciencealert.com/something-large-just-smacked-into-jupiter|url-status=live}}</ref>
== Аҵара ахьӡи аҭоурыхи ==
[[Афаил:Jupiter and Juno - Hendrik Goltzius.jpg|thumb|right|200px|[[Юпитер (мифология)|Иупитер]]и [[Юнона|Иунонеи]]. Автор — [[Хендрик Гольциус|Хендрик Гольциус]] (1558-1617)]]
=== Ажәытәтәи акультурақәа рҿы ===
Месопотамиатәи акультураҿы апланета Мулу-баббар/Мулубаббар ҳәа иашьҭан (sum. MUL2.BABBAR, akk. kakkabu peṣû), даҽакала иуҳәозар, “аеҵәа шкәакәа”. Вавилонаа раԥхьаӡакәны Иупитер иубарҭоу аныҟәара аилыркааратә теориа еиқәдыршәеит, насгьы уи апланета анцәа [[Мардук|Мардук]] идырҳәалеит. Иуԥылоит ахьӡшьара [[Бэл|Бел]] иазку азгәаҭақәа.<ref name="автоссылка5">{{книга |автор=Куртик Г. Е. |заглавие=Звёздное небо Древней Месопотамии |место=СПб. |издательство=Алетейя |год=2007 |страницы=350 }}</ref><ref>Альберт Олмстед. История персидской империи. Глава: Религия и календарь. [https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=%22Кайману%22+вавилон&source=bl&ots=noq16Ri0Ky&sig=ACfU3U1LZ0YbPV3CCazewu1XJHrKewLVfA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjppMfsop7kAhUoxosKHQ3xBCgQ6AEwD3oECAgQAQ#v=onepage&q=%22Кайману%22%20вавилон&f=false ссылка на текст]</ref><ref>{{книга |автор=Ван-дер-Варден Б. |заглавие=Пробуждающаяся наука II. Рождение астрономии |место=М. |издательство=Наука |год=1991 |страницы=263—275 }}</ref><ref>{{книга |автор=Ван-дер-Варден Б. |заглавие=Пробуждающаяся наука II. Рождение астрономии |место=М. |издательство=Наука |год=1991 |страницы=195 }}</ref><ref>Симпосий, {{cite web |url=http://simposium.ru/ru/node/2332 |url-status=dead |title=Вавилония |access-date=2019-08-26 |archive-date=2019-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190826194945/http://simposium.ru/ru/node/2332 }}</ref>
Аеллинцәа уи [[Фаэтон (мифология)|Φαέθων]] (Phaethon) ҳәа иашьҭан — “илашо, ишәахәарку”, иара убасгьы Διὸς ὁ ἀστήρ - “[[Зевс|Зевс]] иеҵәа”.<ref name="ciceron">''[[Цицерон]].'' [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#052 О природе богов II 52] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190807143750/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#052 |date=2019-08-07 }}: <blockquote>А ниже этой, ближе к Земле, движется звезда Юпитера, которую называют Φαέθων, тот же круг двенадцати созвездий Зодиака она проходит за двенадцать лет и на своем пути меняет свое движение так же, как звезда Сатурна.</blockquote></ref><ref>{{Cite web |url=https://chrdk.ru/other/naming_planets |title=Вадим Куликов. Астрономический нейминг: планеты |access-date=2019-08-03 |archive-date=2019-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803175024/https://chrdk.ru/other/naming_planets |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://ptolemaeus.badw.de/glossary/21/%E1%BD%81%20%CF%84%CE%BF%E1%BF%A6%20%CE%94%CE%B9%E1%BD%B8%CF%82%20%E1%BC%80%CF%83%CF%84%CE%AE%CF%81 |title=ὁ τοῦ Διὸς ἀστήρ ‘Jupiter’ |publisher=Ptolemaeus Arabus et Latinus (PAL) |access-date=2019-07-28 |archive-date=2020-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803123359/https://ptolemaeus.badw.de/glossary/21/%E1%BD%81%20%CF%84%CE%BF%E1%BF%A6%20%CE%94%CE%B9%E1%BD%B8%CF%82%20%E1%BC%80%CF%83%CF%84%CE%AE%CF%81 |url-status=live }}</ref><ref>Аристотель. Сочинения в 4-х томах, том 3, с.454 [https://books.google.ru/books?id=_x7_AgAAQBAJ&pg=PA454&lpg=PA454&dq=%22звезда+Зевса%22&source=bl&ots=L16lLSxF7F&sig=ACfU3U0Qa8Yoe4h6oUmkq_YW9Sgbb1xaTQ&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjWwYmHkJ7kAhXQlYsKHf34DB4Q6AEwDXoECAkQAQ#v=onepage&q=%22звезда%20Зевса%22&f=false ссылка]</ref><ref>по А. В. Кириченко, К. А. Тананушко, ДРЕВНЕГРЕЧЕСКИЙ ЯЗЫК, Минск : Изд-во Минской духовной академии, 2017. с76, Διός (Дия) — форма родительного падежа от Ζεύς (Зевс). Что однако противоречит статье [[wikt:en:Ζεύς|Ζεύς]], сообщающей что Δεύς (Deús) — альтернативная форма имени Зевса, свойственная Лаконии.</ref>
[[Псевдо-Гигин|Гигин]] (А.И. Рубан иеиҭагаҿы) уи Иупитер аеҵәа ҳәа, мамзаргьы Фаинон ҳәа ахьӡиҵоит.<ref>Гигин. [https://platona.net/load/knigi_po_filosofii/istorija_antichnaja/gigin_astronomija_1997/7-1-0-3734 Астрономия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190728221459/https://platona.net/load/knigi_po_filosofii/istorija_antichnaja/gigin_astronomija_1997/7-1-0-3734 |date=2019-07-28 }} [https://proza.ru/2012/02/03/381 II 42] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190728221532/https://proza.ru/2012/02/03/381 |date=2019-07-28 }}, 1 <blockquote>ПЛАНЕТЫ 42. 1. Нам осталось рассказать о пяти звездах, которые многие называют <блуждающими>, греки же — планетами. Одна из них — звезда Юпитера, именуемая Файнон. По словам Гераклида Понтийского, в те времена, когда Прометей создавал людей, он наделил его несравненной со всеми прочими телесной красотой. Когда он задумал скрыть его и не отпускать, как всех других, Купидон известил о том Юпитера. После чего Меркурий, посланный к Файнону, убедил его явиться к Юпитеру и обрести бессмертие. Поэтому он был помещен среди звезд.</blockquote></ref>
Римаа ари апланета рынцәахәы [[Юпитер (мифология)|Иупитер]] иаҳаҭыр азы ахьӡ арҭеит.<ref name="astro-websib" />
Иупитер аныҟәара 12-шықәсатәи ацикл инарҭбааны ахҳәаа ҟарҵеит [[Китаи|Китаитәи]] астрономцәа, урҭ апланета Суи-син ("Ашықәс Аеҵәа") ҳәа ахьӡырҵеит.<ref>{{книга |автор=[[Сыма Цянь]] |заглавие=Исторические записки («Ши цзи»). В 9 т |место=М. |издательство=Наука |год=1986 |том=4 |страницы=121—125 }}</ref>
[[Инки|Инкаа]] Иупитер иахьӡырҵеит qu. Pirwa — «аҵәахырҭа», уи иаанарԥшыр алшоит инкаа Галилеи имҩанызақәа шлаԥшықәырҵахьаз (еиҿшәырԥш [[Плеяды (звёздное скопление)|Qullqa]], аҵәахырҭа, аизгарҭа).<ref>Exsul immeritus blas valera populo suo e historia et rudimenta linguae piruanorum. Indios, gesuiti e spagnoli in due documenti segreti sul Perù del XVII secolo. A cura di L. Laurencich Minelli. Bologna, 2007</ref>
=== XVII-тәи ашәышықәса: Галилеи, Кассини, Риомер ===
XVII-тәи ашәышықәса алагамҭазы, [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] ихаҭа иаԥиҵаз ателескоп ала Иупитер ҭиҵаауан, насгьы апланета иреиҳаӡоу амҩанызақәа ԥшьба ааиртит. 1660-тәи ашықәсқәа рзы, [[Кассини, Джованни Доменико|Џьованни Кассини]] агигант "ахҟьаҿы" ашәытақәеи аӷазқәеи ибеит. 1671 шықәсазы, Иупитер амҩанызақәа рымшмышәлақәа данрыхәаԥшуаз, Даниатәи астроном [[Рёмер, Оле Кристенсен|Оле Риомер]] игәеиҭеит амҩанызақәа рҭыԥқәа иԥхьаӡаз апараметрқәа ишрықәымшәоз, насгьы ацәхьаҵра амҽхак Адгьыл аҟынтәи абжьаӡара ишадҳәалоу. Абарҭ ахылаԥшрақәа рышьаҭала, Риомер [[скорость света|алашара аццакра]] ҵыхәаԥҵәара амоуп ҳәа азыӡбаны уи ашәагаа 215,000 км/с ҳәа ишьақәиргылеит (иахьатәи арбага 299,792.458 км/с).<ref>{{cite web |url=http://astrolab.ru/cgi-bin/print.cgi?s=manager&id=18&num=901 |title=Парижская обсерватория и проблема определения долгот (часть 2) |publisher=Astrolab |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111118163534/http://astrolab.ru/cgi-bin/print.cgi?s=manager&id=18&num=901 |archive-date=2011-11-18 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.femto.com.ua/articles/part_2/3693.html |title=Скорость света — Физическая энциклопедия |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090714142909/http://www.femto.com.ua/articles/part_2/3693.html |archive-date=2009-07-14 |url-status=dead }}</ref>
=== Иахьатәи ахылаԥшрақәа ===
XX-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжа инаркны, Иупитер аҭҵаарақәа мҩаԥысуеит адгьыл аҿы иҟоу ателескопқәа рыла еиԥш(арадиотелескопқәагьы уахь иналаҵаны), акосмостә ателескопқәа — “Хаббли” азондқәа жәпаки рыцхырааралагьы.<ref>{{cite web |url=http://www.prao.ru/History/history_2.html |title=Пущинская радиоастрономическая обсерватория |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100721002753/http://www.prao.ru/History/history_2.html |archive-date=2010-07-21 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://radiojove.gsfc.nasa.gov/|title=NASA's RadioJOVE Project: Home Page |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101003143355/http://radiojove.gsfc.nasa.gov/ |archive-date=2010-10-03 |url-status=dead }}</ref><ref name="astro-websib"/><ref name="юпитер-молнии-вокруг-света"/>
== Акосмостә ӷбақәа рыла аҭҵаара ==
{{Main|Апланетабжьаратәи азондқәа рыла Иупитер аҭҵаара}}
=== Акосмостә зондқәа ===
<center><gallery perrow="3" widths="250px" heights="250px">
Pioneer 10 Construction.jpg|Акосмостә аппарат “[[Пионер-10|Пионер-10]]”, 1971 шықәса, ԥхынҷкәынмза 20
Voyager.jpg|Акосмостә аппарат “[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]”, 1979 шықәса, цәыббрамза 1
Galileo Preparations - GPN-2000-000672.jpg|Акосмостә аппарат “[[Галилео (КА)|Галилео]]”, 1989 шықәса, нанҳәамза 3
Parts of Ulysses.jpg|Акосмостә аппарат “[[Улисс (КА)|Улисс]]”, адәықәҵаара - {{date|6|10|1990}}
Cassini assembly.jpg|Акосмостә аппарат “[[Кассини (КА)|Кассини]]”, 1997 шықәса, ԥхынҷкәынмза 18
New Horizons 1.jpg|Акосмостә аппарат "[[Новые горизонты|Агоризонт ҿыцқәа]]", 2005 шықәса, абҵарамза 4
</gallery></center>
Иупитер ҭырҵааауан Америкатәи [[НАСА|НАСА]] аппаратқәа мацара рыла. 1980-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, 1990-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы, Амреи Иупитери рыҭҵааразы Асоветтә автоматикатә космостә станциа “[[Циолковский (АМС)|Циолковски]]” апроект шьҭыхын, 1990-тәи ашықәсқәа рзы здәықәҵара азԥхьагәаҭаз, аха [[СССР|СССР]] [[Асовет Еидгыла аилабгара|ахыбгалара]] иахҟьаны анагӡара змоуз.
1973, 1974 шықәсқәа рзы “[[Пионер-10|Пионер-10]]”, “[[Пионер-11|Пионер-11]]”, 132 нызқь километреи 43 нызқь км. абжьаӡараҿы (аԥсҭҳәақәа рҟынтәи) Иупитер иаҩсит. Аппаратқәа апланетеи Галилеи имҩанызақәеи рсахьақәа шәкыла иаарышьҭит (уамак зхаҭабзиара ҳаракымыз), раԥхьаӡа акәны Иупитер амҳалдызтә ҭыԥи амҳалдызасфереи рпараметр хадақәа ршәеит, иара убасгьы Иупитер амҩаныза — Ио акапани ашәагаақәеи еилыркааит. Иара убас, аппарат “Пионер-10” Иупитер ианахыԥраауаз аамҭазы, уи иақәыргылаз аиқәыршәагақәа рыцхыраарала, Иупитер адәахьтәи акосмос ахь иҭнажьуа амчхара амҽхак, уи Амра аҟынтәи иоуа амчхара амҽхак аасҭа ишеиҳау аилкаара алыршахеит.<ref name="astro-websib"/><ref name="astro-websib"/><ref name="Вокруг Света"/><ref name="astro-websib"/>
[[Афаил:Jupiter gany.jpg|thumb|left|200px|1979 шықәса ажьырныҳәамза 24 рзы “[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]” ала 40 миллион километра абжьаӡара аҟынтәи иҭыхыз Иупитер афотосахьа.]]
1979 шықәсазы, «[[Вояджер (программа)|Воиаџерқәа]]» Иупитер азааигәара ииаҟьеит (207 нызқь км, 570 нызқь км рыбжьаӡараҿы). Раԥхьаӡакәны апланетеи уи амҩанызақәеи рсахьақәа еилыкка иҟаҵан (зегьы ааидкыланы 33 нызқь рҟынӡа афотосахьақәа аашьҭын), [[кольца Юпитера|Иупитер амацәазқәа]] аарԥшын; аппаратқәа иара убас егьырҭ акрызҵазкуа адыррақәагьы рацәаны иаарышьҭит, атмосфера ахимиатә еилазаашьа иазку адыррақәа, амагнитосфера иазку адыррақәа уаахь иналаҵаны, уҳәа убас иҵегьы; иара убасгьы атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рыԥхарра иазку адыррақәа рҳан («Воиаџьер-1» ала).<ref name="shvedun"/><ref name="Вокруг Света"/><ref>{{статья|автор=Atreya, S. K.; Donahue, T. M.; Festou, M.|заглавие=Jupiter: Structure and Composition of the Upper Atmosphere|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-data_query?bibcode=1981ApJ...247L..43A&db_key=AST&link_type=ARTICLE|язык=en|тип=статья|издательство=The American Astronomical Society|год=1981|выпуск=247|страницы=43—47|doi=10.1086/183586|издание=[[The Astrophysical Journal]]}}</ref>
1992 шықәсазы «[[Улисс (КА)|Улисс]]» 900 нызқь километра абжьаӡарала апланета иавсны ицеит. Аиқәыршәага Иупитер амагнитосфера ашәарақәа мҩаԥнагеит («Улисс» Амра аҭҵааразы иҟаҵоуп, насгьы акамерақәа амам).
[[Афаил:Europa Jupiter System Mission artist concept.jpg|thumb|225px|[[Europa Jupiter System Mission|Europa Jupiter System Mission]] Иупитер аҵакыраҿы амиссиа, асахьаҭыхҩы ихаҿы ишааиуа (2020-тәи ашықәсқәа ирылагӡаны иазԥхьагәаҭоуп)]]
1995 шықәса инаркны 2003 шықәсанӡа «[[Галилео (КА)|Галилео]]» Иупитер аорбитаҿы иҟан. Ари амиссиа абзоурала ирацәаӡаны адырра ҿыцқәа рҳахеит. Ҷыдала, илбаауа ааппарат раԥхьаӡакәны арчытә планета атмосфера ҩнуҵҟала иҭнаҵааит. Хыԥхьаӡара рацәала зхаҭабзиара ҳараку асахьақәеи егьырҭ ашәарақәеи ирыбзоураны Иупитер атмосфератә процессқәа рдинамика инарҭбааны аҭҵаара, иара убасгьы уи амҩанызақәа ирызкны аартра ҿыцқәа рыҟаҵара алыршахеит. 1994 шықәсазы «Галилео» рхы иархәаны, аҵарауаа ирылшеит акомета [[D/1993 F2 (Шумейкеров — Леви)|Шумеикерцәа-Леви 9]] аԥҽыхақәа Иупитер ишықәҳаз ахылаԥшра. «Галилео» антенна хада шымаатызгьы (уи иахҟьаны иаараны иҟаз адыррақәа рҟнытә 1% мацара роуп иааз), уеизгьы, амиссиа ахықәкы хадақәа нагӡахеит.<ref name="astro-websib"/><ref name="галактика"/><ref name="Galileo"/>
«[[Кассини (КА)|Кассини]]» 2000 шықәсазы Иупитер иавҟьаны ицеит. Иара апланета афотосахьақәа ҭнахит, арекордтә пиксельқәа змаз (асахьа дуқәа рзы) насгьы [[Ио (спутник)|Ио]] аплазматә тор иазку адырра ҿыцқәа арҳаит. «Кассини» асахьақәа рыла иахьа уажәраанӡагьы зегь раасҭа еилыккоу Иупитер ԥштәы змоу "ахсаалақәа" ҟаҵан, зегь реиҳа ихәыҷу зыхәҭаҷқәа 120 км иҟаз. Убри аан, еилкаам цәырҵрақәак гәаҭан, иаҳҳәап, Иупитер аҩадатәи асубполиартә регионқәа рҿы имаӡоу ашәыта лашьца, аультрафиолеттә лашара мацарала иубарҭоу. Насгьы иԥшаан авулкантә хылҵшьҭра змоу арчытә аԥсҭҳәа дуӡӡа, Ио инаркны адәахьтәи акосмос ахь 1 AU рҟынӡа инаӡо. (150 млн км). Уи адагьы, аамҭакала ҩ-ҭыԥк рҟынтәи («Кассинии» «Галилеои») апланета амҳалдызтә ҭыԥ ашәаразы иҷыдоу аексперимент мҩаԥган.<ref name="gal&cas">{{cite web |url=http://galspace.spb.ru/index45-1.html |title=Юпитер — «Галилео» и «Кассини» |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202090008/http://galspace.spb.ru/index45-1.html |archive-date=2010-12-02 |url-status=dead }}</ref><ref name="gal&cas"/>
{| class="wikitable" style="float: left; margin-right: 2em; margin-left: 0em;"
|+ Акосмостә ӷбақәа рыла Иупитер аԥырратә траекториала аҭҵаара
|-
!Азонд!!Анаӡара арыцхә!!Абжьаӡара
|-
|[[Пионер-10]]||1973 шықәса ԥхынҷкәынмза 3||align=right|130 000 км
|-
|[[Пионер-11]]||1974 шықәса ԥхынҷкәынмза 4||align=right|34 000 км
|-
|[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]||Хәажәкырамза 5, 1979||align=right|349 000 км
|-
|[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]||Ԥхынгәымза 9, 1979||align=right|570 000 км
|-
|rowspan=2|[[Улисс (КА)|Улисс]]||1992 шықәса, жәабранмза 8||align=right|409 000 км
|-
|2004 шықәса, жәабранмза 4||align=right|120 000 000 км
|-
|[[Кассини (КА)|Кассини]]||2000 шықәса ԥхынҷкәынмза 30||align=right|10 000 000 км
|-
|[[Новые горизонты|Агоризонт ҿыцқәа]]||2007 шықәса жәабранмза 28||align=right|2 304 535 км
|}
2007 шықәса жәабранмза 28 рзы, азонд «[[Новые горизонты|Новые горизонты]]» Иупитер азааигәара [[Плутон (карликовая планета)|Плутонҟа]] амҩа ианықәыз [[гравитационный манёвр|агравитациатә маневр]] ҟанаҵеит. Апланетеи амҩанызақәеи рфотоҭыхра мҩаԥган, 33 гигабаит адыррақәа Адгьыл ахь иаашьҭын, адырра ҿыцқәа рҳан.<ref name="astro-websib"/><ref>{{cite web |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2007/02/070228131940.htm |title=NASA Spacecraft Gets Boost From Jupiter For Pluto Encounter |date=2007-03-01 |publisher=ScienceDaily|lang=en |access-date=2010-09-22 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024151852/http://www.sciencedaily.com/releases/2007/02/070228131940.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://freescince.narod.ru/jupiter/photo_nh_2.html |title=Юпитер — Фотографии c «Новых горизонтов»|access-date=2010-10-05|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303212045/http://freescince.narod.ru/jupiter/photo_nh_2.html |archive-date=2008-03-03 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://astrogorizont.com/content/read-101 |url-status=dead |title= Космический аппарат «Новые горизонты» встретится с Юпитером... |publisher= Астрогоризонт.ком. Новости НАСА на русском языке |access-date=2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111103210049/http://www.astrogorizont.com/content/read-101 |archive-date=2011-11-03 }}</ref><ref name="юпитер-молнии-вокруг-света">{{статья |заглавие=На Юпитере сверкают молнии |ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/news/2370/ |год=10 октября 2007 |язык=ru |издание=[[Вокруг света]] |издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]] |archive-date=2011-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110107023258/http://www.vokrugsveta.ru/news/2370/ }}</ref><ref>{{cite web |url=http://freescince.narod.ru/jupiter/artcl_15.html |url-status=dead |title=Система Юпитера в новом свете от «Новых горизонтов» |date=2007-05-14|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110108012537/http://freescince.narod.ru/jupiter/artcl_15.html |archive-date=2011-01-08 }}</ref>
Аппарат «[[Юнона (космический аппарат)|Иунона]]» 2011 шықәса нанҳәамза 5 рзы идәықәҵан, 2016 шықәса ԥхынгәымзазы Иупитер [[полярная орбита|аполиартә орбитахь]] ицәырҵыз, апланета хәыц-хәыц аҭҵаара амҩаԥгаразы. Ас еиԥш иҟоу аорбита — апланета аекватор иаваршәны акәымкәа, аполиус аҟынтәи аполиус ахь — аҵарауаа ргәаанагарала, Иупитер аҿы иҟоу аврорақәа рҟазшьа еиҳа еиӷьны аҭҵаара алнаршоит.<ref>{{cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/3030650 |title=Исследовательский зонд Juno начал передавать сигналы с Юпитера |date=2016-07-05 |publisher=[[КоммерсантЪ]] |access-date=2016-07-05 |archive-date=2016-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705095619/http://www.kommersant.ru/doc/3030650 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://newfrontiers.nasa.gov/missions_juno.html |url-status=dead |title=New Frontiers — Missions — Juno |lang=en |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203235637/http://newfrontiers.nasa.gov/missions_juno.html |archive-date=2007-02-03 }}</ref><ref name="юпитер-икс">{{cite web |url=http://jupiter-x.ru/ |url-status=dead |title=Планета Юпитер|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101225031139/http://jupiter-x.ru/ |archive-date=2010-12-25 }}</ref><ref name="юпитер-икс"/>
[[Афаил:Juno spacecraft model 1.png|thumb|Акосмоснныҟәага “[[Юнона (космический аппарат)|Иунона]]”]]
Апланета амҩанызақәа рҿы адгьылҵаҟатәи аӡытә океанқәа ыҟазар ахьалшо инамаданы — [[Европа (спутник)|Европа]], [[Ганимед (спутник)|Ганимед]], [[Каллисто (спутник)|Каллисто]] — ари ацәырҵра аҭҵаара аинтерес ду аҵоуп. Аха, афинансттә проблемақәеи атехникатә уадаҩрақәеи ирыхҟьаны, XXI-тәи ашәышықәса алагамҭазы раԥхьатәи урҭ рыҭҵааратә проектқәа аанкылан — Америкатәи [[Europa Orbiter|Europa Orbiter]] (Европа ақәтәарала [[криобот|акриобот]] аҵааҿы аус ауеит, насгьы [[гидробот|агидробот]] адгьылҵаҟатәи аокеан аҿы аҭҵааразы), [[Jupiter Icy Moons Orbiter|Jupiter Icy Moons Orbiter]], иара убас европатәи [[Jovian Europa Orbiter|Jovian Europa Orbiter]].
[[Галилеевы спутники|Галилеи имҩанызақәа]] [[Europa Jupiter System Mission|Europa Jupiter System Mission]] (EJSM) аҭҵааразы апланетатә миссиа 2020-тәи ашықәсқәа рзы [[НАСА|НАСА]]и [[Европейское космическое агентство|ЕКА]]и рымчқәа рыла иазԥхьагәаҭоуп. 2009 шықәса жәабранмзазы, ЕКА ирыланаҳәеит Иупитер аҭҵааразы апроект егьырҭ апроектқәа раасҭа аԥыжәара шаҭоу — [[спутники Сатурна|Сатурн амҩаныза]] [[Титан (спутник)|Титан]] аҭҵааратә проект ([[Titan Saturn System Mission|Titan Saturn System Mission]]). Аха EJSM амиссиа аҟәыхӡам. Уи аҳәаақәа ирҭагӡаны, НАСА апланета дуӡӡеи уи амҩанызақәа Европеи Иои рыҭҵааразы иазку ахархәага — Jupiter Europa Orbiter аргылара азԥхьагәаҭаны иамоуп. ЕКА Иупитерҟа даҽа станциак ашьҭраны иҟоуп, уи амҩанызақәа Ганимеди Каллистои рыҭҵааразы — Jupiter Ganymede Orbiter. Акосмостә роботқәа аҩбагьы 2020 шықәсазы ирышьҭраны иҟан, 2026 шықәсазы Иупитер инаӡаны хышықәса аус руратәы. Аҩ-аппараткгьы апроект Europa Jupiter System Mission аҳәаақәа ирҭагӡаны идәықәҵахоит. Уи адагьы, [[Иапониа|Иапониа]] аппарат Jupiter Magnetospheric Orbiter (JMO) ацхыраарала EJSM амиссиа иалахәхар алшоит, Иупитер амагнитосфера аҭҵааразы. Иара убас, EJSM амиссиа аҳәаақәа рҿы, [[Урыстәыла|Урыстәылеи]] ЕКА-и даҽа аппаратк ([[Лаплас - Европа П|Лаплас - Европа П]]) Европа иқәдыртәарц ргәы иҭоуп.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/20090218.html|title=NASA and ESA Prioritize Outer Planet Missions|access-date=2010-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20101004183307/http://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/20090218.html|archive-date=2010-10-04|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/7897585.stm|title=Jupiter in space agencies’ sights|publisher=BBC News|access-date=2010-10-05|archive-date=2009-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090221185643/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/7897585.stm|url-status=live}}</ref><ref name="дуплетом по лунам" /><ref name="дуплетом по лунам">{{cite web|url=http://www.membrana.ru/lenta/?9096|title=США и Европа выстрелят дуплетом по лунам Юпитера|date=2009-02-19|publisher=Мембрана.ру|access-date=2010-10-17|archive-date=2009-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625200629/http://www.membrana.ru/lenta/?9096|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://freescince.narod.ru/jupiter/artcl_29.html|url-status=dead|title=Совместные европейско-американские межпланетные миссии|access-date=2010-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110110041320/http://freescince.narod.ru/jupiter/artcl_29.html|archive-date=2011-01-10}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pereplet.ru/cgi/space.cgi?id=8886|title=НАСА и ЕКА совместно изучат Юпитер и Сатурн|date=2009-02-19|publisher=Космические новости Александра Железнякова|access-date=2010-10-05|archive-date=2011-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110919090422/http://www.pereplet.ru/cgi/space.cgi?id=8886|url-status=live}}</ref>
2012 шықәса лаҵарамзазы, ирыларҳәеит ЕКА европа-урыстәылатәи аизгаратә миссиа [[JUICE|JUICE]] (JUpiter ICy moons Explorer) мҩаԥнагоит ҳәа, Иупитери уи амҩанызақәеи рыҭҵааразы, ҵаҟа ҟазарц зылшо аокеангьы налаҵаны ([[Ганимед (спутник)|Ганимед]], Каллисто, Европа) 2022 шықәсазы идәықәланы Иупитер асистемаҿы 2030 шықәсазы инаӡарц, уи аан аурыс аппарат Ганимед аҟны итәаразы. Урыстәыла алахәхара азин аиууан 2022 шықәсазы Ганимед аҭҵааразы илбаауа аппарат архиара алшар. Аха илбаауа аппарат зыргыламхеит, 2017 шықәсазы апроект урысстәаалатәи ахәҭа аркын аҟәрышь аҟамзаареи атехникатә уадаҩрақәеи ирыхҟьаны.<ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2012/05/03/juice/ |title=Европа выбрала следующую крупную космическую миссию |access-date=2019-12-02 |archive-date=2020-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918183321/https://lenta.ru/news/2012/05/03/juice/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://dni.ru/tech/2012/8/30/239680.html|title=Россия ищет жизнь на спутнике Юпитера|date=2012-08-30|publisher=Дни.ру|access-date=2012-08-30|archive-date=2012-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20120831152508/http://www.dni.ru/tech/2012/8/30/239680.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sinp.msu.ru/ru/post/13566 |title=Роскосмос планирует изучать Ганимед {{!}} НИИЯФ МГУ |access-date=2023-04-15 |archive-date=2023-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415184021/http://www.sinp.msu.ru/ru/post/13566 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://meduza.io/feature/2023/04/13/podlednye-okeany-sputnikov-yupitera-samoe-interesnoe-mesto-v-blizhayshem-kosmose-na-poiski-zhizni-v-nih-otpravlyaetsya-evropeyskiy-zond-juice |title=Источник |access-date=2023-04-15 |archive-date=2023-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415182508/https://meduza.io/feature/2023/04/13/podlednye-okeany-sputnikov-yupitera-samoe-interesnoe-mesto-v-blizhayshem-kosmose-na-poiski-zhizni-v-nih-otpravlyaetsya-evropeyskiy-zond-juice |url-status=live }}</ref>
2023 шықәса мшаԥымза 14 рзы апланетабжьаратәи астанциа [[JUICE|JUICE]] (JUpiter ICy moons Explorer) адәықәҵара мҩаԥысит.<ref>{{Cite web |url=https://nplus1.ru/news/2023/04/14/juice-launch |title=Межпланетная станция JUICE запущена в космос |access-date=2023-04-15 |archive-date=2023-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414133531/https://nplus1.ru/news/2023/04/14/juice-launch |url-status=live }}</ref><ref name="3DN">{{cite web |author=Геннадий Детинич |url=https://3dnews.ru/1085009/ogidaet-evropeyskaya-raketa-ariane-5-otpravila-v-kosmos-megplanetnuyu-stantsiyu-juice-k-yupiteru-i-ego-lunam-gde-zond-budet-iskat-gizn-v-podlyodnih-okeanah |title=ЕКА запустило зонд JUICE — он должен найти жизнь в подлёдных океанах спутников Юпитера |lang=ru |website=[[3DNews]] |date=2023-04-14 |access-date=2023-04-15 |archive-date=2023-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415004931/https://3dnews.ru/1085009/ogidaet-evropeyskaya-raketa-ariane-5-otpravila-v-kosmos-megplanetnuyu-stantsiyu-juice-k-yupiteru-i-ego-lunam-gde-zond-budet-iskat-gizn-v-podlyodnih-okeanah |url-status=live }}</ref>
2024 шықәса жьҭаарамзазы, [[НАСА|НАСА]] астанциа ''[[Europa Clipper|Europa Clipper]]''[[Европа (спутник)|Европахь]] идәықәнаҵеит. Астанциа 2030 шықәсазы Иупитер амҩаныза аҟынӡа инаӡоит ҳәа азԥхьагәаҭоуп, кырынтә уи иакәшаны, ахҟьа асканер ҟаҵаны, анаҩс [[Ганимед (спутник)|Ганимедахь]] ахы рханы ицаразы.<ref>[https://www.nytimes.com/2024/10/14/science/nasa-europa-clipper-jupiter.html Kenneth Chang. NASA Launches Europa Clipper to Explore an Ocean Moon’s Habitability] // ''[[The New York Times]]'', Oct. 14, 2024</ref>
=== Аорбитатә телескопқәа ===
Ателескоп “Хаббл” ацхыраарала, ҷыдала, Иупитер аҿы раԥхьатәи аультрафиолеттә диапазон аҟны иҟоу аврорақәа рфотоҭыхымҭақәа ҟаҵан, акомета Шоумейкерцәа-Леви 9 аԥҽыхақәа апланета ианаҿасуаз афотоҭыхымҭақәа ҟаҵан ([[#Акомета Шоумеикерцәа-Леви|иара уб. шәахә. хыхь.]]), иупитертәи аԥшаҵәиқәа рыцклаԥшреи егьырҭ аҭҵаарақәа жәпаки мҩаԥган.<ref>{{cite web|url=http://www.astrotime.ru/habble_telescope.html|title=Телескоп «Хаббл»|access-date=2010-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20101008012109/http://www.astrotime.ru/habble_telescope.html|archive-date=2010-10-08|url-status=dead}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Hubble Spies Third Red Spot on Jupiter|ссылка=http://www.optcorp.com/edu/articleDetailEDU.aspx?aid=7|язык=en|издание=OPT Telescopes}}</ref>
== Азҿлымҳаратә хылаԥшрақәа ==
Иупитер «абзиабаҩцәа рыпланета» ҳәа иашьҭоуп, избанзар ателескоп хәыҷы алагьы ирацәаны ахәҭаҷқәа убарҭоуп. Убас, 80-мм-тәи ателескоп ала (атмосфератә ҭагылазаашьа бзиақәа раан) иубарҭоуп ахәҭаҷқәа рацәаны: зҳәаақәа еиҟарам, аҭбааратә ган ала еиҵыху аӷазқәа, илашьцои илашои ашәытақәа. 150 мм инаркны [[Апертура (оптика)|апертура]] змоу ателескоп иунарбоит [[Большое красное пятно|Идуу ашәыта ҟаԥшь]]и Иупитер амаҟақәа рҿы иҟоу ахәҭаҷқәеи. Ихәыҷу ашәыта ҟаԥшь 250 мм инаркны [[ПЗС-матрица|ПЗС-камера]] змоу ателескоп ала иубарҭоуп. Апланета 9 сааҭки 50 минуҭи инаркны (апланета аекватор аҿы) 9 сааҭки 55,5 минуҭи рҟынӡа (аполиусқәа рҿы) зныктәи аикәшара наӡа ҟанаҵоит. Уи аикәагьежьра ахылаԥшҩы уахык ала апланета зегьы ибартә еиԥш аҭагылазаашьа инаҭоит.<ref name=":0">{{Статья|автор=MacRobert A.|заглавие=Jupiter Enters the Evening Sky|год=2017|язык=en|издание=[[Sky & Telescope]]|месяц=4|страницы=48—50}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.old.astronomer.ru/data/library/books/planets/26.htm|title=§ 26. Наблюдения Юпитера|access-date=2010-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123120707/http://www.old.astronomer.ru/data/library/books/planets/26.htm|archive-date=2017-01-23|url-status=dead}}</ref>
Ателескоп ала лабҿаба уанахәаԥшуа, ҵаҟа иаагоу афотоҿы ишаҳбо еиԥш, Иупитер ибзианы, еилыкка иубарҭахоит ҳәа ақәгәыӷра иаԥсам. Арҭ реиԥш иҟоу афотосахьақәа ҟалоит акомпиутер аҿы хыԥхьаӡара рацәала асахьақәа аус рыдулара абзоурала. Иупитер анаҩстәи аҷыдарақәа астроном-абзиабаҩ имарианы ибар илшоит<ref name=":0" />:
* аеллиптикатә форма: аҵәира аццакра ду иахҟьаны, Иупитер аекватортә диаметр 9% рыла еиҳауп полиартә диаметр аасҭа;
* еиқәаҵәоу амаҟақәеи илашоу азонақәеи: ателескоп хәыҷы ала Аҩадатәии Аладатәии аекватортә амаҟақәа реиҩдыраара ҟалоит;
* [[Лимб (астрономия)|алимбаҿы]] аҭылашьцаара, еиуеиԥшым аинтенсивра змазар алшо апланета адиск еиуеиԥшым аҵкарқәа рҿы (Амра, Адгьыл, Иупитер рҭыԥқәа инарықәыршәаны), насгьы уи зыхҟьо Амра алашара Иупитер атмосфераҿы Адгьыл ахь ианубаалаанӡа изнысуа абжьаӡара аиԥшымзаара ауп.
Еиҳа иуадаҩуп рбара аекватортә маҟақәа еиҟарам рыҵкарқәа, [[Большое красное пятно|Идуу ашәыта ҟаԥшь]]и Иупитер аҵәиреи. Агәаҭаразы зегь реиҳа иуадаҩу аҷыдаҟазшьақәа рахь иаҵанакуеит<ref name=":0" />:
* «Аҭыԥ ҟаԥшь аҭырҭәаа» — Аладатәи аекватортә маҟаҿы ашәыта иаԥнаҵаз «аҭра» ауп;
* Иупитер аладатәи еизадоу амаҟаҿы иҟоу агьежьеизыхәхәа шкәакәақәа;
* агьежьеизыхәхәа ВА, «ихәыҷу ашәыта ҟаԥшь», х-овал шкәакәак реицыларала иҟалаз Аладатәи еизадоу амаҟаҿы;
* Жәҩангәыԥшәы змоу акәаԥқәа еиқәаҵәоу аекватортә маҟақәа рыҵкарқәа рҿы, аԥсҭҳәақәа рыбжьара иҟоу абжьажьқәа;
* аиаҵәа ацырҟьақәа рҟынтәи аекватортә зона аҟынӡа инеиуа “афестонқәа”;
* аекватортә цәаҳәа;
* агьежьеизыхәхәа ҟаԥшьқәа;
* Абаржақәа — иҭшәоу, еиқәаҵәоу ацәаҳәатә формациақәа;
* Аҭырҟьа шкәакәақәа — ааигәа ишьақәгылаз аԥсҭҳәа ҳаракқәа рцәаҳәақәа ма ркәаԥқәа роуп.
Иара убас, астрономцәа-абзиабаҩцәа ирбарц рылшоит Иупитер иатәу Галилеи имҩанызақәа, насгьы урҭ рыгагақәа апланета адиск аԥхьа ианцо. Амҩанызақәа рхаҭақәа рыхәаԥшра уадаҩуп, избан акәзар урҭ Иупитер аҿықәи дареи рконтраст лаҟәуп. Ари аҭагылазаашьаҿы зегь реиҳа имарианы иубарҭоуп зегь реиҳа илашьцоу амҩаныза — [[Каллисто (спутник)|Каллисто]].<ref name=":0" /><center><gallery perrow="3" widths="270px" heights="189px" align="center">
Jupiter 300mm.jpg|Иупитери [[Галилеевы спутники|Галилеи имҩанызақәеи]] [[бинокль|абинокль]] ала рыхәаԥшра, 2009 шықәса, рашәарамза 22
Jupiter-14-03-2004.jpeg|Иупитер азҿлымҳаратә фотосахьа, 2004 шықәса, хәажәкырамза 14
Jupiter-Venus-Moon Smile.JPG|Амза, Венера, Иупитер (хыхь армарахь). 2008 шықәса ԥхынҷкәынмза 1, Гуанчжоу, Китаи
</gallery></center>
{{-}}
== Акультураҿы ==
{{main|Иупитер акультураҿы}}
Илашоу ажәҩантә цәеижь аҳасабала, Иупитер ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс ахылаԥшыҩцәа рылаԥш хнакуеит, убри аҟынтә амҵахырхәаратә обиектны иагьыҟалон. Иаҳҳәап, асемиттә нцәахәы [[Гад (божество)|Гад]] икульт, индиатәи адинтә ныҳәа [[Кумбха-мела|Кумбх-мел]], китаитәи анцәахәы [[Тай-Суй|Таи-Суи]] уи иадҳәалоуп (шәахә. иара уб. ''[[Три звёздных старца|Х-еҵәатә быргцәак]]”). Апланета иахьатәи ахьӡ амоуп [[Древний Рим|Ажәытәтәи Рим]] аамҭақәа раахыс, уа инхоз [[Юпитер (мифология)|рынцәахә ду]] ус ихьӡырҵон.
Иупитер [[Астрология|астрологиаҿы]] ихадоу арольқәа назыгӡо иреиуоуп, уи амчреи, аизҳазыӷьареи, ақәҿиарақәеи ирсимволуп. Адырга ♃ (U+2643 [[Юникод|Иуникод]] аҟны). Астрологцәа изларҳәо ала, Иупитер апланетақәа ираҳуп. [[Китайская философия|Китаитәи афилософиаҿы]], [[У-Син|ахә-елементк рдоктрина]] аҳәаақәа ирҭагӡаны, апланета «амҿтәы еҵәа» ҳәа иашьҭоуп. [[Прототюрки|Ажәытәтәи аҭиурқцәеи]] [[Монгольские народы|амонголцәеи]] агәра ргон ари апланета аԥсабаратәи асоциалтәи апроцессқәа ирныруеит ҳәа.<ref>{{cite web|author=Ingersoll, A. P.|author2=Dowling, T. E.|author3=Gierasch, P. J.|author4=Orton, G. S.|author5=Read, P. L.|author6=Sanchez-Lavega, A.|author7=Showman, A. P.|author8=Simon-Miller, A. A.|author9=Vasavada, A. R|url=https://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/ingersolletal-2004.pdf|format=PDF|title=Dynamics of Jupiter’s Atmosphere|publisher=Lunar & Planetary Institute|access-date=2007-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514221437/http://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/ingersolletal-2004.pdf|archive-date=2011-05-14|url-status=dead}}</ref><ref>''China'': {{книга |год=1912 |заглавие=Religion in China: universism. a key to the study of Taoism and Confucianism |издание=American lectures on the history of religions |том=10 |страницы=300 |издательство=G. P. Putnam's Sons |ссылка=https://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 |язык=en |автор=De Groot, Jan Jakob Maria |access-date=2017-10-03 |archive-date=2024-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240226150305/https://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}.
''Japan'': {{книга |год=1992 |заглавие=The Japanese numbers game: the use and understanding of numbers in modern Japan |ссылка=https://archive.org/details/japanesenumbersg00crum |издание=Nissan Institute/Routledge Japanese studies series |страницы=[https://archive.org/details/japanesenumbersg00crum/page/39 39]—40 |издательство=[[Routledge]] |isbn=0415056098 |язык=en |автор=Crump, Thomas }}
''Korea'': {{книга |год=1909 |заглавие=The passing of Korea |страницы=426 |издательство=Doubleday, Page & company |ссылка=https://books.google.com/books?id=fxwpAAAAYAAJ&pg=PA426 |автор=Hulbert, Homer Bezaleel }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25085903/ |title=Türk Astrolojisi |publisher=ntvmsnbc.com |access-date=2010-04-23 |lang=tr |url-status=dead |archive-date=2010-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100425004300/http://www.ntvmsnbc.com/id/25085903/ }}</ref>
Апланета иара убасгьы еиуеиԥшым ҳаамҭазтәи асахьаркыратә аԥҵамҭақәа, ашәҟәқәа, афильмқәа, акомпиутертә хәмаррақәа, акомиксқәа уҳәа рҿгьы иуԥылоит.<ref name="МФ">{{статья|автор=Павел Гремлёв|заглавие=Большой босс Солнечной системы. Юпитер|ссылка=https://www.mirf.ru/Articles/art4266.htm|издательство=[[Мир фантастики]]|год=2010|номер=85|archive-date=2015-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503195419/http://mirf.ru/Articles/art4266.htm}}</ref><ref>{{книга |автор=[[Brian Stableford]] |часть=Jupiter |заглавие=Science Fact and Science Fiction. An Encyclopedia |ссылка=https://archive.org/details/sciencefactscien00stab_405 |издательство=Routledge, Taylor & Francis Group |год=2006 |pages=[https://archive.org/details/sciencefactscien00stab_405/page/n280 254]—255 |allpages=758 |isbn=0‐415‐97460‐7 }}</ref>
== Шәахә. иара уб. ==
== Азгәаҭақәа ==
'''Акомментариқәа'''
{{notelist}}
'''Ахыҵхырҭақәа'''
{{Reflist|2|refs=
<ref name="jupiter-info">{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html |title=Jupiter Fact Sheet |author=Dr. David R. Williams |date=2007 |publisher=NASA |lang=en |access-date=2010-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110413155109/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html |archive-date=2011-04-13 |url-status=dead }}</ref>
<ref name="атмосфера">{{cite web |url=http://space-horizon.ru/articles/20 |title=Атмосфера Юпитера |publisher=space-horizon.ru |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707062848/http://space-horizon.ru/articles/20 |archive-date=2011-07-07 |url-status=dead }}</ref>
}}
== Алитература ==
{{refbegin|2}}
* {{книга|заглавие=Астрономия: Учебник для 11 кл. общеобразовательных учреждений|ответственный=Левитан Е. П|издание=9-е изд|место=М.|издательство=Просвещение|год=2004|isbn=5-09-013370-0}}
* {{книга|автор=Майлс Л. и Смит А.|заглавие=Астрономия и космос. Энциклопедия|место=М.|издательство=Росмэн|год=2001|isbn=5-8451-0296-0, 5-8451-0959-0}}
* {{статья|автор=Карпенко С.|заглавие=Новая загадка Юпитера|ссылка=http://novosti-kosmonavtiki.ru/content/numbers/224/23.shtml|год=31 июля 2001|издательство=Новости космонавтики|archive-date=2012-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120326125950/http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/content/numbers/224/23.shtml|url-status=dead}}
* {{книга|ответственный=под ред. Т. Герелса|заглавие=Юпитер: Происхождение и внутреннее строение|место=М.|издательство=Мир|год=1978}}
* {{книга|автор=Alexander J. Dessler.|заглавие=Physics of the Jovian magnetosphere|ссылка=https://archive.org/details/isbn_0521245583|место=Cambridge|издательство=Cambridge University Press|год=1983|isbn=0-521-24558-3}}
* {{книга|заглавие=Jupiter: The planet, satellites, and magnetosphere|ссылка=https://archive.org/details/isbn_9780521818087|ответственный=Ред.: Bagenal, F.; Dowling, T. E.; McKinnon, W. B|место=Cambridge|издательство=Cambridge University Press|год=2004|isbn=0-521-81808-7}}
* {{книга|автор=Beebe, Reta.|заглавие=Jupiter: The Giant Planet|издание=2-е изд|место=Washington (DC)|издательство=Smithsonian Institution Press|год=1996|isbn=1-56098-685-9}}
* {{статья|автор=Olivier Mousis, Ulysse Marboeuf, Jonathan I. Lunine, Yann Alibert, Leigh N. Fletcher, Glenn S. Orton, Françoise Pauzat, Yves Ellinger.|заглавие=Determination of the minimum masses of heavy elements in the envelopes of Jupiter and Saturn|ссылка=https://arxiv.org/pdf/0812.2441|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|издательство=[[IOP Publishing]]}}
* {{книга|автор=Guillaume Cannat, Didier Jamet.|заглавие=Jupiter und Saturn — die schönsten Bilder der Raumsonden Galileo und Cassini|ответственный=Delius Klasing|издательство=Bielefeld|год=2007|isbn=3-7688-1877-2}}
* {{книга|автор=John W. McAnally.|заглавие=Jupiter and how to observe it|ссылка=https://archive.org/details/jupiterhowtoobse0000mcan|место=London|издательство=Springer|год=2008|isbn=1-85233-750-8}}
* {{книга|автор=T., Johnson.|заглавие=Results about Jupiter, Io, Ganymede, and Callisto. The Galileo Mission to Jupiter and Its Moons|издательство=Scientific American|год=February 2000|страниц=40}}
* {{статья|автор=Mark Armstrong.|заглавие=Jupiter's close approach|ссылка=https://astronomynow.com/news/n1009/20jupiter/|язык=en|издательство=Astronomy Now|год=2010}}
* {{книга|автор=Linda T.|заглавие=Elkins-Tanton Jupiter and Saturn|ссылка=https://archive.org/details/jupitersaturn0000elki_t3r5|место=New York|издательство=Chelsea House|год=2006|isbn=0-8160-5196-8}}
* {{статья|автор=Keith Cooper and Gemma Lavender.|заглавие=Pro-am collaborations crucial for Jupiter studies|ссылка=https://astronomynow.com/news/n1009/07Jupiter/|язык=en|издательство=Astronomy Now|год=2010}}
* {{статья|автор=Robin M. Canup, William R. Ward.|заглавие=Origin of Europa and the Galilean Satellites|ссылка=https://arxiv.org/pdf/0812.4995|язык=en|издание=University of Arizona Press}}
* {{статья|автор=Aaron C. Boley.|заглавие=The Two Modes of Gas Giant Planet Formation|ссылка=https://arxiv.org/pdf/0902.3999|язык=en|издание=Astrophys|год=2009}}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{cite web |title = Факты о Юпитере на сайте НАСА |url = https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20110413155109/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html |archive-date = 2011-04-13 |url-status = dead }}
* [https://college.ru/astronomy/course/content/chapter4/section6/paragraph2/theory.html Учебная страничка по Юпитеру]
* [https://web.archive.org/web/20090506045929/https://www.boston.com/bigpicture/2008/07/views_of_jupiter.html Фотографии Юпитера]
* [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1996Sci...272..846N&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=451b9d5f5021799 The Galileo Probe Mass Spectrometer: Composition of Jupiter’s Atmosphere]{{In lang|en}}
* [http://www-personal.umich.edu/~atreya/Chapters/2005_JupiterAtmos.pdf The Composition of the Atmosphere of Jupiter]{{In lang|en}}
* [http://space-russia.narod.ru/doc/planeta5.html Байконур: Юпитер — гигант нашей Солнечной системы]
* [http://www.halexandria.org/dward117.htm Satellites of Jupiter] Информация о крупнейших спутниках Юпитера{{In lang|en}}
* [https://apod.nasa.gov/apod/ap111023.html Jupiter's Clouds from New Horizons] (APOD, 23 октября 2011)
* [https://lenta.ru/news/2018/03/08/juno/ Учёные заглянули вглубь Юпитера]
* [https://web.archive.org/web/20080708082603/http://alpo-j.asahikawa-med.ac.jp/Latest/Jupiter.htm Jupiter Section of ALPO-Japan-Latest]{{In lang|en}}
* {{cite web |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/amateur-astronomer-discovers-new-moon-orbiting-jupiter-180978258/ |author=David Kindy |title=Amateur Astronomer Discovers New Moon Orbiting Jupiter |lang=en |date=2021-07-22 |website=Smithsonian Magazine}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Иупитер| ]]
[[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа илбааз аппаратқәа зҭааз]]
[[Акатегориа:Амратә система апланетақәа]]
[[Акатегориа:Арчытә гигантқәа]]
1p46vma9ifchz6corfjef6gu8w8g2ok
Сатурн
0
54528
171876
169488
2026-08-17T20:19:18Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171876
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Сатурн|Сатурн (аҵакы)}}
{{Акарточка Апланета
| название = Сатурн
| символ = Saturn symbol (bold).svg
| тип = апланета
| изображение = Saturn - April 25 2016 (37612580000).png
| размер изображения = 300px
| подпись под изображением = Сатурн асахьа, 2016 шықәса мшаԥымза 25 рзы иҭыху акосмостә ӷба [[Кассини (космический аппарат)|Кассини]] аҟынтәи асахьақәа шьаҭас иҟаҵаны
| первооткрыватель =
| место открытия =
| дата открытия =
| способ открытия =
| открытие-ref =
| орбита-ref =
| эпоха =
| перигелий = 1,353,572,956 км9.048 а. ц.
| афелий = 1.513.325.783 км10.116 [[Астрономическая единица|а. ц.]]
| периапсида =
| апоапсида =
| эксцентриситет = 0,055723219
| сидерический период = 10,759.22 мшыҵх (29.46 шықәса)<ref>{{cite web|author=Courtney Seligman|url=http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm|title=Rotation Period and Day Length|publisher=cseligman.com|lang=en|access-date=2011-07-31|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT3Ukn5?url=http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref>
| синодический период = 378.09 мшыҵх
| орбитальная скорость = 9,69 км/с
| средняя аномалия =
| наклонение = 2.485240°5.51° (амра аекватор иазкны)
| угловое перемещение =
| долгота восходящего узла = 113,642 811°
| долгота периастра =
| время периастра =
| аргумент перицентра = 336,013 862°
| половинная амплитуда =
| число спутников = [[Спутники Сатурна|292]]<ref>{{Cite web|url=https://ssd.jpl.nasa.gov/sats/discovery.html|title=Planetary Satellite Discovery Circumstances|lang=en|website=Solar System Dynamics|date=2026-05-06|publisher=NASA Jet Propulsion Laboratory|archive-url=https://web.archive.org/web/20260615232215/https://ssd.jpl.nasa.gov/sats/discovery.html|archive-date=2026-06-15|access-date=2026-06-15|url-status=live}}</ref>
| физические характеристики-ref =
| размеры =
| экваториальный радиус = 60 268 ± 4 км<ref name="horizons">{{cite web|last = Yeomans|first = Donald K.|date = 2006-07-13|url = https://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons|title = HORIZONS System|publisher = NASA JPL|access-date = 2007-08-08|archive-url = https://www.webcitation.org/5ProZmu5R?url=https://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons|archive-date = 2007-06-25|url-status = live}}—Перейдите в «web interface», выберите «Ephemeris Type: ELEMENTS», «Target Body: Saturn Barycenter» и «Center: Sun».</ref>
| полярный радиус = 54 364 ± 10 км<ref name="horizons"/>
| средний радиус = 58 232 ± 6 км<ref>{{Cite web |url=https://astropedia.astrogeology.usgs.gov/download/Docs/WGCCRE/WGCCRE2009reprint.pdf |title=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2009, page 23 |access-date=2019-12-02 |archive-date=2021-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418193505/https://astropedia.astrogeology.usgs.gov/download/Docs/WGCCRE/WGCCRE2009reprint.pdf |url-status=live }}</ref>
| длина окружности =
| площадь поверхности = 4,272{{e|10}} км²<ref name="nasafact">{{cite web |url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Saturn&Display=Facts |title=NASA: Solar System Exploration: Planets: Saturn: Facts & Figures |publisher=Solarsystem.nasa.gov |date=2011-03-22 |access-date=2011-08-08 |archive-url=https://www.webcitation.org/62DnOn9pq?url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Saturn |archive-date=2011-10-06 |url-status=live }}</ref>
| объём = 8,2713{{e|14}} км³<ref name="fact">{{cite web|author=Dr. David R. Williams|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html|title=Saturn Fact Sheet|lang=en|website=[[НАСА]]|date=2006-09-07|access-date=2021-04-03|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210403054531/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html|archive-date=2021-04-03}}</ref>
| масса = 5.6846{{e|26}} кг 95.2 дгьылтә<ref name="fact"/>
| плотность = 687 кг/м³<ref name="horizons"/><ref name="fact"/>
| ускорение свободного падения = 10,44 м/с² (1,07g)<ref name="fact"/>
| первая космическая скорость = 25,535 км/с<ref>{{cite web|title=Первая космическая скорость, онлайн расчет|url=https://www.calc.ru/pervaya-kosmicheskaya-skorost-kalkulyator.html|publisher=Калькулятор – справочный портал|access-date=2019-07-26|archive-date=2019-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513032440/https://www.calc.ru/pervaya-kosmicheskaya-skorost-kalkulyator.html|url-status=live}}</ref>
| вторая космическая = 35,5 км/с<ref name="fact"/>
| скорость вращения = 9.87 км/с
| период вращения = 10 с 32 мин 45 сек ± 46 сек<ref name="nature2015">{{cite doi|10.1038/nature14278}}</ref><ref name="Лента.ру">{{cite web|date=2015-03-26|url=https://lenta.ru/news/2015/03/26/saturn/|title=Астрономы уточнили продолжительность суток на Сатурне|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2015-03-28|archive-date=2015-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20150327123326/http://lenta.ru/news/2015/03/26/saturn/|url-status=live}}</ref>
| наклон оси = 26,73°<ref name="fact"/>
| прямое восхождение =
| склонение = 83,537°
| полярная небесная широта =
| полярная небесная долгота =
| альбедо = 0.342 ([[альбедо Бонда|Бонд альбедо]])0.47 ([[Геометрическое альбедо|агеом. альбедо]])<ref name="fact"/>
| видимая звёздная величина = +1.47 инаркны -0.24-нӡа<ref name="magnitude">{{cite web
|url = http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4015/is_200101/ai_n8933308
|title = Wideband photoelectric magnitude measurements of Saturn in 2000
|access-date = 2007-10-14
|last = Schmude
|first = Richard W Junior
|date = 2001
|publisher = Georgia Journal of Science
|archive-date = 2007-10-16
|archive-url = https://web.archive.org/web/20071016182302/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4015/is_200101/ai_n8933308
|url-status = live
}}</ref>
| абсолютная звёздная величина = -8,9 m
| температура на поверхности =
| шкала высоты =
| состав атмосферы = <table>
<tr><td>
~96 %</td><td>[[Водород|Аӡри]] (H<sub>2</sub>)
</td></tr><tr><td>
~3 %</td><td>[[Гелий|Агели]]
</td></tr><tr><td>
~0,4 %</td><td>[[Метан|Аметан]]
</td></tr><tr><td>
~0,01 %</td><td>[[Аммиак]]
</td></tr><tr><td>
~0,01 %</td><td>[[Дейтерид водорода|Аӡри адеетерид]] (HD)
</td></tr><tr><td>
~0,0007 %</td><td>[[Этан|Аетан]]
</td></tr><tr><td>
'''Аҵаақәа''':</td><td>
</td></tr><tr><td>
</td><td>Аммиактә
</td></tr><tr><td>
</td><td>Аӡтәы
</td></tr><tr><td>
</td><td>Аммониум гидросульфид (NH<sub>4</sub>SH)
</td></tr></table>
| атмосфера-ref =
| изображение символа =
| bg = #FFCC66
| открытие =
| именование =
| именование-ref =
| альтернативные имена =
| категория МП =
| орбита = yes
| средний радиус орбиты =
| физические характеристики = yes
| сжатие = 0,09796 ± 0,00018
| температуры = yes
| имя температуры 1 = аҩаӡара 1 абар
| темп1мин =
| темп1сред = 134 K
| темп1макс =
| имя температуры 2 = 0.1 бар
| темп2мин =
| темп2сред = 84 K
| темп2макс =
| спектральный тип =
| угловой размер = 14,5"—20,1"
| атмосфера = yes
| давление на поверхности =
}}
[[Афаил:Saturn-NSSDC.jpg|мини|Сатурн 1981 шықәса ԥхынгәымза 21 рзы «Воиаџьер-2» аҟынтәи]]
[[Афаил:An Infrared View of Saturn.jpg|мини|Хаббл ателескоп аҟынтәи Сатурн аинфраҟаԥшьтә ҭеиҭыԥш]]
'''Сатурн''' — [[Амра|Амра]] иацәыхараны иҟоу афбатәи [[планета|планета]] ауп, насгьы [[Солнечная система|Амратә система]]ҿы шәагаала [[Иупитер|Иупитер]] ашьҭахь аҩбатәи планетоуп. Сатурн [[Газовые гиганты|арчытә гигант]] ҳәа иԥхьаӡоуп. Апланета [[Сатурн (мифология)|римтәи ақыҭанхамҩа анцәахәы]] ихьӡ ахҵоуп.{{Аиасра|Акультураҿы}} Сатурн [[Астрономические символы|астрономиатә символ]] — [[Афаил:Saturn symbol (fixed width).svg|16px]].
Сатурн еиҳарак [[водород|аӡри]] ала ишьақәгылоуп, [[гелий|агели]], [[Аӡы|аӡы]], [[метан|аметан]], [[аммиак|аммиак]], ихьанҭоу аелементқәа рлаҵақәагьы амоуп. Аҩныҵҟатәи уи ахәҭа [[железо|аиха]], [[никель|аникель]], егьырҭ амаҭәашьарқәа ("[[Ледяной гигант|аҵаақәа]]") рыла ишьақәгылоу уамак идуум [[Ядро планеты|гәыцәуп]], [[металлический водород|аихатә ӡри]] ҵаӷа ахҟьа змоу, насгьы [[газ|арчытә форма]] змоу адәахьтәи ахҟьа амоуп.{{Аиасра|Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа}} Апланета адәахьтәи [[атмосфера|атмосфера]] акосмос аҟынтәи иҭынчу, еизадоу акы акәушәа убоит, зны-зынла акыраамҭа иаанхо ашьақәгылашьақәа аацәырҵуеит.{{Аиасра|Атмосфереи ашьақәгылашьеи}} Сатурн аҟны аԥша аццакра ҭыԥқәак рҿы 1800 км/сааҭ инаӡар алшоит, уи Иупитер аҟны аԥша аццакра аасҭа акырӡа еиҳауп.
Сатурн иамоуп [[Магнитное поле планет|апланетатә мҳалдызтә ҭыԥ]], уи [[Напряжённость магнитного поля|амчрала]] Адгьыл [[Магнитное поле|амҳалдызтә ҭыԥ]]и Иупитер иӷәӷәоу аҭыԥи рыбжьара иҟоуп. Сатурн амҳалдызтә ҭыԥ мҽхакыла Амра аганахьала 1,000,000 километра рҟынӡа инеиуеит. Амчратә цәқәырԥа «[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]» ала ишьақәыргылан апланета ахаҭа аҟынтәи 26,2 Сатурн арадиуск абжьаӡараҿы, [[магнитопауза|амҳалдызпауза]] ыҟоуп 22,9 радиус абжьаӡараҿы.{{Аиасра|Амҳалдызтә мҽхакы}}
Сатурн иамоуп игәоуҭаша [[Кольца Сатурна|амацәазтә система]]хадаратәла аҵаа ахәҭақәа рыла ишьақәгылоу, еиҳа еиҵаны аелемент хьанҭақәеи асабеи злоу.{{Аиасра|Амацәазқәа}}
Апланета иакәшоит, зегьы ианреиҵаха [[Спутники Сатурна|285 мҩаныза]], ари Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа зегьы рҟны аасҭа ирацәоу хыԥхьаӡароуп. Сатурн иреиҳаӡоу амҩаныза — [[Титан (спутник)|Титан]], шәага-загала апланета [[Меркурий (планета)|Меркури]] иаԥнагоит, насгьы Амратә системаҿы аҩбатәи мҩаныза дууп (Иупитер амҩаныза [[Ганимед (спутник)|Ганимед]] ашьҭахь). Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа рымҩанызақәа рҟынтәи Титан заҵәык ауп зхатә [[Атмосфера Титана|атмосфера жәпа]] змоу, насгьы уи ахҟьаҿы заҵәык ауп [[Жидкость на Титане|аӡы]] ыҟоуп ҳәа иахьышьақәырӷәӷәахахьоу.{{Аиасра|Амҩанызақәа}}
2004 шықәса инаркны 2017 шықәсанӡа 1997 шықәсазы идәықәҵаз автоматикатә планетабжьаратә станциа «[[Кассини (космический аппарат)|Кассини]]» Сатурн аорбитаҿы иҟан. Амиссиа адҵақәа иреиуан амҩанызақәа, амацәазқәа реиҿкаара, апланета атмосфереи [[Магнитосфера|амагнитосфереи]] рдинамика аҭҵаара, иара убасгьы азонд «[[Гюйгенс (зонд)|Гиугенс]]» Титанахь анагара.{{Аиасра|Апланета аҭҵаарақәа}}
== Сатурн Амратә система апланетақәа рыбжьара ==
Сатурн [[Газовая планета|арчытә планета]] хкыуп: уи еиҳарак рчыла ишьақәгылоуп, насгьы иӷәӷәоу аҿықә амаӡам. Апланета аекватортә радиус 60,300 км ыҟоуп, аполиартә радиус — 54,400 км; Амратә система апланетақәа зегьы рҟынтә Сатурн зегь реиҳа акомпрессии амоуп.<ref name="fact" /> Апланета акапан Адгьыл акапан аасҭа 95,2-нтә еиҳауп, аха Сатурн абжьаратәи [[Плотность вещества|аилаӷәӷәара]] 0,687 г/см3 заҵәык ауп, убри аҟнытә Амратә системаҿы уи планета заҵәуп, зыбжьаратә еилаӷәӷәара аӡы аилаӷәӷәара аасҭа еиҵоу.<ref name="fact" /> Убри аҟнытә, Иупитери Сатурни рыкапанқәа хынтә аасҭа еиҳаны еиԥшымзаргьы, урҭ рекватортә диаметр 19% мацара ауп еиҩырго.<ref name="fact" /> Егьырҭ арчытә гигантқәа реилаӷәӷәара акырӡа еиҳауп (1.27-1.64 г/см3). Аекватор аҟны зых иақәиҭу акаҳара аццакра 10,44 м/с2 ауп, уи Адгьыли [[Нептун (планета)|Нептуни]] рырбагақәа иреиԥшуп, аха Иупитер арбагақәа раасҭа акырӡа еиҵоуп.
=== Аорбита аҟазшьақәеи ахагьежьреи ===
Сатурни [[Амра|Амреи]] рыбжьара абжьаратәи абжьаӡара 1430 млн км (9.58 а.ц.) ауп.<ref name="fact" /> Ибжьаратәны 9,69 км/с аццакырала иныҟәо Сатурн 10 759 мши-ҵхи рыла (29,5 шықәса раҟара) [[Амра|Амра]] иахыкәшоит. Сатурн инаркны [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟынӡа абжьаӡара 1195 (8.0 а.ц.) инаркны 1660 (11.1 а.ц.) миллион км рҟынӡа аҽаԥсахуеит, урҭ реиҿагылараан абжьаратәи абжьаӡара 1280 миллион км ҟалоит.<ref name="fact" /> Сатурни [[Юпитер (планета)|Иупитери]] шамахамзар еиԥшу [[Орбитальный резонанс|арезонанс]] 2:5 рымоуп. Сатурн аорбита [[Кеплеровы элементы орбиты#Эксцентриситет|аексцентриситет]] 0,056 ахьыҟоу азы, [[Апоцентр и перицентр|аперигелии]] [[Апоцентр и перицентр|афелии]] рҿы [[Амра|Амра]] аҟынӡа абжьаӡара аиԥшымзаара 162 млн км ауп.<ref name="fact" />
Ахылаԥшрақәа раан иубарҭоу Сатурн атмосфера аҷыдаҟазшьа змоу аобиектқәа аҭбаара зеиԥшроу еиԥш еиуеиԥшым аццакра рыманы иҵәиуеит. Иупитер еиԥш, иҟоуп еиуеиԥшым аобиектқәа ргәыԥқәа. «Азона 1» ҳәа изышьҭоу аҵәира аамҭа 10 сааҭки 14 минуҭи 00 секунди амоуп (уи акәакьтә ццакыра 844,3°/ҽнак, мамзаргьы 2,345 аҵәира/ҽнак). Уи аладатәи аекватортә маҟа аҩадатәи аҵкар аҟынтәи аҩадатәи аекватортә маҟа аладатәи аҵкарынӡа инеиуеит. Сатурн егьырҭ аҭбаарақәа зегьы рҿы, «Азона 2» шьақәзыргыло, аханатә аҵәира аамҭа 10 сааҭки 39 минуҭи 24 секунди ҳәа иԥхьаӡан (аццакра 810,76°/ҽнак мамзаргьы 2,2521 аҵәира/ҽнак). Анаҩс адыррақәа еиҭарҿыцын, 10 сааҭки 34 минуҭи 13 секунди ҳәа ахәшьара ҿыц ҟаҵахеит. «Азона 3», “[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]” аԥырраан апланета арадиошәахәаркра ахылаԥшрақәа рыла иҟоуп ҳәа зыгәҩара ыҟоу, аҵәира аамҭа 10 сааҭки 39 минуҭи 22,5 с ауп (аццакра 810,8°/ҽнак, мамзаргьы 2,2522 аҵәира/ҽнак).<ref name="nature2015"/><ref name="Лента.ру"/><ref>{{cite web |title=Planetary Physical Parameters |url=https://ssd.jpl.nasa.gov/planets/phys_par.html |publisher=NASA [[Jet Propulsion Laboratory]] |archive-date=2022-10-04 |access-date=2026-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004115344/https://ssd.jpl.nasa.gov/planets/phys_par.html |url-status=live }}</ref>
Сатурн аҵәҩан акәшара аамҭа 10 сааҭки 34 минуҭи 13 секунди ҳәа иԥхьаӡоуп. Сатурн —зекватор аҿы зыҵәҩантә еикәагьежьра аццакра еиҳау планета заҵәуп, аорбитатә еикәагьежьра аццакра аасҭа (9.87 км/с, насгьы 9.69 км/с). Апланета аҩнуҵҟатәи ахәҭақәа рыҵәира аамҭа иамоу аҵакы ииашаҵәҟьаны ашәара уадаҩуп. Аппарат “[[Кассини (КА)|Кассини]]” 2004 шықәсазы Сатурн ианынаӡа, игәаҭан, арадио емиссиа ахылаԥшрақәа рыла, аҩныҵҟатәи ахәҭақәа рыгьежьра аамҭа "Азона 1" еиԥш "Аона 2" аҿгьы иҟоу аикәагьежьра аамҭа аасҭа еиҳа ишырацәоу, насгьы 10 сааҭки 45 минуҭи 45 с (± 3) раҟара шышьақәнаргыло.<ref>{{cite web|url=http://php.louisville.edu/news/news.php?news=1488|title=University of Louisville: Study puts new spin on Saturn’s rotation|access-date=2010-10-31|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/616Vz2kBX?url=http://php.louisville.edu/news/news.php?news=1488|archive-date=2011-08-21|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/cassini-062804.html|title=Scientists Find That Saturn's Rotation Period is a Puzzle|date=2004-06-28|publisher=NASA|access-date=2007-03-22|archive-url=https://www.webcitation.org/616VzbaQF?url=http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/cassini-062804.html|archive-date=2011-08-21|url-status=live}}</ref>
Сатурн атмосфера адифференциалтә еикәагьежьра Иупитери Венереи, иара убас Амреи ратмосфератә еикәагьежьрақәа иреиԥшуп. Сатурн аҵәира аццакра аҭбаареи аҵаулареи рыла мацара акәымкәа, аамҭаҿгьы аҽеиҭанакуеит. Ари раԥхьаӡакәны игәеиҭеит А. Уильямс. 200 шықәса ирылагӡаны Сатурн аекватортә зона аикәагьежьра аамҭа аҽеиҭакра анализ азура иаанарԥшит, абри аҽеиҭакраҿы еиҳарак ацхыраара ҟазҵо ашықәсбжатәи ашықәстәи ациклқәа шракәу.<ref>Williams A. S. //Monthly Notices Roy. Astron. Soc., 1894, '''54''', p. 297.</ref><ref>Кригель А. М. Полугодовые колебания в атмосферах планет.//Астрономический журн. — 1986. — Т. '''63''', № 1. — С. 166—169.</ref>
2007 шықәса хәажәкырамзазы игәаҭан Сатурн арадиошәахәаркра [[Диаграмма направленности|ахырхарҭа адиаграмма]] агьежьра аплазматә диск аҿы иҟоу аконвекциатә цәқәырԥақәа рыла ишцәырҵуа, урҭ апланета аҵәира мацара акәымкәа, егьырҭ афакторқәагьы ирыдҳәалоуп. Иара убасгьы иҟоуп адыррақәа, ахырхарҭа адиаграмма агьежьра аамҭа аиҭасра Сатурн амҩаныза — [[Энцелад (спутник)|Енцелад]] иҟоу агеизер аусура иадҳәалоуп ҳәа зҳәо. Апланета аорбитаҿы еиҵаҵоу аӡфақь ахәҭаҷқәа амҳалдызтә ҭыԥ, насгьы арадиошәахәаркра ахаҭагьы дыреицаҟьоит. Иаартыз асахьа абзоурала, иахьа апланета агәыцә аҵәира аццакра аилкааразы ииашоу метод ыҟам ҳәа агәаанагара ҟалеит.<ref>{{cite web
|url = http://saturn.jpl.nasa.gov/news/press-release-details.cfm?newsID=733
|title = Enceladus Geysers Mask the Length of Saturn's Day
|date = 2007-03-22
|publisher = NASA Jet Propulsion Laboratory
|access-date = 2007-03-22
|archive-url = https://www.webcitation.org/62DnZvSKY?url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/press-release-details.cfm?newsID=733
|archive-date = 2011-10-06
}}</ref><ref>{{статья
|заглавие=The Variable Rotation Period of the Inner Region of Saturn's Plasma Disc
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2007-04-20_316_5823/page/442
|страницы=442
|том=316
|издание=[[Science]]
|doi=10.1126/science.1138562
|pmid=17379775
|bibcode=2007Sci...316..442G
|номер=5823
|язык=en
|тип=journal
|автор=Gurnett D. A. et al.
|год=2007
|issn=0036-8075 }}</ref><ref>{{статья
|заглавие=A New Spin on Saturn's Rotation
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2007-04-20_316_5823/page/380
|издание=Science
|том=316
|номер=5823
|страницы=380—381
|doi=10.1126/science.1142329
|автор=Bagenal F.
|год=2007
|язык=en
}}</ref>
=== Ахылҵшьҭра ===
Сатурн (Иупитер еиԥшҵәҟьа) ахылҵшьҭра иазкны ҩ-гипотеза хадак ыҟоуп. “[[контракция|Аконтракциа]]” агипотеза инақәыршәаны, Сатурни Амреи реилазаара аиԥшра ҳәа иԥхьаӡоуп ажәҩантә цәеижьқәа рыҩбагьы рҿы аӡри рацәаны иахьыҟоу, уи иахҟьаны, ашәпара лаҟә зыхҟьаз ҳәа ҳҳәар ҳалшоит апланетақәа рышьақәгылараан [[Солнечная система|Амратә система]] аҿиара зааӡатәи астадиақәа рҿы, арчсабатә “ диск аҟны, апланетақәа зхылҿиааз “ажәпара” дуқәа рышьақәгылара, даҽакала иуҳәозар, Амреи апланетақәеи абасеиԥш ишьақәгылон. Иага ус иҟазаргьы, ари агипотеза Сатурни Амреи реилазаарақәа реиԥшымрақәа ҳаилыркаара алшом.<ref name="формирование планет">{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1202789 |title=Астронет>Происхождение Солнечной системы (планетная космогония) |access-date=2010-10-05 |url-status=live |publisher=[[Астронет]] |archive-date=2011-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110926202842/http://www.astronet.ru/db/msg/1202789 }}</ref>
"Аккрециа" агипотеза иаҳәоит Сатурн ашьақәгылара ҩ-етапкны ишыҟалаз. Раԥхьа, 200 миллион шықәса рыҩныҵҟа, адгьылтә планетақәа реиԥш, еилаӷәӷәоу ацәеижь кьакьақәа рышьақәгылара апроцесс цон. Ари аамҭазы, Иупитери Сатурни ррегион аҟынтәи арчы ахәҭак [[Диссипация атмосфер планет|ԥсаҟьахеит]], уи анаҩс Сатурни Амреи рхимиатә еилазаара аиԥшымра анырра анаҭеит. Уи ашьҭахь иалагеит аҩбатәи аетап, зегь реиҳа идуу ацәеижьқәа Адгьыл акапан аҟара ҩба еиҳаны ианыҟала. Аԥхьатәи апротопланетатә ԥсҭҳәа аҟынтәи арчы арҭ ацәеижьқәа рахь [[аккреция|аккрециа]] апроцесс шәнызқь шықәсала ицон.<ref name="формирование планет" />
Аҩбатәи аетап аҟны Сатурн адәахьтәи ахҟьақәа рыԥхарра 2000°C инаӡеит.<ref name="формирование планет"/>
== Атмосфереи ашьақәгылашьеи ==
[[Афаил:Northern aurora of Saturn.jpg|слева|290px|мини|Аврора Сатурн аҩадатәи аполиус ахаҿы. Аврорақәа жәҩанӷәыԥшшәылоуп, ҵаҟа иҟоу аԥсҭҳәақәа ҟаԥшьуп. Уаанӡа иаарԥшыз ф-кәакьк змоу аԥсҭҳәа ацеира аҵаҟа иубарҭоуп.]]
Сатурн атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа 96.3% рыла [[водород|аӡри]] (ҭбаарала), 3.25% рыла [[Гелий|агелиум]] ала ишьақәгылоуп ([[Иупитер|Иупитер]] атмосфераҿы 10% иаҿырԥшны). Иҟоуп [[метан|аметан]], [[аммиак|аммиак]], [[фосфин|афосфин]], [[этан|аетан]], егьырҭ арчқәеи рлаҵақәагьы. Атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҿы иҟоу аммиактә ԥсҭҳәақәа еиҳа иӷәӷәоуп Иупитертәи аԥсҭҳәақәа раасҭа. Ҵаҟатәи атмосфера аԥсҭҳәақәа [[Гидросульфид аммония|аоммони агидросульфид]] ала (NH<sub>4</sub>SH), мамзаргьы аӡы ала ишьақәгылоуп.<ref>{{cite web|url=http://www.universeguide.com/Saturn.aspx|url-status=dead|title=Saturn Universe Guide|access-date=2012-08-14|archive-url=https://www.webcitation.org/69y139OYZ?url=http://www.universeguide.com/Saturn.aspx|archive-date=2012-08-16}}</ref><ref>{{статья
|заглавие=The Composition of Saturn's Atmosphere at Temperate Northern Latitudes from Voyager IRIS spectra
|том=15
|страницы=831
|bibcode=1983BAAS...15..831C
|язык=en
|тип=journal
|автор=Courtin R. et al.
|год=1967
|издательство=[[American Astronomical Society]]
|издание=Bulletin of the American Astronomical Society
}}</ref><ref>{{cite web
|url=https://www.universetoday.com/24029/atmosphere-of-saturn/
|title=Atmosphere of Saturn
|publisher=Universe Today
|author=Fraser Cain
|date=2009-01-22
|access-date=2011-07-20
|archive-url=https://www.webcitation.org/62D9wWBZg?url=https://www.universetoday.com/24029/atmosphere-of-saturn/
|archive-date=2011-10-05
|url-status=live
}}</ref><ref>{{cite web
|author = Martinez Carolina
|date = 2005-09-05
|url = https://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/whycassini/cassini-090505-clouds.html
|title = Cassini Discovers Saturn's Dynamic Clouds Run Deep
|publisher = NASA
|access-date = 2007-04-29
|archive-url = https://www.webcitation.org/62D9wz6i7?url=https://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/whycassini/cassini-090505-clouds.html
|archive-date = 2011-10-05
|url-status = live
}}</ref>
“[[Вояджер (программа)|Воиаџьерқәа]]” излаарыцҳауа ала, Сатурн аԥша ӷәӷәақәа ықәсуеит, 500 м/с рҟынӡа. Аԥшақәа еиҳарак мрагыларахьтәи аган ала иасуеит (аҵәҩантә еикәагьежьра ахырхарҭала). Урҭ рымч ԥсыҽхоит [[экватор|аекватор]] иацәыхарахацыԥхьаӡа; аекватор ацәыхарахараан мраҭашәаратәи атмосфератә цәқәырԥақәагьы цәырҵуеит. Адыррақәа жәпакы, атмосфератә циркуляциа хыхьтәи аԥсҭҳәақәа рҟны мацара акәымкәа, 2 нызқь километра раҟара аҵаулараҿгьы ишымҩаԥысуа ҳдырбоит. Уи адагьы, “Воиаџьер-2” аизшәарақәа иаадырԥшит аладатәии аҩадатәии агьежьбжақәа рҿы аԥшақәа аекватор иаҿырԥшны ишеиҟаароу. Иҟоуп агәаанагара, асимметриатә цәқәырԥақәа џьара акала иубаратәы иҟоу атмосфера ахҟьа аҵаҟа еидҳәалоуп ҳәа.<ref name="Voyager Summary 1">{{cite web
|title = Voyager Saturn Science Summary
|url = http://solarviews.com/eng/vgrsat.htm
|url-status = dead
|author = Calvin J. Hamilton
|access-date = 2007-07-05
|date = 1997
|publisher = Solarviews
|archive-url = https://www.webcitation.org/62DA0AJg8?url=http://solarviews.com/eng/vgrsat.htm
|archive-date = 2011-10-05
}}</ref><ref name="Voyager Summary 1"/>
[[Афаил:Saturn.Aurora.HST.UV-Vis.jpg|справа|Британиатәи астрономцәа Сатурн атмосфераҿы аврора хкы ҿыцк аадыртит, уи апланета аполиусқәа руак иаакәыршаны амацәаз ҟанаҵоит.|мини]]
Сатурн атмосфераҿы зны-зынла амч ду змоу аԥшацәгьақәа ракәны иҟоу иҭышәынтәалоу аформациақәа ааԥшуеит. Абас еиԥш иҟоу аобиектқәа убарҭоуп Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ арчытә планетақәа рҿгьы (шәахә. Иупитер аҟны [[Большое красное пятно|Идуу ашәыта ҟаԥшь]], [[Нептун|Нептун]] аҟны [[Большое тёмное пятно|Идуу ашәыта лашьца]]). Идуӡӡоу «[[Большое белое пятно|Идуу агьежьеизыхәхәа шкәакәа]]» Сатурн аҿы 30 шықәса рахьтә знык раҟара ицәырҵуеит, аҵыхәтәан уи 2010 шықәсазы иубаратәы иҟан (еиҳа ихәыҷу аԥшацәгьақәа еиҳа лассы-лассы иҟалоит).<ref>[http://www.rg.ru/2013/06/25/saturn-storm-site-anons.html Астрономы раскрыли тайну загадочного шторма на Сатурне] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150418190828/http://www.rg.ru/2013/06/25/saturn-storm-site-anons.html |date=2015-04-18 }} // Российская газета , 25.06.2013</ref>
2008 шықәса абҵарамза 12 рзы астанциа “Кассини” акамерақәа Сатурн аҩадатәи аполиус аинфраҟаԥшьтә сахьақәа ҭырхит. Урҭ рҿы аҵарауаа [[Полярное сияние|аврорақәа]] рыԥшааит, урҭ реиԥш иҟоу Амратә системаҿы ахаангьы ирымбацызт. Урҭ аврорақәа ультрафиолеттәи иубарҭоу адиапазонқәеи рҿгьы иубаратәы иҟан. Аврорақәа илашоу, еиԥҟьам, апланета аполиус иакәыршоу, еизыхәхәоу амацәазқәа роуп. Амацәазқәа аҭбаараҿы иҟоуп, еиҳарак 70-80°. Аҩадатәи амацәазқәа абжьаратәи аҭбаараҿы 75 ± 1° иҟоуп, аҩадатәиқәа аполиус 1,5° аҟынӡа иазааигәоуп, уи зыхҟьо амҳалдызтә ҭыԥ аҩадатәи ахәҭаҿы маҷк еиҳа иахьыӷәӷәоу ауп. Зны-зынла амацәазқәа еизыхәхәагьежьны акәымкәа, аспираль еиԥшхоит.<ref name="Kurth">{{книга |заглавие=Saturn from Cassini–Huygens |часть=Auroral Processes |год=2009 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer Netherlands]] |страницы=333—374 |isbn=978-1-4020-9217-6 |doi=10.1007/978-1-4020-9217-6_12 |автор=Kurth W. S. et al. }}</ref><ref name="Clark">{{статья|заглавие=Morphological differences between Saturn’s ultraviolet aurorae and those of Earth and Jupiter|том=433|страницы=717—719|doi=10.1038/nature03331|ссылка=http://www.thaispaceweather.com/BU2005.pdf|издание=Nature|pmid=15716945|номер=7027|ref=Clark|bibcode=2005Natur.433..717C|язык=en|тип=journal|автор=Clark J. T. et al.|год=2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716214344/http://www.thaispaceweather.com/BU2005.pdf|archive-date=2011-07-16}}</ref><ref name="Bhardwaj">{{статья|заглавие=Auroral emissions of the giant planets|издание=Reviews of Geophysics|том=38|номер=3|страницы=295—353|ссылка=http://www.bu.edu/csp/uv/cp-aeronomy/Bhardwaj_Gladstone_RG_2000.pdf|doi=10.1029/1998RG000046|ref=Bhardwaj|bibcode=2000RvGeo..38..295B|автор=Bhardwaj A.; Gladstone, G. Randall|год=2000|archive-date=2011-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628210428/http://www.bu.edu/csp/uv/cp-aeronomy/Bhardwaj_Gladstone_RG_2000.pdf}}</ref><ref name="Nichols">{{статья|заглавие=Saturn’s equinoctial auroras|издание=Geophysical research Letters|страницы=L24102:1—5|doi=10.1029/2009GL041491|ref=Nichols|номер=24|ссылка=https://hubblesite.org/pubinfo/pdf/2010/09/pdf.pdf|том=36|bibcode=2009GeoRL..3624102N|автор=Nichols J. D. et al.|год=2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20170331120134/http://hubblesite.org/pubinfo/pdf/2010/09/pdf.pdf|archive-date=2017-03-31}}</ref><ref name="Kurth" />
Иупитер еиԥш акәымкәа, Сатурн аврорақәа апланета амагнитосфера адәахьтәи ахәҭақәа рҿы аплазматә хҟьа еиҟарамкәа аҵәира иадҳәалаӡам. Иҟалап, урҭ [[Солнечный ветер|амратә ԥша]] анырра аҵаҟа [[Магнитное пересоединение|амҳалдызтә еиҭеидҳәалара]] иахҟьаны ицәырҵуазар. Сатурн аврорақәа рформеи рҭеиҭыԥши аамҭа цацыԥхьаӡа кырӡа рҽырыԥсахуеит. Урҭ рҭыԥи рылашареи ӷәӷәала иадҳәалоуп амратә ԥша ақәыӷәӷәара: шаҟа иҳараку аҟара, убриаҟара аврорақәа еиҳа илашоит, насгьы аполиус иазааигәахоит. Аврора абжьаратәи амчхара 50 ГВт 80-170 нм (аультрафиолет) рыбжьара иҟоуп, 150-300 ГВт 3-4 микрон (инфраҟаԥшь) рыбжьара.<ref name="Bhardwaj"/><ref name="Kivelson">{{статья|ссылка=http://www.igpp.ucla.edu/people/mkivelson/Publications/285-SSR11629905.pdf|заглавие=The current systems of the Jovian magnetosphere and ionosphere and predictions for Saturn|издательство=Springer|том=116|номер=1—2|страницы=299—318|doi=10.1007/s11214-005-1959-x|bibcode=2005SSRv..116..299K|язык=en|тип=journal|автор=Kivelson M. G.|год=2005|издание=[[Space Science Reviews]]|archive-date=2011-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20110929014023/http://www.igpp.ucla.edu/people/mkivelson/Publications/285-SSR11629905.pdf}}</ref><ref name="Clark"/><ref name="Clark"/><ref name="Bhardwaj"/>
Аԥшатлакәқәеи аԥшацәгьақәеи раан Сатурн аҿы [[Молния|амацәыс]] ӷәӷәақәа ҟалоит. Урҭ ирыхҟьаны Сатурн иамоу афымцамҳалдызтә усура шықәсыла еиҭасуеит, зынӡаск аҟамзаара инаркны даара иӷәӷәоу афымцатә ԥшатлакәқәа рҟынӡа.<ref>{{cite web|url=https://www.universetoday.com/62699/news-flash-cassini-captures-first-movie-of-lightning-on-saturn/|access-date=2012-08-14|title=News Flash: Cassini Captures First Movie of Lightning on Saturn|archive-url=https://www.webcitation.org/6A0pPXeeZ?url=https://www.universetoday.com/62699/news-flash-cassini-captures-first-movie-of-lightning-on-saturn/|archive-date=2012-08-18|url-status=live}}</ref>
2010 шықәса ԥхынҷкәынмза 28 рзы «[[Кассини (космический аппарат)|Кассини]]» аҭаҭын алҩа еиԥшыз аԥшацәгьа асахьа ҭнахит. 2011 шықәса лаҵарамза 20 рзы ҷыдала иӷәӷәаз даҽа ԥшацәгьак шьақәыргылан.<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2010/12/28/storm/|title=На Сатурне сфотографировали «сигаретный дым»|date=2010-12-28|publisher=Лента.Ру|lang=ru|access-date=2010-12-28|url-status=live|archive-date=2010-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229170039/http://lenta.ru/news/2010/12/28/storm/}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/05/20/storm/|title=На Сатурне произошел шторм планетарного масштаба|date=2011-05-20|publisher=Лента.ру|access-date=2011-05-21|archive-date=2011-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523070401/http://lenta.ru/news/2011/05/20/storm/|url-status=live}}</ref>
=== Аҩадатәи аполиус аҟны афбакәакьтә шьақәгылашьа ===
[[Афаил:Saturn hexagonal north pole feature.jpg|справа|мини|Сатурн аҩадатәи аполиус аҟны ф-кәакьк змоу атмосфератә шьақәгылара]]
{{main|Сатурн афбакәакь}}
Сатурн аҩадатәи аполиусс аҟны иҟоу аԥсҭҳәақәа [[шестиугольник|афбакәакь]] дуӡӡак ҟарҵоит ([[гексагон|гексагон]]). Раԥхьаӡакәны 1980-тәи ашықәсқәа рзы «[[Вояджер|Воиаџьер]]» Сатурн ианахаԥыруаз аамҭазы иаарԥшыз абри аҩыза ацәырҵра [[Солнечная система|Амратә система]]ҿы уаҳа џьаргьы иԥшаамхац. Агексагон 78° аҭбаараҿы иҟоуп, ганцыԥхьаӡа 13,800 км ҟалоит, даҽакала иуҳәозар, Адгьыл адиаметр аасҭа еиҳауп, насгьы уи аҩныҵҟа ԥшьы-дгьылк ҭаӡар ауеит. Уи аикәагьежьра аамҭа 10 сааҭки 39 минуҭи ауп. Ари апериод арадиошәахәаркра аинтенсивра аҽыԥсахра апериод иақәшәоит, уи, насгьы, Сатурн аҩныҵҟатәи ахәҭа аҵәира апериод иаҟароуп ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref name="memgeks1">{{cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/11288|title=Гигантский гексагон на Сатурне интригует планетологов|publisher=membrana.ru|lang=ru|access-date=2011-07-31|url-status=live|archive-date=2011-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926195516/http://www.membrana.ru/particle/11288}}</ref><ref>{{статья
|автор=Godfrey, D. A.
|заглавие=A hexagonal feature around Saturn's North Pole
|год=1988
|язык=en
|bibcode=1988Icar...76..335G
|doi=10.1016/0019-1035(88)90075-9
|страницы=335
|том=76
|номер=2
|издательство=[[Elsevier]]
|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]
}}</ref><ref>{{статья
|заглавие=Ground-based observations of Saturn's north polar SPOT and hexagon
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1993-04-16_260_5106/page/328
|издание=Science
|том=260
|номер=5106
|страницы=329
|pmid=17838249
|doi=10.1126/science.260.5106.329
|bibcode=1993Sci...260..329S
|язык=en
|тип=journal
|автор=Sanchez-Lavega A. et al.
|год=1993
}}</ref><ref name="science247_4947_1206">{{cite journal |doi=10.1126/science.247.4947.1206 |pmid=17809277 |title=The Rotation Period of Saturn's Polar Hexagon |url=https://archive.org/details/sim_science_1990-03-09_247_4947/page/1206 |journal=Science |volume=247 |issue=4947 |pages=1206–8 |year=1990 |last1=Godfrey |first1=D. A. |bibcode=1990Sci...247.1206G |s2cid=19965347 }}</ref>
Иџьашьахәу [[облака|аԥсҭҳәақәа]] рышьақәгылашьа аарԥшуп 2006 шықәса жьҭаарамзазы Сатурн иакәшо акосмостә ӷба «[[Кассини (космический аппарат)|Кассини]]» иҭнахыз аинфраҟаԥшьтә сахьаҿы. Асахьақәа иаҳдырбоит «Воиаџьер» аԥырра ашьҭахь 20 шықәсса зегьы афкәакь ҭышәынтәаланы ишаанхаз, аԥсҭҳәақәа рыгьежьраан урҭ рыфкәакьтә шьақәгылашьа еиқәырханы иаанхоит. Адгьыл аҿы хазы игоу аԥсҭҳәақәа афбакәакь аформа рымазар ауеит, аха урҭ иреиԥшымкәа, Сатурн аҿы иҟоу афбакәакь [[Правильногранный многогранник|ииашоу]] иазааигәоуп.<ref name="memgeks1"/>
Иҟоуп агәаанагара, агексагон аҭыԥ аҿы аԥсҭҳәара кырӡа еизадамкәа иҟоуп ҳәа. Аԥсҭҳәақәа шамахак иахьыҟам аҭыԥқәа рҿы 75 км рҟынӡа аҳаракыра ыҟоуп.<ref name="memgeks1"/>
Макьаназы ари ацәырҵра инагӡоу еилыркаарак амам, аха аҵарауаа ари атмосфератә еиҿкаара кырӡа икылкаан иазааигәахаз аексперимент амҩаԥгара рылшеит. 30 литра зкуаз аӡы зҭаз аԥаҭлыка игьежьуаз амаҭәар иақәыргылан, насгьы аҩныҵҟа амацәаз хәыҷқәа ҭаҵан, аԥаҭлыка аасҭа еиҳа ирласны иҵәиуаз. Амацәаз аццакра шаҟа иҳаракыз аҟара, убриаҟара аинсталлиациатә элементқәа реицырҵәираан ишьақәгылаз аҵәҩан аформа агьежь еиԥшымызт. Абасала, ари аԥышәараҿы афкәакьтә ҵәҩангьы ааԥшит.<ref>{{статья
|doi=10.1038/news060515-17
|заглавие=Geometric whirlpools revealed
|издание=[[Nature]]
|автор=Ball P.
|число=19
|месяц=5
|год=2006
|язык=en
}}</ref><ref name="memgeks2">{{Cite web |url=http://www.membrana.ru/particle/3926 |title=Гексагон Сатурна воссоздан в лаборатории |access-date=2011-06-29 |archive-date=2013-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603002106/http://www.membrana.ru/particle/3926 |url-status=live }}</ref>
Сатурн Аҩадатәи аполиус афкәакь агәҭаны еилаҩынтуа аҵәҩан ду еикәагьежьуеит. Уи аҵәҩан ыҟоуп уи Аҩадатәи аполиус аҿгьы, аха агексагон ада.<ref>[https://aasarchives.blob.core.windows.net/archives/BAAS/v34n3/dps2002/10.htm Hubble Space Telescope Observations of the Atmospheric Dynamics in Saturn’s South Pole from 1997 to 2002] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20211113175658/https://aasarchives.blob.core.windows.net/archives/BAAS/v34n3/dps2002/10.htm |date=2021-11-13 }}{{In lang|en}}</ref>
=== Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа ===
[[Афаил:Interior of Saturn.svg|слева|290px|мини|Сатурн аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа]]
Сатурн атмосфера аҵаулараҿы ақәыӷәӷәареи аԥхарреи еизҳауеит, аӡри акәзар аӡы аҭагылазаашьахь ииасуеит, аха уи аиасра хәыҷы--хәыҷла имҩаԥысуеит. 30 нызқь км аҟынӡа аҵаулараҿы аӡри металлтәхоит (уа иҟоу ақәыӷәӷәара 3 миллион [[Атмосфера (единица измерения)|атмосферак]] рҟынӡа инаӡоит). [[Металлический водород|Аметаллтә ӡри]] аҟны афымца цәқәырԥақәа реикәшара [[магнитное поле|амҳалдызтә ҭыԥ]] шьақәнаргылоит (Иупитер аасҭа акырӡа зымчхара еиҵоу). Апланета агәҭаны иҟоуп икьакьоу, ихьанҭоу аматериалқәа рыла — [[Силикаты (минералы)|асиликатқәа]], [[Металлы|аметаллқәа]], насгьы апланетатә ҭҵаарадырраҿы «[[ледяной гигант|аҵаа]]» ҳәа изышьҭоу еиҳа иԥыруа амаҭәашьарқәа рыла ишьақәгылоу агәыцә ду. Уи акапан 9 инаркны 22 рҟынӡа Адгьылтә капанқәа шьақәнаргылоит. Агәыцә аԥхарра 11,700 °C инаӡоит, насгьы Сатурн акосмос ахь иҭнажьуа амчхара 2.5-нтә еиҳауп апланета Амра аҟынтәи иаиууа амчхара аасҭа. Абри амчхара ахәҭа дук ҟалоит [[Механизм Кельвина — Гельмгольца|Кельвин-Гельмгольц амеханизм]] абзоурала (апланета аԥхарра анкаҳауа, уа иҟоу ақәыӷәӷәарагьы каҳауеит, уи иахҟьаны иара еиҵалоит, насгьы уи аматериа апотенциалтә мчхара аԥхаррахь ииасуеит). Аха уи аамҭазы, иаарԥшын ари амеханизм апланета азы амчхара ихыҵхырҭа заҵәны ишыҟам. Иҟоуп агәаанагара, аԥхарра иацҵаны ахәҭак ҟалоит ҳәа аконденсациа абзоурала, насгьы уи иашьҭанеиуа агелиум ацәыкәбарқәа аӡри ахҟьа (ацәыкәбарқәа раасҭа имаҷны еилаӷәӷәоу) иалсны аҭаԥсарала. Иалҵшәаны иҟалоит ацәыкәбарқәа рпотенциалтә мчхара аԥхарратә мчхарахь аиагара. Ахәшьарақәа рыла, агәыцә аҭыԥ иамоу адиаметр инықәырԥшшәа 25 000 км ыҟоуп.<ref>{{cite web
|url = http://www.windows2universe.org/saturn/interior/S_int_structure_overview.html
|title = Structure of Saturn's Interior
|publisher = Windows to the Universe
|access-date = 2011-07-19
|archive-url = https://www.webcitation.org/616W0N0ci?url=http://www.windows2universe.org/saturn/interior/S_int_structure_overview.html
|archive-date = 2011-08-21
|url-status = live
}}</ref><ref>{{статья
|заглавие=Looking into the Giant Planets
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2004-09-03_305_5689/page/1414
|издание=Science
|том=305
|номер=5689
|страницы=1414—1415
|access-date=2007-04-30
|doi=10.1126/science.1101352
|pmid=15353790
|автор=Fortney J. J.
|год=2004
|язык=en
}}</ref><ref>{{cite web |url=https://people.wku.edu/mike.carini/astro/Physical.htm |title=Physical overview of Saturn |publisher=Western Kentucky University}}</ref><ref>{{книга |заглавие=Giant Planets of Our Solar System: Atmospheres, Composition, and Structure |издательство=Springer |год=2003 |isbn=3540006818 |ссылка=https://books.google.com/books?id=p8wCsJweUb0C&pg=PA63&dq=%22kelvin+helmholtz+mechanism%22&lr=&as_brr=0&ei=i_D2R5T7K4KMsgPumpyFCg&sig=_Lj-343MfJQN5lwPNXAp-zUInRY |язык=en |автор=Patrick G. J. Irwin |archive-date=2014-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141002134853/https://books.google.com/books?id=p8wCsJweUb0C&pg=PA63&dq=%22kelvin+helmholtz+mechanism%22&lr=&as_brr=0&ei=i_D2R5T7K4KMsgPumpyFCg&sig=_Lj-343MfJQN5lwPNXAp-zUInRY }}</ref><ref>{{cite web
|url = https://www.nasa.gov/worldbook/saturn_worldbook.html
|url-status = dead
|title = NASA – Saturn
|publisher = NASA
|access-date = 2007-07-27
|date = 2004
|archive-url = https://www.webcitation.org/616W145Tf?url=https://www.nasa.gov/topics/nasalife/features/worldbook.html
|archive-date = 2011-08-21
}}</ref><ref name="bbs"/><ref name="bbs">{{cite web
|url = https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A383960
|title = Saturn
|publisher = BBC
|access-date = 2011-07-19
|date = 2000
|archive-url = https://www.webcitation.org/616W1dNHA?url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A383960
|archive-date = 2011-08-21
|url-status = live
}}</ref>
== Амҳалдызтә мҽхакы ==
[[Афаил:Plasma magnet saturn.jpg|справа|290px|мини|Сатурн амҳалдызасфера аилазаашьа]]
Сатурн амҳалдызасфера 1979 шықәсаазы акосмостә ӷба «[[Пионер-11|Пионер-11]]» ала иаартхеит. Шәага-загала Иупитер амҳалдызасфера заҵәык ауп изеиҵоу. Амҳалдызапауза, Сатурн амҳалдызасфереи амратә ԥшеи рыбжьара иҟоу аҳәаа, уи агәҭантәи Сатурн арадиусқәа 20 раҟара абжьаӡараҿы иҟоуп, насгьы амҳалдызасфера аҵыхәа шә-радиуск рҟынӡа инеиуеит. Сатурн амҳалдызасфера апланетеи уи амҩанызақәеи иҟарҵо аплазма ала иҭәуп. Амҩанызақәа рҟынтә зегь реиҳа ихадоу ароль нанагӡоит Енцелад, уи агеизерқәа аӡы афақь дыршәуеит, уи ахәҭак Сатурн амҳалдызтә ҭыԥ ала аионизациа азухоит.<ref name="Sittler">{{статья|заглавие=Ion and neutral sources and sinks within Saturn’s inner magnetosphere: Cassini results|том=56|номер=1|страницы=3—18|ссылка=http://people.virginia.edu/~rej/papers08/sittlerPSS07.pdf|doi=10.1016/j.pss.2007.06.006|bibcode=2008P&SS...56....3S|язык=en|тип=journal|автор=Sittler E. C. et al.|год=2008|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Planetary and Space Science]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120302124524/http://people.virginia.edu/~rej/papers08/sittlerPSS07.pdf|archive-date=2012-03-02}}</ref><ref name="Gombosi">{{книга |заглавие=Saturn from Cassini-Huygens |часть=Saturn's Magnetospheric Configuration |год=2009 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer Netherlands]] |страницы=203—255 |isbn=978-1-4020-9217-6 |doi=10.1007/978-1-4020-9217-6_9 |ref=Gombosi |автор=Gombosi T. I. et al. }}</ref>
Сатурн амҳалдызасфереи амратә ԥшеи русеицура апланета аполиусқәа ирыкәшо илашо авроратә овалқәа аԥнаҵоит, урҭ иубарҭоу, аультрафиолеттә, инфраҟаԥшьтә лашарақәа рыла иубарҭоуп.<ref>{{cite book|last=Kurth|first=W.S.|author2=Bunce, E.J.|author-link2=Emma Bunce |author3=Clarke, J.T.|display-authors=etal|title=Saturn from Cassini–Huygens|chapter=Auroral Processes|date=2009|publisher=Springer Netherlands|pages=334–342|isbn=978-1-4020-9217-6| doi=10.1007/978-1-4020-9217-6_12|ref=Kurth}}</ref>
Сатурн амҳалдызтә ҭыԥ, Иупитер еиԥш, адәахьтәи агәыцәаҿ аметаллтә ӡри анеикәшо аамҭазы иҟоу [[Магнитное динамо|адинамо аеффект]] абзоурала иҟалоит. Амҳалдызтә мҽхакы дипольуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит, Адгьыл аҟны еиԥш, аладатәии аҩадатәии амҳалдызтә полиусқәа аманы. Аҩадатәи амҳалдызтә полиус аҩадатәи агьежьбжаҿы иҟоуп, аладатәи амҳалдызтә полиус — аладатәи агьежьбжаҿы, Адгьыл еиԥшымкәа, уаҟа агеографиатә полиусқәа ахьыҟоу амҳалдызтә полиусқәа ахьыҟоу иаҿаԥшуеит. Сатурн аекватор аҟны амҳалдызтә ҭыԥ амҽхак 21 мкТ (0,21 Г) ауп, уи [[Магнитный момент|амҳалдызтә дипольтә момент]] иашьашәалоит, инықәырԥшшәа 4,6 × 1018 Т м3. Сатурн амҳалдызтә диполь ӷәӷәала аҵәиратә ҵәҩан иадҳәалоуп, убри аҟнытә амҳалдызтә ҭыԥ даара асимметриа амам. Адиполь маҷк Сатурн аҵәиратә ҵәҩан ала аҩадатәи аполиусахь инаскьагоуп. Сатурн амҳалдызтә ҵәҩан уи аикәагьежьратә ҵәҩан шамахамзар иашьашәалоит — ацәхьаҵратә кәакь 0.01° еиҳахом (Адгьыл аҿы — 11°).<ref name="Kivelson" /><ref>{{статья|doi=10.5194/angeo-24-1145-2006|заглавие=Definition of Saturn’s magnetospheric model parameters for the Pioneer 11 flyby|том=24|номер=3|страницы=1145—1156|ссылка=https://hal.archives-ouvertes.fr/docs/00/31/80/22/PDF/angeo-24-1145-2006.pdf|издание=Annales Geophysicae|bibcode=2006AnGeo..24.1145B|язык=en|тип=journal|автор=Belenkaya E. S. et al.|год=2006|archive-date=2012-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120410011942/http://hal.archives-ouvertes.fr/docs/00/31/80/22/PDF/angeo-24-1145-2006.pdf}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat2382 |title=Dust grains fall from Saturn’s D-ring into its equatorial upper atmosphere |website=[[Science]] |access-date=2025-02-16 |lang=en |archive-date=2025-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250129015333/https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat2382 |url-status=live }}</ref>
Сатурн аҩнуҵҟатәи амҳалдызтә ҭыԥ амратә ԥша апланета аҿықәантәи иаԥырнахуеит, уи атмосфера аус ацура иаԥырхагоуп, насгьы амҳалдызасфера захьӡу аҭыԥ шьақәнаргылоит, амратә ԥша еиԥшым аплазматә хкы ала ирҭәны. Сатурн амҳалдызасфера шәагаала Амратә системаҿы аҩбатәи аҭыԥ ааннакылоит, зегьы раасҭа идуу Иупитер амҳалдызасфера ауп. Адгьыл амҳалдызасфераҿы еиԥш, амратә ԥшеи амҳалдызасфереи рыбжьара иҟоу аҳәаа амҳалдызапауза ҳәа иашьҭоуп. Амҳалдызапауза аҟынтәи апланета агәҭанӡа абжьаӡара (цәаҳәа иашала Амра — Сатурн) 16 инаркны 27 R♄ рҟынӡа еиҭасуеит (Сатурн аекватортә радиус) {{math|''R''<sub>♄</sub> {{=}} 60 330 км}}. Абжьаӡара амратә ԥша ақәыӷәӷәара иадҳәалоуп, уигьы [[Солнечная активность|амратә усура]] иадҳәалоуп. Амҳалдызапауза аҟынӡа абжьаратәи абжьаӡара 22 R♄ ауп. Апланета егьи аган аҟны, амратә ԥша Сатурн амҳалдызтә ҭыԥ ихәхәоу амҳалдызтә ҵыхәахь еиҵнахуеит.<ref name="Gombosi"/><ref name="Russell1993">{{статья|заглавие=Planetary Magnetospheres|издание=Reports on Progress in Physiscs|том=56|номер=6|страницы=687—732|ссылка=http://www.iop.org/EJ/article/0034-4885/56/6/001/rp930601.pdf|doi=10.1088/0034-4885/56/6/001|bibcode=1993RPPh...56..687R|автор=Russell C. T.|год=1993}}</ref><ref>{{cite book|last=Gombosi|first=Tamas I.|author2=Armstrong, Thomas P. |author3=Arridge, Christopher S.|display-authors=etal|title=Saturn from Cassini–Huygens|chapter=Saturn's Magnetospheric Configuration|date=2009|publisher=Springer Netherlands|pages=203–255|isbn=978-1-4020-9217-6| doi=10.1007/978-1-4020-9217-6_9|ref=Gombosi}}</ref>
== Амацәазқәа ==
[[Афаил:Saturn, Earth size comparison.jpg|280px|мини|Сатурни Адгьыли реиҿырԥшра (афотомонтаж)]]
[[Афаил:Кольца сатурна4.jpg|280px|мини|Сатурн амацәазқәа, ихадоу алкаауп]]
[[Афаил:Earth-Moon system as seen from Saturn (PIA17171).jpg|280px|мини|Сатурн азааигәара иҟоу апланетабжьаратә станциа [[Кассини (космический аппарат)|Кассини]] иҭнахыз Адгьыл афотосахьа (07/19/2013).]]
[[Афаил:Saturn 1-Agust-2015.jpg|справа|220px|мини|Адгьыл аҟынтәи Сатурн ателескоп ала ахәаԥшра, Ла Каниада аобсерваториа ([[Список кодов обсерваторий#J00—J99|акод J87]]), [[Авила|Авила]], [[Испаниа|Испаниа]], 2015 шықәса]]
{{main|Сатурн амацәазқәа}}
Иахьа ҳара иаҳдыруеит аԥшь-рчытә гигантк зегьы амацәазқәа шрымоу, аха Сатурн аҟны урҭ еиҳа еиӷьны иубарҭоуп. Амацәазқәа аеклиптикатә ҟьаҟьарахь 28° рҟынӡа акәакь аманы иҟоуп. Убри аҟнытә, Адгьыл аҟынтәи, апланетақәа рҭыԥ ахьыҟоу инамаданы, урҭ рҭеиҭыԥшқәа еиуеиԥшым, урҭ “раартра” ҳәа изышьҭоу аҽаԥсахуеит — максимум инаркны, рыҭбаара зегьы аҟьаҟьараҿы ианыубо, аминимум аҟынӡа, даара иҵаӷоу аҟьаҟьара, ари аҟьаҟьара “аҵкарахьтә” ианыубо. [[Христиан Гюйгенс|Ҳуигенс]]гьы ишиҳәахьаз ала, амацәазқәа еизаданы икьакьоу цәеижьӡам, урҭ миллиардла ахәҭаҷ хәыҷқәа рыла ишьақәгылоуп, апланета акәша-мыкәшатәи аорбитаҿы иҟоу. Уи шьақәдырӷәӷәеит [[Белопольский, Аристарх Аполлонович|А. А. Белопольски]] [[Пулковская обсерватория|Пулково аобсерваториа]]ҟны, иара убас даҽа ҩыџьа аҵарауааи 1895-1896 шықәсқәа рзы имҩаԥыргаз [[спектрометрия|аспектрометриатә]] хылаԥшрақәа рыла.<ref>{{статья|автор=[[Белопольский, Аристарх Аполлонович|Белопольский А. А.]]|заглавие=О вращении кольца Сатурна по измерениям спектрограмм, полученных в Пулкове|год=1895|издание=Известия Императорской Академии Наук. Серия 5|том=3|выпуск=1|страницы=12—14}}</ref><ref>{{статья|ссылка=http://naturalhistory.narod.ru/Hronolog/IAI/IAI_6/Iai_Ogl.htm|автор=[[Куликовский, Пётр Григорьевич|Куликовский П. Г.]]|заглавие=О некоторых вопросах изучения истории астрономии|год=1960|место=М.|издание=[[Историко-астрономические исследования]]|издательство=[[Физматгиз]]|выпуск=VI|страницы=18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100908044145/http://naturalhistory.narod.ru/Hronolog/IAI/IAI_6/Iai_Ogl.htm|archive-date=2010-09-08|страниц=428}}</ref>
Иҟоуп х-мацәаз хадаки, аԥшьбатәи — еиҳа иҵаӷоу амацәази. Урҭ зегьы еицны Сатурн адиск аасҭа еиҳаны алашара рныҷҷаалоит. Ихадоу х-мацәазк еиҳарак алаҭын алфавит раԥхьатәи анбанқәа рыла иарбоуп. Амацәаз В — агәҭантәи, зегь реиҳа иҭбаау, илашоу ауп, уи адәахьтәи амацәаз А иацрыгоуп 4000 км рҟынӡа аҭбаара змоу [[щель Кассини|Кассини ибжьажьрала]], уи иаҵанакуеит зегь реиҳа ипоу, иҵәцоуп ҳәа ззуҳәартә иҟоу амацәазқәа. Амацәаз А аҩнуҵҟа [[разделительная полоса Энке|Енке иеиҟәыҭхаратә цәаҳәа]] ҳәа изышьҭоу абжьажьра ҵаӷа ыҟоуп. Амацәаз В аасҭа апланета иазааигәоу амацәаз С шамахамзар иҵәцоуп.<ref name="RingFS">{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/satringfact.html|title=Saturnian Rings Fact Sheet (NASA).|archive-url=https://www.webcitation.org/619Pfz7uk?url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/satringfact.html|archive-date=2011-08-23|access-date=2011-12-12|url-status=live}}</ref><ref name="RingIM">{{cite web|url=https://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA08389|title=Catalog Page for PIA08389|archive-url=https://www.webcitation.org/659XyTfDv?url=https://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA08389|archive-date=2012-02-02|access-date=2011-12-12|url-status=live}}</ref>
Сатурн амацәазқәа даара иҵаӷоуп. 250,000 км рҟынӡа адиаметр змоу, урҭ рыжәпара километракгьы инаӡом (амацәазқәа рқәыԥшылараҿы еиуеиԥшым ашьхақәа шыҟоугьы). Урҭ рҭеиҭыԥш ааџьоушьартә ишыҟоугьы, амацәазқәа ирылоу ахәҭақәа рхыԥхьаӡара кырӡа имаҷуп. Амонолит еиԥш еизгазар, уи адиаметр 100 км иреиҳахомызт. Азондқәа рыла ирҳаз асахьақәа рҟны иубарҭоуп амацәазқәа аиашазы зқьыла амацәазқәа рыла ишышьақәгылоу, абжьажьрақәа рыла еишьҭанеиуа; асахьа аграммофонтә пластинкақәа рымҩақәа угәаладыршәоит. Амацәазқәа злаҟоу ахәҭаҷқәа ршәагаа сантиметрак инаркны 10 метрак рҟынӡа инаӡоит. Урҭ реилазаара 93% рыла алаҵа маҷқәа змоу аҵаа ала ишьақәгылоуп (урҭ рҟны иҟазар алшоит амра ашәахәаркра иарҿио [[сополимеры|асополимерқәеи]] [[Силикаты (минералы)|асиликатқәеи]]), насгьы 7% арацәари ала.<ref>{{cite web|url=http://www.membrana.ru/lenta/?9665|title=Membrana: На кольцах Сатурна открыты высокие горы|archive-url=https://web.archive.org/web/20110908012110/http://www.membrana.ru/particle/14162|archive-date=2011-09-08|access-date=2010-10-31|url-status=live}}</ref><ref name="Zebker85">{{статья|автор=Zebker, H.A., Marouf, E.A., and Tyler, G.L.|заглавие=Saturn's rings – Particle size distributions for thin layer model|год=1985|язык=en|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|издательство=[[Elsevier]]|тип=journal|том=64|номер=3|страницы=531—548|doi=10.1016/0019-1035(85)90074-0|bibcode=1985Icar...64..531Z}}</ref><ref>{{статья|автор=Nicholson P.D. et al.|заглавие=A close look at Saturn's rings with Cassini VIMS|год=2008|язык=en|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|издательство=[[Elsevier]]|том=193|номер=1|страницы=182—212|doi=10.1016/j.icarus.2007.08.036|bibcode=2008Icar..193..182N}}</ref><ref>{{статья|автор=Poulet F.; Cuzzi J.N.|заглавие=The Composition of Saturn's Rings|год=2002|язык=en|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|издательство=[[Elsevier]]|том=160|номер=2|страницы=350|doi=10.1006/icar.2002.6967|bibcode=2002Icar..160..350P}}</ref>
Амацәазқәеи апланета амҩанызақәеи рҿы ахәҭаҷқәа рныҟәараҿы аишьашәалара ыҟоуп. Урҭ рҟынтәи шьоукы, «[[Спутник-пастух|амҩанызақәа-ахьчацәа]]» ҳәа изышьҭоу, амацәазқәа рҭыԥ аҿы раангылара ароль нарыгӡоит. [[Мимас (спутник)|Мимас]], ҿырԥштәыс иаагозар, [[Кассини (КА)|Кассини]] абжьаӡра 2:1 арезонанс аҿы иҟоуп, насгьы уи адхалара анырра аҵаҟа аматериа уи аҟынтәи ихарахоит, [[Пан (спутник)|Пан]]гьы Енке иеиҟәыҭхаратә цәаҳәа аҩныҵҟа иҟоуп. 2010 шықәсазы Кассини изонд аҟынтәи иааз адыррақәа изларҳәо ала Сатурн амацәазқәа ҵысуеит. Аҵысрақәа шьақәгылоуп Мимас иаԥнаҵо еиԥымҟьо аԥырхагақәеи, ацәаҳәаҿы иԥыруа ахәҭаҷқәа реидҳәалара иахҟьаны ицәырҵуа ахаларҿиаратә ԥхасҭақәеи рыла. Сатурн амацәазқәа ахьынтәааз макьана инагӡаны еилкаам. 1849 шықәсазы [[Рош, Эдуард Альбер|Едуард Рош]] иқәиргылаз теориак инақәыршәаны, аӡхыҵратә мчқәа рныррала аӡытә мҩаныза аилабгара иахҟьаны амацәазқәа ҟалеит. Даҽа теориак излаҳәо ала, акомета ма астероид аҿасра иахҟьаны амҩаныза еилабгеит.<ref>{{cite web|url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast161/Unit6/rings.html|title=Lecture 41:Planetary Rings|date=2011-11-19|publisher=Richard Pogge, Prof. of Ohio State University|archive-url=https://www.webcitation.org/659Xz1U1h?url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast161/Unit6/rings.html|archive-date=2012-02-02|access-date=2011-12-12|url-status=live}}</ref><ref name="Esposito2002">{{статья|ссылка=http://www.iop.org/EJ/article/0034-4885/65/12/201/r21201.pdf|автор=Esposito L. W.|заглавие=Planetary rings|год=2002|издание=Reports on Progress in Physics|том=65|номер=12|страницы=1741—1783|doi=10.1088/0034-4885/65/12/201|bibcode=2002RPPh...65.1741E}}</ref><ref name="RLoR">{{cite web|url=https://science.nasa.gov/headlines/y2002/12feb_rings.htm|title=The Real Lord of the Rings|archive-url=https://www.webcitation.org/659XzSnqf?url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2002/12feb_rings/|archive-date=2012-02-02|access-date=2011-12-12|url-status=dead}}</ref><ref name="jplhistory" /><ref name="RLoR" />
Иҟоуп гипотезак, Сатурн амҩанызақәа руак — [[Рея (спутник)|Реиа]], [[Кольца Реи|ахатә мацәазқәа]] амазар шалшо атәы зҳәо.<ref name="Science">{{статья|автор=G. H. Jones, E. Roussos, N. Krupp, U. Beckmann, A. J. Coates, F. Crary, I. Dandouras, V. Dikarev, et al.|заглавие=The Dust Halo of Saturn's Largest Icy Moon, Rhea|ссылка=http://www.sciencemag.org/content/319/5868/1380.short|язык=en|издание=Science|год=7 March 2008|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924154443/http://www.sciencemag.org/content/319/5868/1380.short}}</ref><ref>{{cite web|url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/newsreleases/newsrelease20101007/|title=Cassini Catches Saturn Moons in Paintball Fight|publisher=NASA|lang=en|access-date=2012-03-22|archive-url=https://www.webcitation.org/6AhviQthI?url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/newsreleases/newsrelease20101007/|archive-date=2012-09-15}}</ref>
{| class="wikitable"
|-
! Ашықәс !! Сатурн амацәазқәа раатра (аградусқәа)<ref>Куликовский П. Г. «Справочник любителя астрономии», 110 стр.</ref>
|-
| 1965 || 0
|-
| 1972 || 26,73
|-
| 1980 || 0
|-
| 1987 || -26,73
|-
| 1994 || 0
|-
| 2002 || 26,73
|-
| 2009 || 0
|-
| 2016 || -26,73
|-
| 2023 || 0
|}
Сатурн амацәазқәа рбара еиҳа иманшәалоуп урҭ зегь раасҭа ианаарту аамҭазы. Уи аамҭазы, Сатурн аҟны ӡынроуп, мамзаргьы ԥхынроуп.<ref name="Cesevich">{{книга|автор=[[Цесевич, Владимир Платонович|Цесевич В. П.]]|заглавие=Что и как наблюдать на небе|часть=§ 46. Сатурн и его система|год=1984|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|страниц=304|страницы=158—162|место=М.|издание=6-е изд}}</ref>
== Амҩанызақәа ==
{{main|Сатурн амҩанызақәа}}
Иреиҳау амҩанызақәа — [[Мимас (спутник)|Мимас]], [[Энцелад (спутник)|Енцелад]], [[Тефия (спутник)|Тефиа]], [[Диона (спутник)|Дионе]], [[Рея (спутник)|Реа]], [[Титан (спутник)|Титан]], [[Япет (спутник)|Иапет]] — 1789 шықәсазы иаартхахьан, аха иахьа уажәраанӡа аҭҵааратә обиект хадақәаны иҟоуп. Абарҭ амҩанызақәа рдиаметрқәа 397 (Мимас) инаркны 5150 км (Титан) рҟынӡа иҟоуп, [[большая полуось|аорбита аҵәҩан ду]] — 186 нызқь км (Мимас) инаркны 3561 нызқь км (Иапет) рҟынӡа. Капанла ашара диаметрла ашара иашьашәалоит. Титан зегь реиҳа идуу аорбитатә ексцентриситет амоуп, Дионеи Тефиеи — зегь реиҳа имаҷу. Еилкаау апараметрқәа змоу амҩанызақәа зегьы [[Синхронная орбита|асинхронтә орбита]] ахыхь иҟоуп, убри аҟнытә урҭ хәыҷы-хәыҷла ихарахоит.<ref name="Jacobson2008">{{статья|ссылка=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-01_135_1/page/261|автор=Jacobson, R. A. et al.|заглавие=''Revised orbits of Saturn's small inner satellites''|год=2008|язык=en|издание=[[The Astronomical Journal]]|издательство=[[IOP Publishing]]|тип=journal|том=135|номер=1|страницы=261—263|doi=10.1088/0004-6256/135/1/261|bibcode=2008AJ....135..261J}}</ref>{{Аиасра|Апланета аҭҵаарақәа}}
[[Афаил:Saturn-map.jpg|справа|280px|мини|Сатурн амҩанызақәеи урҭ ахьыҟоу аҭыԥқәеи]]
[[Афаил:The Moons of Saturn to Scale (43592664485).png|справа|280px|мини|Сатурн амҩанызақәа ршәагаақәа реиҿырԥшра]]
[[Афаил:Titan Earth Moon Comparison.png|справа|280px|мини|Адгьыли, [[Титан (спутник)|Титани]], Амзеи ршәагаақәа реиҿырԥшра]]
Амҩанызақәа зегьы иреиҳау [[Титан (спутник Сатурна)|Титан]] ауп. Иара убасгьы [[Солнечная система|Амратә система]] зегьы иааизакны аҟны шәагаала аҩбатәи аҭыԥ ааннакылоит, [[Юпитер (планета)|Иупитер]] амҩаныза [[Ганимед (спутник)|Ганимед]] ашьҭахь. Титан шьақәгылоуп абжак аӡы аҵаа, абжак ахратә породақәа рыла. Ари аҩыза аилазаашьа егьырҭ арчытә планетақәа рымҩаныза дуқәак иреиԥшуп, аха Титан урҭ даара иреиԥшым атмосфера аилазаашьеи аиҿкаареи рыла, уи еиҳарак [[азот|азот]] ала ишьақәгылоуп, иара убасгьы [[облака|аԥсҭҳәақәа]] ҟазҵо [[метан|аметани]] [[этан|аетани]] маҷны иамоуп. Иара убасгьы Титан заҵәык ауп Амратә системаҿы иҟоу ацәеижь, [[Адгьыл|Адгьыл]] ада, уи ахҟьаҿы аӡы шыҟоу ахьышьақәырӷәӷәахахьо. Имариоу аорганизмқәа рцәырҵра алшара аҵарауаа мап ацәыркуам. Титан адиаметр 50% рыла еиҳауп Амза адиаметр аасҭа. Уи адагьы, уи апланета [[Меркурий (планета)|Меркури]] аасҭа шәага-загала еиҳауп, капанла уи аасҭа ишеиҵоугьы.<ref name="LunineAstro">{{cite web|author=Lunine, J.|url=http://www.astrobio.net/news/article1493.html|title=Comparing the Triad of Great Moons|publisher=Astrobiology Magazine|date=2005-03-21|access-date=2006-07-20|archive-url=https://www.webcitation.org/617W18jpp?url=http://www.astrobio.net/index.php?option=com_retrospection|archive-date=2011-08-22|url-status=live}}</ref><ref name="NatureDefinitive">{{статья|автор=Stofan E. R. et al.|заглавие=The lakes of Titan|год=2007|язык=en|издание=Nature|тип=journal|месяц=1|число=4|том=445|номер=1|страницы=61—64|doi=10.1038/nature05438|access-date=2007-08-27}}</ref><ref>{{статья|автор=McKay C. P., Smith, H. D.|заглавие=Possibilities for methanogenic life in liquid methane on the surface of Titan|год=2005|язык=en|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|издательство=[[Elsevier]]|тип=journal|том=178|номер=1|страницы=274—276|doi=10.1016/j.icarus.2005.05.018}}</ref><ref name="s397">{{cite book | last1=Lorenz | first1=Ralph | last2=Mitton | first2=Jacqueline | title=Titan Unveiled | publisher=[[Princeton University Press]] | date=2010 | isbn=978-1-4008-3475-4 | page=1}}</ref>
Егьырҭ амҩаныза хадақәа иара убас ари еиԥшу аҟазшьақәа рымоуп. Убас, Иапет ҩ-гьежьбжак амоуп, еиуеиԥшым [[альбедо|альбедо]] змоу (0,03-0,05, 0,5). Убри аҟнытә, [[Кассини, Джованни Доменико|Џьованни Кассини]] ари амҩаныза аниԥшаа, игәеиҭеит уи Сатурн иалкаау азганк ала ианыҟоу мацара шакәу ианубарҭоу. Дионеи Рееи раԥхьагылатәи<ref group="комм.">Амҩаныза аорбитатә ныҟәара ахырхарҭахь ирхоу</ref> рышьҭахьтәи агьежьбжақәагьы рхатә еиԥшымзаарақәа рымоуп. Диона аԥхьагыларатә хәҭа ӷәӷәала [[Ударный кратер|акратерқәа]] амоуп, насгьы лашарала еиԥшуп. Ашьҭахьтәи агьежьбжаҿы иҟоуп аҭыԥ лашьцақәа, иара убасгьы иҵаӷоу, илашоу аӷазқәа рбызкаҭаҳа, урҭ аҵаа шьхебаркырақәеи аҿыбгарсҭақәеи роуп. Мимас иалкаау ҟазшьоуп 130 км адиаметр змоу акратер дуӡӡа Гершель. Тефи еиԥш 400 км адиаметр амоуп акратер [[Одиссей (кратер)|Одиссеи]]. “[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]” аҭыхымҭақәа рыла, Енцелад еиуеиԥшым агеологиатә қәрақәа змоу аҭыԥқәа рыла, аҩадатәи аҭбаарақәа рыбжьаратәии иҳаракуи акратер дуқәа рыла, насгьы аекватор иазааигәоу акратер хәыҷқәа рыла ишьақәгылоу ахҟьа амоуп.<ref name="Mason">{{cite web|url=http://ciclops.org/view.php?id=6033|title=Cassini Closes In On The Centuries-old Mystery Of Saturn's Moon Iapetus|author=Mason J.|display-authors=etal|website=CICLOPS|date=2009-12-10|format= | publisher=Space Science Institute | archive-url=https://www.webcitation.org/659XxoFK3?url=http://ciclops.org/view.php?id=6033|archive-date=2012-02-02|access-date=2009-12-22|url-status=dead}}</ref><ref name="Rothery">{{книга|ссылка=https://archive.org/details/satellitesofoute0000roth|автор=Rothery, David A.|заглавие=Satellites of the Outer Planets: Worlds in their own right|год=1999|язык=en|издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]]|isbn=0-19-512555-X}}</ref>
[[2019|2019 шықәса]] жьҭаарамзазы, Сатурн амҩанызақәа 82 еилкаауп, урҭ рҟынтә 12 аартхеит акосмостә ӷбақәа: “[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]” ([[1980|1980]]), “[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]” ([[1981|1981]]), “[[Кассини (КА)|Кассини]]” ([[2004|2004]]-[[2007|2007]]) рыла. Амҩанызақәа реиҳарак, [[Гиперион (спутник)|Гипериони]] [[Феба (спутник Сатурна)|Фебеи]] рыда, рхатә синхронтә гьежьра рымоуп — урҭ еснагь ганкала Сатурн ахь ирхоуп. Амҩаныза маҷқәа рхаҭақәа рыҵәира иазкны адыррақәа ыҟам. [[Тефия (спутник)|Тефиеи]] [[Диона (спутник)|Дионеи]] ҩ-мҩанызак рыцуп [[точка Лагранжа|Лагранж иҭыԥқәа]] L4, L5 рҿы.<ref>{{книга|автор=[[Цесевич, Владимир Платонович|Цесевич В. П.]]|заглавие=Что и как наблюдать на небе|год=1984|издание=6-е изд|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|страницы=161|страниц=304}}</ref>
[[2006|2006 шықәса]] иалагӡаны, [[Гавайский университет|[[Гавайи|Гаваи]]тәи Ауниверситет]] аҟынтәи [[Джуитт, Дэвид|Девид Џьуитт]] напхгара зиҭоз аҵарауаа ргәыԥ, Гаваи иҟоу Иапониатәи ателескоп [[Субару (телескоп)|Субару]] аҿы аус зуаз, Сатурн амҩанызақәа 9 раартра азы алаҳәара ҟарҵеит. Урҭ зегьы [[нерегулярный спутник|еиқәыршәам ҳәа изышьҭоу амҩанызақәа]] ирыҵанакуеит, [[Ретроградное движение|ретроградтә орбитала]] иалкаау. Урҭ апланета ракәшара аамҭа 862 мшы инаркны 1300 мшы рҟынӡа инаӡоит.<ref name="IAUC8727">{{статья|ссылка=http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/saturn2006.html|автор=Sheppard, S. S.; [[Джуитт, Дэвид|Jewitt, D. C.]]; and Kleyna, J.|заглавие=Satellites of Saturn|год=2006|издание=IAU Circular No|месяц=6|число=30|том=8727|archive-url=https://web.archive.org/web/20100213141734/http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/saturn2006.html|archive-date=2010-02-13|access-date=2011-12-11|url-status=dead}}</ref>
2015 шықәсазы раԥхьаӡакәны амҩанызақәа руак — Тетис — зхаҭабзиара ҳараку асахьақәа ҭыхын, [[Одиссей (кратер)|Одиссеи]] захьӡу акратер ду ибзианы иарлашо.<ref>{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/jpl/pia18329/bright-basin-on-tethys|title=Bright Basin on Tethys {{!}} NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20190617084212/https://www.nasa.gov/jpl/pia18329/bright-basin-on-tethys/|archive-date=2019-06-17|access-date=2019-12-02|url-status=live}}</ref>
2019 шықәсазы, иара убас Гаваи иҟоу Субару ателескоп ахархәарала, [[Институт Карнеги|Карнеги Аинститут]] аҟынтәи [[Шеппард, Скотт|Скотт Шеппард]] напхгара зиҭоз аҵарауаа ргәыԥ Сатурн амҩаныза ҿыцқәа 20 аадыртит, аретроградтә орбитала иҵәиуаз.<ref>{{cite web|lang=en|url=https://carnegiescience.edu/news/saturn-surpasses-jupiter-after-discovery-20-new-moons-and-you-can-help-name-them|title=Saturn surpasses Jupiter after the discovery of 20 new moons and you can help name them!|author=|website=Carnegie Science|date=2019-10-07|publisher=Carnegie Institution for Science|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606203854/https://carnegiescience.edu/news/saturn-surpasses-jupiter-after-discovery-20-new-moons-and-you-can-help-name-them|archive-date=2020-06-06|access-date=2019-10-09|url-status=live}}</ref>
2023 шықәса лаҵарамза 3 инаркны 16-нӡа, даҽа 62 мҩаныза аартхеит ҳәа адырра ҟаҵан, иааизакны 145 мҩаныза раартра рылаҳәан.<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://science.ubc.ca/news/saturn-now-leads-moon-race-62-newly-discovered-satellites |title=Saturn now leads moon race with 62 newly discovered moons |access-date=2023-05-18 |archive-date=2023-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518133935/https://science.ubc.ca/news/saturn-now-leads-moon-race-62-newly-discovered-satellites |url-status=live }}</ref>
2023 шықәса лаҵарамза 23 рзы Сатурн 146-тәи амҩаныза S/2006 S 20 аартра рылаҳәахеит.<ref>{{Cite web|url=https://minorplanetcenter.net/mpec/K23/K23KB8.html|title=MPEC 2023-K118 : S/2006 S 20|website=minorplanetcenter.net|access-date=2023-07-20|archive-date=2023-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230525040716/https://minorplanetcenter.net/mpec/K23/K23KB8.html|url-status=live}}</ref>
2025 шықәса хәажәкырамза 11 рзы астрономцәа Сатурн амҩаныза ҿыцқәа 128 раартра азы адырра ҟарҵеит, убри ала апланета амҩанызақәа зегьы рхыԥхьаӡара 274 рҟынӡа инаӡеит.<ref name="S274">{{cite web|title=Astronomers discover 128 new moons orbiting Saturn|url=https://www.theguardian.com/science/2025/mar/11/astronomers-discover-128-new-moons-orbiting-saturn|date=2025-03-11|access-date=2025-03-11}}</ref><ref>{{cite web|title=THIRTY-THREE NEW SATURNIAN SATELLITES|url=https://minorplanetcenter.net/mpec/K25/K25EF5.html|date=2025-03-11|access-date=2025-03-11|archive-date=2025-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20250312084421/https://minorplanetcenter.net/mpec/K25/K25EF5.html|url-status=live}}</ref>
[[2026|2026 шықәса]] [[Хәажәкырамза 16|хәажәкырамза 16]] рзы, Апланета хәыҷқәа рцентр иаланарҵәеит 11 мҩаныза ҿыц раартра, иааизакны рхыԥхьаӡара 274 аҟынтә 285 рҟынӡа иҳаракхеит, насгьы лаҵарамза 5-нӡа, NASA JPL асаит аҿы даҽа 7 мҩаныза ҿыцк ацҵан.<ref>[https://www.minorplanetcenter.net/mpec/K26/K26F14.html MPEC 2026-F14 : ELEVEN NEW SATURNIAN SATELLITES] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20260320132219/https://www.minorplanetcenter.net/mpec/K26/K26F14.html |date=2026-03-20 }} // Minor Planet Center</ref>
== Апланета аҭҵаарақәа ==
{{main|Сатурн аҭҵаара}}
Сатурн еицырдыруеит аҭоурых аԥхьатәи аамҭақәа раахыс; ари Амратә системаҿы иҟоу хә-планетак рахь иаҵанакуеит, Адгьыл аҟынтәи блала имарианы иубарҭоу (иреиҳау [[Видимая звёздная величина|ашәахәа]] актәи амзатә шәагаа аасҭа еиҳауп). Заатәи аҩыратә ҭоурых аҿы уи еиуеиԥшым [[мифология|амифологиақәа]] рҿы ахадаратә персонажқәа иреиуан.<ref name="NMM Saturn 2">{{cite web |title=Observing Saturn |url=http://www.nmm.ac.uk/server/show/conWebDoc.13852/viewPage/5 |publisher=[[Национальный морской музей (Великобритания)|Национальный морской музей]] |access-date=2007-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070422014136/http://www.nmm.ac.uk/server/show/conWebDoc.13852/viewPage/5 |archive-date=2007-04-22|date=2015-08-20 }}</ref><ref name="Saturn in ancient mythologies">{{cite web |title=Starry Night Times |url=http://www.starrynight.com/sntimes/2006/2006-01-full.html |access-date=2007-07-05 |date=2006 |publisher=Imaginova Corp. |archive-url=https://web.archive.org/web/20091001001723/http://starrynight.com/sntimes/2006/2006-01-full.html |archive-date=2009-10-01 |url-status=dead }}</ref>
[[Вавилонская астрономия|Вавилонтәи астрономцәа]] аҩбатәи азқьышықәса актәи азбжа инаркны Сатурн аныҟәарақәа системала ирыцклаԥшуан, насгьы иҭарыҩуан.<ref name=ptrsl276_1257_43>{{cite journal |title=Babylonian Observational Astronomy |first1=A. |last1=Sachs |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society of London]] |volume=276 |issue=1257 |date=1974-05-02 |pages=43–50 |jstor=74273 |doi=10.1098/rsta.1974.0008 |bibcode=1974RSPTA.276...43S|s2cid=121539390 }}</ref>
II-тәи ашәышықәсазы, [[Астрономия Древней Греции|абырзен астроном]] [[Клавдий Птолемей|Клавди Птолемеи]] Сатурн аорбита аԥхьаӡарақәа мҩаԥигон, апланета [[Противостояние планеты|аҿагыларақәа]] рхылаԥшрақәа шьаҭас иҟаҵаны.<ref name=ps04_1893_862>{{cite journal |title=Popular Miscellany – Superstitions about Saturn |journal=The Popular Science Monthly |page=862 |date=April 1893 |url=https://books.google.com/books?id=cSADAAAAMBAJ&pg=PA862 |last1=Corporation |first1=Bonnier |access-date=2016-02-09 |archive-date=2017-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170217001247/https://books.google.com/books?id=cSADAAAAMBAJ&pg=PA862 |url-status=live }}</ref>
[[Афаил:SaturnInBadTelescope.jpg|справа|290px|мини|Сатурн ҳаамҭазтәи ателескоп ала (армарахь) иара убас Галилео ихаантәи ателескоп ала (арӷьарахь)]]
Раԥхьаӡа Сатурн [[телескоп|ателескоп]] ала дахәаԥшит [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] 1609–1610 шықәсқәа рзы. Иара игәеиҭеит Сатурн еизаку жәҩантә цәеижьк еиԥшымкәа, еихькьысуа х-цәеижьк реиԥш ишааԥшуа, насгьы иҳәеит урҭ Сатурн ҩыџьа «аҩызцәа» (амҩанызақәа) дуқәа шракәыз. Ҩышықәса рышьҭахь Галилеи игәаҭарақәа еиҭамҩаԥигеит, насгьы иџьеишьеит «амҩанызақәа» ахьимԥшааз.<ref name="jplhistory">{{cite web
|url = https://www2.jpl.nasa.gov/saturn/back.html
|title = Saturn: History of Discoveries
|access-date = 2011-11-19
|last = Baalke, Ron.
|publisher = Jet Propulsion Laboratory, California Institute of Technology, NASA.
|archive-url = https://www.webcitation.org/659XtLvwL?url=https://www2.jpl.nasa.gov/saturn/back.html
|archive-date = 2012-02-02
|url-status = dead
}}</ref>
1659 шықәсазы еиҳа иӷәӷәоу ателескоп ихы иархәаны, [[Гюйгенс, Христиан|Гиугенс]] еиликааит «аҩызцәа» ииашаҵәҟьаны апланета иакәыршоу, насгьы иахьымкьысуа, иҵаӷоу, иҟьаҟьоу амацәаз шакәыз. Гиугенс иара убас Сатурн иреиҳау амҩаныза — [[Титан (спутник Сатурна)|Титан]] аартит. 1675 шықәса инаркны [[Кассини, Джованни Доменико|Кассини]] апланета ҭиҵаауан. Иара игәеиҭеит амацәаз ҩ-мацәазк рыла ишышьақәгылоу, еилыкка иубаратәы иҟоу абжьажьрала еиҟәыҭханы иҟоу — “Кассини ибжьажьра” ҳәа хьӡыс изауз — насгьы Сатурн амҩаныза дуқәа иҵегьы иааиртит: [[Япет (спутник)|Иапет]], [[Тефия (спутник)|Тефиа]], [[Диона (спутник)|Диона]], [[Рея (спутник)|Реиа]].<ref>{{cite web
|url = http://huygensgcms.gsfc.nasa.gov/Shistory.htm
|url-status = dead
|title = Saturn: History of Discoveries
|access-date = 2011-06-26
|last = Catherine
|archive-url = https://www.webcitation.org/616W5Itgs?url=http://huygensgcms.gsfc.nasa.gov/Shistory.htm
|archive-date = 2011-08-21
}}</ref>
1789 шықәсазы [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] ҩ-мҩанызак — [[Мимас (спутник)|Мимаси]] [[Энцелад (спутник)|Енцелади]] ааиртаанӡа, уаҳа акрызҵазкуа аартрақәа ҟамлаӡеит. Анаҩс британатәи астрономцәа ргәыԥ иаанартит амҩаныза [[Гиперион (спутник)|Гиперион]], асфера еиԥшым аформа змоу, [[Титан (спутник Сатурна)|Титан]] аорбитатә резонанс аҟны иҟоу.<ref name="astronet.ru_ap050726">{{cite web
|author = Robert Nemiroff, Jerry Bonnell; Перевод: А. Козырева, Д. Ю. Цветков
|date = 2005-07-26
|url = http://www.astronet.ru/db/msg/eid/apod/ap050726
|title = Гиперион: губчатый спутник Сатурна
|access-date = 2009-09-16
|lang = ru
|url-status = live
|publisher = [[Астронет]]
|archive-date = 2011-01-18
|archive-url = https://web.archive.org/web/20110118045742/http://astronet.ru/db/msg/eid/apod/ap050726
}}</ref>
1899 шықәсазы [[Пикеринг, Уильям Генри|Уильям Пикеринг]] иааиртит [[Феба (спутник Сатурна)|Феба]], еиҿкаам амҩанызақәа рыкласс иаҵанакуа, насгьы амҩанызақәа реиҳарак реиԥш Сатурн синхронла иацымгьежьуа. Апланета акәшара аамҭа 500 мшы иреиҳауп, убри аан ареволиуциа [[Ретроградное движение|егьи аганахь]] ицоит.
1944 шықәсазы [[Койпер, Джерард Петер|Џерард Коипер]] даҽа мҩанызак — Титан аҟны, амч ду змоу атмосфера шыҟоу ааирԥшит. Ари афеномен Амратә системаҿы иҟоу амҩанызазы иҷыдоу акоуп.<ref>{{книга
|автор = О. Л. Кусков, В. А. Дорофеева, В. А. Кронрод, А. Б. Макалкин.
|заглавие = Системы Юпитера и Сатурна: Формирование, состав и внутреннее строение
|место = М.|издательство = ЛКИ|год = 2009|страницы = 476|isbn = 9785382009865
}}</ref><ref name="Kuiper">{{статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1944ApJ...100..378|заглавие=Titan: a Satellite with an Atmosphere|том=100|страницы=378|doi=10.1086/144679|автор=G. P. Kuiper|год=1944|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|издательство=[[IOP Publishing]]|archive-date=2016-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604005100/http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1944ApJ...100..378}}</ref>
[[Афаил:Saturnoppositions-animated.gif|слева|мини|Сатурн [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟынтәи [[Противостояние планеты|аҿагылара]]ҿы ишубо, [[2001|2001]]–[[2029 год|2029]] шықәсқәа. (акомпиутертә симулиациа)]]
1990-тәи ашықәсқәа рзы, Сатурн, уи амҩанызақәеи, амацәазқәеи зныкымкәа иҭҵаахон акосмостә телескоп [[Хаббл (телескоп)|Хаббл]] ала. Аамҭа рацәалатәи ахылаԥшрақәа адырра ҿыцқәа рацәаны иааргеит, “Пионер11”-и “[[Вояджер|Воиаџьерқәеи]]” зныктәи апланета ахаԥыррала ирзеизымгоз. Иара убас Сатурн амҩанызақәа ԥыҭкгьы аартын, насгьы уи амацәазқәа иреиҳау ашәпара еилкаан.
Иара убас, [[Европейская южная обсерватория|Европатәи Аҩадатәи аобсерваториа]] 2000-2003 шықәсқәа рыбжьара Сатурн амҽхак ду змоу ахылаԥшрақәа мҩаԥнагеит, урҭ ирылҵшәаны иԥшаахеит ииашам аформа змоу амҩаныза хәыҷқәа.<ref name="Astropis">{{статья
|заглавие=Magnetická pole v sluneční soustavě III
|издание=Astropis
|страницы=15
|issn=1211-0485
|автор=Kulhánek P.
|год=2007
}}</ref>
Сатурн [[астроном-любитель|азҿлымҳаратә астрономиа]]ҿы еицырдыруа хылаԥшратә обиектуп; [[кольца Сатурна|Сатурн амацәазқәа]] рбаразы 15 мм иреиҵамкәа [[Апертура (оптика)|апертура]] змоу ателескоп уҭахуп. Амыруга 100 мм апертура анамоу, еиҳа еиқәаҵәоу аполиартә хылԥа, атропик азааигәара ацәаҳәа еиқәа, апланетаҿы иҟоу амацәазқәа рыгага убарҭоуп. 150-200 мм рҟынӡа апертура аныҟоу, атмосфераҿы аԥсҭҳәақәа рцәаҳәақәа ԥшьба-хәбеи урҭ рҿы иҟоу аиԥшымрақәеи убарҭахоит, аха урҭ реиқәымшәара еиҳа имаҷхоит иупитертәи аԥсҭҳәақәа рҟны аасҭа.<ref name="binoculars">{{cite web
|author = Eastman J.
|url = http://www.thedas.org/dfiles/eastman_saturn.html
|title = Saturn in Binoculars
|date = 1998
|publisher = The Denver Astronomical Society
|access-date = 2008-09-03
|archive-url = https://www.webcitation.org/616W4KJeF?url=http://www.thedas.org/dfiles/eastman_saturn.html
|archive-date = 2011-08-21
|url-status = dead
}}</ref>
{{Anchor|Акосмостә ӷбақәа рыла аҭҵаара}}
;Акосмостә ӷбақәа рыла аҭҵаара:
[[Афаил:Saturn eclipse.jpg|290px|мини|2006 шықәса цәыббрамза 15 рзы Сатурн ала [[Амра|Амра]] атыҩкра. Апланетабжьаратә станциа «[[Кассини (КА)|Кассини]]» аҭыхымҭа 2,2 миллион км абжьаӡарала. Армарахьтәи асахьаҿы, зегь реиҳа илашо амацәаз ахыхь акәаԥ жәҩангәыԥшшәыла хәыҷы — [[Адгьыл|Адгьыл]] убарҭоуп (акәаԥ хыхь арымарахь иҟоуп, насгьы асахьа акырӡа ианырааигәоу мацара ауп ианубарҭоу)<ref name="Pale Blue Orb">{{cite web|url=http://www.ciclops.org/view.php?id=2235|url-status=dead|title=Pale Blue Orb — Cassini Imaging|access-date=2012-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115080930/http://www.ciclops.org/view.php?id=2235|archive-date=2013-01-15}}</ref>]]
{{main|Кассини-Гиугенс|Воиаџьер (апрограмма)|Пионер-11}}
1979 шықәсазы Еиду Америкатәи аштатқәа равтоматикатә планетабжьаратә станциа “[[Пионер-11|Пионер-11]]” аҭоурыхаҿ раԥхьаӡакәны Сатурн азааигәара ииаҟьеит. Апланета аҭҵаара иалагеит 1979 шықәса нанҳәамза 2 рзы. Сатурн аҵыхәтәантәи азааигәахара ҟалеит 1979 шықәса цәыббрамза 1 азы. Аԥырраан аппарат 21 400 км абжьаӡараҿы апланета иреиҳау анаҟәра ахҟьа иазааигәаӡахеит. Апланетеи уи амҩанызақәаки рсахьақәа ҭыхын, аха урҭ рхаҭабзиара азхомызт ахҟьа ахәҭаҷқәа икылкааны рбаразы. Иара убас, Сатурн Амра ала арлашара ахьмаҷыз иахҟьаны, асахьақәа мыцхәы илашьцацәан. Аппарат иара убас амацәазқәа ирыҵысны ицеит урҭ рыҭҵааразы. Аартрақәа иреиуан F амацәаз ҵаӷа аԥшаара. Уи адагьы, иааԥшит, Адгьыл аҟынтәи алашара еиԥш иубаратәы иҟоу аҭыԥқәа жәпакы “Пионер-11” аҟынтәи ишылашьцаз, иара убас Адгьыл “Пионер-11” аҟынтәи илашаз, Адгьыл аҟнытә ишылашьцаз. Аппарат Титан аҳауа аԥхаррагьы ашәеит. Апланетаҿы аҭҵаарақәа мҩаԥысуан цәыббрамза 15-нӡа, уи ашьҭахь аппарат Сатурни Амреи рҟынтәи ахарахара иалагеит.<ref name="nasapioner11"/><ref name="pionercz"/><ref name="nasapioner11">{{cite web|url = http://spaceprojects.arc.nasa.gov/Space_Projects/pioneer/PN10&11.html|url-status = dead|title = The Pioneer 10 & 11 Spacecraft<!--INSERT TITLE; done by Universe=atom-->|access-date = 2011-06-23|publisher = Mission Descriptions|archive-url = https://web.archive.org/web/20060130100401/http://spaceprojects.arc.nasa.gov/Space_Projects/pioneer/PN10%2611.html|archive-date = 2006-01-30}}</ref><ref name="pionercz">{{cite web
| title = 1973-019A – Pioneer 11
| url = https://www.lib.cas.cz/space.40/1973/I019A.HTM
| access-date = 2011-06-23
| archive-url = https://www.webcitation.org/616W6dPjE?url=https://www.lib.cas.cz/space.40/1973/I019A.HTM
| archive-date = 2011-08-21
| url-status = live
}}</ref>
1980-1981 шықәсқәа рзы, “Пионер-11” иашьҭанеит америкатәи акосмостә ӷбақәа “[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]”, “[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]”. “Воиаџьер-1” апланета иазааигәахеит 1980 шықәса абҵарамза 13 рзы, аха Сатурн аҭҵаара хымз уи аԥхьа иалагахьан. Аиасраан зхаҭабзиара ҳараку афотосахьақәа жәпакы ҭыхын. Иалыршахеит абарҭ амҩанызақәа рсахьа аиура: [[Титан (спутник)|Титан]], [[Мимас (спутник)|Мимас]], [[Энцелад (спутник)|Енцелад]], [[Тефия (спутник)|Тефиа]], [[Диона (спутник)|Диона]], [[Рея (спутник)|Реиа]]. Убри аан, ари аппарат Титан азааигәара 6500 км мацара абжьаӡараҿы иԥрит, уи алшара аԥнаҵеит атмосфереи аҳауа аԥхарреи рзы адыррақәа реизгаразы. Ишьақәыргылахеит Титан атмосфера убриаҟара еилаӷәӷәаны ишыҟоу, иубарҭоу адиапазон аҿы иахәҭоу алашара ахыԥхьаӡара аунамыжьуа убри аҟнытә ахҟьаа ахәҭаҷқәа рфотосахьақәа раиура залымшеит. Уи ашьҭахь, аппарат Амратә система аеклиптикатә хықә ааннажьит, Сатурн аполиус аҟынтәи аҭыхразы.<ref>{{cite web
|title = Cassini Solstice Mission: Saturn Then and Now -- Image Gallery
|url = http://saturn.jpl.nasa.gov/news/cassinifeatures/feature20101111b/
|access-date = 2011-12-06
|publisher = NASA/JPL
|archive-url = https://www.webcitation.org/659XtrDBo?url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/cassinifeatures/feature20101111b/
|archive-date = 2012-02-02
|url-status = live
}}</ref><ref name="Voyager">{{cite web
|url = https://www.planetary.org/explore/topics/saturn/missions.html
|title = Missions to Saturn
|publisher = The Planetary Society
|date = 2007
|access-date = 2007-07-24
|archive-url = https://www.webcitation.org/616W84zqh?url=https://www.planetary.org/explore/topics/saturn/missions.html
|archive-date = 2011-08-21
|url-status = live
}}</ref>
[[Афаил:PIA10487 - Many Colors, Many Moons.jpg|справа|290px|мини|Сатурни уи амҩанызақәеи — [[Титан (спутник)|Титан]], [[Янус (спутник)|Ианус]], [[Мимас (спутник)|Мимас]], [[Прометей (спутник)|Прометеи]] — [[Кольца Сатурна|Сатурн амацәазқәа]] рқәыԥшылараҿы, апланета ду аҵкари адиски рҟынтәи иубарҭоу.]]
Шықәсык ашьҭахь, 1981 шықәса нанҳәамза 25 рзы “[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]” Сатурн иазааигәахеит. Аԥырра аамҭа иалагӡаны, ари аппарат арадар ахархәарала апланета атмосфера аҭҵаара мҩаԥнагеит. Атмосфера аԥхарреи аилаӷәӷәареи рзы адыррақәа рҳан. 16,000 рҟынӡа ахылаԥшрақәа рфотосахьақәа Адгьыл ахь иаашьҭын. Аԥыррақәа раан, акамерақәа рыргьежьра асистема мышқәак рыҩнуҵҟа иԥхасҭахеит, убри аҟнытә ихымԥадатәыз сахьақәак рыҟаҵара залымшеит. Анаҩс, Сатурн адхаларатә мчы ахархәарала, ари аппарат ааҳәын, Уранахь ахы рханы иԥрит. Иара убас, арҭ амыругақәа раԥхьаӡакәны Сатурн амҳалдызтә ҭыԥ рыԥшааит, уи [[Магнитосфера|амагнитосфера]] ҭырҵааит, Сатурн атмосфераҿы аԥшацәгьақәа баны амацәазқәа реилазаашьа инарҭбааны асахьа ҭырхит, урҭ реилазаашьа еилыркааит. Амацәазқәа рҟны Максвелл ибжьажьи Килер ибжьажьи аарԥшын. Уи адагьы, амацәазқәа рзааигәара апланета амҩаныза ҿыцқәа рацәаны иаартын.<ref name="Voyager"/><ref name="Voyager"/>
[[1997|1997 шықәса]]зы автомвтикатә планетабжьаратә станциа “[[Кассини — Гюйгенс|Кассини-Гиуигенс]]” Сатурн ахь идәықәҵан, уи 7-тәи шықәса аԥырра ашьҭахь, [[2004|2004 шықәса]] [[Ԥхынгәымза 1|ԥхынгәымза 1]] азы Сатурн асистемаҿы инаӡеит, насгьы апланета акәша-мыкәша аорбитахь ицәырҵит. Аханатә 4 шықәса ирылагӡаны иазԥхьагәаҭаз ари амиссиа ахықәкы хадақәа рахь иаҵанакуан амацәазқәеи амҩанызақәеи рыструктуреи рдинамикеи рыҭҵаара, иара убасгьы Сатурн атмосфереи [[Магнитосфера|амҳалдызасфереи]] рдинамика аҭҵаара, насгьы иреиҳау апланета амҩаныза [[Титан (спутник)|Титан]] инарҭбааны аҭҵаара.<ref name="POP201710">{{статья |автор=Роман Фишман |заглавие=Ответы и воспоминания. Самая грандиозная миссия к Сатурну — в цитатах, цифрах и результатах |ссылка=https://www.popmech.ru/technologies/392272-vospominaniya-o-zonde-cassini-vsyo-o-missii-k-saturnu/ |издание=[[Популярная механика]] |год=2017 |номер=10 |страницы=38—43 |archive-date=2020-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720173505/https://www.popmech.ru/technologies/392272-vospominaniya-o-zonde-cassini-vsyo-o-missii-k-saturnu/ }}</ref>
Автоматикатә планетабжьаратә станциа 2004 шықәса рашәарамзазы аорбитахь инеиаанӡа, [[Феба (спутник Сатурна)|Фиби]] иаҩсны, иҳараку хаҭабзиарала асахьақәеи егьырҭ адыррақәеи Адгьыл ахь идәықәнаҵеит. Уи адагьы, америкатәи аорбитатә аппарат «Кассини» Титан ааигәара изныкымкәа ииаҟьахьан. Аӡиа дуқәеи урҭ рыԥшаҳәеи рсахьақәа ҭыхын, зҟны хыԥхьаӡара рацәала ашьхақәеи адгьылбжьахақәеи ыҟаз. Анаҩс иҷыдоу европатәи азонд «[[Гюйгенс (зонд)|Гиуигенс]]» амашьына иацрыҵны, 2005 шықәса ажьырныҳәамза 14 рзы парашиутла Титан аҿықәанӡа илбааит. Албаара 2 сааҭки 28 минуҭи агеит. Уи албаараан, «Гиугенс» атмосфера аҿырԥштәқәа еизнагон. «Гиугенс» азонд аҟынтәи адыррақәа рыла, аԥсҭҳәақәа хыхьтәи рыхәҭа [[метан|аметантә]] ҵаа ала ишьақәгылоуп, ҵаҟатәи рыхәҭа — аӡытә метани [[азот|азоти]] рыла.<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/1524945/Here-is-the-weather-forecast-It-will-pour-down-liquid-methane.html|title=Here is the weather forecast: It will pour down liquid methane|date=2006-07-27|publisher=Telegraph Media Group|lang=en|access-date=2011-11-21|archive-url=https://www.webcitation.org/659Xuj28M?url=https://www.telegraph.co.uk/news/1524945/Here-is-the-weather-forecast-It-will-pour-down-liquid-methane.html|archive-date=2012-02-02|url-status=live}}</ref>
2005 шықәса алагамҭа инаркны аҵарауаа Сатурн аҟынтәи иаауа ашәахәаркрақәа ирхылаԥшуеит. 2006 шықәса ажьырныҳәамза 23 рзы Сатурн аҟны аԥшацәгьа ҟалеит, уи арадиоеиҭаҟаларақәа рдиапазон аҟны иаабац ашәахәаркра аасҭа 1000-нтә еиҳа иӷәӷәаз амцабз аанарԥшит. 2006 шықәсазы НАСА адырра ҟанаҵеит, аӷба Енцеладтәи агеизерқәа рҟынтәи иҭыҵуаз аӡы ашьҭақәа шаԥшааз ала. 2011 шықәса лаҵарамзазы НАСА аҵарауаа ирҳәеит Енцелад «Адгьыл ашьҭахь Амратә системаҿы зегь раасҭа анхара иазыманшәалоу аҭагылазаашьақәа ахьыҟоу ҭыԥны ишыҟалаз».<ref>{{cite web
|url = https://www.sciencedaily.com/releases/2006/02/060215090726.htm
|title = Astronomers Find Giant Lightning Storm At Saturn
|date = 2006-02-15
|access-date = 2011-06-23
|publisher = ScienceDaily LLC
|archive-url = https://www.webcitation.org/616W9ngSD?url=https://www.sciencedaily.com/releases/2006/02/060215090726.htm
|archive-date = 2011-08-21
|url-status = live
}}</ref><ref>{{cite web
|author = Pence M.
|url = https://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/cassini-20060309.html
|title = NASA's Cassini Discovers Potential Liquid Water on Enceladus
|date = 2006-03-09
|publisher = [[NASA Jet Propulsion Laboratory]]
|access-date = 2011-06-03
|archive-url = https://www.webcitation.org/616WARlPz?url=https://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/cassini-20060309.html
|archive-date = 2011-08-21
|url-status = live
}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Enceladus named sweetest spot for alien life|ссылка=https://www.nature.com/news/2011/110531/full/news.2011.337.html|издательство=[[Nature]]|4=doi:10.1038/news.2011.337|access-date=2011-06-03|автор=Lovett R. A.|число=31|месяц=5|год=2011|издание=|archive-date=2019-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214103501/http://www.nature.com/news/2011/110531/full/news.2011.337.html}}</ref><ref>{{cite web|author=Kazan C.|title=Saturn's Enceladus Moves to Top of «Most-Likely-to-Have-Life» List|url=https://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2011/06/saturns-enceladus-moves-to-top-of-most-likely-to-have-life-list.html|date=2011-06-02|publisher=The Daily Galaxy|access-date=2011-06-03|archive-url=https://www.webcitation.org/616WAzkcp?url=https://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2011/06/saturns-enceladus-moves-to-top-of-most-likely-to-have-life-list.html|archive-date=2011-08-21|url-status=dead}}</ref>
[[Афаил:Сатурн и его спутники.jpg|справа|290px|мини|Сатурни уи амҩанызақәеи: асахьа агәҭаны — [[Энцелад (спутник)|Енцелад]], арӷьарахь, ирааигәаны, [[Рея (спутник)|Реа]] абжак убарҭоуп, уи иавҵыԥшны иубарҭоуп [[Мимас (спутник)|Мимас]]. Афото ҟаҵоуп азонд «[[Кассини — Гюйгенс|Кассини]]» ала, 2011 шықәса ԥхынгәымзазы.<ref name="cargo">{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/08/03/cassini/|title=«Кассини» сфотографировал сразу пять спутников Сатурна|access-date=2011-08-03|url-status=live|archive-date=2011-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20111004132056/http://lenta.ru/news/2011/08/03/cassini/}}</ref>]]
«Кассини» иҭнахыз афотосахьақәа ирыбзоураны егьырҭ акрызҵазкуа аартрақәа ҟалеит. Урҭ рыла уаанӡа иаартымыз апланета амацәазқәа, амацәазқәа илашоу рыхәҭа хада анҭыҵ игәаҭан, насгьы G, E амацәазқәа рыҩнуҵҟа. Арҭ амацәазқәа ирыхьӡҵахеит R/2004 S1, R/2004 S2. Иҟоуп агәаанагара, урҭ амацәазқәа рзы аматериал аметеорит ма акомета [[Янус (спутник)|Ианус]] ма [[Эпиметей (спутник)|Епиметеи]] иахьыргәыдлаз иахҟьаны иҟалар алшон ҳәа.<ref name="r2004">{{cite web|author=Porco C. C.|display-authors=etal|title=Cassini Imaging Science: Initial Results on Saturn's Rings and Small Satellites|url=https://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/307/5713/1226|archive-url=https://www.webcitation.org/616WCqWE2?url=https://www.sciencemag.org/content/307/5713/1226.abstract|archive-date=2011-08-21|access-date=2011-06-23|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web
|url = https://www.newscientist.com/channel/solar-system/cassini-huygens/dn10124-faint-new-ring-discovered-around-saturn.html
|title = Faint new ring discovered around Saturn
|access-date = 2007-07-08
|date = 2007-09-20
|author = Shiga D.
|publisher = NewScientist.com
|archive-url = https://www.webcitation.org/616WDNlvR?url=https://www.newscientist.com/article/dn10124-faint-new-ring-discovered-around-saturn.html
|archive-date = 2011-08-21
|url-status = live
}}</ref>
2006 шықәса ԥхынгәымзазы «Кассини» иҭнахыз асахьақәа рыбзоурала Титан аҩадатәи аполиус иацәыхарамкәа арацәаӡритә ӡиа шыҟоу шьақәыргылахеит. Ари афакт аҵыхәанӡа ишьақәдырӷәӷәеит 2007 шықәса хәажәкырамзазы иҵегьы иҭыхыз асахьақәа. 2006 шықәса жьҭаарамзазы Сатурн аҩадатәи аполиус аҿы 8 000 км адиаметр змоу аԥшацәгьа ԥшаахеит.<ref>{{cite web
|url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6449081.stm
|title = Probe reveals seas on Saturn moon
|publisher = BBC
|access-date = 2011-06-23
|date = 2007-03-14
|archive-date = 2012-05-20
|archive-url = https://web.archive.org/web/20120520024906/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6449081.stm
|url-status = live
}}</ref><ref>{{cite web
|url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6135450.stm
|title = Huge 'hurricane' rages on Saturn
|publisher = BBC
|author = Rincon P.
|access-date = 2007-07-12
|date = 2006-11-10
|archive-date = 2011-11-08
|archive-url = https://web.archive.org/web/20111108103150/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6135450.stm
|url-status = live
}}</ref>
2008 шықәсазы «Кассини» апланета аҩадатәи агьежьбжа асахьа аанашьҭит. 2004 шықәса инаркны, «Кассини» уи иазааигәаӡаны ианнеи, иубарҭоу аԥсахрақәа ҟалеит, уажәшьҭа уи иаабац еиԥшым аԥштәқәа амоуп. Уи зыхҟьо макьаназы еилкаам. Ааигәатәи аԥштәқәа рыԥсахра зыхҟьо ашықәс аамҭақәа рыԥсахра ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп. 2004 шықәса инаркны 2009 шықәса абҵарамза 2-нӡа, ари аппарат ахархәарала 8 мҩаныза ҿыцк аартхеит. «Кассини» амиссиа хада 2008 шықәсазы ихыркәшахеит, аӷба апланета 74-нтә ианакәша ашьҭахь. Анаҩс азонд адҵақәа 2010 шықәса цәыббрамзанӡа ирыцҵан, анаҩс 2017 шықәсанӡа Сатурн асезонтә циклқәа зегьы рыҭҵааразы. 2017 шықәса цәыббрамза 15 рзы, астанциа апланета атмосфера аҿы ибылны анапынҵа хнаркәшеит.<ref>{{cite web
|url = http://saturn.jpl.nasa.gov/mission/introduction/
|title = Mission overview – introduction
|date = 2010
|website = Cassini Solstice Mission
|publisher = NASA / JPL
|access-date = 2010-11-23
|archive-url = https://www.webcitation.org/616WEGPJ0?url=http://saturn.jpl.nasa.gov/mission/introduction/
|archive-date = 2011-08-21
|url-status = live
}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ria.ru/science/20170915/1504865310.html |title=Сигнал потерян: зонд Cassini сгорел в атмосфере Сатурна. |lang=ru|date=2017-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915173648/https://ria.ru/science/20170915/1504865310.html |archive-date=2017-09-15|access-date=2025-12-15|url-status=live}}</ref>
==== Ԥхьаҟатәи амиссиақәа ====
2017 шықәса мшаԥымзазы, [[НАСА|НАСА]] апрограмма «[[Новые рубежи|Аҳәаа ҿыцқәа]]» аҳәаақәа ирҭагӡаны [[Лаборатория прикладной физики|Џьонс Ҳопкинс Иуниверситет аԥшьгаратә физика Алабораториа]] ала [[Титан (спутник)|Титан]] аҿы [[Винтокрылый летательный аппарат|аротортә ӷба]] ақәыртәара зылшо [[Dragonfly (космический аппарат)|Dragonfly]] амиссиа аԥшьнагеит. Аҭҵаарақәа хықәкыс ирыман Титан еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы [[Возникновение жизни|апребиотикатә химиеи]] еиуеиԥшым ахәҭақәа рҟны [[Жизнепригодность планеты|анхаразы алшареи]] рыԥшаара, уи азы илбаауа ӷба [[Самолёт вертикального взлёта и посадки|ҵәҩанҵәыла ашьҭыԥраареи атәареи]] рзы (VTOL) алшара амазароуп. 2017 шықәса ԥхынҷкәынмзазы амиссиа аицлабраҿы афинал аҟынӡа инаӡеит, «Аҳәаа Ҿыцқәа» аԥшьбатәи аетап аҟны жәаҩа ажәалагала рҟынтәи иалхны (CAESAR амиссиа еиԥш). 2019 шықәса рашәарамза 27 рзы, НАСА Dragonfly амиссиа алнахит, уи ашьҭахь аппарат аиҿкаара, ахәҭақәа рыԥшаара, аргылара иалагеит, адәықәҵара 2028 шықәса ԥхынгәымзазы, Сатурн анеира 2034 шықәсазы иазԥхьагәаҭаны.<ref name="LPSC 2017">{{cite web |url=https://www.hou.usra.edu/meetings/lpsc2017/eposter/1958.pdf |url-status=dead |title=Dragonfly: Exploring Titan's Prebiotic Organic Chemistry and Habitability |publisher=USRA Houston |lang=en |access-date=2018-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405142251/https://www.hou.usra.edu/meetings/lpsc2017/eposter/1958.pdf |archive-date=2018-04-05 }}</ref><ref name="Chang 2017">{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2017/12/19/science/nasa-new-frontiers-finalists.html |title=Finalists in NASA's Spacecraft Sweepstakes: A Drone on Titan, and a Comet-Chaser |first=Kenneth |last=Chang |publisher=[[The New York Times]] |date=2017-11-19 |lang=en |access-date=2018-01-25 |archive-date=2019-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713111341/https://www.nytimes.com/2017/12/19/science/nasa-new-frontiers-finalists.html |url-status=live }}</ref><ref name="guardian">{{cite web |url=https://www.theguardian.com/science/2017/dec/21/spacewatch-out-of-this-world-drone-with-a-titanic-task-ahead |title=Spacewatch: out-of-this-world drone with a Titanic task ahead |publisher=[[The Guardian]] |date=2017-12-21 |lang=en |access-date=2018-01-25 |archive-date=2019-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713111344/https://www.theguardian.com/science/2017/dec/21/spacewatch-out-of-this-world-drone-with-a-titanic-task-ahead |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/press-release/nasas-dragonfly-will-fly-around-titan-looking-for-origins-signs-of-life/ |title=NASA's Dragonfly Will Fly Around Titan Looking for Origins, Signs of Life |publisher=NASA.gov |date=2019-06-27 |lang=en |access-date=2019-06-27 |archive-date=2019-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190628080351/https://www.nasa.gov/press-release/nasas-dragonfly-will-fly-around-titan-looking-for-origins-signs-of-life/ |url-status=live }}</ref>
[[Китайское национальное космическое управление|Китаитәи амилаҭтә космостә усбарҭа]] (CNSA) Shensuo 神梭 амиссиа алыршара ҳасаб азнауеит, уаанӡа ''Interstellar Express''ҳәа еицырдыруаз, [[Гелиосфера|агелиосфереи]] аеҵәабжьаратәи акосмоси рыҭҵаара иазку, Сатурнгьы уахь иналаҵаны, [[Вояджер|Воиаџьерқәа]] реиԥш, ари амиссиа Америка анҭыҵ иҟаҵоу раԥхьатәи аеҵәабжьаратә ԥрыгатә аппаратны иҟалар алшоит.<ref name="WangChi-zh">{{cite journal |last1=Chi |first1=Wang |title=蔻享--共享科学、传播科学 |website=www.koushare.com |date=2023-05-25 |doi=10.12351/ks.2305.2091 |access-date=2023-10-24 |url=https://www.koushare.com/video/videodetail/56344}}</ref><ref>{{cite web |url=https://interestingengineering.com/science/china-interstellar-express |title=China and NASA are developing next-gen Voyager-like spacecraft. Which is better? |website=interestingengineering.com |access-date=2025-02-28 |lang=en |archive-date=2025-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220013235/https://interestingengineering.com/science/china-interstellar-express |url-status=live }}</ref><ref name="SpaceNews">{{cite news |last1=Jones |first1=Andrew |title=China to launch a pair of spacecraft towards the edge of the solar system |url=https://spacenews.com/china-to-launch-a-pair-of-spacecraft-towards-the-edge-of-the-solar-system/ |access-date=2021-04-29 |work=[[SpaceNews]] |publisher=[[SpaceNews]] |date=2021-04-16 |archive-date=2021-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929080320/https://spacenews.com/china-to-launch-a-pair-of-spacecraft-towards-the-edge-of-the-solar-system/ |url-status=live }}</ref><ref name="Scientific American">{{cite web |last1=O'Callaghan |first1=Jonathan |title=U.S. and Chinese Scientists Propose Bold New Missions beyond the Solar System |url=https://www.scientificamerican.com/article/u-s-and-chinese-scientists-propose-bold-new-missions-beyond-the-solar-system/ |website=Scientific American |access-date=2022-04-19 |lang=en}}</ref>
[[Японское агентство аэрокосмических исследований|Иапонтәи аҳаир-космостә ҭҵааратә агентра]] (JAXA) апроект [[OPENS-0|OPENS-0]] аԥҵара иаҿуп, уи нџьныр-рбагатә миссиоуп, Амратә система адәахьтәи апланетақәа амҩанысга хәыҷқәа (200 кг еиҵоу акапан змоу) рыла рыҭҵаара шалшо ашьақәырӷәӷәаразы еиҿкаау. Акосмостә ныҟәага 2028 шықәсазы идәықәҵахоит, насгьы 2039 шықәсазы Сатурнҟа анаӡара азԥхьагәаҭоуп. Гәҭакыс иҟоуп апланета амацәазқәа аиаҟьаратә траекториа ала рыҭҵаара. Ақәҿиара аиур, OPENS-O Сатурн аҟынӡа инаӡаз амратә батареиа ала аус зуа раԥхьаӡатәи космостә ӷбахоит.<ref>{{Cite web|url=https://www.isas.jaxa.jp/en/researchers/info/004084.html|title=The First OPENS International Science Workshop (Sep 29-30, 2025 / Full Online)|access-date=2025-11-16|archive-date=2026-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20260209193050/https://www.isas.jaxa.jp/en/researchers/info/004084.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://digitalcommons.usu.edu/smallsat/2025/E-S6-2025/4/|title=Outer Planet Exploration by Novel and Small Spacecraft: JAXA’s OPENS Program Concept and Its First Mission OPENS-0|access-date=2025-11-16|archive-date=2025-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20250918144434/https://digitalcommons.usu.edu/smallsat/2025/E-S6-2025/4/|url-status=live}}</ref>
Европатәи акосмостә агентра 2040-тәи ашықәсқәа рзы L4 амиссиа алыршара азԥхьагәаҭаны иамоуп, уи зызку Енцелад аҭҵаара ауп, илбаауа аппарат ахархәаралагьы уахь иналаҵаны.<ref>{{Cite web|url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Saturn_s_moon_Enceladus_top_target_for_ESA|title=Saturn's moon Enceladus top target for ESA|access-date=2025-11-27}}</ref>
==== Инагӡамхаз адҵақәа ====
[[Афаил:TSSM-TandEM-Montgolfiere.jpg|мини|Амиссиа «[[Titan Saturn System Mission]]» аконцепциа аҳауатә ԥышҭарчи артәагатә модули ацны]]
2009 шықәсазы, [[НАСА|НАСАи]] [[Европейское космическое агентство|ЕСАи]] еицырзеиԥшу америка-европатәи апроект цәырҵит, Сатурни уи амҩанызақәа Титани Енцелади рыҭҵааразы автоматикатә планетабжьаратә станциа «[[Titan Saturn System Mission]]» адәықәҵара иазкыз. Уи аамҭа иалагӡаны астанциа 7-8 шықәса Сатурн асистемахь амҩа иқәзаауеит, анаҩс ҩышықәса Титан иамҩанызаны иҟаларц азԥхьагәаҭан. Уи иалшоит Титан атмосферахь азондтә баллон албаашьҭра, иара убас атәарҭатә модуль (иҟалап, иӡсо). Амиссиа анагӡаразы ирыдыркыломызт, НАСАи ЕСАи рбиуџьетқәа ирыларымҵаӡеит, насгьы апланетатә ҭҵаарадырра жәашықәсатәи ахҳәаа инақәыршәаны аԥыжәара зҭатәу ҳәа аӡбахә ҳәамызт.<ref name="2years">{{cite web|url=https://sci.esa.int/science-e/www/area/index.cfm?fareaid=106|title=TANDEM/TSSM mission summary|access-date=2009-11-08|date=2009-10-20|website = European Space Agency|archive-url=https://www.webcitation.org/659Xvu9o0?url=https://sci.esa.int/science-e/www/area/index.cfm?fareaid=106|archive-date=2012-02-02|url-status=live}}</ref><ref name="NPR">{{cite web|url=https://www.space.com/businesstechnology/091014-titan-boat-mission.html|title=Nuclear-Powered Robot Ship Could Sail Seas of Titan|access-date=2011-12-11|date=2009-10-14|archive-url=https://www.webcitation.org/659XwPzdC?url=https://www.space.com/7372-nuclear-powered-robot-ship-sail-seas-titan.html|archive-date=2012-02-02|url-status=live}}</ref><ref name="Chang 2017" />
Амиссиа Saturn Atmospheric Entry Probe 2010 шықәсазы ирыдгалахеит, азонд ахархәарала Сатурн атмосфера аҭҵааразы. Аконцепциатә ҭҵаара мҩаԥнагеит Planetary Science Decadal Survey. Сатурни Адгьыли рорбитақәеи рҭыԥқәеи ҳасаб рзуны, адәықәҵара маншәалоуп ҳәа иӡбахеит 2027 шықәса {{date|30|8|2034}} рашәарамза 22 рзы анаӡарала.<ref name="tradestudy">{{cite web | url=https://archive.org/details/SaturnAtmosphericEntryProbeTradeStudy | author= Beebe, Reta|title=Saturn Atmospheric Entry Probe Trade Study |date=September 2010 | access-date=2013-08-02}} (Archived from the original)</ref><ref name="squyres presentation">{{Cite web |last=Squyres |first=Steve |title=Vision and Voyages For Planetary Science in the Decade 2013-2022 |url=http://solarsystem.nasa.gov/docs/Squyres%20to%20NAC-v2%20042211.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114140704/http://solarsystem.nasa.gov/docs/Squyres%20to%20NAC-v2%20042211.pdf |url-status=dead |archive-date=2011-11-14 |publisher=National Research Council}}</ref><ref name="SAEP">{{cite web |title=Saturn Atmospheric Entry Probe mission study |url=http://sites.nationalacademies.org/cs/groups/ssbsite/documents/webpage/ssb_059318.pdf |format=PDF |publisher=NASA and Planetary Science Decadal Survey |date=April 2010 |access-date=2026-03-27 |archive-date=2017-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012210726/http://sites.nationalacademies.org/cs/groups/ssbsite/documents/webpage/ssb_059318.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="SAEP" />
== Акультураҿы ==
Сатурн ауаа ирдыруеит зқьышықәсала, насгьы астрономцәа рымацара ракәымкәа, афилософцәеи, амистикцәеи, аҟазацәеи еснагь азҿлымҳара рызцәырнагоит.
=== Амифологиаҿы ===
{{main|Сатурн (амифологиа)}}
[[Афаил:Edzell deities Saturn.JPG|слева|мини|[[Замок Эдзел|Едзельтәи абаа]] аҭӡамц аҿы Сатурн исахьа]]
[[Афаил:Rubens_saturn.jpg|справа|мини|[[Рубенс, Питер Пауль|Питер Рубенс]] "[[Сатурн, пожирающий своего сына (Рубенс)|Сатурн, зԥа дызфо]]"]]
Сатурн еиуеиԥшым [[мифология|амифологиақәа]] рҿы ахадаратә персонажқәа иреиуан.<ref name="Saturn in ancient mythologies" />
Ажәытәтәи Вавилон аҿы уи апланета Каиману ҳәа иашьҭан, насгьы анцәа Ниниб ([[Нинурта]]) иҿдырԥшуан.<ref>Альберт Олмстед. История персидской империи. Глава: Религия и календарь. [https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22+%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&source=bl&ots=noq16Ri0Ky&sig=ACfU3U1LZ0YbPV3CCazewu1XJHrKewLVfA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjppMfsop7kAhUoxosKHQ3xBCgQ6AEwD3oECAgQAQ#v=onepage&q=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22%20%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&f=false ссылка на текст] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20211006064518/https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22+%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&source=bl&ots=noq16Ri0Ky&sig=ACfU3U1LZ0YbPV3CCazewu1XJHrKewLVfA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjppMfsop7kAhUoxosKHQ3xBCgQ6AEwD3oECAgQAQ#v=onepage&q=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22%20%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&f=false |date=2021-10-06 }}</ref><ref>Б. А. Тураев. История древнего востока, Том 1, с.120, [https://books.google.ru/books?id=NZT7AgAAQBAJ&pg=PA120&lpg=PA120&dq=%D0%9D%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B1+%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0&source=bl&ots=foD2RqHqES&sig=ACfU3U1CL75Zcr2LDrqe2jS8uMLQL5xyTw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwizibCjuKLkAhXmoIsKHScPAKUQ6AEwBHoECAkQAQ#v=onepage&q=%D0%9D%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B1%20%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0&f=false ссылка на текст]</ref>
[[Цицерон|Цицерон]] излеиҳәо ала, ажәытә бырзенцәа Сатурн (Сатурн иеҵәа) Φαίνων (Фенон/Фаенон/Феинон Фоцифер («илашо»), Фаинон) ҳәа иашьҭан.<ref name="ciceron" group="комм.">Уи [апланета], Сатурн аеҵәа ҳәа изышьҭоу, абырзенцәа — Φαίνων ҳәа изышьҭоу, Адгьыл зегь раасҭа иацәыхароу, ҩажәижәаба шықәса рыла аныҟәара мҩаԥнагоит, насгьы абри аныҟәараҿы иара зегь раасҭа иџьашьахәу амҩала иныҟәоит, зны иаԥысуеит [Амра], зны иагхоит (уи), зны хәылбыҽхала аҽаҵәахуеит, зны шьыжьымҭан еиҭа ицәырҵуеит. «Цицерон». [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#052 Анцәахәқәа рыԥсабараз II 52] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190807143750/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#052 |date=2019-08-07 }}</ref> [[Гай Юлий Гигин|Гигин]] иҳәоит уи Амра аеҵәа ҳәагьы иашьҭан ҳәа.<ref group="комм.">Аҩбатәи аеҵәа Амра ауп рҳәоит, аха даҽа шьоукы уи Сатурн иеҵәа ҳәа иашьҭоуп. Ератосфен иҳәоит уи ахьӡ Амра аԥа Фаетон иҟынтәи иаиуит ҳәа. Аӡәырҩы изларҳәо ала, иаб азин иимҭакәа ауардын ныҟәиган, адгьылахь акаҳара далагеит ҳәа. Убри аҟнытә Иупитер амацәыс игәыдиҵан, Еридан дкаҳаит; анаҩс Амра аеҵәақәа рыбжьара дҭанаргылеит. [https://platona.net/load/knigi_po_filosofii/istorija_antichnaja/gigin_astronomija_1997/7-1-0-3734 Гигин. Астрономиа] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190728221459/https://platona.net/load/knigi_po_filosofii/istorija_antichnaja/gigin_astronomija_1997/7-1-0-3734 |date=2019-07-28 }} [https://proza.ru/2012/02/03/381 II 42] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190728221532/https://proza.ru/2012/02/03/381 |date=2019-07-28 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://taurus-ek.livejournal.com/83533.html |title=источник |access-date=2019-07-27 |archive-date=2019-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190727201903/https://taurus-ek.livejournal.com/83533.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.astro-%20cabinet.ru/library/rgbnk/nikolay-kopernik2.htm |url-status = dead |title = И. Н. Веселовский. «Коперник и планетная астрономия» }}</ref>
Римаа анцәахәы Сатурн абырзенцәа рынцәахәы [[Кронос|Кронос]] диеиԥшуп ҳәа ирыԥхьаӡон, убри аҟынтә есышықәса уи иаҳаҭыр азы ԥхынҷкәынмзатәи [[Сатурналии|Сатурналиа]] аныҳәа мҩаԥыргон.<ref>{{cite web |url=http://www.greek-names.info/greek-names-of-the-planets/ |title=Greek Names of the Planets |access-date=2012-07-14 |quote=The Greek name of the planet Saturn is Kronos. The Titan Cronus was the father of [[Zeus]], while Saturn was the Roman God of agriculture. |date=2010-04-25 |archive-date=2010-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100509164917/http://www.greek-names.info/greek-names-of-the-planets/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=2023-12-14 |title=Chester: The city which still celebrates Saturnalia |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-merseyside-67680824 |access-date=2024-08-10 |work=[[BBC]] |lang=en |archive-date=2024-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240810142708/https://www.bbc.com/news/uk-england-merseyside-67680824 |url-status=live }}</ref>
Индиатәи амифологиаҿы апланета Сатурн иашьашәалоит [[Шани|Шани]].<ref name="автоссылка2">{{cite web
|title = Starry Night Times
|url = http://www.starrynight.com/sntimes/2006/2006-01-full.html
|access-date =2007-07-05
<!-- |year = 2006-->
|publisher = Imaginova Corp.
|archive-url = https://www.webcitation.org/616WGDFdO?url=http://www.starrynighteducation.com/sntimes/2006/2006-01-full.shtml
|archive-date = 2011-08-21
|url-status = live
}}</ref>
Ажәытәтәи Китаитәии Иапониатәии акультурақәа апланета Сатурн "адгьылтә еҵәа" ҳәа иалыркаауан (Чинтәи: 土星), уи шьаҭас иамаз афилософиа [[У-син|У-син]] акәын, ҵасла аԥсабаратә елементқәа реихшараан ахархәара зоууаз.<ref>{{cite book |first=Jan Jakob Maria |last=De Groot |year=1912 |title=Religion in China: universism. a key to the study of Taoism and Confucianism |series=American lectures on the history of religions |volume=10 |page=300 |publisher=G. P. Putnam's Sons |url=https://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 |access-date=8 January 2010 |archive-date=22 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722005812/http://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |first=Thomas |last=Crump |year=1992 |title=The Japanese numbers game: the use and understanding of numbers in modern Japan |url=https://archive.org/details/japanesenumbersg0000crum/page/n56 |pages=39–40 |publisher=Routledge |isbn=978-0415056090}}</ref><ref>{{cite book |first=Homer Bezaleel |last=Hulbert |year=1909 |title=The passing of Korea |page=[https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog/page/n538 426] |publisher=Doubleday, Page & company |url=https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog |access-date=8 January 2010}}</ref>
Османтәи аҭырқәшәа, урду, малаитәи абызшәақәа рҿы ахьӡ Зухал Сатурн азы ахархәара амоуп. Тимуридтәи апоет [[Алишер Навои|Алишер Навои]] Сатурн апланета цәгьа «Кеиван» ([[Хамса (Навои)|Хамса]], I:XLII) ҳәа ҭыԥк аҿы иазиҳәон, даҽа ҭыԥк аҿы «Зухал» ҳәа.<ref name="CrystalLinks" /><ref>[[Лейли и Меджнун (поэма Навои)]], XXXI</ref>
Ауриа бызшәала Сатурн Шаббатаи ҳәа иашьҭоуп Аԥааимбаар— Кассиел, уи ахдырра мамзаргьы абзиа зырҿио адоуҳа — Агиел, аԥсы лашьца (аџьныш) — Зазел. Зазел Соломон имагиаҿы изызҿырҭуа оуԥшәыл дуны дыҟоуп, уи “алаԥшхырԥарақәа зегьы рҿы алҵшәа имоуп».<ref>{{cite web|title=Saturn and the Jews|date=2017-11-10|first=Shlomo|last=Sela|url=https://katz.sas.upenn.edu/resources/blog/saturn-and-jews|website=Herbert D. Katz Center for Advanced Judaic Studies|access-date=2024-06-26|archive-date=2024-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625230857/https://katz.sas.upenn.edu/resources/blog/saturn-and-jews|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.universetoday.com/45087/when-was-saturn-discovered/ |title=When Was Saturn Discovered? |work=Universe Today |last=Cessna |first=Abby |date=2009-11-15 |access-date=2011-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120214113458/http://www.universetoday.com/45087/when-was-saturn-discovered/ |archive-date=2012-02-14 |url-status=live }}</ref><ref name="TheMagus" /><ref name="CrystalLinks">{{cite web|url=http://www.crystalinks.com/saturn.mythology.html |title=Saturn in Mythology|lang=en|work=CrystalLinks.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180708190230/http://crystalinks.com/saturn.mythology.html |archive-date=2018-07-08|access-date=2025-12-15|url-status=live}}</ref><ref name="TheMagus">{{cite web|url=http://www.sacred-texts.com/grim/magus/ma150.htm |title=The Magus, Book I: The Celestial Intelligencer: Chapter XXVIII|lang=en|work=Sacred-Text.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619080731/http://www.sacred-texts.com/grim/magus/ma150.htm |archive-date=2018-06-19|access-date=2025-12-15|url-status=live}}</ref><ref name="TC-20170308">{{cite web |last=Beyer |first=Catherine |title=Planetary Spirit Sigils – 01 Spirit of Saturn |url=https://www.thoughtco.com/planetary-spirit-sigils-4123081 |date=2017-03-08 |work=ThoughtCo.com |access-date=2018-08-03 |archive-date=2018-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804014119/https://www.thoughtco.com/planetary-spirit-sigils-4123081 |url-status=live }}</ref><ref name="FE-2014">{{cite web |url=http://baby-names.familyeducation.com/name-meaning/zazel |title=Meaning and Origin of: Zazel |work=FamilyEducation.com |date=2014 |access-date=2018-08-03 |quote=Latin: Angel summoned for love invocations |archive-date=2015-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102063304/http://baby-names.familyeducation.com/name-meaning/zazel |url-status=live }}</ref><ref name="HP-1998">{{cite web|url=http://hafapea.com/angelpages/angels7.html |title=Angelic Beings |lang=en|work=Hafapea.com |date=1998 |quote=a Solomonic angel of love rituals |archive-date=2018-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722154808/http://hafapea.com/angelpages/angels7.html |access-date=2018-08-03|url-status=dead}}</ref>
[[оккультизм|Аоккультизм]] аҿы Сатурн Бина [[Сфирот|асфира]] [[Халдейский ряд (астрология)|иадҳәалоуп]]. 1928 шықәсазы Еугьан Гроше иаԥиҵеит агермантә оккульттә еиҿкаара [[Братство Сатурна|Сатурн Аешьара]] ([[Алаҭын бызшәа|лат.]] ''Fraternitas Saturni'', FS, ФС).<ref>{{книга|заглавие =Гранатовый сад|часть=Глава третья. Сефирот|автор =Регарди И.|isbn =5-94698-044-0|год =2005|место =М.|издательство=Энигма|страниц=304}}</ref><ref>{{cite web|url=https://fraternitas.de/home.htm|title=FRATERNITAS.de :: Die Magische Loge Fraternitas Saturni|lang=de|website=fraternitas.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518070915/https://fraternitas.de/home.htm|archive-date=2022-05-18|access-date=2025-12-15|url-status=dead}}</ref>
=== Апопулиартә культураҿы ===
{{main|Сатурн акультураҿы}}
[[Афаил:A Journey in Other Worlds - 08 - Ayrault's Vision.jpg|справа|мини|Аиллиустрациа [[Астор, Джон Джекоб IV|Джон Астор]] ироман «Аныҟәарақәа даҽа дунеиқәак рахь» аҟынтәи, 1894 шықәса]]
[[Афаил:Avon Fantasy Reader 15.jpg|alt=Refer to caption|справа|мини|1951 шықәса хәажәкырамзатәи ажурнал «Avon Fantasy Reader» ацәа, [[Вейнбаум, Стенли|Стенли Ваинбаум]] иажәабжь "Титанҟа аԥырра" аиллиустрациа зну.]]
[[Афаил:Cosplayer of Sailor Saturn at FF30 20170729d.jpg|справа|мини|[[Сейлор Сатурн|Сейлор Сатурн]] ([[косплей|косплеи]])]]
Сатурн, Амратә система егьырҭ апланетақәа реиԥш, аҭҵаарадырра-фантастикатә шәҟәқәак рҿы теманы иҟалеит. Акыраамҭа Сатурн ииашамкәа аԥсҭазаара ыҟазарц ахьалшо планета кьакьа ҳәа иԥхьаӡан. Сатурн асахьаркыратә литератураҿы зааӡатәи асахьа ҭихит 1752 шықәсазы [[Вольтер|Вольтер]] ажәабжь "[[Микромегас]]" аҟны, уи Сатурн аҿы 1,95 км аура змаз аҭыԥантәи анхаҩи [[Сириус|Сириус]] иакәшо апланета аҟынтәи адау дуӡӡеи реиқәшәара далацәажәеит.<ref name="WestfahlSaturn">{{Cite book |last=Westfahl |first=Gary |title=[[Science Fiction Literature through History: An Encyclopedia]] |date=2021 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-4408-6617-3 |pages=553–555 |language=en |chapter=Saturn |author-link=Gary Westfahl |chapter-url=https://books.google.com/books?id=WETPEAAAQBAJ&pg=PA554}}</ref><ref name="GreenwoodOuterPlanets">{{Cite book |last=McKinney |first=Richard L. |title=[[The Greenwood Encyclopedia of Science Fiction and Fantasy: Themes, Works, and Wonders]] |date=2005 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-32951-7 |editor-last=Westfahl |editor-first=Gary |editor-link=Gary Westfahl |page=449 |language=en |chapter=Jupiter and the Outer Planets |chapter-url=https://archive.org/details/greenwoodencyclo0000unse_k2b9/page/449/mode/2up}}</ref><ref>{{Cite book |year=1752 |title=Le Micromégas de M. de Voltaire |place=A Londres (i. e. Paris, Michel Lambert) |edition=1 |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b86157424/f9.image.r=micromegas%20voltaire |access-date=11 June 2016 |via=Gallica |archive-date=21 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241221084016/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b86157424/f9.image.r=micromegas%20voltaire |url-status=dead }}</ref>
Убри аахыс, Сатурн иқәынхо рхаҿсахьа аагоуп еиуеиԥшым аусумҭақәа рҿы, иаҳҳәап, [[Дэви, Гемфри|Гемфри Деви]] 1830 шықәсазтәи ироман “Аныҟәараҿы агәыжьжьагақәа” аҟны, насгьы 1873 шықәсазы автор ихьӡ ҳәамкәа икьыԥхьыз ароман “Пол Ермонт апланетақәа рыбжьара иныҟәарақәеи ихҭысқәеи ражәабжь” аҟны. Сатурн иқәынхо зны-зынла еибашьцәаны, аха агәыбылра злоу реиԥш иаадырԥшуан, 1935 шықәсазтәи Лесли Ф. Стоун иажәабжь "Меркури акахара" аҟны еиԥш, уаҟа урҭ ауаатәыҩса Меркури абашьраҿы ирыцхраауеит, насгьы 1933 шықәсазтәи Стентон А. Кобленц иажәабжь "Агагақәа змам ауаа" аҟны, уаҟа урҭ Адгьыл ахь мпыҵахалаҩцәак реиԥш иаауеит, аутопиа алырхырц азы. Егьырҭ аусумҭақәа рҿы урҭ цәгьақәоуп, иаҳҳәап 1935 шықәсазтәи Клифтон Б. Круз иажәабжь "Сатурн аҟынтәи ашәарҭара" аҟны еиԥш, иара убас 1936 шықәсазтәи уи иацҵаны иҟоу "Адаулқәа" аҟны. 1890 шықәсазтәи Саирус Коул ироман “Аврорафон” аҿы сатурнаа ароботқәа ржәылара иақәшәоит, 1900 шықәсазтәи Леббеус Х. Роџьерс ироман “Аҳауатә маҭқәа рыгәрагара” аҟны урҭ Мысратәи апирамидақәа дыргылеит.<ref name="WestfahlSaturn" /><ref name="SFEOuterPlanets">{{Cite encyclopedia |year=2021<!-- 19 May --> |title=Outer Planets |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Science Fiction]] |url=https://sf-encyclopedia.com/entry/outer_planets |access-date=2021-12-17 |edition=4th |author1-last=Langford |author1-first=David |author1-link=David Langford |author2-last=Stableford |author2-first=Brian |author2-link=Brian Stableford |editor1-last=Clute |editor1-first=John |editor1-link=John Clute |editor2-last=Langford |editor2-first=David |editor2-link=David Langford |editor3-last=Sleight |editor3-first=Graham |editor3-link=Graham Sleight |archive-date=2021-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104102305/https://sf-encyclopedia.com/entry/outer_planets |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |year=2022 |title=Aermont, Paul |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Science Fiction]] |url=https://sf-encyclopedia.com/entry/aermont_paul |access-date=2023-12-25 |edition=4th |author1-last=Clute |author1-first=John |author1-link=John Clute |editor1-last=Clute |editor1-first=John |editor1-link=John Clute |editor2-last=Langford |editor2-first=David |editor2-link=David Langford |editor3-last=Sleight |editor3-first=Graham |editor3-link=Graham Sleight |archive-date=2023-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025846/https://sf-encyclopedia.com/entry/aermont_paul |url-status=live }}</ref><ref name="WestfahlSaturn" /><ref>{{Cite book |last=Westfahl |first=Gary |title=[[Science Fiction Literature through History: An Encyclopedia]] |date=2021 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-4408-6617-3 |pages=442–444 |language=en |chapter=Mercury |author-link=Gary Westfahl |chapter-url=https://books.google.com/books?id=WETPEAAAQBAJ&pg=PA442}}</ref><ref name="WestfahlSaturn" /><ref name="WestfahlSaturn" /><ref name="StablefordSaturn">{{Cite book |last=Stableford |first=Brian |title=[[Science Fact and Science Fiction: An Encyclopedia]] |date=2006 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-415-97460-8 |pages=458–459 |language=en |chapter=Saturn |author-link=Brian Stableford |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uefwmdROKTAC&pg=PA458}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |year=2022 |title=Cole, Cyrus |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Science Fiction]] |url=https://sf-encyclopedia.com/entry/cole_cyrus |access-date=2023-12-25 |edition=4th |author1-last=Nicholls |author1-first=Peter |author1-link=Peter Nicholls (writer) |author2-last=Clute |author2-first=John |author2-link=John Clute |editor1-last=Clute |editor1-first=John |editor1-link=John Clute |editor2-last=Langford |editor2-first=David |editor2-link=David Langford |editor3-last=Sleight |editor3-first=Graham |editor3-link=Graham Sleight}}</ref>
Зааӡатәи аусумҭақәа рҟны сатурнаа адгьылуаа раасҭа еиҳа еиҿкааны иаарԥшуп, урҭ рхыԥхьаӡараҿы [[Мария Корелли|Мариа Корелли]] 1886 шықәсазтәи лроман “Ҩ-дунеик рроман”, насгьы [[Астор, Джон Джекоб IV|Джон Астор]] 1894 шықәсазтәи ироман “Даҽа дунеиқәак рахь аныҟәара”. Ари азеиԥш тенденциа иаҵанамкуа рахь иԥхьаӡоуп 1886 шықәсазтәи ароман “Алериель”, мамзаргьы У. С. Лах-Ширма иҩымҭа “Даҽа дунеиқәак рахь аныҟәара”, уаҟа апланета аекосфера акәыкәбаақәеи ахәҵәыдақәеи рыла иҭәуп, насгьы 1901 шықәсазтәи Џьорџь Гриффит ироман “Honeymoon in Space”, уаҟа инхоит амшынтә ҵиаақәа, арептилиақәа, агуманоид мариақәа. Сатурн зны-зынла аԥсҭазаара зцәыӡыз еиԥш иаарԥшуп, 1936 шықәсазтәи Реимонд З. Галлун иажәабжь "Аробот еилаԥса" аҟны еиԥш. Ауаатәыҩса Сатурн аҿы аҽыҵәахырҭа рыԥшаауеит Генри Џь. Косткос иажәабжь "Адгьыл аиҭашьақәыргылаҩцәа, шәҽеидышәкыл" (1935) аҟны, насгьы Сатурнҟа раԥхьаӡатәи ауаатәыҩса раныҟәара атәы аҳәоит Сем Московиц иажәабжь "Аеҵәақәа рҟынтәи ауаҩы" (1941) аҟны.<ref name="WestfahlSaturn" /><ref name="SFEOuterPlanets" /><ref name="StablefordSaturn" /><ref>{{Cite encyclopedia |year=2022 |title=Astor, John Jacob |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Science Fiction]] |url=https://sf-encyclopedia.com/entry/astor_john_jacob |access-date=2023-12-23 |edition=4th |author1-last=Clute |author1-first=John |author1-link=John Clute |editor1-last=Clute |editor1-first=John |editor1-link=John Clute |editor2-last=Langford |editor2-first=David |editor2-link=David Langford |editor3-last=Sleight |editor3-first=Graham |editor3-link=Graham Sleight}}</ref><ref name="StablefordSaturn" /><ref>{{Cite book |last1=Darling |first1=David |title=The Extraterrestrial Encyclopedia |last2=Schulze-Makuch |first2=Dirk |date=2016 |publisher=First Edition Design Pub. |isbn=978-1-5069-0144-2 |pages=175 |language=en |chapter=Griffith, George (1857–1906) |author-link=David J. Darling |author-link2=Dirk Schulze-Makuch |chapter-url=https://books.google.com/books?id=R9OVCwAAQBAJ&pg=PA175}} {{cite web|url=https://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/Griffith.html|title=Griffith, George (1857–1906)|lang=en|first=David|last=Darling|author-link=David J. Darling|website=Encyclopedia of Science|archive-url=https://web.archive.org/web/20040104233148/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/Griffith.html|archive-date=2004-01-04|access-date=2025-12-15|url-status=live}}</ref><ref name="WestfahlSaturn" /><ref name="WestfahlSaturn" />
Сатурн рчыла иҟоу планета шакәыз анышьақәыргылаха ашьҭахь, ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьа атәы зҳәоз аԥҵамҭақәа реиҳарак Иупитер иазкхеит. Ус шакәугьы, Сатурн иахьатәи аҭҵаарадырратә фантастикаҿы ахҭысқәа ахьымҩаԥысуа ҭыԥны иаанхоит. [[Роджер Желязны|Роџьер Желиазны]], 1985 шықәсазтәи иажәабжь "Атәым дунеи ашәа" аҟны, Сатурн инхо рыԥсҭазаара ианаало аҩаӡараҿы иԥырларц азы аӡритә [[шарльер|шарлиерқәа]] зхы иазырхәо иҟәышу анкьаԥышҭарчқәа реиԥш дрылацәажәеит. Иара уаҟа иара иҳәеит апланета Адгьыл азы ихәарҭахар шалшо, зеиԥшыҟам арчқәеи аорганикатә еилаҵақәеи рхыҵхырҭа аҳасабала. 1976 ашықәсазтәи Сесилиа Холланд лроман «Иӡсо адунеиқәеи» 1991 ашықәсазтәи [[Макколлум, Майкл|Майкл Макколум]] ироман «Сатурн аԥсҭҳәақәеи» рҟны, ауаа Сатурн атмосфераҿы иӡсо ақалақьқәа рҿы инхоит. Сатурн атмосфераҿы инхо атәымпланетауаа рыӡбахә ҳәоуп 1997 шықәсазтәи [[Форвард, Роберт|Роберт Форвард]] ироман «Сатурн аҟны аныҟәара» аҟны. [[Гамильтон, Питер|Питер Гамильтон]] итрилогиа «Аҵх ашамҭа» (1996-1999) аҟны, Сатурн абиологиатә космостә ӷбақәа ахьаԥырҵо ҭыԥуп. [[Лем, Станислав|Станислав Лем]] ицикл «[[Рассказы о пилоте Пирксе|Аԥырҩы Пиркс изку ажәабжьқәа]]» аҟынтәи «Аҭҵаара» аҟны, аҭоурых ахыркәшара ҟалоит Сатурн азааигәара, уи амацәазқәа ирылсны «зыҽзырцәгьаз» аробот аеҵәаӷба аанашьҭуеит.<ref name="WestfahlSaturn" /><ref name="WandererAmHimmelSaturn">{{Cite book |last1=Caryad |first1=<!-- None; mononymous --> |title=Wanderer am Himmel: Die Welt der Planeten in Astronomie und Mythologie |last2=Römer |first2=Thomas |last3=Zingsem |first3=Vera |date=2014 |publisher=Springer-Verlag |isbn=978-3-642-55343-1 |pages=228–230 |language=de |trans-title=Wanderers in the Sky: The World of the Planets in Astronomy and Mythology |chapter=Der Herr der Ringe |trans-chapter=The Lord of the Rings |doi=10.1007/978-3-642-55343-1_11 |author-link2=<!-- No article at present (December 2022); editor for Phantastische Medien, Wikidata Q126753 --> |chapter-url=https://books.google.com/books?id=y_WJBAAAQBAJ&pg=PA228}}</ref><ref name="fantastika"/><ref name="GreenwoodOuterPlanets" /><ref name="SFEOuterPlanets" /><ref name="GreenwoodOuterPlanets" /><ref name="WandererAmHimmelSaturn" /><ref name=Loska>[https://books.google.com/books?id=n8bPGfcFI40C&pg=PA161&dq=Pirx+the+Pilot&hl=ru&ei=64ZtTK6dPM2POOiepbAL&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CEMQ6AEwBQ#v=onepage&q=Pirx%20the%20Pilot&f=false Krzystof Loska. Lem on Film // Peter Swirski (ed.). The art and science of Stanislaw Lem]</ref>
Уи адагьы, уи амҩаныза [[Титан (спутник)|Титан]] лассы-лассы алитератураҿы иуԥылоит, избанзар уи Сатурн иреиҳау амҩаныза ауп, атмосфера жәпа амоуп, насгьы уи аҿы аӡы ([[метан|аметан]]) ыҟоуп. Иаҳҳәап, [[Бестер, Альфред|Альфред Бестер]] иҩымҭа «Аҩсҭаатә интерфеис» аҟны, Титан аметантә ӡы Адгьыл иаҭаху акыр зҵазкуа аорганикатә еилаҵақәа ркомплекс аҵанакуеит. [[Воннегут, Курт|Курт Воннегут]] ишәҟәы «Титан асиренақәа», зхаҿсахьа хадақәа Титанҟа нхара ииасуа, «[[Хьюго (премия)|Хиуго]]» ипремиа анашьахеит. Сатурни иреиҳау амҩаныза Титани 2003 шықәсазы иҭыҵыз ароман «Сатурни», 2006 шықәсазы иҩыз ароман «Титани» рҿы, [[Бова, Бен|Бен Бова]] ироман «Аныҟәара ду» аҿы ирҭаауеит.<ref name="fantastika"/><ref name=HugoAwards>{{Cite web |url=http://www.thehugoawards.org/hugo-history/1960-hugo-awards/ |title=1960 Hugo Awards |archive-date=2009-03-16 |access-date=2026-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090316015517/http://www.thehugoawards.org/?page_id=59 |url-status=live }}</ref><ref name="SFEOuterPlanets" /><ref name="WandererAmHimmelSaturn" />
[[кольца Сатурна|Сатурн амацәазқәа]]гьы афантастцәа-ашәҟәыҩҩцәа азҿлымҳара ду рызцәырнагеит. Урҭ рыӡбахә ҳәоуп [[Аишьцәа Стругацкиаа|аишьцәа Стругацки]] ражәабжь “[[Стажёры (повесть)|Астажерцәа]]” аҟны. Ароман афырхацәа руаӡәк, апланетаҭҵааҩы Иурковски игәаанагарала, амацәазқәа иԥсабаратәым ахылҵшьҭра рымоуп. [[Азимов, Айзек|Аизек Азимов]] иповест "Марсуаа рымҩа" аҟни, 1981 шықәсазтәи Џьо Мартино иажәабжь кьаҿ "Иҷыдоу аҭыжьымҭа аҵаа хәаҷа иазкны" аҟни, амацәазқәа Адгьыл аҿы иҟоу Марстәи аколониақәа рзы акыр зҵазкуа аӡы иахыҵхырҭаны иҟалоит, иара убасгьы Клифтон Б. Круз иажәабжь "Сатурна аҟынтәи ашәарҭара" аҟны абџьарқәа рзы иџьаԥҳанны иҟоуп. 1977 шықәсазтәи [[Варли, Джон|Џьон Варли]] иажәабжь "Амшеиҟарара" аҿы динтә гәыԥк амацәазқәа руак ҟаԥшьны иршәит, даҽа фракциак уи аԥштәы аԥсахра аԥыхра рҽазыршәоит. Азимов 1986 шықәсазтәи ироман "[[Академия и Земля|Ашьаҭеи Адгьыли]]" аҟны, амацәазқәа ирыбзоураны Амратә система кырӡа хара ҳаԥхьаҟа аилкаара ҳалшоит. Амацәазқкәа рестетикатә ҭеиҭыԥш абзоурала Сатурн акәша-мыкәша акосмостә ӷбақәа рзы аблабаратә медиаҿы азҿлымҳара змоу ҭыԥны иҟоуп.<ref name="fantastika">{{статья|ссылка=https://www.mirf.ru/Articles/art4363.htm |автор=Гремлёв, Павел|заглавие=Планетарий. Сатурн |издание=Мир Фантастики|archive-date=2015-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721053211/http://www.mirf.ru/Articles/art4363.htm|access-date=2011-12-13}}</ref><ref name="SFEOuterPlanets" /><ref name="StablefordSaturn" /><ref name="SFEOuterPlanets" /><ref>{{Cite book |last=Clark |first=Stephen R. L. |url=https://books.google.com/books?id=oRKGAgAAQBAJ&pg=PT174 |title=How to Live Forever: Science Fiction and Philosophy |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-80006-3 |language=en |quote=one army of plant-human symbiotes are painting the rings of Saturn red, as a triumphant monument to human energy, while another as eagerly removes the paint |author-link=Stephen R. L. Clark}}</ref><ref name="SFEOuterPlanets" /><ref name="WandererAmHimmelSaturn" />
Сатурн егьырҭ аҟазара хкқәагьы иртемоуп. Манги аниме-мультсериал «[[Сейлор Мун|Сеилор Мун]]» аҟны, апланета Сатурн ахаҿсахьа аалырԥшуеит аҭыԥҳа-аибашьҩы [[Сейлор Сатурн|Сеилор Сатурн]], даҽакала Хотару Томое. Лара лжәылара ақәхра амч ауп ҵаҵӷәыс иамоу, насгьы аԥсреи аиҭаиреи реибашьҩы лоуп. Ахәмарра ''[[Dead Space 2]]'' аҟны ахҭыс мҩаԥысуеит Сатурн азааигәара акосмостә станциаҿы, [[Титан (спутник)|Титан]] аԥҽыхақәа рҿы иҟоу. Сатурни уи амацәазқәеи ари ахәмарраҿы иубарҭоуп акосмостә станциа аԥенџьыр аҟынтәигьы, насгьы иаарту акосмос аҟынгьы, ирыдҵоу аусқәа нагӡо.<ref>{{книга|автор=Такэути, Наоко|заглавие=Bishoujo Senshi Sailor Moon Том 14|год=1996|часть=Акт 39|издательство=[[Коданся|Kodansha]]|isbn=4-06-178826-4|день=6 |месяц=3 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://mgnews.ru/read-news/dead-space-2-priklyucheniya-nekro-mana|title=Dead Space 2. Приключения некро-мана|lang=ru|date=2010-10-11|publisher=[[MGnews.ru]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20101014164145/http://mgnews.ru/read-news/dead-space-2-priklyucheniya-nekro-mana|archive-date=2010-10-14|access-date=2025-12-15|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gamertechtv.com/2010/dead-space-2-review/|title=Dead Space 2 Review|lang=en|date=2010-12-30|publisher=GamertechTV|archive-url=https://www.webcitation.org/616WLKzga?url=http://www.gamertechtv.com/2010/dead-space-2-review/|archive-date=2011-08-21|access-date=2011-01-16|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.strategyinformer.com/news/6419/dead-space-2-details-spill-set-three-years-after-original-in-sprawl|title=Dead Space 2 details spill, set three years after original in 'Sprawl'|lang=en|author=Simon Priest|date=2010-12-10|publisher=StrategyInformer|archive-url=https://www.webcitation.org/616WMd2n5?url=http://www.strategyinformer.com/news/6419/dead-space-2-details-spill-set-three-years-after-original-in-sprawl|archive-date=2011-08-21|access-date=2011-01-16|url-status=dead}}</ref>
== Азгәаҭақәа ==
'''Акомментариқәа'''
{{Reflist|33em|group=комм.}}
'''Ахыҵхырҭақәа'''
{{Reflist|2|refs=
}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://galspace.spb.ru/index49.html Сатурн: Властелин Колец] // galspace.spb.ru
* [https://www.planetary.org/explore/topics/saturn/rings.html Параметры колец Сатурна] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20120312051340/http://www.planetary.org/explore/topics/saturn/rings.html |date=2012-03-12 }}{{In lang|en}}
* [http://wip.od.ua/%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD/ Фотографии Сатурна, сделанные зондом «Кассини» с 2004 по 2009 годы]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{In lang|en}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:сатурн}}
[[Акатегориа:Сатурн| ]]
[[Акатегориа:Амратә система апланетақәа]]
[[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа илбааз аппаратқәа зҭааз]]
[[Акатегориа:Арчытә гигантқәа]]
kms45ykxz6mpzow1fl3xy6kriu05hb7
Абызшәа
0
54542
171863
169105
2026-08-17T19:24:36Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171863
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Абызшәа|Абызшәа (аҵакы)}}
[[Афаил:Язык почтовых марок.jpg|thumb|304x304px]]
'''Абызшәа''' — ԥсабарала ма иԥсабаратәымкәа иаԥҵоу, аилкааратә ҵаки ахкытә шьҭыбжьи ([[Написание слов|аҩреи]]) еихьзырԥшуа [[знаковая система|адыргатә система]] [[Сложная система|уадаҩ]].
[[Термин|Атермин]] «абызшәа», инарҭбаау аҵакала, лассы-лассы адыргатә системақәа ркласс ҭшәақәа рзы еиҳа ахархәара шамоугьы, зхы иақәиҭу адыргатә системақәа ирызкызаргьы ҟалоит.<ref>Норман, 2009, с. 14—18</ref>
Адыргатә системақәа ирылыркаауеит:<ref>Кузнецов, 1991, с. 186, 193—194, 201—202</ref>
* [[Ауаҩы|ауаатәыҩса]] рбызшәақәа ([[лингвистика|абызшәадырра]] иҭнаҵаауа амаҭәар):
** ◦ [[языки мира|аетникатә бызшәақәа]], мамзаргьы, зхала ицәырҵыз, иҿиауа [[естественный язык|иԥсабаратәу абызшәақәа]], зегьы раԥхьа иргыланы иалкаау [[этнос|аетнос]] (зны-зынла — [[субэтнос|асубетнос]] ма аетносқәа ргәыԥ) ахаҭарнакцәа [[Общение|реилибакааразы]] хархәагас иҟоу (ма иҟаз);<ref>Кибрик, 1990, с. 604</ref><ref>Кузнецов, 1991, с. 186—187, 201—202</ref>
** ◦ [[контактные языки|аимадаратә бызшәақәа]]<ref>{{книга|заглавие=Contact Languages: A Wider Perspective|ссылка=https://books.google.ru/books?id=to6P22ieV5kC&printsec=frontcover&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|ответственный=Ed. by S. G. Thomason|место=Amsterdam|издательство=John Benjamins Publishing|год=1997|allpages=xi + 506|серия=Creole Language Library. Vol.17|isbn=1-55619-172-3}} — P. 1-4.</ref> (иаагозар, еиуеиԥшым абызшәақәа ныҟәызго реицәажәараан ицәырҵуа, ирмариоу абызшәа еилаԥса), мамзаргьы иарбан милаҭзаалак хатәы бызшәаны ирзыҟам, аетникабжьаратә еимадарақәа раан зхала ицәырҵыз [[естественный язык|иԥсабаратәу абызшәақәа]];<ref>Бурлак, Старостин, 2005, с. 64—68</ref>
** ◦ [[плановый язык|аплантә бызшәақәа]]<ref>{{книга|автор=Бланке Д. |заглавие=Проекты плановых языков и плановый язык // Проблемы международного вспомогательного языка|место=М.|издательство=Наука|год=1991|страницы=63—69|страниц=263|isbn=5-02-016810-6}} .</ref>, мамзаргьы, ауаа реицәажәаразы [[искусственный язык|иԥсабаратәым абызшәақәа]] (иаагозар, [[волапюк|аволапиук]], [[Есперанто|аесперанто]]);
** ◦ адагәацәа [[жестовые языки|рнапырхахаратә бызшәақәа]];<ref>''Беликов В. И.'' [http://tapemark.narod.ru/les/153b.html Жестов языки] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 153.</ref>
* [[формальный язык|аформалтә бызшәақәа]]:
** ◦ [[язык программирования|апрограммаҟаҵара абызшәақәа]] (иаагозар, [[Алгол|Алгол]], [[SQL|SQL]], [[Python|Python]]);
* [[язык животных|аԥстәқәа рбызшәақәа]];
* ахатәы ҟазшьа змоу адыргатә системақәа (иаагоар, [[дорожный знак|амҩатә дыргақәа]] рсистема, мамзаргьы [[язык цветов|аԥштәқәа рбызшәа]]).<ref>Норман, 2009, с. 14—18</ref>
Абызшәақәа ҭнаҵаауеит [[языкознание|абызшәадырра]] ([[лингвистика|алингвистика]]). Адыргатә системақәа — [[семиотика|асемиотика]] аҭҵаара иамаҭәаруп. Абызшәа аструктура ауаҩытәыҩса ихәыцшьеи ихымҩаԥгашьеи ишырныруа [[психолингвистика|апсихолингвистика]] иҭнаҵаауеит. Абызшәа ахаҭеи абызшәа закәу аилкаареи ирыдҳәалоу, азеиԥшуаҩытәыҩсатә теориатә проблемақәа ҭнаҵаауеит [[Философия языка|абызшәа афилософиа]].
== Абызшәа аилкаара ==
[[Коммуникация (психология)|Аицәажәареи]] аусеицуреи ҭызҵаауа апсихолог, азанааҭуаҩ М.Томаселло ишиҳәо ала, абызшәа ҳәа иԥхьаӡатәу, аиҿцәажәараан, егьырҭ [[намерение|ргәазыҳәарақәа]] рыцеиҩшара [[способность|алзыршо]] ауп.<ref>''Ахутина Т. В.'' Вступительная статья // Томаселло, Майкл. Истоки человеческого общения / Пер. с англ. М. В. Фаликман, Е. В. Печенковой, М. В. Синицыной, Анны А. Кибрик, А. И. Карпухиной. — {{М.}}: Языки славянских культур, 2011. — С. 20.</ref>
== Абызшәа афункциақәа ==
Ажәа «афункциа» ара ахархәара амоуп «ахықәкы», «ароль», ма «аобиект иҟанаҵо аусура» аҵакала. Абызшәа афункциа рацәа змоу ҟалароуп. Абызшәа афункциақәа зегьы аицәажәараҿы иааԥшуеит.<ref name="Викитека МСЭ2">''«[[s:МСЭ2/Язык, средство общения|Язык, средство общения]]»'' — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.</ref>
Абызшәа афункциа хадақәа хԥа иреиуоуп:
* " аицәажәаратә " ("акоммуникативтә" функциа) — адырраҭара аиагаразы абызшәа ахархәара;
* "акогнитивтә" ("агносеологиатә") - адырраҭара аизгареи, аиқәырхареи, аҭареи;
* " аизгатә " ("аккумулиативтә ") — адырра аизгареи аиқәырхареи.<ref>''Э. Скибицкий, Е. Китова'' [https://www.google.ru/books/edition/Научные_коммуникации/GIxxDwAAQBAJ?hl=ru&gbpv=1&pg=PA45&printsec=frontcover Научные коммуникации 2-е изд. Учебное пособие для бакалавриата и магистратуры]. ЛитРес. 2022.</ref>
Р. О. Иакобсон [[Речевой акт|акоммуникативтә рҿиара]] атеориа аҳасабала иаликаауеит абарҭ афункциақәа:
* "ареференттә" — адыррҭара аԥҵареи аҭареи (акогнитивтәи акоммуникативтәи функциақәа еиднакылоит);
* "амҩақәҵагатә" — азышьҭҩы ихымҩаԥгашьа аҭышәныртәалара;
* "ацәанырратә" — аиҳарак, аинтонациа абзоурала иарбоу ацәаныррақәа раарԥшра;
* "аимадарашьақәыргыларатә" ([[Фатический акт|афатикатә]]) — аимадара ашьақәыргылареи аиқәырхареи; (Иарбоу афункциа еицәажәо реимадара еиқәнархоит, аимадаратә знеишьа адгылара хықәкыс иамоуп. Абасала, ари афункциа ажәаҳәаҿы еиуеиԥшым аклишеқәа раҳасабала ахатәы цәаҩа амоуп)
* "аметабызшәатә" ("аметабызшәадырратә") - абызшәа анализ азуреи аилыркаареи; иара абызшәа ахархәарала иузеилымкаауа ажәақәа, ма аҳәамҭақәа реилыркаара иадҳәалоуп;
* "аестетикатә" ("апоезиатә") — адырраҭара азхьаԥшра иара адырраҭара ахаҭазы;
* «ахьӡҳәаратә» — амаҭәарқәа рыхьӡқәа.
Андре Мартине абызшәа афункциақәа хԥа аликааит:
* " аицәажәаратә" («акоммуникативтә» функциа) — аилибакааразы абызшәа ахархәара;
* "ахәыцрашьакәыргыларатә" — ахәыцрақәа рышьаҭа;
* "аекспрессивтә" — иҳәоу азыҟазаашьа аарԥшра
== Абызшәа ахылҵшьҭреи аҿиареи ==
{{main|Аглоттогенез|Абызшәатә еволиуциа|Аиҿырԥшра-ҭоурыхтә бызшәадырра}}
Абызшәа ахылҵшьҭра иазку агипотезақәа акыр ыҟоуп, аха абызшәа ахылҵшьҭра ҳаамҭа иахьацәыхароу азы, урҭ акгьы макьана фактла [[Закон достаточного основания|ишьақәырӷәӷәам]].<ref>Бурлак, Старостин, 2005, с. 175—191</ref> Дара гипотезақәаны иаанхоит, избанзар абызшәа ахылҵшьҭра апроцесс ашьклаԥшрагьы, ԥышәарала аиҭаҳәарагьы залыршахом. XXI ашәышықәса алагамҭазы, аҭҵааҩцәа гәыԥҩык ауаҩы ибызшәа ацәырҵра, [[7-я хромосома человека|7-тәи ахромосомаҿы]] аген [[FOXP2]] аҿы [[мутация|амутациақәа]] ҩба ирыдырҳәаларатәы алшара рызҭаз адыррақәа жәпакы ҟалеит, урҭ ирылҵшәаны ауаҩы ихӡы FOXP2 [[шимпанзе|ашимпанзеи]] егьырҭ априматқәеи рыхӡы FOXP2 еиԥшӡам
[[аминокислоты|аминоҵәыҵәырақәа]] ҩба рыԥсахрала: [[треонин|атреонин]] [[аспарагин]] ала 303-тәи апозициаҿы, аспарагин [[серин|асерин]] ала 325-тәи апозициаҿы.<ref>{{книга|автор=Enard W., Przeworski M., Fisher S. E. e. a. |часть=Molecular evolution of FOXP2, a gene involved in speech and language|ссылка часть=http://email.eva.mpg.de/~paabo/pdf1/Enard_Molecular_Nature_2002.pdf|заглавие=''[[Nature]]'', 2002, '''418''' (6900)}} — P. 869—872. — {{DOI|10.1038/nature01025}}. — {{PMID|12192408}}.</ref><ref>{{книга|автор=Nudel R., Newbury D. F. |часть=FOXP2|ссылка часть=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3992897/|заглавие=''Wiley Interdisciplinary Reviews. Cognitive Science'', 2013, '''4''' (5)}} — P. 547—560. — {{DOI|10.1002/wcs.1247}}. — {{PMID|24765219}}.</ref> Арҭ аԥсахрақәа [[неандерталец|анеандерталуаҩ]] иҿы иҟалахьан.<ref>{{книга|автор=Krause J., Lalueza-Fox C., Orlando L. e. a. |часть=The derived FOXP2 variant of modern humans was shared with Neandertals|ссылка часть=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982207020659|заглавие=''Current Biology'', 2007, '''17''' (21)}} — P. 1908—1912. — {{DOI|10.1016/j.cub.2007.10.008}}. — {{PMID|17949978}}.</ref>
Абызшәа ахылҵшьҭра иазку атеориақәа, аԥхьаӡатәи агәаанагарақәа рыла, гәыԥ-гәыԥла ишоит. Атеориақәа рыхәҭак шьаҭас ирымоу, абызшәа акырӡа иуадаҩу ҟалараны излаҟоу ала, ус баша изцәырҵуамызт, иаԥхьанеиуа абиԥарақәа злеилибакаауаз, ижәытәӡоу абызшәашьаҭа иахылҵыр акәын. Егьырҭ атеориақәа излазгәарҭо ала, ауаа рбызшәа здаҟам цәырҵроуп, уи аԥстәқәа реицәажәара асистемақәа ирҿырԥшӡам, убри азы ауаҩы иаԥхьанеиуа абиԥарақәа рҟынтәи раԥхьатәи ауаа рахь ииасраан, иаалырҟьаны иара цәырҵит. Теориақәак, абызшәа аиҳарак асоциалтә еимадарақәа рыла иаауа культуратә ҟалароуп ҳәа ианырԥхьаӡо аамҭазы, даҽа критерик ианарбоит атеориақәа рыхәҭак, абызшәа ауаҩы генетикала ицәа иалоу функцианы изыԥхьаӡо агәаанагара ишықәныҟәо.<ref>Ulbaek, 1998, p. 30—43</ref>
Иахьазы, абызшәа иаалырҟьаны ацәырҵра иазку атеориа иналукааша адгылаҩ [[Хомски, Ноам|Ноам Хомски]] заҵәык иоуп. Иара игәаанагарала, «машәыршақә мутациак ҟалеит, иҟалап ахшыҩ назырҳәы-аазырҳәыз, акалашәа иҟоу акосмостә шәахәақәа анрықәԥха ашьҭахь, иаабац апримат ахшыҩ аҿы ажәаҳәатә цәеижьхәҭа аԥнаҵазар» ҳәа.<ref>Chomsky, 2000, p. 4</ref> Ари ахҭыс зынӡа ииашаҵәҟьоуп ҳәа адкылара шаԥсам ала аԥхьаҩ игәиҽанҵо, Хомски ишьақәирӷәӷәоит иара иаҳа аиаша иазааигәазар шалшо, ажәаҳәа аеволиуциа иазку егьырҭ «алакә» ҭоурыхқәа жәпакы раасҭа.<ref>Chomsky, 2000, p. 4</ref>
Абызшәа маҷ-маҷ аҿиара атеориақәа ирықәныҟәоит иахьазы аҭҵааҩцәа реиҳараҩык, аха ари аҿиара иадгалоу амеханизмқәа рыла, арҭ атеориақәа еиԥшым. Шьоукы, иаагозар апсихолог [[Пинкер, Стивен|Стивен Пинкер]] иеиԥш иҟоу, абызшәа аҿиара аҩныҵҟатәи процессуп, уи иаԥхьагылоу ҳәа ишьатәуп [[интеллект животных|аԥстәқәа ринтеллект]] ҳәа ирԥхьаӡоит.<ref>{{книга|автор=Pinker, Steven. |заглавие=The Language Instinct: How the Mind Creates Language|место=New York|издательство=HarperCollins|год=2000|allpages=xv + 525|серия=Harper Perennial Modern Classics|isbn=0-06-095833-2}}</ref> Абызшәа аицәажәара апроцесс аан ироуа, иҭырҵаауа мыругоуп ҳәа изԥхьаӡо егьырҭ аҭҵааҩцәа (иаагозар, М.Томаселло иеиԥш) хыҵхырҭак аҳасабала иалырхуеит [[зоосемиотика|аԥстәқәа рыбжьара аицәажәара]], ашьҭыбжьтә ма анапырхахаратә.<ref>{{книга|автор=Tomasello, Michael. |заглавие=Origin of Human Communication|ссылка=https://archive.org/details/originsofhumanco0000toma|место=Cambridge, MA|издательство=MIT Press|год=2008|allpages=xiii + 393|серия=The Jean Nicod Lectures|isbn=978-0-262-20177-3}} — P. 8—10, 53—55.</ref> Абызшәа маҷ-маҷ амузыка аҟынтәи аҿиара, [[Жан-Жак Руссо]]и [[Чарльз Дарвин]]и реиԥш иҟоу ахәыцыҩцәа ирҳәахьоу агәаанагара шьақәдырӷәӷәоит егьырҭ амодельқәа. Ари атеориа ҳаамҭазтәи адгылаҩ ду ҳәа дыԥхьаӡатәуп археолог [[Стивен Миттен]].<ref>Fitch, 2010, p. 466—507</ref>
Абызшәа ауаатәыҩса рҭоурыхнӡатәи аамҭақәа рзы ишцәырҵыз иазку ҭоурыхтә шьҭак еиқәымхеит, иахьа ус еиԥш иҟоу апроцессқәа убаӡом. Убри аҟнытә маҷ-маҷ аҿиара атеориа иқәныҟәо аҭҵааҩцәа абызшәа заанаҵы ашьақәгылареи аԥстәқәа (иаагозар, априматқәа) реиҿцаареи аиԥшызаарақәа ҭырҵаалар акәхоит. Аҭҵаара альтернативтә метод, аԥхьаӡатәи ауаа адгьыл иҵоу рыԥсыбаҩқәа рҿы ажәаҳәа аҽашьырцылара ашьҭақәа, иара убас абызшәаԥхьатәи аамҭазы адыргақәа рхархәара ашьҭақәа рыԥшаара ауп.<ref>Fitch, 2010, p. 250—292</ref>
Ауаҩы иеиԥшу [[австралопитеки|австралопитекаа]] реиҿцаара асистема шьаҭанкыла амаамынқәа ирымоу еиԥшымызт ҳәа агәаанагара еицрыдыркылахьоу акәны иҟоуп.<ref>Foley, 1997, p. 70—74</ref> Ари аиҿцаара асистема ԥхьаҟатәи аҿиара иазкны, 2,5 миллион шықәса раҟара раԥхьа, ахкы "[[Homo]]" анцәырҵ инаркны, еиуеиԥшым агәаанагарақәа ыҟоуп. Ҭҵааҩцәақәак аԥхьаӡатәи абызшәашьаҭа ацәырҵра 2,3 миллион шықәса раԥхьа ахкы "[[Homo habilis]]" идырҳәалоит, даҽа ҭҵааҩцәақәак ракәзар, ари аҳәаа иахысын 1,8 миллион шықәса раԥхьа "[[Homo erectus]]", мамзаргьы "[[Homo heidelbergensis]]" ҳәа ирыԥхьаӡоит (зынӡа 600 нызқь шықәса раԥхьа). Абызшәа акәзар, уи иахьатәи аформала ишьақәгылеит [[поздний палеолит|хыхьтәи апалеолит]] аамҭаан — 100 нызқь шықәса инеиҵаны раԥхьа.<ref>Fitch, 2010, p. 292—293</ref>
[[Глоттогония|Аглоттогенез]] ҳаамҭазтәи аҭҵаарақәа рылҵшәақәа (Д.Бикертон, Р. Боид, Џь-Л.Десаль, Р. Џьакендофф, Т. Дикон, М. Дональд, Д. Дор, К. Лаланд, П. Ричерсон, Р. Ренгем, К. Стерелли, М. Томаселло, В. Уилдген, Џь. Харфорд уҳәа уб. иҵ.) иалдыршоит ишьақәгыло аҩаӡарарацәатә парадигма ҿыц аӡбара.<ref> Розов Н. С. Происхождение языка и сознания. Как социальные порядки и коммуникативные заботы порождали речевые и когнитивные способности. Новосибирск: Манускрипт, 2022. 355 с. </ref> Уи аҳәаақәа ирҭагӡаны иаку еибаркыраны рҽеидыркылоит [[Выготский, Лев Семёнович|Л. С.Выготски]], [[Скиннер, Беррес Фредерик|Б. Скиннер]], [[Узнадзе, Дмитрий Николаевич|Дм Узнаӡе]], [[Коллинз, Рэндалл|Р. Коллинз]] рԥсихологиатәи рмикросоциологиатәи идеиақәа. Уи азы аеволиуциатә модель атехноԥсабаратә ҭыԥқәа, асоциалтә еиҿкаарақәа, аицәажәаратә усқәа еиуеиԥшым аиқәыршәаратә структурақәа ирыднаҳәалоит: аҵастә практикақәа, авокалтә ԥышәарақәа, адыргатәи асемантикатәи акқәа инадыркны — анеиронтә жәаҳәа амеханизмқәеи урҭ шьҭрала рықәманшәалахареи рҟынӡа. Ҳаамҭазтәи аҭҵаарақәа рыхҳәаа ҟаҵоуп [[Бурлак, Светлана Анатольевна|Светлана Бурлак]] лышәҟәы "Абызшәа ахылҵшьҭра. Афактқәа, аҭҵаарақәа, агипотезақәа» аҿы.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vsenauka.ru/knigi/vsenauchnyie-knigi/book-details.html?id=941|title=Светлана Бурлак Происхождение языка. Факты, исследования, гипотезы|access-date=2022-08-25|archive-date=2022-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220825234055/https://vsenauka.ru/knigi/vsenauchnyie-knigi/book-details.html?id=941|url-status=live}}</ref>
Ауаа жәытә-натә аахыс иазҿлымҳан Адгьыл аҿы абызшәақәа рацәаны цәырҵшьас ироуз азҵаара. Ҵарауаақәак ргәы иаанагоит урҭ зегьы еицырзеиԥшу [[корень (лингвистика)|адацқәа]] рымоуп ҳәа, [[прамировой язык|апрамиртә бызшәа]] аиԥшымзаарақәа реибаркыра ("амоногенез" аконцепциа) иахҟьаны; ари агәаанагаразы ирҳәоит, хәҭакахьала, «адунеизегьтәи аетимологиақәа» ҳәа изышьҭоу — [[макросемья|амакросемақәа]] зегьы ирзеиԥшны иҟоу ажәа шьагәыҭқәа.<ref>''[[Иванов, Вячеслав Всеволодович|Иванов Вяч. Вс.]]'' [http://tapemark.narod.ru/les/308b.html Моногенеза теория] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 308—309.</ref> Даҽа шьоукы, аханатә абызшәақәа еихьԥшым рхыҵхырҭақәа акымкәа иҟан ҳәа ирԥхьаӡоит ("аполигенез" аконцепциа)<ref>Бурлак, Старостин, 2005, с. 125—126</ref>
Абызшәадырцәа [[родство языков|абызшәақәа реигәыцхәра]] шьақәдыргылоит абызшәатә акзаара 5-10 нызқь шықәса иреиҳамкәа раԥхьа ианеилаҳа, [[языковые семьи|абызшәатә ҭаацәарақәа]] рахь ианеиднакыло аамҭазы. Ҭҵааҩцәақәак абызшәақәа еиҳа ихароу ргенетикатә еиуарагьы ашьақәыргылара рҽазыршәоит.
== Абызшәа аҵара ==
{{main|Абызшәадырра}}
Абызшәа ҭызҵаауа ҭҵаарадырроуп [[лингвистика|абызшәадырра]]. Уи ашьақәгылара иалагеит [[наша эра|ҳашықәсԥхьаӡара]] алагара акыр шагыз, [[Древний мир|ажәытәӡатәи аамҭақәа]] раан.<ref>{{книга|автор=Сусов И. П. |заглавие=История языкознания|место=М.|издательство=АСТ: Восток-Запад|год=2007|страниц=382|isbn=5-17-039272-9}}</ref> Абызшәадырратә дырра аҿиара апроцесс акырӡа еиҵыхын, аиҳаракгьы еиҿагылон, иҷыдоу ашколқәеи атрадициақәеи ахьышьақәгылоз еиуеиԥшым аетникатә культурақәа рхаҭарнакцәа рымчала имҩаԥысуан. XIX — XX ашәышықәсақәа рзы ишьақәгылоит иахьатәи абызшәадырра —ауаҩы ибызшәеи ицәажәаратә усуреи рганқәа зегьы теориалеи практикалеи иҭызҵаауа имахәҭарацәоу ҭҵаарадырроуп.<ref>{{cite web|url=http://www.linguisticsociety.org/resource/history-modern-linguistics|author=Newmeyer, Frederick J.|title=The History of Modern Linguistics|publisher=Linguistic Society of America|access-date=2015-01-10|archive-date=2014-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231094048/http://www.linguisticsociety.org/resource/history-modern-linguistics|url-status=live}}</ref>
=== Абызшәадырра аҟәшақәа ===
Абызшәа академтә ҭҵаара, еиуеиԥшым атеориатә позициақәа рыла, аҭцаарадырра аҟәшақәа акыр рзы аинтерес аҵоуп.<ref>{{книга|автор=Trask, Robert Lawrence. |заглавие=Language and Linguistics: The Key Concepts. 2nd ed|ссылка=https://archive.org/details/languagelinguist0000tras|место=London|издательство=Routledge|год=2007|allpages=xxi + 367|isbn=978-0-415-41398-9}} — P. 110—111, 184—188, 264—265.</ref>
Убас, [[дескриптивная лингвистика|ахцәажәаратә бызшәадырра]] иҭнаҵаауеит иалкаау абызшәа аграмматика, [[теоретическая лингвистика|атеориатә бызшәадырра]], абызшәа аԥсабара азхәыцреи аҳәаақәҵареи ирызку атеориақәа, иҟоу абызшәа рацәа шьаҭас иҟаҵаны аус рыднаулоит. [[Социолингвистика|Асоциолингвистика]] азҿлымҳауп абызшәа асоциализациа хықәкыс иҟаҵаны хархәашьас иамоу, [[нейролингвистика|анеиролингвистика]] ауаҩы ихшыҩ аҿы абызшәатә дырраҭара аус адулара иадҳәалоу апроцессқәа ҭнаҵаауеит, [[историческая лингвистика|аҭоурыхтә бызшәадырра]] иҭнаҵаауеит [[языковое родство|абызшәатә еиуареи]] [[генетическая классификация языков|абызшәақәа ргенетикатә классификациеи]] рызҵаарақәа, [[прагматика|апрагматика]] иҭнаҵаауеит ицәажәо абызшәатә дыргақәа рхархәаразы аҭагылазаашьақәа реизак.<ref>''[[Арутюнова, Нина Давидовна|Арутюнова Н. Д.]]'' [http://tapemark.narod.ru/les/389e.html Прагматика] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 389—390.</ref>
=== Абызшәадырра аҭоурых ===
[[Афаил:Ferdinand de Saussure by Jullien.png|thumb|right|Фердинанд де Сосиур]]
Абызшәа формалла аҭҵаара аҭоурых V ашәышықәса ҳ. ҟ. инаркны иалагоит ҳәа иазыԥхьаӡоуп.<ref>{{книга|автор=Campbell, Lyle. |часть=The History of Linguistics|заглавие=The Handbook of Linguistics|ответственный=Ed. by M. Aronoff and J. Rees-Miller|место=Malden, MA|издательство=Blackwell Publishers|год=2001|allpages=xvi + 821|isbn=0-631-20497-0}} — P. 81-105.</ref> Ари аамҭазы индиатәи аграмматик [[Панини|Панини]] ишьақәиргылеит [[Асанскрит бызшәа|асанскрит]] абызшәа аморфологиатә ԥҟарақәа 3959. Убри инаваргыланы, дырраҭарақәак рыла, XIX ашәышықәсазы ҳ. ҟ. [[шумер|шумертәи]] ашәҟәыҩцәа [[Ашумер бызшәа|шумертәии]] [[аккадский язык|аккадтәии]] абызшәақәа рграмматика аиԥшымзаарақәа ҭырҵаахьан. Анаҩс, аҩыра аус адызулоз ажәытә культурақәа зегьы рхатәы грамматикатә традициа иазнеиуан.<ref>{{Книга|ссылка=|автор=В. М. Алпатов|заглавие=История лингвистических учений|ответственный=|год=2005|место=Москва|издательство=Языки славянской культуры|страницы=9, 13|страниц=368|isbn=5-9551-0077-6}}</ref> Традициала иалкаахоит абарҭ амилаҭтә бызшәадырратә традициақәа: индиатә, антикатә (нас — европазегьтәи), китаитәи арабтәи ([[Коран|Аҟәырҟан]] аилыркаареи аԥхьареи ирыдҳәалоу).
XVII ашәышықәсазы [[Грамматика Пор-Рояля|Пор-Роиальтәи]] [[Франциа|афранцыз]] грамматикцәа аус адырулеит абызшәа аграмматика ахәыцра ашьаҭақәа аанарԥшуеит, убри аҟнытә аграмматика универсалтәызароуп ҳәа зҳәо аидеиа. XVIII ашәышықәсазы [[филолог|афилолог]] [[Джонс, Уильям (филолог)|Уилиам Џьонс]], аиҿырԥшратә анализ шьаҭас иҟаҵаны, [[Асанскрит бызшәа|асанскрити]] [[латынь|алатын бызшәеи]] хылҵшьҭрак акәзар ҟалап ирымоу ҳәа азгәаҭаны, [[Сравнительно-историческое языкознание|аиҿырԥшра-ҭоурыхтә бызшәадырра]] ашьаҭа икит<ref>[http://histling.nw.ru/linguists/D/jones_w1 Третий ежегодный доклад В. Джонса, президента Азиатского общества в Бенгалии] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20070930224625/http://histling.nw.ru/linguists/D/jones_w1 |date=2007-09-30 }} {{Анеишьа амам азхьарԥш|число=21|месяц=05|год=2013|url=http://histling.nw.ru/linguists/D/jones_w1|id=20130508}}</ref>, [[Вильгельм фон Гумбольдт|Вильгельм фон Гумбольдт]] академтә бызшәа аҵара индоевропатәи абызшәақәа ргәыԥ мацара аҳәаақәа ирҭигеит.<ref>{{книга|автор=[[Гумбольдт, Вильгельм|Гумбольдт В.]] |заглавие=Избранные труды по языкознанию|место=М.|издательство=Прогресс|год=1984|страниц=397}}</ref> XX ашәышықәса алагамҭазы, [[Соссюр, Фердинанд де|Фердинанд де Соссиур]], дара-дара рыла иҳәаақәҵоу, еидҳәалоу акқәа рстатикатә системак аҳасабала, абызшәа аидеиа аԥиҵеит.<ref>{{книга|автор=[[Соссюр, Фердинанд де|Saussure, Ferdinand de]]. |заглавие=Course in General Linguistics|место=La Salle, Ill.|издательство=Open Court|год=1983|allpages=xx + 236|isbn=0-8126-9023-0}}</ref> Соссиур иеихьӡара хадақәа рахь иԥхьаӡатәуп иара убас [[Диахрония и синхрония|адиахрониатәи]] (аҭоурыхтәи аиҿырԥшратәи), [[Диахрония и синхрония|асинхрониатәи]] (адескриптивтә) бызшәадырра аиҩдыраара. Соссиур излаиҳәо ала, абызшәадырратә ҭҵаара амаҭәар ианақәшәо, абызшәа адиахрониатә аспектқәа реиԥш асинхрониатә аспектқәагьы ианрыххәыцуа ауп. Уи адагьы, иара идҳәалоуп абызшәатә система ахәҭақәа рыбжьара аизыҟазаашьақәеи аиԥшымзаарақәеи ҩ-хкык ралкаара: асинтагматикатәи ассоциативтәи (апарадигматикатәи)
== Абызшәа системак аҳасабала ==
{{main|Абызшәатә система|Абызшәа аҩаӡарақәа|Абызшәатә ак}}
Ихадоу ҳәа иалкаауп анаҩстәи абызшәа аҩаӡарақәа<ref name="ЛЭС"/>:
* ''[[фонема|афонематә]]'';
* ''[[морфема|аморфематә]]'';
* ''[[лексика|алексикатә]]'' (ажәала);
* ''[[синтаксис|асинтаксистә]]'' ([[Предложение (лингвистика)|ажәаҳәа]] аҩаӡара).
Абызшәа еиуеиԥшым аҭыԥқәеи аҳаракырақәеи рҿы асистема аҩаӡара еиԥшӡам; убас, [[Фонология|афонологиаҿы]], хәҭак ӷәӷәала аиҭакра егьырҭ ахәҭақәа рышҟа ииасуа аиҭкарақәа ҟанаҵоит, уи [[Лексика|алексикаҿы]] аасҭа акыр еиҳауп.<ref name="ЛЭС">''Булыгина Т. В., Крылов С. А.'' [http://tapemark.narod.ru/les/452c.html Система языковая] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 452—454.</ref> Уи адагьы абызшәатә системеи уи хаз игоу асистемеи рҿы иалкаахоит ацентри аперифериеи.
== Адунеи абызшәақәа ==
{{main|Адунеи абызшәақәа}}
[[Афаил:Human Language Families Map.PNG|250px|thumb|right|Адунеи абызшәатә ҭаацәарақәа]]
Адунеи аҿы иҟоуп 7 нызқь инареиҳаны абызшәақәа, аха урҭ еидукылар ҟалоит акыр имаҷу абызшәатә ҭаацәарақәа рыла.<ref>Бурлак, Старостин, 2005, с. 3</ref>
Иԥсабаратәу абызшәақәа зегьы, ма реиҳарак ирымоуп [[языковые универсалии|абызшәатә ԥҟарақәа]] ҳәа изышьҭоу (иаагозар, иарбан бызшәазаалак иамоуп абжьыҟақәеи ацыбжьыҟақәеи, абызшәаҿы [[двойственное число|арыҩбатәра]] ыҟазар, уи иалоуп [[множественное число|арацәа хыԥхьаӡара]]гьы уҳәа).
== Абызшәақәа реихшара ==
Абызшәақәа реихшаразы еиуеиԥшым азнеишьақәа ыҟоуп:
* [[Ареальная классификация языков|ареалтә]], акультура-ҭоурыхтә [[ареал|ҵакырақәа]] рыла (иахьрылаҵәо аҭыԥ ала);
* [[Типологическая классификация языков|атипологиатә]]; иаагозар, аграмматикатә ҵакы аарԥшышьала абызшәақәа еихыршоит [[Аналитический язык|аналитикатә]], [[Изолирующий язык|аҟәыҭхагатә]], [[Синтетический язык|асинтетикатә]], [[Полисинтетический язык|аполисинтетикатә]] ҳәа;
* [[Генетическая классификация языков|агенетикатә]], хылҵшьҭралеи аиуареи рыҩаӡарала. Абызшәақәа гәыԥ-гәыԥла рҽеидыркылоит; урҭ — [[языковые семьи|ҭаацәарақәа]]ны.
Ҭаацәарақәак рзы иазгәаҭоуп еиҳа зыҩаӡара ҳараку атаксонқәа реидкылара — амакроҭаацәарақәа. Агенетикатә ҷыдарақәа рышьаҭала абызшәақәа реихшара иаҿуп абызшәатә систематика.
== Абызшәа адинамика адунеи аҿы ==
{{see also|Адунеи абызшәақәа}}
[[Адгьыл|Адгьыл]] аҿы иҟоуп 7 нызқь инареиҳаны абызшәақәа.<ref>[http://www.ethnologue.com/ Ethnologue — крупнейший в мире каталог языков] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20071227170852/http://www.ethnologue.com/ |date=2007-12-27 }}{{In lang|en}}</ref>
Аимадарақәа реизҳарала, [[Живой язык|зыԥсы ҭоу абызшәақәа]] рхыԥхьаӡара еиҵахоит
бжьаратәла бызшәак ҩымчыбжь рыҩныҵҟала аццакра аманы.<ref>{{Cite web |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1912041,00.html |title=Почти половине языков мира грозит исчезновение |access-date=2007-11-05 |archive-date=2008-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080629082536/http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1912041,00.html |url-status=live }}</ref>
[[File:Novi Sad mayor office.jpg|thumb|[[Нови-Сад|Нови-Сад]] (Сербиа) ақалақь ахадара ахыбраҿы ԥшь-бызшәак рыла иҟоу аҭаӡҩырақәа: [[Асерб бызшәа|асерб]], [[Амаџьар бызшәа|авенгр]], [[Асловак бызшәа|асловак]], [[южнорусинский язык|аладаурыс]]]]
Еиҳа ахархәара змоу 40 бызшәа рыла ицәажәоит [[Адгьыл|Адгьыл]] иқәынхо ауааԥсыра 2/3 рҟынӡа. [[Родной язык|Зхатәы бызшәала]] ицәажәо рхыԥхьаӡарала адунеи аҿы аԥыжәара рымоуп [[Китайские языки|акитаи]], [[хинди|ахинди]], [[Англыз бызшәа|англыз]], [[Аиспан бызшәа|аиспан]], [[Араб бызшәа|араб]], [[Апортугал бызшәа|апортугал]], [[Аурыс бызшәа|аурыс]]. Амала фактла еиҳа ихадоу рбаганы иҟалоит, аиҳаракгьы иахьатәи адунеи аҿы, ахатәы бызшәа акәымкәа, зыԥсы ҭоу есҽнытәи аицәажәараҿы, аҵараҿы, амассатә дырраҭара ахархәагақәа рҿы, аамҭахгарақәа, аинтернет аҿы бызшәак ареалтә хархәара, адунеи аҿы абызшәа зҵо рхыԥхьаӡара иадҳәалоу арбага. Ас азнеишьаан, хымԥада хыԥхьаӡарала аԥыжәара амоуп англыз бызшәа, еиҳа имаҷны, [[Франкофоны|афранцыз]], [[Испанидад|аиспан]], [[севернокитайский язык|аҩадатәи китаитәи]], [[Арабский мир|араб]] бызшәақәа реиԥш иҟоу абызшәақәа.
Ҩ-бызшәак, ма инареиҳаны ицәажәо ауаа рхыԥхьаӡара есааира иацлоит. 70% рҟынӡа Адгьыл иқәынхо бызшәак инеиҳаны иалацәажәар рылшоит. Ҩ-бызшәак акыр ибзианы рдырреи бызшәак аҟынтәи даҽа бызшәак ахь ахы иақәиҭны аиасреи [[билингвизм|абилингвизм]] ҳәа иашьҭоуп.<ref>[https://rusist24.rudn.ru/index.php/stati-po-rki/multietnichnost-sovremennykh-gosudarstv-i-problema-rannego-bilingvizma Мультиэтничность современных государств и проблема раннего билингвизма]</ref><ref name=":0">[https://bilingual-online.net/5/ Типология билингвизма (наблюдения за 5 билингвами)]</ref> Атәылақәа жәпакы рҿы ауаа аҩны аҭыԥантәи абызшәала, ма адиалект ала ицәажәоит, аофициалтә еизыҟазаашьаҿы — аҳәынҭқарратә бызшәа алитературатә вариант ала, аиҳарак ашкол аҿы — уи [[диглоссия|адиглоссиа]] ҳәа иашьҭоуп.<ref name=":0" />
Иахьатәи аамҭазы, [[Исчезающие языки|иӡуеит]] ҳәа иԥхьаӡоу, 400 бызшәа инареиҳаны иҟоуп.
Абызшәа ныҟәызго аҵыхәтәантәи ауаҩы иара ицԥсуеит, убри аҟнытә ашәарҭара иҭагылоуп, зегь раԥхьаӡагьы, аҩыра зхы иазмырхәо ажәларқәа.<ref>{{Cite web |url=http://www.bigbook.ru/litnews/detail.php?ID=3315 |title=Когда умирают языки |access-date=2008-10-09 |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722183759/http://www.bigbook.ru/litnews/detail.php?ID=3315 |url-status=live }}</ref>
Абызшәақәа рҭахара амзызқәа ируакуп иныҟәызго рыҩныҵҟа урҭ хыԥхьаӡарала еиҟарамкәа реихшара. Убас, апланета ауааԥсыра 80% ирықәшәоит 80 бызшәа, 3,5 нызқь бызшәа — адгьыл иқәынхо ауааԥсыра 0,2% роуп.<ref>{{Cite web |url=http://www.akzia.ru/news/26-09-2007/655.html |title=Мир теряет языки |access-date=2008-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719153636/http://www.akzia.ru/news/26-09-2007/655.html |archive-date=2011-07-19 |url-status=dead }}</ref> Абызшәақәа рыӡра апроцесс мзыз хадақәас иԥхьаӡоуп аглобализациеи амиграциеи. Ауаа ақыҭақәа ирылҵны ақалақьқәа рахь ицоит, рыжәлар рбызшәа рцәыӡуеит.
Иахьа иҟоу абызшәақәа рыбжеиҳараҩык XXI ашәышықәса азбжазы ахархәара рҵәыӡуеит. Абызшәақәа жәпакы ыӡуеит дара ныҟәызго еиҳа зымч ӷәӷәоу абызшәатә еилазаара ианамадахалак, убри аҟнытә аӡра ашәарҭара иҭагылоуп раԥхьа иргыланы ажәлар маҷқәа рбызшәақәеи аҳәынҭқарра змам ажәларқәа рбызшәақәеи. 70% иреиҵаны ахәыҷқәа абызшәа рымҵозар, иӡуеит ҳәа иԥхьаӡоуп. [[ИУНЕСКО|ИУНЕСКО]] «Аӡра ашәарҭара иҭагылоу адунеитә бызшәақәа ратлас» адыррақәа рыла, иахьатәи Аамҭазы [[Европа]] аӡра ашәарҭара иҭагылоуп 50 бызшәа рҟынӡа.
Рҭагылазаашьа еиҳа иуашәшәыроуп [[Австралиа|Австралиа]], [[Индокитай|Индокитаи]], [[Америка]], [[Африка]] рышьагәыҭуаа рбызшәақәа, аконтинентқәа ирҟәыҭхоу [[Адгьылбжьаха|адгьылбжьахақәа]] — уаҟа иҟоуп даҽа шьоукы иқәырцо ажәлар ссақәа рацәаны, иара убас адгьылбжьахақәа ҟалар, ажәлар жәпаҩыла ианԥсуа иара еиҭашьақәзыргыло уаҩ дыҟам. Еиҳа иӷәӷәоуп Европа абызшәақәа — Европа атәылақәа ҿиоуп, уа ауааԥсыра рацәаны инхоит; ус анакәха, урҭ абызшәақәа ныҟәызго зықьҩыла ракәзаргьы раныӡаара рацәак иԥырхагахом. [[Ватикан]] аофициалтә бызшәақәа ируаку, шьҭа иԥсхьоу [[латынь|алатын]] бызшәа, уахь иузалаҵом.
== Абызшәа аҷыдарақәа ==
Абызшәақәа реиқәырхареи рфункциатә ԥкреи рыҩаӡарала иҳәаақәҵоуп.
=== Аиқәырхара аҩаӡара ===
{{main|Абызшәақәа реиқәырхара аҩаӡара}}
Аиқәырхара аҩаӡарала ({{lang-en|Levels of endangerment}}) абызшәақәа ИУНЕСКО абызшәақәа рзы Ашәҟәы Ҟаԥшь аҿы еиуеиԥшым абызшәа ашәарҭара иҭазыргыло ашәарҭара еиҳа еилыкка аилкааразы ирыдгалоу ф-категориак рыла ишьақәгылоу аихшарбага рымоуп:
* [[Мёртвый язык|Иӡхьоу абызшәақәа]] (''extinct – иӡхьоу'')
* Иҟалап иқәӡааз абызшәақәа ("possibly extinct")
* Ақәӡаара ахықә иқәгылоу (иқәӡаарц егьызгым, "nearly extinct")
* Иӡуа (иқәӡаауа) абызшәақәа ("seriously endangered")
* Иманшәалам абызшәақәа ("endangered")
* Иҭышәынтәалам абызшәақәа ("potentially endangered")
* Иманшәалоу абызшәақәа (имԥсуа) ("not endangered")
=== Афункционалтә ԥкра ===
Функциала иԥку ҳәа иашьҭоуп иахьынӡахәҭоу мамзаргьы зынӡа абарҭ алшарақәа змам абызшәа:
* иалкаау аҩыратә системаҿы иҭышәынтәалоу аорфографиа;
* иҿырԥшыгоу алитература (аграмматика, ажәарқәа, аклассикцәа рырҿиамҭақәа);
* амассатә аларҵәара аматериалқәа (апресса, аудионҵамҭақәа, афильмқәа, ашәақәа, амузыка);
* атехникатәи арҵаратәи литература (атехникатәи аҭҵаарадырратәи кьыԥхьымҭақәа, адидактикатә усумҭақәа, арҵага шәҟәқәа);
* есҽнытәи адырраҭара еиуеиԥшым аныҟәгагақәа (афишақәа, алаҳәарақәа, акорреспонденциа, аилыркаагақәа, анапхгарақәа уҳәа);
* абызшәала адырраҭара аиагаразы егьырҭ ахархәагақәа.<ref>''Марсель Дики-Кидири''. Как обеспечить присутствие языка в киберпространстве? — {{М.}}: Межрегиональный центр библиотечного сотрудничества (МЦБС), 2007. — 64 с.</ref>
Абызшәа функциала иԥкуп ҳәа аԥхьаӡаразы, еиқәыԥхьаӡоу алшарақәа зегьы рыҟамзаара хымԥадатәӡам. Абызшәа аҩыра амазар, ашкол аҿы иддырҵозар ҟалоит, аха убри инаваргыланы адырраҭаратә ма абызшәатә лшарақәа хаҭабзиарала иахьынӡахәҭоу рыҟамзаара иахҟьаны ӷәӷәала ааха аиур ҟалоит.
Функциала иԥку рахь ииашаны иԥхьаӡахоит зықәӡаара хырԥашьа амам абызшәақәа реиԥш ицәырҵуа абызшәақәагьы, акырӡа алшара дуқәа змоу, аха макьаназы аҟазааразы инагӡаны иазымхо.
Ауаҩытәыҩсатә ресурсқәа рыҟазаара аганахьала, функциала иԥку абызшәа ақәӡаара ашәарҭара иҭазыргыло бызшәаны иҟалар алшоит уи ахархәара аныҟәгаҩцәа рхыԥхьаӡара маҷзар.
Функциала иԥку абызшәақәа рахь иаҵанакуеит:
* Европа:
** ◦ [[бретонский язык|бретонтәи]];
** ◦ [[окситанский язык|окситантәи]];
** ◦ [[Абаск бызшәа|абасктәи]].
* Америка:
** ◦ ашьагәыҭ уааԥсыра рбызшәақәа шамахамзар зегьы;
* Азиа:
** ◦ полинезиатәи, микронезиатәи, меланезиатәи адгьылбжьахақәа иашьагәыҭуаау рбызшәақәа шамахамзар зегьы;
** ◦ Азиа Аҩада зхыԥхьаӡара маҷу ажәларқәа рбызшәақәак.
* Африка:
** ◦ абызшәақәа шамахамзар зегьы функциала иԥку рахь иаҵанакуеит.
== Абызшәа ахкқәа ==
{{main|Абызшәа ахкқәа}}
Иарбан бызшәазаалак аҩныҵҟа ихадоу ахкқәа рахь иаҵанакуеит, аиерархиатә еишьҭагылашьала:
* [[идиолект|аидиолект]] — иалкаау аиндивид ицәажәашьа, иара аформалтәи астилистикатәи ҷыдарақәа ирыцны изхәаԥшуа;<ref>''[[Виноградов, Виктор Алексеевич (лингвист)|Виноградов В. А.]]'' [http://tapemark.narod.ru/les/171d.html Идиолект] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 171.</ref>
* [[говор|ацәажәашьа]] — ари абызшәа ныҟәызго хәҭа хәыҷык, шамахамзар, ҵакырадгьылла иԥку ажәаҳәа, адиалект, ма ацәажәашьа аҩныҵҟа иалкаауп (иаагозар, «аҩадаурысдуӡӡатә ҿцәажәашьа олонецктәи ацәажәашьа», «[[Агәыл бызшәа|агультәи абызшәа]] керентәи адиалект ричинтәи аҿцәажәашьа» уб. иҵ.);<ref name=Dialect>''[[Касаткин, Леонид Леонидович|Касаткин Л. Л.]]'' [http://tapemark.narod.ru/les/132d.html Диалект] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 132—133.</ref><ref>{{книга|автор=Жукова И. Н., Лебедько М. Г., Прошина З. Г., Юзефович Н. Г. |заглавие=Словарь терминов межкультурной коммуникации|место=М.|издательство=Флинта; Наука|год=2013|страниц=632|isbn=978-5-9765-1083-8}} — С. 84.</ref><ref name=Reestr>{{книга|часть=Реестр кавказских языков|ссылка часть=http://www.lingvarium.org/raznoe/publications/caucas/alw-cau-reestr.pdf|заглавие=''Коряков Ю. Б.'' Атлас кавказских языков|ответственный=Ин-т языкознания РАН|место=М.|издательство=Пилигрим|год=2006|страниц=76|isbn=5-9900772-1-1}} — С. 21—41.</ref>
* [[диалект|адиалект]] — ихадоу аҵакыратә (зны — зынла-асоциалтә ма азанааҭтә, мамзаргьы [[социолект|асоциолект]]) бызшәа хкуп (иаагозар, «[[Аполиак бызшәа|аполиак бызшәа]] [[мазовецкий диалект|мазовецктәи адиалект]]", "[[Агәыл бызшәа|агультәи абызшәа]] керентәи адиалект" уб. иҵ.), иаҿ. иара убас иазааигәоу атермин "[[патуа|патуа]]";<ref name=Dialect/><ref>{{книга|автор=[[Ананьева, Наталия Евгеньевна|Ананьева Н. Е.]] |заглавие=История и диалектология польского языка. 3-е изд|место=М.|издательство=Книжный дом «Либроком»|год=2009|страниц=304|isbn=978-5-397-00628-6}} — С. 88.</ref><ref name=Reestr/><ref>{{книга|автор=Abalain, Hervé. |заглавие=Le français et les langues historiques de la France. 2e éd|место=
Paris|издательство=J.-P. Gisserot|год=2007|allpages=317|isbn=978-2877-47881-6}} — P. 154.</ref>
* [[наречие (диалект)|ацәажәашьа]] — еиҳа идуу ҵакырадгьыл бызшәатә хкуп, уахь иаҵанакуеит адиалектқәа реизак, урҭ еидкылоуп иарбоу абызшәа егьырҭ ацәажәашьақәа изларылукаауа азеиԥш ҟазшьақәа жәпакы (ҿырԥштәқәаны иҟалар алшоит [[Аурыс бызшәа|аурыс бызшәа]] [[Северорусское наречие|аҩадаурысдуӡӡатә]] [[Южное наречие русского языка|аладаурысдуӡӡатә]] цәажәашьақәа).<ref name=Dialect/><ref>{{книга|автор=[[Широков, Олег Сергеевич|Широков О. С.]] |заглавие=Введение в языкознание|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=1985|страниц=264}} — С. 112.</ref>
Ахархәара маҷым иара убас «анеитралтә» термин:
* [[идиом|аидиом]] — абызшәа ахкы арбара иара астатус хаҭа рацәак хра аламзаргьы, ма еилкаамзаргьы.<ref>''[[Виноградов, Виктор Алексеевич (лингвист)|Виноградов В. А.]]'' [http://tapemark.narod.ru/les/171e.html Идиом] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 171.</ref>
Адиалектқәа реизак, иара убас иҿиоу абызшәақәа рҿы [[просторечие|абаша бызшәа]] иаҿагылоит [[литературный язык|алитературатә бызшәа]] — инормарку, афункциа рацәа змоу амилаҭтә бызшәа хкы, хымԥада аҩыратә форма змоу. Алитературатә бызшәа аҳәаақәа ирҭагӡаны иалыркаауеит ауаажәларра еиуеиԥшым акоммуникативтә ҭахрақәа рымаҵ зуа еиуеиԥшым афункционалтә стильқәа (иаагозар, асахьаркыратә, аҭҵаарадырратә, аофициал-усуратә, апублицистикатә).<ref>Норман, 2009, с. 261—263</ref>
Иааидкыланы, "еизааигәоу аидиомқәа ҩба диалектқәоума, еиуеиԥшым бызшәақәоума" ҳәа азҵаара аҭак акырџьара ҵакы заҵәыкны иҟаӡам; [[Проблема «язык или диалект»|абызшәеи адиалекти реиԥшымзаара апроблема]] [[Языковая систематика|абызшәатә систематика]] апроблема хадақәа ируакуп, уи аҵакы [[лингвистика|абызшәадырра]] аҳәаақәа хараӡа ирҭыҵуеит.
== Абызшәатә еимадарақәа ==
{{main|Абызшәатә еимадарақәа}}
Еиуеиԥшым абызшәақәа ныҟәызго иааигәаны реинырраан рбызшәақәа анеиныруа маҷӡам, ианеиҵаха хазхаҭалатәи аҩаӡараҟынӡа. Абызшәатә еимадара инарҭбааны имҩаԥысыр алшоит [[языковая граница|абызшәатә ҳәааҿы]], [[адстрат|адстраттә]] бызшәақәа рыбжьара, мамзаргьы [[Миграция населения|амиграциа]] иахҟьаны, усҟан иныҟәызго изы иҿыцу абызшәа [[суперстрат|суперстратк]] (уаанӡатәи зыхәлабгаз), ма [[Субстрат (лингвистика)|субстратк]] аҳасабала иҟалар алшоит.
Абызшәатә еимадарақәа раан аҭыԥ роур алшоит еиуеиԥшым афеноменқәа — урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[конвергенция языков|абызшәақәа реизааигәахара]], [[заимствование|амаԥсахра]], [[калька (лингвистика)|акалькақәа]], [[релексификация|аиҭеидкылара]] реиԥш иҟоу. Аинтенсивтә бызшәатә еимадарақәа ирылҵшәоуп ирмариоу абызшәа [[пиджин|еилаԥса]], [[креолизация|аилаӡҩара]], [[переключение кодов|акодқәа реиҭакра]], [[смешанный язык|еилаԥсоу абызшәақәа]].
==Шәахә. иара убас==
{{Div col}}
* [[Языки мира|Адунеи абызшәақәа]]
* [[Разновидности языка|Абызшәа ахкқәа]]
* [[Многоязычие|Абызшәарацәара]]
* [[Методики изучения языка|Абызшәа аҵара аметодқәа]]
* [[Язык или диалект|Абызшәа ма адиалект]]
* [[Степени сохранности языков|Абызшәақәа реиқәырхара аҩаӡара]]
* [[Метаязык|Аметабызшәа]]
* [[Язык запросов|Азыҳәарақәа рбызшәа]]
* [[ISO 639]]
* [[Язык животных|Аԥстәқәа рбызшәа]]
{{Div col end}}
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
* {{книга|автор=[[Бурлак, Светлана Анатольевна|Бурлак С. А.]], [[Старостин, Сергей Анатольевич|Старостин С. А.]] |заглавие=Сравнительно-историческое языкознание|место=М.|издательство=Издат. центр «Академия»|год=2005|страниц=432|isbn=5-7695-1445-0|ref=Бурлак, Старостин}}
* {{книга|автор=[[Кибрик, Александр Евгеньевич|Кибрик А. Е.]] |заглавие=Язык // Лингвистический энциклопедический словарь|место=М.|издательство=[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Сов. энциклопедия]]|год=1990|страницы=604—606|страниц=685|isbn=5-85270-031-2|ref=Кибрик|ссылка=http://tapemark.narod.ru/les/604c.html}}
* {{книга|автор=[[Кузнецов, Сергей Николаевич (лингвист)|Кузнецов С. Н.]] |заглавие=Краткий словарь интерлингвистических терминов // Проблемы международного вспомогательного языка|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1991|страницы=171—228|страниц=263|isbn=5-02-016810-6|ref=Кузнецов}}
* [[Розенталь, Дитмар Эльяшевич|Розенталь Д. Э]].'', Теленкова М. А''. Словарь-справочник лингвистических терминов. Изд. 2-е. — М.: Издательство [[Просвещение (издательство)|Просвещение]].1976 год.
* {{книга|автор=Норман Б. Ю. |заглавие=Теория языка. Вводный курс. 3-е изд|место=М.|издательство=Флинта; Наука|год=2009|страниц=296|isbn=978-5-89349-498-3|ref=Норман}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Язык и языки}}
* ''[[Розов, Николай Сергеевич|Розов Н. С.]]'' [https://nsu.ru/filf/rozov-language-2022-about.htm Происхождение языка и сознания. Как социальные порядки и коммуникативные заботы порождали речевые и когнитивные способности]. — Новосибирск: Манускрипт, 2022. — 355 с. ISBN 978-5-93240-360-0
* {{книга|автор=Ulbaek, Ib. |часть=The Origin of Language and Cognition|ссылка часть=http://www.people.ku.edu/~mvitevit/ulbaek_origin_of_language.pdf|заглавие=Approaches to the Evolution of Language: Social and Cognitive Bases|ответственный=Ed. by J. R. Hurford, M. Studdert-Kennedy, C. Knight|место=Cambridge|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1998|pages=30—43|allpages=456|isbn=0-521-63964-6|ref=Ulbaek}}
* {{книга|автор=[[Хомский, Ноам|Chomsky, Noam]]. |заглавие=The Architecture of Language|место=New Delhi, Oxford & New York|издательство=[[Oxford University Press]]|год=2000|allpages=xv + 89|isbn=0-19-564834-X|ref=Chomsky|язык=en}}
* {{книга|автор=Fitch, W. Tecumseh. |заглавие=The Evolution of Language|ссылка=http://www.genlingnw.ru/board/attachments/fitch_evolution.pdf|место=New York|издательство=Cambridge University Press|год=2010|allpages=xii + 611|isbn=978-0-521-85993-6|ref=Fitch|archive-date=2018-10-24|access-date=2026-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024190515/http://www.genlingnw.ru/board/attachments/fitch_evolution.pdf|url-status=dead}}
* {{книга|автор=Foley, William A. |заглавие=Anthropological Linguistics: An Introduction|ссылка=https://archive.org/details/anthropologicall0000fole|место=Malden, MA|издательство=Blackwell Publishers|год=1997|allpages=xvii + 495|isbn=978-0-631-15122-2|ref=Foley}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.radiovesti.ru/articles/2012-03-17/fm/38205 Филолог Светлана Бурлак о происхождении и развитии языков в программе Наука 2.0]
* [[Эмиль Бенвенист]]. [http://www.krotov.info/lib_sec/02_b/ben/veniste.htm Категории мысли и категории языка]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:бызшәа}}
[[Акатегориа:Абызшәа| ]]
[[Акатегориа:Ауаҩытәыҩсатә еимадара]]
[[Акатегориа:Алингвистика]]
c3wik0wqkqypme6n0psr4gfiinz7z7l
Меркури
0
54615
171877
169585
2026-08-17T20:19:32Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171877
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Меркури|Меркури (аҵакы)}}
{{Акарточка Апланета
| тип = апланета
| маленькая карточка =
| фон = #BC8F8F
| название = Меркури
| символ = Mercury symbol (black).svg
| изображение = Mercury in color - Prockter07 centered.jpg
| ширина = 280px
| подпись = Акосмостә ӷба «[[Мессенджер (АМС)|Мессенџьер]]» раԥхьатәи аԥырраан иҭыху Меркури асахьа
| другие названия =
| обозначение астероида =
| категория астероида =
| открытие-ref =
| первооткрыватель =
| место открытия =
| дата открытия =
| способ открытия =
| орбита-ref = <ref name="solarsystem"/>
| эпоха = [[J2000.0]]
| перигелий = 46,001,009 км<br>0.30749951 а.ц.
| апсида =
| периапсида =
| апоапсида =
| афелий = {{Ахыԥхьаӡара|69817445}} км<br>0,46670079 [[Астрономическая единица|а.ц.]]
| большая полуось = {{Ахыԥхьаӡара|57909227}} км<br>0,38709927 а.ц.
| средний радиус орбиты =
| эксцентриситет = 0,20563593
| сидерический период = 87,969 мшы<ref name="nasa">{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html|date=2014-05-09|title=Mercury Fact Sheet|lang=en|publisher=NASA|access-date=2014-06-18|author=David R. Williams.|archive-url=https://www.webcitation.org/6QPNXiw5w?url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html|archive-date=2014-06-17|url-status=live}}</ref>
| синодический период = 115.88 мшы<ref name="nasa" />
| орбитальная скорость = 47.36 км/с (абжьаратәи)<ref name="nasa" />
| средняя аномалия = 174,795884°
| наклонение = 7.00° аеклиптикатә ҟьаҟьара иазкны 3.38° амратә екватор иазкны 6.34° винварианттә ҟьаҟьара иазкны<ref name="meanplane">{{cite web|date=2009-04-03|title=The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter|url=http://home.surewest.net/kheider/astro/MeanPlane.gif|access-date=2009-04-03|archive-url=https://www.webcitation.org/6DnqqHQ6J?url=http://home.surewest.net/kheider/astro/MeanPlane.gif|archive-date=2013-01-20|url-status=dead}}</ref>
| угловое перемещение =
| долгота восходящего узла = 48,33167°<ref name="nasa" />
| долгота периастра =
| время периастра =
| аргумент перицентра = 29,124279°
| половинная амплитуда =
| чей спутник =
| спутники = нет
| физические характеристики-ref = <ref name="solarsystem">{{cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mercury&Display=Facts|title=Solar System Exploration: Planets: Mercury: Facts & Figures|access-date=2014-06-17|archive-url=https://www.webcitation.org/6QPNz5UGr?url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mercury|archive-date=2014-06-17|url-status=dead}}</ref>
| размеры =
| приплюснутость = 0<ref name="nasa" />
| экваториальный радиус = 2439,7 км<ref name="nasa" />
| полярный радиус = 2439,7 км<ref name="nasa" />
| средний радиус = 2439.7 ± 1.0 км (0.3829 дгьылтә)<ref name="nasa" />
| окружность большого круга = 15 329,1 км
| площадь поверхности = 7.48·10<sup>7</sup> км2<br>0.147 адгьылтә
| объём = 6.083·10<sup>10</sup> км<sup>3</sup><br>0.056 дгьылтә<ref name="nasa" />
| масса = 3,33022·10<sup>23</sup> кг<br>0,055274 дгьылтә<ref name="Язев" /><ref name="galspace" />
| плотность = 5.427 г/см<sup>3</sup><br>0.984 дгьылтә<ref name="nasa" />
| ускорение свободного падения = 3.7 м/с<sup>2</sup><br>0.377 [[ускорение свободного падения|g]]<ref name="nasa" />
| первая космическая скорость = 3,1 км/с
| вторая космическая скорость = 4,25 км/с
| скорость вращения = 10.892 км/сааҭ (3.026 м/с) (екватор аҟны)
| период вращения = 58.646 мшы (1407.5 сааҭ)<ref name="nasa" />
| наклон оси = 2,11′ ± 0,1′<ref name="Margot2007">{{статья|заглавие=Large Longitude Libration of Mercury Reveals a Molten Core|издание=Science|том=316|страницы=710—714|doi=10.1126/science.1140514|bibcode=2007Sci...316..710M|pmid=17478713|номер=5825|язык=en|тип=journal|автор=Margot, L. J.; Peale, S. J.; Jurgens, R. F.; Slade, M. A.; Holin, I. V.|год=2007|issn=0036-8075 }}</ref>
| прямое восхождение = 18 ш 44 мин 2 с281.01°<ref name="nasa" />
| склонение = 61,45°<ref name="nasa"/>
| полярная небесная широта =
| полярная небесная долгота =
| альбедо = 0.068 (Бонд)<ref name="nasa" /><ref name="MallamaMercury">{{статья|заглавие=Photometry of Mercury from SOHO/LASCO and Earth|том=155|номер=2|страницы=253—264|doi=10.1006/icar.2001.6723|bibcode=2002Icar..155..253M|автор=Mallama, A.; Wang, D.; Howard, R. A.|год=2002|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref><br>0.142 (агеометриатә)<ref name="nasa" /><ref name="MallamaMercury" />
| спектральный тип =
| видимая звёздная величина = −2.6<sup>м</sup><ref name="MallamaSky">{{статья|заглавие=Planetary magnitudes|издание=Sky and Telescope|том=121(1)|страницы=51—56|ссылка=https://cvas.cvas-north.com/documents/Ron%27s%20documents/Planetary_Magnitudes_No_Copyright.pdf|автор=Mallama, A.|год=2011|archive-date=2016-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160801003013/http://cvas.cvas-north.com/documents/Ron%27s%20documents/Planetary_Magnitudes_No_Copyright.pdf}}</ref> инаркны 5.7<sup>м</sup>ҟынӡа<ref name="nasa"/><ref name="ephemeris">{{cite web|last=Espenak|first=Fred|date=1996-07-25|url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/mercury2.html|title=Twelve Year Planetary Ephemeris: 1995–2006|website = NASA Reference Publication 1349|publisher=NASA|access-date=2008-05-23|archive-url=https://www.webcitation.org/6BSjtmr0H?url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/mercury2.html|archive-date=2012-10-16|url-status=live}}</ref>
| абсолютная звёздная величина = -0,01ᵐ
| угловой диаметр = 4,5–13"<ref name="nasa"/>
| температура на поверхности = 80 инаркны 700 К рҟынӡа (-190 инаркны +430 °C рҟынӡа)
| температура 1 имя = 0°N, 0°W<ref name="vasa"/>
| температура 1 минимум = 100 K<br>(−173 °C)
| температура 1 средняя = 340 К(67°С)
| температура 1 максимум = 700 К<ref>{{cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/mercury/indepth|title=Mercury: In Depth|publisher=[[НАСА]]|access-date=2017-10-10|lang=en|archive-date=2017-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327204313/http://solarsystem.nasa.gov/planets/mercury/indepth|url-status=live}}</ref><br>(427°С)
| температура 2 имя = 85°N, 0°W<ref name="vasa" />
| температура 2 минимум = 80 К(-193°С)
| температура 2 средняя = 200 К (-73°С)
| температура 2 максимум = 380 К(107°С)
| атмосфера-ref = <ref name="nasa"/>
| атмосферное давление = ≲ 5·10<sup>−15</sup> бар<ref name="nasa" />
| шкала высоты =
| состав атмосферы = 42.0% [[кислород|аҵәыҵәри]]<br>29.0% [[натрий|анатри]]<br>22.0% [[водород|аӡри]]<br>6.0% [[гелий|агели]]<br>0.5% [[калий|акали]]<br>0.5% егьырҭ ([[Аӡы|аӡы]], [[Оксид углерода(IV)|акарбон диоксид]], [[азот]], [[аргон]], [[ксенон|аксенон]], [[криптон|акриптон]], [[неон|анеон]], [[кальций|акальци]], [[магний|амагни]])<ref name="nasa" /><ref name="galspace">[http://galspace.spb.ru/mercury.html Краткие характеристики. Меркурий] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20111016183703/http://galspace.spb.ru/mercury.html |date=2011-10-16 }} // Проект «Исследование Солнечной системы».</ref>
}}
'''Меркури''' [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] зегьы иреиҵоу, насгьы [[Амра|Амра]] зегь реиҳа иазааигәоу [[планета|планетоуп]]. Ажәытәтәи римтәи ахәаахәҭра анцәахәы — иццакуа ''[[Меркурий (мифология)|Меркури]]'' ихьӡ ахҵоуп, избан акәзар уи егьырҭ апланетақәа раасҭа [[Небесная сфера|ажәҩан]] аҿы еиҳа иццакны иныҟәоит. Меркури [[Осевое вращение|аҵәҩан иаакәыршаны]] 58.646 Адгьылтә мшыҵх (адгьылтә мзақәа ҩба) рыла игьежьуеит. Амра [[Сидерический период|акәшара аамҭа]] 87,97 дгьылтә мшыҵх (адгьылтә мзақәа 3) мацара роуп — Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа зегьы рҟнытә Амра зегь реиҳа иццакны [[Орбитальный период|иахыкәшо]] ауп. Меркури аикәшара [[Синодический период|асинодтә орбитатә аамҭа]] (116 дгьылтә мшыҵх) иақәшәоит иааигәоу [[Венера|Венера]] [[Солнечные сутки|ауахыки-ҽнаки]] (насгьы уи асинодтә орбитатә аамҭа 1/5). Меркури ахаҭаҿы амратә [[Солнечные сутки|уахыки-ҽнаки]] уи аҩышықәса иаҟароуп (176 дгьылтә мши-ҵхи мамзаргьы Адгьылтә [[полугодие|шықәсыбжа]]). Меркури Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа рҟны иреиҳау аорбиталтә [[эксцентриситет|ексцентриситет]] (0.206) амоуп. [[Перигелий|Аперигелион]] аҿы Амра аҟынтәи Меркури аҟынӡа абжьаӡара [[Афелий|афелион]] аҿы апланета иарҳауа «аҩадара» 2́/3 мацара ауп. Убри аҟнытә, аорбита аперигелион ахь, Меркури убас еиԥш акәакьтә [[Орбитальная скорость|орбитатә ццакыра]] шьҭнахуеит, [[Осевое движение|аҵәҩан аакәшара]] акәакьтә ццакыра еиҳахо аҟынӡа, Меркури ажәҩан аҿы иҟоу Амра ԥыҭраамҭак ихынҳәны агьежьра ииалагоит.<ref name = "navin" >Т.н. «эффект [[Иисус Навин|Иисуса Навина]]»</ref> Меркури есышықәса ҩынтәны Амра иахьакәшо аҷыдарақәа зыхҟьо уи [[Синхронное вращение|агравитациатә дхалара]] ауп. Меркури аперигели ианахысуа аамҭазы уи аҿықәан иҟоу ҭыԥк Амра ишиашоу иаҿаԥшуазар, усҟан анаҩстәи аперигели ахысраан уи аҭыԥ иаҿагылоу аҿықәантәи аҭыԥ Амра иаҿаԥшлоит, насгьы даҽа Меркуритә шықәсык ашьҭахь Амра ҩаԥхьа актәи аҭыԥ ахыхь [[зенит|азенит]] аҿы иҟалоит. Ишьақәгыло [[Орбитальный резонанс|агьежьра-орбитатә резонанс]] 3:2 абзоурала, апланета ҩынтәтәи [[Орбитальный год|аорбиталтә]] аамҭеи хԥатәи [[период обращения|аорбиталтә аамҭеи]] амратә уахыки-ҽнаки иҭаӡоит (хыхь зыӡбахә ҳәаз Амра «ашьҭахьҟа ахынҳәрақәа»<ref name = "navin" /> аманы).
[[Наклон оси вращения|Меркури аҵәиратә ҵәҩан аорбита аҟьаҟьарахь анаара]] — [[Солнечная система|Амратә система]] апланетақәа рыбжьара зегь реиҳа ихәыҷуп, уи аҵакы маҷӡоуп - <sup>1</sup>/<sub>30</sub>° раҟара — [[Орбитальный период|ашықәс]] аамҭақәа реиҭныԥсахлара еилыкка иубаратәы иҟаӡам. Аха Меркури аорбита аҟьаҟьара ахаҭа аеклиптикахь (даҽакала, Адгьыл аорбита аҟьаҟьарахь) анаара Амратә система апланетақәа зегьы рҟны зегьы раасҭа идууп — акәакьтә градусқәа 7. Меркури ҵаҟатәи аидылара<ref>Нижнее соединение Меркурия происходит примерно раз в 116 дней (синодический период), когда Меркурий находится между Солнцем и Землёй на одной линии, т.е. ближе к Земле</ref> аорбита аиқәҳәалақәа руак ианақәшәо (иҩеиуа ма илбаауа)<ref>Точки, где орбита Меркурия пересекает плоскость эклиптики (плоскость орбиты Земли).</ref>, [[прохождение Меркурия по диску Солнца|Меркури Амра адиск ианахысуа]] Адгьыл аҟынтәи иубаратәы иҟоуп. Егьырҭ “[[Внутренние планеты|аҩныҵҟатәи апланетақәа]]” реиԥш, Меркури [[Прецессия линии узлов|аорбитатә еиқәҳәалақәа рӷазқәа рыҵәира]] ҟалоит Амра аҩадатәи аполиус аҟынтәи асааҭ ахыцқәа ирықәшәаны, даҽакала иуҳәозар, апланета аорбиталтә ныҟәара иаҿагыланы (уажәтәи аццакырала 0.6 кәакьтә секунда шықәсыкахь — 2.16 миллион шықәса ихаҭәаау [[Оборот (единица измерения)|еикәшарак]] азы). [[Апоцентр и перицентр|Меркури аорбита аҵәҩан ду]] [[Смещение перигелия Меркурия|Амра ԥшьаала иакәшоит Меркури аорбита аҳауаҿы]] 575 [[Угловая секунда|кәакьтә секунд]] (0.16 [[Градус (геометрия)|кәакьтә градус]] рҟынӡа) шәышықәса рыла (225,000 дгьылтә шықәса ихаҭәаау агьежьра азы), Амра аҩадатәи аполиус аганахьала асааҭ ахыц иаҿаланы( даҽакала иуҳәозар, апланета аорбитатә ҵысра иамоу ахырхарҭа аманы). Иахьатәи аҭоурыхтә аамҭазы, Меркури аперигели аеклиптика аҩадатәи агьежьбжаҿы иҟоуп, Меркури афели — Меркури аорбита зегь реиҳа илаҟәу аҭыԥ аҿы иҟоуп аеклиптика аҩадатәи агьежьбжаҿы, агелиоцентртә кыдхалара 257.46°<ref>Угол откладывается от точки весеннего равноденствия, против часовой стрелки.</ref> аманы.
Адгьыл аҟынтәи уԥшуазар, Меркурии Амреи рыбжьара иҟоу [[Угловое расстояние|иубарҭоу абжьаӡара]] 28° ахаан еиҳахом. Амра ари азааигәахара ҵакыс иамоуп, апланета амра анҭашәалак ашьҭахь ма амра агылара аԥхьа аамҭа кьаҿк аҩнуҵҟа ауп иахьубарҭоу ҳәа, еиҳарак [[Сумерки|ахәылбыҽха]], насгьы [[Элонгация (астрономия)|аиҵыхрақәа]] раан (зынӡа шықәсык ахьтә 4-нтә): ахәылбыҽха иубарҭоу, мрагыларахьтәи аиҵыхрақәа рҿы — Ариес-Таурус-Гемини асектор аҿы; шьыжьымҭантәи абарҭара, мраҭашәаратәи аиҵыхраҿы — Канцер-Лео-Вирго асектор аҿы. Ателескоп ала, Меркури иубарҭоуп афазақәа шамоу, урҭ амагана па инаркны иҭәу адиск аҟынӡа, Венереи Амзеи реиԥш, зны-зынлагьы [[прохождение Меркурия по диску Солнца|Амра адиск иқәланы ицоит]]. Меркури афаза аҽанаԥсахуа аамҭа иаҟароуп уи [[Синодический период|асинодтә револиуциа аамҭа]] — 116 мшы раҟара.
Меркури аҿықә [[ударный кратер|акратер дуқәа]] рыла ихҟьоуп, насгьы ҭеиҭыԥшла Амза аҿықә еиԥшуп, уи иҳанаҳәоит аҵыхәтәантәи амиллиард шықәсқәа рзы аҩныҵҟатәи агеологиатә усура шыҟамыз. Меркури [[Атмосфера|атмосфера]] шамахак иахьамам азы, уи аҿықә аԥхарра Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа рҟны аасҭа еиҳа иӷәӷәаны аҽаԥсахуеит: уахынла 100 К (−173 °C) инаркны, ҽынла 700 К (+427 °C) рҟынӡа аекватортә регионқәа рҿы.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://www.jhuapl.edu/techdigest/td2602/Prockter.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2019-12-02 |archive-date=2006-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060911205118/http://www.jhuapl.edu/techdigest/td2602/Prockter.pdf |url-status=dead }}{{Cite web |url=https://www.jhuapl.edu/techdigest/td2602/Prockter.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2019-12-02 |archive-date=2006-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060911205118/https://www.jhuapl.edu/techdigest/td2602/Prockter.pdf |url-status=dead }}</ref> Аполиартә ҭыԥқәа еснагь 180 К (−93 °C) еиҵаны ихьшәашәоит.<ref name="vasa">{{статья|заглавие=Near-Surface Temperatures on Mercury and the Moon and the Stability of Polar Ice Deposits|ссылка=http://www.gps.caltech.edu/classes/ge151/references/vasavada_et_al_1999.pdf|том=141/2|страницы=179—193|id=Figure 3 with the "TWO model"; Figure 5 for pole|bibcode=1999Icar..141..179V|doi=10.1006/icar.1999.6175|язык=en|тип=journal|автор=Vasavada, Ashwin R.; Paige, David A.; Wood, Stephen E.|число=|месяц=10|год=1999|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|archive-date=2012-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20121113124427/http://www.gps.caltech.edu/classes/ge151/references/vasavada_et_al_1999.pdf}}</ref> Апланета иаҳдыруа аԥсабаратә мҩанызақәа амам.
Меркури ҩ-космостә ӷбак аҭааит: «[[Маринер-10]]» уи азааигәара иԥрит 1974, 1975 шықәсқәа рзы, «[[Мессенджер (АМС)|MESSENGER]]» 2008 шықәса инаркны 2015 шықәсанӡа иҭнаҵаауан. Аҵыхәтәантәи 2011 шықәсазы апланета аорбитахь ицәырҵын, ԥшьышықәса рыҩныҵҟа 4000-нтә еиҳаны иакәшаны мшаԥымза 30, 2015 шықәсазы абылтәы амҵәан аҿықәахь иқәҳаит.<ref>{{cite web |url=https://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id%3D284 |url-status = dead |title=NASA Completes MESSENGER Mission with Expected Impact on Mercury's Surface |access-date=2015-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503002503/http://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=284 |archive-date=2015-05-03 }}</ref><ref name="EclipseReboost">{{cite web |url=https://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2014/10100759-from-mercury-orbit-messenger.html |title=From Mercury orbit, MESSENGER watches a lunar eclipse |author=[[Emily Lakdawalla]] |publisher=Planetary Society |date=2014-10-10 |access-date=2015-01-23 |archive-date=2015-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204062156/http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2014/10100759-from-mercury-orbit-messenger.html |url-status=live }}</ref><ref name="Pressurant2015">{{cite web |url=http://www.astronomy.com/news/2014/12/innovative-use-of-pressurant-extends-messengers-mercury-mission |title=Innovative use of pressurant extends MESSENGER's Mercury mission |publisher=Astronomy.com |date=2014-12-29 |access-date=2015-01-22 |archive-date=2016-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115082844/http://www.astronomy.com/news/2014/12/innovative-use-of-pressurant-extends-messengers-mercury-mission |url-status=live }}</ref> Акосмостә ныҟәага «[[BepiColombo]]» 2026 шықәсазы Меркури иаакәыршаны аорбитахь анеира азԥхьагәаҭоуп.<ref>{{cite web|url=https://www.cosmos.esa.int/web/bepicolombo/home|title=BepiColombo|publisher=[[Bepi Colombo]]|access-date=2022-05-20|archive-date=2019-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190620142331/https://www.cosmos.esa.int/web/bepicolombo/home|url-status=dead}}</ref>
== Азеиԥш дырраҭара ==
Меркурии Амреи абжьаратәи рыбжьаӡара 58 млн км (57.91 млн км)<ref>Уточнённые значения далее идут из источников NASA Goddard Space Flight Center на 2000 г.</ref><ref>[http://www.vokrugsveta.ru/quiz/20/ Сколько километров до Солнца?] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160604111807/http://www.vokrugsveta.ru/quiz/20/ |date=2016-06-04 }} // Вокруг Света.</ref> маҷк еиҵоуп.
Апланета Амра иакәшоит 88 дгьылтә мши-ҵхи рыла. Меркури иубарҭоу [[звёздная величина|аеҵәатә шәагаа]] —2.43<ref name="nasa"/> инаркны 5.5-нӡа еиҭасуеит хыхьтәии ҵаҟатәии аидҳәаларақәа рҿы, аха Амра азааигәара иахҟьаны мариала иубарҭаӡам.<ref>{{cite web
|author = Joe Rao
|url = https://www.space.com/5246-mercury-elusive-planet.html
|title = See Mercury, the Elusive Planet
|lang = en
|website = Space.com
|date = 2008-04-18
|access-date = 2019-09-26
|archive-date = 2019-09-26
|archive-url = https://web.archive.org/web/20190926101153/https://www.space.com/5246-mercury-elusive-planet.html
|url-status = live
}}</ref>
Меркури адгьылтә планетақәа ргәыԥ иаҵанакуеит. Афизикатә ҟазшьақәа рыла уи [[Амза|Амза]] еиԥшуп. Иара иамам аԥсабаратә мҩанызақәа, аха даара иҵаӷоу атмосфера амоуп. Апланета иамоуп аихатә гәыцә ду<ref>существует ещё одна теория строения ядра; см. [[#Геология и внутреннее строение|Геология и внутреннее строение]]</ref>, уи [[Магнитное поле планет|амҳалдызтә ҭыԥ]] иахыҵхырҭоуп, зымчра [[Магнитное поле Земли|Адгьыл амҳалдызтә ҭыԥ]] аҟынтәи 0.01 шьақәнаргыло.<ref>{{cite web |url=http://spc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/merc_mag |author=C. T. Russell, J. G. Luhmann |title=Mercury: magnetic field and magnetosphere |access-date=2007-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190102193647/http://spc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/merc_mag/ |archive-date=2019-01-02 |url-status=dead}}</ref>
Меркури агәыцә апланета зегьы аҭаӡара аҟынтәи 83% ҟанаҵоит.<ref>{{cite web |url=http://news.sciencemag.org/sciencenow/2012/03/more-more-iron-for-mercury.html |url-status=dead |title=Mercury Gets a Dose of Extra Iron |date=2012-03-21 |publisher=scienceNOW |access-date=2012-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120328005248/http://news.sciencemag.org/sciencenow/2012/03/more-more-iron-for-mercury.html |archive-date=2012-03-28 |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lenta.ru/news/2012/03/22/mercury/ |title=Астрономы увеличили железное ядро Меркурия |date=2012-03-22 |publisher=[[Lenta.ru]] |lang=ru |access-date=2019-12-03 |archive-date=2012-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502171523/http://lenta.ru/news/2012/03/22/mercury/ |url-status=live }}</ref>
Меркури аҿықәан аҳауа аԥхарра 80 инаркны 700 [[Кельвин|К]] рҟынӡа (−190 инаркны +430°C рҟынӡа) аҽаԥсахуеит. Амра аган кырӡа еиҳа иԥхоит, аполиартә регионқәеи апланета егьырахьтәи агани раасҭа.
Меркури арадиус 2439.7 ± 1.0 км<ref name="nasa"/> мацара ауп иахьыҟоу, уи [[Иупитер|Иупитер]] амҩаныза [[Ганимед (спутник)|Ганимеди]] [[Сатурн]] амҩаныза [[Титан (спутник)|Титани]] ррадиус аасҭа еиҵоуп (Амратә системаҿы иреиҳау апланетатә мҩанызақәа ҩба). Аха иара арадиус шмаҷугьы, Меркури капанла [[Ганимед (спутник)|Ганимеди]] [[Титан (спутник)|Титани]] еилаҵаны иреиҳауп.
Апланета акапан 3,3·10<sup>23</sup> [[Акилограмм|кг]] ыҟоуп. Меркури абжьаратәи [[плотность|аилаӷәӷәарра]] ԥыҭк иҳаракуп - 5.43 г/см<sup>3</sup>, уи [[Адгьыл|Адгьыл]] аилаӷәӷәара аасҭа маҷк ауп иахьеиҵоу. Адгьыл шәагаала акырӡа ишдуу ҳаназхәыцуа, Меркури аилаӷәӷәара аҵакы иаанарԥшуеит уи аҵаулараҿы [[Металлы|аметаллқәа]] ирацәаны рыҟазаара. Меркури аҟны [[Ускорение свободного падения|зых иақәиҭу акаҳара аццакра]] 3,70 м/с<sup>2</sup><ref name="solarsystem"/> ауп. [[Вторая космическая скорость|Аҩбатәи акосмостә ццакыра]] — 4,25 [[Метр в секунду#Кратные единицы|км/с]]<ref name="solarsystem"/> ауп.
Макьаназы апланета иазкны иаҳдыруа уамак ирацәам. 2009 шықәсазы ауп аҵарауаа «[[Маринер-10]]», насгьы «[[Мессенджер (АМС)|Мессенџьер]]» рҟынтәи асахьақәа рхы иархәаны, раԥхьаӡатәи Меркури ихаҭәаау ахсаала анеиқәдыршәаз.<ref>{{cite web |date=2009-12-16 |url=https://lenta.ru/news/2009/12/16/mercury/ |title=Впервые составлена полная карта Меркурия |publisher=[[Lenta.ru]] |access-date=2010-08-13 |url-status=live |archive-date=2010-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100822110559/http://lenta.ru/news/2009/12/16/mercury/ }}</ref>
2006 шықәсазы [[Плутон#Решение МАС повторно классифицировать Плутон|Плутон апланетартә статус анацәыӡ]] ашьҭахь, Меркури Амратә системаҿы иреиҵоу апланета ҳәа ахьӡ аиуит.
[[Файл:Terrestrial planet size comparisons.jpg|center|мини|400px|Адгьылтә планетақәа реиҿырԥшратә шәагаақәа (арымарахьтә арӷьарахь: Меркури, [[Венера]], [[Адгьыл|Адгьыл]], [[Марс]])]]
== Астрономиа ==
=== Астрономиатә ҟазшьақәа ===
[[Файл:Mercury, Venus and the Moon Align.jpg|200px|мини|слева|Меркури еҵәала иҭәу ажәҩан аҿы (хыхь, Венереи Амзеи рхыхь), [[Паранальская обсерватория|Параналтәи аобсерваториа]]]]
Меркури [[Видимая звёздная величина|иубаратәы иҟоу аеҵәатә шәагаа]] −2.43<sup>м</sup><ref name="nasa"/> инаркны 5.5<sup>м</sup> рҟынӡа иҟоуп, аха Амра аҟнытә акәакьтә бжьаӡара ахьмаҷу азы мариала иубарҭаӡам (максимум 28.3°)<ref name="gect">{{cite web|url=http://gect.ru/astronomy/mercury.html|title=Сведения о Меркурии|access-date=2016-05-15|publisher=Gect.ru: географический информационный проект|archive-date=2016-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422182810/http://www.gect.ru/astronomy/mercury.html|url-status=live}}</ref>.
Меркури ахылаԥшразы зегь реиҳа иманшәалоу аҭагылазаашьақәа ыҟоуп илаҟәу аҭбаарақәа рҿы, насгьы аекватор азааигәара: уи зыхҟьо аилашәшәара аамҭа уаҟа зегь реиҳа иахькьаҿу ауп. Абжьаратәи аҭбаарақәа рҿы Меркури аԥшаара еиҳа иуадаҩуп, насгьы уи аԥшаара ауеит иреиӷьу [[Элонгация (астрономия)|аиҵыхрақәа]] раан мацара. Аҭбаара ҳаракқәа рҿы, апланета уахынлатәи ажәҩан лашьцаҿы шамахамзар ахаангьы иубарҭаӡам (атыҩкрақәа раан ада): Меркури аилашәшәара ашьҭахь даараӡа аамҭа кьаҿк аҩнуҵҟа иубарҭоуп.<ref name="znsila">{{cite web|url=http://znaniya-sila.narod.ru/solarsis/mercury/mercury_01.htm|title=Меркурий — характеристики и наблюдение|access-date=2011-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20120511143012/http://znaniya-sila.narod.ru/solarsis/mercury/mercury_01.htm|archive-date=2012-05-11|url-status=live}}</ref>
Агьежьбжақәа рыҩбагьы рыбжьаратәи аҭбаарақәа рҿы Меркури ахылаԥшразы зегь реиҳа иманшәалоу аҭагылазаашьақәа ҟалоит амшеиҟарара азааигәара (аилашәшәара аамҭа уи аан имаҷӡоуп). Апланета ахылаԥшразы иреиӷьу аамҭоуп шьыжьымҭантәи ма хәылбыҽхатәи аилашәшәымҭа, уи [[Элонгация (астрономия)|аиҵыхра]] аамҭақәа раан (Меркури аҟнытә Амра аҟынӡа ажәҩан аҿы иреиҳау абжьаӡара аныҟоу аамҭақәа, шықәсык аҩныҵҟа изныкымкәа иҟало).
Меркури [[Астрономические символы|астрономиатә дырга]] (☿) — римтәи анцәахәы [[Меркурий (мифология)|Меркури]] (мамзаргьы абырзен [[Гермес]]) исахьа стилизациала иаарԥшу ауп - [[Кадуцей|кадуцеиа]], ахықәцәаҿ еиқәҳәалоу ҩ-маҭык змоу.<ref>{{книга|автор=Alexander Jones|заглавие=Astronomical Papyri from Oxyrhynchus:|ссылка=https://archive.org/details/astronomicalpapy0001jone/page/62|издательство=American Philosophical Society|год=1999|страницы=62}}</ref> Ари адырга рхы иадырхәон ҳера III—IV-тәи ашәышықәсақәа рзы иҟаз абырзен папирусқәа рҿы; абжьаратәи ашәышықәсақәа раан, егьырҭ адыргақәа реиԥш, аџьар ацҵахеит.
=== Меркури ажәҩантә механика ===
Меркури Амра иакәшоит еиҵыху [[эллипс|еллиптикатә]] [[орбита|орбитала]] ([[эксцентриситет|аексцентриситет]] 0.205) абжьаратәи абжьаӡара 57.91 миллион км (0.387 а.ц.) аҟны. [[Апоцентр и перицентр|Аперигели]] аҿы Меркури Амраҟынтәи 45,9 миллион км (0,3 а.ц.) аҟны иҟоуп, [[Апоцентр и перицентр|афели]] аҿы — 69,7 миллион км (0,46 а.ц.) аҟны, абасала аперигели аҿы Меркури Амра зныки бжаки рыла еиҳа иазааигәоуп, афели аҟны аасҭа. Аорбита [[эклиптика|аеклиптикатә]] ҟьаҟьарахь анаара 7° ауп. Апланетааорбитала абжьаратәи аццакра — 48 км/с (афелион аҿы - 38.7 км/с, аперигелион аҿы - 56.6 км/с). Меркури инаркны [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟынӡа абжьаӡара 82 инаркны 217 млн км рҟынӡа иҟоуп. Убри аҟнытә, Адгьыл аҟынтәи уанахәаԥшуа, Меркури Амра аганахьала мышқәак рыҩныҵҟа [[Амраҭашәара|мраҭашәарантә]] (шьыжьла иубарҭоуп) [[Амрагылара|мрагыларахь]] (хәылбыҽхала иубарҭоуп) аҭыԥ аԥсахуеит.<ref>{{cite web |url=http://www.websib.ru/noos/metod/astronom/System/Sol_Sistema1/Mercyru.htm |title=Всё о Меркурии |access-date=2011-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516235124/http://www.websib.ru/noos/metod/astronom/System/Sol_Sistema1/Mercyru.htm |archive-date=2012-05-16 |url-status=dead}}</ref>
Меркури [[период обращения|Амра иакәшоит аорбитаҿы]] 87.97 дгьылтә мши-ҵхи рыла. Меркури аҟны [[звёздные сутки|аеҵәатә уахыки-ҽнаки]] раамҭа 58.65 дгьылтә мши-ҵхи ираҟароуп, даҽакала иуҳәозар, Меркури ашықәс 2/3<ref name="strom">{{книга
|год=2003
|заглавие=Exploring Mercury: the iron planet
|ссылка=https://archive.org/details/exploringmercury00stro
|издательство=Springer
|isbn=1-85233-731-1
|автор=Strom, Robert G.; Sprague, Ann L.
}}</ref>, [[Солнечные сутки|амратә уахыки-ҽнаки]] — 176 дгьылтә<ref name="Язев" /> ираҟароуп, даҽакала иуҳәозар, “Меркури ашықәсқәа ҩба”: Меркури амш аамҭа (насгьы, аҵх) меркури ашықәс аамҭа иаҟароуп.<ref name="Язев" /> Аҵәҩан акәша-мыкәша аҵәира аамҭақәеи Меркури [[Амра|Амра]] акәша-мыкәша аҵәира аамҭеи реизыҟазаашьа Амратә системазы иҷыдоу цәырҵроуп. Иҟалап уи зыхҟьо Амра [[Приливные силы|аӡхаларатә усура]] [[Момент импульса|аныҟәара ахыԥхьаӡара]] ахыԥхьаӡара ахьамнахыз акәзар, насгьы аҵәира ахьааннакылоз, уи аханатә еиҳа иццакын, аҩ-периодк еизадахыԥхьаӡаратә еизыҟазаашьала еидҳәаланы иҟалаанӡа.<ref name="Kononovich+2004"/> Уи иалҵшәаны, меркуритәи шықәсык аҩныҵҟа Меркури аҵәҩан акәша-мыкәша Амра иазкны револиуциабжак аҟаҵара иахьӡоит(револиуциаки бжаки аеҵәақәа ирызкны). Даҽакала иуҳәозар, Меркури аперигели ианахысуа аамҭазы уи аҿықәан иҟоу ҭыԥк Амра иаҿаԥшуазар, анаҩстәи аперигели ианахысуа аамҭазы аҿықә аҿы иҟоу уи аҭыԥ иаҿагылоу аҭыԥ ишиашоу Амра иаҿаԥшлоит, насгьы даҽа меркуритәи шықәсык ашьҭахь Амра ҩаԥхьа актәи аҭыԥ аханы азенитахь ихынҳәуеит.
Апланета абри аҩыза аныҟәара иалҵшәаны, уи аҿы “иԥхоу акыдхаларақәа” алкаазар ауеит — еиҿагылоу ҩ-[[меридиан|меридианк]], Меркури аперигели ианахысуа аамҭазы еимда-ааимдо Амра иаҿаԥшуа, убри аҟнытә, Меркури ашәага-загақәа рылагьы уаҟа кырӡа ишоурахоит.<ref>{{cite web
|author = Алексей Левин
|url = http://galspace.spb.ru/index157.html
|title = Меркурий — планета, ближайшая к Солнцу
|publisher = Популярная механика
|access-date = 2011-03-03
|archive-url = https://web.archive.org/web/20120625181809/http://galspace.spb.ru/index157.html
|archive-date = 2012-06-25
|url-status = live
}}</ref>
Меркури аҿы ашықәс аамҭақәа реиҭныԥсахлара ахьыҟам азы, аполиусқәа рзааигәара иҟоуп амра ашәахәақәа идмырлашо аҭыԥқәа. [[обсерватория Аресибо|Аресибо]] арадиотелескоп ахархәарала имҩаԥгаз аҭҵаарақәа ишаадырԥшуа ала, ихьшәашәоу, илашьцоу ари аҭыԥ аҿы аҵаааршәқәа ыҟазар ауеит. Аӡытә ҵаа ахҟьа 2 м инаӡар алшоит; иҟалап уи сабала ихҟьазар.<ref>''Philippe Blondel, John W. Mason''. Solar System Update. Springer-Verlag 2006. ISBN 978-3-540-26056-1.</ref>
Меркури аҵәҩантәи аорбиталтәи аныҟәарақәа реилаҵара, аорбита аиҵыхра иахҟьаны, аинтерес зҵоу даҽа феноменк цәырнагоит. Апланета аҵәҩан иаакәыршаны аҵәира аццакра — шамахамзар еиҭамсуа рбагоуп, аха убри аамҭазы аорбита аныҟәара аццакра еснагь аҽаԥсахуеит. Перигели азааигәара иҟоу аорбита ацыԥҵәахаҿы, аабаҟа мшы раҟара рыҩнуҵҟа аорбитатә ныҟәара [[угловая скорость|акәакьтә ццакыра]] агьежьратә ныҟәара акәакьтә ццакыра аасҭа еиҳауп. Уи иалҵшәаны, Меркури ажәҩан аҿы Амра, Адгьыл ажәҩан аҿы Меркури ахаҭа еиԥш, аиқәҳәала асахьа ҭнахуеит. 90°-и 270°-и ирзааигәоу акыдхаларақәа рҟны Амра ангылалакь ашьҭахь иаангылоит, шьҭахьҟа ихынҳәуеит, насгьы иахьҩыҵхахаз аҭыԥ аҟныҵәҟьа иҭалоит. Аха адгьыл аҿы мышқәак рышьҭахь, Амра ҩаԥхьа уи аҭыԥ аҿы, насгьы уажәшьҭа кыраамҭа ҳәа дырҩеигь игылоит. Ари аеффект зны-зынла [[Иисус Навин|Иисус Навин]] иеффект ҳәа иашьҭоуп, [[Абиблиа|Аԥшьаҩыраҿы]] излаҳәо ала, зны Амра аныҟәара аанызкылаз (Нав. 10:12—13) Иисус Навин ихьӡ ала. Амра аҭашәамҭаз, асахьа еиҭасуеит.<ref>{{книга | автор = Брашнов, Д. Г.| часть = | заглавие = Удивительная астрономия | оригинал = | ссылка = | издание = | ответственный = Меламед А. М. | место = | издательство = ЭНАС-КНИГ | год = 2016 | том = | страницы = | страниц = 208 | isbn = 978-5-91921-205-8}}</ref><ref>[https://galspace.spb.ru/index4.html ''Бурба Г.'' Солнечные танцы]</ref>
Иара убасгьы иџьашьахәуп, [[Адгьыл|Адгьыл]] еиҳа иазааигәоу аорбитақәа [[Марс|Марси]] [[Венера|Венереи]] шракәугьы, Меркури бжьаратәла Адгьыл еиҳа иазааигәоу планета ҳәа иԥхьаӡоуп (избанзар егьырҭ апланетақәа еиҳа ихараны инаскьоит, Амра уиаҟара «иадҳәалаӡам» аҟынтәи).<ref>{{статья |автор=Tom Stockman, Gabriel Monroe, Samuel Cordner |заглавие=Venus is not Earth’s closest neighbor |язык=en |издание=Physics Today |число=12 |месяц=Mar |год=2019 |ссылка=https://physicstoday.scitation.org/do/10.1063/PT.6.3.20190312a/full/ |doi=10.1063/PT.6.3.20190312a |archive-date=2019-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404183545/https://physicstoday.scitation.org/do/10.1063/PT.6.3.20190312a/full/ }}</ref>
==== Амра адиск иахысны ацара ====
{{CSS image crop|изобр=Mercury transit 2.jpg|позиция=right|подпись=Меркурий Амратә диск иаҩсны ацара абҵарамза 8, 2006 шықәсазы. Меркури афото агәҭа аҵаҟашәа кәаԥ хәыҷык аҳасабала иубарҭоуп|ширина=355|общая=400|верх=20|право=25|низ=25|лево=20}}
{{main|Меркури Амра адиск иқәланы ацара}}
Меркури Амра адиск ала ацара — уарла-шәарла иуԥыло астрономиатә цәырҵроуп, аха уи еиҳа лассы-лассы иҟалоит, иаҳҳәап, [[Прохождение Венеры по диску Солнца|Венера атранзит]] аасҭа, избан акәзар Меркури Амра еиҳа иазааигәоуп, насгьы Меркури ашықәс еиҳа икьаҿуп. Меркури амҩасра ҟалар алшоит лаҵарамзазы мамзаргьы абҵарамзазы. XXI-тәи ашәышықәсазы иҟалоит Меркури Амра иаҩсны амҩасрақәа 14, зегь реиҳа иааигәоу абҵарамза 13, 2032 шықәсазы.<ref name="eclipses">{{cite web |url=https://eclipses.gsfc.nasa.gov/transit/catalog/MercuryCatalog.html |title=Seven Century Catalog of Mercury Transits: 1601 CE to 2300 CE |publisher=[[NASA]] |lang=en |access-date=2019-10-11 |archive-date=2019-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230191248/https://eclipses.gsfc.nasa.gov/transit/catalog/MercuryCatalog.html |url-status=dead }}</ref>
Иара убасгьы иҟалар алшоит Меркури анцо аамҭазы Венерагьы уи иацны Амра адиск иаҩсны ицар, аха ас еиԥш иҟоу ахҭыс даараӡа уарла-шәарла ауп ишуԥыло. Венереи Меркурии еицырзеиԥшу атранзит ҟалоит ԥхынгәымза 26, 69 163 шықәсазы.<ref name="FENASAM">{{cite web |url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/transit/catalog/MercuryCatalog.html |url-status = dead |title=Transits of Mercury, Seven Century Catalog: 1601 CE to 2300 CE |publisher=[[NASA]] |first=Fred |last=Espenak |date=2005-04-21 |access-date=2006-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060928215004/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/transit/catalog/MercuryCatalog.html |archive-date=2006-09-28 }}</ref>
Меркури амҩасра ҟалар алшоит [[солнечное затмение|амра атыҩкра]] аамҭазгьы. Ас еиԥш иҟоу аиқәшәара ҷыда ҟалоит лаҵарамза 30, 6757 шықәсазы.<ref>{{cite web |url=http://transit.savage-garden.org/en/sedt/24/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222115137/http://transit.savage-garden.org/en/sedt/24/ |title=Simultaneous Occurrence of Solar Eclipse and Transit of Mercury 6757 July 05 |author=Zhelyazko Zhelyazkov |archive-date=2012-02-22 |website=savage-garden.org}}</ref>
==== Аорбита аномалиатә прецессиа ====
[[Файл:Precessing Kepler orbit 280frames e0.6 smaller.gif|мини|400px|Меркури аорбита апрецессиа. Аԥхьаӡара аилкааразы апрецессиа амҽхак еизырҳауп иҵабыргу аҿырԥштәы аасҭа]]
{{main|Меркури аперигели аиҭаҵра}}
Меркури Амра иазааигәоуп, убри аҟнытә азыҟазаара азеиԥш теориа аеффект Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа зегьы рҟны аасҭа еиҳарак уи аныҟәараҿы иааԥшуеит. 1859 шықәсазы афранцыз математик, астроном [[Леверье, Урбен Жан Жозеф|Урбен Леверие]] [[Смещение перигелия Меркурия|Меркури аперигели иццакым апроцесссиа]] шыҟоу ала адырра ҟаиҵеит, уи [[Классическая механика|Ниутон имеханика]] излаҳәо ала еицырдыруа апланетақәа рнырра аԥхьаӡарала инагӡаны аилыркаара залшом.<ref>Роузвер Н. Т., 1985, ад. 9—10.</ref>
Меркури аперигели апрецессиа ишьақәнаргылоит 574.10 ± 0.65′′ ([[Градус (геометрия)|кәакьтә секунд]]) шәышықәсала [[Международная небесная система координат|агелиоцентртә координаттә системаҿы]], мамзаргьы 5600 кәакьтә секудк (≈1.7°) шәышықәсала [[Геоцентрические координаты|агеоцентртә координаттә системаҿы]]. Ниутон имеханикала егьырҭ ажәҩантә цәеижьқәа зегьы Меркури иазыҟарҵо анырра аԥхьаӡара шәышықәсала 531,63 ± 0,69 насгьы 5557 кәакьтә секундк рыла апрецессиа ҟанаҵоит.<ref>{{статья |автор=Clemence G. M. |заглавие=The Relativity Effect in Planetary Motions |издание=[[Reviews of Modern Physics]] |год=1947 |issue=4 |том=19 |страницы=361—364 |doi=10.1103/RevModPhys.19.361 |язык=en}}</ref> Игәаҭаз аеффект аилыркаара иҽазышәо, Леверие даҽа планетак ыҟоуп ҳәа агәҩара иоуит(мамзаргьы иҟалап астероид хәыҷқәа рыла ишьақәгылоу амаҟа) зорбита Меркури атәы аасҭа Амра иазааигәаз, насгьы аилагаратә нырра ҟазҵо<ref name="Verrier">{{статья |автор=Le Verrier U. |заглавие=Lettre de M. Le Verrier à M. Faye sur la théorie de Mercure et sur le mouvement du périhélie de cette planète |ссылка=https://archive.org/stream/comptesrendusheb49acad#page/378/mode/2up |издание=Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences |год=1859 |том=49 |страницы=379—383 |язык=fr}} (на с. 383 того же издания Файе, комментируя предыдущую работу, рекомендует астрономам искать ранее не обнаруженный объект, находящийся внутри орбиты Меркурия).</ref> (егьырҭ аилыркаарақәа уаанӡа хшыҩзышьҭра зҭамыз Амра аполиартә еиҵацалара иазааҭгылон). [[Нептун (планета)|Нептун]] аԥшаараҿы уаанӡа иҟаз ақәҿиарақәа рыбзоурала, [[Уран (планета)|Уран]] аорбитаҿы иҟанаҵоз анырра ҳасаб азуны, ари агипотеза еицырдыруа иҟалеит, насгьы изышьҭаз агипотезатә планета [[Вулкан (планета)|Вулкан]] ҳәа ахьӡгьы аиуит. Аха ари апланета ахаангьы иаартымхеит.<ref>{{книга
|заглавие=In Search of Planet Vulcan, The Ghost in Newton's Clockwork Machine
|ссылка=https://archive.org/details/insearchofplanet0000baum
|год=1997
|isbn=0-306-45567-6
|издательство=[[Springer Science+Business Media#Plenum Press|Plenum Press]]
|место=New York
|язык=en
|автор=Baum, Richard; Sheehan, William
}}</ref>
Абарҭ аилыркаарақәа рахьтә акызаҵәыкгьы ахылаԥшрақәа рԥышәара ахьрызхымгаз азы, афизикцәа шьоукы еиҳа ирадикалтәу агипотезақәа рықәыргылара иалагеит, агравитациа азакәан ахаҭа аԥсахра аҭахуп ҳәа, иаҳҳәап, уа иҟоу аҩаӡара арбага аԥсахра, мамзаргьы ацәеижьқәа рыццакыра иадҳәалоу апотенциал атерминқәа рыцҵара.<ref name="Bog">''А. Ф. Богородский''. Всемирное тяготение. — Киев: Наукова думка, 1971. Глава 2.</ref> Аха урҭ аҽазышәарақәа реиҳарак аиҿагылара цәырнагон. XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы, иаҳбо апрецессиа ҳаилнаркааит [[общая теория относительности|аизыҟазаашьа азеиԥш теориа]]. Аеффект даара ихәыҷуп: арелиативисттә "цҵа" шәышықәс рыҩныҵҟа 42.98 кәактә секунд мацара шьақәнаргылоит, уи 7.5% (1/13) ауп апрецессиа аццакра зегьы аҟынтәи, убри аҟнытә иаҭаххоит зегьы ианреиҵаха 12 миллионынтә Меркури Амра иакәшарц, аперигели аклассикатә теориа иазылнахыз аҭыԥахь ахынҳәразы. Абас еиԥш иҟоу, аха еиҵоу аҭыԥԥсахра ыҟоуп егьырҭ апланетақәа рҿгьы - 8.62 кәакьтә секунд шәышықәса рыҩныҵҟа [[Венера|Венера]] азы, 3.84 — Адгьыл азы, 1.35 — Марс азы, астероидқәа рзы — 10.05 [[(1566) Икар|Икар]] азы.<ref>{{статья |автор=Gilvarry J. J. |заглавие=Relativity Precession of the Asteroid Icarus |ссылка=https://archive.org/details/sim_physical-review_1953-03-01_89_5/page/n128 |издание=[[Physical Review]] |год=1953 |issue=5 |том=89 |страницы=1046 |doi=10.1103/PhysRev.89.1046 |язык=en}}</ref><ref>{{cite web
|author = Anonymous.
|url = https://www.mathpages.com/rr/s6-02/6-02.htm
|title = 6.2 Anomalous Precession
|website = Reflections on Relativity
|publisher = MathPages
|access-date = 2008-05-22
|url-status = live
}}</ref>
== Апланетологиа ==
=== Амҳалдызтә ҭыԥ ===
[[Файл:Mercury Magnetic Field NASA.jpg|мини|400px|Меркури амҳалдызтә ҭыԥ азыҟазаашьатә мчхара аазырԥшуа аграфик]]
Меркури амҳалдытә ҭыԥ амоуп, уи [[Напряжённость магнитного поля|амчра]], «Маринер-10» ашәарақәа рыла, [[Магнитное поле Земли|Адгьыл аҿы иҟоу амчра]] аасҭа 100-нтә еиҵоуп, насгьы ~300 [[Тесла (единица измерения)|нТ]]<ref name="nasa"/> шьақәнаргылоит. Меркури [[Магнитное поле|амҳалдызтә ҭыԥ]] [[Диполь (электродинамика)|адипольтә]] еиҿкаара амоуп<ref name="chaikin1" />, насгьы даара [[симметрия|асимметриа]] амоуп<ref name="NASA_PR"/>, уи аҵәҩан акәзар апланета агьежьратә ҵәҩан ахьтә 10 градуск мацара рыла ауп иахьацәхьаҵуа<ref name="qq">{{cite web
|author = Staff.
|date = 2008-01-30
|url = https://messenger.jhuapl.edu/gallery/sciencePhotos/image.php?page=2&gallery_id=2&image_id=152
|title = Mercury’s Internal Magnetic Field
|publisher = NASA
|access-date = 2008-04-07
|archive-url = https://web.archive.org/web/20130513090541/http://messenger.jhuapl.edu/gallery/sciencePhotos/image.php?page=2&gallery_id=2&image_id=152
|archive-date = 2013-05-13
|url-status = dead
}}</ref>, уи ахылҵшьҭра ҳаилзыркаауа атеориақәа рҳәаақәа рҿы акырӡа аԥкрақәа шьақәнаргылоит.<ref name="NASA_PR"/> Меркури амҳалдызтә ҭыԥ, иҟалап, [[Магнитное динамо|адинамо аеффект]] иалҵшәаны ишьақәгылозар, Адгьыл аҿы еиԥш.<ref>{{cite web
|author = Gold, Lauren.
|date = 2007-05-03
|url = http://news.cornell.edu/stories/May07/margot.mercury.html
|title = Mercury has molten core, Cornell researcher shows
|publisher = Cornell University
|access-date = 2008-04-07
|archive-url = https://web.archive.org/web/20070518012037/http://news.cornell.edu/stories/May07/margot.mercury.html
|archive-date = 2007-05-18
|url-status = live
}}</ref><ref>{{статья|автор=Christensen U. R.|заглавие=A deep dynamo generating Mercury's magnetic field|издание=[[Nature]]|год=2006|issue=7122|том=444|1056—1058|doi=10.1038/nature05342|pmid=17183319|язык=en}}</ref> Ари аеффект зыхҟьо апланета аӡытә гәыцә аҟны аматериа ациркулиациа ауп. Апланета аорбита иамоу иалкаау аексцентриситети Амра азааигәареи ирыхҟьаны, даараӡа иӷәӷәоу аӡхаларатә еффект цәырҵуеит. Уи агәыцә аӡытә ҭагылазаашьаҿы иааннакылоит, “динамо аеффект” ҟаларц азы ихымԥадатәу.<ref name="spohn" /> 2015 шықәсазы Америка, Канада, Урыстәылатәи Афедерациа рҟынтәи аҵарауаа ргәаанагарала, Меркури амҳалдызтә ҭыԥ абжьаратәи ақәра ҵаҟатәи аҳәаа 3,7-3,9 миллиард шықәса ауп.<ref>{{Cite web |url=http://obzor.westsib.ru/news/448402 |title=Планетологи оценили возраст магнитного поля Меркурия / Томский Обзор |access-date=2015-05-09 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518092345/http://obzor.westsib.ru/news/448402 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2015/05/09/messenger/ |title=Планетологи оценили возраст магнитного поля Меркурия: Космос: Наука и техника: Lenta.ru |access-date=2016-06-02 |archive-date=2016-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602221756/https://lenta.ru/news/2015/05/09/messenger/ |url-status=live }}</ref>
Меркури амҳалдызтә ҭыԥ иахьынӡаҭаху иӷәӷәоуп, [[Солнечный ветер|амратә ԥша]] апланета акәша-мыкәша аныҟәара анырра анаҭартә еиԥш, [[магнитосфера|амҳалдызасфера]] шьақәыргыло. Апланета амҳалдызасфера, Адгьыл аҩнуҵҟа иҭаӡартә еиԥш ишмаҷугьы<ref name="chaikin1" />, амратә ԥша аҟынтәи еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа ([[Плазма|аплазма]]) раанкыларазы иахәҭоу амч ду амоуп. «Маринер-10» иҟанаҵаз ахылаԥшрақәа иаадырԥшуеит апланета уахынлатәи аган аҟны амҳалдызасфераҿы зымчхара маҷу аплазма шыҟоу. Амҳалдызасфера «аԥшаҵаҟатәи» аҵыхәан зымчхара дуу змоу ахәҭакқәа рыԥжәарақәа ԥшаан, уи апланета амҳалдызасфера адинамикатә ҟазшьақәа ирықәҿнаҭуеит.<ref name="chaikin1" />
2008 шықәса жьҭаарамза 6 рзы апланета аҩбатәи авууаараан, «[[Мессенджер (АМС)|Мессенџьер]]» иаанарԥшит Меркури амҳалдызтә ҭыԥ хыԥхьаӡара рацәала "аԥенџьырқәа" амазар шалшо — амҳалдызтә ҭыԥ амчра ахьмаҷу аҭыԥқәа. Акосмостә ныҟәага амыругақәа амҳалдызтә ԥшаҵәиқәа рцәырҵра аадырԥшит — акосмостә ныҟәарҭеи апланета амҳалдызтә ҭыԥи еимаздо амҳалдызтә ҭыԥ аиқәҳәалақәа. Аԥшагьежь ҭбаарыла 800 км аҟынӡа инаӡоит, апланета арадиус ахԥатәи ахәҭа. Амҳалдызтә ҭыԥ ари аҩыза аԥшагьежьтә форма амратә ԥша иахҟьаны иҟалоит. Амратә ԥша апланета амҳалдызтә ҭыԥ иахьакәшо азы, амҳалдызтә ҭыԥ амчратә цәаҳәақәа амратә ԥша аплазма рҽаддырхалоит, насгьы уи иагоит, аԥшагьежь еиԥшу аилазаашьахь рҽеиларԥаҭо. Амҳалдызтә ҭыԥ ари аԥшагьежьқәа апланетатә мҳалдызтә хьчагаҿы "аԥенџьырқәа" шьақәдыргылоит, урҭ рыла еиҵаҵоу амратә ԥша ахәҭаҷқәа Меркури аҿықәанӡа инеиуеит.<ref name="NASA060209">{{cite web
|author = Steigerwald, Bill.
|date = 2009-06-02
|title = Magnetic Tornadoes Could Liberate Mercury’s Tenuous Atmosphere
|publisher = NASA Goddard Space Flight Center
|url = https://www.nasa.gov/mission_pages/messenger/multimedia/magnetic_tornadoes.html
|access-date = 2009-07-18
|archive-url = https://web.archive.org/web/20230404223911/https://www.nasa.gov/mission_pages/messenger/multimedia/magnetic_tornadoes.html
|archive-date = 2023-04-04
|url-status = live
}}</ref> Апланетатәи апланетабжьаратәи амҳалдызтә ҭыԥқәа реимадара апроцесс, [[Магнитное пересоединение|амҳалдызтә еиҭеидҳәалара]] ҳәа хьӡыс изҭоу, акосмос аҿы еицырдыруа феноменуп. Уи Адгьыл амҳалдызасфераҿгьы иубаратәы иҟоуп, уи аан амҳалдызтә ԥшагьежьқәа цәырҵуеит. Аха, “Мессенџьер” ахылаԥшрақәа рыла, Меркури амҳалдызасфераҿы амратә ԥша аплазма амҳалдызтә ҭыԥ аҽадҳәалара аиҭаҟалара 10-нтә еиҳауп.
=== Атмосфера ===
[[Файл:Mercury Sodium tail (PIA11076).jpg|мини|300px|Меркури атмосфераҿы [[натрий|анатри]] аконцентрациа. (АПС «Мессенџьер», {{date|14|1|2008}})]]
Акосмостә ӷба “[[Маринер-10|Маринер -10]]” Меркури ианавууаауаз ишьақәыргылахеит апланета даараӡа иҵаӷоу [[Атмосфера|атмосфера]] шамоу, зҟны ақәыӷәӷәара Адгьыл атмосфера ақәыӷәӷәара аасҭа 5·10<sup>11</sup>-нтә еиҵоу. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа рҿы атомқәа еиҳа лассы-лассы апланета аҿықә иаҿаҳауеит, дара-дара раасҭа. [[Атмосфера|Атмосфера]] шьақәгылоуп амратә ԥша аҟынтәи иаагоу атомқәа рыла, мамзаргьы амратә ԥша аҿықә аҟынтәи еизнагаз — [[гелий|агели]], [[натрий|анатри]], [[кислород|аҵәыҵәри]], [[калий|акали]], [[аргон]], [[водород|аӡри]] рыла. Аҳауатә цәқәырԥаҿы хазы игоу атомк аԥсҭазаара бжьаратәла 200 мшы раҟара ыҟоуп.
Меркури иамоу [[Магнитное поле планет|амҳалдызтә ҭыԥи]] агравитациеи атмосфератә рчқәа [[Диссипация атмосфер планет|рыцәцара]] ацәыхьчареи атмосфера жәпа аиқәырхареи рзы иазхом. Амра азааигәарара амратә ԥша ӷәӷәеи аҳауа аԥхарра ҳараки аанагоит (аԥхара ӷәӷәа аныҟоу, арчқәа атмосфера еиҳа лассы иаанрыжьуеит). Убри аан, Меркури иаҟароу агравитациа змоу, аха Амра 4-5-нтә еиҳа иацәыхароу [[Марс]], амҳалдызтә ҭыԥ адагьы, атмосфера зынӡа иацәыӡӡом.
Иҟалап аӡрии агелиуми амратә ԥша иацны апланета иҭалозар, насгьы уи амҳалдызасферахь иалаҵәоит, анаҩс дырҩеигь акосмос ахь ихынҳәуеит. Меркури ацәаҿы иҟоу аелементқәа [[Радиоактивный распад|ррадиоактивтә ԥхасҭахара]] даҽа гелиумк иахыҵхырҭоуп, иара убасгьы [[Аргон-40|аргон-40]], иԥсыҽу арадиоактивтә ԥсабаратә изотоп [[Калий-40|акали-40]] абжьысра иахылҿиаауа. Аӡы афақьқәагьы ыҟоуп, уи апроцессқәа жәпакы ирыхҟьаны иҭыҵуеит, иаҳҳәап, акометақәа апланета ахҟьа ранҟьара, амратә ԥша аӡрии ахрақәеи аминералқәеи рыҟны иҟоу аҵәыҵәри рҟынтәи аӡы аҟалара, иара убас аҵаа [[Сублимация (физика)|асублимациа]], иааиԥмырҟьаӡакәа агага змоу аполиартә кратерқәа рҿы иҟоу. Аӡы иадҳәалоу аионқәа рацәаны раартра, иаҳҳәап, O<sup>+</sup>, OH<sup>−</sup>, H<sub>2</sub>O<sup>+</sup>, аҵарауаа рзы иџьашьахәхеит.<ref>{{книга
|год=1988
|издательство=University of Arizona Press
|isbn=0-8165-1085-7
|часть=The Mercury atmosphere
|заглавие=Mercury
|ссылка часть=https://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/Mercury/MercuryCh17.pdf
|автор=Hunten, D. M.; Shemansky, D. E.; Morgan, T. H.
}}</ref><ref>{{cite web |author=[[Emily Lakdawalla]]|date=2008-07-03|title=MESSENGER Scientists 'Astonished' to Find Water in Mercury's Thin Atmosphere|url=https://wheel.newsvine.com/_news/2008/07/07/1646347-messenger-scientists-astonished-to-find-water-in-mercurys-thin-atmosphere-planetary-news-the-planetary-society|access-date=2009-05-18|url-status=live|archive-url=https://www.webcitation.org/6DnqrD2HK?url=https://wheel.newsvine.com/_news/2008/07/07/1646347-messenger-scientists-astonished-to-find-water-in-mercurys-thin-atmosphere-planetary-news-the-planetary-society|archive-date=2013-01-20}}</ref>
Абарҭ аионқәа рхыԥхьаӡара рацәаны Меркури иаакәыршаны иҟоу акосмос аҿы иахьыԥшааз азы, аҵарауаа урҭ амратә ԥша иахҟьаны апланета аҿықәан ма [[экзосфера|аекзосфераҿы]] еилабгаз аӡы амолекулақәа рыла иҟалеит ҳәа агәаанагара роуит.<ref>{{статья|автор=Zurbuchen T. H. et al. |заглавие=MESSENGER Observations of the Composition of Mercury’s Ionized Exosphere and Plasma Environment |издание=[[Science (журнал)|Science]] |год=2008 |issue=5885 |том=321 |страницы=90—92 |doi=10.1126/science.1159314 |pmid=18599777 |язык=en}}</ref><ref>{{cite web|publisher=University of Michigan|date=2008-06-30|title=Instrument Shows What Planet Mercury Is Made Of|url=http://newswise.com/articles/view/542209/|access-date=2009-05-18|archive-url=https://www.webcitation.org/67qPxa6qv?url=http://newswise.com/articles/view/542209/|archive-date=2012-05-22|url-status=dead}}</ref>
Жәабранмза 5, [[2008 год в науке|2008 шықәсазы]], Џьеффри Бомгарднер напхгара зиҭоз [[Бостонский университет|Бостонтәи Ауниверситет]] астрономцәа ргәыԥ, Меркури аҿы 2,5 миллион км инареиҳаны аура змоу [[Хвост кометы|акомета еиԥшу аҵыхәа]] аартра рыланаҳәеит. Уи аарԥшын адгьылтә [[Астрономическая обсерватория|обсерваториақәа]] рҟынтәи [[Натрий|анатри]] спектралтә цәаҳәаҩбатәи ахылаԥшрақәа раан. Уи аԥхьа, 40 нызқь км еиҳамкәа аҵыхәа азы адырра ыҟан. Агәыԥ раԥхьаӡакәны анатритә ҵыхәа асахьа ҭнахит [[2006 год в науке|2006 шықәса]] рашәарамзазы [[Военно-воздушные силы США|Америкатәи Аҳаиртә мчқәа]] 3,7 метратәи ртелескоп ала, [[Халеакала (вулкан)|Ҳалеакала]] ашьхаҿы ([[Гавайи|Гаваии]]), анаҩс еиҵоу даҽа х-мыругак рхы иадырхәеит: акы Ҳалеакала, ҩба [[Техас]] иҟоу Макдональд аобсерваториаҿы. 4-диуимктәи [[Апертура (оптика)|апертура]] (100 мм) змоу ателескоп хархәара аҭан ҭыԥ дула иубарҭоу асахьақәа раԥҵаразы. Меркури аҵыхәа ау асахьа ҟарҵеит 2007 шықәса лаҵарамзазы Џьоди Уилсони (аҭҵаарадырратә усзуҩы еиҳабы) Карл Шмидти (аспирант).<ref>{{cite web|url=http://www.bu.edu/phpbin/news/releases/display.php?id=1511|url-status=dead|title=Boston University Astronomers Map Full Extent of Mercury’s Comet-Like Tail|access-date=2009-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120417052749/http://www.bu.edu/phpbin/news/releases/display.php?id=1511|archive-date=2012-04-17}}</ref> Адгьыл аҟынтәи анаԥшҩы изы аҵыхәа акәакьтә аура 3° ҟалоит.
Меркури аҵыхәа иазку адырра ҿыцқәа цәырҵит [[2009 год в науке|2009 шықәса]] абҵарамза алагамҭазы акосмостә ӷба «[[MESSENGER|Мессенџер]]» аҩбатәии ахԥатәии аԥыррақәа рышьҭахь.<ref>{{cite web|url=https://science.nasa.gov/headlines/y2009/03nov_hiddenterritory.htm|title=Hidden Territory on Mercury Revealed|archive-url=https://www.webcitation.org/67qPyLJ0y?url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2009/03nov_hiddenterritory/|archive-date=2012-05-22|access-date=2009-11-04|url-status=dead}}</ref> Арҭ адыррақәа шьаҭас иҟаҵаны [[НАСА]] аусзуҩцәа ари ацәырҵра амодель ашьақәыргылара рылшеит.<ref>{{cite web|url=https://messenger.jhuapl.edu/news_room/presscon_multi6.html|title=MESSENGER Teleconference Multimedia Page|access-date=2011-06-10|archive-url=https://www.webcitation.org/67qPyrq08?url=https://messenger.jhuapl.edu/news_room/presscon_multi6.html|archive-date=2012-05-22|url-status=dead}}</ref> Меркури аҵыхәа шамоу 1980-тәи ашықәсқәа рзгьы ирҳәахьан.<ref>{{Cite web |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1986GeoRL..13..423I/abstract |title=The sodium exosphere and magnetosphere of Mercury |access-date=2021-03-28 |archive-date=2021-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210328115354/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1986GeoRL..13..423I/abstract |url-status=live }}</ref>
=== Меркури агеологиа ===
==== Аҟалара агипотезақәа ====
Меркурии егьырҭ апланетақәеи рцәырҵразы ихадоу гипотезоуп [[небулярная гипотеза|анебулатә гипотеза]].
XIX-тәи ашәышықәса инаркны иҟан агипотеза, Меркури анкьа апланета [[Венера|Венера]] амҩаныза акәын, ашьҭахь уи «иацәыӡит» ҳәа зҳәоз.<ref name="Язев" /> 1976 шықәсазы [[Том ван Фландерн|Том ван Фландерни]] К. Р. Харрингтони, аматематикатә ҳәаақәҵарақәа шьаҭас иганы, иаадырԥшит ари агипотеза ибзианы ишҳаилнаркаауа Меркури аорбита аиҵыхра (аексцентриситет), Амра акәша-мыкәша иҟоу ареволиуциа арезонанстә ҟазшьа, насгьы Меркурии Венереи рҿаԥхьа агьежьратә импульс ацәыӡра<ref>{{Cite web |url=http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=1&num=593 |title=Бывший спутник Венеры? |access-date=2019-12-02 |archive-date=2017-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620154653/http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=1&num=593 |url-status=live }}</ref><ref>{{статья |автор=R. S. Harrington, T. C. van Flandern |заглавие=A Dynamical Investigation of the Conjecture that Mercury is an Escaped Satellite of Venus |язык=en |издание=Icarus |том=28 |выпуск=4 |год=1976 |страницы=435—440 |doi=10.1016/0019-1035(76)90116-0}}</ref>.. Даҽа модельк инақәыршәаны, Амратә система ашьақәгылара алагамҭаҿы, апрото-Меркури апрото-Венера цәхасрала иаҿаҳаит, уи иахҟьаны зааӡатәи Меркури амантиеи ахҟьеи ахәҭақәа рацәаны акәша-мыкәшатәи акосмосахь иԥсаҟьахеит, анаҩс Венера еизнагеит.<ref>[https://lenta.ru/news/2014/07/07/merc/ Астрономы изучили формирование Меркурия из протопланеты] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210420234933/https://lenta.ru/news/2014/07/07/merc/ |date=2021-04-20 }} // Lenta.ru.</ref>
Уажәы иҟоуп еиуеиԥшым аверсиақәа Меркури идуӡӡоу аҩныҵҟатәи агәыцә хыҵхырҭас иаиуз иазкны. Урҭ рҟынтә иеиҳа еицырдыруа иаҳәоит, раԥхьаӡа ари апланетаҿы аметаллқәа рыкапани асиликаттә хықәқәа рыкапани рыбжьара аизыҟазаашьа Амратә система ацәеижь кьакьақәа рзы иаабац аизыҟазаашьа ишазааигәаз (аҩныҵҟатәи апланетақәа, еиҳа еицырдыруа аметеоритқәа – [[Хондриты|ахондритқәа]]). Убри аан Меркури акапан уажәтәи акапан аасҭа 2,25-нтә рыла еиҳан. Анаҩс, абри аверсиа инақәыршәаны, уи ~20 км/с аццакырала ахатәы капан аҟынтәи 1/6 аҟынӡа акапан змаз [[планетезималь|апланетезимал]] иаҿаҳаит. Ацәа аиҳараки амантиа хыхьтәи ахҟьеи адәахьтәи акосмос ахь иагеит, уаҟа иԥсаҟьахеит. Еиҳа ихьанҭоу аелементқәа рыла ишьақәгылоу апланета агәыцә еиқәхеит.<ref>doi:10.1016/0019-1035(88)90118-2</ref>
Даҽа гипотезак ала, Меркури шьақәгылеит иласу аелементқәа рыла кырӡа иӷархахьаз апротопланетартә диск аҩныҵҟатәи ахәҭаҿы, уантәи амра ашәахәаркрақәеи амратә ԥшеи рықәыӷәӷәарала Амратә система адәахьтәи аҭыԥқәа рахь иҭцахеит.
==== Агеологиатә ҭоурых ====
Адгьыл, Амза, [[Марс]] реиԥш, Меркури агеологиатә ҭоурыхгьы [[геологический период|аамҭатә цыԥҵәахақәа]] рыла еиҟәшоуп ([[геологическая эра|аерақәа]] Адгьыл азы мацара ауп ахархәара ахьрымоу). Ари аиҟәшара шьақәгылоуп апланета арелиефтә ҷыдарақәа [[относительный геологический возраст|рықәрақәа]] ҳасаб рзуны. Урҭ [[Абсолютный геологический возраст|рықәра]], шықәсыла иршәо, насгьы акратерқәа рырацәарала ахәшьара зҭоу, даараӡа имаҷны еилкаауп. Арҭ аамҭа ацыԥҵәахақәа ирҷыдаҟазшьоу акратерқәа рыхьӡқәа рыҭоуп. Урҭ реишьҭагылара (зааӡатәиқәа рҟынтәи анаҩстәиқәа рахь, алагамҭақәа арыцхәқәа рыҭаны): толстоинӡатәи (~4,5 миллиард шықәса раԥхьа), толстоитәи аамҭа (<s>4,20–3,80 миллиард</s> шықәса раԥхьа), калортәи аамҭа (<s>3,87–3,75 миллиард</s> шықәса раԥхьа), мансуртәи аамҭа (<s>3,24–3,11 миллиард</s> шықәса раԥхьа) насгьы коипертәи аамҭа (<s>2,2–1,25 миллиард</s> шықәсқәа раԥхьа)<ref name="Tanaka_2012"/><ref name="Spudis01"/><ref>{{cite web|url=http://planetologia.elte.hu/merkur-terkep-elte-ttk-kavucs-1.pdf|title=Map of Mercury (PDF, large image)|access-date=2011-06-08|archive-url=https://www.webcitation.org/67qPsmkbM?url=http://planetologia.elte.hu/merkur-terkep-elte-ttk-kavucs-1.pdf|archive-date=2012-05-22|url-status=live}}</ref>.
<center><timeline>
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = left:10 right:10 bottom:30 top:0
AlignBars = early
Period = from:-4500 till:0
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-4500
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-4500
LineData=
at:-3875 frompos:56 tillpos:65 width:0.5 color:black
at:-3825 frompos:13 tillpos:30 width:0.5 color:black
PlotData=
align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:25 shift:(0,-5)
text:Мансуртәи/Коипертәи from:-3000 till:0 color:limegreen
text:Аҵыхәтәантәи_калортәи from:-3800 till:-3000 color:yellowgreen
text:Калортәи from:-3850 till:-3800 shift:(5,-40) color:teal
text:Толстоитәи from:-3900 till:-3850 shift:(0,25) color:brightgreen
text:Толстоинӡатәи from:start till:-3900 color:green
</timeline></center>
4.6 миллиард шықәса раԥхьа Меркури ашьақәгылара инаркны, астероидқәеи акометақәеи апланета ӷәӷәала иқәҳауан. [[Поздняя тяжёлая бомбардировка|Аҵыхәтәантәи апланета ақәҳара ду]] нҵәеит 3,8 миллиард шықәса раԥхьа.
Иҟалап авулкантә усура Меркури қәыԥш иаҟазшьазҭгьы.<ref>{{Cite web |url=http://www.vokrugsveta.ru/news/5168/ |title=Вулканы на Меркурии {{!}} Новости {{!}} Вокруг Света |access-date=2016-06-06 |archive-date=2016-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410060336/http://www.vokrugsveta.ru/news/5168/ |url-status=live }}</ref> Раионқәак, иаҳҳәап, [[равнина Жары|Ашоура адәкаршәра]], лавала ихҩан. Уи иахҟьаны акратерқәа рыҩнуҵҟа [[лунное море|амзатә мшынқәа]] иреиԥшу, аха ахра лашақәа рыла ишьақәгылоу адәкаршәрақәа ҟалеит. Меркури аҟны авулканизм нҵәеит ацәа ажәпара убри аҟынӡа ианеизҳа, алава апланета аҿықәахь уаҳа изықәымҭәо. Иҟалап ари ҟалазҭгьы иара аҭоурых раԥхьатәи 700–800 миллион шықәса рыҩнуҵҟа.
Анаҩс, Меркури алава аҭыҵрақәа рҟынтәи ианыхьшәашәоз, уи аҭаӡара еиҵалон, насгьы аҩныҵҟа аасҭа заа ихьшәашәаз, икьакьаз ахаҳәтә ахҩа мчыла еиҵалалар акәхеит. Уи иахҟьаны апланета адәахьтәи ахаҳәтә цәа еиҟәыԥԥон, насгьы ҵкарк даҽа ҵкарк иақәлон, убасала ахрақәа рыхҟьак егьи ахҟьа иақәлон. Хыхьтәи ахҟьа ҵаҟатәи ахҟьа ҭацаланы, иҵааз ахаҳәтә цәқәырԥа еиԥшыз аҭеиҭыԥш аанахәон. Ас еиԥш иҟоу аныҟәарақәа рышьҭақәа иахьагьы еилыкка иубарҭоуп Меркури аҿықәан, километрақәак рыҩаӡареи, еикәарҳәу аформеи, шә-километрла ауреи змоу амардуан асахьа аҭаны. Апланета ацәа абас еиԥш аиҵацалара, ҳәарада, адгьылҵысра ӷәӷәақәа ацын.<ref>{{Cite web |url=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/393/ |title=Волнения небесной тверди {{!}} Публикации {{!}} Вокруг Света |access-date=2016-06-06 |archive-date=2016-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160531103605/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/393/ |url-status=live }}</ref> 2016 шықәсазы иааԥшит Меркури аҟны атектоникатә усура аҵыхәтәантәи 50 миллион шықәсазгьы аҭыԥ шамаз, уи иахҟьаны 5.0 [[Магнитуда|амагнитуда]] змоу адгьылҵысрақәа шыҟалаз.<ref>{{Cite web| url=https://onznews.wdcb.ru/sep16/info_160926.html| title=На Меркурии обнаружили следы тектонической активности - Вестник ОНЗ РАН| access-date=2019-05-01| archive-date=2020-09-26| archive-url=https://web.archive.org/web/20200926050938/https://onznews.wdcb.ru/sep16/info_160926.html| url-status=live}}</ref>
Анаҩстәи арелиефтә ԥсахрақәа зегьы зыхҟьо адәныҟатәи акосмостә цәеижьқәа апланета ахҟьа иахьаахо ауп.
==== Агеологиеи аҩнуҵҟатәи аиҿкаареи ====
{{See also|Апланета агәыцә}}
{{See also|Аихатә планета}}
[[Файл:Mercury Internal Structure.svg|мини|300px|Меркури ашьақәгылашьа. Асхема:
1. Ацәа, ажәпара 26 ± 11 км.<br>
2. Амантиа, ажәпара - 600 км.<br>
3. Агәыцә, арадиус - 1800 км.]]
Ааигәанӡа иҟан агәаанагара, Меркури аҵаҿы 1800-1900 км арадиус змоу, апланета акапан 60% зҵазкуа аихатә гәыцә кьакьа ыҟоуп ҳәа, избан акәзар акосмостә ӷба «[[Маринер-10]]» иԥсыҽу амҳалдызтә ҭыԥ аанарԥшит, насгьы абас имаҷу ашәага-загақәа змоу апланета иҟьатоу аихатә гәыцә амазарц алшом ҳәа агәра ганы иҟан. Аха 2007 шықәсазы [[Марго, Жан-Люк|Жан-Лиук Марго]] игәыԥ Меркури радарла хәышықәса имҩаԥыргоз ахылаԥшрақәа рылҵшәақәа реихшьаала ҟарҵеит, уи аамҭазы апланета [[Вращательное движение|агьежьара]] ахкқәа гәарҭеит, урҭ мыцхәы идуӡӡан, иӷәӷәоу агәыцә змоу апланета аҩныҵҟатәи амодель азы. Убри аҟнытә иахьа ҳара агәра ганы иаҳҳәар ҳалшоит апланета агәыцә аҵаҵӷәы ҵаӷоуп ҳәа.<ref name="cornell">{{cite web|author=Gold, Lauren.|title=Mercury has molten core, Cornell researcher shows|date=2007-05-03|publisher=Cornell University|url=http://news.cornell.edu/stories/May07/margot.mercury.html|website = Chronicle Online|access-date=2008-05-12|archive-url=https://www.webcitation.org/67qLHYykI?url=http://news.cornell.edu/stories/May07/margot.mercury.html|archive-date=2012-05-22|url-status=live}}</ref><ref name="nrao">{{cite web|author=Finley, Dave.|date=2007-05-03|title=Mercury's Core Molten, Radar Study Shows|publisher=[[Национальная радиоастрономическая обсерватория]]|url=https://www.nrao.edu/pr/2007/mercury/|access-date=2008-05-12|archive-url=https://www.webcitation.org/67qLI1qs1?url=https://www.nrao.edu/pr/2007/mercury/|archive-date=2012-05-22|url-status=live}}</ref>
Агәыцә иакәыршоуп 500–600 км ажәпара змоу [[Силикаты (минералы)|асиликаттә]] мантиа.<ref name="spohn">{{статья|автор=Spohn T.; Sohl F.; Wieczerkowski K.; Conzelmann V.|заглавие=The interior structure of Mercury: what we know, what we expect from BepiColombo|год=2001|том=49|issue=14—15|страницы=1561—1570|doi=10.1016/S0032-0633(01)00093-9|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Planetary and Space Science]]}}</ref><ref>{{книга|автор = Gallant, R. 1986. |заглавие=The National Geographic Picture Atlas of Our Universe |год = 1994 |ссылка = https://archive.org/details/nationalgeograph00roya_0 |издательство = National Geographic Society |издание=2nd edition}}</ref> «Маринер-10» адыррақәеи Адгьыл аҟынтәи ахылаԥшрақәеи рыла, апланета ацәа ажәпара 100 инаркны 300 км рҟынӡа ыҟоуп.<ref name="anderson1">{{статья|автор=Anderson J. D. et al.|заглавие=Shape and Orientation of Mercury from Radar Ranging Data|год=1996|issue=2|том=124|страницы=690—697|doi=10.1006/icar.1996.0242|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref> Еири аизостазиатә модель ахархәарала «[[Мессенджер (АМС)|Мессенџьер]]» азонд еизнагаз адыррақәа ранализ иаанарԥшит Меркури ацәа ажәпара 26 ± 11 км шышьақәнаргыло.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18300955?via%3Dihub A thin, dense crust for Mercury] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190531090745/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18300955?via%3Dihub |date=2019-05-31 }}, 2018</ref><ref>{{Cite web |url=https://nplus1.ru/news/2018/04/28/mercury-crust |title=Данные «Мессенджера» сделали кору Меркурия тоньше на четверть |access-date=2018-04-29 |archive-date=2018-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180429222223/https://nplus1.ru/news/2018/04/28/mercury-crust |url-status=live }}</ref>
Меркури аӡытә аиха-никельтә гәыцә уи адиаметр 3/4 еиԥшуп, уи инықәырԥшшәа [[Амза|Амза]] ашәагаа иаҟароуп. Иара даара идууп егьырҭ апланетақәа ргәыцәқәа ирҿырԥшны.
Меркури агәыцәаҿ аиха ахәҭаа Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа рҟны аасҭа еиҳауп. Ари афакт аилыркааразы атеориақәа рацәаны иҟаҵоуп. Аҭҵаарадырратә еилазаараҿы зегь реиҳа изыдгыло атеориа инақәыршәаны, Меркури аҟны аханатә аметалли асиликатқәеи реизыҟазаашьа иаабац аметеорит аҟны ишыҟоу еиԥшын, уи амасса уажәтәи аасҭа 2,25-нтә еиҳан.<ref name="Benz">{{статья|автор=Benz W., Slattery W. L., Cameron A. G. W.|заглавие=Collisional stripping of Mercury’s mantle|год=1988|issue=3|том=74|страницы=516—528|doi=10.1016/0019-1035(88)90118-2|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref> Аха, Амратә система аҭоурых алагамҭазы, 6-нтә еиҵоу амасса змоу, шә-километрла адиаметр змоу апланета еиԥшу ацәеижь Меркури иаахеит. Аидыслара иалҵшәаны, раԥхьатәи ацәеи амантиеи рӷьырак апланета иацрыҵит, уи иахҟьаны апланета аилазаараҿы агәыцә аизыҟазаашьатә пропорциа еизҳаит. Амза ашьақәгылашьа аилкааразгьы, [[теория гигантского столкновения|аидыслара дуӡӡа атеориа]] ҳәа изышьҭоу абри аҩыза агипотеза ҟаҵоуп.<ref name="Benz"/> Аха, ари версиа иаҿагылоит актәи адыррақәа Меркури аҿықә аелементтә еилазаара аҭҵаара аҟынтәи АМС «Мессенџер» [[гамма-спектрометр|агамма-спектрометр]] ахархәарала, уи иҳалнаршоит арадиоактивтә изотопқәа рҵакы ашәара: ишеилкаахаз ала, Меркури иамоуп ирацәаны иԥыруа [[калий|акали]] аелемент (еиҳа зырҭәара уадаҩу урани атории ирҿырԥшны), аиҿасраан цәцашьа змам ашоура ҳаракқәа ирышьамшәало.<ref name="Sc1">{{статья|автор=Patrick N. Peplowski et al.|заглавие=Radioactive Elements on Mercury’s Surface from MESSENGER: Implications for the Planet’s Formation and Evolution|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2011-09-30_333_6051/page/1850|издание=[[Science (журнал)|Science]]|год=2011|issue=6051|том=333|страницы=1850—1852|doi=10.1126/science.1211576|язык=en}}</ref> Убри аҟнытә Меркури ахәҭаҷтә еилазаара излыҵыз аматериал раԥхьатәи ахәҭаҷтә еилазаара иақәшәоит ҳәа агәаанагара ыҟоуп, [[энстатит|аенстатиттә]] [[хондриты|хондритқәеи]] аӡыда [[комета|кометатә]] хәҭаҷқәеи ирзааигәоу, аха иахьа уажәраанӡа иҭҵааз аенстатиттә хондритқәа рҿы иҟоу аиха ахәҭаа азхом Меркури абжьаратәи аилаӷәӷәара ҳарак аилыркааразы.<ref name="Sc2">{{статья|автор=Larry R. Nittler et al.|заглавие=The Major-Element Composition of Mercury’s Surface from MESSENGER X-ray Spectrometry|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2011-09-30_333_6051/page/1846|издание=[[Science (журнал)|Science]]|год=2011|issue=6051|том=333|страницы=1847—1850|doi=10.1126/science.1211567|язык=en}}</ref>
[[Файл:Terrestial Planets internal ab.svg|мини|center|920px|Меркурии егьырҭ адгьылтә планетақәеи реиҿкаашьақәа реиҿырԥшра]]
==== Ахҟьа ====
Меркури ахҟьа [[Амза|Амза ахҟьа]] еиԥшуп — уи ӷәӷәала [[Ударный кратер|акратерқәа]] амоуп. Ахҟьаҿы акратерқәа реилаӷәӷәара еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы еиуеиԥшым. Акратер қәыԥшқәа рҟынтәи, Амзаҿы иҟоу акратерқәа рҟны еиԥш, еиуеиԥшым аганқәа рахь ашәахәа лашақәа цоит. Иҟоуп агәаанагара, еиҳа ирацәаны акратерқәа ахьыҟоу аҭыԥқәа еиҳа ижәытәуп ҳәа, еиҳа имаҷны акратерқәа ахьыҟоу аҭыԥқәа еиҳа иқәыԥшуп ҳәа, урҭ ҟалеит алава еиҳа ижәытәыз ахҟьа анарҭәы ашьҭахь. Убри аамҭазы, акратер дуқәа Меркури аҿы еиҳа имаҷны иуԥылоит, Амзаҿы аасҭа. Меркури аҟны иреиҳау акратер – [[равнина Жары|Ашоура акаршәра аӡҭачы]] (1525×1315 км). Зхатә хьӡы змоу акратерқәа рхыԥхьаӡараҿы актәи аҭыԥ ааннакылоит ҩынтә еиҵоу акратер [[Рембрандт (кратер)|Рембрандт]], уи адиаметр 716 км ауп.<ref name="Fassett_2009"/><ref name="Fassett_2012"/> Аха, Меркурии Амзеи реиԥшра наӡам — Меркури аҿы иҟоуп Амзаҿы иуԥымло аформациақәа.
[[Файл:Rupes Discovery schematic.jpg|мини|справа|250px|350 км аура змоу, 3 км аҳаракыра змоу Дискавери албаарҭа ду шьақәгылеит Меркури ацәа хыхьтәи ахҟьақәа рақәларала, агәыцә аныхьшәашәалак ацәа адеформациа ахьахьуа иахҟьаны]]
Меркурии Амзеи рышьхатә [[ландшафт|ландшафтқәа]] рыбжьара иҟоу акыр зҵазкуа еиԥшымзаароуп Меркури аҿы шә-километрла зҽеиҵызхуа, еихало [[Уступ (планетная номенклатура)|амардуанқәа]] ахьыҟоу. Урҭ реиҿкаашьа аҭҵаара иаанарԥшит, урҭ апланета ахьшәашәара иацыз аилацалара иахҟьаны ишышьақәгылаз, уи иахҟьаны Меркури аҿықә аҭыԥҭаӡара 1% ала еиҵахеит. Меркури ахҟьаҿы ибзианы еиқәхаз [[Ударный кратер|акратер дуқәа]] рыҟазаара иҳанаҳәоит иҳаҩсыз 3-4 миллиард шықәса ирылагӡаны ацәа аҟәша дуқәа рныҟәара шыҟамыз, насгьы ахҟьа [[Эрозия (геология)|аерозиагьы]] шыҟамыз; аҵыхәтәантәи шамахамзар зынӡаск иаԥнахуеит Меркури аҭоурыхаҿ ҵакык змаз атмосфера аҟазаара алшара.
Меркури ахҟьа зегьы ҭызхыз азонд «[[MESSENGER|Мессенџьер]]» абзоурала, уи шеицеиԥшу шьақәыргылахеит. Убри ала, Меркури Амзеи [[Марс|Марси]] иреиԥшым, урҭ рҟны гьежьбжак егьи азгьежьбжак зынӡа иеиԥшӡам.<ref name="NASA_PR">{{cite web|url=https://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=114|title=MESSENGER Reveals More «Hidden» Territory on Mercury|lang=en|access-date=2011-06-10|archive-url=https://www.webcitation.org/67qLFc52M?url=https://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=114|archive-date=2012-05-22|url-status=dead}}</ref> Меркури аҿы зегь раасҭа иҳараку аҭыԥ (+4.48 километра абжьаратәи аҩаӡара ахыхь) аекватор аладахьы апланетаҿы зегь реиҳа ижәытәӡоу аҭыԥқәа руак аҿы иҟоуп, насгьы зегь реиҳа илаҟәу аҭыԥ (абжьаратәи аҩаӡара аҵаҟа −5.38 километра) [[Рахманинов (кратер)|Рахманинов икратер]] аҵаҟа иҟоуп, ҩ-шьхамацәазк рыла икәыршоу.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/feature/first-global-topographic-model-of-mercury|title=First Global Topographic Model of Mercury|lang=en|access-date=2016-05-07|archive-date=2016-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509165153/http://www.nasa.gov/feature/first-global-topographic-model-of-mercury/|url-status=live}}</ref>
Акосмостә ныҟәага «Мессенџьер» [[рентгенофлуоресцентный спектрометр|арентгентә флуоресценциатә спектрометр]] ахархәарала ахҟьа аелементтә еилазаара аҭҵаара аҟынтәи раԥхьатәи адыррақәа иаадырԥшит, Амза аконтиненттә регионқәа ирҷыдаҟазшьоу [[плагиоклазы|аплагиоклазатә]] [[полевой шпат|адәахьтәи ашпат]] иаҿырԥшны, [[Алюминий|алиумини]] [[Кальций|акальциуми]] рыла ишыԥсыҽу. Убри аамҭазы Меркури ахҟьа [[Титан (элемент)|атитаниуми]] аихеи рыла иӷаруп, [[Магний|амагни]] ала ибеиоуп, атиптә [[базальт|базальтқәеи]] адгьылтә [[коматиит|коматитқәа]] реиԥш иҟоу [[Ультраосновные магматические горные породы|аультрахадаратә шьхатә храқәеи]] рыбжьара абжьаратәи аҭыԥ ааннакылоит. Иара убасгьы иазгәаҭан [[Сера|атыҩша]] арацәара, уи иаанагоит апланета ахҟьа аиҿкаараан аиҭашьақәыргыларатә ҭагылазаашьақәа раԥҵара.<ref name="Sc2"/>
==== Акратерқәа ====
Меркури аҟны иҟоу [[Ударный кратер|акратерқәа]] аҵәца еиԥшу аҭаҟәалара хәыҷқәа инадыркны шә-километрак аҭбаара змоу амацәазрацәатә кратерқәа рҟынӡа рҽырыԥсахуеит. Урҭ еиуеиԥшым аилабгаратә стадиақәа рҟны иҟоуп. Иҟоуп ибзианы еиқәхаз акратерқәа, зыкәша-мыкәша ашәахәа дуқәа змоу, аинҟьараан аматериал аҭырҟьара иалҵшәаны ишьақәгылаз. Кратерқәак даараӡа ӷәӷәала еилыбгахьеит. Меркури акратерқәа амза акратерқәа излареиԥшым, Меркури аҟны акапан амч ахьеиҳау азы иаакәыршаны иҟоу аҭырҟьарақәа ршәага-загақәа ахьеиҵоу ала ауп.<ref name="Spudis01">{{статья |автор=Spudis P. D. |заглавие=The Geological History of Mercury |bibcode=2001mses.conf..100S |издание=Workshop on Mercury: Space Environment, Surface, and Interior |место=Chicago |год=2001 |страницы=100 |язык=en |url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/mercury01/pdf/8029.pdf}}</ref>
<gallery mode="packed" heights="300px" widths="300px">
EN0108821596M Sholem Aleichem crater on Mercury.png|Ақәыԥшылара [[Луна|амзатә]] угәаланаршәоит (АПС «Мессенџьер» аҭыхымҭа)
Merc fig2sm.jpg|[[Северный полюс Меркурия|Меркури аҩадатәи аполиус]] азааигәара акратерқәа ррадиолокациатә сахьа
CW0131775256F Kuiper Crater.png|[[Койпер (кратер)|Коипер]] икратер (агәҭа аҵаҟашәа) (АПС «Мессенџер» аҭыхымҭа)
</gallery>
Меркури ахҟьа зегь реиҳа иубарҭоу аҷыдарақәа иреиуоуп [[равнина Жары|Ашоура акаршәра]] (лаҭын бызшәала: Caloris Planitia). Ари аҩыза ахьӡ аҭан “акыдхалара цақәа” руак азааигәара иахьыҟоу азы. Ари алаватә каршәра акратер (аҵарсратә ӡҭарчы) ҭнарҭәаауеит, уи ашәагаа апланетаҿы зегь реиҳа идууп. Ҭыԥқәак рҿы (Ашоура ашьхақәа) абаагәара 2 км еиҳауп. Адәкаршәра агәҭаны иҟоуп аҵәаӷәаҭаԥҟақәа рсистема, [[борозды Пантеон|Пантеон]] ҳәа ахьӡ зҭаз<ref name="Fassett_2009"/><ref name="Fassett_2012"/> (официалла "Абызкаҭаҳа" захьӡу).
Иҟалап, заахара акратер ахылҿиааз ацәеижь 100 км еиҵамкәа адиаметр амазҭгьы. Уи анырра убриаҟара иӷәӷәан, [[сейсмические волны|асеисмикатә цәқәырԥақәа]] апланета зегьы иагәылсны, насгьы ахҟьа егьирахьтәи аҭыԥ рхы азышьҭны, араҟа еихдоу «ахаотикатә» ландшафтк шьақәдыргылеит.
Меркури ахҟьаҿы зегь реиҳа [[альбедо|илашо]] аҭыԥ 60-километра иҟоу акратер Коипер ауп. Иҟалап ари апланетаҿы зегь реиҳа иқәыԥшу акратер дуқәа иреиуазар.<ref>{{cite web |url=https://astrogeology.usgs.gov/Projects/PlanetaryMapping/DIGGEOL/mercury/h6/h6.pdf |title=Geologic Map of the Kuiper (H-6) Quadrangle of Mercury |author=R. A. De Hon, D. H. Scott, J. R. Underwood Jr. |date=1981 |archive-url=https://www.webcitation.org/67qLH2RlD?url=http://astrogeology.usgs.gov/Projects/PlanetaryMapping/DIGGEOL/mercury/h6/h6.pdf |archive-date=2012-05-22 |access-date=2017-08-29 |url-status=live}}</ref>
{{See also|Меркури акратерқәа рсиа}}
===== Аноменклатура аҷыдарақәа =====
Меркури арелиеф ахәҭаҷқәа [[Планетная номенклатура#Меркурий|рыхьӡҵара]] аԥҟарақәа рыдыркылеит [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] XV Ассамблеиа Хадаҿы, 1973 шықәсазы<ref name="Язев" /><ref name="usgs_Categories"/>:
[[Файл:Hun Kal crater on Mercury.jpg|мини|250px|Акратер хәыҷы [[Хун Каль (кратер)|Хун Кал]] (ахыц ала иарбоуп), Меркури акыдхаларақәа рсистема зыдҳәалоу кәаԥны иҟоуп. АПС «[[Маринер-10]]» аҭыхымҭа]]
* Меркури ахҟьаҿы иреиҳау аобиект, 1,500 км рҟынӡа адиаметр змоу, [[равнина Жары|Ашоура адәкаршәра]] ҳәа ахьӡ аҭоуп, избан акәзар уи аҳауа аԥхарра арекордтә ҩаӡаранӡа иахьнеиуа ҩ-меридианк руак аҿы иҟоуп. Ари [[ударный кратер|акшаратә]] хылҵшьҭра змоу, ихьшәашәаз лавала иҭәу амацәазрацәатә структура ауп. Аҩадатәи аполиус азааигәара, аҳауа аԥхарра ахьмаҷу аҭыԥ аҿы иҟоу даҽа каршәрак Аҩадатәи адәкаршәра ҳәа иашьҭоуп. Егьырҭ ас еиԥш иҟаз ашьақәгыларақәа апланета Меркури ҳәа иашьҭан, мамзаргьы адунеи аҿы еиуеиԥшым ажәларқәа рбызшәақәа рыла римтәи анцәахәы Меркури ианалог ҳәа иашьҭан. Иаҳҳәап: Суисеи адәкаршәра ([[Аиапон бызшәа|иапон бызшәала]] апланета Меркури) насгьы адәкаршәра [[Будха|Будх]] ([[хинди]] бызшәала апланета Меркури), адәкаршәра Собкоу (Ажәытәтәи мысраа рҿы апланета Меркури), адәкаршәра [[Один|Одина]] (скандинавиатәи Анцәа), адәкаршәра Тир (ажәытә перс бызшәала Меркури ахьӡ).<ref name="usgs_Categories"/><ref name="Род">{{cite web|url=http://selena.sai.msu.ru/Rod/Publications/Map_merk/Map_merk.htm|author=Ж. Ф. Родионова|title=«Карты Меркурия»|publisher=msu.ru|access-date=2011-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140109233055/http://selena.sai.msu.ru/Rod/Publications/Map_merk/Map_merk.htm|archive-date=2014-01-09|url-status=live}}</ref>
* Меркури [[Ударный кратер|акратерқәа]] (ҩба рыда) агуманитартә усхк аҿы еицырдыруа ауаа рыхьӡқәа рыхҵоуп (архитекторцәа, амузыкантцәа, ашәҟәыҩҩцәа, апоетцәа, афилософцәа, афотоҭыхҩцәа, асахьаҭыхҩцәа).<ref name="usgs_Categories"/> Иаҳҳәап: [[Барма (кратер)|Барма]], [[Белинский, Виссарион Григорьевич|Белински]], [[Глинка, Михаил Иванович|Глинка]], [[Гоголь, Николай Васильевич|Гоголь]], [[Державин, Гавриил Романович|Державин]], [[Лермонтов, Михаил Юрьевич|Лермонтов]], [[Мусоргский, Модест Петрович|Мусоргски]], [[Пушкин, Александр Сергеи-иԥа|Пушкин]], [[Репин, Илья Ефимович|Репин]], [[Андрей Рублёв|Рублиов]], [[Стравинский, Игорь Фёдорович|Стравински]], [[Суриков, Василий Иванович|Суриков]], [[Тургенев, Иван Сергеевич|Тургенев]], [[Феофан Грек]] (''Theophanes''), [[Фет, Афанасий Афанасьевич|Фет]], [[Чайковский, Пётр Ильич|Чаиковски]], [[Чехов, Антон Павел-иԥа|Чехов]], [[Мацуо Басё|Басио]]. Иҷыдоу ҩ-кратерк ыҟоуп: Коипер, апроект «Маринер-10» [[Койпер, Джерард Петер|аиҿкааҩцәа хадақәа руаӡәк]] ихьӡ зху, насгьы [[Математика майя|Хун Кал]], [[Майя (цивилизация)|Маиа]] ажәлар рбызшәала [[20 (ахыԥхьаӡара)|ахыԥхьаӡара «20»]] аанагоит, урҭ рхы иадырхәон [[Вигезимальная система счисления|а-20-хыԥхьаӡаратә система]]. Аҵыхәтәантәи акратер аекватор азааигәара 20° мраҭашәаратәи акыдхалара америдиан аҿы иҟоуп, насгьы Меркури ахҟьа акоординаттә системаҿы еиҳа иманшәалоу ҭыԥны иалхын. Аханатә, еиҳа идуу акратерқәа еицырдыруаз ауаа рыхьӡқәа рыхҵан, Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла агәаанагарала, адунеи акультураҿы еиҳа аҵакы змаз.<ref>
{{книга
|автор = Н. Колдер
|заглавие = Комета надвигается
|издание = 2-е изд
|место = М.
|издательство = Мир
|год = 1984
|страниц = 176
}}</ref><ref name="Burba_2010"/> Иалкаахаз хәҩык рахь иаҵанакуан [[Бетховен (кратер)|Бетховен]] (643 км адиаметр), [[Достоевский (кратер)|Достоевски]] (430 км), [[Шекспир (кратер)|Шекспир]] (400 км), [[Толстой (кратер)|Толстои]] (355 км), [[Рафаэль (кратер)|Рафаель]]. 30 шықәса рышьҭахь, «[[Мессенджер (АМС)|Мессенџьер]]» уаанӡа иазеилымкаауаз апланета аҭыԥқәа рфотоҭыхра амҩаԥгара аналша, 715 километра иҟаз акратер [[Рембрандт (кратер)|Рембрандт]] шәагаала актәи аҭыԥ ааннакылеит.
* [[Цепочка кратеров|Акратерқәа реимхәыцқәа]] рыхьӡқәа арадиообсерваториа дуқәа рыхьӡқәа рыхҵоуп, апланетақәа рыҭҵаараҿы арадар иамоу аҵакы азхаҵара аҳасабала. Иаҳҳәап, Highstack chain ([[США|Еиду Америкатәи аштатқәа]] рҿы арадиотелескоп)<ref name="usgs_Categories"/><ref name="Род" />.
* [[Список уступов на Меркурии|Меркури албаарҭақәа]] аԥшааратә ӷбақәа рыхьӡқәа рыҭоуп, урҭ аҭоурых ианылеит, избан акәзар анцәа [[Меркурий (мифология)|Меркури]]/[[Гермес]] аныҟәаҩцәа рыхьчаҩ ҳәа дыԥхьаӡан. Иаҳҳәап: [[HMS Beagle (1820)|Бигл]], [[Заря (шхуна)|Зариа]], [[Санта-Мария (каракка)|Санта-Мариа]], [[Фрам]], [[Восток (шлюп)|Восток]], [[Мирный (шлюп)|Мирныи]].<ref name="usgs_Categories"/><ref name="Burba_2010"/>
* Ашьхақәа еиуеиԥшым абызшәақәа рҿы ажәа «ашоура» аиҭагақәа хьӡыс ироууеит, насгьы ашьхеибаркырақәа Меркури ҭызҵааз астрономцәа рыхьӡқәа рхырҵоит. 2026 шықәсазы Меркури аҟны шьхатә системаки (Ашоура ашьхақәа) ҩ-шьхеибаркыраки ахьыӡқәа рыҭоуп: [[Антониади, Эжен Мишель|Антониадитәи]] ашьхеибаркыра, [[гряда Скиапарелли|Скиапареллитәи ашьхеибаркыра]].
* Адәеиужьқәа иаанрыжьыз ажәытә нхарҭақәа рыхьӡқәа рырҭоит (иаҳҳәап, [[Ангкор|Ангкортәи]] адәеиужь).
* [[Борозда (планетная номенклатура)|Ацәаҳәаҭаԥҟақәа]] аҭоурыхтә архитектуратә ргыларақәа рыхьӡқәа рырҭоит. Иахьазы ҿырԥштәы заҵәыс иҟоу Ашоура адәкаршәраҿы иҟоу [[борозды Пантеон|Пантеон ацәаҳәаҭаԥҟақәа]] роуп.
=== Аԥсабаратә ҭагылазаашьақәа ===
[[Амра|Амра]] азааигәара, апланета ԥшьаала аҵәира, иара убасгьы атмосфера ӷәӷәала аҵаӷара рыбзоурала Меркури аҟны [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] зегь реиҳа иӷәӷәаны аҳауаԥхарра аиҭашәарақәа аҭыԥ рымоуп. Уи азы ацхыраара иара убас иҟанаҵоит Меркури ахҟьа рдад, уи аԥхарра хәарҭаны имҩаԥнагоит (насгьы [[атмосфера|атмосфера]] ахьыҟам, аԥхара аҵауларахь аиагара алшоит аԥхарра амҩангара абзоурала мацара). Апланета ахҟьа ирласны иԥхоит, иагьыхьшәашәоит, аха метрак аҵаулараҿы есыҽнытәи аҽеиҭакрақәа унырӡом, аҳауа аԥхарра ҭышәынтәалахоит, инықәырԥшшәа +75°C иаҟароуп.<ref>Что есть что. Планеты. Меркурий. — Москва: Слово/Slovo, 2000.</ref>
Бжьаратәла уи аҳауа аԥхарра ҽынлатәи ахҟьаҿы 623 [[Кельвин|K]] (349.9 [[Градус Цельсия|°C]]) ыҟоуп, уахынлатәи аҳауа аԥхарра 103 K (−170.2 °C) иаҟароуп. Меркури аҿы иреиҵаӡоу аҳауа аԥхарра 90 К (−183,2°C) ауп, насгьы шьыбжьон “ицоу акыдхаларақәа” рҿы, апланета аперигелион азааигәара ианыҟоу, иреиҳаӡоу аԥхарра 700 К (426,9°C) ауп.<ref name="ESAs&t">{{cite web|title=Background Science|website = BepiColombo|publisher=European Space Agency|date=2010-08-06|url=https://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=47055|access-date=2010-08-06|archive-url=https://www.webcitation.org/67qPwqkIx?url=https://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=47055|archive-date=2012-05-22|url-status=dead}}</ref>
Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа шыҟоугьы, аҵыхәтәантәи аамҭазы Меркури ахҟьаҿы аҵаа ыҟазар ҟалоит ҳәа агәаанагара ҟалеит. Апланета аполиарԥхьатәи ахәҭақәа радарла рыҭҵаарақәа иаадырԥшит уа 50-150 км рҟынӡа адеполиаризациатә ҭыԥқәа шыҟоу; арадиоцәқәырԥақәа зныԥшуа амаҭәашьар ҳәа еиҳа лассы-лассы ирыԥхьаӡо иаабац аӡытә ҵаа ауп.<ref name="Язев">''С. А. Язев''. Лекции о Солнечной системе: Учебное пособие. — СПб: Лань, С. 45-56, 2011. ISBN 978-5-8114-1253-2</ref><ref>{{статья|автор=Slade M. A., Butler B. J., Muhleman D. O.|заглавие=Mercury radar imaging — Evidence for polar ice|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1992-10-23_258_5082/page/634|издание=[[Science (журнал)|Science]]|год=1992|issue=5082|том=258|страницы=635—640|doi=10.1126/science.258.5082.635|pmid=17748898|язык=en}}</ref> Акометақәа раахараан Меркури ахҟьаҿы ианнанагалак , аӡы ҭабаны апланетаҿы иныҟәо иалагоит, [[кратер вечной тени|наӡаӡатәи агага акратер ҵаулақәа]] рыҵан иҟоу аполиартә ҭыԥқәа рҿы иҵаахаанӡа, Амра ахаангьы иахьҭамԥшуа, насгьы аҵаа ҵыхәаԥҵәарада акыраамҭа иҟазарц ахьалшо.
== Аҭоурыхҭҵаара ==
{{main|Меркури аҭҵаара}}
=== Ажәытәӡатәи адунеии Абжьаратәи ашәышықәсақәеи ===
[[Файл:Shatir500.jpg|мини|[[Ибн аш-Шатир]] иҟаиҵаз Меркури аныҟәара амодель]]
Ахылаԥшрақәа ахьуадаҩыз иахҟьаны, ауаа акыр аамҭа ргәы иаанагон шьыжьымҭан ирбо Меркури планетак ауп, ахәылбыҽха ирбо зынӡа даҽа планетоуп ҳәа. Убри аҟнытә Меркури ҩ-хьӡык амоуп.<ref name="ссылка">{{Cite web |url=https://gect.ru/astronomy/mercury.html |title=ссылка |access-date=2019-07-30 |archive-date=2019-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103005010/https://gect.ru/astronomy/mercury.html |url-status=live }}</ref>
Зегь раасҭа изааӡатәиу идыру Меркури ахылаԥшра анҵан “[[Муль апин]]” аиҵаҩрақәа рҿы (вавилонтәи [[астрология|астрологиатә]] еиҵаҩрақәа реизга). Иҟалап ари ахылаԥшра ҟарҵазҭгьы [[Ассирия|ассириатәи]] астрономцәа инықәырԥшшәа ҳера ҟалаанӡа XIV-тәи ашәышықәсазы.<ref>{{статья |автор=Schaefer B. E. |заглавие=The Latitude and Epoch for the Origin of the Astronomical Lore in Mul.Apin |ссылка=http://cdsads.u-strasbg.fr/abs/2007AAS...210.4205S |издание=American Astronomical Society Meeting 210, #42.05 |издательство=[[Американское астрономическое общество|American Astronomical Society]] |год=2007 |том=38 |страницы=157 |язык=en |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514110927/http://cdsads.u-strasbg.fr/abs/2007AAS...210.4205S }}</ref> “Муль апин” аиҵаҩрақәа рҿы Меркури азы ахархәара змоу [[Ашумер бызшәа|ашумертә]] хьӡы еиҭагазар ауеит UDU.IDIM.GU\U<sub>4</sub>.UD ("иԥо апланета") ҳәа<ref>{{статья|автор=Hunger H., [[Пингри, Дэвид|Pingree D.]]|заглавие=MUL.APIN: An Astronomical Compendium in Cuneiform|издание=Archiv für Orientforschung|место=Austria|издательство=Verlag Ferdinand Berger & Sohne Gesellschaft MBH|год=1989|том=24|страницы=146|язык=de}}</ref>, зны-зынлагьы Gu-utu ҳәа иаԥхьоит.<ref>М. И. Шахнович. Происхождение астрологии. (Послесловие), Примечание 12 (на сайте астро-кабинет.ру)</ref> Апланета аханатә анцәа [[Нинурта|Нинурта]]<ref>{{книга|автор=Куртик Г. Е.|заглавие=Звездное небо древней Месопотамии|место=СПб.|издательство=Алетейя|год=2007|страницы=543—545|isbn=978-5-903354-36-8}}</ref> дидырҳәалон, анаҩстәи аҭаҩрақәа рҿы аҟәыӷареи ашәҟәыҩҩратә ҟазареи рынцәа иаҳаҭыр азы "[[Набу]]/Небо"<ref>Симпосий, {{cite web |url = http://simposium.ru/ru/node/2332 |url-status = dead |title = Вавилония |access-date = 2019-08-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190826194945/http://simposium.ru/ru/node/2332 |archive-date = 2019-08-26 }}</ref> ҳәа иашьҭоуп.<ref name="JHU history">{{cite web|author=Staff.|url=http://btc.montana.edu/messenger/elusive_planet/ancient_cultures_2.php|title=MESSENGER: Mercury and Ancient Cultures|publisher=NASA JPL|access-date=2008-04-07|archive-url=https://www.webcitation.org/67qQ1l3sY?url=http://www.messenger-education.org/elusive_planet/ancient_cultures_2.php|archive-date=2012-05-22|url-status=dead}}</ref>
Мысраа уи [[Сет (мифология)|Сет]], насгьы [[Горус]] ҳәа иашьҭан.<ref>{{Cite web |url=https://gect.ru/astronomy/mercury.html |title=Планета Меркурий |access-date=2019-07-30 |archive-date=2019-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103005010/https://gect.ru/astronomy/mercury.html |url-status=live }}</ref>
[[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәыла]], [[Гесиод]] ихаан, апланета рдыруан абарҭ ахьӡқәа аманы: Στίλβων (Стильбон<ref>{{Cite web |url=https://taurus-ek.livejournal.com/83533.html |title=источник |access-date=2019-07-31 |archive-date=2019-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190727201903/https://taurus-ek.livejournal.com/83533.html |url-status=live }}</ref>, Стилбон<ref>[[Псевдо-Гигин]] (в переводе А. И. Рубана), [https://proza.ru/2012/02/03/381 Астрономия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190728221532/https://proza.ru/2012/02/03/381 |date=2019-07-28 }}, 42.5 <blockquote>Пятая звезда — Меркурия, имя её — Стильбон. Она невелика и ярка. Считают, что она принадлежит Меркурию, потому что он первым ввел месяцы и исследовал ход небесных светил. Евгемер же говорит, что первой расположила небесные светила Венера и вразумила в том Меркурия.</blockquote></ref>, зны-зынла Стильпон<ref>[https://www.google.com/search?rlz=1C1GGRV_enRU751RU751&biw=1536&bih=775&ei=fOdCXbOqEK3JrgT88onoDg&q=«оборот+Стильпона»&oq=«оборот+Стильпона»&gs_l=psy-ab.12…13881.17480..19697…0.0..0.103.201.1j1……0….1..gws-wiz.lzEGv1SFgBc&ved=0ahUKEwiz2L-F4uHjAhWtpIsKHXx5Au0Q4dUDCAo выдача поиска по «оборот Стильпона»]</ref>; Амцабз зкылҵуа<ref>{{Cite web |url=https://chrdk.ru/other/naming_planets |title=Владимир Куликов. Астрономический нейминг: планеты |access-date=2019-08-03 |archive-date=2019-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803175024/https://chrdk.ru/other/naming_planets |url-status=live }}</ref>) насгьы Ἑρμάων (Гермаон, анцәа Гермес ихьӡ аформа ауп<ref>{{статья|автор=В.Н. Ярхо |заглавие=Ватиканский аноним. О невероятном |издание=Вестник древней истории |год=1992 |язык=en}} [http://ancientrome.ru/antlitr/anon-greek/incred-p.htm доступный текст] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190626205042/http://ancientrome.ru/antlitr/anon-greek/incred-p.htm |date=2019-06-26 }}, примечание 32 к главе XVI</ref>)<ref name="Stilbon">{{книга |заглавие=Greek-English Lexicon, with a Revised Supplement |ссылка=https://archive.org/details/greekenglishlexi0000lidd_u9m8/page/690 |издание=9th |год=1996 |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |место=Oxford |isbn=0-19-864226-1 |страницы=690 and 1646 |язык=en |автор=H. G. Liddell and R. Scott; ''rev.'' H. S. Jones and R. McKenzie}}</ref>. Насшәа абырзенцәа апланета "Аполлон" ҳәа ахьӡырҵо иалагеит.<ref>{{статья
| автор = Елешин А. В.
| заглавие = Формирование митраизма в Киликии и Коммагене
| ссылка = https://cyberleninka.ru/article/v/formirovanie-mitraizma-v-kilikii-i-kommagene
| издание = Общество. Среда. Развитие (Terra Humana)
| год = 2012
| выпуск = 2
| страницы =31—34
| issn = 1997-5996
}}</ref>
Иҟоуп агипотеза, ахьӡ «Аполлон» шьыжьымҭантәи ажәҩан аҿы иубарҭоу иашьашәалон ҳәа, «Гермес» («Гермаон») акәзар хәылбыҽхатәи ажәҩан аҟны.<ref>{{cite web|title=Меркурий |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1198433/mercury.html |access-date=2011-07-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110926203141/http://www.astronet.ru/db/msg/1198433/mercury.html |archive-date=2011-09-26 |publisher=[[Астронет]] }}, архивная ссылка отображается нечитаемыми символами</ref><ref>{{cite web|title=Меркурий - Сосед солнца|url=http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=1&num=588|access-date=2011-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20120504003933/http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=1|archive-date=2012-05-04|url-status=live}} архивная ссылка отображается нечитаемыми символами</ref> Егьырҭ ахыҵхырҭақәа рыла ажәытә бырзенцәа Меркури Аполлони Стилбони ахьӡырҵон(ҳера ҟалаанӡа 200-тәи ашықәс инаркны — Гермес).<ref>{{Cite web |url=https://gect.ru/astronomy/mercury.html |title=ссылка |access-date=2026-07-10 |archive-date=2019-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103005010/https://gect.ru/astronomy/mercury.html |url-status=bot: unknown }}</ref> Уи Гермес Иеҵәа ҳәагьы иашьҭан.<ref>Платон. [[s:Тимей (Платон; Карпов)|Тимей]] 38d</ref>
Римаа ари апланета Меркури иеҵәа ҳәа ахьӡырҵеит<ref name="ciceron">''[[Цицерон]].'' [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#053 О природе богов II 53] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190807143750/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#053 |date=2019-08-07 }}</ref>, зныҟәара ццаку ахәаахәҭра анцәахәы [[Меркурий (мифология)|Меркури]] иаҳаҭыр азы, избанзар уи егьырҭ апланетақәа раасҭа ажәҩан аҿы еиҳа ирласны иныҟәоит.<ref name="Dunne">{{книга |заглавие=The Voyage of Mariner 10 — Mission to Venus and Mercury |ссылка часть=https://history.nasa.gov/SP-424/ch1.htm |издательство=NASA History Office |год=1978 |часть=Chapter One |ссылка=https://history.nasa.gov/SP-424/ |язык=en |автор=Dunne, J. A. and Burgess, E. |archive-date=2017-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171117190025/https://history.nasa.gov/SP-424/ }}</ref><ref>{{книга
|год=1974
|заглавие=The Planet Mercury
|издательство=Keith Reid Ltd
|место=Shaldon, Devon
|страницы=9—11
|isbn=0-90-409402-2
|автор=Antoniadi, Eugène Michel; Translated from French by Moore, Patrick
}}</ref> [[Мсыр|Мысра]] инхоз римтәи астроном [[Клавдий Птолемей|Клавди Птолемеи]] иусумҭа «Апланетақәа ирызку агипотезақәа» аҿы Амра адиск иахысыр шалшо атәы иҩит. Иара иҳәеит, ас еиԥш атранзит ахаангьы ишырымбацыз, избан акәзар Меркури ахылаԥшразы мыцхәы ихәыҷуп, мамзаргьы ари афеномен лассы-лассы иҟалом азы.<ref>{{статья|автор=Goldstein B. R.|заглавие=The Pre-telescopic Treatment of the Phases and Apparent Size of Venus|ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1994JHA....25..289S|издание=Journal for the History of Astronomy|год=1996|страницы=1|язык=en|archive-date=2017-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903012201/http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1994JHA....25..289S}}</ref>
[[Германская мифология|Агерман хаҵараҿы]] анцәа [[Один]] апланета Меркурии уи акәша-мыкәшеи дрыдҳәалан.<ref>{{книга
|год=2000
|заглавие=The Cambridge Planetary Handbook
|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]
|isbn=0-52-163280-3
|автор=Bakich, Michael E.
}}</ref>
[[Ауриа бызшәа|Ауриақәа]] рҟны Меркури иахьӡҵан "Кохав Хама" (аур: כוכב חמה, "Амратә планета").<ref>{{cite web | date=2010-01-29 | url=http://www.zentralratdjuden.de/ru/article/2863.html | url-status=dead | title=Морское чудовище в небе | publisher=Центральный совет евреев в Германии | access-date=2011-03-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120612090814/http://www.zentralratdjuden.de/ru/article/2863.html | archive-date=2012-06-12 }}</ref>
Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзтәи [[Астрономия исламского Средневековья|Арабтә астрономиаҿы]], [[Андалусия|Андалусиатәи]] астроном [[Аз-Заркали]] Меркури агеоцентртә орбита [[деферент|адеферент]] акәтаӷь ма аԥсаҵла еиԥшу агьежьеизыхәхәа акәны асахьа ҭихит. Аха, иагьа ус иҟазаргьы, ари агәаанагара иара иастрономиатә теориеи иастрономиатә ҳасабқәеи анырра рнамҭаӡеит.<ref>{{статья|автор=Samsó J., Mielgo H.|заглавие=Ibn al-Zarqālluh on Mercury|ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1994JHA....25..289S|издание=Journal for the History of Astronomy|год=1994|том=25|страницы=289—296|язык=en|archive-date=2017-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903012201/http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1994JHA....25..289S}}</ref><ref>{{статья|автор=Hartner W.|заглавие=The Mercury Horoscope of Marcantonio Michiel of Venice|издание=Vistas in Astronomy|год=1955|том=1|страницы=84—138 [118—122]|язык=en}}</ref> XII-тәи ашәышықәсазы, [[Ибн Баджа|Ибн Баџьа]] ҩ-планетак Амра аҿықәан ашәытақәа реиԥш игәеиҭеит. Насшәа, [[Марагинская обсерватория|Марагхатәи аобсерваториа]] астроном [[Аш-Ширази]] иҳәеит иара иаԥхьа иҟаз Меркурии (мамзаргьы) Венереи рыиасра шгәеиҭахьаз.<ref>Ansari S. M. Razaullah. History of oriental astronomy: proceedings of the joint discussion-17 at the 23rd General Assembly of the International Astronomical Union (Kyoto, 1997). — [[Springer Science+Business Media|Springer]], 2002. — P. 137. — ISBN 978-94-015-9862-0.</ref>
[[Древний Китай|Ажәытәтәи Китаи]] Меркурий ''Чен-син'' (辰星), "Шарԥыеҵәа" ҳәа иашьҭан. Уи аҩадатәи аган, аԥштәы еиқәаҵәа, аӡы аелемент [[У-син]] ирыдҳәалан.<ref>{{книга
|год=2004
|заглавие=Exploring Ancient Skies: An Encyclopedic Survey of Archaeoastronomy
|ссылка=https://archive.org/details/exploringancient0000kell
|издательство=Birkhäuser
|isbn=0-38-795310-8
|язык=en
|автор=Kelley, David H.; Milone, E. F.; Aveni, Anthony F.
}}</ref> “[[Ханьшу]]” адыррақәа рыла, Меркури асинодтә аамҭа ҳәа китаитәи аҵарауаа ирыԥхьаӡон 115,91 мшы, “[[Хоу Ханьшу]]” адыррақәа рыла — 115,88 мшы.<ref>{{книга|заглавие=Духовная культура Китая: энциклопедия. Т. 5|место=М.|издательство=Вост. лит.|год=2009|страницы=104}}</ref> Ҳаамҭазтәи китаитәи, кореиатәи, иапониатәи, виетнамтәи акультурақәа рҿы апланета "Аӡы аеҵәа" (水星) ҳәа ахьӡ арҭеит.<ref name="ссылка"/>
[[Индуизм|Индиатәи амифологиаҿы]] Меркури азы ахьӡ [[Будха|Будх]] (са. बुध) ахархәара амоуп. Ари анцәа, [[Сома (мифология)|Сома]] иԥа, аҳра иуан.
Егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала индиаа Меркури Будда, Рогинеа ҳәа иашьҭан.<ref name="ссылка"/>
Индиа, [[Керальская школа астрономии и математики|Кералатәи ашкол]] астроном [[Нилаканта Сомаяджи|Нилаканта Сомаиаџьи]] XV-тәи ашәышықәсазы [[Гео-гелиоцентрическая система мира|агео-гелиоцентртә модель]] еиқәиршәеит, уаҟа Меркури Амра иакәшон, уи ахаҭагьы Адгьыл иакәшон. Уи асистема XVI-тәи ашәышықәсазы иаԥҵаз [[Тихо Браге]] исистема еиԥшын.<ref>{{статья|автор=Ramasubramanian K., Srinivas M. S., Sriram M. S.|заглавие=Modification of the Earlier Indian Planetary Theory by the Kerala Astronomers (c. 1500 AD) and the Implied Heliocentric Picture of Planetary Motion|ссылка=http://www.physics.iitm.ac.in/~labs/amp/kerala-astronomy.pdf|издание=Current Science|год=1994|том=66|страницы=784—790|язык=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20101223145939/http://www.physics.iitm.ac.in/~labs/amp/kerala-astronomy.pdf|archive-date=2010-12-23}}</ref>
[[Майя (цивилизация)|Маиаа]] Меркури аты еиԥш рхаҿы иааиуан (мамзаргьы ԥшь-тык, ҩба Меркури ашьыжьтәи ацәырҵра иашьашәалон, ҩба — хәылбыҽхатәи), уи аԥсра ашьҭахьтәи аԥсҭазаара иацҳаражәҳәаҩын.<ref>{{книга
|год=1999
|заглавие=Star Gods of the Maya: Astronomy in Art, Folklore and Calendars
|ссылка=https://archive.org/details/stargodsofmayaas0000milb
|издательство=[[Издательство Техасского университета|University of Texas Press]]
|isbn=0-29-275226-1
|язык=en
|автор=Milbrath, Susan
}}</ref>
Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзтәи Меркури ахылаԥшрақәа Европа аҩадатәи ахәҭақәа рҿы иуадаҩын, избан акәзар апланета еснагь иубарҭоуп ашәаԥшь аҟны — ашьыжьтәи ма хәылбыҽхатәи — аилашәшәымҭазтәи ажәҩан аҟны, насгьы алаԥшҳәаа ахыхь илаҟәӡаны (еиҳарак аҩадатәи аҭбаарақәа рҿы). Еиӷьны ианубарҭоу аамҭа (аиҵыхра) шықәсык ахьтә изныкымкәа иҟалоит (10-ҟа мшы имҩаԥысуеит). Арҭ аамҭақәа раангьы, Меркури блала абара мариам (ажәҩан лаша аҵаҟа уамак илашам еҵәак). Иҟоуп ажәабжьк, [[Коперник, Николай|Николаи Коперник]], [[Прибалтика|Прибалтика]] аҩадатәи аҭбаарақәеи аԥсҭҳәа ахьыҟоу аклимати рҭагылазаашьаҿы астрономиатә обиектқәа ирхылаԥшуаз, иԥсы ҭанаҵы Меркури ахаангьы иахьимбаз игәы иалан ҳәа. Ари ажәабжь ахьынтәицаз Коперник иусумҭа «Ажәҩантә сферақәа рыҵәирақәа рзы» аҟны Меркури ахылаԥшрақәа рзы ҿырԥштәыкгьы ахьыҟам ауп, аха иара егьырҭ астрономцәа рхылаԥшрақәа рылҵшәақәа ихы иархәаны апланета асахьа ҭихит. Иара ихаҭа ишиҳәаз ала, Меркури уеизгьы-уеизгьы аҩадатәи аҭбаарақәа рҟынтәи «икызар» ауеит, ачҳареи аҩысҭаареи аарԥшны. Убри аҟынтә Коперник Меркури абара илшон, иагьибон, аха иара егьырҭ ауаа рыҭҵаарақәа рылҵшәақәа рыла апланета далацәаажәон.<ref>{{cite web|url=http://galspace.spb.ru/index1.html|title=Николай Коперник и Меркурий|access-date=2011-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625183620/http://galspace.spb.ru/index1.html|archive-date=2012-06-25|url-status=live}}</ref>
==== Меркури антикатәи абжьарашәышықәсатәи акультурақәа рҿы ====
[[Каббала|Каббалаҿы]] Меркури [[Сфирот|асфира]] Ход иадҳәалоуп. (Шәахә. иара убас [[Халдейский ряд (астрология)|Халдеитәи ацәаҳәа]]).<ref>{{книга|заглавие =Гранатовый сад|часть=Глава третья. Сефирот|автор =Регарди И.|isbn =5-94698-044-0|год =2005|место =М.|издательство=Энигма|страниц=304}}</ref>
=== Аамҭа ҿыц. Аоптикатә телескопқәа рыла ахылаԥшрақәа ===
Раԥхьаӡа ателескоп ала Меркури дахәаԥшит [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] XVII-тәи ашәышықәса алагамҭазы. [[Венера|Венера]] афазақәа дшырхылаԥшуазгьы, иара ителескоп Меркури афазақәа рыхылаԥшразы иахәҭаз амч амамызт. Абҵарамза 7, 1631 шықәсазы [[Гассенди, Пьер|Пьер Гассенди]] раԥхьаӡа акәны телескоптә хылаԥшра ҟаиҵеит апланета Амра адиск ишахысуаз.<ref>Прохождения планет через диск Солнца (ЭСБЕ)</ref> Аиасра аамҭа уаанӡа Иоганн Кеплер иԥхьаӡахьан. 1639 шықәсазы [[Дзупи, Джованни Батиста|Џьованни Ӡупи]] ателескоп ала иааирԥшит Меркури аорбитатә фазақәа [[Фазы Луны|Амзеи]] [[Фазы Венеры|Венереи]] рорбитатә фазақәа ишреиԥшу. Ахылаԥшрақәа иҵабыргыҵәҟьаны иаадырԥшит Меркури Амра ишакәшо.<ref name="strom"/>
Адгьыл аҟынтәи ишаҳбо еиԥш, планетак даҽа планетак адиск [[Покрытие (астрономия)|аныхнаҩо]] аҿырԥштәқәа даара имаҷуп. Венера шәышықәсақәак рҟынтәи знык Меркури аҵәахуеит, насгьы ари ахҭыс аҭоурых аҿы знызаҵәык ауп ианаарԥшыз — лаҵарамза 28, 1737 ашықәсазы ибеит [[Бевис, Джон|Джон Бевис]] [[Гринвичская обсерватория|Гринвичтәи Аҳратә Обсерваториаҿы]].<ref>{{статья|автор=Sinnott R. W., Meeus J.|заглавие=John Bevis and a Rare Occultation|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986S%26T....72..220S|издание=Sky and Telescope|год=1986|том=72|страницы=220|язык=en|archive-date=2017-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903134427/http://adsabs.harvard.edu/abs/1986S%26T....72..220S}}</ref> Венера анаҩстәи Меркури ахҩара ԥхынҷкәынмза 3, 2133 шықәсазы иҟалоит.<ref>{{книга
|год=2003
|заглавие=Seeing in the Dark: How Amateur Astronomers
|ссылка=https://archive.org/details/seeingindark00timo
|издательство=[[Simon & Schuster|Simon and Schuster]]
|isbn=0-68-486580-7
|язык=en
|автор=Ferris, Timothy
}}</ref>
Меркури ахылаԥшра иацыз ауадаҩрақәа ирыхҟьаны иара акыр аамҭа егьырҭ апланетақәа раасҭа еицәаны иҭҵаан. 1800 шықәсазы Меркури аҿықә аҷыдарақәа ирыхәаԥшуаз [[Шрётер, Иоганн Иероним|Иоганн Шриотер]] иҳәеит 20 км аҳаракыра змоу ашьхақәа шибаз. [[Бессель, Фридрих Вильгельм|Фридрих Бессель]], Шриотер ианҵамҭақәа ихы иархәаны, уи аҵәҩан акәша-мыкәша аҵәира аамҭа 24 сааҭ ҳәа, насгьы аҵәҩан анаара 70° ҳәа ииашамкәа ишьақәиргылеит.<ref name="sao188r">{{статья|автор=Colombo G., Shapiro I. I.|заглавие=The Rotation of the Planet Mercury|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1965SAOSR.188.....C|издание=SAO Special Report #188R|год=1965|том=188|язык=en|archive-date=2015-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319090048/http://adsabs.harvard.edu/abs/1965SAOSR.188.....C}}</ref> 1880-тәи ашықәсқәа рзы, [[Скиапарелли, Джованни Вирджинио|Џьованни Скиапарелли]] апланета еиҳа ииашаны ахсаала ҟаиҵеит, насгьы 88 мшы рыла аҵәира аамҭа шьақәиргылеит, уи аӡхаларатә мчқәа ирыхҟьаны Амра акәша-мыкәша аорбита [[Сидерический период|асидералтә аамҭа]] иақәшәоит.<ref>{{статья |автор=Holden E. S. |заглавие=Announcement of the Discovery of the Rotation Period of Mercury, by Professor Schiaparelli |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1890PASP....2...79H |год=1890 |том=2 |issue=7 |страницы=79 |doi=10.1086/120099 |язык=en |издание=[[Publications of the Astronomical Society of the Pacific]] |archive-date=2015-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319085549/http://adsabs.harvard.edu/abs/1890PASP....2...79H }}</ref> Меркури ахсаала аҟаҵара иациҵеит [[Антониади, Эжен Мишель|Еуџьин Антониади]], 1934 шықәсазы ажәытә хсаалақәеи иара ихатә хылаԥшрақәеи зныз ашәҟәы ҭзыжьыз.<ref name="chaikin1">{{книга
|заглавие=The New Solar System
|год=1999
|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]
|isbn=0-52-164587-5
|автор=Beatty, J. Kelly; Petersen, Carolyn Collins; Chaikin, Andrew
}}</ref> Меркури ахҟьа ахәҭаҷқәа жәпакы Антониади ихсаалақәа рыла ахьӡқәа рыҭоуп.<ref>{{книга |ссылка=https://history.nasa.gov/SP-423/sp423.htm |заглавие=Atlas of Mercury |издательство=[[НАСА|National Aeronautics and Space Administration]] Office of Space Sciences |год=1978 |часть=Surface Mapping |ссылка часть=https://history.nasa.gov/SP-423/surface.htm |автор=Merton E. Davies, et al. |archive-date=2019-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009033507/https://history.nasa.gov/SP-423/sp423.htm }}</ref>
Меркури Амратә системаҿы зеиԥшыҟам амҩала иҵәиуеит. Италиатәи астроном [[Коломбо, Джузеппе (математик)|Џьузеппе Коломбо]]<ref>{{статья|автор=Colombo G.|заглавие=Rotational Period of the Planet Mercury|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1965Natur.208..575C|издание=[[Nature]]|год=1965|том=208|страницы=575|doi=10.1038/208575a0|язык=en|archive-date=2016-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160603192719/http://adsabs.harvard.edu/abs/1965Natur.208..575C}}</ref> ишазгәеиҭаз ала, иара Амра аӡхыҵрала иадҳәалоуп, насгьы уи аҵәира аамҭа Меркури асидералтә аамҭа аҟнытә 2/3 ауп, уи [[орбитальный резонанс|аорбитатә резонанс]] 3:2 ауп.<ref>{{книга |заглавие=Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System |издательство=Infobase Publishing |год=2006 |isbn=978-1-4381-0729-5 |страницы=51 |ссылка=https://books.google.com/books?id=bJoYlBWbCAYC |язык=en |автор=Elkins-Tanton, Linda T. }} [https://books.google.com/books?id=bJoYlBWbCAYC&pg=PA51 Extract of page 51] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20161128141026/https://books.google.com/books?id=bJoYlBWbCAYC&pg=PA51 |date=2016-11-28 }}</ref> Даҽакала иуҳәозар, имныҟәо аеҵәақәа ирызкны, Амра ҩынтә акәшараан уи ахатә ҵәҩан хынтә иакәшоит.<ref name="orbit">{{cite web |title=Animated clip of orbit and rotation of Mercury |url=http://sciencenetlinks.com/interactives/messenger/or/OrbitRotation.html |publisher=Sciencenetlinks.com |access-date=2019-09-21 |archive-date=2016-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505222804/http://sciencenetlinks.com/interactives/messenger/or/OrbitRotation.html |url-status=live }}</ref> Аорбитатә ҵысра иацны иҵәиуа Амра аԥхьаӡаратә системаҿы ишаҳбо еиԥш, Меркури апланетатә шықәсқәа ҩба рыҩнуҵа знык ауп ианыҵәиуа. Убри аҟнытә, Меркури аҿы иҟоу ахылаԥшҩы Меркури ашықәсқәа ҩба рахьтә ҽнак мацара ауп иибо. Анаҩс, “Маринер-10” аҟынтәи адыррақәа уи агәаанагара шьақәдырӷәӷәеит.<ref>{{cite web
|date = October 1976
|author = Davies, Merton E. |display-authors=etal
|url = http://history.nasa.gov/SP-423/mariner.htm
|title = Mariner 10 Mission and Spacecraft
|website = SP-423 Atlas of Mercury
|publisher = NASA JPL
|access-date = 2008-04-07
|archive-url = https://www.webcitation.org/67qQ72D5d?url=http://history.nasa.gov/SP-423/mariner.htm
|archive-date = 2012-05-22
|url-status = dead
}}</ref> Уи иаанагаӡом Скиапареллии Антониадии рыхсаалақәа иашам ҳәа. Астрономцәа Амра иаакәыршаны аҩбатәи аҵәира аан ирбац апланета ахәҭаҷқәа еиҭарбон, урҭ ахсаалақәа рҿы иҭарыҩуан, насгьы Меркури Амра даҽа ганкахьала ианаҿаԥшуаз аамҭазы ахылаԥшрақәа мап рцәыркуан, избан акәзар уи аамҭазы аорбита агеометриа иахҟьаны ахылаԥшразы аҭагылазаашьа бааԥсын.<ref name="sao188r" />
Амра ааигәара Меркури телескопла аҭҵааразгьы апроблемақәа цәырнагоит. Убас, иаҳҳәап, “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]” ателескоп ари апланета ахылаԥшразы ахаангьы ахархәара амаӡамызт, иаиурангьы иҟаӡам. Уи аиқәыршәага Амра иазааигәоу аобиектқәа рхылаԥшра залнаршаӡом — уи аҟаҵара аҽазышәараан аиқәыршәага хнырҳәышьа змам ааха аиуеит.<ref>{{cite web|url=https://www.universetoday.com/guide-to-space/mercury/interesting-facts-about-mercury|title=Interesting Facts About Mercury. Universe Today|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67qQ7plcp?url=https://www.universetoday.com/13944/interesting-facts-about-mercury/|archive-date=2012-05-22|access-date=2015-10-11|url-status=live}}</ref>
=== Иҿыцӡоу аамҭа. Арадиотелескопқәеи акосмостә ӷбақәеи рыла аҭҵаарақәа ===
[[Файл:Mercury-real color.jpg|мини|Меркури ԥсабаратә ԥштәыла, 1974/1975 шықәсқәа рзы «[[Маринер-10]]» аԥырра афотосахьа]]
[[Файл:208630main detailed first.jpg|мини|Акосмостә ӷба «Мессенџьер» иҭнахыз Меркури аҿықә аҟәша асахьа. Ҵаҟатәи арыӷьарахьтәи акәакь аҿы Sveinsdóttir акратер ахәҭак ыҟоуп, албаарҭа Бигл аҭылашьцаара аманы]]
[[Файл:Mercury in color c1000 700 430.png|мини|Раԥхьаӡатәи зхаҭабзиара ҳараку Меркури асахьақәа АПС «Мессенџьер» иҟанаҵаз, {{date|22|1|2008}}]]
Меркури зегь реиҳа имаҷны иҭҵаау адгьылтә гәыԥ апланета ауп.
XX-тәи ашәышықәсазы, уи аҭҵааразы ателескоптә методқәа ирыцлеит [[радиоастрономия|арадиоастрономиатәқәа]], [[радиолокация|арадиолокациатәқәа]], иара убас ателескоптә ӷбақәа рыла аҭҵаарақәа. Радиоастрономиала Меркури ашәарақәа раԥхьаӡакәны 1961 шықәсазы Хоуард, Барретт, Хаддок ҩ-[[радиометр|радиометрк]] зқәыргылоу [[Рефлектор (телескоп)|арефлектор]] рхы иархәаны имҩаԥыргеит.<ref>{{статья
| автор = Howard III W. E., Barrett A. H., Haddock F. T.
| заглавие = Measurement of Microwave Radiation from the Planet Mercury
| ссылка = http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1962ApJ...136..995H/0000995.000.html
| язык = en
| год = 1962
| том = 136
| страницы = 995—1004
| издание = [[The Astrophysical Journal]]
| издательство = [[IOP Publishing]]
| archive-date = 2016-03-04
| archive-url = https://web.archive.org/web/20160304232911/http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1962ApJ...136..995H/0000995.000.html
}}</ref> 1966 шықәсазы, еизгаз адыррақәа шьаҭас иҟаҵаны Меркури ахҟьа аԥхарра ахәшьара бзиақәа рҳан: 600 [[Кельвин|К]] амраҵаҟатәи аҭыԥ аҿы, 150 К ирлашам аган аҿы. Раԥхьатәи арадиолокациатә хылаԥшрақәа мҩаԥысит 1962 шықәса рашәарамзазы [[Котельников, Владимир Александрович|В. А. Котельников]] игәыԥ [[Институт радиотехники и электроники им. В. А. Котельникова РАН|ИРЕ]] аҟны; урҭ ишьақәдыргылеит Меркурии Амзеи ррефлекстә ҟазшьақәа реиԥшра. 1963 шықәса алагамҭазы аҳәаанырцәтәи апрессаҿы ианырҵеит асовет ҭҵааҩцәа апланета аҿықәантәи иаауа арадиосигнал ҭырҵааит ҳәа ажәабжь.<ref>[https://archive.org/stream/Aviation_Week_1963-01-14#page/n18/mode/1up Russia Claims Radar Contact With Mercury] // ''Aviation Week & Space Technology'', January 14, 1963, v. 78, no. 2, p. 37.</ref> 1965 шықәсазы, [[обсерватория Аресибо|Аресибо]] арадиотелескоп аҿы абри аҩыза ахылаԥшрақәа ирыбзоураны Меркури аҵәира аамҭа аԥхьаӡара ҟаҵан: 59 мшы.<ref>{{статья
| автор = Кузьмин А. Д.
| заглавие = Результаты радионаблюдений Меркурия, Венеры и Марса
| ссылка = https://ufn.ru/ru/articles/1966/10/e/
| язык = ru
| издание = [[Успехи физических наук]]
| год = 1966
| том = 90
| выпуск = 10
| страницы = 303—314
| издательство = [[Физический институт имени П. Н. Лебедева РАН|Российская академия наук]]
| archive-date = 2020-09-21
| archive-url = https://web.archive.org/web/20200921122335/https://ufn.ru/ru/articles/1966/10/e/
}}</ref>
Аелектроникеи акомпиутертә ҭҵаареи рыҿиара иалнаршеит а-[[ПЗС]] радиациатә детекторқәа рхархәарала Меркури адгьыл аҟынтәи ахылаԥшра, насгьы урҭ асахьақәа акомпиутер ала аус рыдулара. Меркури ПЗС адкылагақәа рыла раԥхьатәи ахылаԥшрақәа руак [[1995 год в науке|1995]]-[[2002 год в науке|2002 шықәсқәа]] рзы Иохан Варелл адгьылбжьаха [[Пальма (остров)|Пальма]] аобсерваториаҿы метрабжак иҟоу амратә телескоп ала имҩаԥигеит. Варелл акомпиутертә заагара ихы иамырхәакәа иреиӷьыз аҭыхымҭақәа алихит. Азаагара ахархәара иалагеит [[Абастуманская астрофизическая обсерватория|Абастумантәи астрофизикатә обсерваториаҿы]] абҵарамза 3, [[2001 год в науке|2001 шықәсазы]] иҟаҵаз Меркури афотосахьақәа рҟны, иара убас [[Ираклион|Ираклионтәи]] ауниверситет [[обсерватория Скинакас|Скинакастәи аобсерваториаҿы]] лаҵарамза 1-2, 2002 шықәсазы; ахылаԥшра алҵшәақәа аус рыдуларазы [[корреляционное совмещение|акоррелиациатә еилаҵаратә]] метод ахархәара арҭеит. Иалҵыз апланета асахьа “Маринер-10” афотомозаика еиԥшын; 150–200 км ашәагаа змоу аформациа хәыҷқәа рконтурқәа еишьҭанеиуан. Абасала Меркури ахсаала шьақәыргылан 210-350° акыдхаларақәа рзы.<ref>{{статья
|автор=Ксанфомалити Л. В.
|заглавие=Неизвестный Меркурий
|ссылка=https://elementy.ru/lib/430571
|издание=[[В мире науки]]
|год=2008
|номер=2
|archive-date=2017-01-04
|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104204010/http://elementy.ru/lib/430571
}}</ref>
[[Файл:Mariner 10.jpg|слева|мини|«[[Маринер-10]]» — раԥхьаӡакәны Меркури азааигәара инеиз акосмостә ӷба.]]
Меркуриҟа акосмостә ӷба ашьҭра кырӡа иуадаҩуп.<ref>[https://geektimes.ru/post/250032/ Знакомство и прощание с Меркурием] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20170425232442/https://geektimes.ru/post/250032/ |date=2017-04-25 }} // Geektimes.</ref> Раԥхьаӡа аппарат аангылатәуп, насгьы Меркури ишазааигәахалак, апланета аорбитахь ицәырҵырц азы импульс аҭатәуп. Аԥырра аамҭа иалагӡаны [[законы Кеплера|аццакра ду еизоит]], насгьы Меркури иԥсыҽу агравитациа ҳасаб азуны, аҩбатәи аманевр азы абылтәы рацәаны иаҭаххоит. Убри аҟнытә Меркури ҭызҵаахьо ҩ-космостә ӷбак мацара роуп.
Раԥхьаӡа апланета ҭызҵааз [[автоматическая межпланетная станция|автоматикатә планетабжьаратә астанциа]] Америкатәи «[[Маринер-10]]» акәын, уи [[1974 год в науке|1974]]-[[1975 год в науке|1975 шықәсқәа]] рзы хынтә апланета иаҩсит; иреиҳаз азааигәахара 320 км акәын. Уи иалҵшәаны иҟалеит зқьыла афотоқәа, иааизакны 45% ақәыԥшылара зҵазкуаз. Адгьыл аҟынтәи имҩаԥгаз анаҩстәи аҭҵаарақәа иаадырԥшит аполиартә кратерқәа рҿы аӡытә ҵаа ыҟазар шалшо.
Аҩбатәи акәхеит [[НАСА]] амиссиа «[[MESSENGER|Мессенџьер]]» захьӡыз. Аиқәыршәага нанҳәамза 3, [[2004 год в науке|2004 шықәсазы]] идәықәҵан, [[2008 год в науке|2008 шықәса]] ажьырныҳәамзазы раԥхьаӡакәны Меркури иахаԥрит.
Хәажәкырамза 17, [[2011 год в науке|2011 шықәсазы]], Меркури, Адгьыл, Венера рзааигәара [[Гравитационный манёвр|агравитациатә маневрқәа]] жәпакы нагӡаны, азонд «Мессенџьер» Меркури аорбитахь ицәырҵит, аҭоурых аҿы апланета раԥхьаӡатәи иԥсабаратәым мҩанызаны иагьыҟалеит. Уа иқәыргылаз аиқәыршәагақәа рхархәарала, азонд апланета аландшафт, уи атмосфереи ахҟьеи реилазаара ҭнаҵааит; «Мессенџьер» аиқәыршәага иара убас алшара аԥнаҵеит аенергиатә хәҭаҷқәеи аплазмеи рзы аҭҵаарақәа рымҩаԥгаразы.<ref>{{cite web
|url = https://lenta.ru/news/2011/03/18/mercury/
|title = «Мессенджер» вышел на орбиту Меркурия
|date = 2011-03-18
|publisher = Лента.ру
|access-date = 2011-03-18
|url-status = live
|archive-date = 2011-03-20
|archive-url = https://web.archive.org/web/20110320072151/http://lenta.ru/news/2011/03/18/mercury/
}}</ref>
Рашәарамза 17, 2011 шықәсазы еилкаахеит, акосмостә ӷба «Мессенџьер» имҩаԥнагаз раԥхьатәи аҭҵаарақәа рыла, апланета амҳалдызтә ҭыԥ аполиусқәа ирызкны симметриа шамам; абасала, ԥшым [[солнечный ветер|амратә ԥша]] ахәҭаҷқәа еиуеиԥшым рхыԥхьаӡара Меркури аҩадатәии аладатәии аполиусқәа рахь инаӡоит. Иара убас апланетаҿы [[Химический элемент|ахимиатә элементқәа]] рылаҵәара анализгьы мҩаԥган.<ref>{{cite web |url=https://lenta.ru/news/2011/06/17/mercury/ |title=«Мессенджер» собрал информацию о ямах на Меркурии |date=2011-06-17 |publisher=Лента.ру |access-date=2011-06-17 |url-status=live |archive-date=2011-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110619201425/http://lenta.ru/news/2011/06/17/mercury/ }}</ref>
2015 шықәсазы азонд «Мессенџер» Меркури иқәҳаит, жәохәҟа метра иҟаз акратер ҟаҵаны.
Аппаратқәа «Маринер-10», насгьы «Мессенџьер» рҟынтәи асахьақәа рыбзоурала, раԥхьаӡатәи Меркури ихарҭәаау ахсаала 2009 шықәсазы еиқәыршәан .
2024 шықәса цәыббрамзазы азонд «BepiColombo» 165 км рҟынтәи Меркури афотоқәа ҭнахит. Асахьақәа рҿы иубарҭоуп раԥхьаӡа акәны иҭыхыз апланета Аҩадатәи аполиус, иара убасгьы хыԥхьаӡара рацәала акратерқәа, 210 километра иҟоу Вивальди акратери, 155 километра иҟоу Стоддарт акратери уахь иналаҵаны.<ref>{{Cite web|url=https://www.vokrugsveta.ru/articles/blizhe-nekuda-vzglyanite-na-otlichnye-fotografii-merkuriya-kotorye-sdelal-proletevshii-mimo-planety-zond-bepicolombo-id5841247/|title=Ближе некуда: взгляните на отличные фотографии Меркурия, которые сделал пролетевший мимо планеты зонд BepiColombo|lang=ru|website=www.vokrugsveta.ru|access-date=2024-09-20|archive-date=2024-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240920115611/https://www.vokrugsveta.ru/articles/blizhe-nekuda-vzglyanite-na-otlichnye-fotografii-merkuriya-kotorye-sdelal-proletevshii-mimo-planety-zond-bepicolombo-id5841247/|url-status=live}}</ref>
==== Иҿыцӡоу аамҭа акультураҿы ====
{{Main|Меркури аҟазараҿы}}
Апланета Меркури еиуеиԥшым асахьаркыратә, алитературатә, акинематографиатә, амультипликациатә усумҭақәа рҿы иҟоуп.
=== Дук хара имгакәа ===
[[2018 год в науке|2018 шықәса]] жьҭаарамза 20 рзы [[Европейское космическое агентство|Европатәи акосмостә агентреи]] (ESA) [[Японское агентство аэрокосмических исследований|Иапониатәи акосмостә агентреи]] (JAXA) еилахәны « [[BepiColombo]] » амиссиа хацдыркит. Франциатәи Гвиана иҟоу [[Куру (космодром)|Куру акосмобаӷәаза]] аҟынтәи [[Ариан-5|Ariane 5]] ҳәа изышьҭоу аракета ала идәықәҵаз амиссиа аппаратқәа, 2021-2025 шықәсқәа рзы агравитационтә цхырааратә маневрқәа рынагӡара азы апланета фынтә ианахаԥырлак ашьҭахь, 2026 шықәсазы Меркури аорбитахь ицәырҵраны иҟоуп. Агәыԥ иалахәхеит амодульқәа 3: атранспорттә — Mercury Transfer Module, аионтә моторқәа ԥшьба змоу, иара убас аорбитатә ҭҵааратә модульқәа ҩба: апланетатә — Mercury Planetary Orbiter (MPO), амҳалдызасфератә — Mercury Magnetospheric Orbiter (MMO). Европатәи МРО амодуль аҵаулара ахыхьи аҵеи ҭнаҵаалоит, Иапониатәи МРО уи амагнитосфера ҭнаҵаалоит. Амиссиа зегьы агентра 1,3 миллиард евро (1,5 миллиард Америкатәи доллар раҟара) ақәнахарџьит. Агәыӷра ыҟоуп, ари ахархәагақәа апланета атмосфера аилазаара, уи аҟазшьақәа уҳәа убас егьырҭгьы ҭнаҵаауеит ҳәа. Амиссиа быжьшықәса ицалоит.<ref>{{cite web |url=https://hi-news.ru/space/kosmicheskie-apparaty-otpravlennye-dlya-izucheniya-merkuriya-prislali-pervoe-foto.html |title=Космические аппараты, отправленные для изучения Меркурия, прислали первое фото |author=Владимир Кузнецов |website=Нi-news.ru |date=2018-10-22 |access-date=2018-10-29 |archive-date=2018-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181030035541/https://hi-news.ru/space/kosmicheskie-apparaty-otpravlennye-dlya-izucheniya-merkuriya-prislali-pervoe-foto.html |url-status=live }}</ref>
Уаанӡа Роскосмос 2019 шықәсазы зышьҭра азԥхьагәанаҭаз Урыстәылатәи акосмостә ныҟәага «[[Меркурий-П|Меркури-П]]» 2030 шықәсанӡа издәықәҵахом. Ари азонд аҭоурых аҿы [[Первые посадки|раԥхьаӡа акәны]] Меркури аҿықәан итатаны иқәтәаз космостә ӷбаны иҟаларц азԥхьагәаҭоуп. Урыстәылатәи аспециалистцәа ари апроект заанаҵ аус адырулеит, иара убасгьы иаԥҵан адесанттә аппарат аконцепциеи анаукатә еиқәыршәара аилазаареи. Аха «2030 шықәсанӡа Урыстәыла акосмостә усура аҿиара азы Астратегиа» аҿы «Меркури-П» ҳәа изышьҭоу атәарҭатә станциа Меркуриҟа ашьҭра апроект алахәӡам.<ref>{{cite web |url=http://knts.tsniimash.ru/ru/src/CenterInfRes/Cтратегия%20развития%20космической%20деятельности%20России%20до%202030%20года.pdf |title=Стратегия развития космической деятельности России до 2030 года и на дальнейшую перспективу|author= |website=knts.tsniimash.ru |date= |publisher= |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181030035505/http://knts.tsniimash.ru:80/ru/src/CenterInfRes/Cтратегия%20развития%20космической%20деятельности%20России%20до%202030%20года.pdf |archive-date=2018-10-30}}</ref>
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2|refs=
<ref name="Kononovich+2004">{{книга
|автор = Кононович Э. В., Мороз В. И.
|заглавие = Общий курс астрономии: учебное пособие
|место = Москва
|издательство = Едиториал УРСС
|год = 2004
|pages = 306
|allpages = 544
|isbn = 5-354-00866-2
}}</ref>
<ref name="Tanaka_2012">{{книга
|часть =Chapter 15 – The Planetary Time Scale
|pages =275–298
|автор =Tanaka K.L., Hartmann W.K.
|заглавие =The Geologic Time Scale
|ответственный =F. M. Gradstein, J. G. Ogg, M. D. Schmitz, G. M. Ogg
|издательство =Elsevier Science Limited
|год =2012
|isbn =978-0-444-59425-9
|doi =10.1016/B978-0-444-59425-9.00015-9
|ссылка часть =https://books.google.com.ua/books?id=1M62_rbq70AC&pg=PA292
}}</ref>
<ref name="Fassett_2009">{{статья
|заглавие=Caloris impact basin: Exterior geomorphology, stratigraphy, morphometry, radial sculpture, and smooth plains deposits
|том=285
|номер=3—4
|страницы=297—308
|doi=10.1016/j.epsl.2009.05.022
|bibcode=2009E&PSL.285..297F
|ссылка=http://www.planetary.brown.edu/pdfs/3748.pdf
|язык=en
|тип=journal
|автор=Fassett C. I., Head J. W., Blewett D. T., Chapman C. R., Dickson J. L., Murchie S. L., Solomon S. C., Watters T. R.
|месяц=8
|год=2009
|издательство=[[Elsevier]]
|издание=Earth and Planetary Science Letters
|archive-date=2013-12-18
|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218084618/http://www.planetary.brown.edu/pdfs/3748.pdf
}} ([http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2009/pdf/1899.pdf мини-версия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20201127090620/http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2009/pdf/1899.pdf |date=2020-11-27 }}, {{bibcode|2009LPI....40.1899F}})</ref>
<ref name="Fassett_2012">{{статья
|заглавие=Large impact basins on Mercury: Global distribution, characteristics, and modification history from MESSENGER orbital data
|том=117
|номер=E12
|doi=10.1029/2012JE004154
|bibcode=2012JGRE..117.0L08F
|ссылка=http://www.planetary.brown.edu/pdfs/4324.pdf
|язык=en
|тип=journal
|автор=Fassett C. I., Head J. W., Baker D. M. H., Zuber M. T., Smith D. E., Neumann G. A., Solomon S. C., Klimczak C., Strom R. G., Chapman C. R., Prockter L. M., Phillips R. J., Oberst J., Preusker F.
|месяц=10
|год=2012
|издание=Journal of Geophysical Research
|archive-date=2013-01-29
|archive-url=https://web.archive.org/web/20130129075452/http://www.planetary.brown.edu/pdfs/4324.pdf
}}</ref>
<ref name="usgs_Categories">{{cite web
|url = https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Categories
|title = Categories for Naming Features on Planets and Satellites
|publisher = International Astronomical Union (IAU) Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN)
|website = Gazetteer of Planetary Nomenclature
|access-date = 2014-06-18
|lang = en
|archive-url = https://web.archive.org/web/20230325101900/https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Categories
|archive-date = 2023-03-25
|url-status = dead
}}</ref>
<ref name="Burba_2010">{{статья
|автор = Бурба Г. А.
|заглавие = Инопланетные святцы
|издание = Вокруг Света
|год = 2010
|номер = 1 (2832)
|ссылка = http://galspace.spb.ru/nature.file/02010.html
|archive-url = https://web.archive.org/web/20120730021453/http://www.galspace.spb.ru/nature.file/02010.html
|archive-date = 2012-07-30
}}</ref>
}}
== Алитература ==
* ''Бурба Г.'' [https://www.vokrugsveta.ru/vs/article/625/ И дольше года длится день] // Вокруг света. — 2003.— №12.— С.164-173.
* {{книга
|автор = [[Бурба, Георгий Александрович|Бурба Г. А.]]
|заглавие = Номенклатура деталей рельефа Меркурия
|место = М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|год = 1982
|страниц = 56
}}
* Меркурий, планета|[[Витковский, Василий Васильевич|Витковский В. В.]] (ЭСБЕ)
* {{книга
|автор = [[Гребеников, Евгений Александрович|Гребеников Е. А.]], Рябов Ю. А.
|заглавие = Поиски и открытия планет
|место = М.
|издательство = Наука
|год = 1975
|страниц = 216
|тираж = 65000
}}
* {{статья
|автор = Ксанфомалити Л. В.
|заглавие = Неизвестный Меркурий
|ссылка = http://sciam.ru/2008/2/astronomy.shtml
|издание = [[В мире науки]]
|год = 2008
|номер = 2
|archive-date = 2010-01-16
|archive-url = https://web.archive.org/web/20100116061657/http://www.sciam.ru/2008/2/astronomy.shtml
|url-status = dead
}}
* {{книга
|автор = Маров М. Я.
|заглавие = Планеты Солнечной системы
|издание = 2-е изд
|место = М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|год = 1986
|страниц = 320
}}
* {{Акьыԥхьра|книга|автор=Роузвер Н. Т. |заглавие=Перигелий Меркурия. От Леверье до Эйнштейна |оригинал=Mercury's perihelion. From Le Verrier to Einstein |ref=Роузвер Н. Т. |место=М. |издательство=Мир |год=1985 |страниц=244}}
* {{книга
|заглавие = Солнечная система
|ответственный = Ред.-сост. [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдин]]
|место = М.
|издательство = [[Физматлит]]
|год = 2008
|страниц = 400
|isbn=978-5-9221-0989-5
}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [https://messenger.quickmap.io/projections?layers=NrCMA4BoAYc1IlAdjrUBdLjQBYBMcCCI%2BAnNAMzxEaLnSxPx3D7hllov0dTOZeZAKzdBbDgDYxrdmVQCss-KIGI2%2BXDPr5pinQtr0yKbWxP8jGy%2BiW9m6dfmRd9E1VfLU35V7WzAlKAejiCUmtzQAHSUshzeaDFxZIQOScageomxAbjQqUTqeQhpuKx5ITBRZYh5hkzV5dB%2BDWW5oAWhwLigJYk13cGRjbWmpeWgLVUDBH2tdt3sYkXOMrmUCV244WbbleK4wvVVG%2BXyw8iswvnDwlfQWfO5BMsguJKPVXe1klPRM8hOtNysgtONashPtFkN9uuBNsDauBKv8FuxwJ8SBJkWssEA&extent=-180%2C-90%2C180%2C90&camera=8220597.679920409%2C-720574.3003595006%2C-469479.8531487731%2C6.283185307179586%2C-1.5707963267948966%2C0&proj=21 3D-карта Меркурия]
* [http://www.edengarden.ru/text/tajny-merkuriya.html Тайны и загадки Меркурия]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20121022114315/http://www.edengarden.ru/text/tajny-merkuriya.html |date=2012-10-22 }}
* [http://www.jaxa.jp/projects/sat/bepi/index_e.html Раздел о миссии BepiColombo]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110209073143/http://www.jaxa.jp/projects/sat/bepi/index_e.html |date=2011-02-09 }} на сайте JAXA{{In lang|en}}
* [https://polit.ru/news/2007/05/04/mercury/ Астрономы обнаружили у Меркурия расплавленное ядро]
* ''Левин А.'' [https://elementy.ru/lib/430633 Железная планета]. Популярная механика № 7, 2008
* [https://lenta.ru/photo/2009/10/05/mercury Самый близкий]. [[Лента.ру]], 5 октября 2009, фотографии Меркурия, сделанные «Мессенджером».
* [https://lenta.ru/news/2009/11/04/mercury Опубликованы новые снимки Меркурия]. Лента.ру, 4 ноября 2009, о сближении в ночь с 29 на 30 сентября 2009 года «Мессенджера» и Меркурия
* [https://web.archive.org/web/20151107150928/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mercury&Display=Facts Mercury: Facts & Figures]. NASA. — Сводные физические характеристики планеты{{In lang|en}}
* [https://holosua.com/news/kosmicheskij_zond_vpervye_v_istorii_vyshel_na_orbitu_merkurija_on_mozhet_raskryt_zagadku_planety/2011-03-18-14212 Космический зонд впервые в истории вышел на орбиту Меркурия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20251225075632/https://holosua.com/news/kosmicheskij_zond_vpervye_v_istorii_vyshel_na_orbitu_merkurija_on_mozhet_raskryt_zagadku_planety/2011-03-18-14212 |date=2025-12-25 }}{{In lang|en}}
{{Астатиа бзиа|Астрономия}}
{{DEFAULTSORT:меркури}}
[[Акатегориа:Меркури| ]]
[[Акатегориа:Амратә система апланетақәа]]
[[Акатегориа:Адгьылтә гәыԥтә планетақәа]]
[[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа илбааз аппаратқәа зҭааз]]
s90btowfatudlpddg8sg3puzxcd9mgv
Ацивилизациа
0
54621
171862
169318
2026-08-17T19:24:28Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171862
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox" style="float:right; width:242px; text-align:center; font-size:88%; margin:0 0 0.7em 1em;"
|-
| [[Афаил:Egypt.Giza.Sphinx.02.jpg|220px]]
|-
| [[Афаил:O Partenon de Atenas.jpg|220px]]
|-
| [[Афаил:Taj Mahal in March 2004.jpg|220px]]
|-
| [[Афаил:Chichen Itza 3.jpg|220px]]
|-
| [[Афаил:Himeji Castle 0804 1.jpg|220px]]
|-
| Еиуеиԥшым ацивилизациақәа рмаҭәартә шьҭа-мҭақәа
|}
'''Ацивилизациа''' (алат. civilis аҟынтә — [[гражданин|атәылауаҩратә]], [[государство|аҳәынҭқарратә]]):
# 1. азеиԥшфилософиатә ҵакала: [[Материя (философия)|аматериа]] аиҭаҵра асоциалтә форма, ахалаҿиаразы алшара азҭо иара, ахалеиҿкаарала аҭышәынтәалареи иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабареи ҳаимдара (акосмостә еибаркыра амҽхак змоу ауаҩытәыҩсатә цивилизациа);
# 2. [[Философия истории|аҭоурых-философиатә]] ҵакала: [[Человечество|ауаатәыҩса]] рҭоурыхтә процесси, рматериал-техникатәи, рдоуҳатәи еихьӡарақәа ракзаара иара апроцесс аҿы (ауаҩытәыҩсатә цивилизациа Адгьыл аҭоурых аҿы);
# 3. [[Общественное сознание|асоциалтә ҩаӡара]] аҟынӡа анаӡара иадҳәалоу адунеизегьтәи аҭоурыхтә процесс астадиа (ауаажәларратә хдырра ахкырацәараан, аԥсабара иахьынӡазалшо ахьԥшымреи, ахалеиҿкаареи, ахалаарыхреи рстадиа);
# 4. аамҭеи ақәыԥшылареи рҿы аҭыԥ змоу [[общество|ауаажәларра]]. Аҭыԥантәи ацивилизациақәа иаку системақәоуп, урҭ асистема аекономикатәи, аполитикатәи, асоциалтәи, адоуҳатәи аҟәшақәа реизак ауп, [[wikt:витальный|аԥсҭазааратә]] еикәшара азакәанқәа рыла иҿиауеит.<ref>Пономарев, 2000, с. 28.</ref>
[[термин|Атермин]] "ацивилизациа" раԥхьаӡа аҭҵаарадырра иалазгалаз дреиуоуп афилософ [[Фергюсон, Адам|Адам Фергиусон]], ари атермин ауаатәыҩса реилазаара аҿиараҿы астадиа,
[[Социальный класс|ауаажәларратә гәыԥқәа]], иара убас ақалақьқәа, аҩыра уҳәа реиԥш иҟоу ацәырҵрақәа рыҟазаара аазырԥшуа акәны дахәаԥшуан. Шотландиатәи аҵарауаа ирыдыргалаз адунеитә ҭоурых стадиала аихшара ([[дикость|абнауаҩра]] — [[варварство|аварварра]] — ацивилизациа) аҭҵаарадырратә еилазаарақәа рҿы адгылара аман XVIII ашәышықәса анҵәамҭеи XIX ашәышықәса алагамҭеи рзы, аха XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы [[плюрально-циклический подход к истории|аҭоурых хкы рацәала елаԥсоу]], аамҭа-аамҭала еиҭаҳәахо акы акәны азнеишьа аҽыҳаранкуа ианыҟала, азеиԥш еилкаара «ацивилизациа» еиҳа — еиҳа иаҵанакуа иалагеит «аҭыԥантәи ацивилизациақәа».<ref>Семенов, 2003, с. 114—115.</ref><ref name="семёнов152">Семенов, 2003, с. 152.</ref>
== Атермин ацәырҵра ==
Атермин «ацивилизациа» ацәырҵра аамҭа ашьақәыргылара иҽазԥишәеит афранцыз ҭоурыхҭҵааҩ [[Февр, Люсьен|Лиусиен Февр]]. Иусумҭа
"Ацивилизациа: ажәеи аидеиақәа ргәыԥи рыҿиашьа" аҟны иаирбеит атермин раԥхьатәи кьыԥхьла ацәырҵра афранцыз философ [[Буланже, Никола Антуан|Буланже]] иусумҭа "Зҵасқәа рҿы иҿаԥҽу Ажәытәра" (1766) аҿы ишарбоу.
{{Ацитата|автор=Буланже Н. А.|Абнауаа ацивилизациа анрылслак, ажәлар еилыкка, ҿагылашьа змам азакәанқәа анрырҭалак ашьҭахь, ацивилизациатә еиҭаҵра хыркәшоуп ҳәа зынӡа иԥхьаӡатәым: ирыҭоу азакәанԥҵара ацивилизациа иацнеиуа акәны иазнеиуазароуп.}}
Ари ашәҟәы автор иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь ауп адунеи анабаз, насгьы аԥхьатәи авариант ала акәымкәа, [[Гольбах, Поль Анри|абарон фон Гольбах]] — уи аамҭазы еицырдыруаз [[неологизм|анеологизм]]қәа равтор, иалеигалаз хра злоу [[Корректура|акорректура]]ла. Гольбах иавторра, Февр игәы излаанаго ала, иашазар ҟалоит, Буланже иусумҭаҿы атермин знык аӡбахә злеиҳәаз ала, Гольбах иакәзар, изныкымкәа ихы иаирхәахьан аилкаарақәеи атерминқәеи «ацивилизациа», «арцивилизациара», «ацивилизациа злысхьоу» иусумҭақәа «Ауаажәларра рсистема» «Аԥсабара асистема» рҿы. Убри инаркны атермин аҭҵаарадырра иаднакылоит, [[1798|1798]] шықәсазы иара раԥхьаӡа акәны «Академиа ажәар» ахь инанагоит.<ref>Февр, 1991, с. 239—247.</ref>
Швеицариатәи акультура аҭоурыхҭҵааҩ [[Старобинский, Жан|Жан Старобински]] иҭҵаараҿы Буланже, Гольбах рыӡбахә иҳәаӡом. Иара игәаанагарала, атермин «ацивилизациа» автор, [[Мирабо, Виктор Рикетти|Виктор Мирабо]] «Ауаатәыҩса рҩыза» ҳәа имоу аусумҭеи иареи роуп ([[1757|1757]]).<ref>Старобинский, 2002, с. 110—149.</ref>
Ус шакәугьы, атермин асоциокультуратә ҵакы аанахәаанӡа (акультура аҿиара астадиақәа, абнауаҩреи аварварреи ирҿаргылоу) — аамҭа иарӡыз [[Уголовное судопроизводство|ашьаус процесс]] [[Гражданский процесс|аграждантә процессқәа]] рышҟа ииазго [[судебное решение|аӡбамҭа]] — азиндырратә ҵакы шамаз, авторцәа аҩыџьагьы иазгәарҭоит.
Иара убас, афранцыз бызшәадырҩы [[Бенвенист, Эмиль|Емиль Бенвенист]] атермин ахархәараҿы аԥхьахә амаркиз де Мирабо ииҭеит, Февр инаишьҭарххны дазааҭгылеит ахьыӡҟа civilisation (афранк ҳәашьала [сивилизасион]) акыр ихьшәаны ишцәырҵыз, уи аамҭазы
аҟаҵарба civiliser («аҟазшьақәа рырԥсыҽра, аҵара дырҵара»), насгьы алахәыра аҟынтәи аҟазшьарба civilisé («ааӡара бзиа змоу, аҵара змоу»), рхы иадырхәоижьҭеи акрааҵуан.
Ас еиԥш аҟалара, аҵарауаҩ атехникатә ҟазшьа змоу абстракттә хьыӡҟақәа ркласс иамоу (усҟантәи аамҭазы) алҵшәа ԥсыҽ иабзоуроуп ҳәа аилыркаа ҟаиҵоит: -isation ала анҵәамҭа змаз ажәақәа маҷны ирылаҵәаны, урҭ рхыԥхьаӡара ԥшьаала иазҳауан (иҟаз ажәақәа fertilisation ([фертилизасион] «адгьыл арҵәыра»), thésaurisation ([тезоризасион] «аԥара аизгара, [[тезаврация|атезаврациа]]»), temporisation ([теморизасион] «азыԥшра; ахашәала аиура аамҭа»), organisation ([организасйон] «аиҿкаара»). Ари ахыԥхьаӡара маҷ аҟынтәи ажәақәа organisation, civilisation роуп «аҭагылазаара» аҵакахьы ииасыз, егьырҭ «арҿиара» мацара аҵакы еиқәдырхеит).<ref>{{статья
| автор = [[Бенвенист, Эмиль|Бенвенист Э.]]
| заглавие = Глава XXXI. Цивилизация. К истории слова
| оригинал = Civilization. Contribution à l'histoire du mot
| издание = Общая лингвистика
| место = М.
| издательство = [[Эдиториал УРСС (издательство)|URSS]]
| год = 2010
| страницы =
| isbn =
}}</ref>
Ари аҩыза аеволиуциа (азиндырратә ҵакы инаркны асоциалтә ҵакаҟынӡа) ажәа ахысуан Англиагьы, аха уаҟа акьыԥхь ҭыжьымҭаҿы ицәырҵит Мирабо ишәҟәы анҭыҵ ашьҭахь жәохә шықәса ааҵуаны ([[1772|1772]]). Ус шакәугьы ари ажәа аӡбахә аҳәашьақәа иадырбоит иара уаанӡагьы ахархәарахь ишнеихьаз, терминк аҳасабала алаҵәара аццакышьагьы уеилнаркаауеит. Бенвенист иҭҵаара ианарбоит Британиа ду ажәа civilization (нбанк ала аиԥшымзаара) ацәырҵра шамахамзар асинхронтә ҟазшьа шамаз.<ref group="азгә.">Бенвенист урҭ инарҭбааны дрылацәажәоит астатиа «Ацивилизациа. Ажәа аҭоурых ахь» аҿы.</ref> Англыз бызшәа аҭҵаарадырратә [[терминология|терминологиа]]хь иалеигалеит шотландиатәи афилософ [[Фергюсон, Адам|Адам Фергиусон]], аԥҵамҭа «Атәылуаҩратә уаажәларра аҭоурых аԥышәа» автор ({{lang-en|An Essay on the}} History of Civil Society, [[1767|1767]]), иара уа аҩбатәи адаҟьаҿы иагьазгәеиҭеит<ref>Фергюсон, 2000.</ref>:
{{Ацитата|
Асабира инаркны ашәрахь амҩа данысуеит дарбанзаалак хаз игоу аиндивид имацара иакәымкәа, абнауаҩра аҟынтәи ацивилизациахь ицо ауаатәыҩса рыхкы ахаҭагьы.
{{oq|en|Not only the individual advances from infancy to manhood, but the species itself from rudeness to civilization.
}}
}}
Бенвенист атермин авторреи Фергиусон афранцыз терминологиаҟынтәи мамзаргьы иколлега заатәи иусумҭақәа рҟынтәи аилкаара амаиԥсахыр шалшоз азҵаареи аартны ишаанижьызгьы, ашотланд ҵарауаҩ иоуп раԥхьаӡа акәны аилкаара «ацивилизациа» адунеитә ҭоурых [[Философия истории|атеориатә]] еихшараҿы зхы иазырхәаз, [[дикость|абнауаҩреи]] [[варварство|аварварреи]] ирҿазыргылаз. Убри инаркны иарбоу атермин алахьынҵеи Европа аҭоурыхҭҵааратә хәыцра аҿиареи еиларсхеит.<ref>{{Cite web |url=http://www.jour.isras.ru/index.php/socjour/article/viewFile/778/731 |title=''Д. Ф. Терин'' «Цивилизация» против «варварства»: к историографии идеи европейской уникальности |access-date=2016-11-02 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104033845/http://www.jour.isras.ru/index.php/socjour/article/viewFile/778/731 |url-status=live }}</ref>
== Ацивилизациа ауаажәларратә ҿиара астадиа аҳасабала ==
Фергиусон ирыдигалаз аихшара XVIII ашәышықәса ахԥатәи азбжа адагьы XIX ашәышықәса зегьы даара ирылаҵәаны иҟан. Уи лҵшәа бзиала рхы иадырхәон [[Морган, Льюис Генри|Лиуис Морган]] («Ажәытә уаажәларра»; [[1877|1877]]) [[Энгельс, Фридрих|Фридрих Енгельс]] («Аҭаацәеи, ахатә мали, аҳәынҭқарреи рхылҵшьҭра»; [[1884|1884]]).
Ацивилизациа ауаажәларратә ҿиара астадиа аҳасабала, асоциум аԥсабара алкаареи ауаажәларра рыҿиара иԥсабаратәуи иԥсабаратәыми афакторқәа рыбжьара аиԥшымзаарақәа (аиҿагыларақәа рҟынӡа) рцәырҵреи азҷыдароуп. Уажәазы ауаҩы (ма ахшыҩ змоу даҽа ԥстәык) иԥсҭазааратә социалтә факторқәа аԥыжәара рымоуп, ахәыцра аиӷьтәра аԥыжәара агоит. Ари аҿиара аетап иԥсабаратәым алҵшәатә мчқәа иԥсабаратәу раасҭа аԥыжәара ахьрымоу азҷыдароуп.<ref>Пономарев, 2000, с. 55.</ref>
Иара убас ацивилизациа аҷыдарақәа рахь иаҵанакуеит адгьылқәаарыхреи анапҟазареи рыҿиара, акласстә уаажәларра, аҳәынҭқарра, ақалақьқәа, ахәаахәҭра, ахатә мал, аԥара рыҟазаара, насгьы амонументалтә ргылара, «акыр» иҿиоу адин, аҩыра уҳәа. Афилософ мрагылараҭҵааҩы Б. С. Ерасов<ref name="автоссылка1">Ерасов Б. С. Сравнительное изучение цивилизаций: Хрестоматия: Учеб. пособие для студентов вузов</ref><ref group="азгә.">Азҵаара аҭоурыхҭҵаара шәахә. астатиа Nikolay N. Kradin аҟны. Archaeological Criteria of Civilization</ref> ацивилизациеи аварварра астадиеи злеиԥшым абарҭ акритериқәа аликааит<ref name="автоссылка1" />:
# 1. [[Разделение труда|Аџьа аихшара]] шьаҭас измоу аекономикатә еизыҟазаашьақәа рсистема — ииаалоу (азанааҭтәи аихшаратә занааҭҷыдеи), хагәҵәылатәи ([[социальная стратификация|асоциалтә стратификациа]]);
# 2. Напхгара зуа акласс, [[Средства производства|аарыхра ахархәагақәа]] (зыԥсы ҭоу аџьабаагьы налаҵаны) хылаԥшра рынаҭоит, уи аԥхьатәи аҭыжьыҩцәа ирымырхуа [[Прибавочный продукт|аалыҵ]] аизакреи [[оброк|ашәахтәқәеи]] рыла аиҭеихшареи мҩаԥнагоит, иара убас ауаажәларратә усурақәа рымҩаԥгаразы аусуратә мчы ахархәара анаҭоит;
# 3. Азанааҭтә ҭуџьарцәа, мамзаргьы аҳәынҭқарра хылаԥшра зырҭо, ишиашоу аиҭныԥсахлареи амаҵзурақәеи наскьазго аиҭныԥсахларатә ҳа аҟазаара;
# 4. Анагӡаратәи административтәи функциақәа знапаҿы еизызго ауаажәларра рҿыгҳара аԥыжәара ахьамоу аполитикатә еилазаашьа.
Ахылҵшьҭреи аиуареи рыла еибарку ахылҵшьҭратә еилазаара, амч ахархәара азҭо анапхгаратә класс амчрала иԥсаххоит.
Асоциал-класстә еизыҟазаашьақәа рсистемеи аҵакырадгьыл акзаареи алзыршо аҳәынҭқарра, ацивилизациатә политикатә система шьаҭас иамоуп.
== Хкы рацәала елаԥсоу аҭыԥантәи ацивилизациақәеи, аамҭа-аамҭала еиҭаҳәахо аҭоурых ахәаԥшышьеи ==
=== Аҭыԥантәи ацивилизациақәа рыҭҵаара ===
[[XIX век|XIX ашәышықәса]]зы европатәи аҭоурыхҭҵааҩцәа мрагыларатәи аилазаарақәа рзы раԥхьатәи адыррақәа анроу, алкаа ҟарҵеит ацивилизациатә ҿиара астадиаҿы иҟоу аилазаарақәа рыбжьара зхаҭабзиара ҳараку аиԥшымзаарақәа ыҟазар шалшо, уи иалнаршеит "цивилизациак" акәымкәа "цивилизациақәак"рылацәажәара. Амала, европатәиуи европатәими акультурақәа рыбжьара акультуратә еиԥшымзаарақәа рзы агәаанагарақәа уаанӡагьы ицәырҵит: иаагозар, урыстәылатәи аҭҵааҩы [[Ионов, Игорь Николаевич|И. Ионов]] италиатәи афилософ [[Вико, Джамбаттиста|Џьамбаттиста Вико]] ([[1668|1668]]-[[1744|1744]]) «китаитәи аимператор даараӡа акультура илоуп» ҳәа иҟаиҵаз аҳәамҭақәа
китаитәи ацивилизациа ҷыда шыҟоу, ус анакәха ацивилизациақәа рырацәара ҟалар шалшо ала аилыркаа ҟаиҵоит. Ус шакәугьы, Вико иидеиақәа ирзааигәаз аидеиақәа аазырԥшуаз [[Вольтер|Вольтер]]и [[Гердер, Иоганн Готфрид|Иоганн Готфрид Гердер]]и русумҭақәеи рҩымҭақәеи рҿы аилкаара «ацивилизациа» хадаратәмызт, аилкаара "аҭыԥантәи ацивилизациа" зынӡа ахархәара амамызт.<ref name="ионов">{{статья
| автор = [[Ионов, Игорь Николаевич|И. Н. Ионов]]
| заглавие = Рождение теории локальных цивилизаций и смена научных парадигм
| издание = Образы историографии
| тип = Сб.
| место = М.
| издательство = [[Российский государственный гуманитарный университет|РГГУ]]
| год = 2001
| страницы = 59—84
| isbn = 5-7281-0431-2
}}</ref>
Раԥхьаӡа акәны ажәа «ацивилизациа» ҩ-ҵакык рыла ахархәара аҭан афранцыз шәҟәыҩҩы, аҭоурыхҭҵааҩ [[Балланш, Пьер Симон|Пиер Симон Балланш]] ишәҟәы «Аҭаҳмадеи арԥыси» аҟны ([[1820|1820]]). Ашьҭахь убри аҩыза ахархәара мрагылараҭҵааҩцәа [[Бюрнуф, Эжен|Ежен Биурнуф]]и [[Лассен, Христиан|Ақьырсиан Лассен]]и рышәҟәы «Пали иазку аочерк» (1826) аҟны, еицырдыруа аныҟәаҩ, аҭҵааҩы [[Гумбольдт, Александр фон|Александр фон Гумбольдт]]и егьырҭ ахәыцыҩцәеи аҭҵааҩцәеи гәыԥҩык русумҭақәа рҿы иуԥылоит. Ажәа «ацивилизациа» аҩбатәи аҵакы ахархәара дацхрааит афранцыз ҭоурыхҭҵааҩ [[Гизо, Франсуа Пьер Гийом|Франсуа Гизо]], уи изныкымкәа атермин арацәа хыԥхьаӡараҿы ихы иаирхәахьан, аха ус шакәызгьы, аҭоурыхтә ҿиара ацәаҳәа-стадиатә схема дазиашаны даанхон.<ref name="семёнов152" /><ref name="ионов"/><ref name="семёнов152" />
[[Афаил:Arthur de Gobineau.jpg|thumb|right|120px|{{center|Жозеф Гобино}}]]
Раԥхьаӡа акәны атермин «аҭыԥтә цивилизациа» цәырҵит афранцыз философ [[Ренувье, Шарль|Шарль Ренувье]] иусумҭа "Афилософиа иазку ахархәага" аҟны ([[1844|1844]]). Шықәсқәак рышьҭахь адунеи абеит афранцыз шәҟәыҩҩы, аҭоурыхҭҵааҩ [[Гобино, Жозеф Артюр де|Жозеф Гобино]] ишәҟәы «Ауаҩытәыҩсатә расақәа реиҟарамразы аԥышәа» (1853-1855), уаҟа автор иаликааит 10 цивилизациак, дара зегьы рхатәы ҿиарамҩа ианысуеит. Ианцәырҵлак, урҭ зегьы знымзар-зны иҭахоит. Аха ахәыцҩы ацивилизациақәа рыбжьара акультуратә, асоциалтә, аекономикатә еиԥшымзаарақәа зынӡа дрызҿлымҳамызт: иара хьаас имаз ацивилизациақәа рҭоурых аҿы ирзеиԥшны иҟаз акәын — [[аристократия|аристократиа]]қәа рышьҭыхреи ркаҳареи. Убри аҟнытә иара аҭоурыхфилософиатә концепциа аҭыԥантәи ацивилизациақәа ртеориа бжьаратәла иадҳәалоуп, ишиашоу — [[консерватизм|аконсерватизм]] аидеологиа.
Гобино иусумҭақәа ирықәшәо аидеиақәа ааирԥшуан германиатәи аҭоурыхҭҵааҩ [[Рюккерт, Генрих|Генрих Риуккерт]]гьы, уи ауаатәыҩса рҭоурых — иаку процессӡам, инаваргыланы имҩаԥысуа акультура-ҭоурыхтә шарақәа рпроцессқәа реицҵалыҵ ауп алкаа дазааит. [[Рюккерт, Генрих|Риуккерт]] раԥхьаӡа акәны дазхьаԥшит ацивилизациақәа рҳәаақәа апроблема, урҭ реигәныҩра, рыҩныҵҟатә структуратә еизыҟазаашьақәа. Убри инаваргыланы Риуккерт адунеи зегьы Европа обиект аҳасабала анырра азҭо (мамзаргьы Европатәи ацивилизациа иаԥхьагылоу аҳасабала) дахәаԥшуан, уи иабзоурахеит иконцепциаҿы ацивилизациақәа аиерархиатә знеишьа ацәынхақәа рыҟазаара, урҭ реиҟарареи рхатә гәазыҳәареи мап рыцәкра.<ref name="ионов"/>
[[Афаил:Nikolay Danilevski.jpg|thumb|right|120px|Н. Иа. Данилевски]]
Европоцентрикатәым ахдыррала, ацивилизациатә еизыҟазаашьақәа раԥхьа рыхәаԥшра илшеит ишәҟәы «Урыстәылеи Европеи» ([[1869|1869]]) аҟны иажәуа мраҭашәараевропатәи ацивилизациа мрагылараевропатәи — аславиан цивилизациа қәыԥш иаҿазыргылаз<ref group="азгә.">Изхәаԥшу аҭоурыхтә индивидқәа Н. И. Данилевски акультура-ҭоурыхтә хкқәа, баша акультурақәа, ацивилизациа ҷыдақәа, аҭоурыхтә ҵакқәа ҳәа дрышьҭоуп. Иара убас атермин «ацивилизациа», инеиԥынкыланы рхы иадырхәомызт аҭыԥантәи ацивилизациақәа ртеориа ашьақәгылара анырра азҭаз егьырҭ ахәыцыҩцәагьы, амала уи дара ари аконцепциа ашьаҭакҩцәа ҳәа рыԥхьаӡара иаԥырхагам.</ref> асоциолог [[Данилевский, Николай Яковлевич|Николаи Иаков-иԥа Данилевски]]. [[панславизм|Апанславизм]] аурыс идеолог иарбан [[культурно-исторический тип|культура-ҭоурыхтә хкы]]заалак егьырҭ раасҭа иҿиоуп, иҳаракуп ҳәа аԥхьаӡара шзалымшо азгәеиҭон. Мраҭашәаратәи Европа уи иалкьны хазы иҟам. Афилософ, зны-зынла аславиан жәларқәа мраҭашәаратәи ргәылацәа раасҭа аԥыжәара шрымоу арбо, ари ахшыҩҵак аҵыхәтәанынӡа изнагом.
[[Афаил:Bundesarchiv Bild 183-R06610, Oswald Spengler.jpg|thumb|right|120px|Освальд Шпенглер]]
Аҭыԥантәи ацивилизациақәа ртеориа ашьақәгылараҿы анаҩстәи хҭыс дуны иҟалеит германиатәи афилософ, акультуролог [[Шпенглер, Освальд|Освальд Шпенглер]] иусумҭа «[[Закат Европы|Европа аҭашәара]]» ([[1918|1918]]). Шпенглер аурыс хәыцҩы иусура идыруазу цқьа еилкаам, аха арҭ аҵарауаа рылкаақәа хра злоу ахәҭа хадақәа зегьы рҿы еиԥшуп. Данилевски иеиԥш, «Ажәытә дунеи — Абжьаратәи ашәышықәсақәа — Аҿыц аамҭа» ҳәа еицрыдыркылахьоу аҭоурых еихшара хымԥада мап ацәкуа, Шпенглер адунеи аҭоурых даҽа хәаԥшышьак дадгылаҩны дықәгылеит — ԥсы зхоу реиԥш, аира, ашьақәгылара, аԥсра раамҭақәа ирхысуа, еихьԥшым акультурақәа акыр ракәны. Данилевски иеиԥш иаргьы [[европоцентризм]] акритика азиуеит, аҭоурыхтә ҭҵаара аҭахрақәа ракәымкәа, ҳаамҭазтәи ауаажәларра иқәдыргылаз азҵаарақәа рҭак аԥшаара шхымԥадатәиу дазнеиуеит: аҭыԥтә культурақәа ртеориаҿы ари германиатәи ахәыцҩы мраҭашәаратәи ауаажәларра ркризис аилыркаа иԥшаауеит, уи египеттәи, антикатәи, егьырҭ ажәытә культурақәа зықәшәаз аилаҳара ахнагоит. Уанӡа икьыԥхьыз Риуккерти Данилевскии русумҭақәа ирҿырԥшны уахәаԥшуазар, Шпенглер ишәҟәаҿы атеориа ҿыцрақәа рацәамызт, аха абжьы ду ахылҵит, избанзар бызшәа еилккала иҩын, афактқәеи ахшыҩзцарақәеи рацәан, мраҭашәаратәи ацивилизациа зынӡа агәкаҳара азҭаз, европоцентризм акризис зырӷәӷәаз [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи адунеизегьтәи аибашьра]] анхыркәшаха ашьҭахь икьыԥхьын.<ref>П. Сорокин. О КОНЦЕПЦИЯХ ОСНОВОПОЛОЖНИКОВ ЦИВИЛИЗАЦИОННЫХ ТЕОРИЙ. Сравнительное изучение цивилизаций</ref><ref>Семёнов Ю. И. Философия истории. — С. 174—175</ref><ref>Кузык Б. Н., Яковец Ю. В. Цивилизации: теория, история, диалог, будущее. — Т. 1. — С. 47-48</ref><ref group="азгә.">Аилкаара «аҭыԥантәи ацивилизациа» ацынхәрас, Шпенглер ихы иаирхәеит аилкаара «акультура». Ацивилизациа иара иеилкаараҿы «акультура аҭашәара» акәын, уи аилаҳара астадиа акәын, ажәларқәа, абызшәақәа, аҽазыҟаҵарақәа, аҟазара, аҳәынҭқаррақәа, аҭҵаарадыррақәа рформала алшарақәа реизак зегьы анагӡара ашьҭахь акультура злало. Акультура рҿиаратә лагамҭак аҳасабалеи, ацивилизациа акультура ҭархагак аҳасабалеи реиҿагылара еицрыдыркылахьоу акакәны иҟамлеит, зынӡаск «шпенглертәны» иаанхеит. Ерасов</ref>
Аҭыԥантәи ацивилизациақәа рыҭҵаараҿы акырӡа злагала дуу англыз ҭоурыхҭҵааҩ [[Тойнби, Арнольд Джозеф|Арнольд Тоинби]] иоуп. 12 том иҟоу иусумҭа «[[Постижение истории (Тойнби)|Аҭоурых аилкаара]]» (1934-1961 шш.) аҟны Тоинби ауаатәыҩса рҭоурых еихишеит иаку аҩныҵҟатәи аҿиара асхема змоу аҭыԥантәи ацивилизациақәа жәпакы рыла. Ацивилизациақәа рцәырҵра, рышьақәгылара, ркаҳара адәахьтәи Анцәатә мчхараны, [[Закон вызова и ответа|ааԥхьареи, аҭаки]], ацареи, ахынҳәреи реиԥш иҟаз амзызқәа аныԥшуан. Шпенглери [[Тойнби, Арнольд Джозеф|Тоинби]]и ргәаанагарақәа еицырзеиԥшу аҟазшьақәа рацәоуп. Аиԥшымзаара хада, Шпенглер иҿы акультурақәа зынӡа иахьеиҟәыҭхоу ауп. Тоинби иҿы акәзар, арҭ аизыҟазаашьақәа адәахьтәи аҟазшьа шрымоугьы, дара ацивилизациақәа рыԥсҭазаара иахәҭакуп. Иара изы, еилазаарақәак егьырҭ ианрыцло, ма хазы ианцо, уи алагьы аҭоурыхтә процесс аиԥымҟьара ахьеиқәдыршәо даараӡа акраҵанакуеит.<ref>Репина, 2006, с. 219—220.</ref>
Урыстәылатәи аҭҵааҩы Иу. В. Иаковец [[Белл, Дэниел (социолог)|Дениел Белл]]и [[Тоффлер, Элвин|Елвин Тоффлер]]и русумҭақәа шьаҭас иҟаҵаны ишьақәиргылеит аконцепциа "адунеитә цивилизациақәа" иалкаау ҩаӡарак аҳасабала "ауаажәларра рдинамикеи ргенетикеи рҭоурыхтә ритм аҿы еибгоу системак аҳасабала, аматериалтәи адоуҳатәи еиҭарҿиара, аекономикеи аполитикеи, асоциалтә еизыҟазаашьақәеи акультуреи ахьеиларсу, иахьхеибарҭәаауа». Иара иеилыркаарақәа рҿы, ауаатәыҩса рҭоурых, зынҵыра нкылашьа амамкәа еиҵахо, ацивилизациатә аамҭақәа ритмла рыԥсахра аҳасабала иаарԥшуп.<ref>Яковец Ю. В. Становление постиндустриальной цивилизации.— М., 1992. — С.2</ref>
=== Ацивилизациақәа ралкаара ашәага-загақәа, урҭ рхыԥхьаӡара ===
Ацивилизациақәа ралкааразы акритериақәа ралагалара аҽазышәарақәа изныкымкәа имҩаԥыргахьан; убас, урыстәылатәи аҭоурыхҭҵааҩ [[Фролов, Эдуард Давидович|Ҳ.Д. Фролов]] иусумҭақәа руак аҿы еиқәиԥхьаӡеит еиҳа ахархәара змоу реизга: [[Геополитика|агеополитикатә]] ҭагылазаашьақәа рзеиԥшра, жәытәнатә аахыс абызшәатә еиуара, аекономикатәи аполитикатәи шьақәгылашьеи, акультуреи (адинхаҵарагьы налаҵаны) аменталитети ракзаара, ма реизааигәара. Шпенглери Тоинбии инарышьҭарххны аҵарауаҩ иазхеиҵон «ацивилизациа аоригиналтә хаҭабзиара зыбзоуроу аструктуреиҿкааратә хәҭақәа зегьы роригиналтә ҟазшьеи урҭ даҽакы иаламҩашьо ракзаареи шракәу".<ref>Фролов, 2006, с. 96—100.</ref>
=== Ацивилизациақәа рциклқәа ===
Иахьатәи аетап аан аҵарауаа иалыркаауеит ацивилизациатә ҿиара абарҭ аамҭақәа: аира, аҿиара, аизҳазыӷьара, аҿыцәаара. Амала аҭыԥантәи ацивилизациақәа зегьы аԥсҭазааратә цикл астадиақәа зегьы ирхысӡом, мҽхакы ҭбаала аамҭа ианысӡом. Урҭ рахьтә акык-ҩбак реишьҭагылара еиԥҟьоит аԥсабаратә рыцҳарақәа ирыхҟьаны (ус ахьит, иаагозар, миноитәи ацивилизациа), мамзаргьы егьырҭ акультурақәа реидысларақәа ирыхҟьаны (Агәҭантәи Аладатәи Америка колумбнӡатәи ацивилизациақәа, аскифтә цивилизациашьаҭа).<ref name="пономар56">Пономарев, 2000, с. 56—57.</ref><ref>Кузык Т.1, 2006, с. 92.</ref>
"Аира аетап аан" ицәырҵуеит ацивилизациа ҿыц [[социальная философия|асоциалтә философиа]], уи амаргиналтә ҩаӡараҿы иааԥшуеит ацивилизациаԥхьатәи астадиа ахыркәшара аамҭазы (мамзаргьы уанӡатәи ацивилизациатә система акризис аизҳазыӷьара). Уи ахәҭақәа рахь иуԥхьаӡар ҟалоит ахымҩаԥгашьатә стереотипқәа, аекономикатә активра аформақәа, [[Социальная иерархия|асоциалтә стратификациа]] ашәага-загақәа, аполитикатә қәԥара аметодқәеи ахықәкқәеи. Аилазаарақәа жәпакы ацивилизациатә ҳәаа изахымсыцызт, абнауаҩра, ма аварварра астадиа аҿы иахьаанхаз азы, аҵарауаа акраамҭа рҽазыршәон азҵаара аҭак аҟаҵара: "[[Первобытное общество|аԥхьаӡатәи ауаажәларра]]ҿы ауаа зегьы иаку адоуҳатәи аматериалтәи ҭагылазаашьа зықәшәоз бжеиҳан еиԥшыз аԥсҭазаашьа рыман ҳәа агәаанагара ҟаҵазар, избан урҭ аилазаарақәа зегьы ацивилизациаҿы изымҿиаз?». Арнольд Тоинби игәаанагарала ацивилизациақәа ииуеит, иҿиауеит, агеографиатә ҭагылазаашьа еиуеиԥшым «ааԥхьарақәа» рҭакс рҽақәдыршәоит. Уи инақәыршәаны, иҭышәынтәалоу аԥсабаратә ҭагылазаашьақәа рҿы инанагаз аилазаарақәа акгьы мԥсахкәа рыҽрықәыршәара рҽазыршәон, мамзаргьы — иааиԥмырҟьаӡакәа, ма иаалырҟьаны иааҳакәыршаны иҟаз аԥсабара аиҭакрақәа змаз асоциум хымԥада еилнакаар акәын аԥсабаратә ҭагылазаашьа ишахьыԥшыз, уи ахьыԥшымра аԥсыҽхаразы адинамикатә еиҭакратә процесс иаҿанаргылар акәын.<ref name="пономар56" /><ref>Прокофьева, 2001, с. 72.</ref>
"Аҿиара аетап аан" ишьақәгылоит, иҿиауеит ацивилизациатә система абазистә хырхарҭақәа аазырԥшуа иаку асоциалтә еиҿкаара. Ацивилизациа шьақәгылоит аиндивид исоциалтә хымҩаԥгашьеи ауаажәларратә институтқәа иашьашәалоу реилазаашьеи иалкаау модельк аҳасабала.<ref name="пономар56" />
Ацивилизациатә система "аизҳазыӷьара" зыдҳәалоу уи аҿиараҿы зхаҭабзиара ҳараку ахыркәшара, ихадоу асистематә институтқәа аҵыхәтәантәи рышьақәгылара ауп. Аизҳазыӷьара иацуп ацивилизациатә ҵакыра азеиԥштәреи аимпериатә политика арцыхцыхреи, уи инақәыршәаны ауаажәларратә система зхаҭабзиара ҳараку ахалаҿиара аанкылара иасимволуп ихадоу апринципқәа акыр инҭкааны рынагӡареи адинамикатә принципқәа рҟынтәи астатикатә, ахьчаратә принцип ахь аиасреи ирылҵшәаны. Уи ацивилизациатә кризис шьаҭас иамоуп — адинамика, имҩақәызҵо амчқәа, аҿиара аформа хадақәа хаҭабзиарала рыԥсахра.<ref name="пономар56" />
"Аҿыцәаара аетап аан" ацивилизациа акризистә ҿиара, асоциалтә, аекономикатә, аполитикатә конфликтқәа акырӡа реибарххара, адоуҳа аԥҽра астадиахь ииасуеит. Аҩныҵҟатәи аинститутқәа рырԥсыҽра ауаажәларра адәныҟатәи агрессиазы иуашәшәыраны иҟанаҵоит. Аҵыхәтәаны ацивилизациа ма аҩныҵҟатәи аилаҩеиласраан, мамзаргьы ампыҵахалара иахҟьаны иҭахоит.<ref name="пономар56" />
=== Акритика ===
[[Афаил:Pitirim Sorokin.jpg|Питирим Сорокин|thumb|120px]]
Данилевски, Шпенглер, Тоинби рконцепциақәа аҭҵаарадырратә еилазаараҿы еиуеиԥшымкәа ирыдыркылеит. Урҭ русумҭақәа ацивилизациақәа рҭоурых аҭҵаара аганахьала ифундаменталтәу усумҭақәаны ишыԥхьаӡоугьы, ртеориатә усумҭақәа акритика ӷәӷәа рзыруит. Ацивилизациатә теориа иашьҭанеиуа акритикцәа дыруаӡәкны дықәгылеит аурыс-америкатәи асоциолог [[Сорокин, Питирим Александрович|Питирим Сорокин]], уи иазгәеиҭеит "арҭ атеориақәа зегь иреиҳау рыгха ӷәӷәа акультуратә системақәеи асоциалтә системақәеи (агәыԥқәеи) реилаӡҩара шакәу, ахьӡ "ацивилизациа“ акыр еиуеиԥшым асоциалтә гәыԥқәеи урҭ рзеиԥш культурақәеи ишрырҭо — зны аетникатә, зны адинхаҵаратә, зны аҳәынҭқарратә, зны аҵакыратә, зны еиуеиԥшым афакторрацәатә гәыԥқәа, мамзар дара ирымоу еизаку акультурақәа змоу еиуеиԥшым аилазаарақәа рконгломератгьы», уи иахҟьаны Тоинбии иаԥхьанеиҩцәеи ацивилизациақәа ралԥшаара акритериа хадақәа рзымҳәеит, урҭ рхыԥхьаӡара иаша еиԥшҵәҟьа.<ref>''Сорокин П.'' Общие принципы цивилизационной теории и её критика. Сравнительное изучение цивилизаций</ref>
[[Афаил:Nikolay Kradin.jpg|[[Крадин, Николай Николаевич|Николаи Крадин]]|thumb|120px]]
Аҭоурыхҭҵааҩ-мрагылараҭҵааҩы [[Алаев, Леонид Борисович|Л.Б. Алаев]] иазгәеиҭоит ацивилизациақәа ралкаара ашәага-загақәа зегьы (агенетикатә, аԥсабаратә, адинхаҵаратә) даара ишуашәшәыроу. Акритериқәа ыҟамзар, дара рҳәаақәеи рхыԥхьаӡареи реиԥш, иахьа уажәраанӡагьы еимактәыс иаанхо аилкаара «ацивилизациагьы» ашьақәыргылара залшом. Уи адагьы ацивилизациатә знеишьа аҭҵаарадырра аҳәаақәа ирҭыҵуа, шамахамзар «адоуҳара», атрансцендентра, алахьынҵа уҳәа ирыдҳәалоу аилкаарақәа ирызхьаԥшуеит. Абарҭқәа зегьы азҵаара ықәдыргылоит ацивилизациақәа ирызку аҵара аҿхьынӡаҭҵаарадырратәу азы. Аҵарауаҩ, иара иеиԥшу аидеиақәа, аперифериатә капитализм атәылақәа рылԥшаахқәа абжьааԥны аԥырак ахь ишышьҭырхуа, аиҵахара ацынхәрас ртәылақәа «рҷыдареи» «рымҩа ҷыдеи» рылацәажәара еиҳа еиӷьазшьо, «адоуҳатә» Мрагылара «аматериалтә, ибаауа, иаӷоу» Мраҭашәара иаҿазыргыло, мраҭашәараҿагыларатә гәалаҟазаарақәа цәырызго, ирыдгыло азгәеиҭоит. Ас еиԥш иҟоу аидеиақәа урыстәылатәи аналог [[евразийство|евразиара]] ауп.<ref>''Алаев Л. Б.'' [http://www.socionauki.ru/journal/articles/129681/ Смутная теория и спорная практика: о новейших цивилизационных подходах к Востоку и к России] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130615034803/http://www.socionauki.ru/journal/articles/129681/ |date=2013-06-15 }} // Историческая психология и социология истории. 2008. № 2.</ref>
Аетнолог [[Шнирельман, Виктор Александрович|В.А. Шнирельман]] иҩуеит ацивилизациатә знеишьаҿы акультура ахшыҩзышьҭра шарҭо, ари аилкаара ахыгагаареи ауадаҩреи ирыхҟьаны, ацивилизациақәа ралкаара акритериқәа еилыкка рышьақәыргыларагьы шзалымшо. Зны-зынлагьы, ацивилизациақәа рҳәаақәа рышьақәыргылараан, амилаҭеилыхратә идеиақәа ирықәныҟәоит. Асовет мчра ашьҭахьтәи Урыстәыла (аҭҵаарадырратә еилазаарақәа рҿгьы) ацивилизациатә знеишьа зеиԥш ҟамлац ахыԥша аҵарауаҩ, СССР анеилаҳа ашьҭахь, ауаажәларра зымҽхазкыз ахаҭара акризис ауп ҳәа аилыркаа ҟаиҵоит. Уи аҿы иҷыдоу ароль наргӡеит, иара игәаанагарала, еицырдыруа [[Гумилёв, Лев Николаевич|Л. Гумилиов]] ихшыҩхәыцрақәа. Урыстәыла ацивилизациатә знеишьа алаҵәара аизҳазыӷьара анеоконсервативтә, амилаҭеилыхратә, анеофашисттә идеологиақәа аԥыжәара анрымаз аамҭа иақәшәеит. Мраҭашәаратәи антропологиа уи аамҭазы ацивилизациақәа ирызку аҵара мап ацәнакхьеит, акультура иаарту, исистемадоу аҟазшьазы алкаа ҟанаҵахьеит.<ref>''Шнирельман В. А.'' [http://www.socionauki.ru/journal/articles/130342/ Слово о «голом (или не вполне голом) короле»] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180310135807/http://www.socionauki.ru/journal/articles/130342/ |date=2018-03-10 }} // Историческая психология и социология истории. 2009. № 2.</ref>
Урыстәылатәи аҭоурыхҭҵааҩ [[Крадин, Николай Николаевич|Н. Н. Крадин]] Мраҭашәара ацивилизациа атеориа акризиси асовет мчра ашьҭахьтәи атәылақәа иахьрыҵаркуа уи алаҵәара шеизҳази ртәы абас иҩуеит:
<blockquote>XX ашә. аҵыхәтәантәи аԥшьбарак азы аӡәырҩы ацивилизациатә методологиа алагалара ҳџьынџьтәылатә теоретикцәа адунеитә ҭҵаарадырра аԥхьагылара змоу аҳәаақәа рахь икылнагап ҳәа иақәгәыӷуазҭгьы, уажәы ас еиԥш иҟоу аиллиузиақәа ирԥырҵтәуп. Ацивилизациатә теориа адунеитә ҭҵаарадырраҿы ирылаҵәаны иҟан шәышықәсабжа раԥхьа, уажәы уи акризистә ҭагылазаашьа амоуп. Аҳәаанырцәтәи аҵарауаа аҭыԥантәи аилазаарақәа рыҭҵаара, аҭоурыхтә антропологиа апроблематика, есҽнытәи аҭоурых адҵаалара еиҳа еиӷьаршьоит. Ацивилизациақәа ртеориа еиҳа активла аус адырулоит аҵыхәтәантәи ажәашықәсақәа рзы (аевроцентризм альтернативак аҳасабала) иҿиауа, асоциалистшьҭахьтәи атәылақәа рҿы. Ари апериод иалагӡаны иалкаау ацивилизациақәа рхыԥхьаӡара иаалырҟьаны — иарбанзаалак аетникатә гәыԥ
ацивилизациатә статус аҭараҟынӡа ишьҭыҵит. Убри инамаданы, ацивилизациатә знеишьа «аԥсыҽқәа ридеологиа», ҳаамҭазтәи [[Мир-системный анализ|адунеи-система]] иҿиоу атәылақәа аетникатә милаҭеилыхра раҿагылара аформа аҳасабала иахцәажәаз [[Валлерстайн, Иммануил|И.Валлерстаин]] игәаанагара ақәшаҳаҭымхара уадаҩуп.<ref>Крадин, 2009, с. 166—200.</ref></blockquote>
Аҭоурыхҭҵааҩ, афилософ [[Семёнов, Юрий Иванович|Иу.И. Семионов]]
ацивилизациатә знеишьа ацнагаҩцәа рхатәы хшыҩхәыцрақәа ҭҵаарадырратә ҵакык шрымамыз азгәеиҭоит: «[Амарксизм] ари аус зыдулоу акатегориатә аппарат змоу аҭоурых афилософиа аконцепциа заҵәык ауп. Уи иаҿырԥшӡам уажәы ҳфилософиатәи ҳҭоурыхтәи литератураҿы иҳараркуа «ацивилизациатә знеишьа», уи иамоуп еилкаара заҵәык — «ацивилизациа», еиҳа ииашаны иуҳәозар, аилкаарагьы акәымкәа, еиуеиԥшым авторцәа зынӡа ихаз-хазу аҵакқәа зырҭо ажәагьы. Ари азнеишьа иазку семинарк аҿы, ажәахәҟаҵаҩ идгылаҩцәа ажәа «ацивилизациа» иарҭо 22 ҵакы иԥхьаӡеит. Зынӡа иџьашьатәӡам, ари азнеишьа иазку ацәажәарақәа зегьы иҭацәу аҟынтәи изҭыкко ахь риагара акәны иахьыҟоу». Убри аан, аҭоурыхтә процесс имариоу инаркны иуадаҩу ахь анеира аԥсыҽрақәа ахьырбаз, арҽеира ахьалдыршаз ала, дара иалкаау ароль ҵоура наргӡеит.<ref>Ю. И. Семенов. Материалистическое понимание истории: недавнее прошлое, настоящее, будущее // Новая и новейшая история. 1996. № 3. С. 80-84</ref><ref>[http://scepsis.ru/library/id_1082.html 2.7. Развитие плюрально-циклического взгляда на историю в XX веке] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20120629073938/http://scepsis.ru/library/id_1082.html |date=2012-06-29 }} // ''Семенов Ю. И.'' Философия истории. (Общая теория, основные проблемы, идеи и концепции от древности до наших дней). М.: Современные тетради, 2003.</ref>
Аҭоурых аҿы ацивилизациатә знеишьа акритика азиуеит асоциологиатә ҵаарадыррақәа рдоктор М.И. Бобров.<ref>[http://izvestia.asu.ru/1999/2/soci/TheNewsOfASU-1999-2-soci-05.pdf izvestia.asu.ru] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20141109205609/http://izvestia.asu.ru/1999/2/soci/TheNewsOfASU-1999-2-soci-05.pdf |date=2014-11-09 }} с. 6</ref>
[[Яковенко, Игорь Григорьевич|И.Г. Иаковенко]] иазгәеиҭоит ацивилизациақәа ртеориа аметодологиа апроблемақәа жәпакы: ацивилизациақәа иаку рметодологиеи рсистематикеи ыҟаӡам.<ref>''[[Яковенко, Игорь Григорьевич|И. Г. Яковенко]]'' Цивилизационный анализ, проблема метода. // Проблемы исторического познания. — М.: Наука, 1999. — Тираж 600 экз. — С.84 — 92</ref>
Иахьатәи аамҭазы (2014 шықәса) аусура иацнаҵоит есшықәсатәи аконференциақәа мҩаԥызго, ажурнал «Comparative Civilizations Review» ҭзыжьуа «Ацивилизациақәа реиҿырԥшратә ҭҵаара Жәларбжьаратәи аилазаара».
== Акомментариқәа ==
{{Reflist |group=азгә.}}
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|28em}}
== Алитература ==
* {{книга
|автор = [[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]
|заглавие = Философия истории. (Общая теория, основные проблемы, идеи и концепции от древности до наших дней)
|ссылка = http://scepsis.ru/library/id_1065.html
|место = М.
|издательство = Современные тетради
|год = 2003
|страниц = 776
|isbn = 5-88289-208-2
|тираж = 2500
| ref = Семенов
}}
* {{книга
|автор = [[Кузык, Борис Николаевич|Кузык Б. Н.]], [[Яковец, Юрий Владимирович|Яковец Ю. В.]]
|заглавие = Цивилизации: теория, история, диалог, будущее: В 2 т.
|ссылка = http://www.kuzyk.ru/allbooks/20061013_1/
|место = М.
|издательство = Институт экономических стратегий
|год = 2006
|том = 1: Теория и история цивилизаций
|страниц = 768
|isbn = 5936181014
|тираж = 5000
| ref = Кузык Т.1
}}
* {{книга
|автор = [[Пономарёв, Михаил Викторович|Пономарёв М. В.]], Смирнова С. Ю.
|заглавие = Новая и новейшая история стран Европы и Америки: Учеб. пособие для студ. высш. учеб. заведений: В 3 ч
|ответственный =
|место = М.
|издательство = Гуманит. изд. центр ВЛАДОС
|год = 2000
|том = 1
|страниц = 288
|isbn = 5-691-00344-5
|тираж = 10000
| ref = Пономарев
}}
* Россия как цивилизация: устойчивое и изменчивое / [[Ахиезер, Александр Самойлович|А. С. Ахиезер]], [[Гавров, Сергей Назипович|С. Н. Гавров]], [[Кульпин-Губайдуллин, Эдуард Сальманович|Э. С. Кульпин]], [[Пелипенко, Андрей Анатольевич|А. А. Пелипенко]], [[Кондаков, Игорь Вадимович|И. В. Кондаков]], [[Хренов, Николай Андреевич|Н. А. Хренов]], [[Яковенко, Игорь Григорьевич|И. Г. Яковенко]] и др.; отв. ред И. Г. Яковенко; Научный совет [[Российская академия наук|РАН]] «История мировой культуры». — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 2007. — 685 с. ISBN 978-5-02-035664-1
* {{книга
|автор = [[Февр, Люсьен|Февр Л.]]
|часть = Цивилизация: эволюция слова и группы идей
|заглавие = Бои за историю
|ссылка = https://archive.org/details/boizaistoriiu0000febv/page/239
|ответственный = Февр, Люсьен; Бобович, А. А.; [[Гуревич, Арон Яковлевич|Гуревич, А. Я.]]; АН СССР
|место = М.
|издательство = Наука
|год = 1991
|страницы = 239—281
|страниц = 629
|серия = [[Памятники исторической мысли]]
|isbn = 5-02-009042-5
|тираж = 13000
| ref = Февр
}}
* {{книга
|заглавие = Сравнительное изучение цивилизаций : Хрестоматия
|ответственный = [[Ерасов, Борис Сергеевич|Б. С. Ерасов]]
|место = М.
|издательство = Аспект Пресс
|год = 1999
|страниц = 556
|isbn = 5-7567-0217-2
|тираж = 5000
| ref = Ерасов
}}
* {{книга
|автор = Ерасов Б. С
|заглавие = Цивилизации: универсалии и самобытность
|место = М.
|издательство = Наука
|год = 2002
|страниц = 524
|isbn = 5-02-022634-3
|тираж = 1000
|ref = Ерасов, Цивилизации
}}
* ''Космина В. Г.'' Проблеми методології цивілізаційного аналізу історичного процесу / В. Г. Космина. — Запоріжжя: ЗНУ, 2011. — 310 с. — ISBN 978-966-599-332-2
* {{статья
| ref= Крадин
| автор = [[Крадин, Николай Николаевич|Крадин Н. Н.]]
| заглавие = Проблемы периодизации исторических макропроцессов
| ссылка = http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=51&Itemid=1
| автор издания = [[Гринин, Леонид Ефимович|Л. Е. Гринин]], [[Коротаев, Андрей Витальевич|А. В. Коротаев]], [[Малков, Сергей Юрьевич|С. Ю. Малков]]
| издание = История и Математика
| тип = Альманах
| место = М.
| издательство = Либроком
| год = 2009
| номер = 5
| страницы =
| isbn = 978-5-397-00519-7
}}
* {{книга
|автор = Прокофьева Г. П.
|заглавие = Становление категории «Цивилизация» как универсальной единицы анализа исторического процесса: Дис. ... канд. филос. наук : 09.00.11
|место = Хабаровск
|год = 2001
|страниц = 141
|ref = Прокофьева
}}
* {{книга
|ref= Репина
|автор = [[Репина, Лорина Петровна|Репина Л. П.]]
|заглавие = История исторического знания: пособие для вузов
|ответственный = Л. П. Репина, В. В. Зверева, М. Ю. Параманова
|издание = 2-е
|место = М.
|издательство = [[Дрофа (издательство)|Дрофа]]
|год = 2006
|страницы =
|страниц = 288
|isbn = 5-358-00356-8
|тираж = 2000
}}
* {{книга
|ref= Старобинский
|автор = [[Старобинский, Жан|Жан Старобинский]]
|часть = Слово «цивилизация»
|заглавие = Поэзия и знание. История литературы и культуры. В 2 томах
|оригинал =
|ответственный = Старобинский, Жан; Васильева, Е. П.; [[Дубин, Борис Владимирович|Дубин, Б. В.]]; [[Зенкин, Сергей Николаевич|Зенкин, С. Н.]]; [[Мильчина, Вера Аркадьевна|Мильчина, В. А.]]
|ссылка = http://ec-dejavu.ru/c-2/Civilization-3.html
|место = М.
|издательство = [[Языки славянской культуры]]
|год = 2002
|том = 1
|страницы =
|страниц = 496
|серия = Язык. Семиотика. Культура
|isbn = 5-94457-002-4
|тираж =
}}
* ''Уланов, М. С., Бадмаев В. Н.'' Буддизм в контексте типологии цивилизаций / М. С. Уланов, В. Н. Бадмаев // Философские науки. — 2016. — № 10. — С. 28-40.
* {{книга
|ref= Фергюсон
|автор = Фергюсон А.
|заглавие = Опыт истории гражданского общества
|оригинал = An Essay on the History of Civil Society
|ответственный = Фергюсон, Адам; Мюрберг, И. И.; [[Абрамов, Михаил Александрович|Абрамов, М. А.]]
|место = М.
|издательство = [[РОССПЭН]]
|год = 2000
|страницы =
|страниц = 391
|серия = Университетская б-ка : Политология
|isbn = 5-8243-0124-7
|тираж = 1000
}}
* {{статья
| ref= Фролов
| автор = [[Фролов, Эдуард Давидович|Фролов Э. Д]]
| заглавие = Проблема цивилизаций в историческом процессе
| издание = [[Вестник Санкт-Петербургского университета]]. Серия 2: История
| год = 2006
| номер = 2
| страницы =
}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:цивилизациа}}
[[Акатегориа:Ацивилизациақәа| ]]
[[Акатегориа:Ауаажәларра]]
[[Акатегориа:Ажәларқәа рантропологиатә категориақәа]]
[[Акатегориа:Акультуратә антропологиа]]
[[Акатегориа:Акультуратә географиа]]
[[Акатегориа:Акультуратә ҭоурых]]
[[Акатегориа:Ацәаҳәатә теориақәа]]
na0lyqe516guxy9ti1h6gzw59m30z2b
Венера (мифологиа)
0
54732
171808
169496
2026-08-17T16:55:49Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171808
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Венера|Венера}}
[[Афаил:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - The Birth of Venus (1879).jpg|thumb|250px|"Венера лиира" Вилиам Адольф Бужеро]]
'''Венера''' ({{lang-la|venus}} "абзиабара") — абырзен мифологиаҿ аԥшӡареи абзиабареи рынцәаху ҳәа дыԥхьаӡоуп.
[[Акатегориа:Анцәа]]
omljtq8294dwlm1cqfubg4j4jkojkiv
Конфуци
0
54739
171809
169583
2026-08-17T16:55:56Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171809
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка афилософ
|ахьӡ = Конфуци
|даҽа ахьӡ = {{lang-zh|孔(夫)子}}
|афото = Konfuzius-1770.jpg
|ширина = 275px
|ахҵара =
|аира ахьӡ = Кун Циу ({{lang-zh|孔丘}}) {{IPA|*kʰloːŋʔ kʰʷɯ}}
|ахьӡшьарақәа =
|аира арыцхә = [[Ҳ. ҟ. 551|ҳ. ҟ. 551 шықәсазшәа]]
|аира аҭыԥ = [[Цюйфу|Циуифу]]
|аԥсра арыцхә = [[Ҳ. ҟ. 479|ҳ. ҟ. 479 шықәса]] (71—72 шықәса)
|аԥсра аҭыԥ = [[Цюйфу|Циуифу]]
|атәыла = [[Китаи]]
|аҩымҭақәа рбызшәа =
|азанааҭ =
|ашкол = [[Конфуцианство|аконфуцианра ашьаҭаркҩы]]
|аинтерес хадақәа = [[социальная философия|асоциалтә философиа]],<br>[[этика|аетика]]
|ахшыҩҵакқәа = [[Конфуцианство|Аконфуцианра]]
|анырра зхызгаз = мрагыларатәи афилософцәа аӡәырҩы,<br>[[Вольф, Христиан фон|Христиан фон Вольф]],<br>[[Невилл, Роберт Каммингс|Роберт Каммингс Невил]]
}}
[[Файл:Confucius - Project Gutenberg eText 15250.jpg|thumb|Конфуци (ашәҟәы "Китаи амифқәеи алегендақәеи" аҟынтәи асахьа - ''Е.Т.С. Вернер, [[1922|1922]]'')]]
'''Конфуци''' (孔子, ''Kǒngzǐ'', Кун-цзы; {{lang-la|Confucius}}<ref>Phan, 2012, p. 170.</ref>; ахатәы хьӡқәа 孔丘 ''Кун Циу'', насгьы 孔仲尼 ''Кун Чжунни''<ref>Chin, 2007, p. 2.</ref>, ҳ. ҟ. 551 шықәсазшәа, Циуифу азааигәара — ҳ. ҟ. 479 шықәса, Циуифу<ref>Riegel, 2012.</ref>) — Китаитәи ажәытә хәыцҩы, [[Китайская философия|афилософ]]. [[Конфуцианство|Иара ирҵарақәа]] [[Китаи|Китаии]] [[Восточная Азия|Мрагыларатәи Азиеи]] рыԥсҭазаара анырра ду анаҭеит, [[конфуцианство|аконфуцианра]] ҳәа изышьҭоу афилософиатә система шьаҭас иазыҟаланы.
Конфуци раԥхьатәи [[университет|ауниверситет]] ашьаҭа икит, еиуеиԥшым аҭауадрақәа рҿы еизгаз ашықәсынҵақәа системала еиҿикааит. Конфуци аҭауадцәа, ачынуаа, аибашьцәа, анхацәа рхымҩаԥгашьа аԥҟарақәа ирызку ирҵарақәа, [[Индиа|Индиа]] иҟоу [[Будда Шакьямуни|Будда]] ирҵарақәа реиԥш, [[Китаи|Китаигьы]] ирылаҵәеит. Ихьӡҵәҟьа Кун Циу (孔丘, ''Kǒng Qiū'') ауп, аха алитератураҿы лассы-лассы Кун-цзы, Кун Фу-цзы («арҵаҩы Кун»<ref>Rainey, 2010, p. 1.</ref><ref>Phan, 2012, p. 170.</ref>), мамзаргьы Зи —«Арҵаҩы» ҳәа иаҳԥылоит. 20 шықәса маҷк данырҭыс иара деицырдыруа дҟалеит раԥхьаӡатәи азанааҭтә [[педагог|рҵаҩы]] иаҳасабала [[Поднебесная|Ажҩанҵаҟа]].
[[легизм|Алегизм]] аиааира агаанӡа Конфуци ишкол [[Сто школ|Шәы-школк]] ҳәа изышьҭаз аамҭазы, [[Период Сражающихся царств|Еибашьуаз аҳрақәа]] ринтеллектуалтә ԥсҭазаараҿы еиуеиԥшым ахырхарҭақәа иреиуан. [[Цинь (империя)|Цин]] аилабгара ашьҭахь ауп еиҭашьақәдыргылаз аконфуцианра аҳәынҭқарратә [[Идеология|идеологиа]] астатус анаиуз, уи XX-тәи ашәышықәса алагамҭанӡа иаанхеит, аамҭала мацара [[буддизм|абуддизми]] [[даосизм|атаоизми]] аԥысуа. Уи иахҟьаны Конфуци ихаҿсахьа ҳаракхеит, насгьы адинтә [[пантеон]] даладырхәит.
== Анысымҩа ==
Конфуци [[Шулян Хэ#Родословная|аамсҭацәа рышьҭра Кун]] дырхылҵшьҭран. Иара ишьҭра, Китаитәи абжьарашәышықәсатәи авторцәа рыла ибзианы иҭҵааз, Веи-цзы захьӡыз [[Чжоу (династия)|Чжоу]] [[Чэн-ван|Чен-ван]] ахылҵшьҭра иатәыз аҳ ишьҭанеиҩы иахь ихоуп, аиашареи агәымшәареи рзы аҳра Суни, ари ахҭыс аан иқәнагаз атитул [[чжу хоу]]и зҭаз. Аха абиԥарақәа рышьҭахь, Конфуци ишьҭра уаанӡа ирымаз анырра рцәыӡын, иӷархеит; иабдуцәа руаӡәк Му Цзинфу ииҭауадра гәакьа далҵны атәым дгьыл аҿы, [[Лу (царство)|Лу]] аҳраҿы нхара далагар акәхеит<ref>Переломов Л. С. Конфуций, 1993, с. 43.</ref>.
Конфуци 63 шықәса зхыҵуаз аруаҩ [[Шулян Хэ|Шулиан Хе]]и (叔梁紇, ''Shūliáng Hé'') 17 шықәса зхыҵуаз икәаиаҩ Иан Чженцзаии (顏徵在, ''Yán Zhēngzài'') дырԥан. Шулиан Хе иҭаацәараҿы жәҩык аԥҳацәа иит, 10-тәи дыҷкәынхеит, Конфуци иашьеиҳаб, аха иара «дцыркьын» (уи аамҭазы иҟаз аҵас инақәыршәаны, ахымхәацәа аԥсцәа рхәы изаҵагылаӡомызт). Заԥхьаҟа ифилософхараны иҟаз арԥыс иаб иԥсҭазаара далҵит иԥа шықәсыки бжаки анихыҵуаз. Конфуци иан Иан Чжензаии егьырҭ аҳәса еиҳабацәа ҩыџьеи реизыҟазаашьақәа уадаҩхеит аԥҳәыс еиҳабы лгәыԥжәара иахҟьаны, лара аԥа дахьылхылымҵыз лгәы ԥнажәон, уи аамҭазы китаиаа рзы ари даара акраҵанакуан. [[Шулян Хэ|Шулиан Хе]] аҩбатәи иԥҳәысгьы, иԥсыҽыз, ичмазаҩыз аҷкәын дылхылҵит (Бо Ни зыхьӡырҵазз), ларгьы акәаиаҩ қәыԥш бзиа дылбомызт. Убри аҟнытә Конфуци иан лԥа длыманы иара дахьиз аҩны аанлыжьын лыԥсадгьылахь [[Цюйфу|Циуифу]]ҟа дхынҳәит, аха лҭаацәа рахь дыхнымҳәкәа лхала анхара иалагеит<ref>Переломов Л. С. Конфуций, 1993, с. 45—48.</ref>. Конфуци 17 шықәса данырҭыс иаалырҟьаны иан лыԥсҭазаара далҵит.
Конфуци данмаҷӡаз аахыс ирацәаны аус иуан, избанзар аҭаацәара хәыҷы [[Аӷарра|иӷарны]] инхон. Аха иан Иан Чженцзаи, данныҳәа-ныԥхьоз (ари Китаи зегьы ирылаҵәаз ажәытәтәи [[Культ предков|абиԥаратә культ]] ихымԥадатәиу ахәҭа акәын), иаби иабдуцәеи рус дуқәа ртәы лԥа изеиҭалҳәон. Абасала, Конфуциу еиҳа-еиҳа ибзианы еиликаауан иабиԥара дшаԥсахаша, убри аҟнытә иара ихала аҵара аҵара далагеит, зегь раԥхьаӡа иргыланы, уи аамҭазы Китаи инхоз [[Аристократия|аристократцәа]] зегьы рзы ихымԥадатәыз [[Шесть искусств китайского аристократа|аҟазара]] аҭҵаара. Аҽазыҟаҵара алҵшәа бзиақәа аанагеит, Конфуци раԥхьа [[Лу (царство)|Лу]] аҳра (Мрагылартәи Китаи, иахьатәи [[Шаньдун|Шаньдунтәи апровинциа]]) Цзи рыжәлаҿы [[амбар|аҵәахырҭақәа]] рнапхгаҩыс (арыц адкылареи аҭыжьреи рзы аҭакԥхықәра зду чынуаҩыс) дҟаҵан<ref>Dubs, 1946, p. 275—276.</ref>, анаҩс арахә рхылаԥшра зду чынуаҩыс. Ԥхьаҟатәи афилософ усҟан ихыҵуан — еиуеиԥшым аҵарауаа рыхәшьарақәа рыла — 20-25 шықәса, аҭаацәара далалахьан (19 шықәса анихыҵуаз инаркны), ԥакгьы диман (ихьӡын Ли, Бо Иу ҳәа ахьыӡшьара змаз)<ref>Переломов Л. С. Конфуций, 1993, с. 49—56.</ref>.
Ари [[Чжоу|Чжоу]] аҳра аҿыцәаара иаамҭан, [[Ван|ван]] амчра анхьысҳаха, апатриархалтә еилазаара еилаҳауан, абшьҭралатәи аиҳабыра аҭыԥан хазы игоу аҳрақәа раԥхьагылацәа анааз. Аҭаацәаратә, абшьҭратә ԥсҭазаашьа ажәытәӡатәи ашьаҭақәа реилабгара, аҭаацәарақәа рыбжьара аимак-аиҿакқәа, ачынуаа рымҵақьақьареи ркаҷбеиреи, ажәлар ргәаҟрақәеи ррыцҳарақәеи — абарҭ зегьы ажәытәра ада даҽакы зҭахымыз ауаа рҟынтәи ақәыӡбара ӷәӷәақәа дырҵысит.
Аҳәынҭқарратә политика анырра аҭара шилымшо анеиликаа, Конфуци имаҵура аанижьын, иҵаҩцәа иманы Китаи аныҟәарақәа рахь ддәықәлеит, ихшыҩзцарақәа еиуеиԥшым аҳаблақәа рнапхгаҩцәа рҟынӡа анагара иҽазышәо. 60 шықәса раҟара анихыҵуаз Конфуци иҩныҟа дхынҳәын, иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа аҵаҩцәа ҿыцқәа аҵара дырҵарала ихигеит, иара убасгьы ииасыз аамҭа алитературатә ҭынха, «[[Ши-цзин|Ши-цзинг]]» (Ашәақәа рышәҟәы), «[[Книга Перемен|И Цзин]]» (Аиҭакрақәа рышәҟәы), уҳәа убас иҵегьы еизикуан.
Конфуци иҵаҩцәа, рырҵаҩы иҳәамҭақәеи ицәажәарақәеи рышьаҭала, ашәҟәы "[[Лунь Юй|Лун Иуи]]" ("Аицәажәарақәеи аӡбарақәеи") еиқәдыршәеит, уи аконфуцианраҿы ҷыдала ҳаҭыр зқәу шәҟәны иҟалеит(Конфуци иԥсҭазаара аҟынтәи аицәажәарақәа рҟны, Бо Иуи 伯魚, иара иԥа — Ли 鯉 ҳәагьы изышьҭоу дарбоуп; инысымҩа иаанхаз ажәабжь аиҳарак [[Сыма Цянь|Сыма Циан]] “Иҭоурыхтә нҵамҭақәа” рҿы еизгоуп).
Аклассикатә шәҟәқәа рҟынтә, ҳәарада, Конфуци иусумҭаны иԥхьаӡатәу [[Чуньцю (хроника)|Чунциу]] (Ааԥыни Ҭагалани”, Лу иҭынха ашықәсҩыра, ҳ. ҟ. 722 шықәса инаркны 481 шықәсанӡа) заҵәык ауп; анаҩс, иҟалап, [[Ши-цзин]] («Ажәеинраалақәа рышәҟәы») аредакциа азиузаргьы. Конфуци иҵаҩцәа рхыԥхьаӡара 3000 рҟынӡа ҳәа китаитәи аҵарауаа ишышьақәдыргылогьы, урҭ рҟынтә 70-ҩык раҟара еиҳа изааигәаз ракәын, аха ишыҟаҵәҟьоу иаҳҳәозар, гәыҩбарада ҵаҩцәас имаз ҳәа хьыӡҳәала 26-ҩык роуп иаадыруа; урҭ рҟынтә зегьы дреиӷьишьон [[Янь Хуэй (конфуцианство)|Иан Хуеи]]. Егьырҭ иҵаҩцәа гәакьақәа [[Цзэн-цзы|Цзен-цзы]]и [[Ю Жо|Иу Жо]]и ракәын.
== Конфуци иҭынха: арҵареи уи аҿиареи ==
Аконфуцианра лассы-лассы [[Адин|динуп]] ҳәа ишазырҳәогьы уи ауахәама аинститут амаӡам, насгьы [[Теология|атеологиатә]] зҵаарақәа уи азы ихадаӡам. Аконфуцианратә [[этика|етика]] динтәӡам. Аконфуцианра идеалс иамоуп ажәытәтәи аҿырԥштәала еинаалоу аилазаара аԥҵара, уаҟа хаҭара цыԥхьаӡа ахатәы напынҵақәа амоуп. Агармониатә еилазаара ргылоуп азиашара аидеиа ала(''чжун'', 忠) - аиҳаби инапаҵаҟа иҟоуи реизыҟазаашьақәа рҿы аиашара, аинаалареи уи аилазаара ахаҭеи аиқәырхара иазырхоу. Конфуци аетика ахьтәы ԥҟара шьақәиргылеит: «Уара ухазы иуҭахым ауаҩы изыҟаумҵан».
=== Ауаҩ иаша иеиҭамшәарақәа хәба ===
[[Файл:Confucius 02.png|thumb|Конфуци]]“[[Жэнь (конфуцианство)|Жен]]” (仁) - “ауаҩытәыҩсатә лагамҭа”, “ауаа рахь абзиабара”, “[[человеколюбие|ауаҩытәыҩсабзиабара]]”, “[[Милосердие (христианство)|агәшаҭара]]”, “[[гуманность|ауаҩра]]”. Ари «ауаҩы иҩнуҵҟа уаҩытәыҩсатә лагамҭоуп, уи аамҭазы уалсгьы иду». Ауаҩы дызусҭоу аҳәара залшом, иморалтә уалԥшьа закәу ҳәа иҟоу азҵаара аҭак ҟамҵаӡакәа. Даҽакала иуҳәозар, ауаҩы иара ихаҭа ихы иалихуа ауп дзакәу ҳәа иԥхьаӡатәугьы. ''Ли'' ''И'' ишахылҿиаауа еиԥш, ''И'' “Жен” иахылҿиаауеит. ''Жен'' ақәныҟәара иаанагоит ауаа гәыҳалалрала, бзиабарала рзыҟазаара. Абри ауп ауаҩы аԥстәы деиԥшымкәа дҟазҵо, даҽакала иуҳәозар, агыгшәыгреи, амшаҭареи, агәымбылџьбарареи реиԥш иҟоу аԥстәы аҟазшьақәа ирҿагылоу. Ашьҭахь, аиҭамшәара ''Жен'' адыргас ''Аҵла'' ҟалеит.[[Файл:Confuciusmansionqufu.jpg|thumb|Конфуци иқалақь гәакьа [[Цюйфу|Циуифу]] ихылҵшьҭрақәа рыҩнқәа.|альт=]]
* ''И'' (义 [義]) - “[[правда|аҵабырг]]”, “[[справедливость|аиашара]]”. Ахатә феида азы ''И'' ақәныҟәара гәнаҳараны иԥхьаӡамзаргьы, ииашоу ауаҩы ''И'' дақәныҟәоит, избанзар уи иашоуп. ''И'' шьаҭас иамоуп аҩганктәи аизыҟазаашьа: убас, ииашоуп аҭаацәа ҳаҭыр рықәҵара, уахьырааӡаз азы иҭабуп ҳәа раҳәо. ''Жен'' ахаҭабзиара еиҟаранатәуеит, насгьы згәы разу ауаҩы иахәҭоу аӷәӷәареи аџьбарареи инаҭоит. ''И'' ахы абзиабара иаҿагылоуп. «Ауаҩ гәыраз ''И'' дашьҭоуп, ауаҩы лаҟә — ахашәалахәы». ''И'' абзиарҿиара анаҩс [[Металлы|''Аметалл'']] иадҳәалахеит.
* ''Ли'' (礼 [禮]) — ҵакыла "[[обычай|аҵас]]", "[[обряд|ақьабз]]", "[[ритуал|аритуал]]" аанагоит. Аҵасқәа рызиашара, ақьабзқәа рықәныҟәара, иаҳҳәап, аҭаацәа пату рықәҵара. Еиҳа иааизакны иуҳәозар, Ли ҳәа изышьҭоу аилазаара ашьаҭақәа рыхьчара иазырхоу иарбанзаалак аус ауп. Асимвол — ''Амца''. Ажәа "аритуал" [[Аурыс бызшәа|аурыс бызшәала]] китаитәи атермин "ли" иақәшәо ажәак мацара акәӡам, уи еиҭагазар ауеит "аԥҟарақәа", "ацеремониақәа", "аетикет", "[[обряд|аритуал]]", мамзаргьы, еиҳа ииашаны иуҳәозар, "[[обычай|аҵас]]" ҳәа. Иааизакны иуҳәозар, аритуал ҳәа изышьҭоу ииашоу аилазаара аҟазшьақәа рнормақәеи рҿырԥштәқәеи роуп. Уи асоциалтә механизм ахьшьы аҳасабала иахәаԥшызаргьы ҟалоит.
* ''Чжи'' (智) — [[здравый смысл|ахшыҩ бзиа]], [[благоразумие|ахдырра бзиа]], «аҟәыӷара», ахшыҩеилыххара — ухатә усқәа ирхылҿиаарц иалшо заа аилкаашьа адырра, урҭ анҭыҵнтәи, перспективала рыхәаԥшра. ''И'' ахаҭабзиара еиҟаранатәуеит, [[упрямство|ақәымчра]] агәҽанҵо. ''Чжи'' агаӡара иаҿагылоуп. Аконфуцианраҿы ''Чжи'' ''Аӡы'' аелемент иадҳәалан.
* ''Син'' (信) - [[искренность|агәыцқьара]], "агәҭакы бзиа", ахатәгәаԥхареи аламысцқьареи. ''Ли'' еиҟаранатәуеит, ахаҿыҩбара аԥхьырҟәҟәаауа. Син ''Адгьыл'' аелемент иашьашәалоит.
Аморалтә уалԥшьақәа аритуалқәа рҿы иахьыҟало азы, ааӡареи, аҵареи, акультуреи ирусны иҟалоит. Абарҭ ахшыҩҵакқәа Конфуци еиҟәимыҭхеит. Урҭ зегьы ''вен'' ҳәа изышьҭоу акатегориа аҵакы иаҵанакуеит (аханатә ари ажәа зцәа асахьақәа ану ауаҩы акәын иаанагоз). '''«Вен»''' ҳәа аилкаара ҟалоит ауаҩы иҟазаара акультуратә ҵакы, ааӡара ҳәа. Ари ауаҩы ихадаратәым аҩбатәи иааӡара акәӡам, иара убасгьы иара аханатәтәи иԥсабаратә хҟьагьы акәым, ашәҟәытәра акәӡам, аԥсабаратәра акәӡам, аха урҭ рорганикатә еилаҵа ауп.
=== Китаитәи ацивилизациа анырра ===
=== Аконфуцианра Мраҭашәаратәи Европа аларҵәара ===
[[Файл:武汉市第六中学.jpg|thumb|Конфуци ибаҟа [[Ухань|Уханьтәи]] 6-тәи абжьаратә школ азааигәара]]
XVII-тәи ашәышықәса азбжазы [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европа]], Китаитәи, иара убас [[Ориентализм|иааизакны Мрагыларатәи аекзотика]] азы амода цәырҵит. Уи амода иацын китаитәи афилософиа аҵара аҽазышәарақәагьы, урҭ лассы-лассы ирылацәажәо иалагеит, зны-зынлагьы иҳараку џьшьарала. Убас, иаҳҳәап, англыз уаҩ [[Бойль, Роберт|Роберт Боил]] китаиааи индиааи абырзенцәеи римааи ирҿирԥшуан.
1687 шықәсазы иҭыҵит Конфуци иҩымҭа “[[Лунь юй|Лун Иу]]” лаҭын бызшәала аиҭага. Аиҭага еиқәнаршәеит а[[Синология|синолог]]цәа-а[[Иезуиты|иезуит]]цәа ргәыԥ. Уи аамҭазы аиезуиттә орден Китаи ирацәаны амиссиақәа аман. Ажәабжьанҵаҩцәа руаӡәк Филипп Купле, Мишель ҳәа зыхьӡ арбаз китаитәи арԥыск дицны [[Европа|Европаҟа]] дхынҳәит. 1684 шықәсазы ари китаитәи асас [[Версальский дворец|Версаль]] иаҭаара Европа Китаитәи акультурахь ирымаз азҿлымҳара еиҳагьы иацнаҵеит.
[[Франциа|Афранцыз]] философ [[Мальбранш, Николя|Николас Мальбранш]] [[1706|1706 шықәсазы]] иҭижьыз ишәҟәы “Ақьырсиан хәыцҩи китаитәии реицәажәара” аҿы аконфуцианра даҿацәажәон. Мальбранш ишәҟәаҿы иазгәеиҭоит, ақьырсиантә философиа ахә замоу ҳәа ишииԥхьаӡоу, уи аинтеллектуалтә культуреи адинтә мазареи аамҭаказы шьаҭас иахьыҟанаҵоу азы шакәу. Китаитәи амандарин, ашәҟәаҿы аинтеллектуализм ҟьантаз аҿырԥштәы аанарԥшуеит, уаҟа Мальбранш ибоит иҵаулоу, аха ихәҭактәиу аҟәыӷара аҿырԥштәы, адырра мацара ацхыраарала иузырҳауа. Абасала, Мальбранш ииҳәаз ала, Конфуци адин дашьаҭаркҩым, аха ицқьоу [[рационализм (философия)|арационализм]] ахаҭарнак иоуп.
[[Лейбниц, Готфрид Вильгельм|Готфрид Вильгельм Леибниц]]гьы Конфуци ирҵарақәа иаамҭа рацәаны ирзикит. Иҷыданы, иара Конфуции, [[Платон]]и, [[Христианская философия|ақьырсиантә философиеи]] рфилософиатә позициақәа еиҿырԥшны, аконфуцианра актәи апринцип, ''Ли'' — “Ахдырра” шакәу дазнеиуеит, ''Аԥсабара'' ашьаҭа аҳасабала. Леибниц апаралель ааигоит ақьырсиантә дунеихәаԥшышьаҿы ирыдыркылаз иаԥҵоу адунеи арационализм апринцип, [[рационализм (философия)|европатәи аконцепциа ҿыц]], еилкаау, [[субстанция|аԥсабара ашьаҭа]] ҳәа, [[Платонизм|Платон иконцепциа]] “иреиҳау абзиара” рыбжьара, уи ала иара еиликаауеит наӡаӡатәи, иаԥҵам адунеи ашьаҭа. Убри аҟнытә, аконфуцианра апринцип ''Ли'' Платон "иреиҳау ибзиара", мамзаргьы [[Бог в христианстве|ақьырсиантә Нцәа]] иреиԥшуп.
Леибниц и[[Метафизика|метафизика]] ацныҟәаҩ, аларҵәаҩ, зегь раасҭа пату зқәыз [[Просвещение|Ааӡара]] афилософцәа иреиуаз [[Вольф, Христиан фон|Христиан фон Вольф]] ирҵаҩы иҟынтәи китаитәи акультура ҳаҭырла азыҟазаара иоуит, аконфуцианрагьы уахь иалаҵаны. “Китаиаа рморалтә рҵара иазкны ажәахә” захьӡыз иҩымҭаҿы, иара убас егьырҭ иусумҭаақәа рҟны, иара изныкымкәа иаҵшьны иазгәеиҭон Конфуци иҵара ауаатәыҩса зегьы рзы аҵакы шамоу, иара убас Мраҭашәаратәи Европа уи хшыҩзышьҭрала ишдырҵалатәу.
Еицырдыруа анемец ҭоурыхҭҵааҩ [[Гердер, Иоганн Готфрид|Иоганн Готфрид Гердер]], китаитәи акультура егьырҭ ажәларқәа ирҟәыҭхоу, ажәытәра иагаз, ирҿиам ҳәа критикала ахәшьара ҟазҵаз, иара убас Конфуци изкнгьы ирацәаны иҽеим ажәақәа иҳәеит. Иара игәаанагарала, Конфуци иетика адунеи зегьы аҟынтәи, аморалтәи акультуратәи аҿиарақәа рҟынтәи зҽызҵәахыз атәцәа мацара роуп зырҿиара алшо.
Афилософиа аҭоурых иазку илекциақәа рҿы, [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] XVII-тәии XVIII-тәии ашәышықәсақәа рзы Мраҭашәаратәи Европа аконфуцианрахь иҟаз азҿлымҳара гәрамгарала ахәшьара азыҟеиҵоит. Иара игәаанагарала, “Лун иу” иҟны џьашьахәыс акгьы ыҟам, ари баша «иныҟәо амораль» иҟац аиҭаҟалара аизга ауп. Гегель излаиҳәо ала, Конфуци апрактикатә ҟәыӷара цқьа даҿырԥштәуп, Мраҭашәаратәи Европа а[[метафизика|метафизика]] аҟазшьа бзиақәа змам, Гегель ихаҭа кырӡа зыхә ҳаракны ишьо. Гегель ишазгәеиҭо ала, «Конфуци ихьӡ-иԥша азы еиҳа еиӷьхон иусумҭақәа еиҭагамкәа иаанхазҭгьы».
[[Вебер, Макс|Вебер]] иусумҭа «Китаи адин: аконфуцианреи адаосизми» аҿы иазгәеиҭеит аконфуцианра аҵара змоу ауаа рзы аполитикатә ҵакқәеи аилазаара аҟазшьа бзиақәа рыԥҟарақәеи рыла ишьақәгылоу акодекс ду мацара шакәу. Китаитәи адинқәа рыҭҵаараан, Вебер акапитализм китаитәи акультураҿы адәныҟатәи анырра ада изымиз аилкаара иҽазишәон.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ruchina.org/confucius.html|title=Конфуций|website=ruchina.org|access-date=2020-11-06|archive-date=2020-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813192629/https://ruchina.org/confucius.html|url-status=live}}</ref>
=== Аҩыратә баҟақәа ===
Конфуци аклассикатә усумҭақәа жәпакы аредакциа рзиуит ҳәа иԥхьаӡоуп, аха аҵарауаа реиҳараҩык уажәы еицҿакны уи ихәыцрақәа ииашаҵәҟьаны иаазырԥшуа атекст “[[Лунь юй|Лун Иу]]” (Аицәажәарақәеи аӡбарақәеи) заҵәык ауп ҳәа рыӡбеит, Конфуци ишколтә нҵамҭақәа рыла ишьақәыргылоу, ахәыцҩы иҵаҩцәа иара иԥсра ашьҭахь еидыркылаз.
Конфуци иҳәамҭақәа рацәаны егьырҭ зааӡатәи атекстқәа рҿгьы иҟоуп, иаҳҳәап, "Кун-цзы цзиа иуи." (孔子家語, ''Kǒngzǐ jiā yǔ'') Даостәи алитератураҿы зны-зынла иара дызлоу апародиатә ҟазшьа змоу анекдотқәа ааԥшуеит.
=== Аҳаҭырқәҵара ===
[[Файл:Xiao er lun - Confucius and children.jpg|thumb|"Конфуции ахәыҷқәеи" — ахәыҷтәы ԥхьара ашәҟәы аҟынтәи асахьа (1680 ш)]]
Конфуци Китаитәи аклассикатә ҵарааӡараҿы ихадоу хаҿсахьак иаҳасабала ицәырҵра хәыҷы-хәыҷла иҟалеит. Раԥхьаӡа, ихьӡ [[Мо-цзы]] (墨子, ''Mòzǐ''; ихьӡҵәҟьа ''Мо-ди'' (墨翟, ''Mò dí'')) — Кун-мо (孔墨, ''Kǒng mò'') иацҵаны ирҳәозҭгьы ҟалоит, мамзаргьы егьырҭ аимпериаԥхьатәи аамҭазы иҟаз аинтеллектуалцәа рсиаҿы иҳәазар ҟалоит. Зны-зынла уи атермин ''жу'' 儒 иадҳәалан — аха еилкаам уи аконфуцианра ада даҽа интеллектуалтә ҵасқәак аанарԥшуазу, иаанамырԥшуазу (абри аилкаара аконфуцианра аҟаратәра [[Конфуцианство#История конфуцианства|азышәахә]]).
Конфуци деицырдыруа дҟалеит Хан адинастиа аан: ари аамҭатәи алитератураҿы иара уажәшьҭа арҵаҩы, аполитик иаҳасабала мацара акәымкәа, азакәанԥҵаҩы, иҟалаша збо, анцәабжа иаҳасабалагьы дцәырҵуеит. “Чункциу” ахцәажәарақәа рыхҳәааҟаҵаҩцәа ргәы иаанагоит Конфуци «[[небесный мандат|ажәҩантә амандат]]» аиура даԥсахеит ҳәа, убри аҟынтә иара «гәыргьын зхаҵам а[[Ван (титул)|ван]]» ҳәа изырҳәоит. Ҳара ҳера 1-тәи ашықәсазы иара ҳәынҭқарратә гәадураны дҟалоит (титул 褒成宣尼公, ''Bāo chéng xuān ní gōng''); 59 шықәса инаркны иара изкны еиԥырҟьо аҳамҭақәа аҭыԥантәи аҩаӡараҿы ирыдыркылоит; 241 шықәсазы ([[Эпоха Троецарствия|Х-аҳрак]]) аристократиатә пантеон аҿы дшьақәырӷәӷәоуп, [[739|739 шықәсазы]], [[Империя Тан|Тан абиԥара]] анапхгараан, аван ититулгьы иҭоуп. 1530 шықәсазы [[Империя Мин|Мин аимпериа]] аан Конфуци «[[Прозвание (Восточная Азия)|ажәытәтәи арҵаҩцәа рыбжьара иреиҳаӡоу аҟәыӷа]]» (至聖先師, ''Zhì shèng xiān shī'') ҳәа ахьӡ иоуит.
Ари еизҳауа аицазхаҵара иаҿурԥшыр ахәҭоуп Конфуци изку адыррақәеи иара иахь ирымоу азнеишьеи ирылацәажәо атекстқәа рыкәша-мыкәша имҩаԥысуа аҭоурыхтә процессқәа. Убас, «агәыргьын зхаҵам аҳ» [[Ван Ман]] аҳра имхра иадҳәалаз ақәыӷәӷәара ашьҭахь еиҭашьақәыргылаз [[Империя Хань|Хан адинастиа]] азакәантәра ацхраара илшон (уи аамҭазы аҳҭнықалақь ҿыц аҿы [[Баймасы|раԥхьатәи абуддистә ныҳәарҭа]] ашьаҭа ркит).
[[Кэцзюй|Аԥышәаратә система]] аҿиара иацны Конфуци изку аныҳәарҭақәа ([[:en:Temple of Confucius]]) Китаи ахи-аҵыхәеи иалаҵәеит. Урҭ рҟынтә еиҳа еицырдыруа иреиуоуп иара иԥсадгьыл аҿы иҟоу [[Храм Конфуция (Цюйфу)|Конфуци иныҳәарҭа]], иара убас [[Цюйфу|Циуифу]], [[Храм Конфуция (Шанхай)|Шанхай]], [[Храм Конфуция (Пекин)|Пекин]], [[Тайчжун|Таичун]].
Китаи аҭоурых аҿы Конфуци ихаҿсахьа еиуеиԥшым аҭоурыхтә ҟазшьақәа ахьаанахәоз [[Гу Цзеган]] исамарҟәыл ажәа ахылҿиааит, «зныкҟьара Конфуциик ыжәлатәуп» ҳәа зҳәаз.
=== Аамҭа ҿыцазтәи агәалашәара ===
Иара ихьӡ ахҵоуп [[Институт Конфуция|Конфуци иинститут]], [[Министерство образования КНР|Китаитәи Жәлар Рреспублика Аҵарадырра министрра]] еиуеиԥшым атәылақәа рҿы еиҿнакааз жәларбжьаратәи акультура-ҵаарадырратә центрқәа, иахьаарту атәылақәа рҵаратә усбарҭақәа рыцырхырааны.
Жьҭаарамза 5, 1998 шықәсазы, Конфуци ихьӡ ахҵоуп, цәыббрамза 29, 1973 шықәсазы [[Хаутен, Корнелис Йоханнес ван|К. И. ван Хаутен]]и [[Хаутен-Груневелд, Ингрид ван|И. ван Хаутен-Груневелд]]и [[Герельс, Том|Т. Герельс]] иҭихыз [[Паломарская обсерватория|Паломартәи]] афотоҭыхратә пластинкақәа рҿы иаартыз [[астероид]] ''7853 Confucius''.<ref>[https://minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/1998/MPC_19981005.pdf Циркуляры малых планет за 5 октября 1998 года] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210731212808/https://minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/1998/MPC_19981005.pdf |date=2021-07-31 }} — в документе надо выполнить поиск [[Циркуляр малых планет|Циркуляра]] № 32790 (M.P.C. 32790)</ref><ref>{{Книга |автор=Lutz D. Schmadel |заглавие=Dictionary of Minor Planet Names |язык=en |ссылка=https://books.google.com/books?id=VoJ5nUyIzCsC&pg=PA619 |издание=Fifth Revised and Enlarged Edition |место=Berlin, Heidelberg, New York |издательство=Springer |год=2003 |pages=619 |isbn=3-540-00238-3}}</ref>
[[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Еиду Аштатқәа]] рҟны, 1867 шықәсазы [[Калифорния|Калифорниа]] иҟоу Атрансконтиненталтәи адәыӷбамҩаҿы китаитәи аусзуҩцәа аконфуцианра аметодқәа рхы иадырхәеит.<ref>{{cite journal|last1=Ryan|first1=Patrick Spaulding|title=Saving Face Without Words: A Confucian Perspective on The Strike of 1867 («Сохранение лица без слов: конфуцианский взгляд на забастовку 1867 года»)|journal=International Journal of Humanities, Art and Social Studies (IJHAS)|date=2022-05-05|volume=(forthcoming, May 2022)|doi=10.2139/ssrn.4067005|url=https://ssrn.com/abstract=4067005|access-date=2022-05-22| issn=1556-5068 }}</ref>
== Акино аҿы ахаҿсахьа ==
* 2010 - [[Конфуций (фильм)|Конфуци / Confucius / Kong Zi]] (ареж. Ху Меи / Hu Mei) - асахьаркыратә, Конфуци ироль наигӡоит - Чоу Иун-Фат / Yun-Fat Chow
* 2015 - Конфуци / Confucius (ареж. Хиуго Макгрегор / Hugo Macgregor) - адокументал-хәмарратә, Конфуци ироль аҿы - Минлин Циао / Minglin Qiao
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Конфуцианские святыни в Цюйфу|Циуифу иҟоу аконфуцианратә ԥшьаҭыԥқәа]]
* [[:en:Family tree of Confucius in the main line of descent|Конфуци ихыолҵшьҭратә ҵла]] (Н.Б. [[:en:Kung Tsui-chang|Кун Чуичан]] 孔垂長, иб. 1975, Таиван ахада иабжьгаҩ)
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
* ''Буранок С. О.'' [https://web.archive.org/web/20080401011808/http://www.hist.usu.ru/rsih/text/buranok.htm Проблема интерпретации и перевода первого суждения в «Лунь юй»] // Научная конференция «Интеллектуальная культура исторической эпохи» УрО РОИИ, Екатеринбург, 26-27 апреля 2007 г.
* ''Васильев В. А.'' [http://www.studfiles.ru/preview/3651908/ Конфуций о добродетели] // [[Социально-гуманитарные знания]]. 2006. № 6. С.132-146.
* ''[[Головачёва, Лидия Ивановна|Головачёва Л. И.]]'' Конфуций о преодолении отклонений при просветлении: тезисы // XXXII научная конференция «Общество и государство в Китае» / [[Институт востоковедения РАН]]. М., 2002. С.155-160.
* ''Головачёва Л. И.'' Конфуций о цельности // XII Всероссийская конф. «Философии Восточно-Азиатского региона и современная цивилизация» / РАН. Ин-т Дал. Востока. М., 2007. С. 129—138. (Информ. материалы. Сер. Г; Вып.14)
* ''Головачёва Л. И.'' Конфуций поистине непрост // XL научая конференция «Общество и государство в Китае». М., 2010. С.323-332. (Учён. зап. / Отд. Китая; Вып.2)
* ''Го Сяо-ли''. [http://mexalib.com/view/44344 Мир трансцендентный и мир действительный: сравнительный анализ культурного мышления через призму произведений Достоевского, Конфуция и Лао-цзы]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190125232855/http://mexalib.com/view/44344 |date=2019-01-25 }} // [[Вопросы философии]]. 2013. № 3. С.103-111.
* ''Гусаров В. Ф.'' Непоследовательность Конфуция и дуализм философии [[Чжу Си]] // Третья научная конференция «Общество и государство в Китае». Тезисы и доклады. Т.1. М., 1972.
* ''[[Илюшечкин, Василий Павлович|Илюшечкин В. П.]]'' Конфуций и [[Шан Ян]] о путях объединения Китая // XVI Научная конференция «Общество и государство в Китае». Ч.I, М., 1985. С.36-42.
* ''Карягин К. М.'' [http://elib.tomsk.ru/purl/1-9477/ Конфуций, его жизнь и философская деятельность : биографический очерк] / с портр. Конфуция, гравир. в Лейпциге Геданом. — СПб.: Типография Ю. Н. Эрлих, 1891. — 77, [4] с., [1] л. ил., портр. ([[Жизнь замечательных людей]] : биографическая библиотека [[Павленков, Флорентий Фёдорович|Ф. Павленкова]])
* ''[[Кобзев, Артём Игоревич|Кобзев А. И.]]'' [http://phisci.ru/files/issues/2015/02/RJPS_2015-02_Kobzev.pdf Конфуций против Конфузия с глинозёма, или Уточнение данных о первом китайском философе и его главном произведении] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20181024231940/http://phisci.ru/files/issues/2015/02/RJPS_2015-02_Kobzev.pdf |date=2018-10-24 }} // [[Философские науки]]. 2015. № 2. С.78-106.
* ''А. И. Кобзев''. [https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH019bdff3058c388087a2579b Конфуций] // [[Новая философская энциклопедия]] : в 4 т. / пред. науч.-ред. совета В. С. Стёпин. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Мысль, 2010.
* ''[[Кравцова, Марина Евгеньевна|Кравцова М. Е.]]'', ''Баргачева В. Н.'' [http://www.synologia.ru/a/Культ_Конфуция Культ Конфуция] // [[Духовная культура Китая (энциклопедия)|Духовная культура Китая]]. — М., 2006. T.2. С.196-202.
* ''[[Кычанов, Евгений Иванович|Кычанов Е. И.]]'' Тангутский апокриф о встрече Конфуция и Лао-цзы // XIX научная конференция по историографии и источниковедению истории стран Азии и Африки. — СПб., 1997. С.82-84.
* ''[[Лукьянов, Анатолий Евгеньевич|Лукьянов А. Е.]]'' Лао-цзы и Конфуций: Философия Дао. — М.: [[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]], 2001. — 384 с. — ISBN 5-02-018122-6
* ''[[Малявин, Владимир Вячеславович|Малявин В. В.]]'' Конфуций. [1-е изд.] М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 1992. — 336 с. ([[ЖЗЛ]]) — ISBN 5-235-01702-1; 2-е изд., испр. и доп. 2001, — ISBN 978-5-235-03023-7; 3-е изд. 2007, — ISBN 978-5-235-03023-7; 4-е изд. 2010, — ISBN 978-5-235-03344-3.
* ''[[Маслов, Алексей Александрович|Маслов А. А.]]'' [http://ec-dejavu.ru/c-2/Confucio.html Конфуций] // ''Маслов А. А.'' Китай: колокольца в пыли. Странствия мага и интеллектуала. — М.: [[Алетейа (издательство)|Алетейа]], 2003. С.100-115.
* ''[[Переломов, Леонард Сергеевич|Переломов Л. С.]]'' Конфуций. Лунь Юй. Исследование; перевод древнекитайского, комментарии. Факсимильный текст Лунь юя с комментариями Чжу Си. — М.: Восточная литература, 1998. — 588 с. — ISBN 5 02 018024 6
* {{книга |автор=''[[Переломов, Леонард Сергеевич|Переломов Л. С]]''|часть= |ссылка часть= |заглавие=Конфуций: жизнь, учение, судьба |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=Москва |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1993 |том= |страницы= |страниц=440 |серия= |isbn=5-02-017069-0 |тираж=| ref=Переломов Л.С. Конфуций}}
* ''[[Попов, Павел Степанович|Попов П. С.]]'' Изречения Конфуция, учеников его и других лиц. — СПб., 1910.
* ''Роузман, Генри''. О знании (чжи): дискурс-руководство к действию в «Аналектах» Конфуция // Сравнительная философия: Знание и вера в контексте диалога культур / Институт философии РАН. — М.: Восточная литература. 2008. С.20-28. (Сравнительная философия) — ISBN 978-5-02-036338-0.
* ''Чепурковский Е. М.'' Соперник Конфуция: библиографическая заметка о философе [[Мо-цзы]] и об объективном изучении народных воззрений Китая. — [[Харбин]], 1928.
* ''[[Ян Хиншун|Ян Хин-шун]]'', ''Донобаев А. Д.'' Этические концепции Конфуция и [[Ян Чжу]] // X научная конференция «Общество и государство в Китае» Ч.I. М., 1979. C. 195—206.
* {{книга |автор=[[:en:Daniel Bonevac|Bonevac, Daniel]]; Phillips, Stephen |часть= |ссылка часть= |заглавие=Introduction to world philosophy |оригинал= |ссылка=https://archive.org/details/introductiontowo0000bone|викитека= |ответственный= |издание= |место=New York |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2009 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=978-0-19-515231-9 |тираж= | ref=Bonevac, Phillips |язык= en }}
* {{книга |автор=[[:en:Herrlee Glessner Creel|Creel, Herrlee Glessner]]|часть= |ссылка часть= |заглавие= Confucius: The man and the myth |оригинал= |ссылка=https://archive.org/details/bwb_C0-AQV-152|викитека= |ответственный= |издание= |место=New York |издательство=[[:en:John Day Company|John Day Company]] |год=1949 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж=| ref=Creel}}
* {{статья |автор=[[Дабс, Гомер|Dubs, Homer H.]] |заглавие=The political career of Confucius |ссылка= |язык= |издание=Journal of the American Oriental Society |тип= |год=1946 |том=4 |номер=66 |страницы= |doi= |issn=| ref=Dubs}}
* ''[[Головачёва, Лидия Ивановна|Golovacheva L. I.]]'' Confucious Is Not Plain, Indeed // Современная миссия конфуцианства — сборник докладов междунар. науч. конф. в память 2560 годовщины Конфуция. — Пекин, 2009. В 4 т. — С.405-415. 《儒学的当代使命——纪念孔子诞辰2560周年国际学术研讨会论文集(第四册)》 2009年.
* {{книга |автор=[[:en:John M. Hobson|Hobson, John M.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=The Eastern origins of Western civilisation |оригинал= |ссылка=https://archive.org/details/easternoriginsof0000hobs|викитека= |ответственный= |издание= |место=Cambridge |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=2004 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж=| ref=Hobson}}
* {{книга |автор=[[:en:Annping Chin|Chin, Ann-ping]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=The authentic Confucius: A life of thought and politics |оригинал= |ссылка=https://archive.org/details/authenticconfuci00chin|викитека= |ответственный= |издание= |место=New York |издательство=[[Scribner’s|Scribner]] |год=2007 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=978-0-7432-4618-7 |тираж=| ref=Chin}}
* {{книга |автор=Kong Demao; Ke Lan; Roberts, Rosemary|часть= |ссылка часть= |заглавие=The house of Confucius |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=[[:en:Hodder & Stoughton|Hodder & Stoughton]] |год=1988 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж=| ref=Kong, Ke, Roberts}}
* {{книга |автор=Parker, John |часть= |ссылка часть= |заглавие=Windows into China: The Jesuits and their books, 1580-1730 |оригинал= |ссылка=https://archive.org/details/windowsintochina00park|викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Trustees of the Public Library of the City of Boston |год=1977 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=0-89073-050-4 |тираж=| ref=Parker}}
* {{книга |автор=[[:en:Peter C. Phan|Phan, Peter C.]] |часть=Catholicism and Confucianism: An intercultural and interreligious dialogue |ссылка часть= |заглавие=Catholicism and interreligious dialogue |оригинал= |ссылка=https://archive.org/details/catholicisminter0000unse|викитека= |ответственный= |издание= |место=New York |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2012 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=978-0-19-982787-9 |тираж= | ref=Phan |язык= en }}
* {{книга |автор=Rainey, Lee Dian|часть= |ссылка часть= |заглавие=Confucius & Confucianism: The essentials |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=Oxford |издательство=[[Wiley-Blackwell]] |год=2010 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=978-1-4051-8841-8 |тираж=| ref=Rainey}}
* {{статья |автор=Riegel, Jeffrey K.|заглавие=Poetry and the legend of Confucius's exile |ссылка= |язык= |издание=[[:en:Journal of the American Oriental Society|Journal of the American Oriental Society]] |тип= |год=1986 |том=106 |номер=1 |страницы= |doi= |issn=|ref=Riegel}}
* {{книга |автор=[[:en:Xinzhong Yao|Yao Xinzhong]]|часть= |ссылка часть= |заглавие=Confucianism and Christianity: A Comparative Study of Jen and Agape |оригинал= |ссылка=https://books.google.com/books?id=BN47m0BHtLkC |викитека= |ответственный= |издание= |место=Brighton |издательство=[[:en:Sussex Academic Press|Sussex Academic Press]] |год=1997 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=1-898723-76-1 |тираж=| ref=Yao}}
* {{книга |автор=Yao Xinzhong|часть= |ссылка часть= |заглавие=An Introduction to Confucianism |оригинал= |ссылка=https://books.google.com/books?id=tAE2OJ9bPG0C |викитека= |ответственный= |издание= |место=Cambridge |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=2000 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=0-521-64430-5 |тираж=| ref=Yao}}
* ''[[:en:Jiyuan Yu|Yu, Jiyuan]]''. The Beginnings of Ethics: Confucius and Socrates // Asian Philosophy 15 (July 2005). Pр.173-89.
* ''Yu, Jiyuan''. The Ethics of Confucius and Aristotle: Mirrors of Virtue. — [[Routledge]], 2007. — 276 p. — ISBN 978-0-415-95647-5.
== Азхьарԥшқәа ==
* [https://lunyu.page/ Книга «Беседы и суждения» Конфуция, пять переводов на русский «на одной странице»]
* [http://www.confucianism.ru/ Конфуций. Китайская философия.]
* [http://www.confucius.org/index.html Труды Конфуция и сопутствующие материалы на 23 языках] (Confucius Publishing Co.Ltd.)
* [http://china.kulichki.net/Religion.shtml Религия Китая]
* {{cite web|last=Ahmad|first=Mirza Tahir|title=Confucianism|url=http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html|publisher=Ahmadiyya Muslim Community|access-date=2010-11-07|archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2MnGB7?url=http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html|archive-date=2012-10-15}}
* {{cite web|last1=Baxter|first1=William H.|last2=Sagart|first2=Laurent|title=Baxter-Sagart Old Chinese reconstruction|url=http://crlao.ehess.fr/docannexe.php?id=1207|date=2011-02-20|archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2NLvdA?url=http://crlao.ehess.fr/docannexe.php?id=1207|archive-date=2012-10-15}}
* {{cite web | url=http://eng.bandao.cn/newsdetail.asp?id=4644 | title=Confucius descendents say DNA testing plan lacks wisdom | publisher=Bandao | date=2007-08-21 | ref=Bandao2007 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20110707013208/http://eng.bandao.cn/newsdetail.asp?id=4644 | archive-date=2011-07-07 }}
* {{cite web | url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2007-02/02/content_800011.htm | title=Confucius family tree to record female kin | publisher=China Daily | date=2007-02-02 | ref=China_Daily2007 | archive-url=https://www.webcitation.org/6BRwBmiOI?url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2007-02/02/content_800011.htm | archive-date=2012-10-16 }}
* {{cite web | url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2009-09/24/content_8733256.htm | title=Confucius' Family Tree Recorded biggest | publisher=China Daily | date=2009-09-24 | ref=China_Daily2009 | archive-url=https://www.webcitation.org/6BRwFCB2G?url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2009-09/24/content_8733256.htm | archive-date=2012-10-16 }}
* {{cite web | title=Confucius family tree revision ends with 2 mln descendants | url=http://en.ce.cn/National/culture/200901/04/t20090104_17866318.shtml | publisher=China Economic Net | date=2009-01-04 | ref=China_Economic_Net2009 | archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2O0bdh?url=http://en.ce.cn/National/culture/200901/04/t20090104_17866318.shtml | archive-date=2012-10-15 }}
* {{cite web | url=http://www.china.org.cn/english/culture/171840.htm | title=DNA Testing Adopted to Identify Confucius Descendants | publisher=China Internet Information Center | date=2006-06-19 | ref=China_Internet_Information_Center2006 | archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2TzWbG?url=http://www.china.org.cn/english/culture/171840.htm | archive-date=2012-10-15 }}
* {{cite web | url=http://ye2.mofcom.gov.cn/aarticle/chinanews/200606/20060602462372.html | title=DNA test to clear up Confucius confusion | publisher=Ministry of Commerce of the People's Republic of China | date=2006-06-18 | ref=Ministry_of_Commerce_of_the_PRC2006 | archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2VqGNp?url=http://ye2.mofcom.gov.cn/aarticle/chinanews/200606/20060602462372.html | archive-date=2012-10-15 }}
* {{статья|автор=Riegel, Jeffrey|заглавие=Confucius|ссылка=http://plato.stanford.edu/archives/spr2012/entries/confucius/|язык=|издание=[[The Stanford Encyclopedia of Philosophy]]|издательство=[[Издательство Стэнфордского университета|Stanford University Press]]|тип=|год=2012|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2WVqgT?url=http://plato.stanford.edu/archives/spr2012/entries/confucius/|archive-date=|ref=Riegel}}
* {{cite web|last=Qiu|first=Jane|url=http://seedmagazine.com/content/article/inheriting_confucius/|title=Inheriting Confucius|publisher=Seed Magazine|date=2008-08-13|archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2WxmCd?url=http://seedmagazine.com/content/article/inheriting_confucius/|archive-date=2012-10-15}}
* {{cite web|last=Yan|first=Liang|title=Updated Confucius family tree has two million members|url=http://news.xinhuanet.com/english/2008-02/16/content_7616027.htm|publisher=Xinhua|date=2008-02-16|archive-url=https://www.webcitation.org/6BQvov7ep?url=http://news.xinhuanet.com/english/2008-02/16/content_7616027.htm|archive-date=2012-10-15}}
* {{cite news | last=Zhou | first=Jing| title=New Confucius Genealogy out next year | url=http://www.china.org.cn/china/features/content_16696029.htm | date=2008-10-31 | publisher =[[Китайский информационный интернет-центр|China Internet Information Center]]}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 551 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 479 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Конфуци| ]]
[[Акатегориа:Чжоу аепохазтәи афилософцәа]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 5-тәи ашәышықәсазтәи афилософцәа]]
[[Акатегориа:Китаитәи афилософцәа]]
[[Акатегориа:Аетикадырҩцәа]]
[[Акатегориа:Аконфуцианра]]
[[Акатегориа:Аконфуцианцәа]]
[[Акатегориа:Адинхаҵарақәа рышьаҭаркҩцәа]]
[[Акатегориа:Шаньдун]]
eyx533f6qh1dfa6t0rzv3t8xvuno6ex
Ашәҟәы
0
54781
171810
169687
2026-08-17T16:56:06Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171810
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Ашәҟәы|Ашәҟәы (аҵакы)}}
[[Файл:Latin dictionary.jpg|мини|300пкс|[[Грац]] ([[Австриа|Австриа]]) иҟоу ауниверситеттә библиотека аԥхьаратә уада хадаҿы антиквартә шәҟәқәа]]
'''Ашәҟәы''' — акьыԥхьтә аалыҵ ахкқәа, иара убас уаанӡатәи анапылаҩыратә аалыҵ ахкқәа иреиуоуп: ипериодикатәым аҭыжьымҭа, еидҳәалоу ма хазы игоу ақьаадтә [[Лист|бӷьыцқәа]] (адаҟьақәа) мамзаргьы [[Тетрадь|атетрадқәа]] рыла ишьақәгылоу, атексттәи аграфикатәи ([[Иллюстрация|аиллиустрациақәа]]) ажәабжь [[Типография|типографиала]] ма [[Рукопись|напылаҩырала]] изну, еиҳарак ацәа кьакьа змоу<ref>[http://slovari.yandex.ru/dict/stefanov/article/ste/ste-0833.htm?text=Книга&stpar1=1.1.5 Книга]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=2018-10|bot=InternetArchiveBot }}{{Анеишьа амам азхьарԥш|число=14|месяц=06|год=2016}} // Стефанов С. И. Реклама и полиграфия: опыт словаря-справочника. — М.: Гелла-принт, 2004. — 320 с.</ref>.
{{Врезка
| Заголовок =
| Заголовок снизу =
| Подпись = [[Жванецкий, Михаил Михайлович|Михаил Жванецки]]
| Выравнивание = right
| Ширина = 280px
| Высота =
| Размер шрифта = 0.9em
| Фон =
| Без разрывов =
| Содержание =
Аԥсҭазаара кьаҿуп.<br>
Ашәҟәы мацара ауп иҟәымшәышәу.<br>
Аполка иқәихит. Еихиршәшәеит. Иқәиргылеит.<br>
Аԥагьара амаӡам.<br>
Уи мҵааӡакәа угәы иҭалом.<br>
Аполка иқәгылоуп, ҿнаҭуам, анапы ԥхақәа ианырго ҳәа иԥшуп.<br>
Нас уи аартхоит.
}}
Ашәҟәы ҳәа иара убасгьы иазаҳҳәар ҳалшоит хазы еидҳәалоу аҭыжьымҭа аҳасабала [[Акьыԥхьра#Книгопечатание|акьыԥхьразы]] иазԥхьагәаҭоу [[Алитература|алитературатә]], ма [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырратә]] аԥҵамҭа<ref>{{книга|автор=Лопатин В. В., Лопатина Л. Е.|заглавие=Русский толковый словарь : около 35 000 слов|издание=4-е изд|серия=Библиотека словарей русского языка|место=М.|издательство=Русский язык|год=1997|страниц=832|isbn=5-200-02420-X|тираж=15000}}</ref>.
[[Информационные технологии|Аинформациатә технологиақәа]] рыҿиара абзоурала, еиҳа-еиҳа ауаа рылаҵәара иаҿуп [[Электронная книга|аелектронтә шәҟәқәа]] — [[Акомпиутер|акомпьютерқәа]] рҿы ма уи азы иазԥхьагәаҭоу иҷыдоу [[Электронная книга (устройство)|амыругақәа]] рҿы узыԥхьар улшо икьыԥхьу ашәҟәқәа релектронтә версиақәа<ref>{{cite web|url=http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/e-book|title=Definition of e-book in English|publisher=Oxforddictionaries.Com|access-date=2014-05-06|archive-date=2014-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506150516/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/e-book|url-status=live}}</ref>. 2013 шықәсазы ашәҟәқәа рџьармыкьаҿы електронтә шәҟәқәа рхыԥхьаӡара 30% ыҟан, рыхәԥса ахәҭаа — 14%<ref>{{cite web|url=http://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/digital/content-and-e-books/article/59791-study-e-books-settle-in-as-another-book-format.html|title=Study: E-books Settle In|author=Jim Milliot.|access-date=2014-05-06|archive-date=2014-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506145119/http://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/digital/content-and-e-books/article/59791-study-e-books-settle-in-as-another-book-format.html|url-status=live}}</ref>.
== Аетимологиа ==
Апраславиантә ажәа [[wikt:*kъniga|kъniga]] хыҵхырҭас иамазар иҟалап ҳәа иԥхьаӡоу аверсиақәа:
* ажәытә ҭырқәшәа *küinig, [[дунайско-болгарский язык|дунаи-болгартәи]] *küiniv ([[Ауигәыр бызшәа|уигуртәи]] kuin, kuinbitig) аҟынтәи [[Акитаи бызшәа|Китаитәи]] küen<ref group="K">Иҟалап, [[китайские иероглифы|Китаитәи аиероглиф]] 卷 аӡбахә ҳәазар.</ref> — «[[Свиток|ақьаадырша]]» ахь<ref>{{книга|автор=[[Фасмер, Макс|Фасмер М.]]|заглавие=Этимологический словарь русского языка|том=2 (Е—Муж)|ответственный=Пер. с нем. и доп. [[Трубачёв, Олег Николаевич|О. Н. Трубачева]]|место=М.|издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]]|год=1986|издание=2-е изд|страницы=263|тираж=50000}}</ref>;
* ажәытәӡатәи [[Приставка (лингвистика)|апрефикстә]] еилаҵа *kъn- насгьы ашьагәыҭ *ig- < *jug (*ieug-) «аиԥшьра, аидҳәалара», даҽакала иуҳәозар, «еидҳәалоу абӷьыцқәа»<ref>[http://essja.narod.ru/index.htm Этимологический словарь славянских языков] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20121120095738/http://essja.narod.ru/index.htm |date=2012-11-20 }} (Н. Н. Казанский, Ю. К. Кузьменко. «К этимологии ст.-слав. КЪNИГ»)</ref>.
== Аҭоурых ==
{{Main|Ашәҟәы аҭоурых}}
=== Ажәытәра ===
Ҿырҳәала аимдара — ауаатәыҩса рҭоурых аҿы зегь реиҳа ижәытәӡоу адыррақәа реимдашьа ауп. [[Древний мир|Ажәытәтәи ацивилизациақәа]] аҩыратә системақәа анырыӡба ашьҭахь, ауаа аҩразы [[Глиняные таблички|анышәаԥшьтә цәаҟьақәа]], [[Дерево|аҵла]] [[Кора|ацәа]], [[Металл|аихатә]] бӷьыцқәа уҳәа, шамахамзар зегьы рхы иадырхәо иалагеит.
==== Адырганҵа ====
Адырганҵа ҳәа ҳҳәар ҳалшоит есыҽнытәи ахархәареи аныҟәгареи рзы иманшәалоу, зыгәра угартә иҟоу, иҩу ажәабжь [[Носитель информации|аныҟәгага]] ҳәа. Еиҳарак араҟа ҩыгас ахархәара змаз [[Стилос|астило]] акәын. Адырганҵақәа ихадоу рыхкқәа ҩба алкаазар ауеит: анышәаԥшьтә (иаҳҳәап, [[Тигр (река)|Тигри]] [[Евфрат|Евфрати]] рыбжьара иҟоу адәҳәыԥш ауааԥсыра рыбжьара), урҭ лассы-лассы рхы иадырхәон [[Клинопись|асалҩырала]] аҩразы<ref name="Nem39">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 39.</ref>, насгьы [[Восковая табличка|ацәатәы]]. Аҵыхәтәантәиқәа [[Воск|ацәа]] ахҟьа змаз аӷәыцәмаҟьақәа ракәын, анышәаԥшьтәқәа ракәзар [[Глина|нышәаԥшь]] мацарала ишьақәгылан, насгьы аҩырақәа анырнырҵалак ашьҭахь урҭ лассы-лассы [[Обжиг|амца рыжәырҵон]], еиҳагьы иӷәӷәахарц азы. Абри апроцедура ашьҭахь атекст уаҳа ԥсахшьа амамызт; уи иеиԥшымкәа, ацәатә дырганҵақәа рҿы иҩыз аныхны аныҟәгага даҽазнык ахархәара ауан. [[Древний Рим|Ажәытәтәи Рим]] аӷәыцәмаҟьақәа лассы-лассы дара-дара еидырҳәалон. Идыруп «адиптихқәа», «атриптихқәа», «аполиптихқәа» (ҩба, хԥа, ирацәаны аӷәыцәмаҟьақәа)<ref name="Nem43">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 43.</ref> шыҟаз, убас ала иахьатәи ашәҟәы апрототип ҷыда — [[Кодекс (книга)|акодекс]] — шьақәыргыло<ref>Leila Avrin. ''Scribes, Script and Books'', p. 173.</ref>.
==== Ақьаадырша ====
[[Файл:The Young Cicero Reading.jpg|thumb|right|[[Фоппа, Винченцо|Винченцо Фоппа]]. [[Цицерон]] қәыԥш ашәҟәы даԥхьоит]]
[[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысра]] [[I династия (Древний Египет)|Актәи Аҵакыра]] инаркны аҩразы рхы иадырхәон [[Папирус|апапирус]] (уи ахьӡ еиԥшу ахьӡ змоу аҵиаа амахәқәа ирылхыз [[Бумага|ақьаад]] хкы). Абас еиԥш иҟоу аԥшаахқәа зегьы раасҭа ижәытәӡоу апапирусқәа роуп, ҷыдала аҳасабырбатә документқәа, [[V династия (Древний Египет)|Ахәбатәи Аҵакыра]] аҳ [[Нефериркара Какаи|Нефериркар Какаи]] [[Пирамида Нефериркара|иԥсыбаҩ аԥшьаҭыԥ]] аҟынтәи, [[Абусир]] иԥшааз, ҳ. Ҟ. XXIV-тәи ашәышықәса алагамҭа инаркны XXIII-тәи ашәышықәса анҵәамҭанӡа аамҭацыԥҵәахала ирыцхәырку<ref>{{книга|автор=[[Вернер, Мирослав|Verner M.]]|заглавие=Forgotten Pharaohs, Lost Pyramids. Abusir|часть=Chapter 6. The Testimony of the Papyrus Archives|место=[[Прага|Praha]]|издательство=[[Academia (издательство Чехии)|Academia]], Škodaexport|год=1994|isbn=80-200-0022-4|pages=157—170}}</ref>. Аҵәахра мариахарц азы хаз-хазы иҟаз апапирус бӷьыцқәа [[Свиток|ыршаны]] еиддырҷаблон. Ари аҵас аеллинтәии римтәии адунеи аҿы инарҭбааны аларҵәара аиуит, аха аҵла ацәеи<ref group="K">{{lang-la|liber}}, уи аҟынтәи анаҩс иҟалеит {{lang-en|library}}.</ref> егьырҭ амаҭәахәқәеи рхы иадырхәон ҳәа агәаанагарақәагьы ыҟоуп. Апапирус аҟаҵаратә технологиа [[Плиний Старший|Плини Аиҳабы]] ииҩыз «[[Естественная история (Плиний)|Аԥсабаратә ҭоурых]]» (XIII-тәи ашәҟәы, XXIII-тәи ахәҭа<ref>{{книга|автор=Pliny|заглавие=Natural History. With an English translation in ten volumes by H. Rackham|volume=IV. Libri XII-XVI|год=1960|место=London, Cambridge|издательство=William Heinemann Ltd., Harvard University Press|pages=142—145|ссылка=https://archive.org/stream/naturalhistory04plinuoft#page/142}}</ref>) аҟны далацәажәеит<ref name="Nem40">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 40.</ref>. [[Геродот]] излеиҳәо ала («[[История (Геродот)|Аҭоурых]]», 5-тәи ашәҟәы, 58-тәи ахәҭа), [[Финикийцы|финикиаа]] аҩыреи апапируси [[Бырзентәыла|Бырзентәыла]] иааргеит ҳ.ҟ. X-тәи ма IX-тәи ашәышықәсақәа рзы. Апапирус азы, аҩыратә материал аҳасабала, абырзен ажәаны "библион" ҟалеит, ашәҟәы азы — "библос"<ref group="K">Аурыс ажәа [[Библиотека|библиотека]] ажәа “byblos” аҟынтәи ауп ишааз.</ref>, уи Финикиатәи абаӷәаза қалақь [[Библ]] ахьӡ аҟынтәи ауп ишааз, уаантәи апапирус Бырзентәылаҟа ирышьҭуан<ref>{{книга|автор=[[Фасмер, Макс|Фасмер М.]]|заглавие=Этимологический словарь русского языка|том=1 (А—Д): пер. с нем. и доп. [[Трубачёв, Олег Николаевич|О. Н. Трубачева]]|ответственный=под ред. и с предисл. [[Ларин, Борис Александрович|Б. А. Ларина]]|место=М.|издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]]|год=1986|издание=2-е изд|страницы=164|тираж=50000}}</ref>.
Апапирус аҿы ианыз аҷышәга имарианы ианыҵуан, уи абӷьыцгьы аҩынтәраан анҩылара ҿыц азы ахархәара ауан. Еидырҷаблаз апапирустә бӷьыцқәа (абжьааԥны 20-ҟа) рцәаҳәа ау (бырзен бызшәала «ахартиа») ганкахьала иақәыҩуан. Апапирус ацәаҳәа амаақәа змаз аргьежь иакәдыршон. Аԥхьараан узнапык ала аргьежь кны егьи унапала аикәарша ԥуртлалар акәын<ref name="DR30">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 30—31.</ref>.
==== Акодексқәа ====
{{Main|Акодекс (ашәҟәы)}}
[[V век|V-тәи]] ашәышықәсазы [[Исидор Севильский|Севилиатәи Исидор]], усҟантәи аамҭазы иҟаз агәаанагарақәа рыла, ашәҟәи, ақьаадыршеи, акодекси реиԥшымрақәа абас далацәажәеит: акодекс шәҟәырацәала ишьақәгылоуп, ашәҟәы — ақьаадырша заҵәык ала ишьақәгылоуп. Ҳаамҭазтәи аилкаарала акодекс раԥхьаӡатәи аинформациа аныҟәгага ҳәа иԥхьаӡатәуп, уи ашәҟәы еиԥшуп: еиҟароу адаҟьақәа анс ак арс акә ганкахьала еидҳәалоуп, насгьы еиҳа иӷәӷәоу аматериал иалху [[Обложка|ацәа кьакьа]] акәыршоуп. Ибзиаз аганқәа шрымазгьы, [[Античность|ажәытәӡатәи аамҭазы]] акодексқәа рылаҵәара ҟамлеит, еицырдыруа иҟалеит [[III век|III]]—[[IV век|IV]] ашәышықәсақәа рзы, [[Ақьырсианра|ақьырсиантә]] еилазаараҿы, [[Пергамент|апергамент]] ахархәара ианалага, апапирус еиԥшымкәа уи андырхәоз иԥжәомызт<ref>The Cambridge History of Early Christian Literature. Edd. Frances Young, Lewis Ayres, Andrew Louth, Ron White. Cambridge University Press 2004, pp. 8-9.</ref>, насгьы аԥҟара ауан. Ари аформат абзиарақәа рахь иаҵанакуан уи ама́́рара (аҩыратә ажәабжь аныҟәгага аҩганкгьы рхархәара ауан), аиҭагара, адыррақәа рыԥшаара амариара. Уи адагьы, апергамент изныкымкәа ахархәара зылшо маҭәаруп: ашәыга имарианы ианыҵуеит. Ԥшь-пергаменттә бӷьыцк рыла ишьақәгылаз, агәҭаны иҷаԥаны иҭаӡахыз аҭаҩрашәҟәы аларҵәара аман, убас иааизакны 16 даҟьа алҵуан. Уи аҩыза ашәҟәы бырзен бызшәала «тетрада» («ԥшьба») ахьӡын; иахьатәи ашәҟәқәа рыблокқәа 16, 32 даҟьа змоу атетрадқәа рҟынтәи еизыргоит<ref name="Nem43" />.
==== Ашәҟәыҭира ====
{{Main|Ашәҟәыҭира}}
Ашәҟәыҭицәа ртәы рҳәоит ҳ. ҟ. V-тәи ашәышықәсазы инхоз абырзен авторцәа (иаҳҳәап, [[Ксенофонт]]). Ашәҟәыҭицәа (абиблиополқәа) рыӡбахә рҳәоит [[Аристомен]]и [[Никофон]]и ркомедиақәа рҿы. Рим ашәҟәқәа рыҭира усҟан еицырдыруан. Ашәҟәқәа еиҭахҩылааны иахьырҭиуа аусурҭақәа цәырҵуеит. Ҳара ҳҟынӡа зыхьӡ еиқәханы иааз раԥхьатәи аҭыжьҩцәа дыруаӡәкын [[Тит Помпоний Аттик|Тит Помпони Аттик]]. Аттик зусумҭақәа рыхҩылааразы азин изҭоз авторцәа русумҭақәа акы-ҩба рыхҩылаақәа ҳамҭас ириҭон<ref name="Nem45">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 45.</ref>.
Адунеи аҿы атәылақәа жәпакы ашәҟәы азы иаԥҵоу ахә рхы иадырхәоит, уи ашәҟәқәа рыҭираҿы зегьы ианреиҵаха имҩақәҵагоуп. Иаҳҳәап, ари аиԥш ахәԥса XX-тәи ашәышықәсазы [[СССР]] ашәҟәқәа рцәақәа рҿы ианырҵон, XXI-тәи ашәышықәсазы [[Китаи|Китаитәи]] ашәҟәқәа рцәақәа рҿгьыы иркьыԥхьуан (定价 — «ишьақәыргылоу ахә»).
=== Абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
==== Анапылаҩырақәа ====
[[Файл:Gladzor University, 13-14th century, village Vernashen, Vayots Dzor, Armenia, 10.jpg|thumb|right|350px|{{center|Аерман напылаҩыра, [[Гладзор]], XIII-XIV ашәышықәсақәа}}]]
Напыла иҩыз ашәҟәқәа ([[Манускрипт|аманускриптқәа]]) [[Скрипторий|аҩырҭақәа]] рҿы иаԥҵан (алаҭын бызшәа аҟынтәи “scriptor” — “изыҩуа”). [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] аҳҭнықалақь [[Константинополь]] аҟны аҩырҭа (идыруп уи 356 шықәсазы аус шауаз) [[Констанций II|Констанци II]] иаԥиҵеит, зхаан аҳҭнықалақь аҿы [[Публичная библиотека|ауаажәларратә библиотекагьы]] цәырҵыз (475 шықәсазы 120 000 шәҟәы ахыԥхьаӡалан). Иара убас ауахәамақәа рҿы иҟан аҩырҭақәа, урҭ рахьтә зегьы иреиҳау [[Студийский монастырь|Студитәи ауахәамаҿы]] аус ауан. Ацәаҳәақәа еиҟараны иҟазарц азы, апергамент атса тата [[Свинец|апластинкала]] цәаҳәа-цәаҳәа иршон; ԥыҭрак ашьҭахь уи азы [[Грифель|астил]] рхы иадырхәон. Акаллиграфцәа атекст ҷышәгала ианырҵон, [[Калям|акалам]] (калиам), амҿтәы лабыҵә, анаҩс аҵысхә рхы иархәаны<ref name="Nem46">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 46.</ref><ref name="DR50">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 50.</ref>. Аамҭа цацыԥхьаӡа, напылаҩырақәак рыбӷьыцқәа еиуеиԥшым аԥштәқәа рыла иршәуа иалагеит, насгьы атекст еиуеиԥшым аԥшшәқәа змаз ҷышәгала ианырҵон. Абзац ҿыц алагамҭа аҷышәга ҟаԥшь ала иҩын ([[Киноварь|акиновар]] ма асурик ала иҟаҵан). Абзацқәа рыалагамҭа зыҩуаз акаллиграфцәа раубрикаторцәа ҳәа ирышьҭан (алаҭын бызшәа аҟынтә ruber, ҵакыс иамоуп «аҟаԥшь»)<ref name="Nem47">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 47.</ref>. Апергамент аҿы ҵысхәла аҩразы иманшәалаз, итатоу, ихыгьежьу [[Унциал|аунциалтә ҩыра]] цәырҵит, уи IV-тәи ашәышықәсазы еизҳазыӷьеит<ref name="DR63">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 63.</ref>. Апергамент ахә ҳаракын аҟнытә, лассы-лассы уи ишьҭрақәланы рхы иадырхәон — атекстқәа иҷыдоу аилаҵақәа рыла ианырхуан, [[Пемза|пемзала]] ирыцқьаны аҿыцқәа рыҩуан. Даҽазнык ахархәара зауз апергамент иану анапылаҩырақәа [[Палимпсест|апалимпсестқәа]] ҳәа ирышьҭоуп. Еиҳарак ажәытә шәҟәқәа абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы абасала иқәырхуан, аха ишьақәыргылоуп егьырҭ ахҭысқәагьы — [[Высокое Средневековье|абжьаратәи ашәышықәса ҳаракы]] аан, антикатә авторцәа ртекстқәа ауахәама аԥҵаҩцәа русумҭақәа ирықәрыҩуан<ref name="DR39">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 39.</ref><ref group="K">Раԥхьатәи апалимпсестқәа руак аартын 1692 шықәсазы. XIX-тәи ашәышықәсазы ахимиатә методқәа рыла ианыхыз апалимпсестқәа ртекстқәа еиҭашьақәдыргылеит, лассы-лассы уи аан анапылаҩырақәа ԥхасҭахон. Анаҩс афотоҭыхра ахархәарала иԥхасҭазымтәуаз аиҭашьақәыргыларатә методқәа шьақәдыргылеит (Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 48).</ref><ref name="Nem47" />.
[[Файл:Novgorod Codex - colour.jpg|слева|мини|[[Новгородский кодекс|Новгородтәи акодекс]] актәи адаҟьа, 1010-тәи ашықәсқәа]]
V-тәи ашәышықәсазы [[Римская империя|Римтәи аимпериа]] ахыбгалара адунеи аҿы уи иамаз акультуратә нырра еиҵанатәит. Мраҭашәаратәи Римтәи аимпериаҿы [[Латынь|лаҭынла]] аҩра аҵас [[Монастырь|ауахәамақәа]] рҟны иаанхеит, избан акәзар раԥхьа [[Кассиодор]] [[Виварий (монастырь)|Вивариумтәи]] ауахәамаҿы, анаҩс VI-тәи ашәышықәсазы [[Бенедикт Нурсийский|Нурситәи Бенедикт]] атекстқәа рыхҩылаара аҵак ду шамоу азгәарҭеит. Уи [[Средневековье|абжьаратәи ашәышықәсақәа]] раан ашәҟәқәа ирымаз аҵакы анырра ду анаҭеит, усҟан ашәҟәқәа ирыԥхьоз еиҳарак адиннапхгаҩцәа шракәызгьы. [[Ручной типографский станок|Акьыԥхьга машьына]] аԥҵахаанӡа, насгьы ахархәара ҭбаа аиуаанӡа, ашәҟәқәа зегьы напыла ихырҩылаауан, убри аҟынтә напыла иҩыз аҭыжьымҭақәа зынӡаск имаҷын, насгьы рыхәгьы ҳаракын. Ауахәама хәыҷқәа рҿы ԥыҭк ашәҟәқәа ыҟан, еиҳа идуқәаз рҿы шәкыла ашәҟәқәа ыҟан; [[IX век|IX-тәи]] ашәышықәсазы 500 шәҟәы еидкыланы измаз аизга идууп ҳәа иԥхьаӡан, Абжьарашәышықәсатәи апериод анҵәамҭазгьы [[Авиньон]] иҟаз апаптә библиотекеи [[Сорбонна|Сорбоннатәи]] ашәҟәқәа реизгеи рҿгьы ҩнызқь шәҟәы раҟара мацара ракәын иҟаз<ref>Martin D. Joachim. Historical Aspects of Cataloguing and Classification. Haworth Press 2003, p. 452.</ref>.
==== Аксилографиеи аинкунабулақәеи ====
[[Ксилография|Аксилографиа]] Мраҭашәаратәи Европа иҟалеит [[XIV век|XIV-тәи]] ашәышықәса алагамҭазы (уи уи аԥхьа Мраҭашәара ирыӡбахьан (раԥхьаӡатәи аҿырԥштәқәа руак VIII-тәи ашәышықәсахьы иаҵанакуеит); анкьаахыс аксилографиатә шәҟәқәа Кореиа иркьыԥхьуан)<ref name="Nem69_76">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 69, 76.</ref>. Аксилографиаҿы адаҟьа зныԥшуаз [[Матрица (издательское дело)|аматрица]] амҿы ацыԥҵәаха иҭаԥырҟон. Уи аҷышәга иӡааршьшьны, адаҟьа акопиақәа ԥыҭк рыҟаҵаразы рхы иадырхәон. Зааӡатәи атекст зныз акьыԥхьратә формақәа рхы иадырхәон [[Набивная ткань|акьыԥхьтә маҭәақәа]] рҭыжьразы<ref name="Nem67">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 67.</ref>. Ашәҟәқәа — анырҟьацыларақәа, [[Игральные карты|ахәмарратә мацақәа]], адинтә сахьақәа реиԥш ксилографиала иҭрыжьуа иалагеит. Раԥхьа ақьаад бӷьыцқәа ганкахьала мацара иркьыԥхьуан, урҭ рган ҭацәқәа еиддырҷаблон. Акьыԥхьга машьына анаԥырҵа ашьҭахь абӷьыц аҩганкгьы ркьыԥхьра алыршахеит. Ашәҟәы аԥҵара аџьабаа ӷәӷәа зцыз усын, избанзар даҟьацыԥхьаӡа ахатә ҭаԥҟарсҭақәа азыҟаҵалатәын (уи мызкы аҟара аамҭа агон). Уи адагьы, амҿы анҵыра рацәамызт — ирласны ианыҵуан, иҷҷон, насгьы амҿтәы формақәа акьыԥхьразы рхы ианадырхәалак ашьҭахь урҭ дыршәуан<ref name="Nem69_70">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 69—70.</ref>.
Европа 1500 шықәса ԥхынҷкәынмза 31-нӡа иҭрыжьыз ашәҟәқәа, абӷьыцқәа, асахьақәа — [[Инкунабула|аинкунабулақәа]] ҳәа ирышьҭоуп (лаҭын бызшәала: incunabula — «агара»)<ref name="Nem83">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 83.</ref>.
XII-тәи ашәышықәса инаркны Европа ирдыруаз ақьаад еиҳа-еиҳа иахьрылаҵәаз иахҟьаны<ref name="Nem49">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 49.</ref>, акьыԥхьра ахә еиҵахеит. Раԥхьатәи ақьаад зхы иазырхәоз ашәҟәқәа рҿгьы апергамент бӷьыцқәа ыҟан: абжьааԥны 4 бӷьыцк змаз ақьаадтә тетрад апергамент абӷьыц иларҳәон<ref name="DR42">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 42.</ref>.
==== Анбанҟәшәаратә форма ====
Хазы игоу амҳәырқәа рышьҭақәа рыла атекст ашьақәыргылара ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс ирдыруеит (еицырдыруа зегь раасҭа ижәытәу аҿырԥштәы [[Фестский диск|Фесттәи адиск]] ауп). Приуфенингтәи ауахәамаҿы иҟоуп 1119 шықәсазы хазтәи амҳәырқәа рыла иҭаҩу ауахәама ашьаҭаркра иазку лаҭын бызшәала иҟоу [[Надпись из Прюфенинга|анҵамҭа]]<ref name="Nem73">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 73.</ref>.
Китаитәи ажьииҩы [[Би Шэн|Би Шен]] (990-1051) [[Печатная форма|анбанҟәшәаратә форма]] аҟынтәи акьыԥхьра аԥызҵаз ҳә дыԥхьаӡоуп. Иблыз анышәаԥшь иалху алитерақәа рыла еиқәыршәаз формак аҟынтәи шәкыла, зқьыла акьыԥхьрақәа рыҟаҵаразы уи иметод аҵарауаҩ [[Шэнь Ко|Шен Ко]] «Аԥхыӡқәа рыӡиас иазку азгәаҭақәа» аҟны далацәажәеит<ref name="Nem75">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 75.</ref>. Аха Китаитәи аҩыра [[Идеограмма|аидеографиатә]] ҟазшьа ахьамоу иахҟьаны, анбанҟәшәаратә форма аҟынтәи акьыԥхьра Китаи аларҵәара ҭбаа маиуӡеит, избанзар иаҭахыз алитерақәа зегьы зҭаз анбанҟәшәаратә кассақәа ршәага-загақәа кырӡа идуун<ref name="Nem75_76">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 75—76.</ref>.
==== Гутенберг ====
XV-тәи ашәышықәсазы Европа [[Иоганн Гутенберг]] зегь раԥхьа ихы иаирхәеит еиҭаҵуа аихатә [[Подвижные литеры|литерақәа]] змаз [[Ручной типографский станок|атипографиатә машьыфна]], уи абзоурала ирацәаны акьыԥхьра алыршахеит. Гутенберг икьыԥхьга еиԥшу амеханизмқәа аҩыҟаҵареи ақьаад аҟаҵареи рҿыанкьаахыс рхы иадырхәон. Гутенберг иара убас алитерақәа рыҟаҵара далагеит ажәаҭарҭәаратә форма ахархәарала, уи апроцесс акырӡа иармариеит<ref name="Nem82">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 82.</ref>.
Ашәҟәқәа рыԥшаара мариахеит, аха еиҳараҩык рзы макьана рыхә цәгьан. Атекст шәкыла, мамзаргьы зқьыла еиԥшу акопиақәа рыҟаҵара абзоурала, ахҩылаараан узызцәмцо агхақәеи аилагарақәеи злам, ишьақәгылахьоу аусумҭақәа рҭыжьымҭақәа рцәырҵра ахылҿиааит<ref name="Nem83" />.
=== Аамҭа ҿыц ===
[[Файл:Publii Virgilii Maronis Bucolica, Georgica, et Æneis by John Baskerville 1757.jpg|thumb|Ажәытәӡатәи ашәҟәы [[Титульный лист|атитултә даҟьа]]. Аҭыжьҩы [[Баскервилл, Джон|Џьон Баскервилл]], 1757]]
XV-тәи ашәышықәсазы ашәҟәкьыԥхьра амҽхак ишазҳазгьы, ашәҟәқәа макьана иԥку [[Тираж|тиражла]] иҭрыжьуан, насгьы рыхә даара иҳаракын. Урҭ еиҷаҳарала рызныҟәара шхымԥадатәыз еилкаан.
Ашәҟәы [[Закладка (книга)|абжьаҵақәа]] рхархәара иазкны раԥхьаӡатәи азхьарԥшқәа руак [[1584|1584 шықәсазы]] иҟалеит, аҳ икьыԥхьҩы Кристофер Баркер аҳкәажә [[Елизавета I]] абырфын бжьаҵа анлиҭаз. [[Шёлк|Абырфын]] цәаҳәа пақәа [[XVIII век|XVIII-тәии]] [[XIX век|XIX-тәии]] ашәышықәсақәа рзы аларҵәара змаз бжьаҵақәан, урҭ ашәҟә ацәа иаман, насгьы адаҟьа аура аасҭа еиҳан. Раԥхьатәи иамырхуа ашәҟәы абжьаҵақәа ацәырҵра иалагеит [[1850-е годы|1850-тәи ашықәсқәа]] рзы, урҭ еиҳарак абырфын мамзаргьы аба ҭаӡах иалырхуан.
Афақь ала аус зуаз [[Печатная машина|акьыԥхьгатә машьынақәа]] аларҵәара роуит 1800-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы. Урҭ сааҭкахь 1100 бӷьыц ркьыԥхьра рылшон, аха аусуҩцәа ари аамҭа иалагӡаны 2000 дырга еиҳамкәа ракәын зықәыргылара иахьӡоз.
[[Монотип (полиграфия)|Амонотиптәи]] [[Линотип|алинотиптәи]] апрессқәа XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы иаларгалеит. Урҭ 6000 дырга рҟынӡа, насгьы ацәаҳәақәа шеибгоу зныкҟьара рықәыргылара ҟалон.
XV-тәи ашәышықәса инаркны акыр шықәса ақәырӡхеит акьыԥхьгатә машьынақәа реиӷьтәреи [[Свобода слова|ажәа ахақәиҭра]] адкылареи, хәыҷы-хәыҷла ацензура аҩаӡара ларҟәуа<ref group="K">Шәахә. иара убас [[Интеллектуальная собственность|аинтеллектуалтә мазара]], [[Общественное достояние|зегьы ирзеиԥшу амазара]], [[Авторское право|автортә зин]].</ref>. XX-тәи ашәышықәса азбжазы Европа ашәҟәқәа рҭыжьра арбага шықәсык ахь 200 нызқь шәҟәыхьӡ иреиҳахеит.
Зынӡа 130 миллион рҟынӡа ашәҟәыхьӡқәа ыҟоуп (2010 шықәсазы)<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2010/08/06/books |title=Google сосчитал книги всех библиотек мира |access-date=2010-09-07 |archive-date=2010-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808030307/http://lenta.ru/news/2010/08/06/books/ |url-status=live }}</ref>.
== Ҳаамҭазтәи атехнологиақәа ==
{{Main|Аполиграфиа}}[[Файл:1972 CPA 4119.jpg|thumb|right|[[ИУНЕСКО|УНЕСКО]] [[1972|1972 шықәса]] иаланаҳәаз Жәларбжьаратәи Ашәҟәы ашықәс иазку [[СССР]] [[Почтовая марка|аԥошьҭатә мҳәыр]].]]
Иахьа ашәҟәқәа рыҟаҵараан еиҳарак рхы иадырхәо атехнологиа [[Офсетная печать|аофсеттә кьыԥхьра]] ма [[Литография|алитографиа]] ауп, уи аан ашәыга акьыԥхьратә форма аҟынтәи ақьаад ахь ииасуеит абжьаратә цилиндр ала. Адаҟьақәа еишьҭаргыланы ақьаадыршаҿы иркьыԥхьуеит, анаҩс уи хаз-хазы абӷьыцқәа рыла еиҟәыршоит, ашәҟәы иаразнак ииашоу еишьҭаргылашьала еизгахарц азы. Ари аҩыза амашьына аршаратә ма аротациатә амашьына ҳәа иашьҭоуп; иара убас иҟоуп аофсеттә машьынақәа, ақьаадыршақәа рҟны акәымкәа, хазы игоу абӷьыц аҿы икьыԥхьуа.
[[Оттиск|Акьыԥхьқәа]] зну абӷьыцқәа реизгара ашьҭахь, ашәҟәы ацәеизгаратә усурақәа мҩаԥысуеит. Иҳаҩсыз ашәышықәса азбжазы аус ари ахәҭа хазы игоу анаплакқәа инарыгӡон, ашәҟәҭыжьра иалахәымыз, ашәҟәы ацәа аиқәыршәара аус мацара иазкыз; иахьазы акомпаниақәа реидҵарақәеи реиҭеиҿкаарақәеи апроцессқәа ирыхҟьаны аҭыжьратә еилакы аҩнуҵҟа еиуеиԥшым аусқәа реилаҵара еиҳа-еиҳа иацлоит, уажәшьҭа хыхь зыӡбахә ҳәаз анаплакы иеиԥшу анаплакы аԥшаара уадаҩуп. Атрадициатә ӡахра ада ашәҟәқәа рыхҩаркра еиҳа-еиҳа ауаа ргәы иахәоит, аха ажәытәтәи [[Брошюровка|аброшиуратә]] методқәагьы акьыԥхьра апроцесс аҿы амҩа рыԥшаауеит. Еиҳа-еиҳа иалаҵәоит ашәҟәы ацәа ишаԥу еиԥш аҭаӡахра ада аизгара аметод, аха ԥыхьатәи аметодқәагьы зегьакоуп аполиграфиатә процесс аҟны аахархәара роууеит.
Ҳаамҭазтәи ашәҟәҭыжьра астандартизациа аҟазшьоуп: иҭрыжьуа ашәҟәқәа, еиҳараӡак, иалкаау ашәагааи [[Формат книги|аформати]] рымоуп. Англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы, [[США|ЕАА]] рыда, Британиатәи астандартқәа аҳра руеит; [[Европа]]тәи атәылақәа рхатәы ԥҟарақәеи анормақәеи рымоуп. Ақьаадгьы ҷыдала аполиграфиатә ҭахрақәа рзы иҭрыжьуеит; [[Чтение|аԥхьара]] армариаразы ишаԥу еиԥш уи шкәакәаӡа акәымкәа, маҷк ирлашьцаны иҟаҵоуп, насгьы абӷьыц ганкахьала икьыԥхьу атекст даҽа ганкахьала иубарҭамхарц азы иалкаау [[Плотность|ажәпара]] амоуп. Ашәҟәы хкы зеиԥшроу еиԥш иашьашәало ақьаадгьы ахархәара арҭоит; Еиҳа иалаҵәахьоу хкыуп еиуеиԥшым аҩаӡара змоу [[Мелованная бумага|амелтә қьаад]].
=== Ацифра кьыԥхьра ===
Уажәтәи аамҭазы ашәҟәқәа ҭрыжьуеит [[Цифровая печать|ацифратә кьыԥхьра]] ахархәаралагьы. Урҭ рдаҟьақәа аофистә техника иакьыԥхьуа адокументқәа реиԥш ишьақәгылоит — [[Лазерный принтер|алазертә принтерқәа]] ма [[Копировальный аппарат|акопирқәа]], [[Тонер|атонер]] ахархәарала, [[Чернила|аҷышәга]] акәымкәа. Абас еиԥш иҟоу азнеишьа аҭыжьымҭа [[Тираж|атираж]] хәыҷқәа ркьыԥхьра алнаршоит (аексимплиарқәа ҩышә-хышә раҟара), аофсеттә прессала аусураан ихымԥадатәу аҽазыҟаҵаратә етапқәа ахьыҟам абзоуралагьы. Ацифратә кьыԥхьра ацәырҵра ашәҟәқәа рҭыжьраҿы азнеишьа ҿыц ашьақәгылара иацхрааит — [[Печать по требованию|аҭахрала акьыԥхьра]] ҳәа изышьҭоу ахь, ашәҟәқәа рыхҩылаақәа ҷыдала адҵаалаҩ изы ианыҟарҵо, иара ҭыжьымҭак анҿеиҵалак ашьҭахь.
=== Аелектронтә шәҟәы ===
{{Main|Аелектронтә шәҟәы (адокумент)}}
Атермин «[[Электронная книга (документ)|електронтә шәҟәы]]» (е-шәҟәы, англыз бызшәала e-book) ахархәара амоуп иаабац ашәҟәы аҟынтәи аинформациа злоу, аха [[Цифровой формат|цифратә форматла]] иаагоу, насгьы [[Носитель информации#Классификация носителей|аелектронтә ныҟәгагақәа]] рҿы ([[CD-ROM]], [[DVD-ROM]], уҳәа убас иҵегьы) иҭагалоу ашәҟәы аганахьала.
Акьыԥхьымҭақәа рхыԥхьаӡара ахьеизҳауа ([[Информационный взрыв|аинформациатә ԥжәара]] ҳәа изышьҭоу) ашәҟәыҵәахырҭақәа рзы икьыԥхьу аинформациа рацәа аҵәахра иадҳәалоу азҵаара шьҭнахит. Аелектронтә ҭыжьымҭеи аинтернети рыҟалара иалнаршоит аинформациа ақьаадтә шәҟәқәа рҿы акьыԥхьра акәымкәа, еиҳа иҭбаау аелектронтә ныҟәгагақәеи [[Электронная библиотека|аелектронтә библиотекақәеи]] рҿы аҵәахра, насгьы аҭыԥантәи еиԥш харантәигьы [[Всемирная сеть|Адунеизегьтәи абызкаҭаҳа]] ала аинформациа аиура алнаршоит.
Абас еиԥш иҟоу ашәҟәқәа абзиарақәа реиԥш ахатә малырқәагьы рымоуп, аха, иҟоу [[Электронная книга (устройство)|аелектронтә шәҟәқәа рыԥхьаратә системақәа]] рыманшәаламрақәак ирыхҟьаны (иаҳҳәап, аелектронтә шәҟәқәа рыԥхьара аццакыра, «[[Jakob Nielsen|Nielsen Norman Group]]» имҩаԥнагаз аҭҵаара ала, урҭ рқьаадтә аналогқәа рыԥхьара аццакыра аасҭа бжьаратәла 10% рыла еиҵоуп)<ref>напр. [[IPad|Apple iPad]] (-6,2 %) [[Amazon Kindle]] (-10 %), см. [http://www.ferra.ru/ru/notebooks/news/2010/07/06/nielsen-norman-ipad-luchshe-kindle-podhodit-dlya-chteniya-no-ustupaet-bumajnym-knigam/ Nielsen Norman: iPad лучше Kindle подходит для чтения, но уступает бумажным книгам] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140708004658/http://www.ferra.ru/ru/notebooks/news/2010/07/06/nielsen-norman-ipad-luchshe-kindle-podhodit-dlya-chteniya-no-ustupaet-bumajnym-knigam/ |date=2014-07-08 }}</ref>, лассы-лассы атрадициатә қьаадтә шәҟәқәа аԥыжәара арҭоит, урҭ рҭыжьра иақәнагоу аҩаӡараҿы иаанзыжьуа.
Аха иахьазы аӡәырҩы иҟоу ашәҟәқәа [[Оцифровка|ацифрахь аиагара]] рҽазыршәоит, урҭ аелектронтә хархәагақәа рҿы рыҵәахра еиҳа иманшәалахарц, насгьы ԥымкрада зегьы ахәаԥшра рзымариахарц азы. Иҟоуп иара убасгьы урҭ ркьыԥхьратә процесс азы ақәҿиарақәагьы, иаҳҳәап, [[Печать по требованию|азыҳәарала акьыԥхьра]], [[Электронный журнал|аелектронтә журналқәа]], уҳәа убас иҵегьы.
=== Аудиошәҟәы ===
{{Main|Аудиошәҟәы}}
[[Аудиокнига|Аудиошәҟәы]] аԥҵаразы, аусумҭа атекст ауаҩы даԥхьоит — еиҳарак апрофессионалтә [[Актёр|актиор]] мамзаргьы убас еиԥш иҟоу ргәыԥ — мамзаргьы (еиҳа имаҷны) [[Синтезатор речи|ацәажәаратә синтезатор]] ала, ашьҭахь абжьы зҭарыҩуа хархәагак ианырҵоит. Атекст иацҵазар ауеит џьара шьҭыбжьқәак мамзаргьы амузыка. Аудиошәҟәқәа ирымоуп абзиарақәа реиԥш (иаҳҳәап, мзызқәак ирыхҟьаны аԥхьара злымшо ауаа аинформациа реилкаара) ицәгьоу аганқәагьы (ҷыдала, абжьытә фаил атекст ахаҭа аасҭа акырӡа амҽхак дууп).
== Ашәҟәы аиҿкаареи иагәылоуи ==
{{Main|Ашәҟәы архиара}}
[[Файл:Gm-book-frame-1255-9979.jpg|мини|справа|200пкс|{{center|Аоклад}}]]
Ашәҟәқәа рҭыжьра аметодқәа инарықәыршәаны — атипографиатә кьыԥхь, аформа, ахкы, мамзаргьы аҵакы ([[Энциклопедия|аенциклопедиа]], [[Словарь|ажәар]], [[Учебник|арҵага шәҟәы]], [[Проза|апроза]], апоезиа атом, [[Монография|амонографиа]], уҳәа убас иҵегьы), ашәҟәқәа рҭеиҭыԥш, рыхәҭақәа, рструктурақәа еиуеиԥшымзар ауеит. Ихаданы ашәҟәқәа ирыҵанакуеит анаҩстәи аелементқәа:
* [[Книжный оклад|ашәҟәы ацәа архиара]];
* [[Суперобложка|асуперцәа]] — ашәҟәы ацәа кьакьа иахҟьоу [[Ламинирование полиграфической продукции|аламинаттә]] қьаадхҩа;
* [[Переплёт|аҭаӡах]] (икьакьоу) — ашәҟәы абӷьыцқәа реидҳәалоу зҭаркуа (зҭарҷабуа), акартон, ацәа, аба, ақьаад рыла еиқәыршәоу, еиҳарак икьакьоу ахҩа;
* [[Обложка|ацәа]] мамзаргьы “аҭаӡах тата” — ашәҟәы ахьӡи автори зну итатоу мамзаргьы маҷк икьакьоу ашәҟәы ацәа;
** Аҭаӡах ашьаҭа иаҵанакуеит:
*** [[Бумага|ақьаад]] жәпа;
*** [[Картон|акартон]];
*** [[Кожа (материал)|аԥсабаратәи]]/мамзаргьы [[Искусственная кожа|амаҭәашьартәи ацәа]];
*** [[Ткань|аба]];
** [[Тиснение|ақәҭыхра]]:
*** [[Сусальное золото|ахьтәы бӷьыц]];
*** [[Поталь|апотал]];
*** Аԥшшәы змоу [[Фольга|афольга]]
*** аџьаз фольга;
*** Алиумини фольга;
*** «аиубилеитә» ҭаӡахтә фольга;
** акант — аблок аҳәаақәа ранҭыҵ иҭыҵуа аҭаӡах тата аҵкарқәа;
** ашәҟәы аԥхьатәи [[Обложка|ацәа]] ахьӡ аманы мамзаргьы иамамкәа;
** [[Корешок книги|Ашәҟәы адац]] — ашәҟәы ахьӡ знызар ауа абӷьыцқәа ахьҭаӡаху ма иахьеидҷабло аҭыԥ;
** ашәҟәы ашьҭахьтәи ацәа, [[Автор|автор]] изку икьаҿу адыррақәа (ихымԥадатәӡам), [[Штриховой код|аштрих-код]], [[Ахә|ахәԥса]] зну;
** [[Каптал|Акаптал]] хыхьи ҵаҟа адац аҵаҟеи
** [[Ляссе|лиассе]] — адаҟьақәа рыбжьара абжьаҵаразы [[Тесьма|аԥаҵа]] мамзаргьы [[Шёлк|абырфын]] лента, хыхьтәи [[Каптал|акаптал]] иақәӡаху;
* ашәҟәы адаҟьақәа рыла еиқәыршәоу [[Книжный блок|ашәҟәы аблок]] (аблок зегьы [[Золочение|хьыла]] ма ашәыгатә тонқәеи асахьақәеи рыла ирԥшӡазар ауеит, иара убасгьы ашәҟәы [[Алфавит|алфавитла]] ма атемақәа рыла аҭаԥҟарсҭақәа, ашәыгақәа рыла);
** [[Марля|амарлиа]] — ашәҟәы аблок аидкыларазы;
** [[Нитки|аӡахратә рахәыцқәа]] — ашәҟәы аблок адаҟьақәа реидҵаразы;
** [[Клей|аҷабга]] — ашәҟәы адаҟьақәа ацәа татаҿы реидырҷабларазы;
* ашәҟәы адаҟьақәа;
** [[Форзац|афорзац]] — ашәҟәы аҿы аблоки аԥхьатәи “ахы” аҭаӡахи рыбжьара иҟоу ҩ-бӷьыцк рыла еиқәыршәоу ақьаад жәпа: аблок ашәҟәы иаднакылоит, насгьы аҵыхәтәантәи адаҟьақәа аҟьашьра аҟытәи еиқәнархоит;
** [[Нахзац|анахзац]] — ашәҟәы ацәеи ашьҭахьтәи адаҟьақәеи еидызкыло еиҳа ижәпоу ақьаад иалху аҩбӷьыц;
** [[Авантитул|авантитул]] (ихымԥадатәым);
** [[Титульный лист|атитултә даҟьа]] — ашәҟәы ахдаҟьа, ашәҟәы ахьӡи аинформациа хадеи зну, иара убасгьы аҭыжьырҭа, ақалақь, аҭыжьымҭа арыцхә ирызку адыррақәа зну;
** [[Фронтиспис|афронтиспис]] ([[Фасадный лист|афасадтә даҟьа]], ихымԥадатәым) атитул мамзаргьы раԥхьатәи адаҟьа аԥхьа иагәыларҷабу, ашәҟәыҩҩы исахьа мамзаргьы ашәҟәы атема хада аазырԥшуа асахьа зну (иреиӷьу ахаҭабзиареи аҩаӡара змоу ақьаад аҿы хазы икьыԥхьуп): атекст ихадоу асахьақәа зну агәыларҷабқәагьы уи аҩыза ақьаад аҟны икьыԥхьуп;
** [[Выходные сведения|аҭыҵратә дыррақәа]] ([[СССР|асоветтәии]] [[Российская Федерация|урыстәылатәии]] аҭыжьымҭақәа рҿы) мамзаргьы [[Импрессум|аимпрессум]] (егьырҭ атәылақәак рҭыжьымҭақәа рҿы);
*** [[Шмуцтитул|ашмуцтитул]] — анаҩстәи аҟәша ма ашәҟәы ахәҭа ахьӡ зну хазы игоу ашәҟәы адаҟьа;
*** [[Аннотация|аннотациа]] — аахәаҩцәеи, аҭицәеи, абиблиотекарцәеи рзы аҭыжьымҭа ахҳәаа кьаҿ;
** ашәҟәы [[Текст|атекст]] — ашәҟәы атексттә материал, хазы адаҟьақәа рҿы икьыԥхьу, насгьы ашәҟәы аблок аҟны иҷабны ма иҭаӡахны еидкылоу;
*** [[Предисловие|аԥхьажәа]];
*** ажәалагала — аусумҭа атема хада мамзаргьы уи ахәҭақәа руак аԥхьа иҟоу аҟәша, уи ацәырҵра азыҟаҵара иазырхоу;
*** [[Колонтитул|аколонтитул]];
*** [[Примечания|азгәаҭақәеи]] [[Сноска|асноскақәеи]];
*** [[Ссылка (запись)|азхьарԥшқәа]];
*** ашәҟәы [[Иллюстрация|аиллиустрациақәа]];
*** [[Книжный указатель|арбага]] (амаҭәартә, ахьӡтә, агеографиатә, уҳәа убас иҵегьы) ахьӡқәа, ахқәа, аелементқәа алфавитлеи даҟьалеи еишьҭаргыланы, иара убасгьы иҟалар зылшо аббревиатурақәа рсиа зну;
*** [[Оглавление|ашәҟәы ахәҭақәа]] мамзаргьы ашәҟәы [[Содержание (литература)|ашьақәгылашьа]] — ашәҟәқәа ралагамҭаҿы ма рҵыхәан иҟазар алшоит;
** [[Экслибрис|аекслибрис]] — ашәҟәы адырга, ақәҭыхра, ашәҟәыҵәахырҭа зтәу имҳәыр.
== Аҵәахра ==
[[Файл:Carl Spitzweg - "The Bookworm".jpg|thumb|right|160px|[[Шпицвег, Карл|Карл Шпицвег]] исахьа “[[Книжный червь (картина)|Ашәҟәтәы хәаҷа]]”]]
XIX ашәышықәса аҩбатәи азбжа инаркны ацеллиулоза иалхны ақьаад аҟаҵара иалагеит<ref>{{книга |автор= |заглавие= Сохранность книжных фондов: сборник научных трудов|место= М.|издатель=Государственная библиотека СССР имени В. И. Ленина. |издательство= |год= 1978|страницы= 5}}</ref>. Ароманқәеи, ашколтә рҵагақәеи ашәҟәқәеи ауааԥсыра ирзеиԥш мазарахеит. Аха уи ақьаад аҵәыҵәра алан, уи ақьаад ҩнуҵҟала маҷ-маҷ иԥхасҭазтәуа аҷыҷра ахылҿиаауеит. Убри аҟнытә, иахьатәи ашәҟәыҵәахырҭақәа ажәытә шәҟәқәа рҿы иҟоу аҵәыҵәқәа рықәгара рҽазыршәалароуп. 1850<ref group="K">Еиҳа изаатәиу аҟаҵаратә методқәа рҿы ацеллулоза иалоу аҵәыҵәқәа анеитрализациа азызуаз акьырхаҳәқәа рхы иадырхәон.</ref>-1950<ref group="K">Еиҳа иҿыцқәоу ҟаҵоуп аҵәыҵә ада, мамзаргьы ашьиолочтә қьаад аҟны.</ref> шықәсқәа рыбжьара икьыԥхьыз ашәҟәқәа ари афеномен иақәшәоит.
Ашәҟәқәа рыҵәахраан ацәеи атексти рҿы ахимиатә ԥсахрақәа ҟалар шалшо иазхәыцлатәуп. Ашәҟәқәа амра ахьрықәымшәо, ихьшәашәоу, иҭылашьцаау, ибжьаратәу ацәаакыра ахьыҟоу ауадаҿы иҵәахызар еиӷьуп. Ашәҟәқәа, еиҳаракгьы ихьанҭоу ашәҟәқәа, рформа еиқәхарц азы, рыкәша-мыкәша иҟоу атомқәа рыҵгәозароуп, убри аҟнытә шәагаала еилыԥшаалатәуп.
Аҩны, ашәҟәқәа лассы-лассы [[Книжный шкаф|ашәҟәҭаҵарҭақәа]] рҿы мамзаргьы ақәҵарҭақәа рҿы иқәырҵоит. Ашәҟәқәа рықәҵарҭаҿы ашәҟәқәа рацәаны ианыҟам, [[Держатель для книг|ашәҟәқәа раанкылага]] аҭаххоит, урҭ кьынааны иҟамларц азы.
Аҵыхәтәантәи ажәашықәсақәа рзы аԥхьаҩцәа рзы ирацәаны ахархәара аиуит ажәытә шәҟәқәа релектронтә фотохкьыԥхьаақәа<ref>{{книга |автор= Дергачева-Скоп Е., Алексеев В.|заглавие= Древнерусское духовное наследие в Сибири: научное изучение памятников традиционной русской книжности на востоке России|место= |издательство= ГПНТБ СО РАН|год= 2008|том=2|страницы= 471}}</ref>, насгьы аоригинал иҷыдоу аҭагылазаашьақәа рҿы иҵәахуп.
== Ашәҟәқәа реизгақәа ==
{{Main|Ашәҟәыҵәахырҭа}}
''Шәахә. иара убас:'' [[Абиблиофилиа]]
Ашәҟәқәа реизга хатәны (аколлекциа) мамзаргьы еилазааратәны ([[Библиотека|абиблиотека]]) иҟазар ауеит. Раԥхьаӡа ари аҩыза аизга амазаара [[Аамсҭара|аамсҭацәеи]] амал змаз ауааи, иара убас [[Монастырь|ауахәамақкәеи]] [[Университет|ауниверситетқәеи]] рзы ҳаҭыр ду акәын. Ашәҟәқәа рыхә еиҳа ианмаҷха, урҭ рхыԥхьаӡарагьы еизҳацыԥхьаӡа, ауаажәларратә библиотекақәа рылаҵәара иалагеит, убри аҟынтә ауаа рацәа рзы ашәҟәқәа рыԥшаара еиҳа имариахеит. Аха еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны (аԥшаара аласра, агьамақәа, [[Престиж|ҳаҭыр]] ахьақәыз азы) џьоукы рхатә библиотека рымазар рҭахын (иагьырҭахуп).
XX-тәи ашәышықәсазы ацәа тата змоу ашәҟәқәа рцәырҵра иахҟьаны еицырдыруа алитература еиҳа-еиҳа ирацәахеит. Ашәҟәқәа реиҳарак рыхә алаҟәреи ашәҟәыҭирҭақәа рылаҵәареи ирыхҟьаны хаҭалатәи ашәҟәыҵәахырҭа амазаара ауаажәларраҿы акапан иасимволны аҟазаара иаҟәыҵит.
Ашәҟәыҵәахырҭа дуқәа рҿы ашәҟәқәа рыԥшаара аџьабаа рацәаны иацын, убри аҟынтә урҭ рыԥшаара еиҳа имариахарц азы, атемақәа, авторцәа рыхьӡқәа, иахьҭыҵыз атәыла, уҳәа убас егьырҭ арбагақәа рыла [[Каталогизация (библиотеки и музеи)|акаталогизациатә]] системақәа аԥырҵеит.
== Ашәҟәқәа реихшара ==
[[XX век|XX-тәи]] ашәышықәсазы ашәҟәыҵәахҩцәа адунеи зегь аҿы есышықәса иҭыҵуаз ашәҟәы рацәа рыцклаԥшра иадҳәалоу ауадаҩрақәа ирықәшәеит. Уи аганахьала, [[Международная федерация библиотечных ассоциаций и учреждений|Абиблиотекатә ассоциациақәеи аинститутқәеи Жәларбжьаратәи рфедерациа]] ари апроблема аӡбаразы мыругақәак аԥнаҵеит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы — [[Международное стандартное библиографическое описание|жәларбжьаратәи астандарттә библиографиатә хҳәаа]] (ISBD). Уи инақәыршәаны, ҭыжьымҭа цыԥхьаӡа [[Международный стандартный книжный номер|жәларбжьаратәи астандарттә шәҟәытә номер]] — ISBN<ref group="K">Ашәҟәқәа рзы [[EAN]]-[[Штрихкод|аштрих-код]] ISBN аҟынтәи иаагоуп арымарахь 978 ацҵаны, насгьы агәаҭаратә еизга ҿыц иԥхьаӡаны.</ref> рыҭоуп. Убас ала, ISBN адунеи аҿы иарбан тәылазаалак аҿы иҭыҵуа ашәҟәқәа зегьы рзы иҷыдоу [[Идентификатор|идентификаторуп]], ашәҟәҭыжьыҩ ари астандарт идикылозар. Асистема адгылара анаҭоит иҷыдоу ахеилак. Аидентификатор ԥшьы-хәҭак рыла ишьақәгылоуп:
* Атәыла акод
* [[Издатель|Аҭыжьҩы]] икод
* Ахьӡ акод
* [[Контрольное число#Номер ISBN|агәаҭаратә еизга]], 0 инаркны 9 рҟынӡа аҵакқәа аазхәо, насгьы X (10).
ISBN анахысгьы, иҟоуп даҽа классификациатә системақәак — иаҳҳәап, [[ББК]] ма [[УДК]].
== Аилазаараҿы ароль ==
[[Файл:Printing3 Walk of Ideas Berlin.JPG|thumb|210px|''Ашәҟәқәа рбаҟа'' [[Берлин]] (Германиа). Иаартуп 2006 шықәса мшаԥымза 21 рзы ҳаамҭазтәәи акьыԥхьра аԥҵаҩы [[Гутенберг, Иоганн|Иоганн Гутенберг]] иаҳаҭыр азы.]]
Аурыс шәҟәыҩҩы [[Максим Горький|Максим Горки]] абас рабжьигон:
{{Ацитата|Ашәҟәы бзиа ижәбала — адырра ахыҵхырҭа, адырра мацара ауп еиқәырхагоу, уи мацара ауп доуҳала иӷәӷәоу, ииашоу, иҟәыӷоу уааны шәҟазҵо, ауаҩы гәык-ԥсык ала бзиа ибара, иџьабаа ҳаҭыр ақәҵара, еиԥымҟьо иус дуқәа рылҵшәақәа гәык-ԥсык ала рыхӡыӡаара зылшо<ref>{{cite web|url=http://www.aforism.su/31_7.html|title=Высказывания про книги. Страница 7|publisher=aforism.su|access-date=2015-10-24|archive-date=2015-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20151021005242/http://www.aforism.su/31_7.html|url-status=live}}</ref>. Асовет шәҟәыҩҩы [[Павленко, Пётр Андреевич|П.А.Павленкогьы]] ашәҟәы иааннакыло аҭыԥ азы абри аҩыза ахырхарҭала дцәажәон: «''Ашәҟәы — зегьы еицырзеиԥшу ԥышәоуп. Ашәҟә дуӡӡақәа ҩажәа ирыԥхьаз ауаҩы, аԥсҭазаара дуӡӡақәа ҩажәа ихигеит''»<ref>{{cite web|url=http://www.aforism.su/31_8.html|title=Высказывания про книги. Страница 8|publisher=aforism.su|access-date=2015-10-24|archive-date=2015-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20151021005247/http://www.aforism.su/31_8.html|url-status=live}}</ref>.}}
2014 шықәса хәажәкырамза 14 рзы [[День православной книги|аиашахаҵаратә шәҟәы Амш]] азгәаҭараҿы ажәахә ҟаҵо, Москвеи Урыстәыла зегьы рпатриарх [[Кирилл (патриарх Московский)|Кирилл]] ҳаамҭазтәи ауаажәларраҿы ашәҟәқәа иааннакыло аҭыԥ далацәажәеит:
{{Ацитата|Иахьа ҳара ашәҟәқәа убриаҟара лассы-лассы ҳхы иаҳархәоит, ҳнапаҿы зеиԥшыҟам ауаҩытәыҩсатә культура абаҟа шаҳкугьы хырҩа аҳҭаӡом. Ииашаҵәҟьаны, ашәҟәы абзоурала адыррақәа ишшапаӡа аӡәы иҟынтәи даҽаӡәы иахь ииасуа мацара акәымкәа, аха вертикаллагьы — ииасыз аамҭа аҟынтәи иахьатәи аамҭахь, иахьатәи аамҭа аҟынтәи иҟалаша аамҭахь ииасуеит. Ашәҟәқәа рҿы иҵәахуп ауаатәыҩса рҟәыӷара<ref>{{статья|автор=Тутина, Юлия. |заглавие=Мудрость в переплёте. Как Москва отметила День православной книги|ссылка=http://www.100lichnost.ru/rubrica/33/17947|издание=[[Аргументы и факты|Аргументы и факты — СтоЛичность]]|год=2014|номер=4 (53) за 9 апреля|страницы=4|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021154/http://www.100lichnost.ru/rubrica/33/17947}}</ref>.}}
=== Агеральдикаҿы ===
Ашәҟәы адгьылҵакыратә, ахылҵшьҭратә, ауахәаматә геральдикаҿы иаларҵәоу, игеральдикатәым фигуроуп. Ашәҟәы афигура еиҳа лассы-лассы иаанагоит:
* Иԥшьоу аҩыра (иаҳҳәап, Аԥшьаҩыра)
* аҵареи аҿиареи
* Аҭоурых абеиара, алитературатә ҵасқәа мамзаргьы азакәан аҳра
<gallery class="center" caption="">
Coat of Arms of Vnukovskoe.png|[[Поселение Внуковское|Внуковское аҳабла]] агерб
Keele Library arms 0838.jpg|[[Килский университет|Килтәи ауниверситет]] ашәҟәыҵәахырҭа агерб
University of Keele arms.svg|[[Килский университет|Килтәи ауниверситет]] агерб
University of Staffordshire arms.svg|Стаффордширтәи ауниверситет агерб
</gallery>
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Книжный червь (премия)|Ашәҟәытә хәаҷа (аҳамҭа)]]
== Азгәаҭақәа ==
'''Акомментариқәа'''
{{Reflist|group="K"}}
'''Ахыҵхырҭақәа'''
{{Reflist|22em}}
== Алитература ==
* {{книга|автор=[[Добиаш-Рождественская, Ольга Антоновна|Добиаш-Рождественская О. А.]]|заглавие=История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии|место=М.|год=1987|издательство=[[Книга (издательство)|Книга]]|издание=3-е изд|серия=История книжного искусства. Монографии и очерки|тираж=5000|ref=Добиаш-Рождественская}}
* ''[[Кирпичников, Александр Иванович|Кирпичников А. И.]]'' Книга // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. — СПб., 1890—1907.
* {{книга|автор=[[Немировский, Евгений Львович|Немировский Е.]]|часть=|ссылка часть= |заглавие= Мир книги. С древнейших времён до начала XX века|ссылка= |викитека= |ответственный=Рецензенты [[Говоров, Александр Алексеевич|А. А. Говоров]], Е. А. Динерштейн, [[Утков, Виктор Григорьевич|В. Г. Утков]] |издание= |место=Москва |издательство=Книга|год=1986 |тираж=50000 |ref=Немировский }}
* ''Шапкина О. И.'' Символистская книга в России начала XX века // Известия высших учебных заведений. Проблемы полиграфии и издательского дела. — 2014. — № 5. — С. 115—122
* ''Георгиев П. В.'' Библиотека и традиционная бумажная книга // Учитель истории в социокультурном пространстве Евразии в конце ХХ — начале XXI в'''.:''' Материалы Всероссийской научно-практической конференции. — [[Казань]]: Изд-во Казанского университета, 2016. С. 361—368.
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:шәҟәы}}
[[Акатегориа:Ашәҟәқәа| ]]
[[Акатегориа:Ақьаад аалыҵқәа]]
[[Акатегориа:Адокументқәа]]
[[Акатегориа:Аныҟәгагақәа рформатқәа]]
cvj5uyyv48pk1yel7rzxb4vex9lw6bh
171882
171810
2026-08-17T21:14:42Z
Fraxinus.cs
8381
removing a reference with the dead link
171882
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Ашәҟәы|Ашәҟәы (аҵакы)}}
[[Афаил:Latin dictionary.jpg|мини|300пкс|[[Грац]] ([[Австриа|Австриа]]) иҟоу ауниверситеттә библиотека аԥхьаратә уада хадаҿы антиквартә шәҟәқәа]]
'''Ашәҟәы''' — акьыԥхьтә аалыҵ ахкқәа, иара убас уаанӡатәи анапылаҩыратә аалыҵ ахкқәа иреиуоуп: ипериодикатәым аҭыжьымҭа, еидҳәалоу ма хазы игоу ақьаадтә [[Лист|бӷьыцқәа]] (адаҟьақәа) мамзаргьы [[Тетрадь|атетрадқәа]] рыла ишьақәгылоу, атексттәи аграфикатәи ([[Иллюстрация|аиллиустрациақәа]]) ажәабжь [[Типография|типографиала]] ма [[Рукопись|напылаҩырала]] изну, еиҳарак ацәа кьакьа змоу.
{{Врезка
| Заголовок =
| Заголовок снизу =
| Подпись = [[Жванецкий, Михаил Михайлович|Михаил Жванецки]]
| Выравнивание = right
| Ширина = 280px
| Высота =
| Размер шрифта = 0.9em
| Фон =
| Без разрывов =
| Содержание =
Аԥсҭазаара кьаҿуп.<br>
Ашәҟәы мацара ауп иҟәымшәышәу.<br>
Аполка иқәихит. Еихиршәшәеит. Иқәиргылеит.<br>
Аԥагьара амаӡам.<br>
Уи мҵааӡакәа угәы иҭалом.<br>
Аполка иқәгылоуп, ҿнаҭуам, анапы ԥхақәа ианырго ҳәа иԥшуп.<br>
Нас уи аартхоит.
}}
Ашәҟәы ҳәа иара убасгьы иазаҳҳәар ҳалшоит хазы еидҳәалоу аҭыжьымҭа аҳасабала [[Акьыԥхьра#Книгопечатание|акьыԥхьразы]] иазԥхьагәаҭоу [[Алитература|алитературатә]], ма [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырратә]] аԥҵамҭа<ref>{{книга|автор=Лопатин В. В., Лопатина Л. Е.|заглавие=Русский толковый словарь : около 35 000 слов|издание=4-е изд|серия=Библиотека словарей русского языка|место=М.|издательство=Русский язык|год=1997|страниц=832|isbn=5-200-02420-X|тираж=15000}}</ref>.
[[Информационные технологии|Аинформациатә технологиақәа]] рыҿиара абзоурала, еиҳа-еиҳа ауаа рылаҵәара иаҿуп [[Электронная книга|аелектронтә шәҟәқәа]] — [[Акомпиутер|акомпьютерқәа]] рҿы ма уи азы иазԥхьагәаҭоу иҷыдоу [[Электронная книга (устройство)|амыругақәа]] рҿы узыԥхьар улшо икьыԥхьу ашәҟәқәа релектронтә версиақәа<ref>{{cite web|url=http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/e-book|title=Definition of e-book in English|publisher=Oxforddictionaries.Com|access-date=2014-05-06|archive-date=2014-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506150516/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/e-book|url-status=live}}</ref>. 2013 шықәсазы ашәҟәқәа рџьармыкьаҿы електронтә шәҟәқәа рхыԥхьаӡара 30% ыҟан, рыхәԥса ахәҭаа — 14%<ref>{{cite web|url=http://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/digital/content-and-e-books/article/59791-study-e-books-settle-in-as-another-book-format.html|title=Study: E-books Settle In|author=Jim Milliot.|access-date=2014-05-06|archive-date=2014-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506145119/http://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/digital/content-and-e-books/article/59791-study-e-books-settle-in-as-another-book-format.html|url-status=live}}</ref>.
== Аетимологиа ==
Апраславиантә ажәа [[wikt:*kъniga|kъniga]] хыҵхырҭас иамазар иҟалап ҳәа иԥхьаӡоу аверсиақәа:
* ажәытә ҭырқәшәа *küinig, [[дунайско-болгарский язык|дунаи-болгартәи]] *küiniv ([[Ауигәыр бызшәа|уигуртәи]] kuin, kuinbitig) аҟынтәи [[Акитаи бызшәа|Китаитәи]] küen<ref group="K">Иҟалап, [[китайские иероглифы|Китаитәи аиероглиф]] 卷 аӡбахә ҳәазар.</ref> — «[[Свиток|ақьаадырша]]» ахь<ref>{{книга|автор=[[Фасмер, Макс|Фасмер М.]]|заглавие=Этимологический словарь русского языка|том=2 (Е—Муж)|ответственный=Пер. с нем. и доп. [[Трубачёв, Олег Николаевич|О. Н. Трубачева]]|место=М.|издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]]|год=1986|издание=2-е изд|страницы=263|тираж=50000}}</ref>;
* ажәытәӡатәи [[Приставка (лингвистика)|апрефикстә]] еилаҵа *kъn- насгьы ашьагәыҭ *ig- < *jug (*ieug-) «аиԥшьра, аидҳәалара», даҽакала иуҳәозар, «еидҳәалоу абӷьыцқәа»<ref>[http://essja.narod.ru/index.htm Этимологический словарь славянских языков] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20121120095738/http://essja.narod.ru/index.htm |date=2012-11-20 }} (Н. Н. Казанский, Ю. К. Кузьменко. «К этимологии ст.-слав. КЪNИГ»)</ref>.
== Аҭоурых ==
{{Main|Ашәҟәы аҭоурых}}
=== Ажәытәра ===
Ҿырҳәала аимдара — ауаатәыҩса рҭоурых аҿы зегь реиҳа ижәытәӡоу адыррақәа реимдашьа ауп. [[Древний мир|Ажәытәтәи ацивилизациақәа]] аҩыратә системақәа анырыӡба ашьҭахь, ауаа аҩразы [[Глиняные таблички|анышәаԥшьтә цәаҟьақәа]], [[Дерево|аҵла]] [[Кора|ацәа]], [[Металл|аихатә]] бӷьыцқәа уҳәа, шамахамзар зегьы рхы иадырхәо иалагеит.
==== Адырганҵа ====
Адырганҵа ҳәа ҳҳәар ҳалшоит есыҽнытәи ахархәареи аныҟәгареи рзы иманшәалоу, зыгәра угартә иҟоу, иҩу ажәабжь [[Носитель информации|аныҟәгага]] ҳәа. Еиҳарак араҟа ҩыгас ахархәара змаз [[Стилос|астило]] акәын. Адырганҵақәа ихадоу рыхкқәа ҩба алкаазар ауеит: анышәаԥшьтә (иаҳҳәап, [[Тигр (река)|Тигри]] [[Евфрат|Евфрати]] рыбжьара иҟоу адәҳәыԥш ауааԥсыра рыбжьара), урҭ лассы-лассы рхы иадырхәон [[Клинопись|асалҩырала]] аҩразы<ref name="Nem39">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 39.</ref>, насгьы [[Восковая табличка|ацәатәы]]. Аҵыхәтәантәиқәа [[Воск|ацәа]] ахҟьа змаз аӷәыцәмаҟьақәа ракәын, анышәаԥшьтәқәа ракәзар [[Глина|нышәаԥшь]] мацарала ишьақәгылан, насгьы аҩырақәа анырнырҵалак ашьҭахь урҭ лассы-лассы [[Обжиг|амца рыжәырҵон]], еиҳагьы иӷәӷәахарц азы. Абри апроцедура ашьҭахь атекст уаҳа ԥсахшьа амамызт; уи иеиԥшымкәа, ацәатә дырганҵақәа рҿы иҩыз аныхны аныҟәгага даҽазнык ахархәара ауан. [[Древний Рим|Ажәытәтәи Рим]] аӷәыцәмаҟьақәа лассы-лассы дара-дара еидырҳәалон. Идыруп «адиптихқәа», «атриптихқәа», «аполиптихқәа» (ҩба, хԥа, ирацәаны аӷәыцәмаҟьақәа)<ref name="Nem43">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 43.</ref> шыҟаз, убас ала иахьатәи ашәҟәы апрототип ҷыда — [[Кодекс (книга)|акодекс]] — шьақәыргыло<ref>Leila Avrin. ''Scribes, Script and Books'', p. 173.</ref>.
==== Ақьаадырша ====
[[Афаил:The Young Cicero Reading.jpg|thumb|right|[[Фоппа, Винченцо|Винченцо Фоппа]]. [[Цицерон]] қәыԥш ашәҟәы даԥхьоит]]
[[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысра]] [[I династия (Древний Египет)|Актәи Аҵакыра]] инаркны аҩразы рхы иадырхәон [[Папирус|апапирус]] (уи ахьӡ еиԥшу ахьӡ змоу аҵиаа амахәқәа ирылхыз [[Бумага|ақьаад]] хкы). Абас еиԥш иҟоу аԥшаахқәа зегьы раасҭа ижәытәӡоу апапирусқәа роуп, ҷыдала аҳасабырбатә документқәа, [[V династия (Древний Египет)|Ахәбатәи Аҵакыра]] аҳ [[Нефериркара Какаи|Нефериркар Какаи]] [[Пирамида Нефериркара|иԥсыбаҩ аԥшьаҭыԥ]] аҟынтәи, [[Абусир]] иԥшааз, ҳ. Ҟ. XXIV-тәи ашәышықәса алагамҭа инаркны XXIII-тәи ашәышықәса анҵәамҭанӡа аамҭацыԥҵәахала ирыцхәырку<ref>{{книга|автор=[[Вернер, Мирослав|Verner M.]]|заглавие=Forgotten Pharaohs, Lost Pyramids. Abusir|часть=Chapter 6. The Testimony of the Papyrus Archives|место=[[Прага|Praha]]|издательство=[[Academia (издательство Чехии)|Academia]], Škodaexport|год=1994|isbn=80-200-0022-4|pages=157—170}}</ref>. Аҵәахра мариахарц азы хаз-хазы иҟаз апапирус бӷьыцқәа [[Свиток|ыршаны]] еиддырҷаблон. Ари аҵас аеллинтәии римтәии адунеи аҿы инарҭбааны аларҵәара аиуит, аха аҵла ацәеи<ref group="K">{{lang-la|liber}}, уи аҟынтәи анаҩс иҟалеит {{lang-en|library}}.</ref> егьырҭ амаҭәахәқәеи рхы иадырхәон ҳәа агәаанагарақәагьы ыҟоуп. Апапирус аҟаҵаратә технологиа [[Плиний Старший|Плини Аиҳабы]] ииҩыз «[[Естественная история (Плиний)|Аԥсабаратә ҭоурых]]» (XIII-тәи ашәҟәы, XXIII-тәи ахәҭа<ref>{{книга|автор=Pliny|заглавие=Natural History. With an English translation in ten volumes by H. Rackham|volume=IV. Libri XII-XVI|год=1960|место=London, Cambridge|издательство=William Heinemann Ltd., Harvard University Press|pages=142—145|ссылка=https://archive.org/stream/naturalhistory04plinuoft#page/142}}</ref>) аҟны далацәажәеит<ref name="Nem40">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 40.</ref>. [[Геродот]] излеиҳәо ала («[[История (Геродот)|Аҭоурых]]», 5-тәи ашәҟәы, 58-тәи ахәҭа), [[Финикийцы|финикиаа]] аҩыреи апапируси [[Бырзентәыла|Бырзентәыла]] иааргеит ҳ.ҟ. X-тәи ма IX-тәи ашәышықәсақәа рзы. Апапирус азы, аҩыратә материал аҳасабала, абырзен ажәаны "библион" ҟалеит, ашәҟәы азы — "библос"<ref group="K">Аурыс ажәа [[Библиотека|библиотека]] ажәа “byblos” аҟынтәи ауп ишааз.</ref>, уи Финикиатәи абаӷәаза қалақь [[Библ]] ахьӡ аҟынтәи ауп ишааз, уаантәи апапирус Бырзентәылаҟа ирышьҭуан<ref>{{книга|автор=[[Фасмер, Макс|Фасмер М.]]|заглавие=Этимологический словарь русского языка|том=1 (А—Д): пер. с нем. и доп. [[Трубачёв, Олег Николаевич|О. Н. Трубачева]]|ответственный=под ред. и с предисл. [[Ларин, Борис Александрович|Б. А. Ларина]]|место=М.|издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]]|год=1986|издание=2-е изд|страницы=164|тираж=50000}}</ref>.
Апапирус аҿы ианыз аҷышәга имарианы ианыҵуан, уи абӷьыцгьы аҩынтәраан анҩылара ҿыц азы ахархәара ауан. Еидырҷаблаз апапирустә бӷьыцқәа (абжьааԥны 20-ҟа) рцәаҳәа ау (бырзен бызшәала «ахартиа») ганкахьала иақәыҩуан. Апапирус ацәаҳәа амаақәа змаз аргьежь иакәдыршон. Аԥхьараан узнапык ала аргьежь кны егьи унапала аикәарша ԥуртлалар акәын<ref name="DR30">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 30—31.</ref>.
==== Акодексқәа ====
{{Main|Акодекс (ашәҟәы)}}
[[V век|V-тәи]] ашәышықәсазы [[Исидор Севильский|Севилиатәи Исидор]], усҟантәи аамҭазы иҟаз агәаанагарақәа рыла, ашәҟәи, ақьаадыршеи, акодекси реиԥшымрақәа абас далацәажәеит: акодекс шәҟәырацәала ишьақәгылоуп, ашәҟәы — ақьаадырша заҵәык ала ишьақәгылоуп. Ҳаамҭазтәи аилкаарала акодекс раԥхьаӡатәи аинформациа аныҟәгага ҳәа иԥхьаӡатәуп, уи ашәҟәы еиԥшуп: еиҟароу адаҟьақәа анс ак арс акә ганкахьала еидҳәалоуп, насгьы еиҳа иӷәӷәоу аматериал иалху [[Обложка|ацәа кьакьа]] акәыршоуп. Ибзиаз аганқәа шрымазгьы, [[Античность|ажәытәӡатәи аамҭазы]] акодексқәа рылаҵәара ҟамлеит, еицырдыруа иҟалеит [[III век|III]]—[[IV век|IV]] ашәышықәсақәа рзы, [[Ақьырсианра|ақьырсиантә]] еилазаараҿы, [[Пергамент|апергамент]] ахархәара ианалага, апапирус еиԥшымкәа уи андырхәоз иԥжәомызт<ref>The Cambridge History of Early Christian Literature. Edd. Frances Young, Lewis Ayres, Andrew Louth, Ron White. Cambridge University Press 2004, pp. 8-9.</ref>, насгьы аԥҟара ауан. Ари аформат абзиарақәа рахь иаҵанакуан уи ама́́рара (аҩыратә ажәабжь аныҟәгага аҩганкгьы рхархәара ауан), аиҭагара, адыррақәа рыԥшаара амариара. Уи адагьы, апергамент изныкымкәа ахархәара зылшо маҭәаруп: ашәыга имарианы ианыҵуеит. Ԥшь-пергаменттә бӷьыцк рыла ишьақәгылаз, агәҭаны иҷаԥаны иҭаӡахыз аҭаҩрашәҟәы аларҵәара аман, убас иааизакны 16 даҟьа алҵуан. Уи аҩыза ашәҟәы бырзен бызшәала «тетрада» («ԥшьба») ахьӡын; иахьатәи ашәҟәқәа рыблокқәа 16, 32 даҟьа змоу атетрадқәа рҟынтәи еизыргоит<ref name="Nem43" />.
==== Ашәҟәыҭира ====
{{Main|Ашәҟәыҭира}}
Ашәҟәыҭицәа ртәы рҳәоит ҳ. ҟ. V-тәи ашәышықәсазы инхоз абырзен авторцәа (иаҳҳәап, [[Ксенофонт]]). Ашәҟәыҭицәа (абиблиополқәа) рыӡбахә рҳәоит [[Аристомен]]и [[Никофон]]и ркомедиақәа рҿы. Рим ашәҟәқәа рыҭира усҟан еицырдыруан. Ашәҟәқәа еиҭахҩылааны иахьырҭиуа аусурҭақәа цәырҵуеит. Ҳара ҳҟынӡа зыхьӡ еиқәханы иааз раԥхьатәи аҭыжьҩцәа дыруаӡәкын [[Тит Помпоний Аттик|Тит Помпони Аттик]]. Аттик зусумҭақәа рыхҩылааразы азин изҭоз авторцәа русумҭақәа акы-ҩба рыхҩылаақәа ҳамҭас ириҭон<ref name="Nem45">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 45.</ref>.
Адунеи аҿы атәылақәа жәпакы ашәҟәы азы иаԥҵоу ахә рхы иадырхәоит, уи ашәҟәқәа рыҭираҿы зегьы ианреиҵаха имҩақәҵагоуп. Иаҳҳәап, ари аиԥш ахәԥса XX-тәи ашәышықәсазы [[СССР]] ашәҟәқәа рцәақәа рҿы ианырҵон, XXI-тәи ашәышықәсазы [[Китаи|Китаитәи]] ашәҟәқәа рцәақәа рҿгьыы иркьыԥхьуан (定价 — «ишьақәыргылоу ахә»).
=== Абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
==== Анапылаҩырақәа ====
[[Афаил:Gladzor University, 13-14th century, village Vernashen, Vayots Dzor, Armenia, 10.jpg|thumb|right|350px|{{center|Аерман напылаҩыра, [[Гладзор]], XIII-XIV ашәышықәсақәа}}]]
Напыла иҩыз ашәҟәқәа ([[Манускрипт|аманускриптқәа]]) [[Скрипторий|аҩырҭақәа]] рҿы иаԥҵан (алаҭын бызшәа аҟынтәи “scriptor” — “изыҩуа”). [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] аҳҭнықалақь [[Константинополь]] аҟны аҩырҭа (идыруп уи 356 шықәсазы аус шауаз) [[Констанций II|Констанци II]] иаԥиҵеит, зхаан аҳҭнықалақь аҿы [[Публичная библиотека|ауаажәларратә библиотекагьы]] цәырҵыз (475 шықәсазы 120 000 шәҟәы ахыԥхьаӡалан). Иара убас ауахәамақәа рҿы иҟан аҩырҭақәа, урҭ рахьтә зегьы иреиҳау [[Студийский монастырь|Студитәи ауахәамаҿы]] аус ауан. Ацәаҳәақәа еиҟараны иҟазарц азы, апергамент атса тата [[Свинец|апластинкала]] цәаҳәа-цәаҳәа иршон; ԥыҭрак ашьҭахь уи азы [[Грифель|астил]] рхы иадырхәон. Акаллиграфцәа атекст ҷышәгала ианырҵон, [[Калям|акалам]] (калиам), амҿтәы лабыҵә, анаҩс аҵысхә рхы иархәаны<ref name="Nem46">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 46.</ref><ref name="DR50">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 50.</ref>. Аамҭа цацыԥхьаӡа, напылаҩырақәак рыбӷьыцқәа еиуеиԥшым аԥштәқәа рыла иршәуа иалагеит, насгьы атекст еиуеиԥшым аԥшшәқәа змаз ҷышәгала ианырҵон. Абзац ҿыц алагамҭа аҷышәга ҟаԥшь ала иҩын ([[Киноварь|акиновар]] ма асурик ала иҟаҵан). Абзацқәа рыалагамҭа зыҩуаз акаллиграфцәа раубрикаторцәа ҳәа ирышьҭан (алаҭын бызшәа аҟынтә ruber, ҵакыс иамоуп «аҟаԥшь»)<ref name="Nem47">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 47.</ref>. Апергамент аҿы ҵысхәла аҩразы иманшәалаз, итатоу, ихыгьежьу [[Унциал|аунциалтә ҩыра]] цәырҵит, уи IV-тәи ашәышықәсазы еизҳазыӷьеит<ref name="DR63">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 63.</ref>. Апергамент ахә ҳаракын аҟнытә, лассы-лассы уи ишьҭрақәланы рхы иадырхәон — атекстқәа иҷыдоу аилаҵақәа рыла ианырхуан, [[Пемза|пемзала]] ирыцқьаны аҿыцқәа рыҩуан. Даҽазнык ахархәара зауз апергамент иану анапылаҩырақәа [[Палимпсест|апалимпсестқәа]] ҳәа ирышьҭоуп. Еиҳарак ажәытә шәҟәқәа абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы абасала иқәырхуан, аха ишьақәыргылоуп егьырҭ ахҭысқәагьы — [[Высокое Средневековье|абжьаратәи ашәышықәса ҳаракы]] аан, антикатә авторцәа ртекстқәа ауахәама аԥҵаҩцәа русумҭақәа ирықәрыҩуан<ref name="DR39">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 39.</ref><ref group="K">Раԥхьатәи апалимпсестқәа руак аартын 1692 шықәсазы. XIX-тәи ашәышықәсазы ахимиатә методқәа рыла ианыхыз апалимпсестқәа ртекстқәа еиҭашьақәдыргылеит, лассы-лассы уи аан анапылаҩырақәа ԥхасҭахон. Анаҩс афотоҭыхра ахархәарала иԥхасҭазымтәуаз аиҭашьақәыргыларатә методқәа шьақәдыргылеит (Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 48).</ref><ref name="Nem47" />.
[[Афаил:Novgorod Codex - colour.jpg|слева|мини|[[Новгородский кодекс|Новгородтәи акодекс]] актәи адаҟьа, 1010-тәи ашықәсқәа]]
V-тәи ашәышықәсазы [[Римская империя|Римтәи аимпериа]] ахыбгалара адунеи аҿы уи иамаз акультуратә нырра еиҵанатәит. Мраҭашәаратәи Римтәи аимпериаҿы [[Латынь|лаҭынла]] аҩра аҵас [[Монастырь|ауахәамақәа]] рҟны иаанхеит, избан акәзар раԥхьа [[Кассиодор]] [[Виварий (монастырь)|Вивариумтәи]] ауахәамаҿы, анаҩс VI-тәи ашәышықәсазы [[Бенедикт Нурсийский|Нурситәи Бенедикт]] атекстқәа рыхҩылаара аҵак ду шамоу азгәарҭеит. Уи [[Средневековье|абжьаратәи ашәышықәсақәа]] раан ашәҟәқәа ирымаз аҵакы анырра ду анаҭеит, усҟан ашәҟәқәа ирыԥхьоз еиҳарак адиннапхгаҩцәа шракәызгьы. [[Ручной типографский станок|Акьыԥхьга машьына]] аԥҵахаанӡа, насгьы ахархәара ҭбаа аиуаанӡа, ашәҟәқәа зегьы напыла ихырҩылаауан, убри аҟынтә напыла иҩыз аҭыжьымҭақәа зынӡаск имаҷын, насгьы рыхәгьы ҳаракын. Ауахәама хәыҷқәа рҿы ԥыҭк ашәҟәқәа ыҟан, еиҳа идуқәаз рҿы шәкыла ашәҟәқәа ыҟан; [[IX век|IX-тәи]] ашәышықәсазы 500 шәҟәы еидкыланы измаз аизга идууп ҳәа иԥхьаӡан, Абжьарашәышықәсатәи апериод анҵәамҭазгьы [[Авиньон]] иҟаз апаптә библиотекеи [[Сорбонна|Сорбоннатәи]] ашәҟәқәа реизгеи рҿгьы ҩнызқь шәҟәы раҟара мацара ракәын иҟаз<ref>Martin D. Joachim. Historical Aspects of Cataloguing and Classification. Haworth Press 2003, p. 452.</ref>.
==== Аксилографиеи аинкунабулақәеи ====
[[Ксилография|Аксилографиа]] Мраҭашәаратәи Европа иҟалеит [[XIV век|XIV-тәи]] ашәышықәса алагамҭазы (уи уи аԥхьа Мраҭашәара ирыӡбахьан (раԥхьаӡатәи аҿырԥштәқәа руак VIII-тәи ашәышықәсахьы иаҵанакуеит); анкьаахыс аксилографиатә шәҟәқәа Кореиа иркьыԥхьуан)<ref name="Nem69_76">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 69, 76.</ref>. Аксилографиаҿы адаҟьа зныԥшуаз [[Матрица (издательское дело)|аматрица]] амҿы ацыԥҵәаха иҭаԥырҟон. Уи аҷышәга иӡааршьшьны, адаҟьа акопиақәа ԥыҭк рыҟаҵаразы рхы иадырхәон. Зааӡатәи атекст зныз акьыԥхьратә формақәа рхы иадырхәон [[Набивная ткань|акьыԥхьтә маҭәақәа]] рҭыжьразы<ref name="Nem67">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 67.</ref>. Ашәҟәқәа — анырҟьацыларақәа, [[Игральные карты|ахәмарратә мацақәа]], адинтә сахьақәа реиԥш ксилографиала иҭрыжьуа иалагеит. Раԥхьа ақьаад бӷьыцқәа ганкахьала мацара иркьыԥхьуан, урҭ рган ҭацәқәа еиддырҷаблон. Акьыԥхьга машьына анаԥырҵа ашьҭахь абӷьыц аҩганкгьы ркьыԥхьра алыршахеит. Ашәҟәы аԥҵара аџьабаа ӷәӷәа зцыз усын, избанзар даҟьацыԥхьаӡа ахатә ҭаԥҟарсҭақәа азыҟаҵалатәын (уи мызкы аҟара аамҭа агон). Уи адагьы, амҿы анҵыра рацәамызт — ирласны ианыҵуан, иҷҷон, насгьы амҿтәы формақәа акьыԥхьразы рхы ианадырхәалак ашьҭахь урҭ дыршәуан<ref name="Nem69_70">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 69—70.</ref>.
Европа 1500 шықәса ԥхынҷкәынмза 31-нӡа иҭрыжьыз ашәҟәқәа, абӷьыцқәа, асахьақәа — [[Инкунабула|аинкунабулақәа]] ҳәа ирышьҭоуп (лаҭын бызшәала: incunabula — «агара»)<ref name="Nem83">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 83.</ref>.
XII-тәи ашәышықәса инаркны Европа ирдыруаз ақьаад еиҳа-еиҳа иахьрылаҵәаз иахҟьаны<ref name="Nem49">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 49.</ref>, акьыԥхьра ахә еиҵахеит. Раԥхьатәи ақьаад зхы иазырхәоз ашәҟәқәа рҿгьы апергамент бӷьыцқәа ыҟан: абжьааԥны 4 бӷьыцк змаз ақьаадтә тетрад апергамент абӷьыц иларҳәон<ref name="DR42">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 42.</ref>.
==== Анбанҟәшәаратә форма ====
Хазы игоу амҳәырқәа рышьҭақәа рыла атекст ашьақәыргылара ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс ирдыруеит (еицырдыруа зегь раасҭа ижәытәу аҿырԥштәы [[Фестский диск|Фесттәи адиск]] ауп). Приуфенингтәи ауахәамаҿы иҟоуп 1119 шықәсазы хазтәи амҳәырқәа рыла иҭаҩу ауахәама ашьаҭаркра иазку лаҭын бызшәала иҟоу [[Надпись из Прюфенинга|анҵамҭа]]<ref name="Nem73">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 73.</ref>.
Китаитәи ажьииҩы [[Би Шэн|Би Шен]] (990-1051) [[Печатная форма|анбанҟәшәаратә форма]] аҟынтәи акьыԥхьра аԥызҵаз ҳә дыԥхьаӡоуп. Иблыз анышәаԥшь иалху алитерақәа рыла еиқәыршәаз формак аҟынтәи шәкыла, зқьыла акьыԥхьрақәа рыҟаҵаразы уи иметод аҵарауаҩ [[Шэнь Ко|Шен Ко]] «Аԥхыӡқәа рыӡиас иазку азгәаҭақәа» аҟны далацәажәеит<ref name="Nem75">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 75.</ref>. Аха Китаитәи аҩыра [[Идеограмма|аидеографиатә]] ҟазшьа ахьамоу иахҟьаны, анбанҟәшәаратә форма аҟынтәи акьыԥхьра Китаи аларҵәара ҭбаа маиуӡеит, избанзар иаҭахыз алитерақәа зегьы зҭаз анбанҟәшәаратә кассақәа ршәага-загақәа кырӡа идуун<ref name="Nem75_76">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 75—76.</ref>.
==== Гутенберг ====
XV-тәи ашәышықәсазы Европа [[Иоганн Гутенберг]] зегь раԥхьа ихы иаирхәеит еиҭаҵуа аихатә [[Подвижные литеры|литерақәа]] змаз [[Ручной типографский станок|атипографиатә машьыфна]], уи абзоурала ирацәаны акьыԥхьра алыршахеит. Гутенберг икьыԥхьга еиԥшу амеханизмқәа аҩыҟаҵареи ақьаад аҟаҵареи рҿыанкьаахыс рхы иадырхәон. Гутенберг иара убас алитерақәа рыҟаҵара далагеит ажәаҭарҭәаратә форма ахархәарала, уи апроцесс акырӡа иармариеит<ref name="Nem82">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 82.</ref>.
Ашәҟәқәа рыԥшаара мариахеит, аха еиҳараҩык рзы макьана рыхә цәгьан. Атекст шәкыла, мамзаргьы зқьыла еиԥшу акопиақәа рыҟаҵара абзоурала, ахҩылаараан узызцәмцо агхақәеи аилагарақәеи злам, ишьақәгылахьоу аусумҭақәа рҭыжьымҭақәа рцәырҵра ахылҿиааит<ref name="Nem83" />.
=== Аамҭа ҿыц ===
[[Афаил:Publii Virgilii Maronis Bucolica, Georgica, et Æneis by John Baskerville 1757.jpg|thumb|Ажәытәӡатәи ашәҟәы [[Титульный лист|атитултә даҟьа]]. Аҭыжьҩы [[Баскервилл, Джон|Џьон Баскервилл]], 1757]]
XV-тәи ашәышықәсазы ашәҟәкьыԥхьра амҽхак ишазҳазгьы, ашәҟәқәа макьана иԥку [[Тираж|тиражла]] иҭрыжьуан, насгьы рыхә даара иҳаракын. Урҭ еиҷаҳарала рызныҟәара шхымԥадатәыз еилкаан.
Ашәҟәы [[Закладка (книга)|абжьаҵақәа]] рхархәара иазкны раԥхьаӡатәи азхьарԥшқәа руак [[1584|1584 шықәсазы]] иҟалеит, аҳ икьыԥхьҩы Кристофер Баркер аҳкәажә [[Елизавета I]] абырфын бжьаҵа анлиҭаз. [[Шёлк|Абырфын]] цәаҳәа пақәа [[XVIII век|XVIII-тәии]] [[XIX век|XIX-тәии]] ашәышықәсақәа рзы аларҵәара змаз бжьаҵақәан, урҭ ашәҟә ацәа иаман, насгьы адаҟьа аура аасҭа еиҳан. Раԥхьатәи иамырхуа ашәҟәы абжьаҵақәа ацәырҵра иалагеит [[1850-е годы|1850-тәи ашықәсқәа]] рзы, урҭ еиҳарак абырфын мамзаргьы аба ҭаӡах иалырхуан.
Афақь ала аус зуаз [[Печатная машина|акьыԥхьгатә машьынақәа]] аларҵәара роуит 1800-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы. Урҭ сааҭкахь 1100 бӷьыц ркьыԥхьра рылшон, аха аусуҩцәа ари аамҭа иалагӡаны 2000 дырга еиҳамкәа ракәын зықәыргылара иахьӡоз.
[[Монотип (полиграфия)|Амонотиптәи]] [[Линотип|алинотиптәи]] апрессқәа XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы иаларгалеит. Урҭ 6000 дырга рҟынӡа, насгьы ацәаҳәақәа шеибгоу зныкҟьара рықәыргылара ҟалон.
XV-тәи ашәышықәса инаркны акыр шықәса ақәырӡхеит акьыԥхьгатә машьынақәа реиӷьтәреи [[Свобода слова|ажәа ахақәиҭра]] адкылареи, хәыҷы-хәыҷла ацензура аҩаӡара ларҟәуа<ref group="K">Шәахә. иара убас [[Интеллектуальная собственность|аинтеллектуалтә мазара]], [[Общественное достояние|зегьы ирзеиԥшу амазара]], [[Авторское право|автортә зин]].</ref>. XX-тәи ашәышықәса азбжазы Европа ашәҟәқәа рҭыжьра арбага шықәсык ахь 200 нызқь шәҟәыхьӡ иреиҳахеит.
Зынӡа 130 миллион рҟынӡа ашәҟәыхьӡқәа ыҟоуп (2010 шықәсазы)<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2010/08/06/books |title=Google сосчитал книги всех библиотек мира |access-date=2010-09-07 |archive-date=2010-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808030307/http://lenta.ru/news/2010/08/06/books/ |url-status=live }}</ref>.
== Ҳаамҭазтәи атехнологиақәа ==
{{Main|Аполиграфиа}}[[Афаил:1972 CPA 4119.jpg|thumb|right|[[ИУНЕСКО|УНЕСКО]] [[1972|1972 шықәса]] иаланаҳәаз Жәларбжьаратәи Ашәҟәы ашықәс иазку [[СССР]] [[Почтовая марка|аԥошьҭатә мҳәыр]].]]
Иахьа ашәҟәқәа рыҟаҵараан еиҳарак рхы иадырхәо атехнологиа [[Офсетная печать|аофсеттә кьыԥхьра]] ма [[Литография|алитографиа]] ауп, уи аан ашәыга акьыԥхьратә форма аҟынтәи ақьаад ахь ииасуеит абжьаратә цилиндр ала. Адаҟьақәа еишьҭаргыланы ақьаадыршаҿы иркьыԥхьуеит, анаҩс уи хаз-хазы абӷьыцқәа рыла еиҟәыршоит, ашәҟәы иаразнак ииашоу еишьҭаргылашьала еизгахарц азы. Ари аҩыза амашьына аршаратә ма аротациатә амашьына ҳәа иашьҭоуп; иара убас иҟоуп аофсеттә машьынақәа, ақьаадыршақәа рҟны акәымкәа, хазы игоу абӷьыц аҿы икьыԥхьуа.
[[Оттиск|Акьыԥхьқәа]] зну абӷьыцқәа реизгара ашьҭахь, ашәҟәы ацәеизгаратә усурақәа мҩаԥысуеит. Иҳаҩсыз ашәышықәса азбжазы аус ари ахәҭа хазы игоу анаплакқәа инарыгӡон, ашәҟәҭыжьра иалахәымыз, ашәҟәы ацәа аиқәыршәара аус мацара иазкыз; иахьазы акомпаниақәа реидҵарақәеи реиҭеиҿкаарақәеи апроцессқәа ирыхҟьаны аҭыжьратә еилакы аҩнуҵҟа еиуеиԥшым аусқәа реилаҵара еиҳа-еиҳа иацлоит, уажәшьҭа хыхь зыӡбахә ҳәаз анаплакы иеиԥшу анаплакы аԥшаара уадаҩуп. Атрадициатә ӡахра ада ашәҟәқәа рыхҩаркра еиҳа-еиҳа ауаа ргәы иахәоит, аха ажәытәтәи [[Брошюровка|аброшиуратә]] методқәагьы акьыԥхьра апроцесс аҿы амҩа рыԥшаауеит. Еиҳа-еиҳа иалаҵәоит ашәҟәы ацәа ишаԥу еиԥш аҭаӡахра ада аизгара аметод, аха ԥыхьатәи аметодқәагьы зегьакоуп аполиграфиатә процесс аҟны аахархәара роууеит.
Ҳаамҭазтәи ашәҟәҭыжьра астандартизациа аҟазшьоуп: иҭрыжьуа ашәҟәқәа, еиҳараӡак, иалкаау ашәагааи [[Формат книги|аформати]] рымоуп. Англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы, [[США|ЕАА]] рыда, Британиатәи астандартқәа аҳра руеит; [[Европа]]тәи атәылақәа рхатәы ԥҟарақәеи анормақәеи рымоуп. Ақьаадгьы ҷыдала аполиграфиатә ҭахрақәа рзы иҭрыжьуеит; [[Чтение|аԥхьара]] армариаразы ишаԥу еиԥш уи шкәакәаӡа акәымкәа, маҷк ирлашьцаны иҟаҵоуп, насгьы абӷьыц ганкахьала икьыԥхьу атекст даҽа ганкахьала иубарҭамхарц азы иалкаау [[Плотность|ажәпара]] амоуп. Ашәҟәы хкы зеиԥшроу еиԥш иашьашәало ақьаадгьы ахархәара арҭоит; Еиҳа иалаҵәахьоу хкыуп еиуеиԥшым аҩаӡара змоу [[Мелованная бумага|амелтә қьаад]].
=== Ацифра кьыԥхьра ===
Уажәтәи аамҭазы ашәҟәқәа ҭрыжьуеит [[Цифровая печать|ацифратә кьыԥхьра]] ахархәаралагьы. Урҭ рдаҟьақәа аофистә техника иакьыԥхьуа адокументқәа реиԥш ишьақәгылоит — [[Лазерный принтер|алазертә принтерқәа]] ма [[Копировальный аппарат|акопирқәа]], [[Тонер|атонер]] ахархәарала, [[Чернила|аҷышәга]] акәымкәа. Абас еиԥш иҟоу азнеишьа аҭыжьымҭа [[Тираж|атираж]] хәыҷқәа ркьыԥхьра алнаршоит (аексимплиарқәа ҩышә-хышә раҟара), аофсеттә прессала аусураан ихымԥадатәу аҽазыҟаҵаратә етапқәа ахьыҟам абзоуралагьы. Ацифратә кьыԥхьра ацәырҵра ашәҟәқәа рҭыжьраҿы азнеишьа ҿыц ашьақәгылара иацхрааит — [[Печать по требованию|аҭахрала акьыԥхьра]] ҳәа изышьҭоу ахь, ашәҟәқәа рыхҩылаақәа ҷыдала адҵаалаҩ изы ианыҟарҵо, иара ҭыжьымҭак анҿеиҵалак ашьҭахь.
=== Аелектронтә шәҟәы ===
{{Main|Аелектронтә шәҟәы (адокумент)}}
Атермин «[[Электронная книга (документ)|електронтә шәҟәы]]» (е-шәҟәы, англыз бызшәала e-book) ахархәара амоуп иаабац ашәҟәы аҟынтәи аинформациа злоу, аха [[Цифровой формат|цифратә форматла]] иаагоу, насгьы [[Носитель информации#Классификация носителей|аелектронтә ныҟәгагақәа]] рҿы ([[CD-ROM]], [[DVD-ROM]], уҳәа убас иҵегьы) иҭагалоу ашәҟәы аганахьала.
Акьыԥхьымҭақәа рхыԥхьаӡара ахьеизҳауа ([[Информационный взрыв|аинформациатә ԥжәара]] ҳәа изышьҭоу) ашәҟәыҵәахырҭақәа рзы икьыԥхьу аинформациа рацәа аҵәахра иадҳәалоу азҵаара шьҭнахит. Аелектронтә ҭыжьымҭеи аинтернети рыҟалара иалнаршоит аинформациа ақьаадтә шәҟәқәа рҿы акьыԥхьра акәымкәа, еиҳа иҭбаау аелектронтә ныҟәгагақәеи [[Электронная библиотека|аелектронтә библиотекақәеи]] рҿы аҵәахра, насгьы аҭыԥантәи еиԥш харантәигьы [[Всемирная сеть|Адунеизегьтәи абызкаҭаҳа]] ала аинформациа аиура алнаршоит.
Абас еиԥш иҟоу ашәҟәқәа абзиарақәа реиԥш ахатә малырқәагьы рымоуп, аха, иҟоу [[Электронная книга (устройство)|аелектронтә шәҟәқәа рыԥхьаратә системақәа]] рыманшәаламрақәак ирыхҟьаны (иаҳҳәап, аелектронтә шәҟәқәа рыԥхьара аццакыра, «[[Jakob Nielsen|Nielsen Norman Group]]» имҩаԥнагаз аҭҵаара ала, урҭ рқьаадтә аналогқәа рыԥхьара аццакыра аасҭа бжьаратәла 10% рыла еиҵоуп)<ref>напр. [[IPad|Apple iPad]] (-6,2 %) [[Amazon Kindle]] (-10 %), см. [http://www.ferra.ru/ru/notebooks/news/2010/07/06/nielsen-norman-ipad-luchshe-kindle-podhodit-dlya-chteniya-no-ustupaet-bumajnym-knigam/ Nielsen Norman: iPad лучше Kindle подходит для чтения, но уступает бумажным книгам] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140708004658/http://www.ferra.ru/ru/notebooks/news/2010/07/06/nielsen-norman-ipad-luchshe-kindle-podhodit-dlya-chteniya-no-ustupaet-bumajnym-knigam/ |date=2014-07-08 }}</ref>, лассы-лассы атрадициатә қьаадтә шәҟәқәа аԥыжәара арҭоит, урҭ рҭыжьра иақәнагоу аҩаӡараҿы иаанзыжьуа.
Аха иахьазы аӡәырҩы иҟоу ашәҟәқәа [[Оцифровка|ацифрахь аиагара]] рҽазыршәоит, урҭ аелектронтә хархәагақәа рҿы рыҵәахра еиҳа иманшәалахарц, насгьы ԥымкрада зегьы ахәаԥшра рзымариахарц азы. Иҟоуп иара убасгьы урҭ ркьыԥхьратә процесс азы ақәҿиарақәагьы, иаҳҳәап, [[Печать по требованию|азыҳәарала акьыԥхьра]], [[Электронный журнал|аелектронтә журналқәа]], уҳәа убас иҵегьы.
=== Аудиошәҟәы ===
{{Main|Аудиошәҟәы}}
[[Аудиокнига|Аудиошәҟәы]] аԥҵаразы, аусумҭа атекст ауаҩы даԥхьоит — еиҳарак апрофессионалтә [[Актёр|актиор]] мамзаргьы убас еиԥш иҟоу ргәыԥ — мамзаргьы (еиҳа имаҷны) [[Синтезатор речи|ацәажәаратә синтезатор]] ала, ашьҭахь абжьы зҭарыҩуа хархәагак ианырҵоит. Атекст иацҵазар ауеит џьара шьҭыбжьқәак мамзаргьы амузыка. Аудиошәҟәқәа ирымоуп абзиарақәа реиԥш (иаҳҳәап, мзызқәак ирыхҟьаны аԥхьара злымшо ауаа аинформациа реилкаара) ицәгьоу аганқәагьы (ҷыдала, абжьытә фаил атекст ахаҭа аасҭа акырӡа амҽхак дууп).
== Ашәҟәы аиҿкаареи иагәылоуи ==
{{Main|Ашәҟәы архиара}}
[[Афаил:Gm-book-frame-1255-9979.jpg|мини|справа|200пкс|{{center|Аоклад}}]]
Ашәҟәқәа рҭыжьра аметодқәа инарықәыршәаны — атипографиатә кьыԥхь, аформа, ахкы, мамзаргьы аҵакы ([[Энциклопедия|аенциклопедиа]], [[Словарь|ажәар]], [[Учебник|арҵага шәҟәы]], [[Проза|апроза]], апоезиа атом, [[Монография|амонографиа]], уҳәа убас иҵегьы), ашәҟәқәа рҭеиҭыԥш, рыхәҭақәа, рструктурақәа еиуеиԥшымзар ауеит. Ихаданы ашәҟәқәа ирыҵанакуеит анаҩстәи аелементқәа:
* [[Книжный оклад|ашәҟәы ацәа архиара]];
* [[Суперобложка|асуперцәа]] — ашәҟәы ацәа кьакьа иахҟьоу [[Ламинирование полиграфической продукции|аламинаттә]] қьаадхҩа;
* [[Переплёт|аҭаӡах]] (икьакьоу) — ашәҟәы абӷьыцқәа реидҳәалоу зҭаркуа (зҭарҷабуа), акартон, ацәа, аба, ақьаад рыла еиқәыршәоу, еиҳарак икьакьоу ахҩа;
* [[Обложка|ацәа]] мамзаргьы “аҭаӡах тата” — ашәҟәы ахьӡи автори зну итатоу мамзаргьы маҷк икьакьоу ашәҟәы ацәа;
** Аҭаӡах ашьаҭа иаҵанакуеит:
*** [[Бумага|ақьаад]] жәпа;
*** [[Картон|акартон]];
*** [[Кожа (материал)|аԥсабаратәи]]/мамзаргьы [[Искусственная кожа|амаҭәашьартәи ацәа]];
*** [[Ткань|аба]];
** [[Тиснение|ақәҭыхра]]:
*** [[Сусальное золото|ахьтәы бӷьыц]];
*** [[Поталь|апотал]];
*** Аԥшшәы змоу [[Фольга|афольга]]
*** аџьаз фольга;
*** Алиумини фольга;
*** «аиубилеитә» ҭаӡахтә фольга;
** акант — аблок аҳәаақәа ранҭыҵ иҭыҵуа аҭаӡах тата аҵкарқәа;
** ашәҟәы аԥхьатәи [[Обложка|ацәа]] ахьӡ аманы мамзаргьы иамамкәа;
** [[Корешок книги|Ашәҟәы адац]] — ашәҟәы ахьӡ знызар ауа абӷьыцқәа ахьҭаӡаху ма иахьеидҷабло аҭыԥ;
** ашәҟәы ашьҭахьтәи ацәа, [[Автор|автор]] изку икьаҿу адыррақәа (ихымԥадатәӡам), [[Штриховой код|аштрих-код]], [[Ахә|ахәԥса]] зну;
** [[Каптал|Акаптал]] хыхьи ҵаҟа адац аҵаҟеи
** [[Ляссе|лиассе]] — адаҟьақәа рыбжьара абжьаҵаразы [[Тесьма|аԥаҵа]] мамзаргьы [[Шёлк|абырфын]] лента, хыхьтәи [[Каптал|акаптал]] иақәӡаху;
* ашәҟәы адаҟьақәа рыла еиқәыршәоу [[Книжный блок|ашәҟәы аблок]] (аблок зегьы [[Золочение|хьыла]] ма ашәыгатә тонқәеи асахьақәеи рыла ирԥшӡазар ауеит, иара убасгьы ашәҟәы [[Алфавит|алфавитла]] ма атемақәа рыла аҭаԥҟарсҭақәа, ашәыгақәа рыла);
** [[Марля|амарлиа]] — ашәҟәы аблок аидкыларазы;
** [[Нитки|аӡахратә рахәыцқәа]] — ашәҟәы аблок адаҟьақәа реидҵаразы;
** [[Клей|аҷабга]] — ашәҟәы адаҟьақәа ацәа татаҿы реидырҷабларазы;
* ашәҟәы адаҟьақәа;
** [[Форзац|афорзац]] — ашәҟәы аҿы аблоки аԥхьатәи “ахы” аҭаӡахи рыбжьара иҟоу ҩ-бӷьыцк рыла еиқәыршәоу ақьаад жәпа: аблок ашәҟәы иаднакылоит, насгьы аҵыхәтәантәи адаҟьақәа аҟьашьра аҟытәи еиқәнархоит;
** [[Нахзац|анахзац]] — ашәҟәы ацәеи ашьҭахьтәи адаҟьақәеи еидызкыло еиҳа ижәпоу ақьаад иалху аҩбӷьыц;
** [[Авантитул|авантитул]] (ихымԥадатәым);
** [[Титульный лист|атитултә даҟьа]] — ашәҟәы ахдаҟьа, ашәҟәы ахьӡи аинформациа хадеи зну, иара убасгьы аҭыжьырҭа, ақалақь, аҭыжьымҭа арыцхә ирызку адыррақәа зну;
** [[Фронтиспис|афронтиспис]] ([[Фасадный лист|афасадтә даҟьа]], ихымԥадатәым) атитул мамзаргьы раԥхьатәи адаҟьа аԥхьа иагәыларҷабу, ашәҟәыҩҩы исахьа мамзаргьы ашәҟәы атема хада аазырԥшуа асахьа зну (иреиӷьу ахаҭабзиареи аҩаӡара змоу ақьаад аҿы хазы икьыԥхьуп): атекст ихадоу асахьақәа зну агәыларҷабқәагьы уи аҩыза ақьаад аҟны икьыԥхьуп;
** [[Выходные сведения|аҭыҵратә дыррақәа]] ([[СССР|асоветтәии]] [[Российская Федерация|урыстәылатәии]] аҭыжьымҭақәа рҿы) мамзаргьы [[Импрессум|аимпрессум]] (егьырҭ атәылақәак рҭыжьымҭақәа рҿы);
*** [[Шмуцтитул|ашмуцтитул]] — анаҩстәи аҟәша ма ашәҟәы ахәҭа ахьӡ зну хазы игоу ашәҟәы адаҟьа;
*** [[Аннотация|аннотациа]] — аахәаҩцәеи, аҭицәеи, абиблиотекарцәеи рзы аҭыжьымҭа ахҳәаа кьаҿ;
** ашәҟәы [[Текст|атекст]] — ашәҟәы атексттә материал, хазы адаҟьақәа рҿы икьыԥхьу, насгьы ашәҟәы аблок аҟны иҷабны ма иҭаӡахны еидкылоу;
*** [[Предисловие|аԥхьажәа]];
*** ажәалагала — аусумҭа атема хада мамзаргьы уи ахәҭақәа руак аԥхьа иҟоу аҟәша, уи ацәырҵра азыҟаҵара иазырхоу;
*** [[Колонтитул|аколонтитул]];
*** [[Примечания|азгәаҭақәеи]] [[Сноска|асноскақәеи]];
*** [[Ссылка (запись)|азхьарԥшқәа]];
*** ашәҟәы [[Иллюстрация|аиллиустрациақәа]];
*** [[Книжный указатель|арбага]] (амаҭәартә, ахьӡтә, агеографиатә, уҳәа убас иҵегьы) ахьӡқәа, ахқәа, аелементқәа алфавитлеи даҟьалеи еишьҭаргыланы, иара убасгьы иҟалар зылшо аббревиатурақәа рсиа зну;
*** [[Оглавление|ашәҟәы ахәҭақәа]] мамзаргьы ашәҟәы [[Содержание (литература)|ашьақәгылашьа]] — ашәҟәқәа ралагамҭаҿы ма рҵыхәан иҟазар алшоит;
** [[Экслибрис|аекслибрис]] — ашәҟәы адырга, ақәҭыхра, ашәҟәыҵәахырҭа зтәу имҳәыр.
== Аҵәахра ==
[[Афаил:Carl Spitzweg - "The Bookworm".jpg|thumb|right|160px|[[Шпицвег, Карл|Карл Шпицвег]] исахьа “[[Книжный червь (картина)|Ашәҟәтәы хәаҷа]]”]]
XIX ашәышықәса аҩбатәи азбжа инаркны ацеллиулоза иалхны ақьаад аҟаҵара иалагеит<ref>{{книга |автор= |заглавие= Сохранность книжных фондов: сборник научных трудов|место= М.|издатель=Государственная библиотека СССР имени В. И. Ленина. |издательство= |год= 1978|страницы= 5}}</ref>. Ароманқәеи, ашколтә рҵагақәеи ашәҟәқәеи ауааԥсыра ирзеиԥш мазарахеит. Аха уи ақьаад аҵәыҵәра алан, уи ақьаад ҩнуҵҟала маҷ-маҷ иԥхасҭазтәуа аҷыҷра ахылҿиаауеит. Убри аҟнытә, иахьатәи ашәҟәыҵәахырҭақәа ажәытә шәҟәқәа рҿы иҟоу аҵәыҵәқәа рықәгара рҽазыршәалароуп. 1850<ref group="K">Еиҳа изаатәиу аҟаҵаратә методқәа рҿы ацеллулоза иалоу аҵәыҵәқәа анеитрализациа азызуаз акьырхаҳәқәа рхы иадырхәон.</ref>-1950<ref group="K">Еиҳа иҿыцқәоу ҟаҵоуп аҵәыҵә ада, мамзаргьы ашьиолочтә қьаад аҟны.</ref> шықәсқәа рыбжьара икьыԥхьыз ашәҟәқәа ари афеномен иақәшәоит.
Ашәҟәқәа рыҵәахраан ацәеи атексти рҿы ахимиатә ԥсахрақәа ҟалар шалшо иазхәыцлатәуп. Ашәҟәқәа амра ахьрықәымшәо, ихьшәашәоу, иҭылашьцаау, ибжьаратәу ацәаакыра ахьыҟоу ауадаҿы иҵәахызар еиӷьуп. Ашәҟәқәа, еиҳаракгьы ихьанҭоу ашәҟәқәа, рформа еиқәхарц азы, рыкәша-мыкәша иҟоу атомқәа рыҵгәозароуп, убри аҟнытә шәагаала еилыԥшаалатәуп.
Аҩны, ашәҟәқәа лассы-лассы [[Книжный шкаф|ашәҟәҭаҵарҭақәа]] рҿы мамзаргьы ақәҵарҭақәа рҿы иқәырҵоит. Ашәҟәқәа рықәҵарҭаҿы ашәҟәқәа рацәаны ианыҟам, [[Держатель для книг|ашәҟәқәа раанкылага]] аҭаххоит, урҭ кьынааны иҟамларц азы.
Аҵыхәтәантәи ажәашықәсақәа рзы аԥхьаҩцәа рзы ирацәаны ахархәара аиуит ажәытә шәҟәқәа релектронтә фотохкьыԥхьаақәа<ref>{{книга |автор= Дергачева-Скоп Е., Алексеев В.|заглавие= Древнерусское духовное наследие в Сибири: научное изучение памятников традиционной русской книжности на востоке России|место= |издательство= ГПНТБ СО РАН|год= 2008|том=2|страницы= 471}}</ref>, насгьы аоригинал иҷыдоу аҭагылазаашьақәа рҿы иҵәахуп.
== Ашәҟәқәа реизгақәа ==
{{Main|Ашәҟәыҵәахырҭа}}
''Шәахә. иара убас:'' [[Абиблиофилиа]]
Ашәҟәқәа реизга хатәны (аколлекциа) мамзаргьы еилазааратәны ([[Библиотека|абиблиотека]]) иҟазар ауеит. Раԥхьаӡа ари аҩыза аизга амазаара [[Аамсҭара|аамсҭацәеи]] амал змаз ауааи, иара убас [[Монастырь|ауахәамақкәеи]] [[Университет|ауниверситетқәеи]] рзы ҳаҭыр ду акәын. Ашәҟәқәа рыхә еиҳа ианмаҷха, урҭ рхыԥхьаӡарагьы еизҳацыԥхьаӡа, ауаажәларратә библиотекақәа рылаҵәара иалагеит, убри аҟынтә ауаа рацәа рзы ашәҟәқәа рыԥшаара еиҳа имариахеит. Аха еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны (аԥшаара аласра, агьамақәа, [[Престиж|ҳаҭыр]] ахьақәыз азы) џьоукы рхатә библиотека рымазар рҭахын (иагьырҭахуп).
XX-тәи ашәышықәсазы ацәа тата змоу ашәҟәқәа рцәырҵра иахҟьаны еицырдыруа алитература еиҳа-еиҳа ирацәахеит. Ашәҟәқәа реиҳарак рыхә алаҟәреи ашәҟәыҭирҭақәа рылаҵәареи ирыхҟьаны хаҭалатәи ашәҟәыҵәахырҭа амазаара ауаажәларраҿы акапан иасимволны аҟазаара иаҟәыҵит.
Ашәҟәыҵәахырҭа дуқәа рҿы ашәҟәқәа рыԥшаара аџьабаа рацәаны иацын, убри аҟынтә урҭ рыԥшаара еиҳа имариахарц азы, атемақәа, авторцәа рыхьӡқәа, иахьҭыҵыз атәыла, уҳәа убас егьырҭ арбагақәа рыла [[Каталогизация (библиотеки и музеи)|акаталогизациатә]] системақәа аԥырҵеит.
== Ашәҟәқәа реихшара ==
[[XX век|XX-тәи]] ашәышықәсазы ашәҟәыҵәахҩцәа адунеи зегь аҿы есышықәса иҭыҵуаз ашәҟәы рацәа рыцклаԥшра иадҳәалоу ауадаҩрақәа ирықәшәеит. Уи аганахьала, [[Международная федерация библиотечных ассоциаций и учреждений|Абиблиотекатә ассоциациақәеи аинститутқәеи Жәларбжьаратәи рфедерациа]] ари апроблема аӡбаразы мыругақәак аԥнаҵеит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы — [[Международное стандартное библиографическое описание|жәларбжьаратәи астандарттә библиографиатә хҳәаа]] (ISBD). Уи инақәыршәаны, ҭыжьымҭа цыԥхьаӡа [[Международный стандартный книжный номер|жәларбжьаратәи астандарттә шәҟәытә номер]] — ISBN<ref group="K">Ашәҟәқәа рзы [[EAN]]-[[Штрихкод|аштрих-код]] ISBN аҟынтәи иаагоуп арымарахь 978 ацҵаны, насгьы агәаҭаратә еизга ҿыц иԥхьаӡаны.</ref> рыҭоуп. Убас ала, ISBN адунеи аҿы иарбан тәылазаалак аҿы иҭыҵуа ашәҟәқәа зегьы рзы иҷыдоу [[Идентификатор|идентификаторуп]], ашәҟәҭыжьыҩ ари астандарт идикылозар. Асистема адгылара анаҭоит иҷыдоу ахеилак. Аидентификатор ԥшьы-хәҭак рыла ишьақәгылоуп:
* Атәыла акод
* [[Издатель|Аҭыжьҩы]] икод
* Ахьӡ акод
* [[Контрольное число#Номер ISBN|агәаҭаратә еизга]], 0 инаркны 9 рҟынӡа аҵакқәа аазхәо, насгьы X (10).
ISBN анахысгьы, иҟоуп даҽа классификациатә системақәак — иаҳҳәап, [[ББК]] ма [[УДК]].
== Аилазаараҿы ароль ==
[[Афаил:Printing3 Walk of Ideas Berlin.JPG|thumb|210px|''Ашәҟәқәа рбаҟа'' [[Берлин]] (Германиа). Иаартуп 2006 шықәса мшаԥымза 21 рзы ҳаамҭазтәәи акьыԥхьра аԥҵаҩы [[Гутенберг, Иоганн|Иоганн Гутенберг]] иаҳаҭыр азы.]]
Аурыс шәҟәыҩҩы [[Максим Горький|Максим Горки]] абас рабжьигон:
{{Ацитата|Ашәҟәы бзиа ижәбала — адырра ахыҵхырҭа, адырра мацара ауп еиқәырхагоу, уи мацара ауп доуҳала иӷәӷәоу, ииашоу, иҟәыӷоу уааны шәҟазҵо, ауаҩы гәык-ԥсык ала бзиа ибара, иџьабаа ҳаҭыр ақәҵара, еиԥымҟьо иус дуқәа рылҵшәақәа гәык-ԥсык ала рыхӡыӡаара зылшо<ref>{{cite web|url=http://www.aforism.su/31_7.html|title=Высказывания про книги. Страница 7|publisher=aforism.su|access-date=2015-10-24|archive-date=2015-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20151021005242/http://www.aforism.su/31_7.html|url-status=live}}</ref>. Асовет шәҟәыҩҩы [[Павленко, Пётр Андреевич|П.А.Павленкогьы]] ашәҟәы иааннакыло аҭыԥ азы абри аҩыза ахырхарҭала дцәажәон: «''Ашәҟәы — зегьы еицырзеиԥшу ԥышәоуп. Ашәҟә дуӡӡақәа ҩажәа ирыԥхьаз ауаҩы, аԥсҭазаара дуӡӡақәа ҩажәа ихигеит''»<ref>{{cite web|url=http://www.aforism.su/31_8.html|title=Высказывания про книги. Страница 8|publisher=aforism.su|access-date=2015-10-24|archive-date=2015-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20151021005247/http://www.aforism.su/31_8.html|url-status=live}}</ref>.}}
2014 шықәса хәажәкырамза 14 рзы [[День православной книги|аиашахаҵаратә шәҟәы Амш]] азгәаҭараҿы ажәахә ҟаҵо, Москвеи Урыстәыла зегьы рпатриарх [[Кирилл (патриарх Московский)|Кирилл]] ҳаамҭазтәи ауаажәларраҿы ашәҟәқәа иааннакыло аҭыԥ далацәажәеит:
{{Ацитата|Иахьа ҳара ашәҟәқәа убриаҟара лассы-лассы ҳхы иаҳархәоит, ҳнапаҿы зеиԥшыҟам ауаҩытәыҩсатә культура абаҟа шаҳкугьы хырҩа аҳҭаӡом. Ииашаҵәҟьаны, ашәҟәы абзоурала адыррақәа ишшапаӡа аӡәы иҟынтәи даҽаӡәы иахь ииасуа мацара акәымкәа, аха вертикаллагьы — ииасыз аамҭа аҟынтәи иахьатәи аамҭахь, иахьатәи аамҭа аҟынтәи иҟалаша аамҭахь ииасуеит. Ашәҟәқәа рҿы иҵәахуп ауаатәыҩса рҟәыӷара<ref>{{статья|автор=Тутина, Юлия. |заглавие=Мудрость в переплёте. Как Москва отметила День православной книги|ссылка=http://www.100lichnost.ru/rubrica/33/17947|издание=[[Аргументы и факты|Аргументы и факты — СтоЛичность]]|год=2014|номер=4 (53) за 9 апреля|страницы=4|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021154/http://www.100lichnost.ru/rubrica/33/17947}}</ref>.}}
=== Агеральдикаҿы ===
Ашәҟәы адгьылҵакыратә, ахылҵшьҭратә, ауахәаматә геральдикаҿы иаларҵәоу, игеральдикатәым фигуроуп. Ашәҟәы афигура еиҳа лассы-лассы иаанагоит:
* Иԥшьоу аҩыра (иаҳҳәап, Аԥшьаҩыра)
* аҵареи аҿиареи
* Аҭоурых абеиара, алитературатә ҵасқәа мамзаргьы азакәан аҳра
<gallery class="center" caption="">
Coat of Arms of Vnukovskoe.png|[[Поселение Внуковское|Внуковское аҳабла]] агерб
Keele Library arms 0838.jpg|[[Килский университет|Килтәи ауниверситет]] ашәҟәыҵәахырҭа агерб
University of Keele arms.svg|[[Килский университет|Килтәи ауниверситет]] агерб
University of Staffordshire arms.svg|Стаффордширтәи ауниверситет агерб
</gallery>
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Книжный червь (премия)|Ашәҟәытә хәаҷа (аҳамҭа)]]
== Азгәаҭақәа ==
'''Акомментариқәа'''
{{Reflist|group="K"}}
'''Ахыҵхырҭақәа'''
{{Reflist|22em}}
== Алитература ==
* {{книга|автор=[[Добиаш-Рождественская, Ольга Антоновна|Добиаш-Рождественская О. А.]]|заглавие=История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии|место=М.|год=1987|издательство=[[Книга (издательство)|Книга]]|издание=3-е изд|серия=История книжного искусства. Монографии и очерки|тираж=5000|ref=Добиаш-Рождественская}}
* ''[[Кирпичников, Александр Иванович|Кирпичников А. И.]]'' Книга // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. — СПб., 1890—1907.
* {{книга|автор=[[Немировский, Евгений Львович|Немировский Е.]]|часть=|ссылка часть= |заглавие= Мир книги. С древнейших времён до начала XX века|ссылка= |викитека= |ответственный=Рецензенты [[Говоров, Александр Алексеевич|А. А. Говоров]], Е. А. Динерштейн, [[Утков, Виктор Григорьевич|В. Г. Утков]] |издание= |место=Москва |издательство=Книга|год=1986 |тираж=50000 |ref=Немировский }}
* ''Шапкина О. И.'' Символистская книга в России начала XX века // Известия высших учебных заведений. Проблемы полиграфии и издательского дела. — 2014. — № 5. — С. 115—122
* ''Георгиев П. В.'' Библиотека и традиционная бумажная книга // Учитель истории в социокультурном пространстве Евразии в конце ХХ — начале XXI в'''.:''' Материалы Всероссийской научно-практической конференции. — [[Казань]]: Изд-во Казанского университета, 2016. С. 361—368.
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:шәҟәы}}
[[Акатегориа:Ашәҟәқәа| ]]
[[Акатегориа:Ақьаад аалыҵқәа]]
[[Акатегориа:Адокументқәа]]
[[Акатегориа:Аныҟәгагақәа рформатқәа]]
i8yfg7u8ikgwtw1z8w5or2c33qrzubu
Џьынџьал, Нонна Иури-иԥҳа
0
54995
171815
171054
2026-08-17T17:17:40Z
Nart17
17397
Superseded title from the title review -> redirect to [[Џьынџьалԥҳа, Нонна Иури-иԥҳа]] (was {{Delete}})
171815
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Џьынџьалԥҳа, Нонна Иури-иԥҳа]]
7znhp7860gsre9xi4ces0x7mr0979ex
Аргәын, Алхас Валико-иԥа
0
54997
171816
171045
2026-08-17T17:17:43Z
Nart17
17397
Superseded title from the title review -> redirect to [[Аргәын, Алхас Валикәа-иԥа]] (was {{Delete}})
171816
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Аргәын, Алхас Валикәа-иԥа]]
fj0r99zpzwao17awnc9kfda81jjepoq
Аҟәсба, Шамиль Раџьи-иԥа
0
55001
171817
171044
2026-08-17T17:17:45Z
Nart17
17397
Superseded title from the title review -> redirect to [[Аҟәсба, Шамил Раџьи-иԥа]] (was {{Delete}})
171817
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Аҟәсба, Шамил Раџьи-иԥа]]
eccgb46q3h4nlgh8ffxvm4jshdr2ibr
Басариа, Еҭери Фиодор-иԥҳа
0
55005
171818
171046
2026-08-17T17:17:48Z
Nart17
17397
Superseded title from the title review -> redirect to [[Басариаԥҳа, Еҭери Фиодор-иԥҳа]] (was {{Delete}})
171818
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Басариаԥҳа, Еҭери Фиодор-иԥҳа]]
8n49kcd9xms0pnsx65or4c6cg8okzjz
Бебиа, Екатерина Гьаргь-иԥҳа
0
55006
171819
171047
2026-08-17T17:17:51Z
Nart17
17397
Superseded title from the title review -> redirect to [[Бебиаԥҳа, Екатерина Гьаргь-иԥҳа]] (was {{Delete}})
171819
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Бебиаԥҳа, Екатерина Гьаргь-иԥҳа]]
q9d17jl7gya5mbmmxze5pc89bysv7la
Быҭәба, Дырмит Иван-иԥа
0
55008
171820
171048
2026-08-17T17:17:53Z
Nart17
17397
Superseded title from the title review -> redirect to [[Быҭәба, Дырмит Иуан-иԥа]] (was {{Delete}})
171820
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Быҭәба, Дырмит Иуан-иԥа]]
a1z2yc3vnlby4fbrwmas4gpxgi3fedy
Габелиа, Дмитри Павел-иԥа
0
55011
171821
171049
2026-08-17T17:17:56Z
Nart17
17397
Superseded title from the title review -> redirect to [[Габалиа, Дырмит Павел-иԥа]] (was {{Delete}})
171821
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Габалиа, Дырмит Павел-иԥа]]
377s95639fhl009hmj5lf5ebh0iho8q
Кәыҵниа, Шалуа Васили-иԥа
0
55022
171822
171051
2026-08-17T17:17:58Z
Nart17
17397
Superseded title from the title review -> redirect to [[Кәыҵниа, Шьалуа Васили-иԥа]] (was {{Delete}})
171822
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Кәыҵниа, Шьалуа Васили-иԥа]]
3pmdpudhabzbq4ty6pfku9neh70m8cm
Папба, Маҳинур Ҭуна
0
55034
171823
171052
2026-08-17T17:18:01Z
Nart17
17397
Superseded title from the title review -> redirect to [[Папаԥҳа, Маҳинур Ҭуна]] (was {{Delete}})
171823
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Папаԥҳа, Маҳинур Ҭуна]]
izpnihnrdti5cs67690r93xvm6qbpyg
Ҳаџьымба, Инна Иури-иԥҳа
0
55044
171824
171053
2026-08-17T17:18:04Z
Nart17
17397
Superseded title from the title review -> redirect to [[Ҳаџьымԥҳа, Инна Иури-иԥҳа]] (was {{Delete}})
171824
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Ҳаџьымԥҳа, Инна Иури-иԥҳа]]
0ddsm0wtc79pm3nafcrtz5x946y9ik2
Рафаель Санти
0
55110
171871
170649
2026-08-17T19:33:54Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171871
wikitext
text/x-wiki
{{Аиҭархара|Рафаель|Рафаель (еилыркаара)|Рафаель захьӡу ма изыжәлоу егьырҭ ауаа ирызку, иара убасгьы даҽа ҵакқәак змоу.}}
{{Акарточка артист
| ахьӡ = Рафаелло Санцио
| афото = Raffaello Sanzio.jpg
| ахҵара = Ахатәыпортреҭ. 1504 - 1506 Амҿы, атемпера. 33 × 47,5 см. [[Уффици]], [[Флоренция|Флоренциа]]
| атәылауаҩра = [[Афаил:Banner_of_Arms_of_the_Duchy_of_Urbino.svg|border|22px]] [[Герцогство Урбино|Урбинотәи агерцогцәа рыдгьылқәа]]
| амилаҭра = италиаа
| Азанааҭ = асахьаҭыхҩы, аҿыханҵаҩ, аҭыхҩы, архитектор
| аԥсра зыхҟьаз = агәчымазара
| аԥсыжра аҭыԥ = [[Апантеон (Рим)|Апантеон]], [[Рим]]
| арҿиара дуқәа = [[Сикстинская мадонна|Сикстинтәи Мадонна]]<br />[[Афинская школа|Афинатәи ашкол]]<br />[[Преображение (Рафаэль)|Аҽеиҭакра]]<br />[[Триумф Галатеи|Галатеиа лтриумф]]<br />[[Станцы Рафаэля|Рафаель истанцқәа]]
| амеценат = [[Иули II|Апапа Иули II]], [[Лев X|Апапа Леон X]], [[Киџьи, Агостино|Агостино Киџьи]]
}}
'''Рафаель Санти да Урбино'''<ref>{{Cite web |url=http://gramota.ru/slovari/dic/?ag=x&word=%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8 |title=Ударение в Словаре имён собственных |access-date=2022-04-18 |archive-date=2021-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210502142941/http://gramota.ru/slovari/dic/?ag=x&word=%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8 |url-status=live }}</ref>, мамзаргьы '''Рафаелло Санцио''' ({{lang-it|Raffaello Santi}}, Raffaello Sanzio, Rafael, Raffael da Urbino, Rafaelo; [[хәажәкырамза 26|26]] ма [[Хәажәкырамза 28|28]], ма [[мшаԥымза 6]]<ref name="BRE">{{БРЭ|автор=[[Назарова, Ольга Алексеевна|О. А. Назарова]]|2=28|3=264—266|статья=Рафаэль|ссылка=https://old.bigenc.ru/fine_art/text/3495496|архив=https://web.archive.org/web/20230610205947/https://old.bigenc.ru/fine_art/text/3495496|архив дата=2023-06-10}}</ref> [[1483]] ш., [[Урбино]] — {{date|6|4|1520}} [[Рим]]) — [[Изобразительное искусство Италии|Италиатәи]] [[асахьаҭыхҩы]], [[аҿыханҵаҩ]], [[аҭыхҩы]], [[умбрийская школа|умбриатәи]], [[Флорентийская школа живописи|флоренциатәи]] [[архитектор]], уи ашьҭахь - Римтәи [[Школа (в науке и искусстве)|ашкол]]. [[Высокое Возрождение|Иреиҳау Аиҭарҿиара]], ма XVI-тәи ашәышықәса алагамҭазы "Римтәи классицизм" аҟазара ахаҭарнакцәа дыруаӡәкын. Иара ҩажәи жәибыжь шықәса роуп иниҵыз, қәра дук шныимҵызгьы, [[Италиа|Италиа]] еицырдыруаз, амал змаз асахьаҭыхҩцәа дыруаӡәкхеит. Рафаель иусумҭақәа рҿы иааирԥшит [[Ренессансный гуманизм|аренессанстә гуманизм]] иҳараку аидеиақәа, ажәытәӡантәи иаауа, наӡаӡатәи аԥшӡареи ақьырсиантә дунеихәаԥшышьеи реидкылара илиршеит. Иҭыхымҭа «[[Сикстинская мадонна|Сикстинтәи Мадонна]]» лсахьа аҭоурых аҿы зегь реиҳа еицырдыруа асахьақәа ирхыҵхьаӡалоуп; аурыс шәҟәыҩҩы [[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Фиодор Достоевски]] зегь реиҳа бзиа иибоз асахьаҭыхымҭақәа иреиуоуп<ref>{{cite web|url=http://www.mirfilologa.ru/articles/ruslit/20vek/162-sikstinskaya-madonna-v-russkoj-literature-khkh-veka|title=«Сикстинская мадонна» в русской литературе XX века|publisher=www.mirfilologa.ru|access-date=2019-07-30|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714224120/http://mirfilologa.ru/articles/ruslit/20vek/162-sikstinskaya-madonna-v-russkoj-literature-khkh-veka|url-status=live}}</ref>.
== Ирҿиаратә нысымҩа ==
Рафаель иусумҭақәа удыршанхоит рформа еилыкка иахьыҟоу, [[Композиция (изобразительное искусство)|ркомпозициа]] ахьымариоу, насгьы ауаҩы иҳаракыреи иԥшӡареи [[Неоплатонизм|рнеоплатонтә]] идеал аарԥшра ахьилшази рзы<ref> Christian K. Vision and the Visionary in Raphael. — Penn State Press: 2011. —ISBN 978-0-271-03704-2 </ref>. Рафаельи [[Микеланџьело|Микеланџьелои]], [[Леонардо да Винчи|Леонардо да Винчии]] Иреиҳау Аиҭарҿиара аамҭа иаҵанакуа хҩык аҟазацәа дуӡӡақәа ҳәа иԥхьаӡоуп. “Рафаель насыԥ змаз сахьаҭыхҩын. Уи ӷәӷәала аус иуан, аха илаз аҟазара Микеланџьело иеиԥш, даргәаҟуамызт, мамзаргьы Леонардо да Винчи иеиԥш иузеилымкаауа маӡаны иҟамызт. Иара иҟазара еилкаан, иҭынчын, иҳаракын, идеалтәын. Ииашаҵәҟьаны иҟазара классикатәын"<ref> Гращенков В. Н. Об искусстве Рафаэля // Рафаэль и его время. — М.: Наука, 1986. — С. 7 </ref>.
Рафаель Леонардо да Винчи иаасҭа ҩажәи жәеиза шықәсала деиҵбын, Микеланџьело —аашықәса, уи аамҭа ҿыц иаҵанакуаз аҿар дырхаҭарнакхеит, иара 1520 шықәсазы иаамҭамкәа иԥсҭазаара даналҵ инаркны, Италиа Иреиҳау Аиҭарҿиара аамҭа ииасуа иалагеит<ref> [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] Рафаэль Санти // Стили в искусстве. В 3-х т. — СПб.: Кольна. Т. 3. — Словарь имён, 1997. — С. 220 </ref>.
Рафаель зеиԥшыҟам аҟазара злаз сахьаҭыхҩын, аҟазарҭа ду напхгара азиуан, иара ишьҭахь аусумҭақәа рацәаны иаанижьит. Ирҿиамҭақәа, ҳәарада, х-етапкны, х-стильк рыла еихшоуп, раԥхьаӡа акәны урҭ дрыхцәажәеит [[Вазари, Джорджо|Џьорџьо Вазари]]: [[Умбрия|Умбриа]] раԥхьатәи ишықәсқәа, анаҩс ԥшьышықәса раҟара (1504-1508) [[Флоренция|Флоренциа]] асахьаҭыхратә традициақәа зныԥшуаз аамҭа, уи ашьҭахь аҵыхәтәантәи итриумфтә усура-жәаҩа шықәса [[Рим|Рим,]] ҩыџьа апапцәа: [[Юлий II|Иули II]], [[Лев X|Леон X]] (1508—1520)рхаан.
=== Аҭоурыхҭҵаара ===
Рафаель иусумҭақәа иахьагьы аспециалистцәа иҭырҵаауеит, адискуссиақәа мҩаԥыргоит. Иҳаҩсыз жәашықәсақәа ирылагӡаны, ҿыц ицәырҵыз адыррақәа инарықәыршәаны, « Анцәахша Рафаель» изкны ирҩыз XVI-тәи ашәышықәсазы Џьорџьо Вазари, XIX-тәи ашәышықәса аҵыхәтәаны [[Вёльфлин, Генрих|Генрих Виолфлин]] ашәҟәы «Аклассикатә ҟазара» (1899) аҿы ирҩыз, «[[Пассаван, Иоганн Давид|И. Д. Пассаван]] Рафаель изку раԥхьатәи имонографиаҿы, мамзаргьы А. Миронов [[Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона|Брокгаузи Ефрони Ренциклопедиатә жәар]] аҿы ирҩыз рацәаны еиҭарҿыцын. Ахәҭакахьала, Иреиҳау Аиҭарҿиара аҟазара змырԥсыҽуа, акультураҿы “рафаелизм” аҭыԥи арольи иааннакыло аҭыԥи арольи еиҭарыхәаԥшын, “рафаелескқәа” ( аҟаза иҵаҩцәеи ишьҭрақәлаҩцәеи), [[маньеризм|аманиеризм]] ахь ирымоуа зыҟазаашьа. Аха Рафаель ирҿиамҭақәа адунеизегьтәи аҟазара аҭоурых аҿы ирымоу ароль дуӡӡа аҵакы гәыҩбарак узцәырнагаӡом.
=== Урбино имҩаԥысыз ихәыҷреи иҿареи ===
Рафаель Санти заа иани иаби ицәыӡит. Иан Марџьи Чарла дыԥсит 1491 шықәсазы. Иаб [[Санти, Джованни|Џьованни Санти]] Урбино агерцог иҟны,[[Гвидобальдо да Монтефельтро|Гуидобальдо да Монтефельтро]] аҳҭынраҿы сахьаҭыхҩыси поетси дыҟан.
Иара 1494 шықәсазы иԥсҭазаара далҵит, аха дахьӡеит иԥа асахьаҭыхразы раԥхьатәи аурокқәа иҭара<ref>{{книга|автор=Srinivasan, A.|заглавие=World Famous Artists|ссылка=https://books.google.ru/books?id=IXvcvv1Fnw8C&pg=PA21|pages=21|isbn=81-7478-522-1}}</ref>. Ажәохәтәи ашәышықәса аҩбатәи абжазы Урбино аус зуаз Лучиано Лаурана, [[Франческо ди Джорджо|Франческо ди Џьорџьо]] Мартини, [[Пьеро делла Франческа|Пиеро делла Франческа]] иара асахьаҭыхра ирҵараҿы акырӡа аҵак ду нарыгӡеит.
Рафаель Санти зегь раԥхьатәи иусумҭа, «Мадонна аӡҟы дыкны», иахьагьы [[Урбино]] ақалақь аҿы иҟоу [[Дом-музей Рафаэля Санти|Рафаель иҩны амузеи]] аҿы иҟоуп. Асахьаҭыхҩы раԥхьатәи иусумҭақәа иреиуоуп “Иԥшьоу ахҩеила рсахьа зну ахоругвь” (1499-1500 шықәсқәа инарзынаԥшуа), иара убас «Толентинотәи Иԥшьоу Николаи игәаргьынхаҵара»(1500-1501) [[Читта-ди-Кастелло|Читта ди Кастелло]] иҟоу Сант-Агостино ауахәама.
=== Аҵара. Умбриатәи аамҭа ===
[[Афаил:PalaOddiRaffaello.jpg|мини|слева|Аҭыԥҳа агәыргьын лхаҵара ([[Алтарь Одди|Одди иныҳәарҭа]]). 1502-1504 шықәсазы. Ақәатәа,атемпера (амҿы аҟынтәи еиҭагоуп). Ватикан, Пинакотека.]]
1501 инаркны Рафаель [[Перуджа|Перуџье]] (Умбриа) иҟаз [[Пьетро Перуджино|Пиетро Перуџьино]] иҟазарҭаҿы аҵара иҵон, аусгьы иуан. Уи аамҭазы, иара лассы-лассы Перуџьи ааныжьны [[Урбино]], [[Читта-ди-Кастелло|Читта ди Кастелло]] игылаз иҩныҟа дцалон, [[Пинтуриккьо|Пинтуриккио]] дицны [[Сиена]]ҟа дцон, Читта ди Кастеллои Перуџьиеи рҟынтә иоуаз азаказқәа наигӡон. 1502 азы ицәырҵуеит раԥхьатәи “рафаель имадонна”-“ [[Мадонна Солли]] ”. Мадоннеи аӡҟи рсахьақәа - Рафаель қәыԥш зегь реиҳа бзиа иибоз теман, иԥсы ҭанаҵы ус еиԥш иҟаз асахьақәа ҭихуан. Аха иара заатәи «Мадоннақәа иҭынчу Умбриатәи апеизаж афонаҿ » (А. Н. Бенуа) Перуџьино истиль ала иҭыхын. Џь. Вазари излеиҳәо ала, Рафаель раԥхьатәи иусумҭақәа Перуџьино исахьақәа ирылукаартә иҟам. Егьырҭ раԥхьатәи аусумҭақәа рахь иаҵанакуеит «[[Сон рыцаря|Арыцар иԥхыӡ]]», «[[Три грации (Рафаэль)|Х-грациак]]»(рыҩбагьы 1504 шықәса инарзынаԥшуа).
[[Дворжак, Макс|Макс Дворжак]] иазгәеиҭахьан, Рафаель «Умбриатәи аҟазацәа рҵаҩы иаҳасабала далагеит, нас Фра Бартоломео Флоренциа иааирԥшуаз адинтә-идеалисттә хырхарҭа дадгылеит ҳәа.Рафаель Римҟа диасаанӡа иԥсҭазаара далҵызҭгьы, иара ҳаамҭазы умбриа-флоренциатәи ашкола аҟазацәа бзиақәа дырхыԥхьаӡалахон, уи аҩаӡарагьы дахысран дыҟамызт. Наӡаӡатәи ақалақь ауп иара истиль дуи ирҿиара ауниверсалтә ҵаки рышьаҭа зҳаз<ref> Дворжак М. История итальянского искусства в эпоху Возрождения. Курс лекций. — М.: Искусство, 1978. — Т. II. — XVI столетие. — С. 45 </ref>.
Хәыҷы-хәыҷла Рафаель ихатә стиль ааирԥшит. Асахьа «[[Обручение Девы Марии (картина Рафаэля)|Мадоннеи ԥаҵа зҿам Иосифи]]» (1504) аҿы Пиетро Перуџьино абри атемала иҟаиҵаз акомпозициа даҽазныкгьы иаагоуп, аха асахьақәа рҭыхра апластикаҿы аҵаҩы ирҵаҩы дииааит. Одди иныҳәарҭазы иҭихыз асахьаҿы «[[Алтарь Одди|Мариа Қьырса хәыҷ дыкны]] » (1504 шықәса инарзынаԥшуа), Рафаель иԥшааит анаҩстәи иусумҭақәа рҿы еиқәиршәашаз акомпозициа.
Аныҳәарҭа рзы акомпозициа дуқәа рыдагьы, Рафаель иаԥиҵеит асахьа хәыҷқәа: «[[Мадонна Конестабиле]]» (1502-1504), «Агәылшьап зшьуа Аԥшьа Георги » (1504-1505 инарзынаԥшуа) насгьы апортреҭқәа - «Пиетро Бембо ипортреҭ» (1504-1506).
1504 шықәсазы Урбино ақалақь аҿы Рафаель афилософ, ашәҟәыҩҩы, афилантроп, аграф [[Кастильоне, Бальдассаре|Балдассаре Кастильоне]] диабадырит, уии иареи аиҩызара ӷәӷәеи асалам шәыҟәқәеи рыбжьалеит, ахәҭакахьала, Рафаель иҭихыз аҭыӡсахьа “[[Триумф Галатеи|Галатеиа лтриумф]]” иадҳәалоу, аҟазара аҭоурых аҿы еицырдыруаз ашәҟәқәа.
=== Флоренциатәи аамҭа. "Флоренциатәи Амадоннақәа" ===
[[Афаил:Raphael Madonna with Beardless St. Joseph.jpg|мини|[[Мадонна с безбородым Иосифом|Мадонна аԥаҵа зҿам Иосиф дицны]] (Иԥшьоу аҭаацәара) 1506. Темпера, ақәатәа, ахәшашәыга (амҿы аҟынтәи еиҭагоуп). Аҳәынҭқарратә Ермитаж, Санкт-Петербург]]
1504 шықәса ахырқәшамҭазы Рафаель [[Флоренция|Флоренциа]]ҟа нхара диасит. Абраҟа [[Леонардо да Винчи|Леонардо да Винчии]] иареи еибадырит, иара убас [[Микеланџьело|Микеланџьело]], [[Фра Бартоломео|Бартоломео делла Порта]] уҳәа егьырҭ Флоренциатәи аҟазацәа аӡәырҩы. Инҭкааны иҭиҵаауан Леонардо да Винчи иҿыханҵатә техника, и[[сфумато]]. Рафаель егьырҭ аҟазацәа реихьӡарақәа ирласны идикылон, иҵон, иӡхьоу Леонардо да Винчи исахьаҭыхымҭа “Ледеи амшынҟызи” аҟынтәи Рафаель иҭыхымҭа нханы иҟоуп, иара убас Микеланџьело иҭыхымҭа “Аԥшьа Матфеи” аҟынтәи. «...Леонардои Микеланџьелои русумҭақәа рҿы иибаз атехникақәа ирыбзоураны, иара иҵегьы аусура иҽадицало далагеит, урҭ рҟынтәи иҟазареи иҟазшьеи рзы ахәарҭа ду алигарц азы», — ҳәа иҩуан Џь. Вазари<ref name="Вазари">{{книга |автор = Джорджо Вазари. |часть = |заглавие = Жизнеописания наиболее знаменитых живописцев, ваятелей и зодчих|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = АЛЬФА-КНИГА |год = 2008|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>.
“Иҳәаатәхаз” асахьа акәхеит “[[Положение во гроб (картина Рафаэля)|Акәыба аҭаҵара]]”, уи аҟаза раԥхьатәи “Умбриатәи астиль” ацәхьаҵразы иҟаиҵаз аҽазышәара аанарԥшуан. Рафаель раԥхьаӡа Флоренциа Аньоло Дони иҟынтәи, уи иԥҳәыси иареи рпортреҭқәа ҭихразы азаказ иоуит, аҵыхәтәантәи Леонардо да Винчи иҭыхымҭа « [[Мона Лиза|Мона Лиза дель Џьокондо]]» Рафаель инаҭаз анырра аныԥшит. Иара убри аамҭазы, Аньоло Дони изы Микеланџьело Буонарроти «[[Мадонна Дони]]» [[тондо|атондо]] аԥиҵеит.
Флоренциа Рафаель аныҳәарҭатә сахьақәа ҭихит: «Аҳ итәарҭаҿ итәо Мадонна Иоанн Аӡӡаахҩи Баринтәииҿ Николаи лыцны» (1505 шықәса иназынаԥшуа), «[[Положение во гроб (Рафаэль)|Акәба аҭаҵара]]» (1507 шықәса) насгьы апортретқәа - « [[Дама с единорогом (картина Рафаэля)|Аԥҳәызбеи атәыҩазаҵәи]]» (1506-1507 инарзынаԥшуа). Аҿыцрақәа рацәаны ишцәырҵызгьы, Рафаель итрадициатәу атехника еиҳа еиӷьишьон: темперала аус иуан, амҿаҟны ахәшашәыга ихы иаирхәон, ақәатәа аҿы акәымкәа.
1507 азы Рафаельи [[Донато Браманте]]и еибадырит. Ишьақәырӷәӷәам адокументалтә версиа ала, урҭ еиуацәан, иҟалап Браманте иашьа иԥа иакәызҭгьы. Ишыҟазаалакгьы, Браманте иакәхеит абжьгаҩыс иоуз, анаҩсгьы хылаԥшра изызуаз, ашьҭахь Ватикан аусуразы иреиӷьу акандидат ҳәа асахьаҭыхҩы Апапа [[Юлий II|Иули II]] дидигалеит.
Рафаель еиҳа-еиҳа ихьӡ-иԥша иацлон, аԥшьацәа рсахьақәа раԥҵаразы адҵақәа рацәаны иоуан: « Иԥшьоу аҭаацәара аԥшьацәа Елизаветеи Иоанн Аӡӡаахҩи рыцны» (1506-1507 шықәсақәа инарзынаԥшуа). «[[Мадонна с безбородым Иосифом|Иԥшьоу аҭаацәара (Мадоннеи аԥаҵа зҿам Иосифи)]]» (1505-1507), «[[Святая Екатерина Александрийская (Рафаэль)|Александриатәи Аԥшьа Екатерина]]» (1507-1508 инарзынаԥшуа).
[[Афаил:Raffaello Sanzio - Madonna del Cardellino - Google Art Project.jpg|мини|слева|[[Мадонна со щеглом|Мадонна ашьхарҵыс кны]]. 1505-1506 шықәсазы. Амҿы, ахәшашәыга. Уффици, Флоренциа]]
Флоренциа ақалақь аҿы Рафаель Мадоннақәа зну асахьақәа ҩажәаҟа аԥиҵеит. Амала, атемақәеи акомпозициақәеи еиҭаҭихуан: Мадонна аӡҟы ма дылгәыдкыланы дылкуп, мамзаргьы [[Иоанн Креститель|Иоанн Аӡӡаахҩы]] ивара дыхәмаруеит, аха “Мадоннақәа” зегьы индивидуалтәқәоуп, насгьы ирныԥшуа ан лыхаарақәа узеидкылом (иҟалап, иан заа лыԥсҭазаара дахьалҵыз Рафаель игәаҿы ашьҭа ӷәӷәа ааннажьзар). Рафаель ихьӡ-иԥша ахьеизҳауаз иабзоураны, азаказқәа рацәаны иоуа далагеит; иара «[[Мадонна Грандука]]» аԥиҵоит (1505), «[[Мадонна с гвоздиками|Мадонна агвоздикақәа кны]] » (1506 шықәса инарзынаԥшуа), «Мадонна абалдахин аҵаҟа» (1506-1508). Ари апериод иреиӷьыз аусумҭақәа рахь иаҵанакуеит «[[Мадонна Террануова]]» (1504-1505), «[[Мадонна со щеглом|Мадонна ашьхарҵыс кны]] » (1506), «Мадоннеи аӡҟи Иоанн Аӡӡаахҩи ([[Прекрасная садовница|Абаҳчааӡаҩ ԥшӡа]])» (1507-1508).
=== Римтәи аамҭа. Ватикан иусура ===
[[Афаил:"The School of Athens" by Raffaello Sanzio da Urbino.jpg|мини|300px|[[Афинская школа|Афинатәи ашкол]]. 1510-1511 шықәсазы. Аҭыӡсахьа. Астанца делла Сениатура, Ватикан]]
[[Афаил:Liberazione di san pietro 05.jpg|thumb|200px|справа|Аԥшьа Пиотр аҳаԥсы аҟынтәи ихы иақәиҭтәра. Астанца д'Елиодоро асахьанҵа ахәҭаҷ. 1513-1514]]
1508 шықәса аҩбатәи абжазы Рафаель [[Рим]]ҟа нхара диасит (иԥсы ҭанаҵы уаҟа даанхеит), Браманте ицхыраарала апапа иаҳҭынраҿы аофициалтә сахьаҭыхыҩны дҟалеит. Рим ауп Рафаель аклассицистикатә [[Стиль (искусство)|стиль]] ахьаԥиҵаз, уи алоуп ҳаамҭазгьы иусумҭақәа злаудыруа. Уи атәы 1918 азы иналукааша австриатәи аҟазара аҭоурыхҭҵааҩы [[Дворжак, Макс|Макс Дворжак]] илекциақәа рҿы иазгәеиҭеит, уи «Римтәи астиль» ацәырҵра Рафаель «идеалтә типқәа» раԥҵара иадҳәалоуп ҳәа азгәаҭаны, Рафаель иклассицистикатә стиль «аманера ду» шьаҭас иамоуп ҳәа аликааит. Дворжак ари иуникалтәу астиль аҷыдара хадақәа иреиуоуп ҳәа иазгәеиҭеит «игармониатәу аидеал», иара убас « асахьаркыратә релиативизм»<ref> Дворжак М. История итальянского искусства в эпоху Возрождения. Курс лекций. В 2-х т. — Т. 2. XVI столетие. — М.: Искусство, 1978. — С. 49, 50 </ref>. [[Гращенков, Виктор Николаевич|В. Н. Грашьенков]]гьы ари ахшыҩҵак дадгылон, инаҵшьны иазгәаҭо, асахьаҭыхҩы ирҿиара хықәкыла римтәи апериод аан ауп «Рафаель аклассик иҭыԥ Рафаель аклассицист ианааникылаз» ҳәа<ref> Гращенков В. Н. Рафаэль. — М.: Искусство, 1971. — С. 172 </ref>.
Рафаель иаԥҵамҭақәа рҿы, Перуџьинои Брамантеи рныррала, архитектуратә ргыларақәа ҭихуан — ацентртә хыбрақәа, акупол змоу аротондақәа, агьежьбжа змоу ахыбрагьагьақәа. Аҟазаратә стиль ҿыц шьаҭас иамаз «анатура аҭҵаара», ма «ажәытәӡауаа рыҿыԥшра» акәӡамызт,уаанӡа ишазгәарҭоз еиԥш, урҭ рыҩбагьы еицҵаны, аԥсабара иагу ашьахәрақәа абстракттә идеалк аҿаргыланы иаадырԥшуа иалагеит<ref> [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] Римский классицизм // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. VIII, 2008. — С. 175 </ref>.
М. Дворжак иажәақәа рыла, асахьатә формақәа рестетикатә ҟазшьақәа Рафаель «аҵаки аԥсабара гәык ала азыҟазаареи иреиҳаны » иргылеит. Аестетика ҿыц шьаҭас иаман, акы, bellezza (аԥшӡара), ҩба, maniera grande (аманера ду), уи иаанаго {{Ацитата алагара}}“Аформақәа еиҳа идуны рааԥшра ада, ахәыцшьа ҳаракгьы: иаарԥшу аперсонажқәа иреиҳау абзазашьа ныҟәызго ракәны иҟазар ауп. Убри ауп изыбзоуроу дара рыртәашьа ԥагьагьы, зны-зынла атеатралра зныԥшуа, аха аҩныҵҟатәи ахақәиҭра знубаало, еилыххха иҟоу рнапҟьашьақәа. Аҭагылазаашьақәа атеатралтә ҟазшьа рымоуп, ахаҿсахьа иалоу аҳаҭырқәҵаратә доуҳа инақәыршәаны... аҩныҵҟатәи ахақәиҭреи аҳаҭырқәҵареи рыла иҭәуп... Ари астиль, иҟалап, зегь рыла ажәытәӡатәи атрадициа иахылҵыз акәзар, аха уеизгьы уи зынӡа иеиԥшым акы аанарԥшуан<ref> [[Дворжак, Макс|Дворжак М]]. История итальянского искусства в эпоху Возрождения. Курс лекций. В 2-х т. — Т. 2. XVI столетие. — М.: Искусство, 1978. — С. 49 </ref>{{Ацитата алгара}}.
Рафаель иестетикатә кредо инагӡаны, еилыкка иааԥшуеит аграф [[Кастильоне, Бальдассаре|Бальдассар Кастильоне]] иахь ииҩыз еицырдыруа асалам шәҟәаҿы,[[Рим]]тәи [[Вилла Фарнезина]] аҟны аҟаза “[[Триумф Галатеи|Галатеа лтриумф]]” ҳәа изышьҭоу аҭыӡсахьа аус ахьадиулоз инамаданы.(1511ш) Аграф Рафаель иусумҭа гәахәара дула идикылеит, Галатеа лҭыхразы иҟаз амодель дазусҭадаз ҳәа диазҵааит, «аӡгьы» ҳәа ҭакс ианиоу даара иџьеишьеит. Рафаель 1514 шықәсазы Кастильоне аҭак изиҩит: {{Ацитата алагара}}«Галатеиа лтәы ҳҳәозар, сара схы ҟаза дууп ҳәа исыԥхьаӡарын, Шәара Ҳаҭыр зқәу исзышәыҩуа арҽхәаԥхьыӡ дуқәа рыбжак иадамзаргьы аҭыхымҭа ианыԥшуазҭгьы... Иара убасгьы ишәасҳәоит, аԥхәызба ԥшӡа лсахьа ҭысхырц азы, аԥшӡақәа рацәаҩны избар ауп, амала Шәара Ҳаҭыр зқәу уа шәыҟаны, уи лалхраҿы шәсыцхааруазар; Аха аӡбаҩ бзиақәеи аҳәса ԥшӡақәеи ахьмаҷу инамаданы, схаҿы иааиуа аидеиа ауп схы иасырхәо»<ref> Мастера искусства об искусстве. — В 7 т. — М.: Искусство, 1966. — Т. 2. — С. 156—157. Перевод А. И. Аристовой</ref>{{Ацитата алгара}}. Аха, Дворжак ишазгәеиҭаз ала, ас еиԥш иҟоу абстракттә идеалисттә цәырҵра иаарласны акризис ахылҿиааит. Аха XVI-тәи ашәышықәса алагамҭазы ари акризис макьана ирныруамызт.
Апапа [[Юлий II|Иули II]] идҵала, насгьы Ватикан архитектор хада [[Донато Браманте]] иҟаиҵаз ажәалагалала, Рафаель адҵа иоуит Ватикантәи ауадақәа рҭыӡқәа асахьақәа рныиҵарц азы.
{{Main|Рафаель истанцақәа}}
“Рафаель истанцқәа” (италиа бызшәаҟынтә: Le Stanze di Raffaello, италиа Stanzа- ауада: [[Ватикан]] [[Апостольский дворец|Апапа ихан]] ахԥатәи аихагылаҿы иҟоу ԥшь-уадак рыла ишьақәгылоу [[анфилада]]. Анфилада идуқәам х-залк аҵанакуеит, иара убас еиҳа еиҳау еиҭа даҽакгьы, «Константин изал» ҳәа изышьҭоу.
Раԥхьа « Астанца делла Сениатура» аҭӡамцқәа ҭыхын,( анапынҵамҭақәа ма аусԥҟақәа руада) Ари ауада иалкаау аҵак ду арҭон. Рафаель ԥшьы-хкыкны иҟоу ауаҩы интеллектуалтә усура аазырԥшуа акомпозициақәа аԥиҵит: адиндырра, аиуриспруденциа, апоезиа, афилософиа- « [[Диспута]]», (1508-1509), « Аҟәыӷара. Ахмырҟьацәареи Амчи»(1511), иара убас зегь иреиӷьӡақәоу «[[Парнас (фреска)|Парнас]]»(1509-1510), « [[Афинская школа|Афинатәи ашкол]]»(1510-1511).
Аҭыӡсахьақәа зегьы иреиӷьу, ауадақәа рҿы зегь раасҭа еицырдыруа усумҭоуп ҳәа иԥхьаӡоуп « Афинатәи ашкол», -Аиҭарҿиара аамҭази, [[ренессанс|аренессанстә]] ҟазареи, Рафаель ирҿиамҭақәеи иреиӷьу аԥҵамҭа. Ахьӡ "Афинатәи ашкол" [[Беллори, Джованни Пьетро|Џьованни Пиетро Беллори]] иӡбеит 1672 ш. азы (Le vite de' pittori, scultori et architetti moderni). Аҭыӡсахьа ауада хәыҷы аҭӡамц зегьы ааннакылоит (8 х 10 м). Ашьаҭаҿы афреска аҭбаара: 7,7 м.ыҟоуп
Рафаель иусумҭақәа ахаҭәаау «аидеалтә стиль» аҿырԥшы адырԥшуеит, уи иналукааша архитектор, «римнтәи аклассицизм» аԥҵаҩы [[Донато Браманте]] инырра ацхыраарала иҿиеит. Вазари излаиҳәо ала, Браманте иоуп аҭыӡсахьа архитектуратә фон авторс иамоу: ахыргьагьа агьежьбжа, Аполлони Минервеи рбаҟақәа рганқәа. Иџьашьахәу, иҳаракӡоу архитектура афон аҿы иубоит еиуеиԥшым агәыԥқәа рыла Рафаель еидикылаз ажәытәтәи афилософцәа. Афигурақәа апортреҭтә ҟазшьақәа рыҭан, насгьы Аиҭарҿиара аамҭазы инхоз ауаҩы урҭ аперсонажқәа ихааназтәи ауаа рхы-рҿқәа рнибаалон. Убас, [[Платон]] ихаҿсахьаҿы Леонардо да Винчи даарԥшуп, Микеланџьело (аҵыхәтәантәи акомпозициа далагалоуп) инкахәыцуа итәо [[Гераклит]] иакәны даарԥшуп, ациркуль зку [[Евклид]] Браманте исахьа имоуп, арыӷьарахьтәи аганаҿ игылоу [[Птолемей|Птолемеи]] даара Рафаель ихаҭа диеиԥшуп. Аахәаҩи аҟазеи ишырхәыцыз ала, ақьырсиантә [[неоплатонизм]] аидеиақәа инарықәршәаны, ас иҟоу аиԥшзаара ажәытәӡатәи афилософиеи [[теология|атеологиа]] ҿыци реизааигәара асимволра анаҭоит.
Урыстәылатәи асахьаҭыхҩы [[Брюллов, Карл Павлович|К.П.Бриуллов]] 1824-1828 шықәсқәа рзы Санкт-Петербургтәи [[Императорская Академия художеств|Аҟазаратә Академиа]] акопиақәа рзал азы, Рафаель иҭыхымҭа «Афинатәи ашкол» акопиа, Италиа ахәшашәыгала ақәатәаҿы иҭихит.
Аҭыӡсахьа «[[Диспута]]» (италиан бызшәала: La disputa del sacramento — Иԥшьоу ақьабз иазку аимак) -ақьырсиантә қьабз амаӡақәа ирызку аицәажәара акәӡам, уи ауахәама аҳаракра ауп изызку. Апапа [[Юлий II|Иули II]] иаԥшьигаз аиконографиатә программаҿы аҭыӡсахьа «Диспута» ихадоу акәны иҟоуп. Аҭыӡсахьаҿы иаарԥшу ахҭысқәа мҩаԥысуеит адгьыли ажәҩани рҿы. Ахыргьагьа дуӡӡа, иархитектуратәу ижәҩантәу, ҩ-дунеик еиднакылоит: адгьыли ажәҩани. Амардуанҿаԥса ҭбаақәа аныҳәарҭахь унаргоит.
Рафаель икомпозициа «[[Парнас (фреска)|Парнас]]» («Апоезиа»; ахьӡ «Парнас» цәырҵит XIX-тәи ашәышықәсазы) Рафаель, «Диспутеи» «Афинатәи ашколи» рыбжьара ауада мраҭашәаратәи аган аҿы аҭыԥ ылихит. Апоезиа аллегориа аҟаза иаамҭазы иҟаз агуманитартә ҵара ишаҳәоз ала иааирԥшит, [[Франческо Петрарка|Ф.Петрарке]]и, [[Джованни Боккаччо|Г.Боккаччо]]и, [[Салютати, Колюччо|К.Салутати]]и ридеиақәа инарықәршәаны.
«Парнас» аҟны [[Аполлон]] жәаҩык [[Музы|амузақәа]] дрыцны даарԥшуп, еицырдыруа жәааҩык ажәытәӡатәи абырзентә, римтәи, италиатәи апоетцәа дрыгәҭылакны. Абырзен, алаҭын, италиатәи аперсонажқәа реилаӡҩара апоезиа иарҭоз аренессанстә ҵакы иалкаау атеологиа ицәырнаго агәацԥыҳәара иақәшәоит<ref> [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]]. «Парнас» // Власов В. Г. Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. VII, 2007. — С. 181 </ref>. Вазари ари акомпозициа иазкны инарҭбааны иҩуеит, аха хыхь-хыхьла: «Убас, Бельведер иаҿаԥшуа аҭӡамц аҿы Парнаси Геликонтәи аӡыхьи ахьыҟоу, ашьха ақәцәани анаарақәеи рҿы адаԥа ҵлақәа рбаҳча ҭихит, урҭ рыбӷьы иаҵәақәа аԥша ҟәымшәышә ишарҵысуа уныруеит,аҳауаҿы - ҵыхәаԥҵәара змам хыԥхьаӡара рацәала зцәа-зжьы хту акупидонқәа, рхы-рҿы ԥшӡақәа аартны, адаԥа амахәҭақәа хырҵәоит, авенокқәа ҟарҵоит, урҭ ахәада зегьы аҟны ирыԥсаҟьоит, ара иҟоу зегьы ииашаҵәҟьаны анцәа иԥсы рхоуп - афигурақәа рыԥшӡарагьы, аҿыханҵа ахазынарагьы. Урҭ ирыхәаԥшуа иџьеимшьар залшом, ауаҩытәыҩсатә гени, ашәыгақәа шыхазынамгьы, асахьа ашьахәра иабзоураны аҭыхымҭа аԥсы ахоушәа аҟаҵара злаилшаз<ref name="Вазари"/>.
Аԥхын, 1511ш шықәсазы апапцәа раудиенциазы Рафаель напы аиркит Станца д-Елиодоро аҭыӡсахьақәа рескизқәа (аҭыӡсахьақәа руак ахьӡ ахҵан) Аҭыӡсахьақәа рпрограммаҿы иаарԥшуп, ауахәама аҭоурых иалкаау амоментқәа рзы Анцәа иаиҭоу ахьчара аидеиа, хықәкылатәи асиужетқәа
адгьыл аҿы имҩаԥысуа ахҭысқәа Анцәа имч џьашьахә аҽшаланагалоу иазкуп. Ԥшь-композициак иаадыԥшуеит: «Илиодор аныхабаа аҟынтә иқәцара» (1511ш–1512), «Болсенатәи амесса» (1512), «Аԥшьа Пиотр аҳаԥсы аҟынтә ихы иақәиҭтәра » (1513–1514), «Лев Дуи Аттилеи реиԥылара» (1514).
Акомпозициа “[[Изгнание Илиодора|Илиодор аныхабаа аҟынтәи иқәцара]]” (италиан бызшәала: Cacciata di Eliodoro dal Tempio) аҭыӡсахьа “Афинатәи ашкол” угәаланаршәоит, аха Рафаель индивидуалтә стиль аеволиуциа аазырԥшуа аекспрессиеи адинамикеи рыла иалкаауп.
«[[Месса в Больсене|Больсенатәи амесса]]» (италиан бызшәала: Messa di Bolsena),ақьырсиантә традициа инақәыршәаны, 1263 шықәсазы Рим аҩадахьы иҟоу ақалақь хәыҷы Больсена имҩаԥысыз ахҭыс џьашьахәы ауп. Амесса мҩаԥызгоз апап қәыԥш Евхаристи иԥшьоу амаӡа агәра игомызт — ачеи аҩи Қьырса ицәеижьи ишьеи реиԥш ишыԥшьоу агәыҩбара изцәырнагон. Аныҳәа аан агостиа анышьҭырх [[антиминс]] аҿы хә-ҭыԥк рыҟны ашьа ааит. Абри асиужет иадҳәалоуп аҭыӡсахьа “[[Диспута]]” Станца делла Сениатура аҟны. Акомпозициа «Больсенатәи амесса» аҿы Рафаель Апапа Иули II аныҳәарҭаҿы «Больсенатәи аџьашьахәы» шаҳаҭс дшаиоуз ааирԥшуеит.
Аҭыӡсахьа «[[Освобождение Святого Петра из темницы (фреска Рафаэля)|Аԥшьа Пиотр аҳаԥсы аҟынтәи ихы иақәиҭтәра]]» (италиан бызшәала: La Liberazione di San Pietro dal Carcere) (1513-1514) ҟазара дула иҭыхуп. Аиудеиаа раҳ Ирод Агриппа идҵала Апостол Пиотр аҳаԥсы дҭакын. Аусӡбара ҟалараны ианыҟаз ауха, Анцәа илашара дагәҭылакны Амаалықь даацәырҵит, Пиотр дирҿыхеит, ишьамҭлаҳәқәа ихыхны, ицәаз асолдаҭцәа дрывганы аҳаԥсы дҭигеит. Ари акомпозициаҿы Рафаель усҟантәи ашықәсқәа рзы даара имаҷны рхы иадырхәоз аметод ихы иарихәеит: еишьҭаргыланы еидҳәалоу х-епизодк еидикылеит. Агәҭаны амаалықь ицәоу Анцәа ицҳаражәҳәаҩ инапы ихьысуеит. Арымарахь ала, ахьчаҩцәа ирбаз иԥсабаратәым алашара иаршәаҟьан иҩны ицоит. Акомпозициа арӷьарахьтәи аган аҟны амаалықь — Аиҭарҿиара аамҭазтәи аҟазараҿы зегь раасҭа иԥшӡоу афигәрақәа руаӡәк — Пиотр аҳаԥсы дҭигоит.
Акомпозициа “[[Пожар в Борго|Борго иҟалаз абылра]] ” (италиан бызшәала: Incendio di Borgo) (1514) аҟны, ари ауадаҿы иаԥҵоу аҭыӡсахьақәа рҟынтәи “Борго абылра астанца” аҿы Рафаель инапы еиҳа иуныруеит, аха Микеланџьело ду иҟынтәи иаагоу амотивқәагьы убоит. Алегенда изларҳәо ала, 847-тәи ашықәсазы Борго (Римтәи апапа ихан иазааигәоу аҭыԥ) абылра ҟалеит, уи еиҳа-еиҳа аҽарӷәӷәон Папа Леон IV Ватикантәи ихан абарҵаҿы дцәырҵны амца ааникылаанӡа.
Ари акомпозициаҿы иубарҭоуп ихазынан иҭыху афигәрақәа рацәаны. Арӷьарахь, зныкымкәа асахьаҭыхҩцәа аӡәырҩы иҭырххьаз, аӡы зҭоу аԥҳал зку аԥҳәыс лфигура, агәҭаны - аԥҳәыс лнапқәа шьҭыхны, иара убас аҭӡы ахалара зҽазызшәо арԥыс. Армарахь ала Енеи, амца зку аҩны аҟынтә иаб абырг Анхис иҟәаҟәа дықәҵаны далигоит. Ари ахаҿсахьақәа ргәыԥ иунарбоит асиужет Вергили ипоема "Енеида" аҟынтә ишааагоу, Троиа иҟалаз абылра атәы ахьааирԥшуа. Акыраамҭа иныҟәарақәа рышьҭахь Енеи Италиа иҳәынҭқарра шьақәиргылеит. Убри аҟнытә иара Рим ашьаҭаркҩцәа дыруаӡәкны дыԥхьаӡоуп.
“Борго абылра астанца ” — аҵыхәтәантәи уадоуп, Рафаель иҭыӡсахьақәа ахьубарҭоу. Анаҩс аҭыӡсахьақәа рыҟаҵара ицхырааҩцәа ирыдҵан: Џьулио Романо, Џьован Франческо Пенни, Џьованни да Удине уҳәа убас иҵегьы. Уи аамҭазы Рафаель апапа акрызҵазкуа егьырҭ идҵақәа инапы рылакын: Сикстинтәи акапелла аҭӡамцхҟьақәа рзы акартонқәа рыҟаҵара, насгьы Аԥшьа Пиотр ибазилика аргылара хылаԥшра аиҭон, уи аҭыԥ 1514 шықәсазы Браманте иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иоуит. Аԥшьбатәи ауада- « Константин изал»-Рафаель иҵаҩцәа роуп аҭыӡсахьақәа анызҵаз.
[[Афаил:Pope Julius II.jpg|thumb|left|Апапа Иули II ипортреҭ. 1511ш. Амҿы, ахәшашәыга. Амилаҭтә галереиа, Лондон]]
'''Аҭӡамцхҟьақәа рсериа " Иԥшьоу ацҳаражәҳәаҩцәа русқәа""
1514 шықәса анҵәамҭазы, Апапа [[Лев X|Леон X]], ихьӡ Ватикантәи [[Сикстинская капелла|Сикстинтәи акапелла]] иадиҳәаларц иӡбеит,уи азы аҭӡамцхҟьақәа рзы акартонқәа<ref> Так называли в Италии тканые ковры по главному центру производства шпалер в XV веке во французском городе Аррас </ref> азаказ ҟаиҵеит [[Деяния святых апостолов|Иԥшьоу ацҳаражәҳәаҩцәа русқәа]] » рышәҟәы асиужетқәа рыла, акапелла арԥшӡаразы. Жәа ҭӡамцхҟьак рыла ( ганцыԥхьаӡа хәба-хәба) акапелла аганахьтәи аҭыӡқәа ҵаҟатәи рыхәҭа ырԥшӡатәын. Урҭ рсиужетқәа Аевангелиеи иԥшьоу ацҳаражәҳәаҩцәа рышәҟәи рҟынтәи иааган, Аԥшьацәа Пиотри Павели рҭоурых аҟынтәи, иара убас апрограмма инақәыршәаны Қьырсеи Моисеи рҭоурыхқәа еиҭазҳәоз, флоренциатәии умбриатәии асахьаҭыхҩцәа 1481-1483 шш.рзы Сикстинтәи акапеллаҿы иҭырхыз аҭыӡсахьақәа иреиԥшын.
Апапа игәҭакы инақәыршәаны, аҭӡамцхҟьақәа еидыркылар акәын Ацҳаражәҳәацәа рҭоурыхи адунеи аԥҵара инаркны Анцәа ауаа ирзынижьыз раԥхьатәи ауасиаҭ аҟынӡа (Моисеи изакәан аҩыраӷәы) аҭоурыхи, иара убас [[Микеланџьело|Микеланџьело]] акапелла аплафон аҿы иҭихыз (1508-1512), Иаса Қьырса ацҳаражәҳәаҩ Пиотр « ацаԥхақәа иҭара», насгьы апапцәа рҭоурыхи еиднакылар акәын.
Аныҳәатә хҭысқәа анымҩаԥысуаз акапеллаҿы аҭӡамцӡхҟьақәа кнарҳауан. Уажәы урҭ хазы азалаҿы ицәыргақәҵоуп Рафаель еиҳа ихьшәаны иаԥиҵаз асахьақәа инарыцны: [[Мадонна ди Фолиньо]] (1511-1512), «Мариа агәыргьын лхаҵара» (1502-1504) иара убас «Аҽеиҭакра» (1519-1520) [[Ватиканская пинакотека|Ватикантәи Пинакотека]]ҿы, (еиҭныԥсахло, еснагь жәаҩык рҟынтә бжьба). Акапелла ахаҭа аҿы, урҭ рҭыԥан, аҭыӡсахьа атехника ахархәарала «аԥардақәа» иреиԥшны иҭыхуп.
Ари асериа иаҵанакуеит абарҭ асиужетқәа: «Листра имҩаԥгаз аԥсаҭара» (Sacrificio di Listra), «Ацыркь ихәшәтәра» (Guarigione dello storpio), «Саул идинхаҵара аиҭакра» (Conversione di Saulo), «Елима лылашәхара» (Punizione di Elima), «Ацаԥхақәа рыҭара», « Иԥшьоу Стефан ахаҳәқәа игәыдҵара» (Lapidazione di santo Stefano), «Павел Афины иҟаиҵаз абжьагажәа» (Predica di san Paolo), «Иԥшьоу Павел аҳаԥсаҿы» (San Paolo in carcere), «Ананиа иԥсра» (Morte di Anania), «Иџьашьахәу аԥсыӡкра» (Pesca miracolosa).
Ари аус аҿы аҟаза ицхраауан иҵаҩцәа [[Романо, Джулио|Џьулио Романо]]и [[Пенни, Джанфранческо|Џьованни Франческо Пенни]]и, аха асахьаҭыхымҭақәа зегьы Рафаель ихаҭа иаԥиҵеит<ref> Pierluigi De Vecchi. Raffaello. — Milano: Rizzoli, 1975. — Р. 113 </ref>. Аҭӡамцхҟьақәа ҟаҵан 1517-1519 шықәсқәа рзы [[Брюссель|Бриуссель]] ақалақь аҟны, [[Кук ван Альст, Питер|Питер Кук ван Альст]] имануфактураҿы аҿы [[Орлей, Бернарт|Бернарт ван Орлеи]] далархәны. Раԥхьаӡа 5 м аҩаӡара змаз 7 уарҳалк ҟарҵеит, урҭ роура еизакны 42 м ыҟан<ref> Большая иллюстрированная энциклопедия древностей. — Прага: Артия, 1980. — С. 62 </ref>.
Аҭӡамцхҟьақәа рзы абордиурқәа ҟаҵан фламандиатәи [[барокко|абарокко]] астиль ала, [[Ван Дейк, Антонис|Антонис Ван Деик]] иҭыхымҭақәа инарықәыршәаны. Асра знапы алакыз аҳ Иаков I иааиԥхьахьаз афламаниадтәи аҟазацәагьы ракәын<ref> [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]]. «Деяния апостолов» // Власов В. Г. Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. III, 2005. — С. 419 </ref>.
Аҭӡамцхҟьақәа ирну афигурақәа рҿы иубарҭоуп Микеланџьело «истиль ҳарак» анырра, иара убас, [[Станцы Рафаэля|Ватикантәи астанца]]ҿы Рафаель иҟаиҵаз «Борго иҟалаз абылра» ҳәа изышьҭоу аҭыӡсахьаҿгьы. Асериа ақәҿиара ду аиуит, иара акырынтә еиҭаҭырхит, Франциа [[Мануфактура Гобеленов|Гобеленаа]]и [[Мануфактура Бове|Бове]]и рмануфактурақәа рҿгьы.
Акардинал Ерколе Гонзага 1548 шықәсазы Бриуссельтәи асыҩцәа ари асериа иақәҭырхырц дҵаны ириҭеит. 1563 шықәсазы, иара даныԥсы ашьҭахь, аҭӡамцхҟьақәа Мантуатәи агерцог [[Гульельмо I Гонзага|Гулельмо I Гонзага]] изынижьит. Уажәы урҭ Венециа адожқәа раҳҭынра аҟны «Агобеленқәа руадаҿы» иҟоуп<ref> Pierluigi De Vecchi. La Cappella Sistina. — Milano: Rizzoli, 1999. ISBN 88-17-25003-1 </ref>.
Аҭӡамцхҟьақәа рзы акартонқәа 1623ш азы иааихәеит шьҭралатәи апринц, Англиа иаҳхараны иҟаз Чарльз I. Аҳ данԥсы ашьҭахь, аҳҭынратә мазара аҭираҿы, акартонқәа Кромвел иаахәеит, урҭ Уаитхолл абанкеттә зал аҿы акәалаԥқәа ирҭаҵәахын. Амонархиа аиҭашьақәыргылара ашьҭахь, аҳ иҭаацәара раҳратәрахьы ихынҳәит. Аграфство Сиурреи иҟаз Мортлеик амануфактураҿы еиуеиԥшым асериа ҿыцқәа раԥҵаразы акартонқәа рхы иадырхәеит. Анаҩс урҭ [[Хэмптон-Корт|Ҳемптон-Корт]] аҳҭынраҿы иҟаз иҷыдоу агалереиа иҩанрҵеит, уаҟа урҭ 1813 шықәсанӡа иҟан. Анаҩс дара [[Букингемский дворец|Букингемтәи аҳҭынра]]ҿы иҵәахын. 1865 ш инаркны еиқәхаз акартонқәа быжьба [[Лондон]], [[Музей Виктории и Альберта|Викториеи Альберти рыхьӡ зху амузеи]] ахь ииаргеит.
"Рафаель илоџьиа"
[[Афаил:President Trump's Trip Abroad (34079021263).jpg|thumb|220px|left|Ватикан иҟоу Ацҳаражәҳәаҩцәа рхан аҿы "Рафаель илоџьиақәа". 1508-1519 шықәсазы. Архитектор Д. Браманте ипроект. Рафаель Санти иҵаҩцәа рсахьақәа]]
1508 шықәсазы Апапа Иули II архитектор Донато Браманте дҵас ииҭеит [[Апостольский дворец|Апапа ихан]] хыхьтәи аихагылаҿы [[Лоджия|алоџьиа]] еиԥшу агалереиа иргыларц, уантәи Наӡаӡатәи ақалақь уахәаԥшлартә еиԥш. Архитектор аусура далагеит, аха 1514 шықәсазы дыԥсит, аргыларақәа ирыциҵеит Рафаель Санти. «Рафаель илоџьақәа» аамҭа анца дара ус рыхьӡырҵеит, архитектура аҭоурых аҿы XVI-тәи ашәышықәса алагамҭазы иҟаз «римтәи аклассицизм» аҟазара аканонтә ҿырԥштәны иҟалеит. Еиԥшыз жәаха секциа еиҟараны иахьеизшаз, ахаргьагьақәа, апилисатрқәа иаку аритм змоу, еиҿкаау ракәны иааԥшуеит. Аҭӡамцқәа, ахыгьагьақәа, апиластрқәа1517-1519 шш.рзы рсахьа ҭырхуан Рафаель иҵаҩцәа: [[Перино дель Вага]], [[Джулио Романо|Џьулио Романо]], [[Джованни да Удине|Џьованни да Удине]], [[Пенни, Джанфранческо|Франческо Пенни]], [[Рафаэллино дель Колле|Рафаеллино дель Колле]]. Ахагьагьақәа рыҟәшақәа зегьы рҿы Рафаель Ауасиаҭ Ҿыц атемала асиужеттә композициақәа ԥшьба ҭихит. Егьырҭ (ҩажәи жәаа Ажәытәтәи Ауасиаҭ атемала) иаанхаз аҭыԥ [[Гротеск (орнамент)|агротесктә]] [[орнамент|рԥшӡагақәа]] рыла иҵаҩцәа ихадырҭәааит.
1783 ш инаркны 1792 шықәсанӡа [[Санкт-Петербург]] аимператрица [[Екатерина II|Екатерина аҩбатәи]] лзаказала, [[Большой Эрмитаж|Аермитаж Ду]] ахыбраҿы архитектор [[Кваренги, Джакомо|Џьакомо Кваренги]] Рафаель [[Фреска|иҭыӡсахьақәа]] ркопиақәа рыла агалереи аԥиҵеит, Ватикантәи апапа иаҳҭынра ахыбрагьы аазырԥшуа. Уаанӡа гәыԥҩык асахьаҭыхҩцәа (. [[Хаккерт, Якоб Филипп|И. Ф. Хаккерт]], Д. В. Анджелони, [[Петер, Уильям|У. Петер]] уҳәа) 1778 шықәсазы Рим Рафаельи иҵаҩцәеи рҭыӡсахьақәа ркопиа аҟаҵара иалагеит.
Аусурақәа напхгара рырҭон [[Унтербергер, Христофор|Х. Унтербергер]]ти [[Раффенштайн, Иоганн Фридрих|И. Ф. Раффенштайн]]и. Акопиақәа ақәатәақәа рҿы
иҟаҵан, анаҩс урҭ еикәарҳәны Санкт-Петербургҟа иааргеит. [[Новый Эрмитаж|Аермитаж Ҿыц]] ахыбра андыргылоз, алоџьиақәа 1778-1787 шш рзы еиқәырханы иҟан, урҭ мраҭашәаратәи агалереиа аҩбатәи аихагылаҿы иҟан.
1515 шықәсазы [[Северное Возрождение|Аҩадатәи Аиҭарҿиара]] аамҭазы иналукааша аҟаза [[Дюрер, Альбрехт|Альбрехт Диурер]] Римҟа дааит. Уи Ватикантәи астанцақәа гәеиҭон. Рафаель исахьаҭыхымҭа ииҭеит, уи аҭакс анемец сахьаҭыхҩы Рафаель изааишьҭит ихатәы портреҭ, амала иара анаҩстәи аԥеиԥш еилкаам.
=== Римтәи аамҭазы иҟаз аныҳәарҭақәеи «Мадоннақәеи» ===
[[Афаил:Transfiguration Raphael.jpg|мини|[[Преображение (Рафаэль)|Аҽеиҭакра]]. 1516-1520 шықәсазы. Амҿы, атемпера. Пинакотека, Ватикан]]
Ватикан аусутә рацәаны ишимазгьы, Рафаель аныҳәарҭақәа рсахьақәа рҭыхразы ауахәамақәа рҟынтә азаказқәа наигӡон,: «Аԥшьа Цецилиа» (1514-1515), «Аџьар аныҟәгара» (1516-1517), «[[Иезекииль (пророк)|Иезекииль]] илаԥшҵашәара» (1518 шықәса инарзынаԥшуа). Рафаель жәа сахьак инарзынаԥшуа «Амадоннақәа» Рим иҭихит. Арҭ аԥҵамҭа ҳаракқәоуп ҳәа иԥхьаӡоуп, ркомпозициа еилыкка иҟоуп: «[[Мадонна Альба]]» (1510), « [[Мадонна с рыбой|Аԥсыӡ зку Мадонна]]»,( 1512-1514), « [[Мадонна в кресле|Акресло иқәтәоу Мадонна]]», ( 1513-1514) инарзынаԥшуа.
{{Main|Аҽеиҭакра (Рафаель)}}
Аҟаза аҵыхәтәантәи [[шедевр|иусумҭа дуӡӡа]] "[[Преображение (Рафаэль)|Аҽеиҭакра]]" (1516-1520) ауп, уи асахьаҿы аҷыдара ҿыцқәа убарҭоуп. Хыхьтәи ахәҭаҿы Рафаель, [[Аевангелие|Аевангелие]] инақәыршәаны, Фавор ашьхаҿы ацҳаражәҳәаҩцәа [[Апостол Пётр|Пиотр]]и, [[Иаков Зеведеев|Иаков]]и, [[Иоанн Богослов|Иоанн]]и рҿаԥхьа Қьырса иҽеиҭакра џьашьахәы ааирԥшуеит. Ацҳаражәҳәаҩцәеи аџьныши ахьаарԥшу асахьа ҵаҟатәи ахәҭа,Рафаель иескизқәа рыла Џьулио Романо иҭихит.
Мшаԥымза 6, 1520 шықәсазы Рафаель иԥсҭазаара даналҵ, мышқәак, [[Борго (район)|Борго]] иҩны аҵыхәтәантәи имҩахь инаскьагара рҽаназыҟарҵоз, ихыркәшамыз асахьаҭыхымҭа «Аҽеиҭакра» аԥсы ихаҿы игылан<ref>{{Cite web |url=http://www.nerone.cc/nerone/archivio/arch89.htm |title=Nerone Tours of Italy {{!}} Tours of Rome Florence Venice Naples Pompeii<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101126154319/http://nerone.cc/nerone/archivio/arch89.htm |archive-date=2010-11-26 |url-status=dead }}</ref>. Рафаель данԥсы ашьҭахь мчыбжьык анҵы, Ватикан асахьаҭыхымҭа « Лазарь Иԥсаҭалара» азааигәара «Аҽеиҭакра» кнарҳаит.
[[Афаил:RAFAEL - Madonna Sixtina (Gemäldegalerie Alter Meister, Dresde, 1513-14. Óleo sobre lienzo, 265 x 196 cm).jpg|мини|слева|Сикстинтәи Мадонна. 1512-1513 шықәсазы. Ақәатәа, ахәшашәыга.. Ажәытәтәи аҟазацәа ргалереиа, Дрезден]]
{{Main| Сикстинтәи Мадонна}}
Рафаель иаԥҵамҭақәа зегь раасҭа иссиру ауп еицырдыруа "[[Сикстинская мадонна|Сикстинтәи Мадонна]]" (1512-1513), уи [[Дрезден]]тәи [[Галерея старых мастеров|Ажәытәтәи аҟазацәа ргалереиа]]ҿы 1754ш. инаркны иҟоуп. Шәагаала идуӡӡоу асахьаҭыхымҭа Рафаель иаԥиҵеит [[Пьяченца|Пиаченце]] иҟоу, [[Сикст II|иԥшьоу Сикст аҩбатәи]] иуахәама аныҳәарҭазы. Азаказ ҟазҵаз делла Ровере аҭаацәара ирылиааз, [[Папство|апапа]] [[Юлий II|Иули аҩбатәи]] иоуп. ( Иԥшьоу Сикст делла Ровере рҭаацәара дырхылаԥшуан ҳәа ԥхьаӡан)
Асахьа акомпозициа иаанарԥшуеит аҟаза хаҭалатәи ихәыцшьа аеволиуциа. «Заатәи Мадоннақәа» рҿы Рафаель Умбриатәи апеизаж афон аҟны аӡӷабцәа ԥшӡақәа рсахьа ҭихуан. Асахьа [[Мадонна Грандука]] аҿы, иара апеизажтә фон инеитралтәу еиқәаҵәоу, зынӡа еиқәаҵәоу уҳәаргьы ауеит ала иԥсахит,аӡҟы дыкны иналымариашаны игылоу Мариа, Рафаель хагәҵәылатәи аформат дҭаикит. Анаҩс Рафаель
абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы иҟаз аиератикатә композициақәа рахь дхынҳәызшәа ҟаиҵеит, ахәҭакахьала, [[Одигитрия|Одигитриа]] византиатәи ахкы ахь<ref> [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] Сикстинская Мадонна // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. VIII, 2008. — С. 759—760 </ref>. Асахьа акомпозициа традициала [[Святое Собеседование|Иԥшьоу Аицәажәарақәа]] [[Иконография|рныхаҩыра]] иадырҳәалоит, избан акәзар аӡҟы дызку Мадонна илымҵахырхәо аԥшьацәа дрыгәҭылакны даарԥшуп. Уи еиԥшу акомпозициа змоу Рафаель егьи исахьагьы, “Мадонна ди Фолинио” (1511-1512), официалла “Sacra Conversazione” ҳәа иашьҭоуп, насгьы уи “Сикстинтәи Мадонна” шьаҭас иаиуит ҳәа иԥхьаӡоуп, уигьы “аицәажәарақәа” ртрадициа иаҵанакуеит<ref> Pierluigi De Vecchi. Raffaello. — Milano: Rizzoli Editore, 1975. — Р. 108—109 (№ 97, 105) </ref>.
XVIII-тәи ашәышықәсазы, алегенда рылаҵәеит (аҭоурыхтә документқәа рыла ишьақәырӷәӷәам) Мадонна лзы модельс дҟалеит Рафаель бзиа иибоз, жәибжь шықәса зхыҵуаз ачаӡҩы иԥҳа Маргарита Лути ҳәа. Рафаель уи [[Форнарина]] лыхьӡиҵеит (италиантәи fornaro - ачаӡҩы). [[Сикст II|Аԥшьа Сикст]] ипрототип иакәын Апапа Иули ([[Сикст IV]] иашьа иԥа), [[Варвара Илиопольская|Аԥшьа Варвара]] лзы- иаҳәшьаԥҳа [[Орсини, Джулия|Џьулиа Орсини]]. Апапа дышиеԥшыз [[Кавальказелле, Джованни Баттиста|Џь.Б.Кавальказелле]]и егьырҭ аӡәырҩи иазгәарҭеит, насгьы иԥшьоу Варвара лпрототип азы Лукрециа делла Ровере лыхьӡгьы рҳәон, апонтифик иаҳәшьаԥҳа<ref> Putscher M. Raphaels Sixtinische Madonna. Das Werk und seine Wirkung. — Tübingen: Hopfer Verlag, 1955. — Р. 38 </ref>.
Асахьаҭыхымҭа Мраҭашәаратәи аҟазара иреиҳау [[шедевр|ашедеврқәа]] иреиуоуп ҳәа зегьы еицҿакны иазгәарҭоит, зегь раԥхьаӡа иргыланы [[Композиция (изобразительное искусство)|акомпозициа]] ауадаҩразы, абырзен-римтәи, аԥшӡара [[идеал|аидеал]]и ақьырсиантә цәаныррақәеи рконтаминациа агармониазы.
Асахьа изызҭыхыз аҭыԥ ԥшьа (Пиаченца иҟоу Сан-Систо аберҭыԥ) иаҟәыганы, уи асахьақәа ргелереиахь аиагара XVIII-тәи ашәышықәса аинтеллектуалцәа рыбжьара ахәыцра ҵаулақәа цәырнагеит<ref> Gazzola Е. La Madonna Sistina di Raffaello. Storia e destino di un Quadro. — Macerata: Quodlibet, 2013. — ISBN 9788874625246 </ref>.
=== Апортреҭқәа ===
[[Афаил:Baldassare_Castiglione,_by_Raffaello_Sanzio,_from_C2RMF_retouched.jpg|мини|[[Портрет Бальдассаре Кастильоне|Балдассаре Кастильоне ипортреҭ]]. 1514-1515 шықәсазы. Ахәшашәыга, ақәатәа. Лувр, Париж]]
Ауахәамақәа рыдҵала хыԥхьаӡара рацәала иҭихуаз аусумҭақәа рыдагьы, Рафаель апортреҭтә жанр алагьы ирацәаны аус иуан. 1512 шықәсазы иҭихит «Апапа Иули II ипортреҭ». Џь. Вазари иазгәеиҭон: «Иара убри аамҭазы, даара дшеицыдыруазгьы, аҟаза ахәшашәыгала апапа Иули ипортреҭ ҭихит. Асахьа апапа даара иеиԥшын, аԥсы ҭазшәа иҟан. Уи збоз зегьы, апапа иԥсы ҭаны раԥхьа дгылошәа, ргәы хыҭ-хыҭуа иалагон<ref name="Вазари"/>. Апапа икуриа адҵала иҭыхын «Акардинал Алессандро Фарнезе ипортреҭ» (1512 шықәса инарзынаԥшуа), «[[Портрет Льва X с кардиналами Джулио Медичи и Луиджи Росси|Лев Х ипортреҭ, акардиналцәа Џьулио Медичии, Луиџьи России иваргыланы]]» (1517-1518 шықәса инарзынаԥшуа).
Абарҭ аусумҭақәа рҟынтәи иалкаауп [[портрет Бальдассаре Кастильоне|Балдассаре Кастильоне]] (1514-1515) ипортреҭ. Акыр шықәса рышьҭахь, ари апортреҭ акопиа [[Рубенс]] иҭихуеит. [[Рембрандт]] раԥхьа уи асахьа ҭихуеит, анаҩс, асахьа анырра инаҭаз иабзоураны, иара ихатәы “[[Автопортрет Рембрандта (1640)|Автопортреҭ]]” ҟаиҵоит. Астанцақәа рҿы аус анимуаз аамҭазы, Рафаель «[[Портрет Биндо Альтовити|Биндо Альтовити ипортреҭ]]» ҭихит (1515 шықәса инарзынаԥшуа). Аҵыхәтәаны Рафаель ихы ҭихит «Ахатәыпортреҭи сҩызеи» (1518-1520) аҟны, аха асахьаҿы Рафаель инапы зыжәҩа иқәиҵаз дарбан ҩызоу иахьагьы еилкааӡам; аҵарауаа зыгәрагара уадаҩу аверсиақәа рацәаны иаадырԥшуеит.
=== Авилла Фарнезина ===
{{Main|Авилла Фарнезина}}
{{Main|Галатеиа лтриумф}}
[[Афаил:Raffael 012.jpg|мини|слева| Галатеиа лтриумф. 1511ш. "Галатеиа ллоџьиа". Вилла Фарнезина, Рим]]
Абанкир, аҟазара ахылаԥшҩы [[Киджи, Агостино|Агостино Киџьи]] [[Тибр]] аԥшаҳәаҿы авилла иргылеит, уахь Рафаели иҵаҩцәеи ааԥхьара риҭеит ажәытә мифологиа асиужетқәа рыла аҭыӡсахьақәа ҭырхырц азы. Абасала, 1511 шықәсазы «[[Триумф Галатеи|Галатеиа лтриумф]]» захьӡу аҭыӡсахьа цәырҵит. Уаанӡа авилла ианыз асахьақәа Рафаель ихаҭа иусумҭақәаны иԥхьаӡан: «Рафаель абри аҭыӡсахьаҿы аԥаимбарцәеи асивиллақәеи рсахьа ҭихит. Уи иара иаԥҵамҭақәа иреӷьу ҳәа иԥхьаӡоуп, иреиӷьқәоу иреиӷьу. Ииашаҵәҟьаны, уа иану аҳәсеи ахәыҷқәеи рыԥсы ҭазшәа иҟоуп, насгьы ихырку аколорит ала иалукаауеит. Ари аусумҭа иара иԥсы анҭазгьы ахьӡ-аԥша ду изаанагахьан, иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахьгьы иара убас<ref name="Вазари"/>.
Аамҭа анца, еилкаахеит, ирацәаӡаны азаказқәа ахьимаз азы, зегь раԥхьаӡа иргыланы, [[Собор Святого Петра|Аԥшьа Пиотр иныхабаа]] аргылара иадҳәалаз аусқәа, Ватикан [[Станцы Рафаэля|астанцақәа]] рҭыӡсахьақәа рҭыхра, уҳәа Рафаель ицхырааҩцәа аҭыӡсахьақәа аус рыдулара рыдиҵо далагеит.Убри аан, азыҟаҵаратә ҭыхымҭақәа рыбжеиҳарак иара Рафаель ихахьы игон, аҭыӡсахьақәа егьырҭ иҟарҵон.
Авилла Фарнезина аҿы аус руан иҵаҩцәа: [[Романо, Джулио|Џьулио Романо]], [[Себастьяно дель Пьомбо|Себастьиано дель Пиомбо]], [[Пенни, Джанфранческо|Франческо Пенни]], [[Содома]]. XX-тәи ашәышықәса агәҭаны имҩаԥгаз аҭыӡсахьақәа рреставрациа ашьҭахь еилкаахеит « Галатеиа лтриумф» аҭыӡсахьа еиҳа ихадоу ахәҭақәа иара Рафаель ихаҭа ишҭихыз, егьырҭ- Џьулио Романо<ref> Pierluigi De Vecchi. Raffaello. — Р. 105 </ref><ref> Bajard S., Bencini R. Roms. Paläste und Garten. Paris: Terrail, 1997. S. 15-22 </ref>. «Александр Македонскии Роксанеи рчара» акомпозициа авилла аҩбатәи аихагылаҿы [[Содома]] иаԥиҵеит, ахқәа иалкаау рыхәҭақәак-Рафаель ихаҭа иҭихит.
=== Архитектура ===
Рафаель архитектор иаҳасабала иусура иалкаау аҵакы амоуп, уи Браманте римантәи иклассицизми уи иашьҭанеиуаз азеиԥшевропатәи архитектура [[классицизм|аклассицизм]]и аанарԥшуеит, ахәҭакахьала [[Палладианство|Палладиантәи]] ацәырҵра аныԥшуеит. Браманте 1514 шықәсазы идунеи аниԥсах, Рафаель усҟан зыргылара иаҿыз [[Собор Святого Петра|Аԥшьа Пиотр иныхабаа]] архитектор хадас дҟалеит. 1513 шықәсазы Иули II иҭыԥан иҟалаз апапагьы, [[Лев X|Леон X]] - Рафаель иҟазара ҳаҭыр ду ақәиҵон. 1513 шықәсазы иара Рафаель ажәытәӡатәи Рим иаҵанакуа аамҭа актәи археологс дҟаиҵеит. Апонтифик Ду идҵала Рафаель археологиатә ԥшаарақәа дырхылаԥшуан, Ватикантәи аколлекциақәа реидкыларақәа, рышьақәгылара хылаԥшра азиуан, насгьы Наӡаӡатәи ақалақь археологиатә сахьа (аплан) еиқәиршәеит. 1515 шықәса инаркны Рафаель Ватикан «ажәытә ҭынхақәа рзы акомиссар» иҭыԥ ааникылон<ref> Бартенев И. А. Рафаэль и архитектура // Рафаэль и его время: Сборник статей. — М.: Наука, 1986. — С. 80 </ref>.
Рим Рафаель ипроект ала иргылан аџьартә- ҟәырӷ змоу аухәама [[Сант-Элиджо-дельи-Орефичи|Сант- Елиџьо- дели- Орефичи]]( аиувелирцәа рцех иԥшьоу аелегиа), иара убас даара зычаԥашьа бзиоу ауахәама [[Санта-Мария-дель-Пополо|Санта- Мариа- дель- Пополо]] акпелла Киџьи(1512-1520).
Иара убас Рафаель апроект ҟаиҵеит [[Палаццо Видони-Каффарелли|Палаццо Видони- Каффарелли]] аԥхьатәи ахәҭа(1515), Бранконио дель Аквила(1520 ахыбра еиқәымхаӡеит), иара убасгьы Флоренциа иҟоу [[Палаццо Пандольфини]], уа аусурақәа хирқәшеит Франческо да Сангалло(1516-1520).
1515 азы, Рим аҩада-мраҭашәаратәи аган ахәҭаҿы, Рафаель ипроект ала акардинал Џьулио Медичи (аԥхьаҟа Апапа Климент VII) изы авилла аргылара иалагеит (аргылара хиркәшеит [[Сангалло, Антонио да (младший)|Антонио да Сангалло Аиҵбы]]). Ахыбра «[[Вилла Мадама]]» ҳәа ахьӡырҵеит (уи анаҩс аԥшәымас иаиоуз [[Маргарита Пармская|Маргарита Пармтәи]], ( Маргарита Австиратәи ҳәагьы илышьҭан, ма « [[Мадам]] Маргарет»), Алессандро Медичи иԥшәма ԥҳәыс). Авилла архитектуратә мотив хадақәа еснагь еиԥш — агьежьбжатәи ахыргьагьеи аҟәырӷи ракәын. Авестибиули алоџьиеи агротесктә темақәа рыла иҭыху асахьақәеи [[Рельеф (скульптура)|арелиеф]]қәеи рыла [[декор|ирԥшӡоуп]].
Рафаель афасад акомпозициаеи ааигәара игылоу ахыбрақәа рҷыдарақәеи еснагь еидиҳәалон, ахыбра ашәаагақәееи ахықәки азгәаҭаны, аханқәа зегьы ырԥшӡаны, акы иузаламырҩашьо аҟаҵара иҽазишәон<ref name="БСЭ">{{книга |автор = [[Алпатов, Михаил Владимирович|Алпатов М. В.]] |часть =Рафаэль |заглавие = [[Большая советская энциклопедия]] |ответственный = Гл. ред. [[С. И. Вавилов]]|издание = 2 издание|место = М.|издательство = [[Советская энциклопедия]]|год = 1965}}</ref>. Икомпозициақәа ирышьагәыҭуп ихырқәшоу аплан, асимметриа, афасадқәа апилиастрқәа рыла реихшара. Иҟоуп агәаанагара, архитектуреи аҿыханҵеи рҿы аклассицизм астиль Рафаель иоуп иаԥызҵаз, ихзырқәшазгьы ҳәа. Иусумҭақәа уанрыхәаԥшуа, ииашаҵәҟьаны, урҭ рыҩаӡара шхырқәшоу убоит, анаҩстҽи рырҿиара шзалымшо еиукаауеит<ref> Алпатов М. В. Художественные проблемы итальянского Возрождения. — М.: Искусство, 1976. — С. 10—12 </ref>.
=== Аҭыхымҭақәеи агравиурақәеи ===
[[Афаил:Raphael Lucretia.jpg|мини|слева|200px|Рафаель. Лукрециа. 1483-1520 шықәсқәа рыбжьара. Ақьаад, акалам, амарқьаф, амел. Метрополитен амузеи, Ниу-Иорк]]
[[Афаил:Raimondi Lucretia's suicide.jpg|мини|200px|Маркантонио Раимонди. Лукрециа. 1515. Аџьаз аҟны агравиура.]]
Рафаель иҭыхымҭақәа ԥшьышә инарзынаԥшуа еиқәхеит. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп асахьаҭыхразы аҽазыҟаҵаратә ҭыхымҭақәа, иҟоуп иара убас зхала иҟоу аусумҭақәагьы. Рафаель ихаҭа агравиурақәа ҟаиҵаӡомызт. Аха иҵаҩцәеи ицхырааҩцәеи — [[Раймонди, Маркантонио|Маркантонио Раимонди]], [[Венециано, Агостино|Агостино Венециано]], [[Денте, Марко|Марко Денте]], Џьованни Антонио Каралио — Рафаель исахьақәеи ихыркәшамыз икомпозициақәеи рхы иархәаны, арепликақәеи акомпозициатә вариациақәеи ҟарҵон. Уи абзоурала, ахәҭакахьала, иӡхьоу Рафаель исахьаҭыхымҭақәа ԥыҭк ҳара ҳаамҭанӡа иааӡеит. Рафаель иҭыхымҭақәа рыла иҟаҵаз агравиурақәа амҩадуқәа ирыԥныз адәқьанқәа рҿы ирҭиуан; урҭ аархәон италиатәи [[Майолика|амаиоликатә]] сахьаҭыхра аҟазацәа, (аҭӡамцхҟьақәа рҭыжьразы акартонқәа ҟазҵоз), амҿлыхқәа ҭаԥызҟоз, аиувелирцәа. Абас ала иҿион Аиҭарҿиара аамҭа иазҷыдаз аҟазаратә еицлабра: иналукааша асахьаҭыхҩы иусумҭа — асахьаҭыхҩы-агравиурақәа ҟазҵоз иусумҭа — анапҟаза иусумҭа уҳәа абарҭ зегьы еимаданы ианыҿиоз. Санкт-Петербургтәи [[Ермитаж|Аермитаж]] аҿы А. Венецианои М. Раимондии ркомпозициақәа зну амаиоликатә чанахқәа ыҟоуп. Насгьы, асахьанҵақәа Рафаель иҭыхымҭақәа ирықәҭыхӡам, урҭ рҿиаратә вариациақәуп, ркомпозициақәа рсахьа шыԥсыҽугьы, Рафаель ихаҭа иескизқәа раасҭагьы еиҳауп. Ари зыхҟьо аформат ахьыгьежьуи, ахьшьытә сахьанҵа аҷыдареи роуп<ref> Михайлова О. Э. Использование композиций произведений Рафаэля и его школы в росписи итальянской майолики // Рафаэль и его время: Сборник статей. — М.: Наука, 1986. — С. 142—154 </ref>.
Рафаель иҭыхымҭа “ Парис иусӡбара ” дахәаԥшны (1508-1509). Раимонди аџьаз аҟны иҟаиҵаз агравиура, Џьорџьоне исахьаҭыхымҭа “Ақыҭатә концерт” (1508-1509) еиԥш, иара асхьаҭыхҩы ихаҭа [[Мане, Эдуард|Е. Мане]] ишиҳәоз ала, асахьаҭыхымҭа « [[Завтрак на траве (картина Мане)|Ашьацраҿ шьыбжьхьаҟаҵара]]»(1863) шьаҭас иаиуит<ref> Прокофьев В. Н. Живопись Эдуарда Мане между прошлым и будущим (некоторые вопросы поэтики и стилистики) // Прокофьев В. Н. Об искусстве и искусствознании. — М.: Советский художник, 1985. — С. 128 (письмо Ш. Бодлера Надару от 14 мая 1859 г.)</ref>.
=== Ажәеинраалақәа ===
[[Афаил:La Fornarina by Raffaello.jpg|мини|слева|229px|[[Форнарина (картина)|Аԥҳәыс қәыԥш лпортреҭ (Форнарина)]]. 1518-1519 шықәсазы. Палаццо Барберини, Рим. Аҵарауаа реиҳараҩык ргәы ишаанагоу ала, асахьаҿы Рафаель бзиа иибоз, имодель [[Форнарина]] даарԥшуп. Рафаель данԥсы ашьҭахь, Џьулио Романо аԥҳәыс лыжәҩахыр аҿы иҭихит «Рафаель Урбинас» ҳәа зныз анапхаҵа.]]
[[Афаил:Raffaello Sanzio - La Donna Velata.jpg|мини|229px|[[Донна Велата|Донна Велата (Ақәыршә зхоу аԥҳәыс)]]. 1516.ақәатәа, ахәшашәыга. Палаццо Питти, Флоренциа]]
Иаамҭазы иҟаз асахьаҭыхыҩцәа реиԥш, иаҳҳәап, [[Микеланџьело|Микеланџьело]], Рафаельгьы ажәеинраалақәа иҩуан. Иахьанӡагьы еиқәханы иҟоуп [[сонет|асонет]]қәа рыцҵаны иҭихыз исахьақәа. Ҵаҟа ижәбоит А. Махов еиҭеигаз асахьаҭыхҩы бзиа иибоз аԥҳәызбацәа руаӡәк илзикыз асонет.
{{Ацитата алагара}}Амур, ирмаҷ убла хызкуа алашара
Уара иааушьҭыз ҩ-бла џьашьахәык.
Урҭ ҳақәдыргәыӷуеит ма ахьҭа, ма аԥхын амца шоура,
Аха урҭ арыцҳашьара цәыкәбар хәыҷыкгьы рылам.
Сара урҭ рыԥшӡара анысныр,
Ишԥасцәыӡи схақәиҭреи сҭынчреи.
Ашьхантә иасуа аԥшагьы, ацәқәырԥақәагьы
Уи амца рзырцәаӡом сара сахьдырхәуашәа.
Ҿымҭӡакәа сыхьанҭара ахгара сазыхиоуп
Ашьамҭлаҳәқәа рыла иҿаҳәоу тәыс сыҟаз
Урҭ рцәыӡра -аԥсра иаҩызоуп.
Сгәаҟрақәа дарбанзаалак еиликаауеит,
Агәаҳәарақәа раанкылара злымшаз
Абзиабаратә ԥшатлакә ԥсаҭатәыс саиуит.{{Ацитата алгара}}
=== Рафаель иԥсреи Апантеон аҿы анышә иамадареи ===
[[Афаил:Raphael's grave, Pantheon 2010.jpg|мини|Рафаель исаркофаг Апантеон аҟны. Рим. Аскульптор А. Мунес. 1811—1833]]
Рафаель иԥсҭазаара далҵит Рим, мшаԥымза 6,1520 шықәса рзы, 37 шықәса дшырҭагылаз. Џь. Вазари иҩуан, Рафаель «абжьааԥны аасҭа еиҳа қьафурала аамҭа анихига ашьҭахь » дыԥсит ҳәа, аха иахьатәи аҵарауаа ргәы ишаанаго ала, иԥсра зыхҟьаз аԥсыԥ лага-ҩагаратә чымазара имцашоура ӷәӷәала иахьханагалаз иахҟьеит. Аҳақьымцәа иҟарҵаз агха иахҟьеит ҳәа,-апапа иааишьҭыз аҳақьымцәа, ииашамыз адиагноз ықәдыргылеит, ашьакаҭәарала имцашоура ладырҟәырц рҽазыршәеит, уи ахьҭа ӷәӷәа злаланы иҟаз ачымазаҩ изы даара ишәарҭан (ари атәы XVI-тәи ашәышықәсазгьы еилкааны ирыман<ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.1007/s11739-020-02435-8|title=Riva, M.A., Paladino, M.E., Motta, M. et al. The death of Raphael: a reflection on bloodletting in the Renaissance. Intern Emerg Med (2020)}} </ref>).
Дыԥсаанӡа, Рафаель иҭаххеит иара ихарџь ала Апантеон аҿы «ажәытәӡатәи ахаҳәтә табернакль еиҭашьақәыргылазарц, насгьы уаҟа Мадонна лҳатәара зықәгылоу аныҳәарҭа дыргыларц, уи аҵаҟа анышә дахьарҭаша аҭыԥ алихит». Ажәытәӡатәи Венера илеиԥшны(егьырҭ ахыҵхырҭақәа рыла, Исида) аҳаҭәара аҟаҵара идиҵеит иҵаҩы, аскульптор, архитектор Лоренцо Лотти, хьыӡшьас [[Лоренцетто]] ҳәа зарҳәоз. Аскульптура "Мадонна дель Сассо" ҳәа иашьҭалеит (италиан бызшәала: Мадонна дель Сассо - Ашьха Мадонна, мамзаргьы Ахаҳәтә), избан акәзар Мадонна лшьапқәа ахаҳә иқәгылоуп. Аха аҟаза ду анышә дахьамадаҵәҟьоу еилкаамызт<ref>La Morte di Raffaello. — URL: [http://la-morte-di-raffaello-da-urbino.blogspot.com/2016/11/tomba-di-raffaello-al-pantheon-la-morte.html] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220118213141/http://la-morte-di-raffaello-da-urbino.blogspot.com/2016/11/tomba-di-raffaello-al-pantheon-la-morte.html |date=2022-01-18 }}</ref>.
цәыббрамза 14, 1833ш азы, асахьаҭыхҩцәа, [[Папская академия литературы и изящных искусств|аҟазара апапа иакадемиа]] алахәылацәа ражәалагалала, Апапа Григори XVI изин ала, дахьжыҵәҟьоу аилкааразы, аӡҟы дызку Мадонна лҳатәара зықәгылаз аплита аадыртит. Уи ахҭыс иалахәын апапа икуриа ахаҭарнакцәа, апапа ицҳаражәҳәаҩ, акардинал Викарио Зурла, аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа рыцҳаражәҳәаҩцәа, ауахәама ахаҭарнакцәа, Рим ақалақь ахаҭарнакцәа, анотариусцәа, аҳақьымцәа, археологцәа. Урҭ инарҷыданы,уи аамҭазы Рим иаҭааны иҟаз еицырдыруаз ашәҟәыҩҩцәеи аҟазацәеи: И. Ф. Овербек, Б. Торвальдсен, К. П. Бриуллов, О. Верне, Ф. А. Бруни, А. А. Иванов уҳәа убас егьырҭгьы. Зегьы ааидкыланы хынҩажәи жәохәҩык ауаа.
Асахьаҭыхҩы [[Камуччини, Винченцо|Винченцо Камуччини]] акардама аартра апроцесс аарԥшразы иҷыдоу азин иҭан. Иара иаарту акардамеи аԥсыбаҩи рсахьа ҭихит, урҭ литографиала иҭрыжьит. Мызкы иалагӡаны Рафаель иԥсыбаҩ зегьы иахьырбоз иқәыргылан, анаҩс уи ажәытәӡатәи Римтәи асаркофаг иҭарҵеит, иара апапа иколекциа аҟынтәи ириҭеит. Асаркофаг ахҩа аҟны алаҭинтә епитафиа анырҵеит. Уи иҩит италиатәи агуманист, акардинал [[Бембо, Пьетро|Пиетро Бембо]]: «ILLE HIC EST RAPHAEL TIMUIT QUO SOSPITE VINCI / RERUM MAGNA PARENS ET MORIENTE MORI» ( ара анышә дамадоуп Рафаель дуӡӡа, иԥсы анҭаз аԥсабара даииаир ҳәа ишәон, даныԥсы ашьҭахь иара ԥсыр ҳәа ишәон). Асаркофаг ҭыԥк аҿы ишьҭаҵаны, асаркьа ала ихырҩеит. Ахҩа аҿы адаԥа иалху аџьазтә венок арҭеит, акардама ахыхь- игәыдеибакыло ҩ-ҳәыҳәк, Антонио Муниос искульптура (1811) Акомпозициа атеатралтә ҟазшьа шамоугьы, иара уныруеит, избан акәзар «асаркофаг аҿы аӡәгьы иеиԥшымкәа, аԥштәқәеи ацәаҳәақәеи аԥсҭазаара рыхҵара здыруаз аӡәы иԥсыбаҩ ыҟоуп»<ref>Власов В. Г. Пантеон и пантеоны. Умножение наименований: культурно-исторические и мнемонические аспекты изучения памятников классической архитектуры // Архитектон: известия вузов. — 2020. — № 2(70). — URL: [http://archvuz.ru/2020_2/5] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210603064838/http://archvuz.ru/2020_2/5 |date=2021-06-03 }}</ref>.
=== Рафаелески ===
Иналукааша италиатәи аҟазацәа ирҿыԥшқәоз, рышьҭамҭа ихылақәоз аҵаҩцәа традициала иааркьаҿны ирышьҭоуп: “Џьоттески”, “Леонардески”, “Џьорџьонески”... “Рафаелескиқәа” рахь иаҵанакуеит аҟаза иҟазарҭаҿы аус зуаз ицхырааҩцәа, Рафаель данԥсы ашьҭахь, зхала аус зуаз: [[Романо, Джулио|Џьулио Романо]], [[Себастьяно дель Пьомбо|Себастиано дель Пиомбо]], [[Перино дель Вага]], [[Пенни, Джанфранческо|Франческо Пенни]], Џьованни да Удине, [[Содома]].
Зегь реиҳа абаҩхатәра иман архитектор, аҿыханҵаҩ [[Романо, Джулио|Џьулио Романо]]. Ирҵаҩы истиль ала иҟаҵаз иусумҭақәа, зны-зынлагьы иескизқәа рыла иҟаиҵоз, рыхә ҳаракны иршьомызт аамҭак ицаныз ауаа. Аха, уи XVI-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазы италиатәи аҟазара аҿиараҿы анаҩстәи акыр зҵазкуа аетап [[маньеризм|аманиеризм]] аҟазара ашьаҭаркҩцәа дыруаӡәкхеит. Еиҳараӡак иара Рим аус иуан, аха зегь реиҳа иоригиналтәу иргылареи исахьанҵақәеи [[Мантуя|Мантуа]] иҟоуп — [[Палаццо дель Те]]. Џьованни Нанни [[Удине]]ҟа дхынҳәит, уаҟа иара иаԥиҵеит акыр зҵазкуа асахьаҭыхымҭақәа. Франческо Пенни [[Неаполь]]ҟа нхара диасит, аха дышқәыԥшыз дыԥсит. Перино дель Вага Флоренциеи [[Генуя|Генуе]]и аус иуан.
=== Рафаель ирҿиаратә метод аҭоурыхтә хәшьарақәа ===
Рафаель иусумҭақәа рыҭҵааҩцәеи рдырыҩцәеи реиҳараҩык иазгәарҭоит иҟазара иацу аласреи апластикеи. “Еснагь аҵара дазхиан, еиуеиԥшым аныррақәа идикылон: [[Перуджино|Перуџьино]] “ихәыцуа Мадоннақәа” рҟәымшәышәра, Леонардо да Винчи и[[сфумато]], иара убас “акомпозициатә хкәакь”, иҟазара аҵыхәтәантәи аетапаҿы Микеланџьело ифигурақәа рпластика ду. Иара анатура акырӡа аус адиулон, ашьшьы-шьшьыҳәа ескизк аҟынтә даҽа ескизкахь диасуа, акомпозициа еибакапануа,аформа шьахәны иҟаиҵон.
« Иара изы аҟазара ргәаҟгамызт ма еилкаам хықәкымызт. Еиҳа-еиҳа иҟазара ршьахәуа, Рафаель иҿаԥхьа инаигӡашаз азҵаатәқәа ықәиргылон. Рафаель еснагь иҟаиҵон егьырҭ иҟарҵарц ирҭахыз». Г. Виольфлин ихшыҩҵак ҵар инақәршәаны «Микеланџьелои Леонардои рҟазара инаҭаз анырра илан игәаҭеиуа»<ref> Вёльфлин Г. Классическое искусство. Введение в изучение итальянского Возрождения. — СПб.: Алетейя, 1997. — С. 84, 88 </ref>.
Рафаель иҭоурыхтә лшамҭаны иҟоуп, иҟазараҿы еиуеиԥшым ҩ-дунеик акны иахьеидиҳәалаз — ақьырсиантә дунеии аклассикатә дунеии”<ref> Гращенков В. Н. Об искусстве Рафаэля. — С. 10 </ref>.
Жәашықәсала имҩаԥысуаз «[[Спор о древних и новых|Ажәытәқәеи аҿатәқәеи рзы аимак]]» ([[классицизм|аклассицизм]] адгылаҩцәеи [[барокко|абарокко]] адгылаҩцәеи) асахьаҭыхреи аскульптуреи Парижтәи Акралтә Академиа анапхгаҩы [[Лебрен, Шарль|Шарль Лебрен]] абҵарамза 5,1667 шықәсазы аклассикатә ҿыханҵа ашедеврқәа рзы лекциақәа рцикл ааиртит. Раԥхьатәи илекциа Рафаель ирҿиара иазикит. Европатәи [[Академизм|аҟазаратә академиақәа]] зегьы рҿы “Анцәахша Рафаель” иҟазара еталонс иҟан, насгьы зеиӷьыҟам ҿырԥшыгас иԥхьаӡан. Рафаелизм апологетцәа рҟынтә еиҳа иалкаауп [[Менгс, Антон Рафаэль|Антон Рафаель Менгс]]и [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Џь. Енгар]]и. Рафаель иусумҭақәа ирымҵахырхәон [[Кальдара, Полидоро|Полидоро да Караваџьо]], [[Франча, Франческо|Франческо Франча]]. Ахәҭакахьала, Енгар иазгәеиҭеит: «Фидии Рафаели рышьҭахь аҟазараҿы акрызҵазкуа ҳәа уаҳа акгьы аартра залшом... Рафаель насыԥ иман ҳәа рҳәоит. Ааи, аха уи зыхҟьо уи ԥсабаратәла лакьыс узиҭомызт, дынцәахшан,Микеланџьело иусумҭа дуқәа уанрыхәаԥшуа, гәыкала урҭ ушдыршанхогьы, урҭ рҿы ааԥсарак аҷыдарақәа убарҭоуп. Рафаель иҟны даҽакала иҟоуп. Иаԥҵамҭақәа зегьы ссирӡақәоуп; Анцәа иаԥҵамҭақәа реиԥш, урҭ ԥшатлакәҵас ицәырҵыз рҿиаратә гәазыҳәара ссирк ала иҿиазшәа ауп ишыҟоу»<ref> Энгр об искусстве. — М.: Изд-во Академии художеств СССР, 1962. — С. 74, 81 </ref>.
Рафаель иҟазарахь абас еиԥш иҟаз азнеишьа, аамҭа анца ашьҭахь аҭактә реакциа аиуит: аҟазараҿы [[романтизм|аромантизм]]и [[Реализм (живопись)|ареализм]]и рыдгылаҩцәа рыкритика обиект хаданы Рафаель дҟарҵеит.
Милан, Рим ақалақьқәа рҿы Рафаель иҟазара нҭкааны иҭызҵааз аурыс сахьаҭыхҩы [[Иванов, Александр Андреевич|А. А. Иванов]] иазгәеиҭеит, Рафаель исахьақәа иааидкыланы «аграциеи аҳаракыреи» рҟазшьоуп ҳәа<ref> Мастера искусства об искусстве. М.: ИЗОГИЗ, 1937. Т. IV. С. 125 </ref>.
1883 шықәсазы Рафаель Санти диижьҭеи ԥшьышә шықәса аҵра ныҳәа дула иазгәарҭеит. [[Санкт-Петербург]] иҟоу [[Императорский фарфоровый завод|Аимператортә фарфортә зауад]] аҿы, аимператор [[Александр III]] идҵала, ари арыцхә азы Ватикан иҟоу “Рафаель илоџьиақәа” агротескқәа рмотивқәа рыла, асахьаҭыхҩы С. Р. Романов исахьанҵақәа зну “Рафаель исервиз” ҭрыжьит<ref>Рафаэлевский сервиз ИФЗ [http://farfor-expert.ru/rafaelevskij-serviz/] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220118182531/http://farfor-expert.ru/rafaelevskij-serviz/ |date=2022-01-18 }}</ref>.
== Иусумҭақәа рыхәԥса ==
[[Афаил:Raffaello Sanzio, - cartoon for the Head of a Young Apostle, c.1519-20.jpg|мини|справа|"Ацҳаражәҳәаҩ қәыԥш ихы"]]
Ԥхынҷкәынмза 5, 2012ш азы [[Сотбис|Сотсбис]] аукцион аҟны ирҭиит Рафаель исахьа “Ацҳаражәҳәаҩ қәыԥш ихы” (1519-1520) асахьаҭыхымҭа “Аҽеиҭакра” азы. Ахәԥса £29,721,250 фунт стерлинг артәет, раԥхьатәи ахә аасҭа ҩынтә еиҳан. Ари аҿыханҵатә усумҭақәа рзы ирекордуп<ref>{{Cite web |url=http://www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2012/old-master-british-paintings-evening-l12036/lot.52.lotnum.html |title=Сайт Sotheby’s |access-date=2013-01-19 |archive-date=2018-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180220033607/http://www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2012/old-master-british-paintings-evening-l12036/lot.52.lotnum.html |url-status=live }}</ref>.
== Аҟазараҿы ахаҿсахьа ==
=== Акиносахьақәа ===
* 2017 - Рафаель. Аҟазара аҭауад<ref>В некоторых русских источниках — «Принц», в англоязычном прокате — ''The Lord'' (of the arts)</ref> / Рафаелло: Il Principe delle Arti (реж. Лука Виотто / Лука Виотто) - адокументалтә-хәмарратә, Рафаель Санти ироль аҿы - Флавио Паренти / Флавио Паренти, Џьованни Манти ироль аҿы - Енрико Ло Версо / Енрико Ло Версо
=== Афилателиаҿы ===
<gallery>
Афаил:The Soviet Union 1970 CPA 3956 stamp ('The Conestabile Madonna' (Raphael)).jpg|Рафаель исахьаҭыхымҭа "Мадонна Конестабиле", 1970 [[СССР]] [[Почтовая марка|аԥошьҭатә марка]]ҿы.
Афаил:USSR 1983 5305 3111 0.jpg|Рафаель исахьаҭыхымҭа " Иԥшьоу Аҭаацәара", 1983 [[СССР]] [[Почтовая марка|аԥошьҭатә марка]]ҿы.
Афаил:КПД СССР, 1983 г. со спецгашением. 500 лет со дня рождения Рафаэля.jpg|[[Асовет Еидгыла]] аҟны 1983 ш рзы Рафаель диижьҭеи 500 шықәса аҵра аҳаҭыразы аԥошьҭатә марка иҭыжьын.
Афаил:GDR-stamp Raffael 1955 Mi. 509.JPG|Рафаель исахьаҭыхымҭа "Сикстинтәи Мадонна", 1955 [[ГДР]] [[Почтовая марка|аԥошьҭатә марка]]ҿы.
</gallery>
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Список работ Рафаэля|Рафаель иҭыхымҭақәа рсиа]]
* [[Мадонны Рафаэля|Рафаель Имадоннақәа]]
* [[Станцы Рафаэля|Рафаель истанцақәа]]
* [[Портреты Рафаэля|Рафаель ипортреҭқәа]]
* [[Форнарина]]
* [[Рафаэль (кратер)|Рафаель (акратер)]]
* [[Леонардо да Винчи]]
* [[Микеланџьело|Микеланџьело Буанарроти]]
* [[Тициан|Тициан Вечеллио]]
* [[Сандро Боттичелли]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* {{Книга |автор = Санти Б. |заглавие = Рафаэль |издание = |оригинал = ''Santi Bruno'' Raffaello (1993) |ответственный=Пер. с ит. И. С. Фомичёва|место = М. |издательство = Слово |год = 1995 |страницы=|страниц = 80 |isbn=|ref = Санти Б.}}
* ''Кристоф Т.'' Рафаэль. — Taschen. 2005
* {{книга
| автор = {{comment|Махов А. Б.|Александр Борисович}}
| заглавие = Рафаэль
| место = М.
| издательство = [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]
| год = 2011
| серия = [[Жизнь замечательных людей]]
| страниц = 376[8]
| isbn = 978-5-235-03462-4
| тираж =
| ref =
}}
* {{Книга
|автор = [[Стам, Соломон Моисеевич|Стам С. М.]]
|заглавие = Флорентийские мадонны Рафаэля : Вопросы идейного содержания
|место = Саратов
|издательство = Издательство [[Саратовский университет|Саратовского университета]]
|год = 1982
|страниц = 80
}}
* {{книга
|автор = [[Элиасберг, Нора Ефимовна|Элиасберг Н. Е.]]
|заглавие = Рафаэль
|ссылка =
|ответственный =
|издание =
|место = М.
|издательство = [[Искусство (издательство)|Искусство]]
|год = 1961
|страниц = 56
}}
* [[Гращенков, Виктор Николаевич|Гращенков В. Н.]] Рафаэль. — М.: Искусство, 1975. — 25000 экз.
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.rafaelsanti.ru/ Сайт, посвящённый творчеству Рафаэля Санти]{{In lang|ru}}
* [http://top-antropos.com/religion/jesus-maria/item/134-madonny-rafajelja Мадонны Рафаэля (42 картины)] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20111113160155/http://top-antropos.com/religion/jesus-maria/item/134-madonny-rafajelja |date=2011-11-13 }}
* [http://www.art-drawing.ru/gallery/category/696-raphael Рафаэль Санти. Картины] [http://www.art-drawing.ru/biographies/brief-biographies/1213-raphael и биография]
* Сонеты Рафаэля Санти в переводах Павла Алешина: https://rosa-mundi.ru/section/raffaello_sanzio {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20250211134444/https://rosa-mundi.ru/section/raffaello_sanzio |date=2025-02-11 }}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1483 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Мшаԥымза 6 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1520 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Мшаԥымза 6 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Италиатәи аскульпторцәа]]
[[Акатегориа:Италиатәи асахьаҭыхҩцәа]]
[[Акатегориа:Италиатәи аиҭарҿиара аамҭазы аскульпторцәа]]
[[Акатегориа:Италиатәи аиҭарҿиара аамҭазы асахьаҭыхҩцәа]]
[[Акатегориа:Римтәи апантеон аҿы анышә иамадақәоу]]
nsde8rmhjcbcogjqssr3mtpxxenoxym
171878
171871
2026-08-17T20:19:45Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171878
wikitext
text/x-wiki
{{Аиҭархара|Рафаель|Рафаель (еилыркаара)|Рафаель захьӡу ма изыжәлоу егьырҭ ауаа ирызку, иара убасгьы даҽа ҵакқәак змоу.}}
{{Акарточка артист
| ахьӡ = Рафаелло Санцио
| афото = Raffaello Sanzio.jpg
| ахҵара = Ахатәыпортреҭ. 1504 - 1506 Амҿы, атемпера. 33 × 47,5 см. [[Уффици]], [[Флоренция|Флоренциа]]
| атәылауаҩра = [[Афаил:Banner_of_Arms_of_the_Duchy_of_Urbino.svg|border|22px]] [[Герцогство Урбино|Урбинотәи агерцогцәа рыдгьылқәа]]
| амилаҭра = италиаа
| Азанааҭ = асахьаҭыхҩы, аҿыханҵаҩ, аҭыхҩы, архитектор
| аԥсра зыхҟьаз = агәчымазара
| аԥсыжра аҭыԥ = [[Апантеон (Рим)|Апантеон]], [[Рим]]
| арҿиара дуқәа = [[Сикстинская мадонна|Сикстинтәи Мадонна]]<br />[[Афинская школа|Афинатәи ашкол]]<br />[[Преображение (Рафаэль)|Аҽеиҭакра]]<br />[[Триумф Галатеи|Галатеиа лтриумф]]<br />[[Станцы Рафаэля|Рафаель истанцқәа]]
| амеценат = [[Иули II|Апапа Иули II]], [[Лев X|Апапа Леон X]], [[Киџьи, Агостино|Агостино Киџьи]]
}}
'''Рафаель Санти да Урбино'''<ref>{{Cite web |url=http://gramota.ru/slovari/dic/?ag=x&word=%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8 |title=Ударение в Словаре имён собственных |access-date=2022-04-18 |archive-date=2021-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210502142941/http://gramota.ru/slovari/dic/?ag=x&word=%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8 |url-status=live }}</ref>, мамзаргьы '''Рафаелло Санцио''' ({{lang-it|Raffaello Santi}}, Raffaello Sanzio, Rafael, Raffael da Urbino, Rafaelo; [[хәажәкырамза 26|26]] ма [[Хәажәкырамза 28|28]], ма [[мшаԥымза 6]]<ref name="BRE">{{БРЭ|автор=[[Назарова, Ольга Алексеевна|О. А. Назарова]]|2=28|3=264—266|статья=Рафаэль|ссылка=https://old.bigenc.ru/fine_art/text/3495496|архив=https://web.archive.org/web/20230610205947/https://old.bigenc.ru/fine_art/text/3495496|архив дата=2023-06-10}}</ref> [[1483]] ш., [[Урбино]] — {{date|6|4|1520}} [[Рим]]) — [[Изобразительное искусство Италии|Италиатәи]] [[асахьаҭыхҩы]], [[аҿыханҵаҩ]], [[аҭыхҩы]], [[умбрийская школа|умбриатәи]], [[Флорентийская школа живописи|флоренциатәи]] [[архитектор]], уи ашьҭахь - Римтәи [[Школа (в науке и искусстве)|ашкол]]. [[Высокое Возрождение|Иреиҳау Аиҭарҿиара]], ма XVI-тәи ашәышықәса алагамҭазы "Римтәи классицизм" аҟазара ахаҭарнакцәа дыруаӡәкын. Иара ҩажәи жәибыжь шықәса роуп иниҵыз, қәра дук шныимҵызгьы, [[Италиа|Италиа]] еицырдыруаз, амал змаз асахьаҭыхҩцәа дыруаӡәкхеит. Рафаель иусумҭақәа рҿы иааирԥшит [[Ренессансный гуманизм|аренессанстә гуманизм]] иҳараку аидеиақәа, ажәытәӡантәи иаауа, наӡаӡатәи аԥшӡареи ақьырсиантә дунеихәаԥшышьеи реидкылара илиршеит. Иҭыхымҭа «[[Сикстинская мадонна|Сикстинтәи Мадонна]]» лсахьа аҭоурых аҿы зегь реиҳа еицырдыруа асахьақәа ирхыҵхьаӡалоуп; аурыс шәҟәыҩҩы [[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Фиодор Достоевски]] зегь реиҳа бзиа иибоз асахьаҭыхымҭақәа иреиуоуп<ref>{{cite web|url=http://www.mirfilologa.ru/articles/ruslit/20vek/162-sikstinskaya-madonna-v-russkoj-literature-khkh-veka|title=«Сикстинская мадонна» в русской литературе XX века|publisher=www.mirfilologa.ru|access-date=2019-07-30|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714224120/http://mirfilologa.ru/articles/ruslit/20vek/162-sikstinskaya-madonna-v-russkoj-literature-khkh-veka|url-status=live}}</ref>.
== Ирҿиаратә нысымҩа ==
Рафаель иусумҭақәа удыршанхоит рформа еилыкка иахьыҟоу, [[Композиция (изобразительное искусство)|ркомпозициа]] ахьымариоу, насгьы ауаҩы иҳаракыреи иԥшӡареи [[Неоплатонизм|рнеоплатонтә]] идеал аарԥшра ахьилшази рзы<ref> Christian K. Vision and the Visionary in Raphael. — Penn State Press: 2011. —ISBN 978-0-271-03704-2 </ref>. Рафаельи [[Микеланџьело|Микеланџьелои]], [[Леонардо да Винчи|Леонардо да Винчии]] Иреиҳау Аиҭарҿиара аамҭа иаҵанакуа хҩык аҟазацәа дуӡӡақәа ҳәа иԥхьаӡоуп. “Рафаель насыԥ змаз сахьаҭыхҩын. Уи ӷәӷәала аус иуан, аха илаз аҟазара Микеланџьело иеиԥш, даргәаҟуамызт, мамзаргьы Леонардо да Винчи иеиԥш иузеилымкаауа маӡаны иҟамызт. Иара иҟазара еилкаан, иҭынчын, иҳаракын, идеалтәын. Ииашаҵәҟьаны иҟазара классикатәын"<ref> Гращенков В. Н. Об искусстве Рафаэля // Рафаэль и его время. — М.: Наука, 1986. — С. 7 </ref>.
Рафаель Леонардо да Винчи иаасҭа ҩажәи жәеиза шықәсала деиҵбын, Микеланџьело —аашықәса, уи аамҭа ҿыц иаҵанакуаз аҿар дырхаҭарнакхеит, иара 1520 шықәсазы иаамҭамкәа иԥсҭазаара даналҵ инаркны, Италиа Иреиҳау Аиҭарҿиара аамҭа ииасуа иалагеит<ref> [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] Рафаэль Санти // Стили в искусстве. В 3-х т. — СПб.: Кольна. Т. 3. — Словарь имён, 1997. — С. 220 </ref>.
Рафаель зеиԥшыҟам аҟазара злаз сахьаҭыхҩын, аҟазарҭа ду напхгара азиуан, иара ишьҭахь аусумҭақәа рацәаны иаанижьит. Ирҿиамҭақәа, ҳәарада, х-етапкны, х-стильк рыла еихшоуп, раԥхьаӡа акәны урҭ дрыхцәажәеит [[Вазари, Джорджо|Џьорџьо Вазари]]: [[Умбрия|Умбриа]] раԥхьатәи ишықәсқәа, анаҩс ԥшьышықәса раҟара (1504-1508) [[Флоренция|Флоренциа]] асахьаҭыхратә традициақәа зныԥшуаз аамҭа, уи ашьҭахь аҵыхәтәантәи итриумфтә усура-жәаҩа шықәса [[Рим|Рим,]] ҩыџьа апапцәа: [[Юлий II|Иули II]], [[Лев X|Леон X]] (1508—1520)рхаан.
=== Аҭоурыхҭҵаара ===
Рафаель иусумҭақәа иахьагьы аспециалистцәа иҭырҵаауеит, адискуссиақәа мҩаԥыргоит. Иҳаҩсыз жәашықәсақәа ирылагӡаны, ҿыц ицәырҵыз адыррақәа инарықәыршәаны, « Анцәахша Рафаель» изкны ирҩыз XVI-тәи ашәышықәсазы Џьорџьо Вазари, XIX-тәи ашәышықәса аҵыхәтәаны [[Вёльфлин, Генрих|Генрих Виолфлин]] ашәҟәы «Аклассикатә ҟазара» (1899) аҿы ирҩыз, «[[Пассаван, Иоганн Давид|И. Д. Пассаван]] Рафаель изку раԥхьатәи имонографиаҿы, мамзаргьы А. Миронов [[Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона|Брокгаузи Ефрони Ренциклопедиатә жәар]] аҿы ирҩыз рацәаны еиҭарҿыцын. Ахәҭакахьала, Иреиҳау Аиҭарҿиара аҟазара змырԥсыҽуа, акультураҿы “рафаелизм” аҭыԥи арольи иааннакыло аҭыԥи арольи еиҭарыхәаԥшын, “рафаелескқәа” ( аҟаза иҵаҩцәеи ишьҭрақәлаҩцәеи), [[маньеризм|аманиеризм]] ахь ирымоуа зыҟазаашьа. Аха Рафаель ирҿиамҭақәа адунеизегьтәи аҟазара аҭоурых аҿы ирымоу ароль дуӡӡа аҵакы гәыҩбарак узцәырнагаӡом.
=== Урбино имҩаԥысыз ихәыҷреи иҿареи ===
Рафаель Санти заа иани иаби ицәыӡит. Иан Марџьи Чарла дыԥсит 1491 шықәсазы. Иаб [[Санти, Джованни|Џьованни Санти]] Урбино агерцог иҟны,[[Гвидобальдо да Монтефельтро|Гуидобальдо да Монтефельтро]] аҳҭынраҿы сахьаҭыхҩыси поетси дыҟан.
Иара 1494 шықәсазы иԥсҭазаара далҵит, аха дахьӡеит иԥа асахьаҭыхразы раԥхьатәи аурокқәа иҭара<ref>{{книга|автор=Srinivasan, A.|заглавие=World Famous Artists|ссылка=https://books.google.ru/books?id=IXvcvv1Fnw8C&pg=PA21|pages=21|isbn=81-7478-522-1}}</ref>. Ажәохәтәи ашәышықәса аҩбатәи абжазы Урбино аус зуаз Лучиано Лаурана, [[Франческо ди Джорджо|Франческо ди Џьорџьо]] Мартини, [[Пьеро делла Франческа|Пиеро делла Франческа]] иара асахьаҭыхра ирҵараҿы акырӡа аҵак ду нарыгӡеит.
Рафаель Санти зегь раԥхьатәи иусумҭа, «Мадонна аӡҟы дыкны», иахьагьы [[Урбино]] ақалақь аҿы иҟоу [[Дом-музей Рафаэля Санти|Рафаель иҩны амузеи]] аҿы иҟоуп. Асахьаҭыхҩы раԥхьатәи иусумҭақәа иреиуоуп “Иԥшьоу ахҩеила рсахьа зну ахоругвь” (1499-1500 шықәсқәа инарзынаԥшуа), иара убас «Толентинотәи Иԥшьоу Николаи игәаргьынхаҵара»(1500-1501) [[Читта-ди-Кастелло|Читта ди Кастелло]] иҟоу Сант-Агостино ауахәама.
=== Аҵара. Умбриатәи аамҭа ===
[[Афаил:PalaOddiRaffaello.jpg|мини|слева|Аҭыԥҳа агәыргьын лхаҵара ([[Алтарь Одди|Одди иныҳәарҭа]]). 1502-1504 шықәсазы. Ақәатәа,атемпера (амҿы аҟынтәи еиҭагоуп). Ватикан, Пинакотека.]]
1501 инаркны Рафаель [[Перуджа|Перуџье]] (Умбриа) иҟаз [[Пьетро Перуджино|Пиетро Перуџьино]] иҟазарҭаҿы аҵара иҵон, аусгьы иуан. Уи аамҭазы, иара лассы-лассы Перуџьи ааныжьны [[Урбино]], [[Читта-ди-Кастелло|Читта ди Кастелло]] игылаз иҩныҟа дцалон, [[Пинтуриккьо|Пинтуриккио]] дицны [[Сиена]]ҟа дцон, Читта ди Кастеллои Перуџьиеи рҟынтә иоуаз азаказқәа наигӡон. 1502 азы ицәырҵуеит раԥхьатәи “рафаель имадонна”-“ [[Мадонна Солли]] ”. Мадоннеи аӡҟи рсахьақәа - Рафаель қәыԥш зегь реиҳа бзиа иибоз теман, иԥсы ҭанаҵы ус еиԥш иҟаз асахьақәа ҭихуан. Аха иара заатәи «Мадоннақәа иҭынчу Умбриатәи апеизаж афонаҿ » (А. Н. Бенуа) Перуџьино истиль ала иҭыхын. Џь. Вазари излеиҳәо ала, Рафаель раԥхьатәи иусумҭақәа Перуџьино исахьақәа ирылукаартә иҟам. Егьырҭ раԥхьатәи аусумҭақәа рахь иаҵанакуеит «[[Сон рыцаря|Арыцар иԥхыӡ]]», «[[Три грации (Рафаэль)|Х-грациак]]»(рыҩбагьы 1504 шықәса инарзынаԥшуа).
[[Дворжак, Макс|Макс Дворжак]] иазгәеиҭахьан, Рафаель «Умбриатәи аҟазацәа рҵаҩы иаҳасабала далагеит, нас Фра Бартоломео Флоренциа иааирԥшуаз адинтә-идеалисттә хырхарҭа дадгылеит ҳәа.Рафаель Римҟа диасаанӡа иԥсҭазаара далҵызҭгьы, иара ҳаамҭазы умбриа-флоренциатәи ашкола аҟазацәа бзиақәа дырхыԥхьаӡалахон, уи аҩаӡарагьы дахысран дыҟамызт. Наӡаӡатәи ақалақь ауп иара истиль дуи ирҿиара ауниверсалтә ҵаки рышьаҭа зҳаз<ref> Дворжак М. История итальянского искусства в эпоху Возрождения. Курс лекций. — М.: Искусство, 1978. — Т. II. — XVI столетие. — С. 45 </ref>.
Хәыҷы-хәыҷла Рафаель ихатә стиль ааирԥшит. Асахьа «[[Обручение Девы Марии (картина Рафаэля)|Мадоннеи ԥаҵа зҿам Иосифи]]» (1504) аҿы Пиетро Перуџьино абри атемала иҟаиҵаз акомпозициа даҽазныкгьы иаагоуп, аха асахьақәа рҭыхра апластикаҿы аҵаҩы ирҵаҩы дииааит. Одди иныҳәарҭазы иҭихыз асахьаҿы «[[Алтарь Одди|Мариа Қьырса хәыҷ дыкны]] » (1504 шықәса инарзынаԥшуа), Рафаель иԥшааит анаҩстәи иусумҭақәа рҿы еиқәиршәашаз акомпозициа.
Аныҳәарҭа рзы акомпозициа дуқәа рыдагьы, Рафаель иаԥиҵеит асахьа хәыҷқәа: «[[Мадонна Конестабиле]]» (1502-1504), «Агәылшьап зшьуа Аԥшьа Георги » (1504-1505 инарзынаԥшуа) насгьы апортреҭқәа - «Пиетро Бембо ипортреҭ» (1504-1506).
1504 шықәсазы Урбино ақалақь аҿы Рафаель афилософ, ашәҟәыҩҩы, афилантроп, аграф [[Кастильоне, Бальдассаре|Балдассаре Кастильоне]] диабадырит, уии иареи аиҩызара ӷәӷәеи асалам шәыҟәқәеи рыбжьалеит, ахәҭакахьала, Рафаель иҭихыз аҭыӡсахьа “[[Триумф Галатеи|Галатеиа лтриумф]]” иадҳәалоу, аҟазара аҭоурых аҿы еицырдыруаз ашәҟәқәа.
=== Флоренциатәи аамҭа. "Флоренциатәи Амадоннақәа" ===
[[Афаил:Raphael Madonna with Beardless St. Joseph.jpg|мини|[[Мадонна с безбородым Иосифом|Мадонна аԥаҵа зҿам Иосиф дицны]] (Иԥшьоу аҭаацәара) 1506. Темпера, ақәатәа, ахәшашәыга (амҿы аҟынтәи еиҭагоуп). Аҳәынҭқарратә Ермитаж, Санкт-Петербург]]
1504 шықәса ахырқәшамҭазы Рафаель [[Флоренция|Флоренциа]]ҟа нхара диасит. Абраҟа [[Леонардо да Винчи|Леонардо да Винчии]] иареи еибадырит, иара убас [[Микеланџьело|Микеланџьело]], [[Фра Бартоломео|Бартоломео делла Порта]] уҳәа егьырҭ Флоренциатәи аҟазацәа аӡәырҩы. Инҭкааны иҭиҵаауан Леонардо да Винчи иҿыханҵатә техника, и[[сфумато]]. Рафаель егьырҭ аҟазацәа реихьӡарақәа ирласны идикылон, иҵон, иӡхьоу Леонардо да Винчи исахьаҭыхымҭа “Ледеи амшынҟызи” аҟынтәи Рафаель иҭыхымҭа нханы иҟоуп, иара убас Микеланџьело иҭыхымҭа “Аԥшьа Матфеи” аҟынтәи. «...Леонардои Микеланџьелои русумҭақәа рҿы иибаз атехникақәа ирыбзоураны, иара иҵегьы аусура иҽадицало далагеит, урҭ рҟынтәи иҟазареи иҟазшьеи рзы ахәарҭа ду алигарц азы», — ҳәа иҩуан Џь. Вазари<ref name="Вазари">{{книга |автор = Джорджо Вазари. |часть = |заглавие = Жизнеописания наиболее знаменитых живописцев, ваятелей и зодчих|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = АЛЬФА-КНИГА |год = 2008|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>.
“Иҳәаатәхаз” асахьа акәхеит “[[Положение во гроб (картина Рафаэля)|Акәыба аҭаҵара]]”, уи аҟаза раԥхьатәи “Умбриатәи астиль” ацәхьаҵразы иҟаиҵаз аҽазышәара аанарԥшуан. Рафаель раԥхьаӡа Флоренциа Аньоло Дони иҟынтәи, уи иԥҳәыси иареи рпортреҭқәа ҭихразы азаказ иоуит, аҵыхәтәантәи Леонардо да Винчи иҭыхымҭа « [[Мона Лиза|Мона Лиза дель Џьокондо]]» Рафаель инаҭаз анырра аныԥшит. Иара убри аамҭазы, Аньоло Дони изы Микеланџьело Буонарроти «[[Мадонна Дони]]» [[тондо|атондо]] аԥиҵеит.
Флоренциа Рафаель аныҳәарҭатә сахьақәа ҭихит: «Аҳ итәарҭаҿ итәо Мадонна Иоанн Аӡӡаахҩи Баринтәииҿ Николаи лыцны» (1505 шықәса иназынаԥшуа), «[[Положение во гроб (Рафаэль)|Акәба аҭаҵара]]» (1507 шықәса) насгьы апортретқәа - « [[Дама с единорогом (картина Рафаэля)|Аԥҳәызбеи атәыҩазаҵәи]]» (1506-1507 инарзынаԥшуа). Аҿыцрақәа рацәаны ишцәырҵызгьы, Рафаель итрадициатәу атехника еиҳа еиӷьишьон: темперала аус иуан, амҿаҟны ахәшашәыга ихы иаирхәон, ақәатәа аҿы акәымкәа.
1507 азы Рафаельи [[Донато Браманте]]и еибадырит. Ишьақәырӷәӷәам адокументалтә версиа ала, урҭ еиуацәан, иҟалап Браманте иашьа иԥа иакәызҭгьы. Ишыҟазаалакгьы, Браманте иакәхеит абжьгаҩыс иоуз, анаҩсгьы хылаԥшра изызуаз, ашьҭахь Ватикан аусуразы иреиӷьу акандидат ҳәа асахьаҭыхҩы Апапа [[Юлий II|Иули II]] дидигалеит.
Рафаель еиҳа-еиҳа ихьӡ-иԥша иацлон, аԥшьацәа рсахьақәа раԥҵаразы адҵақәа рацәаны иоуан: « Иԥшьоу аҭаацәара аԥшьацәа Елизаветеи Иоанн Аӡӡаахҩи рыцны» (1506-1507 шықәсақәа инарзынаԥшуа). «[[Мадонна с безбородым Иосифом|Иԥшьоу аҭаацәара (Мадоннеи аԥаҵа зҿам Иосифи)]]» (1505-1507), «[[Святая Екатерина Александрийская (Рафаэль)|Александриатәи Аԥшьа Екатерина]]» (1507-1508 инарзынаԥшуа).
[[Афаил:Raffaello Sanzio - Madonna del Cardellino - Google Art Project.jpg|мини|слева|[[Мадонна со щеглом|Мадонна ашьхарҵыс кны]]. 1505-1506 шықәсазы. Амҿы, ахәшашәыга. Уффици, Флоренциа]]
Флоренциа ақалақь аҿы Рафаель Мадоннақәа зну асахьақәа ҩажәаҟа аԥиҵеит. Амала, атемақәеи акомпозициақәеи еиҭаҭихуан: Мадонна аӡҟы ма дылгәыдкыланы дылкуп, мамзаргьы [[Иоанн Креститель|Иоанн Аӡӡаахҩы]] ивара дыхәмаруеит, аха “Мадоннақәа” зегьы индивидуалтәқәоуп, насгьы ирныԥшуа ан лыхаарақәа узеидкылом (иҟалап, иан заа лыԥсҭазаара дахьалҵыз Рафаель игәаҿы ашьҭа ӷәӷәа ааннажьзар). Рафаель ихьӡ-иԥша ахьеизҳауаз иабзоураны, азаказқәа рацәаны иоуа далагеит; иара «[[Мадонна Грандука]]» аԥиҵоит (1505), «[[Мадонна с гвоздиками|Мадонна агвоздикақәа кны]] » (1506 шықәса инарзынаԥшуа), «Мадонна абалдахин аҵаҟа» (1506-1508). Ари апериод иреиӷьыз аусумҭақәа рахь иаҵанакуеит «[[Мадонна Террануова]]» (1504-1505), «[[Мадонна со щеглом|Мадонна ашьхарҵыс кны]] » (1506), «Мадоннеи аӡҟи Иоанн Аӡӡаахҩи ([[Прекрасная садовница|Абаҳчааӡаҩ ԥшӡа]])» (1507-1508).
=== Римтәи аамҭа. Ватикан иусура ===
[[Афаил:"The School of Athens" by Raffaello Sanzio da Urbino.jpg|мини|300px|[[Афинская школа|Афинатәи ашкол]]. 1510-1511 шықәсазы. Аҭыӡсахьа. Астанца делла Сениатура, Ватикан]]
[[Афаил:Liberazione di san pietro 05.jpg|thumb|200px|справа|Аԥшьа Пиотр аҳаԥсы аҟынтәи ихы иақәиҭтәра. Астанца д'Елиодоро асахьанҵа ахәҭаҷ. 1513-1514]]
1508 шықәса аҩбатәи абжазы Рафаель [[Рим]]ҟа нхара диасит (иԥсы ҭанаҵы уаҟа даанхеит), Браманте ицхыраарала апапа иаҳҭынраҿы аофициалтә сахьаҭыхыҩны дҟалеит. Рим ауп Рафаель аклассицистикатә [[Стиль (искусство)|стиль]] ахьаԥиҵаз, уи алоуп ҳаамҭазгьы иусумҭақәа злаудыруа. Уи атәы 1918 азы иналукааша австриатәи аҟазара аҭоурыхҭҵааҩы [[Дворжак, Макс|Макс Дворжак]] илекциақәа рҿы иазгәеиҭеит, уи «Римтәи астиль» ацәырҵра Рафаель «идеалтә типқәа» раԥҵара иадҳәалоуп ҳәа азгәаҭаны, Рафаель иклассицистикатә стиль «аманера ду» шьаҭас иамоуп ҳәа аликааит. Дворжак ари иуникалтәу астиль аҷыдара хадақәа иреиуоуп ҳәа иазгәеиҭеит «игармониатәу аидеал», иара убас « асахьаркыратә релиативизм»<ref> Дворжак М. История итальянского искусства в эпоху Возрождения. Курс лекций. В 2-х т. — Т. 2. XVI столетие. — М.: Искусство, 1978. — С. 49, 50 </ref>. [[Гращенков, Виктор Николаевич|В. Н. Грашьенков]]гьы ари ахшыҩҵак дадгылон, инаҵшьны иазгәаҭо, асахьаҭыхҩы ирҿиара хықәкыла римтәи апериод аан ауп «Рафаель аклассик иҭыԥ Рафаель аклассицист ианааникылаз» ҳәа<ref> Гращенков В. Н. Рафаэль. — М.: Искусство, 1971. — С. 172 </ref>.
Рафаель иаԥҵамҭақәа рҿы, Перуџьинои Брамантеи рныррала, архитектуратә ргыларақәа ҭихуан — ацентртә хыбрақәа, акупол змоу аротондақәа, агьежьбжа змоу ахыбрагьагьақәа. Аҟазаратә стиль ҿыц шьаҭас иамаз «анатура аҭҵаара», ма «ажәытәӡауаа рыҿыԥшра» акәӡамызт,уаанӡа ишазгәарҭоз еиԥш, урҭ рыҩбагьы еицҵаны, аԥсабара иагу ашьахәрақәа абстракттә идеалк аҿаргыланы иаадырԥшуа иалагеит<ref> [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] Римский классицизм // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. VIII, 2008. — С. 175 </ref>.
М. Дворжак иажәақәа рыла, асахьатә формақәа рестетикатә ҟазшьақәа Рафаель «аҵаки аԥсабара гәык ала азыҟазаареи иреиҳаны » иргылеит. Аестетика ҿыц шьаҭас иаман, акы, bellezza (аԥшӡара), ҩба, maniera grande (аманера ду), уи иаанаго {{Ацитата алагара}}“Аформақәа еиҳа идуны рааԥшра ада, ахәыцшьа ҳаракгьы: иаарԥшу аперсонажқәа иреиҳау абзазашьа ныҟәызго ракәны иҟазар ауп. Убри ауп изыбзоуроу дара рыртәашьа ԥагьагьы, зны-зынла атеатралра зныԥшуа, аха аҩныҵҟатәи ахақәиҭра знубаало, еилыххха иҟоу рнапҟьашьақәа. Аҭагылазаашьақәа атеатралтә ҟазшьа рымоуп, ахаҿсахьа иалоу аҳаҭырқәҵаратә доуҳа инақәыршәаны... аҩныҵҟатәи ахақәиҭреи аҳаҭырқәҵареи рыла иҭәуп... Ари астиль, иҟалап, зегь рыла ажәытәӡатәи атрадициа иахылҵыз акәзар, аха уеизгьы уи зынӡа иеиԥшым акы аанарԥшуан<ref> [[Дворжак, Макс|Дворжак М]]. История итальянского искусства в эпоху Возрождения. Курс лекций. В 2-х т. — Т. 2. XVI столетие. — М.: Искусство, 1978. — С. 49 </ref>{{Ацитата алгара}}.
Рафаель иестетикатә кредо инагӡаны, еилыкка иааԥшуеит аграф [[Кастильоне, Бальдассаре|Бальдассар Кастильоне]] иахь ииҩыз еицырдыруа асалам шәҟәаҿы,[[Рим]]тәи [[Вилла Фарнезина]] аҟны аҟаза “[[Триумф Галатеи|Галатеа лтриумф]]” ҳәа изышьҭоу аҭыӡсахьа аус ахьадиулоз инамаданы.(1511ш) Аграф Рафаель иусумҭа гәахәара дула идикылеит, Галатеа лҭыхразы иҟаз амодель дазусҭадаз ҳәа диазҵааит, «аӡгьы» ҳәа ҭакс ианиоу даара иџьеишьеит. Рафаель 1514 шықәсазы Кастильоне аҭак изиҩит: {{Ацитата алагара}}«Галатеиа лтәы ҳҳәозар, сара схы ҟаза дууп ҳәа исыԥхьаӡарын, Шәара Ҳаҭыр зқәу исзышәыҩуа арҽхәаԥхьыӡ дуқәа рыбжак иадамзаргьы аҭыхымҭа ианыԥшуазҭгьы... Иара убасгьы ишәасҳәоит, аԥхәызба ԥшӡа лсахьа ҭысхырц азы, аԥшӡақәа рацәаҩны избар ауп, амала Шәара Ҳаҭыр зқәу уа шәыҟаны, уи лалхраҿы шәсыцхааруазар; Аха аӡбаҩ бзиақәеи аҳәса ԥшӡақәеи ахьмаҷу инамаданы, схаҿы иааиуа аидеиа ауп схы иасырхәо»<ref> Мастера искусства об искусстве. — В 7 т. — М.: Искусство, 1966. — Т. 2. — С. 156—157. Перевод А. И. Аристовой</ref>{{Ацитата алгара}}. Аха, Дворжак ишазгәеиҭаз ала, ас еиԥш иҟоу абстракттә идеалисттә цәырҵра иаарласны акризис ахылҿиааит. Аха XVI-тәи ашәышықәса алагамҭазы ари акризис макьана ирныруамызт.
Апапа [[Юлий II|Иули II]] идҵала, насгьы Ватикан архитектор хада [[Донато Браманте]] иҟаиҵаз ажәалагалала, Рафаель адҵа иоуит Ватикантәи ауадақәа рҭыӡқәа асахьақәа рныиҵарц азы.
{{Main|Рафаель истанцақәа}}
“Рафаель истанцқәа” (италиа бызшәаҟынтә: Le Stanze di Raffaello, италиа Stanzа- ауада: [[Ватикан]] [[Апостольский дворец|Апапа ихан]] ахԥатәи аихагылаҿы иҟоу ԥшь-уадак рыла ишьақәгылоу [[анфилада]]. Анфилада идуқәам х-залк аҵанакуеит, иара убас еиҳа еиҳау еиҭа даҽакгьы, «Константин изал» ҳәа изышьҭоу.
Раԥхьа « Астанца делла Сениатура» аҭӡамцқәа ҭыхын,( анапынҵамҭақәа ма аусԥҟақәа руада) Ари ауада иалкаау аҵак ду арҭон. Рафаель ԥшьы-хкыкны иҟоу ауаҩы интеллектуалтә усура аазырԥшуа акомпозициақәа аԥиҵит: адиндырра, аиуриспруденциа, апоезиа, афилософиа- « [[Диспута]]», (1508-1509), « Аҟәыӷара. Ахмырҟьацәареи Амчи»(1511), иара убас зегь иреиӷьӡақәоу «[[Парнас (фреска)|Парнас]]»(1509-1510), « [[Афинская школа|Афинатәи ашкол]]»(1510-1511).
Аҭыӡсахьақәа зегьы иреиӷьу, ауадақәа рҿы зегь раасҭа еицырдыруа усумҭоуп ҳәа иԥхьаӡоуп « Афинатәи ашкол», -Аиҭарҿиара аамҭази, [[ренессанс|аренессанстә]] ҟазареи, Рафаель ирҿиамҭақәеи иреиӷьу аԥҵамҭа. Ахьӡ "Афинатәи ашкол" [[Беллори, Джованни Пьетро|Џьованни Пиетро Беллори]] иӡбеит 1672 ш. азы (Le vite de' pittori, scultori et architetti moderni). Аҭыӡсахьа ауада хәыҷы аҭӡамц зегьы ааннакылоит (8 х 10 м). Ашьаҭаҿы афреска аҭбаара: 7,7 м.ыҟоуп
Рафаель иусумҭақәа ахаҭәаау «аидеалтә стиль» аҿырԥшы адырԥшуеит, уи иналукааша архитектор, «римнтәи аклассицизм» аԥҵаҩы [[Донато Браманте]] инырра ацхыраарала иҿиеит. Вазари излаиҳәо ала, Браманте иоуп аҭыӡсахьа архитектуратә фон авторс иамоу: ахыргьагьа агьежьбжа, Аполлони Минервеи рбаҟақәа рганқәа. Иџьашьахәу, иҳаракӡоу архитектура афон аҿы иубоит еиуеиԥшым агәыԥқәа рыла Рафаель еидикылаз ажәытәтәи афилософцәа. Афигурақәа апортреҭтә ҟазшьақәа рыҭан, насгьы Аиҭарҿиара аамҭазы инхоз ауаҩы урҭ аперсонажқәа ихааназтәи ауаа рхы-рҿқәа рнибаалон. Убас, [[Платон]] ихаҿсахьаҿы Леонардо да Винчи даарԥшуп, Микеланџьело (аҵыхәтәантәи акомпозициа далагалоуп) инкахәыцуа итәо [[Гераклит]] иакәны даарԥшуп, ациркуль зку [[Евклид]] Браманте исахьа имоуп, арыӷьарахьтәи аганаҿ игылоу [[Птолемей|Птолемеи]] даара Рафаель ихаҭа диеиԥшуп. Аахәаҩи аҟазеи ишырхәыцыз ала, ақьырсиантә [[неоплатонизм]] аидеиақәа инарықәршәаны, ас иҟоу аиԥшзаара ажәытәӡатәи афилософиеи [[теология|атеологиа]] ҿыци реизааигәара асимволра анаҭоит.
Урыстәылатәи асахьаҭыхҩы [[Брюллов, Карл Павлович|К.П.Бриуллов]] 1824-1828 шықәсқәа рзы Санкт-Петербургтәи [[Императорская Академия художеств|Аҟазаратә Академиа]] акопиақәа рзал азы, Рафаель иҭыхымҭа «Афинатәи ашкол» акопиа, Италиа ахәшашәыгала ақәатәаҿы иҭихит.
Аҭыӡсахьа «[[Диспута]]» (италиан бызшәала: La disputa del sacramento — Иԥшьоу ақьабз иазку аимак) -ақьырсиантә қьабз амаӡақәа ирызку аицәажәара акәӡам, уи ауахәама аҳаракра ауп изызку. Апапа [[Юлий II|Иули II]] иаԥшьигаз аиконографиатә программаҿы аҭыӡсахьа «Диспута» ихадоу акәны иҟоуп. Аҭыӡсахьаҿы иаарԥшу ахҭысқәа мҩаԥысуеит адгьыли ажәҩани рҿы. Ахыргьагьа дуӡӡа, иархитектуратәу ижәҩантәу, ҩ-дунеик еиднакылоит: адгьыли ажәҩани. Амардуанҿаԥса ҭбаақәа аныҳәарҭахь унаргоит.
Рафаель икомпозициа «[[Парнас (фреска)|Парнас]]» («Апоезиа»; ахьӡ «Парнас» цәырҵит XIX-тәи ашәышықәсазы) Рафаель, «Диспутеи» «Афинатәи ашколи» рыбжьара ауада мраҭашәаратәи аган аҿы аҭыԥ ылихит. Апоезиа аллегориа аҟаза иаамҭазы иҟаз агуманитартә ҵара ишаҳәоз ала иааирԥшит, [[Франческо Петрарка|Ф.Петрарке]]и, [[Джованни Боккаччо|Г.Боккаччо]]и, [[Салютати, Колюччо|К.Салутати]]и ридеиақәа инарықәршәаны.
«Парнас» аҟны [[Аполлон]] жәаҩык [[Музы|амузақәа]] дрыцны даарԥшуп, еицырдыруа жәааҩык ажәытәӡатәи абырзентә, римтәи, италиатәи апоетцәа дрыгәҭылакны. Абырзен, алаҭын, италиатәи аперсонажқәа реилаӡҩара апоезиа иарҭоз аренессанстә ҵакы иалкаау атеологиа ицәырнаго агәацԥыҳәара иақәшәоит<ref> [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]]. «Парнас» // Власов В. Г. Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. VII, 2007. — С. 181 </ref>. Вазари ари акомпозициа иазкны инарҭбааны иҩуеит, аха хыхь-хыхьла: «Убас, Бельведер иаҿаԥшуа аҭӡамц аҿы Парнаси Геликонтәи аӡыхьи ахьыҟоу, ашьха ақәцәани анаарақәеи рҿы адаԥа ҵлақәа рбаҳча ҭихит, урҭ рыбӷьы иаҵәақәа аԥша ҟәымшәышә ишарҵысуа уныруеит,аҳауаҿы - ҵыхәаԥҵәара змам хыԥхьаӡара рацәала зцәа-зжьы хту акупидонқәа, рхы-рҿы ԥшӡақәа аартны, адаԥа амахәҭақәа хырҵәоит, авенокқәа ҟарҵоит, урҭ ахәада зегьы аҟны ирыԥсаҟьоит, ара иҟоу зегьы ииашаҵәҟьаны анцәа иԥсы рхоуп - афигурақәа рыԥшӡарагьы, аҿыханҵа ахазынарагьы. Урҭ ирыхәаԥшуа иџьеимшьар залшом, ауаҩытәыҩсатә гени, ашәыгақәа шыхазынамгьы, асахьа ашьахәра иабзоураны аҭыхымҭа аԥсы ахоушәа аҟаҵара злаилшаз<ref name="Вазари"/>.
Аԥхын, 1511ш шықәсазы апапцәа раудиенциазы Рафаель напы аиркит Станца д-Елиодоро аҭыӡсахьақәа рескизқәа (аҭыӡсахьақәа руак ахьӡ ахҵан) Аҭыӡсахьақәа рпрограммаҿы иаарԥшуп, ауахәама аҭоурых иалкаау амоментқәа рзы Анцәа иаиҭоу ахьчара аидеиа, хықәкылатәи асиужетқәа
адгьыл аҿы имҩаԥысуа ахҭысқәа Анцәа имч џьашьахә аҽшаланагалоу иазкуп. Ԥшь-композициак иаадыԥшуеит: «Илиодор аныхабаа аҟынтә иқәцара» (1511ш–1512), «Болсенатәи амесса» (1512), «Аԥшьа Пиотр аҳаԥсы аҟынтә ихы иақәиҭтәра » (1513–1514), «Лев Дуи Аттилеи реиԥылара» (1514).
Акомпозициа “[[Изгнание Илиодора|Илиодор аныхабаа аҟынтәи иқәцара]]” (италиан бызшәала: Cacciata di Eliodoro dal Tempio) аҭыӡсахьа “Афинатәи ашкол” угәаланаршәоит, аха Рафаель индивидуалтә стиль аеволиуциа аазырԥшуа аекспрессиеи адинамикеи рыла иалкаауп.
«[[Месса в Больсене|Больсенатәи амесса]]» (италиан бызшәала: Messa di Bolsena),ақьырсиантә традициа инақәыршәаны, 1263 шықәсазы Рим аҩадахьы иҟоу ақалақь хәыҷы Больсена имҩаԥысыз ахҭыс џьашьахәы ауп. Амесса мҩаԥызгоз апап қәыԥш Евхаристи иԥшьоу амаӡа агәра игомызт — ачеи аҩи Қьырса ицәеижьи ишьеи реиԥш ишыԥшьоу агәыҩбара изцәырнагон. Аныҳәа аан агостиа анышьҭырх [[антиминс]] аҿы хә-ҭыԥк рыҟны ашьа ааит. Абри асиужет иадҳәалоуп аҭыӡсахьа “[[Диспута]]” Станца делла Сениатура аҟны. Акомпозициа «Больсенатәи амесса» аҿы Рафаель Апапа Иули II аныҳәарҭаҿы «Больсенатәи аџьашьахәы» шаҳаҭс дшаиоуз ааирԥшуеит.
Аҭыӡсахьа «[[Освобождение Святого Петра из темницы (фреска Рафаэля)|Аԥшьа Пиотр аҳаԥсы аҟынтәи ихы иақәиҭтәра]]» (италиан бызшәала: La Liberazione di San Pietro dal Carcere) (1513-1514) ҟазара дула иҭыхуп. Аиудеиаа раҳ Ирод Агриппа идҵала Апостол Пиотр аҳаԥсы дҭакын. Аусӡбара ҟалараны ианыҟаз ауха, Анцәа илашара дагәҭылакны Амаалықь даацәырҵит, Пиотр дирҿыхеит, ишьамҭлаҳәқәа ихыхны, ицәаз асолдаҭцәа дрывганы аҳаԥсы дҭигеит. Ари акомпозициаҿы Рафаель усҟантәи ашықәсқәа рзы даара имаҷны рхы иадырхәоз аметод ихы иарихәеит: еишьҭаргыланы еидҳәалоу х-епизодк еидикылеит. Агәҭаны амаалықь ицәоу Анцәа ицҳаражәҳәаҩ инапы ихьысуеит. Арымарахь ала, ахьчаҩцәа ирбаз иԥсабаратәым алашара иаршәаҟьан иҩны ицоит. Акомпозициа арӷьарахьтәи аган аҟны амаалықь — Аиҭарҿиара аамҭазтәи аҟазараҿы зегь раасҭа иԥшӡоу афигәрақәа руаӡәк — Пиотр аҳаԥсы дҭигоит.
Акомпозициа “[[Пожар в Борго|Борго иҟалаз абылра]] ” (италиан бызшәала: Incendio di Borgo) (1514) аҟны, ари ауадаҿы иаԥҵоу аҭыӡсахьақәа рҟынтәи “Борго абылра астанца” аҿы Рафаель инапы еиҳа иуныруеит, аха Микеланџьело ду иҟынтәи иаагоу амотивқәагьы убоит. Алегенда изларҳәо ала, 847-тәи ашықәсазы Борго (Римтәи апапа ихан иазааигәоу аҭыԥ) абылра ҟалеит, уи еиҳа-еиҳа аҽарӷәӷәон Папа Леон IV Ватикантәи ихан абарҵаҿы дцәырҵны амца ааникылаанӡа.
Ари акомпозициаҿы иубарҭоуп ихазынан иҭыху афигәрақәа рацәаны. Арӷьарахь, зныкымкәа асахьаҭыхҩцәа аӡәырҩы иҭырххьаз, аӡы зҭоу аԥҳал зку аԥҳәыс лфигура, агәҭаны - аԥҳәыс лнапқәа шьҭыхны, иара убас аҭӡы ахалара зҽазызшәо арԥыс. Армарахь ала Енеи, амца зку аҩны аҟынтә иаб абырг Анхис иҟәаҟәа дықәҵаны далигоит. Ари ахаҿсахьақәа ргәыԥ иунарбоит асиужет Вергили ипоема "Енеида" аҟынтә ишааагоу, Троиа иҟалаз абылра атәы ахьааирԥшуа. Акыраамҭа иныҟәарақәа рышьҭахь Енеи Италиа иҳәынҭқарра шьақәиргылеит. Убри аҟнытә иара Рим ашьаҭаркҩцәа дыруаӡәкны дыԥхьаӡоуп.
“Борго абылра астанца ” — аҵыхәтәантәи уадоуп, Рафаель иҭыӡсахьақәа ахьубарҭоу. Анаҩс аҭыӡсахьақәа рыҟаҵара ицхырааҩцәа ирыдҵан: Џьулио Романо, Џьован Франческо Пенни, Џьованни да Удине уҳәа убас иҵегьы. Уи аамҭазы Рафаель апапа акрызҵазкуа егьырҭ идҵақәа инапы рылакын: Сикстинтәи акапелла аҭӡамцхҟьақәа рзы акартонқәа рыҟаҵара, насгьы Аԥшьа Пиотр ибазилика аргылара хылаԥшра аиҭон, уи аҭыԥ 1514 шықәсазы Браманте иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иоуит. Аԥшьбатәи ауада- « Константин изал»-Рафаель иҵаҩцәа роуп аҭыӡсахьақәа анызҵаз.
[[Афаил:Pope Julius II.jpg|thumb|left|Апапа Иули II ипортреҭ. 1511ш. Амҿы, ахәшашәыга. Амилаҭтә галереиа, Лондон]]
'''Аҭӡамцхҟьақәа рсериа " Иԥшьоу ацҳаражәҳәаҩцәа русқәа""
1514 шықәса анҵәамҭазы, Апапа [[Лев X|Леон X]], ихьӡ Ватикантәи [[Сикстинская капелла|Сикстинтәи акапелла]] иадиҳәаларц иӡбеит,уи азы аҭӡамцхҟьақәа рзы акартонқәа<ref> Так называли в Италии тканые ковры по главному центру производства шпалер в XV веке во французском городе Аррас </ref> азаказ ҟаиҵеит [[Деяния святых апостолов|Иԥшьоу ацҳаражәҳәаҩцәа русқәа]] » рышәҟәы асиужетқәа рыла, акапелла арԥшӡаразы. Жәа ҭӡамцхҟьак рыла ( ганцыԥхьаӡа хәба-хәба) акапелла аганахьтәи аҭыӡқәа ҵаҟатәи рыхәҭа ырԥшӡатәын. Урҭ рсиужетқәа Аевангелиеи иԥшьоу ацҳаражәҳәаҩцәа рышәҟәи рҟынтәи иааган, Аԥшьацәа Пиотри Павели рҭоурых аҟынтәи, иара убас апрограмма инақәыршәаны Қьырсеи Моисеи рҭоурыхқәа еиҭазҳәоз, флоренциатәии умбриатәии асахьаҭыхҩцәа 1481-1483 шш.рзы Сикстинтәи акапеллаҿы иҭырхыз аҭыӡсахьақәа иреиԥшын.
Апапа игәҭакы инақәыршәаны, аҭӡамцхҟьақәа еидыркылар акәын Ацҳаражәҳәацәа рҭоурыхи адунеи аԥҵара инаркны Анцәа ауаа ирзынижьыз раԥхьатәи ауасиаҭ аҟынӡа (Моисеи изакәан аҩыраӷәы) аҭоурыхи, иара убас [[Микеланџьело|Микеланџьело]] акапелла аплафон аҿы иҭихыз (1508-1512), Иаса Қьырса ацҳаражәҳәаҩ Пиотр « ацаԥхақәа иҭара», насгьы апапцәа рҭоурыхи еиднакылар акәын.
Аныҳәатә хҭысқәа анымҩаԥысуаз акапеллаҿы аҭӡамцӡхҟьақәа кнарҳауан. Уажәы урҭ хазы азалаҿы ицәыргақәҵоуп Рафаель еиҳа ихьшәаны иаԥиҵаз асахьақәа инарыцны: [[Мадонна ди Фолиньо]] (1511-1512), «Мариа агәыргьын лхаҵара» (1502-1504) иара убас «Аҽеиҭакра» (1519-1520) [[Ватиканская пинакотека|Ватикантәи Пинакотека]]ҿы, (еиҭныԥсахло, еснагь жәаҩык рҟынтә бжьба). Акапелла ахаҭа аҿы, урҭ рҭыԥан, аҭыӡсахьа атехника ахархәарала «аԥардақәа» иреиԥшны иҭыхуп.
Ари асериа иаҵанакуеит абарҭ асиужетқәа: «Листра имҩаԥгаз аԥсаҭара» (Sacrificio di Listra), «Ацыркь ихәшәтәра» (Guarigione dello storpio), «Саул идинхаҵара аиҭакра» (Conversione di Saulo), «Елима лылашәхара» (Punizione di Elima), «Ацаԥхақәа рыҭара», « Иԥшьоу Стефан ахаҳәқәа игәыдҵара» (Lapidazione di santo Stefano), «Павел Афины иҟаиҵаз абжьагажәа» (Predica di san Paolo), «Иԥшьоу Павел аҳаԥсаҿы» (San Paolo in carcere), «Ананиа иԥсра» (Morte di Anania), «Иџьашьахәу аԥсыӡкра» (Pesca miracolosa).
Ари аус аҿы аҟаза ицхраауан иҵаҩцәа [[Романо, Джулио|Џьулио Романо]]и [[Пенни, Джанфранческо|Џьованни Франческо Пенни]]и, аха асахьаҭыхымҭақәа зегьы Рафаель ихаҭа иаԥиҵеит<ref> Pierluigi De Vecchi. Raffaello. — Milano: Rizzoli, 1975. — Р. 113 </ref>. Аҭӡамцхҟьақәа ҟаҵан 1517-1519 шықәсқәа рзы [[Брюссель|Бриуссель]] ақалақь аҟны, [[Кук ван Альст, Питер|Питер Кук ван Альст]] имануфактураҿы аҿы [[Орлей, Бернарт|Бернарт ван Орлеи]] далархәны. Раԥхьаӡа 5 м аҩаӡара змаз 7 уарҳалк ҟарҵеит, урҭ роура еизакны 42 м ыҟан<ref> Большая иллюстрированная энциклопедия древностей. — Прага: Артия, 1980. — С. 62 </ref>.
Аҭӡамцхҟьақәа рзы абордиурқәа ҟаҵан фламандиатәи [[барокко|абарокко]] астиль ала, [[Ван Дейк, Антонис|Антонис Ван Деик]] иҭыхымҭақәа инарықәыршәаны. Асра знапы алакыз аҳ Иаков I иааиԥхьахьаз афламаниадтәи аҟазацәагьы ракәын<ref> [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]]. «Деяния апостолов» // Власов В. Г. Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. III, 2005. — С. 419 </ref>.
Аҭӡамцхҟьақәа ирну афигурақәа рҿы иубарҭоуп Микеланџьело «истиль ҳарак» анырра, иара убас, [[Станцы Рафаэля|Ватикантәи астанца]]ҿы Рафаель иҟаиҵаз «Борго иҟалаз абылра» ҳәа изышьҭоу аҭыӡсахьаҿгьы. Асериа ақәҿиара ду аиуит, иара акырынтә еиҭаҭырхит, Франциа [[Мануфактура Гобеленов|Гобеленаа]]и [[Мануфактура Бове|Бове]]и рмануфактурақәа рҿгьы.
Акардинал Ерколе Гонзага 1548 шықәсазы Бриуссельтәи асыҩцәа ари асериа иақәҭырхырц дҵаны ириҭеит. 1563 шықәсазы, иара даныԥсы ашьҭахь, аҭӡамцхҟьақәа Мантуатәи агерцог [[Гульельмо I Гонзага|Гулельмо I Гонзага]] изынижьит. Уажәы урҭ Венециа адожқәа раҳҭынра аҟны «Агобеленқәа руадаҿы» иҟоуп<ref> Pierluigi De Vecchi. La Cappella Sistina. — Milano: Rizzoli, 1999. ISBN 88-17-25003-1 </ref>.
Аҭӡамцхҟьақәа рзы акартонқәа 1623ш азы иааихәеит шьҭралатәи апринц, Англиа иаҳхараны иҟаз Чарльз I. Аҳ данԥсы ашьҭахь, аҳҭынратә мазара аҭираҿы, акартонқәа Кромвел иаахәеит, урҭ Уаитхолл абанкеттә зал аҿы акәалаԥқәа ирҭаҵәахын. Амонархиа аиҭашьақәыргылара ашьҭахь, аҳ иҭаацәара раҳратәрахьы ихынҳәит. Аграфство Сиурреи иҟаз Мортлеик амануфактураҿы еиуеиԥшым асериа ҿыцқәа раԥҵаразы акартонқәа рхы иадырхәеит. Анаҩс урҭ [[Хэмптон-Корт|Ҳемптон-Корт]] аҳҭынраҿы иҟаз иҷыдоу агалереиа иҩанрҵеит, уаҟа урҭ 1813 шықәсанӡа иҟан. Анаҩс дара [[Букингемский дворец|Букингемтәи аҳҭынра]]ҿы иҵәахын. 1865 ш инаркны еиқәхаз акартонқәа быжьба [[Лондон]], [[Музей Виктории и Альберта|Викториеи Альберти рыхьӡ зху амузеи]] ахь ииаргеит.
"Рафаель илоџьиа"
[[Афаил:President Trump's Trip Abroad (34079021263).jpg|thumb|220px|left|Ватикан иҟоу Ацҳаражәҳәаҩцәа рхан аҿы "Рафаель илоџьиақәа". 1508-1519 шықәсазы. Архитектор Д. Браманте ипроект. Рафаель Санти иҵаҩцәа рсахьақәа]]
1508 шықәсазы Апапа Иули II архитектор Донато Браманте дҵас ииҭеит [[Апостольский дворец|Апапа ихан]] хыхьтәи аихагылаҿы [[Лоджия|алоџьиа]] еиԥшу агалереиа иргыларц, уантәи Наӡаӡатәи ақалақь уахәаԥшлартә еиԥш. Архитектор аусура далагеит, аха 1514 шықәсазы дыԥсит, аргыларақәа ирыциҵеит Рафаель Санти. «Рафаель илоџьақәа» аамҭа анца дара ус рыхьӡырҵеит, архитектура аҭоурых аҿы XVI-тәи ашәышықәса алагамҭазы иҟаз «римтәи аклассицизм» аҟазара аканонтә ҿырԥштәны иҟалеит. Еиԥшыз жәаха секциа еиҟараны иахьеизшаз, ахаргьагьақәа, апилисатрқәа иаку аритм змоу, еиҿкаау ракәны иааԥшуеит. Аҭӡамцқәа, ахыгьагьақәа, апиластрқәа1517-1519 шш.рзы рсахьа ҭырхуан Рафаель иҵаҩцәа: [[Перино дель Вага]], [[Джулио Романо|Џьулио Романо]], [[Джованни да Удине|Џьованни да Удине]], [[Пенни, Джанфранческо|Франческо Пенни]], [[Рафаэллино дель Колле|Рафаеллино дель Колле]]. Ахагьагьақәа рыҟәшақәа зегьы рҿы Рафаель Ауасиаҭ Ҿыц атемала асиужеттә композициақәа ԥшьба ҭихит. Егьырҭ (ҩажәи жәаа Ажәытәтәи Ауасиаҭ атемала) иаанхаз аҭыԥ [[Гротеск (орнамент)|агротесктә]] [[орнамент|рԥшӡагақәа]] рыла иҵаҩцәа ихадырҭәааит.
1783 ш инаркны 1792 шықәсанӡа [[Санкт-Петербург]] аимператрица [[Екатерина II|Екатерина аҩбатәи]] лзаказала, [[Большой Эрмитаж|Аермитаж Ду]] ахыбраҿы архитектор [[Кваренги, Джакомо|Џьакомо Кваренги]] Рафаель [[Фреска|иҭыӡсахьақәа]] ркопиақәа рыла агалереи аԥиҵеит, Ватикантәи апапа иаҳҭынра ахыбрагьы аазырԥшуа. Уаанӡа гәыԥҩык асахьаҭыхҩцәа (. [[Хаккерт, Якоб Филипп|И. Ф. Хаккерт]], Д. В. Анджелони, [[Петер, Уильям|У. Петер]] уҳәа) 1778 шықәсазы Рим Рафаельи иҵаҩцәеи рҭыӡсахьақәа ркопиа аҟаҵара иалагеит.
Аусурақәа напхгара рырҭон [[Унтербергер, Христофор|Х. Унтербергер]]ти [[Раффенштайн, Иоганн Фридрих|И. Ф. Раффенштайн]]и. Акопиақәа ақәатәақәа рҿы
иҟаҵан, анаҩс урҭ еикәарҳәны Санкт-Петербургҟа иааргеит. [[Новый Эрмитаж|Аермитаж Ҿыц]] ахыбра андыргылоз, алоџьиақәа 1778-1787 шш рзы еиқәырханы иҟан, урҭ мраҭашәаратәи агалереиа аҩбатәи аихагылаҿы иҟан.
1515 шықәсазы [[Северное Возрождение|Аҩадатәи Аиҭарҿиара]] аамҭазы иналукааша аҟаза [[Дюрер, Альбрехт|Альбрехт Диурер]] Римҟа дааит. Уи Ватикантәи астанцақәа гәеиҭон. Рафаель исахьаҭыхымҭа ииҭеит, уи аҭакс анемец сахьаҭыхҩы Рафаель изааишьҭит ихатәы портреҭ, амала иара анаҩстәи аԥеиԥш еилкаам.
=== Римтәи аамҭазы иҟаз аныҳәарҭақәеи «Мадоннақәеи» ===
[[Афаил:Transfiguration Raphael.jpg|мини|[[Преображение (Рафаэль)|Аҽеиҭакра]]. 1516-1520 шықәсазы. Амҿы, атемпера. Пинакотека, Ватикан]]
Ватикан аусутә рацәаны ишимазгьы, Рафаель аныҳәарҭақәа рсахьақәа рҭыхразы ауахәамақәа рҟынтә азаказқәа наигӡон,: «Аԥшьа Цецилиа» (1514-1515), «Аџьар аныҟәгара» (1516-1517), «[[Иезекииль (пророк)|Иезекииль]] илаԥшҵашәара» (1518 шықәса инарзынаԥшуа). Рафаель жәа сахьак инарзынаԥшуа «Амадоннақәа» Рим иҭихит. Арҭ аԥҵамҭа ҳаракқәоуп ҳәа иԥхьаӡоуп, ркомпозициа еилыкка иҟоуп: «[[Мадонна Альба]]» (1510), « [[Мадонна с рыбой|Аԥсыӡ зку Мадонна]]»,( 1512-1514), « [[Мадонна в кресле|Акресло иқәтәоу Мадонна]]», ( 1513-1514) инарзынаԥшуа.
{{Main|Аҽеиҭакра (Рафаель)}}
Аҟаза аҵыхәтәантәи [[шедевр|иусумҭа дуӡӡа]] "[[Преображение (Рафаэль)|Аҽеиҭакра]]" (1516-1520) ауп, уи асахьаҿы аҷыдара ҿыцқәа убарҭоуп. Хыхьтәи ахәҭаҿы Рафаель, [[Аевангелие|Аевангелие]] инақәыршәаны, Фавор ашьхаҿы ацҳаражәҳәаҩцәа [[Апостол Пётр|Пиотр]]и, [[Иаков Зеведеев|Иаков]]и, [[Иоанн Богослов|Иоанн]]и рҿаԥхьа Қьырса иҽеиҭакра џьашьахәы ааирԥшуеит. Ацҳаражәҳәаҩцәеи аџьныши ахьаарԥшу асахьа ҵаҟатәи ахәҭа,Рафаель иескизқәа рыла Џьулио Романо иҭихит.
Мшаԥымза 6, 1520 шықәсазы Рафаель иԥсҭазаара даналҵ, мышқәак, [[Борго (район)|Борго]] иҩны аҵыхәтәантәи имҩахь инаскьагара рҽаназыҟарҵоз, ихыркәшамыз асахьаҭыхымҭа «Аҽеиҭакра» аԥсы ихаҿы игылан<ref>{{Cite web |url=http://www.nerone.cc/nerone/archivio/arch89.htm |title=Nerone Tours of Italy {{!}} Tours of Rome Florence Venice Naples Pompeii<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101126154319/http://nerone.cc/nerone/archivio/arch89.htm |archive-date=2010-11-26 |url-status=dead }}</ref>. Рафаель данԥсы ашьҭахь мчыбжьык анҵы, Ватикан асахьаҭыхымҭа « Лазарь Иԥсаҭалара» азааигәара «Аҽеиҭакра» кнарҳаит.
[[Афаил:RAFAEL - Madonna Sixtina (Gemäldegalerie Alter Meister, Dresde, 1513-14. Óleo sobre lienzo, 265 x 196 cm).jpg|мини|слева|Сикстинтәи Мадонна. 1512-1513 шықәсазы. Ақәатәа, ахәшашәыга.. Ажәытәтәи аҟазацәа ргалереиа, Дрезден]]
{{Main| Сикстинтәи Мадонна}}
Рафаель иаԥҵамҭақәа зегь раасҭа иссиру ауп еицырдыруа "[[Сикстинская мадонна|Сикстинтәи Мадонна]]" (1512-1513), уи [[Дрезден]]тәи [[Галерея старых мастеров|Ажәытәтәи аҟазацәа ргалереиа]]ҿы 1754ш. инаркны иҟоуп. Шәагаала идуӡӡоу асахьаҭыхымҭа Рафаель иаԥиҵеит [[Пьяченца|Пиаченце]] иҟоу, [[Сикст II|иԥшьоу Сикст аҩбатәи]] иуахәама аныҳәарҭазы. Азаказ ҟазҵаз делла Ровере аҭаацәара ирылиааз, [[Папство|апапа]] [[Юлий II|Иули аҩбатәи]] иоуп. ( Иԥшьоу Сикст делла Ровере рҭаацәара дырхылаԥшуан ҳәа ԥхьаӡан)
Асахьа акомпозициа иаанарԥшуеит аҟаза хаҭалатәи ихәыцшьа аеволиуциа. «Заатәи Мадоннақәа» рҿы Рафаель Умбриатәи апеизаж афон аҟны аӡӷабцәа ԥшӡақәа рсахьа ҭихуан. Асахьа [[Мадонна Грандука]] аҿы, иара апеизажтә фон инеитралтәу еиқәаҵәоу, зынӡа еиқәаҵәоу уҳәаргьы ауеит ала иԥсахит,аӡҟы дыкны иналымариашаны игылоу Мариа, Рафаель хагәҵәылатәи аформат дҭаикит. Анаҩс Рафаель
абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы иҟаз аиератикатә композициақәа рахь дхынҳәызшәа ҟаиҵеит, ахәҭакахьала, [[Одигитрия|Одигитриа]] византиатәи ахкы ахь<ref> [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] Сикстинская Мадонна // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. VIII, 2008. — С. 759—760 </ref>. Асахьа акомпозициа традициала [[Святое Собеседование|Иԥшьоу Аицәажәарақәа]] [[Иконография|рныхаҩыра]] иадырҳәалоит, избан акәзар аӡҟы дызку Мадонна илымҵахырхәо аԥшьацәа дрыгәҭылакны даарԥшуп. Уи еиԥшу акомпозициа змоу Рафаель егьи исахьагьы, “Мадонна ди Фолинио” (1511-1512), официалла “Sacra Conversazione” ҳәа иашьҭоуп, насгьы уи “Сикстинтәи Мадонна” шьаҭас иаиуит ҳәа иԥхьаӡоуп, уигьы “аицәажәарақәа” ртрадициа иаҵанакуеит<ref> Pierluigi De Vecchi. Raffaello. — Milano: Rizzoli Editore, 1975. — Р. 108—109 (№ 97, 105) </ref>.
XVIII-тәи ашәышықәсазы, алегенда рылаҵәеит (аҭоурыхтә документқәа рыла ишьақәырӷәӷәам) Мадонна лзы модельс дҟалеит Рафаель бзиа иибоз, жәибжь шықәса зхыҵуаз ачаӡҩы иԥҳа Маргарита Лути ҳәа. Рафаель уи [[Форнарина]] лыхьӡиҵеит (италиантәи fornaro - ачаӡҩы). [[Сикст II|Аԥшьа Сикст]] ипрототип иакәын Апапа Иули ([[Сикст IV]] иашьа иԥа), [[Варвара Илиопольская|Аԥшьа Варвара]] лзы- иаҳәшьаԥҳа [[Орсини, Джулия|Џьулиа Орсини]]. Апапа дышиеԥшыз [[Кавальказелле, Джованни Баттиста|Џь.Б.Кавальказелле]]и егьырҭ аӡәырҩи иазгәарҭеит, насгьы иԥшьоу Варвара лпрототип азы Лукрециа делла Ровере лыхьӡгьы рҳәон, апонтифик иаҳәшьаԥҳа<ref> Putscher M. Raphaels Sixtinische Madonna. Das Werk und seine Wirkung. — Tübingen: Hopfer Verlag, 1955. — Р. 38 </ref>.
Асахьаҭыхымҭа Мраҭашәаратәи аҟазара иреиҳау [[шедевр|ашедеврқәа]] иреиуоуп ҳәа зегьы еицҿакны иазгәарҭоит, зегь раԥхьаӡа иргыланы [[Композиция (изобразительное искусство)|акомпозициа]] ауадаҩразы, абырзен-римтәи, аԥшӡара [[идеал|аидеал]]и ақьырсиантә цәаныррақәеи рконтаминациа агармониазы.
Асахьа изызҭыхыз аҭыԥ ԥшьа (Пиаченца иҟоу Сан-Систо аберҭыԥ) иаҟәыганы, уи асахьақәа ргелереиахь аиагара XVIII-тәи ашәышықәса аинтеллектуалцәа рыбжьара ахәыцра ҵаулақәа цәырнагеит<ref> Gazzola Е. La Madonna Sistina di Raffaello. Storia e destino di un Quadro. — Macerata: Quodlibet, 2013. — ISBN 9788874625246 </ref>.
=== Апортреҭқәа ===
[[Афаил:Baldassare_Castiglione,_by_Raffaello_Sanzio,_from_C2RMF_retouched.jpg|мини|[[Портрет Бальдассаре Кастильоне|Балдассаре Кастильоне ипортреҭ]]. 1514-1515 шықәсазы. Ахәшашәыга, ақәатәа. Лувр, Париж]]
Ауахәамақәа рыдҵала хыԥхьаӡара рацәала иҭихуаз аусумҭақәа рыдагьы, Рафаель апортреҭтә жанр алагьы ирацәаны аус иуан. 1512 шықәсазы иҭихит «Апапа Иули II ипортреҭ». Џь. Вазари иазгәеиҭон: «Иара убри аамҭазы, даара дшеицыдыруазгьы, аҟаза ахәшашәыгала апапа Иули ипортреҭ ҭихит. Асахьа апапа даара иеиԥшын, аԥсы ҭазшәа иҟан. Уи збоз зегьы, апапа иԥсы ҭаны раԥхьа дгылошәа, ргәы хыҭ-хыҭуа иалагон<ref name="Вазари"/>. Апапа икуриа адҵала иҭыхын «Акардинал Алессандро Фарнезе ипортреҭ» (1512 шықәса инарзынаԥшуа), «[[Портрет Льва X с кардиналами Джулио Медичи и Луиджи Росси|Лев Х ипортреҭ, акардиналцәа Џьулио Медичии, Луиџьи России иваргыланы]]» (1517-1518 шықәса инарзынаԥшуа).
Абарҭ аусумҭақәа рҟынтәи иалкаауп [[портрет Бальдассаре Кастильоне|Балдассаре Кастильоне]] (1514-1515) ипортреҭ. Акыр шықәса рышьҭахь, ари апортреҭ акопиа [[Рубенс]] иҭихуеит. [[Рембрандт]] раԥхьа уи асахьа ҭихуеит, анаҩс, асахьа анырра инаҭаз иабзоураны, иара ихатәы “[[Автопортрет Рембрандта (1640)|Автопортреҭ]]” ҟаиҵоит. Астанцақәа рҿы аус анимуаз аамҭазы, Рафаель «[[Портрет Биндо Альтовити|Биндо Альтовити ипортреҭ]]» ҭихит (1515 шықәса инарзынаԥшуа). Аҵыхәтәаны Рафаель ихы ҭихит «Ахатәыпортреҭи сҩызеи» (1518-1520) аҟны, аха асахьаҿы Рафаель инапы зыжәҩа иқәиҵаз дарбан ҩызоу иахьагьы еилкааӡам; аҵарауаа зыгәрагара уадаҩу аверсиақәа рацәаны иаадырԥшуеит.
=== Авилла Фарнезина ===
{{Main|Авилла Фарнезина}}
{{Main|Галатеиа лтриумф}}
[[Афаил:Raffael 012.jpg|мини|слева| Галатеиа лтриумф. 1511ш. "Галатеиа ллоџьиа". Вилла Фарнезина, Рим]]
Абанкир, аҟазара ахылаԥшҩы [[Киджи, Агостино|Агостино Киџьи]] [[Тибр]] аԥшаҳәаҿы авилла иргылеит, уахь Рафаели иҵаҩцәеи ааԥхьара риҭеит ажәытә мифологиа асиужетқәа рыла аҭыӡсахьақәа ҭырхырц азы. Абасала, 1511 шықәсазы «[[Триумф Галатеи|Галатеиа лтриумф]]» захьӡу аҭыӡсахьа цәырҵит. Уаанӡа авилла ианыз асахьақәа Рафаель ихаҭа иусумҭақәаны иԥхьаӡан: «Рафаель абри аҭыӡсахьаҿы аԥаимбарцәеи асивиллақәеи рсахьа ҭихит. Уи иара иаԥҵамҭақәа иреӷьу ҳәа иԥхьаӡоуп, иреиӷьқәоу иреиӷьу. Ииашаҵәҟьаны, уа иану аҳәсеи ахәыҷқәеи рыԥсы ҭазшәа иҟоуп, насгьы ихырку аколорит ала иалукаауеит. Ари аусумҭа иара иԥсы анҭазгьы ахьӡ-аԥша ду изаанагахьан, иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахьгьы иара убас<ref name="Вазари"/>.
Аамҭа анца, еилкаахеит, ирацәаӡаны азаказқәа ахьимаз азы, зегь раԥхьаӡа иргыланы, [[Собор Святого Петра|Аԥшьа Пиотр иныхабаа]] аргылара иадҳәалаз аусқәа, Ватикан [[Станцы Рафаэля|астанцақәа]] рҭыӡсахьақәа рҭыхра, уҳәа Рафаель ицхырааҩцәа аҭыӡсахьақәа аус рыдулара рыдиҵо далагеит.Убри аан, азыҟаҵаратә ҭыхымҭақәа рыбжеиҳарак иара Рафаель ихахьы игон, аҭыӡсахьақәа егьырҭ иҟарҵон.
Авилла Фарнезина аҿы аус руан иҵаҩцәа: [[Романо, Джулио|Џьулио Романо]], [[Себастьяно дель Пьомбо|Себастьиано дель Пиомбо]], [[Пенни, Джанфранческо|Франческо Пенни]], [[Содома]]. XX-тәи ашәышықәса агәҭаны имҩаԥгаз аҭыӡсахьақәа рреставрациа ашьҭахь еилкаахеит « Галатеиа лтриумф» аҭыӡсахьа еиҳа ихадоу ахәҭақәа иара Рафаель ихаҭа ишҭихыз, егьырҭ- Џьулио Романо<ref> Pierluigi De Vecchi. Raffaello. — Р. 105 </ref><ref> Bajard S., Bencini R. Roms. Paläste und Garten. Paris: Terrail, 1997. S. 15-22 </ref>. «Александр Македонскии Роксанеи рчара» акомпозициа авилла аҩбатәи аихагылаҿы [[Содома]] иаԥиҵеит, ахқәа иалкаау рыхәҭақәак-Рафаель ихаҭа иҭихит.
=== Архитектура ===
Рафаель архитектор иаҳасабала иусура иалкаау аҵакы амоуп, уи Браманте римантәи иклассицизми уи иашьҭанеиуаз азеиԥшевропатәи архитектура [[классицизм|аклассицизм]]и аанарԥшуеит, ахәҭакахьала [[Палладианство|Палладиантәи]] ацәырҵра аныԥшуеит. Браманте 1514 шықәсазы идунеи аниԥсах, Рафаель усҟан зыргылара иаҿыз [[Собор Святого Петра|Аԥшьа Пиотр иныхабаа]] архитектор хадас дҟалеит. 1513 шықәсазы Иули II иҭыԥан иҟалаз апапагьы, [[Лев X|Леон X]] - Рафаель иҟазара ҳаҭыр ду ақәиҵон. 1513 шықәсазы иара Рафаель ажәытәӡатәи Рим иаҵанакуа аамҭа актәи археологс дҟаиҵеит. Апонтифик Ду идҵала Рафаель археологиатә ԥшаарақәа дырхылаԥшуан, Ватикантәи аколлекциақәа реидкыларақәа, рышьақәгылара хылаԥшра азиуан, насгьы Наӡаӡатәи ақалақь археологиатә сахьа (аплан) еиқәиршәеит. 1515 шықәса инаркны Рафаель Ватикан «ажәытә ҭынхақәа рзы акомиссар» иҭыԥ ааникылон<ref> Бартенев И. А. Рафаэль и архитектура // Рафаэль и его время: Сборник статей. — М.: Наука, 1986. — С. 80 </ref>.
Рим Рафаель ипроект ала иргылан аџьартә- ҟәырӷ змоу аухәама [[Сант-Элиджо-дельи-Орефичи|Сант- Елиџьо- дели- Орефичи]]( аиувелирцәа рцех иԥшьоу аелегиа), иара убас даара зычаԥашьа бзиоу ауахәама [[Санта-Мария-дель-Пополо|Санта- Мариа- дель- Пополо]] акпелла Киџьи(1512-1520).
Иара убас Рафаель апроект ҟаиҵеит [[Палаццо Видони-Каффарелли|Палаццо Видони- Каффарелли]] аԥхьатәи ахәҭа(1515), Бранконио дель Аквила(1520 ахыбра еиқәымхаӡеит), иара убасгьы Флоренциа иҟоу [[Палаццо Пандольфини]], уа аусурақәа хирқәшеит Франческо да Сангалло(1516-1520).
1515 азы, Рим аҩада-мраҭашәаратәи аган ахәҭаҿы, Рафаель ипроект ала акардинал Џьулио Медичи (аԥхьаҟа Апапа Климент VII) изы авилла аргылара иалагеит (аргылара хиркәшеит [[Сангалло, Антонио да (младший)|Антонио да Сангалло Аиҵбы]]). Ахыбра «[[Вилла Мадама]]» ҳәа ахьӡырҵеит (уи анаҩс аԥшәымас иаиоуз [[Маргарита Пармская|Маргарита Пармтәи]], ( Маргарита Австиратәи ҳәагьы илышьҭан, ма « [[Мадам]] Маргарет»), Алессандро Медичи иԥшәма ԥҳәыс). Авилла архитектуратә мотив хадақәа еснагь еиԥш — агьежьбжатәи ахыргьагьеи аҟәырӷи ракәын. Авестибиули алоџьиеи агротесктә темақәа рыла иҭыху асахьақәеи [[Рельеф (скульптура)|арелиеф]]қәеи рыла [[декор|ирԥшӡоуп]].
Рафаель афасад акомпозициаеи ааигәара игылоу ахыбрақәа рҷыдарақәеи еснагь еидиҳәалон, ахыбра ашәаагақәееи ахықәки азгәаҭаны, аханқәа зегьы ырԥшӡаны, акы иузаламырҩашьо аҟаҵара иҽазишәон<ref name="БСЭ">{{книга |автор = [[Алпатов, Михаил Владимирович|Алпатов М. В.]] |часть =Рафаэль |заглавие = [[Большая советская энциклопедия]] |ответственный = Гл. ред. [[С. И. Вавилов]]|издание = 2 издание|место = М.|издательство = [[Советская энциклопедия]]|год = 1965}}</ref>. Икомпозициақәа ирышьагәыҭуп ихырқәшоу аплан, асимметриа, афасадқәа апилиастрқәа рыла реихшара. Иҟоуп агәаанагара, архитектуреи аҿыханҵеи рҿы аклассицизм астиль Рафаель иоуп иаԥызҵаз, ихзырқәшазгьы ҳәа. Иусумҭақәа уанрыхәаԥшуа, ииашаҵәҟьаны, урҭ рыҩаӡара шхырқәшоу убоит, анаҩстҽи рырҿиара шзалымшо еиукаауеит<ref> Алпатов М. В. Художественные проблемы итальянского Возрождения. — М.: Искусство, 1976. — С. 10—12 </ref>.
=== Аҭыхымҭақәеи агравиурақәеи ===
[[Афаил:Raphael Lucretia.jpg|мини|слева|200px|Рафаель. Лукрециа. 1483-1520 шықәсқәа рыбжьара. Ақьаад, акалам, амарқьаф, амел. Метрополитен амузеи, Ниу-Иорк]]
[[Афаил:Raimondi Lucretia's suicide.jpg|мини|200px|Маркантонио Раимонди. Лукрециа. 1515. Аџьаз аҟны агравиура.]]
Рафаель иҭыхымҭақәа ԥшьышә инарзынаԥшуа еиқәхеит. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп асахьаҭыхразы аҽазыҟаҵаратә ҭыхымҭақәа, иҟоуп иара убас зхала иҟоу аусумҭақәагьы. Рафаель ихаҭа агравиурақәа ҟаиҵаӡомызт. Аха иҵаҩцәеи ицхырааҩцәеи — [[Раймонди, Маркантонио|Маркантонио Раимонди]], [[Венециано, Агостино|Агостино Венециано]], [[Денте, Марко|Марко Денте]], Џьованни Антонио Каралио — Рафаель исахьақәеи ихыркәшамыз икомпозициақәеи рхы иархәаны, арепликақәеи акомпозициатә вариациақәеи ҟарҵон. Уи абзоурала, ахәҭакахьала, иӡхьоу Рафаель исахьаҭыхымҭақәа ԥыҭк ҳара ҳаамҭанӡа иааӡеит. Рафаель иҭыхымҭақәа рыла иҟаҵаз агравиурақәа амҩадуқәа ирыԥныз адәқьанқәа рҿы ирҭиуан; урҭ аархәон италиатәи [[Майолика|амаиоликатә]] сахьаҭыхра аҟазацәа, (аҭӡамцхҟьақәа рҭыжьразы акартонқәа ҟазҵоз), амҿлыхқәа ҭаԥызҟоз, аиувелирцәа. Абас ала иҿион Аиҭарҿиара аамҭа иазҷыдаз аҟазаратә еицлабра: иналукааша асахьаҭыхҩы иусумҭа — асахьаҭыхҩы-агравиурақәа ҟазҵоз иусумҭа — анапҟаза иусумҭа уҳәа абарҭ зегьы еимаданы ианыҿиоз. Санкт-Петербургтәи [[Ермитаж|Аермитаж]] аҿы А. Венецианои М. Раимондии ркомпозициақәа зну амаиоликатә чанахқәа ыҟоуп. Насгьы, асахьанҵақәа Рафаель иҭыхымҭақәа ирықәҭыхӡам, урҭ рҿиаратә вариациақәуп, ркомпозициақәа рсахьа шыԥсыҽугьы, Рафаель ихаҭа иескизқәа раасҭагьы еиҳауп. Ари зыхҟьо аформат ахьыгьежьуи, ахьшьытә сахьанҵа аҷыдареи роуп<ref> Михайлова О. Э. Использование композиций произведений Рафаэля и его школы в росписи итальянской майолики // Рафаэль и его время: Сборник статей. — М.: Наука, 1986. — С. 142—154 </ref>.
Рафаель иҭыхымҭа “ Парис иусӡбара ” дахәаԥшны (1508-1509). Раимонди аџьаз аҟны иҟаиҵаз агравиура, Џьорџьоне исахьаҭыхымҭа “Ақыҭатә концерт” (1508-1509) еиԥш, иара асхьаҭыхҩы ихаҭа [[Мане, Эдуард|Е. Мане]] ишиҳәоз ала, асахьаҭыхымҭа « [[Завтрак на траве (картина Мане)|Ашьацраҿ шьыбжьхьаҟаҵара]]»(1863) шьаҭас иаиуит<ref> Прокофьев В. Н. Живопись Эдуарда Мане между прошлым и будущим (некоторые вопросы поэтики и стилистики) // Прокофьев В. Н. Об искусстве и искусствознании. — М.: Советский художник, 1985. — С. 128 (письмо Ш. Бодлера Надару от 14 мая 1859 г.)</ref>.
=== Ажәеинраалақәа ===
[[Афаил:La Fornarina by Raffaello.jpg|мини|слева|229px|[[Форнарина (картина)|Аԥҳәыс қәыԥш лпортреҭ (Форнарина)]]. 1518-1519 шықәсазы. Палаццо Барберини, Рим. Аҵарауаа реиҳараҩык ргәы ишаанагоу ала, асахьаҿы Рафаель бзиа иибоз, имодель [[Форнарина]] даарԥшуп. Рафаель данԥсы ашьҭахь, Џьулио Романо аԥҳәыс лыжәҩахыр аҿы иҭихит «Рафаель Урбинас» ҳәа зныз анапхаҵа.]]
[[Афаил:Raffaello Sanzio - La Donna Velata.jpg|мини|229px|[[Донна Велата|Донна Велата (Ақәыршә зхоу аԥҳәыс)]]. 1516.ақәатәа, ахәшашәыга. Палаццо Питти, Флоренциа]]
Иаамҭазы иҟаз асахьаҭыхыҩцәа реиԥш, иаҳҳәап, [[Микеланџьело|Микеланџьело]], Рафаельгьы ажәеинраалақәа иҩуан. Иахьанӡагьы еиқәханы иҟоуп [[сонет|асонет]]қәа рыцҵаны иҭихыз исахьақәа. Ҵаҟа ижәбоит А. Махов еиҭеигаз асахьаҭыхҩы бзиа иибоз аԥҳәызбацәа руаӡәк илзикыз асонет.
{{Ацитата алагара}}Амур, ирмаҷ убла хызкуа алашара
Уара иааушьҭыз ҩ-бла џьашьахәык.
Урҭ ҳақәдыргәыӷуеит ма ахьҭа, ма аԥхын амца шоура,
Аха урҭ арыцҳашьара цәыкәбар хәыҷыкгьы рылам.
Сара урҭ рыԥшӡара анысныр,
Ишԥасцәыӡи схақәиҭреи сҭынчреи.
Ашьхантә иасуа аԥшагьы, ацәқәырԥақәагьы
Уи амца рзырцәаӡом сара сахьдырхәуашәа.
Ҿымҭӡакәа сыхьанҭара ахгара сазыхиоуп
Ашьамҭлаҳәқәа рыла иҿаҳәоу тәыс сыҟаз
Урҭ рцәыӡра -аԥсра иаҩызоуп.
Сгәаҟрақәа дарбанзаалак еиликаауеит,
Агәаҳәарақәа раанкылара злымшаз
Абзиабаратә ԥшатлакә ԥсаҭатәыс саиуит.{{Ацитата алгара}}
=== Рафаель иԥсреи Апантеон аҿы анышә иамадареи ===
[[Афаил:Raphael's grave, Pantheon 2010.jpg|мини|Рафаель исаркофаг Апантеон аҟны. Рим. Аскульптор А. Мунес. 1811—1833]]
Рафаель иԥсҭазаара далҵит Рим, {{date|6|4|1520}} рзы, 37 шықәса дшырҭагылаз. Џь. Вазари иҩуан, Рафаель «абжьааԥны аасҭа еиҳа қьафурала аамҭа анихига ашьҭахь » дыԥсит ҳәа, аха иахьатәи аҵарауаа ргәы ишаанаго ала, иԥсра зыхҟьаз аԥсыԥ лага-ҩагаратә чымазара имцашоура ӷәӷәала иахьханагалаз иахҟьеит. Аҳақьымцәа иҟарҵаз агха иахҟьеит ҳәа,-апапа иааишьҭыз аҳақьымцәа, ииашамыз адиагноз ықәдыргылеит, ашьакаҭәарала имцашоура ладырҟәырц рҽазыршәеит, уи ахьҭа ӷәӷәа злаланы иҟаз ачымазаҩ изы даара ишәарҭан (ари атәы XVI-тәи ашәышықәсазгьы еилкааны ирыман<ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.1007/s11739-020-02435-8|title=Riva, M.A., Paladino, M.E., Motta, M. et al. The death of Raphael: a reflection on bloodletting in the Renaissance. Intern Emerg Med (2020)}} </ref>).
Дыԥсаанӡа, Рафаель иҭаххеит иара ихарџь ала Апантеон аҿы «ажәытәӡатәи ахаҳәтә табернакль еиҭашьақәыргылазарц, насгьы уаҟа Мадонна лҳатәара зықәгылоу аныҳәарҭа дыргыларц, уи аҵаҟа анышә дахьарҭаша аҭыԥ алихит». Ажәытәӡатәи Венера илеиԥшны(егьырҭ ахыҵхырҭақәа рыла, Исида) аҳаҭәара аҟаҵара идиҵеит иҵаҩы, аскульптор, архитектор Лоренцо Лотти, хьыӡшьас [[Лоренцетто]] ҳәа зарҳәоз. Аскульптура "Мадонна дель Сассо" ҳәа иашьҭалеит (италиан бызшәала: Мадонна дель Сассо - Ашьха Мадонна, мамзаргьы Ахаҳәтә), избан акәзар Мадонна лшьапқәа ахаҳә иқәгылоуп. Аха аҟаза ду анышә дахьамадаҵәҟьоу еилкаамызт<ref>La Morte di Raffaello. — URL: [http://la-morte-di-raffaello-da-urbino.blogspot.com/2016/11/tomba-di-raffaello-al-pantheon-la-morte.html] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220118213141/http://la-morte-di-raffaello-da-urbino.blogspot.com/2016/11/tomba-di-raffaello-al-pantheon-la-morte.html |date=2022-01-18 }}</ref>.
цәыббрамза 14, 1833ш азы, асахьаҭыхҩцәа, [[Папская академия литературы и изящных искусств|аҟазара апапа иакадемиа]] алахәылацәа ражәалагалала, Апапа Григори XVI изин ала, дахьжыҵәҟьоу аилкааразы, аӡҟы дызку Мадонна лҳатәара зықәгылаз аплита аадыртит. Уи ахҭыс иалахәын апапа икуриа ахаҭарнакцәа, апапа ицҳаражәҳәаҩ, акардинал Викарио Зурла, аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа рыцҳаражәҳәаҩцәа, ауахәама ахаҭарнакцәа, Рим ақалақь ахаҭарнакцәа, анотариусцәа, аҳақьымцәа, археологцәа. Урҭ инарҷыданы,уи аамҭазы Рим иаҭааны иҟаз еицырдыруаз ашәҟәыҩҩцәеи аҟазацәеи: И. Ф. Овербек, Б. Торвальдсен, К. П. Бриуллов, О. Верне, Ф. А. Бруни, А. А. Иванов уҳәа убас егьырҭгьы. Зегьы ааидкыланы хынҩажәи жәохәҩык ауаа.
Асахьаҭыхҩы [[Камуччини, Винченцо|Винченцо Камуччини]] акардама аартра апроцесс аарԥшразы иҷыдоу азин иҭан. Иара иаарту акардамеи аԥсыбаҩи рсахьа ҭихит, урҭ литографиала иҭрыжьит. Мызкы иалагӡаны Рафаель иԥсыбаҩ зегьы иахьырбоз иқәыргылан, анаҩс уи ажәытәӡатәи Римтәи асаркофаг иҭарҵеит, иара апапа иколекциа аҟынтәи ириҭеит. Асаркофаг ахҩа аҟны алаҭинтә епитафиа анырҵеит. Уи иҩит италиатәи агуманист, акардинал [[Бембо, Пьетро|Пиетро Бембо]]: «ILLE HIC EST RAPHAEL TIMUIT QUO SOSPITE VINCI / RERUM MAGNA PARENS ET MORIENTE MORI» ( ара анышә дамадоуп Рафаель дуӡӡа, иԥсы анҭаз аԥсабара даииаир ҳәа ишәон, даныԥсы ашьҭахь иара ԥсыр ҳәа ишәон). Асаркофаг ҭыԥк аҿы ишьҭаҵаны, асаркьа ала ихырҩеит. Ахҩа аҿы адаԥа иалху аџьазтә венок арҭеит, акардама ахыхь- игәыдеибакыло ҩ-ҳәыҳәк, Антонио Муниос искульптура (1811) Акомпозициа атеатралтә ҟазшьа шамоугьы, иара уныруеит, избан акәзар «асаркофаг аҿы аӡәгьы иеиԥшымкәа, аԥштәқәеи ацәаҳәақәеи аԥсҭазаара рыхҵара здыруаз аӡәы иԥсыбаҩ ыҟоуп»<ref>Власов В. Г. Пантеон и пантеоны. Умножение наименований: культурно-исторические и мнемонические аспекты изучения памятников классической архитектуры // Архитектон: известия вузов. — 2020. — № 2(70). — URL: [http://archvuz.ru/2020_2/5] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210603064838/http://archvuz.ru/2020_2/5 |date=2021-06-03 }}</ref>.
=== Рафаелески ===
Иналукааша италиатәи аҟазацәа ирҿыԥшқәоз, рышьҭамҭа ихылақәоз аҵаҩцәа традициала иааркьаҿны ирышьҭоуп: “Џьоттески”, “Леонардески”, “Џьорџьонески”... “Рафаелескиқәа” рахь иаҵанакуеит аҟаза иҟазарҭаҿы аус зуаз ицхырааҩцәа, Рафаель данԥсы ашьҭахь, зхала аус зуаз: [[Романо, Джулио|Џьулио Романо]], [[Себастьяно дель Пьомбо|Себастиано дель Пиомбо]], [[Перино дель Вага]], [[Пенни, Джанфранческо|Франческо Пенни]], Џьованни да Удине, [[Содома]].
Зегь реиҳа абаҩхатәра иман архитектор, аҿыханҵаҩ [[Романо, Джулио|Џьулио Романо]]. Ирҵаҩы истиль ала иҟаҵаз иусумҭақәа, зны-зынлагьы иескизқәа рыла иҟаиҵоз, рыхә ҳаракны иршьомызт аамҭак ицаныз ауаа. Аха, уи XVI-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазы италиатәи аҟазара аҿиараҿы анаҩстәи акыр зҵазкуа аетап [[маньеризм|аманиеризм]] аҟазара ашьаҭаркҩцәа дыруаӡәкхеит. Еиҳараӡак иара Рим аус иуан, аха зегь реиҳа иоригиналтәу иргылареи исахьанҵақәеи [[Мантуя|Мантуа]] иҟоуп — [[Палаццо дель Те]]. Џьованни Нанни [[Удине]]ҟа дхынҳәит, уаҟа иара иаԥиҵеит акыр зҵазкуа асахьаҭыхымҭақәа. Франческо Пенни [[Неаполь]]ҟа нхара диасит, аха дышқәыԥшыз дыԥсит. Перино дель Вага Флоренциеи [[Генуя|Генуе]]и аус иуан.
=== Рафаель ирҿиаратә метод аҭоурыхтә хәшьарақәа ===
Рафаель иусумҭақәа рыҭҵааҩцәеи рдырыҩцәеи реиҳараҩык иазгәарҭоит иҟазара иацу аласреи апластикеи. “Еснагь аҵара дазхиан, еиуеиԥшым аныррақәа идикылон: [[Перуджино|Перуџьино]] “ихәыцуа Мадоннақәа” рҟәымшәышәра, Леонардо да Винчи и[[сфумато]], иара убас “акомпозициатә хкәакь”, иҟазара аҵыхәтәантәи аетапаҿы Микеланџьело ифигурақәа рпластика ду. Иара анатура акырӡа аус адиулон, ашьшьы-шьшьыҳәа ескизк аҟынтә даҽа ескизкахь диасуа, акомпозициа еибакапануа,аформа шьахәны иҟаиҵон.
« Иара изы аҟазара ргәаҟгамызт ма еилкаам хықәкымызт. Еиҳа-еиҳа иҟазара ршьахәуа, Рафаель иҿаԥхьа инаигӡашаз азҵаатәқәа ықәиргылон. Рафаель еснагь иҟаиҵон егьырҭ иҟарҵарц ирҭахыз». Г. Виольфлин ихшыҩҵак ҵар инақәршәаны «Микеланџьелои Леонардои рҟазара инаҭаз анырра илан игәаҭеиуа»<ref> Вёльфлин Г. Классическое искусство. Введение в изучение итальянского Возрождения. — СПб.: Алетейя, 1997. — С. 84, 88 </ref>.
Рафаель иҭоурыхтә лшамҭаны иҟоуп, иҟазараҿы еиуеиԥшым ҩ-дунеик акны иахьеидиҳәалаз — ақьырсиантә дунеии аклассикатә дунеии”<ref> Гращенков В. Н. Об искусстве Рафаэля. — С. 10 </ref>.
Жәашықәсала имҩаԥысуаз «[[Спор о древних и новых|Ажәытәқәеи аҿатәқәеи рзы аимак]]» ([[классицизм|аклассицизм]] адгылаҩцәеи [[барокко|абарокко]] адгылаҩцәеи) асахьаҭыхреи аскульптуреи Парижтәи Акралтә Академиа анапхгаҩы [[Лебрен, Шарль|Шарль Лебрен]] абҵарамза 5,1667 шықәсазы аклассикатә ҿыханҵа ашедеврқәа рзы лекциақәа рцикл ааиртит. Раԥхьатәи илекциа Рафаель ирҿиара иазикит. Европатәи [[Академизм|аҟазаратә академиақәа]] зегьы рҿы “Анцәахша Рафаель” иҟазара еталонс иҟан, насгьы зеиӷьыҟам ҿырԥшыгас иԥхьаӡан. Рафаелизм апологетцәа рҟынтә еиҳа иалкаауп [[Менгс, Антон Рафаэль|Антон Рафаель Менгс]]и [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Џь. Енгар]]и. Рафаель иусумҭақәа ирымҵахырхәон [[Кальдара, Полидоро|Полидоро да Караваџьо]], [[Франча, Франческо|Франческо Франча]]. Ахәҭакахьала, Енгар иазгәеиҭеит: «Фидии Рафаели рышьҭахь аҟазараҿы акрызҵазкуа ҳәа уаҳа акгьы аартра залшом... Рафаель насыԥ иман ҳәа рҳәоит. Ааи, аха уи зыхҟьо уи ԥсабаратәла лакьыс узиҭомызт, дынцәахшан,Микеланџьело иусумҭа дуқәа уанрыхәаԥшуа, гәыкала урҭ ушдыршанхогьы, урҭ рҿы ааԥсарак аҷыдарақәа убарҭоуп. Рафаель иҟны даҽакала иҟоуп. Иаԥҵамҭақәа зегьы ссирӡақәоуп; Анцәа иаԥҵамҭақәа реиԥш, урҭ ԥшатлакәҵас ицәырҵыз рҿиаратә гәазыҳәара ссирк ала иҿиазшәа ауп ишыҟоу»<ref> Энгр об искусстве. — М.: Изд-во Академии художеств СССР, 1962. — С. 74, 81 </ref>.
Рафаель иҟазарахь абас еиԥш иҟаз азнеишьа, аамҭа анца ашьҭахь аҭактә реакциа аиуит: аҟазараҿы [[романтизм|аромантизм]]и [[Реализм (живопись)|ареализм]]и рыдгылаҩцәа рыкритика обиект хаданы Рафаель дҟарҵеит.
Милан, Рим ақалақьқәа рҿы Рафаель иҟазара нҭкааны иҭызҵааз аурыс сахьаҭыхҩы [[Иванов, Александр Андреевич|А. А. Иванов]] иазгәеиҭеит, Рафаель исахьақәа иааидкыланы «аграциеи аҳаракыреи» рҟазшьоуп ҳәа<ref> Мастера искусства об искусстве. М.: ИЗОГИЗ, 1937. Т. IV. С. 125 </ref>.
1883 шықәсазы Рафаель Санти диижьҭеи ԥшьышә шықәса аҵра ныҳәа дула иазгәарҭеит. [[Санкт-Петербург]] иҟоу [[Императорский фарфоровый завод|Аимператортә фарфортә зауад]] аҿы, аимператор [[Александр III]] идҵала, ари арыцхә азы Ватикан иҟоу “Рафаель илоџьиақәа” агротескқәа рмотивқәа рыла, асахьаҭыхҩы С. Р. Романов исахьанҵақәа зну “Рафаель исервиз” ҭрыжьит<ref>Рафаэлевский сервиз ИФЗ [http://farfor-expert.ru/rafaelevskij-serviz/] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220118182531/http://farfor-expert.ru/rafaelevskij-serviz/ |date=2022-01-18 }}</ref>.
== Иусумҭақәа рыхәԥса ==
[[Афаил:Raffaello Sanzio, - cartoon for the Head of a Young Apostle, c.1519-20.jpg|мини|справа|"Ацҳаражәҳәаҩ қәыԥш ихы"]]
Ԥхынҷкәынмза 5, 2012ш азы [[Сотбис|Сотсбис]] аукцион аҟны ирҭиит Рафаель исахьа “Ацҳаражәҳәаҩ қәыԥш ихы” (1519-1520) асахьаҭыхымҭа “Аҽеиҭакра” азы. Ахәԥса £29,721,250 фунт стерлинг артәет, раԥхьатәи ахә аасҭа ҩынтә еиҳан. Ари аҿыханҵатә усумҭақәа рзы ирекордуп<ref>{{Cite web |url=http://www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2012/old-master-british-paintings-evening-l12036/lot.52.lotnum.html |title=Сайт Sotheby’s |access-date=2013-01-19 |archive-date=2018-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180220033607/http://www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2012/old-master-british-paintings-evening-l12036/lot.52.lotnum.html |url-status=live }}</ref>.
== Аҟазараҿы ахаҿсахьа ==
=== Акиносахьақәа ===
* 2017 - Рафаель. Аҟазара аҭауад<ref>В некоторых русских источниках — «Принц», в англоязычном прокате — ''The Lord'' (of the arts)</ref> / Рафаелло: Il Principe delle Arti (реж. Лука Виотто / Лука Виотто) - адокументалтә-хәмарратә, Рафаель Санти ироль аҿы - Флавио Паренти / Флавио Паренти, Џьованни Манти ироль аҿы - Енрико Ло Версо / Енрико Ло Версо
=== Афилателиаҿы ===
<gallery>
Афаил:The Soviet Union 1970 CPA 3956 stamp ('The Conestabile Madonna' (Raphael)).jpg|Рафаель исахьаҭыхымҭа "Мадонна Конестабиле", 1970 [[СССР]] [[Почтовая марка|аԥошьҭатә марка]]ҿы.
Афаил:USSR 1983 5305 3111 0.jpg|Рафаель исахьаҭыхымҭа " Иԥшьоу Аҭаацәара", 1983 [[СССР]] [[Почтовая марка|аԥошьҭатә марка]]ҿы.
Афаил:КПД СССР, 1983 г. со спецгашением. 500 лет со дня рождения Рафаэля.jpg|[[Асовет Еидгыла]] аҟны 1983 ш рзы Рафаель диижьҭеи 500 шықәса аҵра аҳаҭыразы аԥошьҭатә марка иҭыжьын.
Афаил:GDR-stamp Raffael 1955 Mi. 509.JPG|Рафаель исахьаҭыхымҭа "Сикстинтәи Мадонна", 1955 [[ГДР]] [[Почтовая марка|аԥошьҭатә марка]]ҿы.
</gallery>
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Список работ Рафаэля|Рафаель иҭыхымҭақәа рсиа]]
* [[Мадонны Рафаэля|Рафаель Имадоннақәа]]
* [[Станцы Рафаэля|Рафаель истанцақәа]]
* [[Портреты Рафаэля|Рафаель ипортреҭқәа]]
* [[Форнарина]]
* [[Рафаэль (кратер)|Рафаель (акратер)]]
* [[Леонардо да Винчи]]
* [[Микеланџьело|Микеланџьело Буанарроти]]
* [[Тициан|Тициан Вечеллио]]
* [[Сандро Боттичелли]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* {{Книга |автор = Санти Б. |заглавие = Рафаэль |издание = |оригинал = ''Santi Bruno'' Raffaello (1993) |ответственный=Пер. с ит. И. С. Фомичёва|место = М. |издательство = Слово |год = 1995 |страницы=|страниц = 80 |isbn=|ref = Санти Б.}}
* ''Кристоф Т.'' Рафаэль. — Taschen. 2005
* {{книга
| автор = {{comment|Махов А. Б.|Александр Борисович}}
| заглавие = Рафаэль
| место = М.
| издательство = [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]
| год = 2011
| серия = [[Жизнь замечательных людей]]
| страниц = 376[8]
| isbn = 978-5-235-03462-4
| тираж =
| ref =
}}
* {{Книга
|автор = [[Стам, Соломон Моисеевич|Стам С. М.]]
|заглавие = Флорентийские мадонны Рафаэля : Вопросы идейного содержания
|место = Саратов
|издательство = Издательство [[Саратовский университет|Саратовского университета]]
|год = 1982
|страниц = 80
}}
* {{книга
|автор = [[Элиасберг, Нора Ефимовна|Элиасберг Н. Е.]]
|заглавие = Рафаэль
|ссылка =
|ответственный =
|издание =
|место = М.
|издательство = [[Искусство (издательство)|Искусство]]
|год = 1961
|страниц = 56
}}
* [[Гращенков, Виктор Николаевич|Гращенков В. Н.]] Рафаэль. — М.: Искусство, 1975. — 25000 экз.
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.rafaelsanti.ru/ Сайт, посвящённый творчеству Рафаэля Санти]{{In lang|ru}}
* [http://top-antropos.com/religion/jesus-maria/item/134-madonny-rafajelja Мадонны Рафаэля (42 картины)] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20111113160155/http://top-antropos.com/religion/jesus-maria/item/134-madonny-rafajelja |date=2011-11-13 }}
* [http://www.art-drawing.ru/gallery/category/696-raphael Рафаэль Санти. Картины] [http://www.art-drawing.ru/biographies/brief-biographies/1213-raphael и биография]
* Сонеты Рафаэля Санти в переводах Павла Алешина: https://rosa-mundi.ru/section/raffaello_sanzio {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20250211134444/https://rosa-mundi.ru/section/raffaello_sanzio |date=2025-02-11 }}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1483 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Мшаԥымза 6 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1520 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Мшаԥымза 6 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Италиатәи аскульпторцәа]]
[[Акатегориа:Италиатәи асахьаҭыхҩцәа]]
[[Акатегориа:Италиатәи аиҭарҿиара аамҭазы аскульпторцәа]]
[[Акатегориа:Италиатәи аиҭарҿиара аамҭазы асахьаҭыхҩцәа]]
[[Акатегориа:Римтәи апантеон аҿы анышә иамадақәоу]]
fdo00hygpes7xtep29so92f38nismo0
Адунеи
0
55326
171865
171699
2026-08-17T19:25:23Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171865
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|1=Адунеи|2=Адунеи (аҵакы)}}
[[Файл:Galaxies of the Infrared Sky .jpg|thumb|300px|[[Крупномасштабная структура Вселенной|Адунеи амасштаб ду змоу аилазаара]], 2,2 мкм — 1 600 000 [[Инфракрасное излучение|аинфраҟаԥшьтә цәқәырԥақәа]] рыҩаӡарақәа рҿы ишаабо еиԥш, [[2MASS|Two Micron All-Sky Survey]] иалҵшәаны, Extended Source Catalog аҟны иҭаҩуп. Агалактикақәа рылашара ажәҩангәыԥштәы инаркны (реиҳа илашоу), аҟаԥшь (реиҳа иҭаау) аҟынӡа рыла иаарԥшуп. Асахьа аҵкарқәа рҟны иарбоу ацәаҳәа лашьца — [[Млечный Путь|Асар Рымҩа]] ахьыҟоу ауп, зсаба ахылаԥшрақәа ирԥырхагоу.]]
'''Адунеи''' (ажәытә бырз. быз. ажәа οἰκουμένη “[[ойкумена|оикумена]]”, “ауаа зхылахьоу аҭыԥҭаӡара” ажәахырҿиааратә [[Калька (лингвистика)|калька]] — [[Адгьыл|Адгьыл]] [[Середина мира (мифология)|адунеи агәҭак]] аҳасабала азхәыцра аамҭазы зегьызҵазкуа аилкаара<ref>{{статья|автор=Тургунова Гулмира Амантайовна|заглавие=Лингвокультурологические особенности концепта "Вселенная" в разных языковых картинах мира (на материале переводов с киргизского языка на русский/английский язык)|издание=Бюллетень науки и практики|год=2022|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/lingvokulturologicheskie-osobennosti-kontsepta-vselennaya-v-raznyh-yazykovyh-kartinah-mira-na-materiale-perevodov-s-kirgizskogo|номер=2}}</ref>) — иҟоу [[Энергия|амчхара]], [[Материя (физика)|аматериа]], [[Пространство-время|аҭыԥҭаӡара-аамҭа]] зегьы реизга, [[Субатомная частица|асубатомтә хәҭаҷқәа]] инадыркны [[Галактическая нить|агалактикатә рахәыцқәа]] зегьи, [[Космические пустоты|аҭацәрақәеи]] еиҳа идуу аилазаашьақәеи рҟынӡа, иара убас имҩаԥысуа ацәырҵрақәа зегьы{{efn|Еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа рҿы уи еиуеиԥшымкәа иҳәоуп:
* {{БСЭ3|заглавие=БСЭ}}: «адунеи зегьы, ҳәаа змам аамҭеи аҭыԥи рыла, ҵыхәаԥҵәара змам еиуеиԥшым аформақәа рыла аматериа аҿиара апроцесс аҿы иамоу. В. обиективла иҟоуп, уи еилызкаауа ауаҩы ихдырра иахьыԥшымкәа».
* {{из|БЕС}}: «Иҟоу аматериалтә дунеи зегьы, аамҭеи аҭыԥи рҿы ҳәаа змам, насгьы аматериа аҿиараан иамоу аформақәа рыла ҵыхәаԥҵәарада еиуеиԥшым».
* Аҭҵаарадырра-техникатә енциклопедиатә жәар: «аматериа, амчхара, акосмос реизга, ихьҭоу, иҭацәу аҭыԥ дуқәа рыла ишьақәгылоу, аԥхарра ҳарак змоу аеҵәақәеи агалактикақәа рҿы еидкылоу егьырҭ аобиектқәеи ахьыҟоу».
* {{Источник/НФЭ|Адунеи|[[Казютинский, Вадим Васильевич|Казиутински В.В.]]|url=http://iph.ras.ru/elib/0675.html}}: ““иҟоу зегьы”, “зегьы зҵазкуа адунеи”, “амаҭәарқәа зегьы реизакра”; арҭ атерминқәа аҵакқәа рацәаны ирымоуп, насгьы аконцепциатә контекст ала ишьақәгылоуп.”
* «Иубарҭоу аматериалтә дунеи зегьы, акосмостә системақәа зегьы зҵазкуа рматериеи рымчхареи, урҭ рҿы имҩаԥысуа афеноменқәа зегьы, иара убасгьы теориала азин змоу ацҵара»<ref name="tsitsin-surdin">Ф. А. Цицин, [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдин]]. Вселенная // Большая российская энциклопедия. — 2006. — Т. 6. — С. 41.</ref>.
* “Афизикатә енциклопедиа”, иара убас “Акосмос аенциклопедиа маҷ” рҟны аилкаара аилыркаа ҟаҵаӡам.}}. 20-тәи ашәышықәса алагамҭа инаркны [[космология|акосмологиа]] еиуеиԥшым аҭҵаарадыррақәа шьаҭас иҟаҵаны ишьақәнаргылеит аҭыԥҭаӡареи аамҭеи шеицыҟалаз [[Большой взрыв|Атҟәацра ду]] ҳәа хьӡыс измоу ахҭыс иалҵшәаны, ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырратә еилкаарақәа рыла 13,787 ± 0,020 миллиард шықәса раԥхьа иҟалаз<ref>{{Cite journal |last1=Planck Collaboration |last2=Aghanim |first2=N. |author2-link=Nabila Aghanim |last3=Akrami |first3=Y. |last4=Ashdown |first4=M. |last5=Aumont |first5=J. |last6=Baccigalupi |first6=C. |last7=Ballardini |first7=M. |last8=Banday |first8=A. J. |last9=Barreiro |first9=R. B.|last10=Bartolo|first10=N. |last11=Basak |first11=S. |date=September 2020 |title=Planck 2018 results: VI. Cosmological parameters |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=641 |pages=A6 |doi=10.1051/0004-6361/201833910 |arxiv=1807.06209 |bibcode=2020A&A...641A...6P |s2cid=119335614 |issn=0004-6361}}</ref>. Агәаанагара ыҟоуп Атҟәацра ду [[космологическая сингулярность|акосмологиатә сингулиарра]] аԥхьанеиуан ҳәа, Адунеи аханатәтәи аҭагылазаашьа, [[кривизна пространства-времени|аҭыԥҭаӡара-аамҭа анаареи]] аматериа [[плотность энергии|амчхара аилаӷәӷәареи]] амҽхак дуӡӡақәа анрымаз<ref>В. Н. Лукаш, Е. В. Михеева. [https://bigenc.ru/c/kosmologicheskaia-singuliarnost-af649e Космологическая сингулярность] // Большая российская энциклопедия. — 2022.</ref>. Атҟәацра ду аныҟалаз инаркны Адунеи [[Космологический принцип|инеибеиԥшны]] [[расширение Вселенной|аиҵыҵра]] иалагеит<ref>''John Soltis, Arya Farahi, Dragan Huterer, C. Michael Liberato II'' [https://arxiv.org/abs/1902.07189 Percent-Level Test of Isotropic Expansion Using Type Ia Supernovae] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190504112720/https://arxiv.org/abs/1902.07189 |date=2019-05-04 }} // [[arXiv.org]] 19 Feb 2019</ref><ref>Известно научное исследование, свидетельствующее об анизотропии расширения Вселенной. // ''K. Migkas, G. Schellenberger, T. H. Reiprich, F. Pacaud, M. E. Ramos-Ceja, L. Lovisari'' //[https://dx.doi.org/10.1051/0004-6361/201936602 Probing cosmic isotropy with a new X-ray galaxy cluster sample through the LX−T scaling relation] // [[arXiv.org]] 7 Apr 2020.</ref>. Адунеи ашәагаақәа еилкаам<ref name="Brian Greene 2011">{{cite book |first=Brian |last=Greene |author-link=Грин, Брайан Рэндолф |title=[[Скрытая реальность. Параллельные миры и глубинные законы космоса|The Hidden Reality: Parallel Universes and the Deep Laws of the Cosmos]] |publisher=[[Alfred A. Knopf]] |year=2011 }}</ref>. Еизаку цырак аҳасабала Адунеи ҭнаҵаауеит [[космология|акосмологиа]] ҳәа хьӡыс измоу [[физика|афизикеи]] [[Астрономиа|астрономиеи]] рыҟәша<ref name="tsitsin-surdin" />.
Ахылаԥшразы иаарту Адунеи ахәҭа (астрономиатә мыругақәа рхархәарала) [[Ауаҩы|ауаҩы]] [[Адгьыл|Адгьыл]] иара убас [[Амратә система|Амратә система]] аҟынтәи дызхәаԥшуа “[[наблюдаемая Вселенная|иубарҭоу Адунеи]]”, мамзаргьы “Аметагалактика” ахьӡуп<ref name="tsitsin-surdin" /> (аҵыхәтәантәи аамҭазы аҩбатәи атермин шамахамзар ахархәара ацәыӡит). Иубарҭоу Адунеи адиаметр 93 миллиард [[световой год|лашара шықәса]] раҟара шьақәнаргылоит<ref name="Brian Greene 2011" />.
Еиуеиԥшым [[мифология|амифологиақәеи]], [[Адин|адинтә]], [[Афилософиа|афилософиатә]] системақәеи рҿы Адунеи атәы зҳәо аидеиа [[научный метод|аҭҵаарадырратә методқәа]] рыла еицырдыруа иахьатәи [[научная картина мира|адунеи асахьа]] акырӡа еиԥшым. Амифологиеи амифологиахь ииагоу зааӡатәи афилософиатә ҵаси рҿы иҟан [[космос (мифология)|акосмос]] аконцепциа — зегьы зҵазкуа, еиҿартәоу, адунеи азакәан (апринцип) инақәыршәаны еиҿкаау<ref>[[Топоров, Владимир Николаевич|В. Н. Топоров]]. [https://www.peoplesmyths.com/k/kosmos.html Космос] // Мифы народов мира. Энциклопедия. — 1988. — Т. 2.</ref>. Иааизакны амифологиа аҩныҵҟатәи ҵакы хадас иамоу, архаикатә [[космогонические мифы|космогониатә мифқәа]] рҿы уажәнатәгьы иҟоу, еиҿкаам [[Хаос (мифология)|ахаос]] аҟынтәи еиҿкаау акосмос ахь аиасра ауп<ref>[[Топоров, Владимир Николаевич|В. Н. Топоров]]. [http://cult-lib.ru/doc/dictionary/myths-of-the-world/articles/60/kosmogonicheskie-mify.htm Космогонические мифы] // Мифы народов мира. Энциклопедия. — 1988. — Т. 2.</ref>. Зааӡатәи Адунеи [[История развития представлений о Вселенной|акосмологиатә модельқәак]] [[Геоцентрическая система мира|геоцентртәын]]: Адгьыл Адунеи агәҭаны идыргылон. Европатәи [[Революция в науке|аҭҵаарадырратә револиуциа]] аан астрономиатә хылаԥшрақәа ирыбзоураны [[Гелиоцентрическая система мира|агелиоцентртә модель]] аԥҵахеит. Ахылаԥшрақәа реиӷьтәрақәа ирыбзоураны, Амра [[Млечный Путь|Асар Рымҩа]] захьӡу [[галактика|агалактикаҿы]] иҟоу шә-миллиард [[звезда|еҵәак]] ишреиуоу аилкаара ҟалеит, уи иара ахаҭагьы иаҳбо Адунеи аҿы иҟоу шә-миллиард галактикак ишреиуоугьы еилкаахеит<ref name="tsitsin-surdin" />.
[[Крупномасштабная структура Вселенной|Иреиҳау иубарҭоу амасштаб]] аҿы, агалактикақәа еиҟараны, ахырхарҭақәа зегьы рахь еиԥшны еихшоуп. Еиҵоу амасштабқәа рҿы агалактикақәа [[Скопление галактик|реилаҵәарақәеи]] [[Сверхскопление галактик|реилаҵәара дуқәеи]] убарҭоуп, урҭ акосмос аҿы [[галактические нити|арахәыц дуқәеи]] [[Космические пустоты|аҭацәра дуқәеи]] шьақәдыргылоит, ашәахтә еиҿкаашьа ҭбаа аԥҵо<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=RLwangEACAAJ |title=An Introduction to Modern Astrophysics |last1=Carroll |first1=Bradley W. |last2=Ostlie |first2=Dale A. |year=2013 |publisher=Pearson |isbn=978-1-292-02293-2 |edition=International |pages=1173–1174 |access-date=May 16, 2018}}</ref>. XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы иҟаҵаз аартрақәа, [[общая теория относительности|азеиԥш зыҟазаашьатә теориагьы]] уахь иналаҵаны, ирыбзоураны иҿиоит [[расширение Вселенной|еиҵыҵуа]], [[космологический принцип|иизотроптәу, еизадоу]] Адунеи иазкны иахьатәи агәаанагарақәа. [[Большой взрыв|Атҟәацра ду]] атеориа ашьақәырӷәӷәарақәа еизеит: раԥхьатәи аматериа ца хьшәашәеит, насгьы Адунеи аҽеиҵыхра инақәыршәаны еиҳа аилаӷәӷәара маҷхеит, уи абзоурала раԥхьатәи [[субатомная частица|асубатомтә хәҭаҷқәеи]] иаабац [[атом|атомқәеи]] шьақәгылеит. [[водород|Аӡреи]] [[гелий|агелии]] рыла ишьақәгылоу аԥсҭҳәақәа хәыҷы-хәыҷла аматериа еиҳа [[плотность|иахьыжәпоу]] аҭыԥқәа рахь рхы дырхеит, раԥхьатәи аеҵәақәеи агалактикақәеи аԥҵо<ref name="tsitsin-surdin" />. [[гравитация|Ахьанҭара амч]] аматериеи [[излучение|арадиациеи]] ирынаҭо анырра аҭҵаара иаанарԥшит Адунеи аҿы иаҳбо аобиектқәа рҿы иҟоу аматериа аасҭа еиҳаны ишыҟоу: аеҵәақәа, агалактикақәа, [[туманность|анаҟәрақәа]], [[межзвездный газ|аеҵәабжьаратәи арчы]]. Иумбо ари аматериа, [[тёмная материя|аматериа лашьца]] ҳәа иашьҭоуп<ref>{{cite web |last1=Redd |first1=Nola |title=What is Dark Matter? |url=https://www.space.com/20930-dark-matter.html |website=Space.com |access-date=2018-02-01 |archive-date=2018-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180201075430/https://www.space.com/20930-dark-matter.html |url-status=live}}</ref>. Инарҭбааны ирыдыркыло акосмологиатә модель [[Модель Лямбда-CDM|ΛCDM]] инақәыршәаны, аматериа лашьца 25,8% ± 1,1% рҟынӡа Адунеи аҿы иҟоу акапани амчхареи роуп, аха убри аамҭазы 69,2% ± 1,2% — [[тёмная энергия|амчхара лашьца]] ауп, еилкаам амчхара аформа, [[Ускоренное расширение Вселенной|Адунеи аҽырҭбаара арццакра]] аҭакзыԥхықәу<ref name="planck_2015">{{Cite web |url=https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2016/10/aa27101-15/T9.html |title=Planck 2015 results, table 9 |access-date=2018-05-16 |archive-date=2018-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727024529/https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2016/10/aa27101-15/T9.html |url-status=live}}</ref>. Абасала, иаабац (“[[барион|абарионтә]]”) аматериа 4,84% ± 0,1% мацара акапан амоуп<ref name="planck_2015" />. Аеҵәақәа, [[планета|апланетақәа]], иубаратәы иҟоу [[Межзвёздное облако|арчытә ԥсҭҳәақәа]] ари иаабац аматериа аҟынтәи 6% мацара роуп ирыхәҭаау<ref>{{Cite journal |last1=Persic |first1=Massimo |last2=Salucci |first2=Paolo |date=1992-09-01 |title=The baryon content of the Universe |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=258 |issue=1 |pages=14P–18P |doi=10.1093/mnras/258.1.14P |doi-access=free |issn=0035-8711 |arxiv=astro-ph/0502178 |bibcode=1992MNRAS.258P..14P |s2cid=17945298}}</ref>. Иҟоуп еиуеиԥшым еицлабуа агипотезақәа [[Будущее Вселенной|Адунеи аҵыхәтәа]] иазкны, иара убасгьы акосмологиатә модельқәа ԥыҭк, уи асингулиарԥхьатәи генезис аҟазаара алзыршо.
Ажәа "адунеи" ахархәара амазар алшоит иара убасгьы асахьаркыратә усумҭа [[Вымышленный мир|ихыҭҳәаау адунеи]] аанарԥшырц азгьы.
== Аилкаара аҭоурых ==
{{See also|Акосмос (амифологиа)}}
Аҭоурых аганахьала еиуеиԥшым ажәақәа рхы иадырхәон «аҭыԥҭаӡара (уахьзынаӡо) зегьы» аарԥшразы, еиуеиԥшым абызшәақәа рҟынтәи аеквивалентқәеи авариантқәеи уахь иналаҵаны, иаҳҳәап "[[космос|акосмос]]", "адунеи"<ref>{{cite web|url=http://crydee.sai.msu.ru/Universe_and_us/4num/v4pap1.htm|title=Что такое Вселенная?|author=И. Л. Генкин|publisher=[[Московский Государственный университет]]|access-date=2014-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130527054728/http://crydee.sai.msu.ru/Universe_and_us/4num/v4pap1.htm|archive-date=2013-05-27}}</ref>, "ажәҩантә сфера". Атермин "амакрокосмос"<ref>{{cite web|url=http://new.philos.msu.ru/kaf/human/guides/filosofija_uchebno_metodicheskie_programmy_dlja_bakalavrov_magistrov_i_aspirantov_ehkonomicheskogo_fakulteta_mgu/|title=Учебно-методические программы по философии для бакалавров, магистров и аспирантов экономического факультета МГУ|author=Н. Б. Шулевский|date=2013|publisher=[[Московский государственный университет|Московский государственный университет имени М. В. Ломоносова]]|pages=26, 39, 67|access-date=2014-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20140829212421/http://new.philos.msu.ru/kaf/human/guides/filosofija_uchebno_metodicheskie_programmy_dlja_bakalavrov_magistrov_i_aspirantov_ehkonomicheskogo_fakulteta_mgu/|archive-date=2014-08-29}}</ref> иара убас ахархәара аиуит, аха уи зызку амҽхак ду змоу асистемақәа раарԥшра ауп, урҭ рсубсистемақәеи рыхәҭақәеи уахь иналаҵаны. Убасҵәҟьа, ажәа “[[микрокосм|микрокосмос]]” ахархәара амоуп зымҽхак маҷу асистемақәа рзы.
Иарбанзаалак аҭҵаара ма ахылаԥшра, афизик иакәзаргьы, атом агәыцә шеиҟәшо иахылаԥшуа, ахәыҷы ацгәы иацклаԥшуа, мамзаргьы астроном харатәи [[Галактика|агалактика]] иахылаԥшуа — абарҭ зегьы Адунеи, мамзаргьы уи хазы игоу ахәҭақәа рхылаԥшра ауп иаанаго. Абарҭ ахәҭақәа хаҭалатәи аҭҵаарақәа аус здыруло субиектқәаны иҟоуп, насгьы Адунеи иреиҳау амҽхак ала, уимоу Адунеи зегьы еизакны аҭҵааара [[Астрономиа|астрономиеи]] [[космология|акосмологиеи]] рнапалакуп; абри аҭагылазаашьаҿы, Адунеи ҳәа еилкаауп еиҳарак ахылаԥшрақәеи акосмостә експериментқәеи рыла иҭәу адунеи ахәҭа, мамзаргьы акосмологиатә екстраполациақәа робиект — афизикатә Дунеи иааизакны<ref name="newPhylosophy">{{cite web|url=http://iph.ras.ru/elib/0675.html|title=Вселенная//Новая философская энциклопедия|author=|website=|date=|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20140519040915/http://iph.ras.ru/elib/0675.html|archive-date=2014-05-19}}</ref>.
Астатиа атема — иубарҭоу Адунеи иааизакны иазку адыррақәа роуп: ахылаԥшрақәа{{Аиасра|Ахылаԥшрақәа}}, урҭ ртеориатә еилыркаагақәа{{Аиасра|Атеориатә модельқәа}}, рышьақәгылара аҭоурых{{Аиасра|Адунеи аартра аҭоурых}}.
Адунеи аҟазшьақәа ирызкны хьаҳәхьачарада зеилыркаа ҟаҵоу аҵабыргқәа рҟынтә абраҟа иаагап анаҩстәи:
{| style="width:50%; background:#c3ffbf;" class="wikitable"
|-
| Еиҳа ирылаҵәоу аелемент аӡри ауп{{Аиасра|Адунеи ахаҿра}}.
| [[Закон Хаббла|Адунеи аҽырҭбаара]] ибзиоу аҵабыргра {{math|[[Красное смещение|''z'']] ~ 0,1}} аҟынӡа инеиуеит{{Аиасра|Ia хкы змоу асуперҿыцқәа рыбжьара абжьаӡара аилкааразы аметод}}.
| [[Реликтовый фон|Ацәынхатә фон]] аԥшьбатәи аҩаӡара амаҷра ашкалақәа рҿы афлуктуациа иахысуеит{{Аиасра|Ацәынхатә фон аҽеиҭакрақәа}}.
|-
|Ацәынхатә фон атемпература {{math|''z''}} иадҳәалоуп{{Аиасра|Аквазарқәа рхылаԥшрақәа}}.
|[[Лайман-альфа лес|L<sub>α</sub>-абна]] харатәи аобиектқәа ([[квазар|аквазарқәа]]) {{math|''z'' > 6}} рыспектрқәа рҿы аҟазаара{{Аиасра|Лайман алфа абна}}.
|Агалактикақәа рыларҵәараҿы иӷәӷәоу аизадамра аҟазаара < 100 [[парсек|Мпк]]{{Аиасра|Амасштаб ду змоу аилазаашьа аҭҵаара}}.
|}
Абарҭ ацәырҵрақәа ртеориатә еилыркаарақәеи{{Аиасра|Атеориатә модельқәа}} рыхҳәаақәеи шьаҭас ирымоуп [[космологический принцип|акосмологиатә принцип]], уи аҵакы ишаҳәо ала ахылаԥшыҩцәа, ахылаԥшра ахьыҟоуи ахырхарҭеи зеиԥшразаалак, бжьаратәла еиԥшу асахьа рбоит. Атеориақәа рхаҭақәа ахимиатә элементқәа рхылҵшьҭра{{Аиасра|Атҟәацра ду атеориа (Адунеи ца амодель)}}, рыҿиара амҩеи{{Аиасра|Зыҽзырҭбаауа Адунеи амодель}} рҽырҭбаара амзызқәеи{{Аиасра|Аинфлациатә модель}}, насгьы [[Крупномасштабная структура Вселенной|амҽхак ду змоу аилазаашьа]] ацәырҵреи{{Аиасра|Амасштаб ду змоу аилазаашьақәа револиуциа атеориа}} реилыркаара рҽазыршәоит.
Адунеи иазку ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рганахь раԥхьаӡакәны ашьаҿа ду ҟазҵаз Коперник иоуп{{Аиасра|Аҭҵаарадырратә револиуциа (XVII ашәышықәса)}}. Лагалала аҩбатәи аҭыԥ ааныркылеоит Кеплери Ниутони{{Аиасра|XVIII-XIX ашәышықәсақәа}}. Аха Адунеи иазкны иҳамоу агәаанагарақәа рҿы ииашаҵәҟьаны ареволиуциатә ԥсахрақәа ҟалеит XX-тәи ашәышықәсазы{{Аиасра|XX ашәышықәса}}.
== Аетимологиа ==
Аурыс ажәа «Вселенная» ажәа cu. въсел҄енаꙗ аҟынтәи [[заимствование|иаагоуп]]<ref>{{книга |автор=Цейтлин Р. М.|заглавие= Лексика старославянского языка|ссылка=https://archive.org/details/libgen_00162575|место= М.|издательство= Наука|год= 1977|страницы= [https://archive.org/details/libgen_00162575/page/n38 39]}}</ref>, ари [[древнегреческий язык|ажәытә бырзен]] ажәа οἰκουμένη<ref>''Фасмер М.'' Этимологический словарь русского языка. Т.1. М., 2004. С.363</ref> аҟынтәи [[Калька (лексика)|акалька]] ауп, [[глагол|аҟаҵарба]] οἰκέω «Сынхоит, сықәынхоит» аҟынтә, насгьы аханатәтәи аҵакаҿы уи ҵакыс иамаз ауаҩы дызқәынхо адунеи ахәҭа мацара акәын. Убри аҟнытә аурыс ажәа “Вселенная” [[имя существительное|ажәа]] “вселение” иадҳәалоуп, насгьы [[Местоимение|ахьыӡцынхәра]] “всё” ианыҩуеит мацара ауп. [[Пифагореизм|Пифагораа]] инадыркны [[Древняя Греция|ажәытә бырзен]] философцәа рыбжьара "Адунеи" еиҳа иеиҳаны еицырдыруаз еилкааран τὸ πᾶν (зегьы), уи иаҵанакуан аматериа зегьы (τὸ ὅλον) еиԥш, иара убас [[космос|акосмос]] зегьы (τὸ κενόν)<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1197634 Логика Космоса (физика античной Греции)]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120526085212/http://www.astronet.ru/db/msg/1197634 |date=2012-05-26 }}</ref>.
== Адунеи ахаҿра ==
{| class="wikitable" style="margin: 0 auto;"
|-
|Ахимиатә еилазаашьа<ref>[https://periodictable.com/Properties/A/UniverseAbundance.html Abundance in the Universe for all the elements in the Periodic Table]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120825074654/https://periodictable.com/Properties/A/UniverseAbundance.html |date=2012-08-25 }}</ref>
|[[Реликтовое излучение|Ацәынхатә шәахәаркра]] абжьаратәи аԥхарра
|Адунеи аҿы аматериа аилаӷәӷәара<ref name="WMAP7">{{cite web|author=Jarosik, N., et.al. (WMAP Collaboration)|title=Seven-Year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Observations: Sky Maps, Systematic Errors, and Basic Results|url=https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr4/pub_papers/sevenyear/basic_results/wmap_7yr_basic_results.pdf|format=PDF|publisher=nasa.gov|access-date=2010-12-04|archive-url=https://www.webcitation.org/69y3K699i?url=https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr4/pub_papers/sevenyear/basic_results/wmap_7yr_basic_results.pdf|archive-date=2012-08-16}} (from NASA’s [https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr4/map_bibliography.cfm WMAP Documents]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101130215212/https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr4/map_bibliography.cfm |date=2010-11-30 }} page)</ref><ref name="Astronomy_AND_Astrophysics_Vol571">{{Cite web |url=http://www.aanda.org/index.php?option=com_toc&url=%2Farticles%2Faa%2Fabs%2F2014%2F11%2Fcontents%2Fcontents.html |title=Astronomy & Astrophysics Vol. 571, November 2014 (open volume): Planck 2013 results |access-date=2022-06-17 |archive-date=2021-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411091320/https://www.aanda.org/index.php?option=com_toc&url=%2Farticles%2Faa%2Fabs%2F2014%2F11%2Fcontents%2Fcontents.html |url-status=live }}</ref>
|[[Уравнение состояния (космология)|Аҭагылазаашьа аиҟаратәра]]<ref name="WMAP7"/>
|-
|[[Водород|H]] — 75 %<br>[[Гелий|He]] — 23 %<br>[[Кислород|O]] — 1 %<br>[[Углерод|C]] — 0,5 %
|2,725 [[кельвин|К]]
|10<sup>-29</sup>г/см<sup>3</sup>. Урҭ рҟынтәи:<br>[[Тёмная энергия|Амчхара лашьца]] — 68,3%<br>[[Тёмная материя|Аматериа лашьца]] — 26,8%<br>[[Барионы|Абарионтә]] материа — 4,9%
| -1,1±0,4
|}
Адунеи иааҳакәыршаны иҟоу адунеи зегьы еиԥш ҳхаҿы иааго, иаразнак уи акы еиԥшымкәа иҟаҳҵоит. Убри аамҭазы ҳара ҳхы иацәҳарӡуеит алшара аклассикатә механика атерминқәа рҟны уи аарԥшразы: иара аҷыдарақәа ирыхҟьаны, Адунеи акгьы иадҳәалаӡом, уи асистемақәа ирсистемоуп, убри аҟнытә уи аганахьала акапан, аформа, ашәагаа реиԥш иҟоу аилкаарақәа рҵакы рцәыӡуеит. Уи аҭыԥан ҳара атермодинамика абызшәа ҳхы иаҳархәароуп, [[плотность|аилаӷәӷәара]], [[давление|ақәыӷәӷәара]], [[температура|аԥхарра]], [[химический состав|ахимиатә еилазаашьа]] реиԥш иҟоу аилкаарақәа хархәара рыҭо{{Аиасра|Атеориатә модельқәа}}.
[[Файл:CMB Timeline300 no WMAP ab.svg|thumb|center|700px|<div style="text-align: center">Адунеи аҽырҭбаара</div>]]
Аха, Адунеи иаабац арчы уамак еиԥшӡам. Иреиҳау амасштабқәа рҿы ҳара ҳрықәшәоит Адунеи [[расширение Вселенной|аҽарҭбаареи]] [[реликтовый фон|ацәынхатә фони]]. Актәи афеномен иаҟазшьоу — иҟоу аобиектқәа зегьы [[Гравитация|рыгравитациатә усеицура]] ауп. Уи аҿиара ауп [[будущее Вселенной|Адунеи ԥхьаҟатәи аԥеиԥшгьы]] зыӡбо.
Аҩбатәи ацәырҵра зааӡатәи аамҭақәа ирҭынхоуп, ицоу [[Большой взрыв|Атҟәацра ду]] алашара аматериа аус ацура ианаҟәыҵыз, насгьы уи ианалҵыз. Уажәы, Адунеи аҽарҭбаара иахҟьаны, усҟан иҭыҵуаз афотонқәа реиҳарак иубаратәы иҟоу адиапазон аҟынтәи [[Микроволновое излучение|амикроцәқәырԥатә радиодиапазонахь]] ииасит.
[[Файл:Иерархия масштабов во Вселенной ab.png|thumb|center|1100px|<div style="text-align: center">Адунеи аҿы ашәагаақәа риерархиа</div>]]
Еиҵоу амҽхакқәа ({{Ахыԥхьаӡара|100|М[[парсек|пк]]}}) рахь ҳаниасуа еилыкка иҟоу [[Крупномасштабная структура Вселенной|аилазаашьа]] ааԥшуеит. Аиачеикақәа рыҩнуҵҟа аҭацәра — [[войд|авоидқәа]] ыҟоуп. Аҭӡамцқәа шьақәгылоуп [[Сверхскопление галактик|агалактикақәа рсуперкластерқәа]] рыла. Арҭ асуперкластерқәа аиерархиа зегьы иреиҳау аҩаӡара ауп, анаҩс ицоит [[Скопление галактик|агалактикақәа рыкластерқәа]], анаҩс [[локальные группы галактик|агалактикақәа рҭыԥантәи агәыԥқәа]], еиҵаӡоу аҩаӡара (амҽхак {{Ахыԥхьаӡара|5}}—{{Ахыԥхьаӡара|200|кпк}}) еиуеиԥшым аобиектқәа рыхкырацәаӡа ауп. Ҳәарада, урҭ зегьы галактикақәоуп, аха зегьы еиуеиԥшым: [[Линзовидная галактика|алинзаԥшра змоу]], [[Неправильная галактика|ииашам]], [[Эллиптическая галактика|аеллиптикатәқәа]], [[Спиральная галактика|аспиральтәқәа]] роуп, аполиартә мацәазқәеи [[Активные ядра галактик|зыԥсы ҭоу агәыцәқәеи]] змоу, уҳәа убас иҵегьы.
Урҭ рҟынтә хазы иазгәаҭатәуп аквазарқәа, урҭ [[светимость|рылашара]] дуӡӡеи [[угловой размер|ркәакьтә шәагаа]] маҷӡеи рыла убриаҟара иалкаауп, урҭ раартра ашьҭахь шықәсқәак рыҩныҵҟа «акәаԥтә хыҵхырҭақәа» — [[Звезда|аеҵәақәа]] иузреҩмдыраауа. Аквазарқәа рболометриатә лашара 10<sup>46</sup> — 10<sup>47</sup> ерг/с инаӡар алшоит<ref>{{книга|заглавие=Физика космоса|часть=Квазары|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1188379|автор=Дибай Э. А.|ответственный=Р. А. Сюняев|издательство=Советская энциклопедия|место=М.|год=1986}}</ref>.
Агалактика аилазаашьахь ҳаиасуа, ҳара иаҳԥылоит: [[Тёмная материя|аматериа лашьца]], [[космические лучи|акосмостә шәахәақәа]], [[межзвёздный газ|аеҵәабжьаратәи арчы]], [[Шаровое скопление|аԥышҭарчтә еизакқәа]], [[Рассеянное скопление|иԥсаҟьоу аизакқәа]], [[Двойная звезда|ҩбаны иҟоу аеҵәақәа]], [[Кратная звезда|еиҳа идуу]] аеҵәатә системақәа, [[Сверхмассивная чёрная дыра|асупермассивтә кылаара еиқәаҵәақәеи]] аеҵәақәа рмассатә [[Чёрная дыра|кылаара еиқәаҵәақәеи]], аҵыхәтәан, еиуеиԥшым [[Звёздное население|апопулиациақәа]] змоу еҵәа заҵәқәа.
Урҭ рхатә еволиуциеи русеицуреи ацәырҵрақәа рацәаны ирхылҿиаауеит. Убас, иҟоуп агәаанагара, хыхь зыӡбахә ҳәаз аквазарқәа рзы амчхара ахыҵхырҭа еҵәабжьаратәи арчы асупермассивтә гәҭантәи акылаара еиқәаҵәаҿы [[аккреция|аизҳара]] ауп ҳәа.
Хазы рыӡбахә ҳәатәуп [[гамма-всплеск|агамма-лашарақәа рыԥжәарақәа]] — урҭ иаалырҟьаны аамҭа кьаҿк иалагӡаны акосмостә гамма-радиациа аинтенсивра аизырҳарақәа роуп, жәаҩыла, шәкыла кеВ амхара змоу<ref name="astronetgrb">{{книга|заглавие=Физика космоса|часть=Гамма-всплески|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1191481|автор=Мазец Е. П.|ответственный=Р. А. Сюняев|издательство=Советская энциклопедия|место=М.|год=1986}}</ref>. Агамма-цәывҵҷҷаарақәа рҟынӡа иҟоу абжьаӡарақәа рыхәшьарақәа рыла, ҳара иаҳҳәар ҳалшоит урҭ агамма-диапазон аҟны иҭрыжьуа амчхара 10<sup>50</sup> ерг инаӡоит ҳәа. Аиҿырԥшразы, ари адиапазон аҟны иҟоу агалактика зегьы алашара 10<sup>38</sup> ерг/c “мацара” шьақәнаргылоит. Ас еиԥш иҟоу арлашарақәа Адунеи зегь раасҭа ихараӡоу акәакьқәа рҟынтәи иубарҭоуп, убри аҟнытә [[GRB 090423]] ''z'' = 8,2 [[красное смещение|аҟаԥшьтә еиҭасра]] амоуп.
Зегьы реиҳа иуадаҩу, апроцессқәа рацәаны изҵазкуа, агалактика аеволиуциа ауп<ref>{{cite web|author=John Kormendy, Kennicutt, Robert C., Jr.|date=2005-06-07|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004ARA%26A..42..603K|title=Secular Evolution and the Formation of Pseudobulges in Disk Galaxies|work=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|access-date=2009-07-31|doi=10.1146/annurev.astro.42.053102.134024|archive-url=https://www.webcitation.org/60r7gML5H?url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004ARA%26A..42..603K|archive-date=2011-08-11}}</ref>:
Адиаграмма агәҭаны иаарԥшуп [[Звёздная эволюция|еҵәак аеволиуциаҿы]] ихадоу аамҭақәа, уи ашьақәгылара инаркны аԥсра аҟынӡа. Урҭ рыҿиара агалактика зегьы аҿы иҟоу уамак иахьыԥшӡам. Аха, ҿыц ишьақәгылаз аеҵәақәа зегьы рхыԥхьаӡареи урҭ рпараметрқәеи адәныҟантәи анырра ду рымоуп. Зымҽхакқәа агалактика ашәагаа иаҿырԥшу ма еиҳау апроцессқәа (адиаграммаҿы абарҭ зегьы агәҭантәи арегион иалам) аморфологиатә еиҿкаара, [[Звездообразование|аеҵәақәа рышьақәгылара]] аццакра рыԥсахуеит, ус анакәха ахимиатә еволиуциа аццакра, агалактика аспектр, уҳәа иара убас ирыԥсахуеит
== Ахылаԥшрақәа ==
{{Main|Иубарҭоу Адунеи}}
[[Файл:Observable Universe with Measurements 01.png|300px|мини|Иубарҭоу адунеи асахьаҭыхра. Абри амасштаб аҿы, [[сверхскопления галактик|агалактикатә суперкластерқәа]] роуп иубарҭоу аобиект заҵәқәа.]]
[[Файл:Process in galaxy ab.svg|center|700px]]
''Иубарҭоу Адунеи'' — [[Большой взрыв|Атҟәацра ду]] [[Космология|акосмологиаҿы]] формала [[Сфера|исфератәу]] Адунеи ахәҭа ауп, [[Материя (физика)|аматериа]] зегьы зҵазкуа, [[Адгьыл|Адгьыли]] [[Амратә система|Амратә системеи]] рҟынтәи [[Ауаҩы|ауаҩы]] ишиашоу ([[Астрономиа|астрономиатә]] мыругақәа рхархәарала) иибарҭоу<ref name="tsitsin-surdin" />. [[Пространство в физике|Аҭыԥтә]] хшыҩзышьҭрала, ари ахәҭа ауп иарбанзаалак иубаратәы иҟоу аматериа аҟынтәи [[излучение|ашәахәаркрақәа]], Адунеи аҟазаараан (13,8 миллиард шықәса раҟара), Адгьыл уажәы иахьыҟоу аҭыԥ аҟынӡа анеира алзыршаз, насгьы уи ала иубартә еиԥш аҟаҵара ахьалшаз зыбзоуроу. Иаҳбо Адунеи адиаметр 93 миллиард лашара шықәса ыҟоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп<ref name="britannica">{{Cite web |url=https://www.britannica.com/topic/observable-universe |title=Observable Universe |lang=en |author=Sottosanti K. |website=britannica.com |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |archive-date=2024-11-25 |access-date=2024-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241125080411/https://www.britannica.com/topic/observable-universe |url-status=live }}</ref>. Иубарҭоу Адунеи аҳәаа [[космологический горизонт|акосмологиатә лаԥшҳәаа]] ауп, уи иқәу аобиектқәа [[Бесконечность|ҵыхәаԥҵәара змам]] [[красное смещение|аҟаԥшьра наскьагара]] рымоуп<ref>[http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/2557/ «За горизонтом вселенских событий»] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20120314041733/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/2557/ |date=2012-03-14 }}, «Вокруг света», № 3 (2786), март 2006 — качественное популярное описание понятия края наблюдаемой Вселенной (горизонт событий, горизонт частиц и сфера Хаббла).</ref>. Иаҳбо Адунеи аҿы иҟоу [[галактика|агалактикақәа]] рхыԥхьаӡара 500 миллиард инареиҳаны иҟоуп ҳәа ахәшьара аҭоуп<ref>http://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2013/06/500-billion-a-universe-of-galaxies-some-older-than-milky-way.html {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140324221725/http://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2013/06/500-billion-a-universe-of-galaxies-some-older-than-milky-way.html |date=2014-03-24 }}.</ref>. Адунеи аҿы иарбанзаалак аҭыԥ ахатә зона амоуп иубарҭоу Адунеи аҿы; абри астатиаҿы ари ахшыҩҵак Адгьыл иазкны иаарԥшуп.
{{Anchor|Аметагалактика}}Иахьатәи астрономиатә методқәа рыла зыҭҵаара ауа<ref>{{Cite web |url=http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1157500&s= |title=Расширение Вселенной |access-date=2015-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228075517/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1157500&s= |archive-date=2017-02-28 |url-status=live }}</ref> иубарҭоу Адунеи ахәҭа «Аметагалактика» ахьӡуп; амыругақәа еиӷьхацыԥхьаӡа уи аҽарҭбаауеит<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1179584/introduction-2.html|title=Вселенная как объект науки|author=Е. Б. Гусев|publisher=[[Астронет]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314091456/http://www.astronet.ru/db/msg/1179584/introduction-2.html|archive-date=2012-03-14|access-date=2015-01-17}}</ref>. Аметагалактика анҭыҵ иҟоуп агипотетикатә аметагалактиканҭыҵтә обиектқәа. Аметагалактика Адунеи ахәҭа хәыҷы акәзар ауеит, мамзаргьы зегьы амҽханакуазаргьы<ref>{{Cite web |url=http://www.sai.msu.su/ng/galaxy_universe/other_galaxes.html |title=Распределение галактик в пространстве. Структура и эволюция Вселенной |access-date=2015-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151218024313/http://www.sai.msu.su/ng/galaxy_universe/other_galaxes.html |archive-date=2015-12-18 |url-status=live }}</ref>.
Ацәырҵра ашьҭахьҵәҟьа Аметагалактика еизеиԥшны изотропла аҽырҭбаара иалагеит<ref name="frolovintro">[http://philosophy.mipt.ru/textbooks/frolovintro/part2_2.html Введение в философию] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130119025206/http://philosophy.mipt.ru/textbooks/frolovintro/part2_2.html |date=2013-01-19 }} — М.: Политиздат, 1989. Ч. 2. — С. 85.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1187097|title=Будущее Вселенной|author=И. Л. Генкин|date=1994-03-02|publisher=[[Астронет]]|access-date=2014-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081022130305/http://www.astronet.ru/db/msg/1187097|archive-date=2008-10-22}}</ref>. 1929 шықәсазы [[Хаббл, Эдвин Пауэлл|Едвин Хаббл]]<ref>{{Cite web |url=http://elementy.ru/lib/25524/25528 |title=«Физический минимум» на начало XXI века Академик Виталий Лазаревич Гинзбург Астрофизика |access-date=2014-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209165202/http://elementy.ru/lib/25524/25528 |archive-date=2014-02-09 |url-status=live }}</ref> агалактикақәа рыҟаԥшьратә наскьагареи урҭ рҟынӡа абжьаӡареи рыбжьара иҟоу аизыҟазаашьа ааирԥшит (Хаббл изакәан). Уажәтәи ахәыцрақәа рыҩаӡараҿы уи Адунеи аҽырҭбаара ҳәа еилкаауп.
Теориақәак (иаҳҳәап, аинфлациатә космологиатә модельқәа реиҳарак) иазԥхьагәарҭоит Адунеи зегьы иаҳбо аҵкыс акырӡа ашәагаа шдуу{{Аиасра|Ашәагаа}}.
Теориала иубарҭоу Адунеи аҳәаа [[Космологическая сингулярность|акосмологиатә сингулиарра]] ахаҭа аҟынӡа инаӡоит, аха апрактикаҿы ахылаԥшрақәа рҳәаа [[реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] ауп. Абри ауп (еиҳа ииашаны иуҳәозар, [[поверхность последнего рассеяния|аҵыхәтәантәи аԥсаҟьара ахҟьа]]) ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырра иабарҭоу Адунеи аҿы зегь реиҳа ихараны иҟоу. Уи аангьы, уажәтәи аамҭазы аамҭа цацыԥхьаӡа, аҵыхәтәантәи аиԥхьыттара иаҳбо ахҟьа ашәагаақәа еизҳауеит, убас ала Аметагалактика аҳәаақәа еизҳауеит<ref>{{cite web|url=http://elementy.ru/lib/25524/25528|title=Астрофизика|author=Академик [[Виталий Лазаревич Гинзбург]]|publisher=[[Элементы.ру]]|access-date=2014-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209165202/http://elementy.ru/lib/25524/25528|archive-date=2014-02-09}}</ref>, насгьы, иаҳҳәап, Адунеи аҿы иаҳбо аматериа акапан иацлоит.
Иубарҭоу Адунеи, иааизакны акәзаргьы, [[Шар (стереометрия)|ампыл]] еиԥш ҳхаҿы иааҳгар ауеит, агәҭаны ахылаԥшҩы дыҟаны. Аметагалактика аҩнуҵҟа абжьаӡара ршәоит «аҟаԥшьтә еиҭасра» ала, z<ref>{{Cite web |url=http://lomonosov-fund.ru/enc/ru/encyclopedia:01311:article |title=Астрономия метагалактики |access-date=2015-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017093755/http://lomonosov-fund.ru/enc/ru/encyclopedia:01311:article |archive-date=2015-10-17 |url-status=live }}</ref>.
[[Ускоряющаяся Вселенная|Иубарҭоу Адунеи аҽырҭбаара арццакра]] иаанагоит аԥсабараҿы [[всемирное тяготение|ауниверсалтә гравитациа]] ([[гравитация|агравитациа]]) мацара акәымкәа, ауниверсалтә антигравитациа ([[тёмная энергия|амчхара лашьца]]) шыҟоу, уи иубарҭоу Адунеи аҿы агравитациа аҵкыс еиҳауп<ref>{{Cite web |url=http://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/430424/Ostrova_v_okeane_temnoy_energii |title=Острова в океане тёмной энергии. Игорь Караченцев, Артур Чернин. «В мире науки» № 11, 2006. Тёмная энергия |access-date=2015-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151124101221/http://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/430424/Ostrova_v_okeane_temnoy_energii |archive-date=2015-11-24 |url-status=live }}</ref>.
Аметагалактика еизаданы мацара акәымкәа, [[Изотропия|иизотроптәуп]]<ref>{{Cite web |url=http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1160323&uri=page1.html |title=Современная астрономия: новые направления и новые проблемы. Структура наблюдаемой области вселенной — метагалактики |access-date=2015-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306005147/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1160323&uri=page1.html |archive-date=2016-03-06 |url-status=live }}</ref>.
«Иҭачуа Адунеи» ҳәа изышьҭоу агипотезаҿы, акы акәымкәа, ирацәаны аметагалактикақәа (ҳара ҳтәгьы уахь иналаҵаны) Адунеи аныҟала ашьҭахь дук хара имгакәа [[ложный вакуум|амцтә вакуум]] аҟынтәи ишьақәгылар рылшон<ref>{{Cite web |url=http://www.nkj.ru/archive/articles/9603/ |title=СКОЛЬКО ВСЕЛЕННЫХ ВО ВСЕЛЕННОЙ? |access-date=2015-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151108160052/http://www.nkj.ru/archive/articles/9603/ |archive-date=2015-11-08 |url-status=live }}</ref>.
Зны-зынла «Аметагалактика» аилкаареи «Адунеи» аилкаареи еиҟарартәуеит<ref>{{Cite web |url=http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1180374&s= |title=Ключевые проблемы в школьном курсе астрономии. Синтез элементов во Вселенной. |access-date=2015-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228063559/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1180374&s= |archive-date=2017-02-28 |url-status=live }}</ref>.
== Атеориатә модельқәа ==
{{main|Акосмологиатә модельқәа}}
Атеориақәа рышьақәгылареи рышьақәырӷәӷәареи рзы иҟоу ахылаԥшратә дыррақәа зегьы рҟынтәи ихадоуп:
# Абжьаӡара ашкала иадҳәалоу ахылаԥшрақәа зегьы{{Аиасра|Абжьаӡара ашкалеи акосмологиатә ҟаԥшьтә еиҭасреи}}. Урҭ рылҵшәақәа роуп [[Постоянная Хаббла|Хаббл иконстанта]] {{math|H}} аҵакқәа ҳазҭо, иара ихьӡ зху азакәан аҟны:
#: <math>cz=H_0 D,</math>,
#: {{math|z}} — агалактика [[красное смещение|аҟаԥшь наскьара]] ахьыҟоу, {{math|D }} — уи ахьынӡаҟоу, {{math|c}} —[[скорость света|алашара аццакра]].
# Аҽырҭбаара азакәан ала иҳауз Адунеи ақәра ӷәӷәала еиҳазароуп зегь реиҳа ижәытәӡоу аобиектқәа рықәра аасҭа. (Иаҳҳәап, аеҵәатә еизакқәа рхылаԥшрақәа рҟынтәи{{Аиасра|Аеҵәатә гәыԥқәа рхылаԥшра}})
# Аханатәтәи ахәҭаҷқәа рырацәара ашәарақәа. (Иаҳҳәап, BCDG агалактикақәеи G-акарликқәеи рхылаԥшрақәа рҟынтә{{Аиасра|Аеволиуциа змам аобиектқәа рхылаԥшрақәа}}).
# Ацәынхатә фон адыррақәа{{Аиасра|Ацәынхатә фон аҭҵаара}}.
# Амасштаб ду змоу аилазаашьақәа револиуциа иазку адыррақәа. (Аструктура ишиашоу ахылаԥшрақәа{{Аиасра|Амасштаб ду змоу аилазаашьа аҭҵаара}} рыдагьы, адыррақәа рхыҵхырҭақәа даара еиуеиԥшымзар рылшоит, хазы игоу аобиектқәа рхылаԥшрақәа{{Аиасра|Ихароу аобиектқәа рхылаԥшра}} инадыркны ацәынхатә фон аҟынӡа).
Урҭ рыхҳәаа [[Космологический принцип|акосмостә принцип]] ала иалагоит, уи инақәыршәаны, хылаԥшҩыцыԥхьаӡа аамҭак азы, ахылаԥшра ахьыҟоу аҭыԥи ахырхарҭеи зеиԥшразаалакгьы, ибжьаратәны еиԥшу асахьа рзаатуеит. Даҽакала иуҳәозар, масштаб дула Адунеи ҭыԥҭаӡарала еизадоуп, иизотроптәуп. Иазгәаҳҭап, ари аҳәамҭа аамҭа аҿы аиԥшымра, даҽакала иуҳәозар, ахылаԥшыҩцәа зегьы рзы иалху ахҭысқәа реишьҭагыларақәа рыҟазаара ԥырхагас ишыҟанамҵо.
Имҵсуа Адунеи атеориақәа рыдгылаҩцәа зны-зынла «ихаҭәаау акосмологиатә принцип» шьақәдыргылоит, уи инақәыршәаны ԥшь-еизшәарактәи аҭыԥҭаӡара-аамҭа аиԥшзаареи аизотропиеи рҟазшьақәа амазар ауп. Аха Адунеи аҿы иаҳбо аеволиуциатә процессқәа, ишаабо ала, ари акосмологиатә принцип иашьашәалаӡом.
Азеиԥш ҳәаақәа ирҭагӡаны, анаҩстәи атеориақәеи афизика аҟәшақәеи амодельқәа рыргыларазы рхы иадырхәоит:
# Аиҟаратәратә статистикатә физика, уи ихадоу ахшыҩҵакқәеи апринципқәеи, иара убасгьы арелиативисттә рчы атеориа.
# Ахьанҭара амч атеориа, еиҳарак зеиԥш зыҟазааратә теориа. Уи аныррақәа Амратә система амҽхак аҟны мацара ишԥышәазгьы<ref>{{статья|автор=S. Capozziello and M. Francaviglia|заглавие=Extended theories of gravity and their cosmological and astrophysical applications|ссылка=https://arxiv.org/abs/0706.1146|язык=en|издание=General Relativity and Gravitation|год=2008|том=40|выпуск=2—3|страницы=357—420|doi=10.1007/s10714-007-0551-y|archive-url=https://web.archive.org/web/20150712152642/https://arxiv.org/abs/0706.1146|archive-date=2015-07-12|issn = 0001-7701}}</ref>{{efn|Аха Амратә системаҿы мацара акәымкәа — азеиԥш зыҟазааратә теориа аеффектқәа ибзианы иҭҵаауп [[Тесная двойная звезда|еизааигәоу ҩ-еҵәак]] рҭыԥ ӷәӷәақәа рҿгьы, аха урҭ рҟазшьатә шәагаақәа еиԥшуп.}}, агалактикақәеи Адунеи иааизакны рымҽхак аҟны уи ахархәара ахьынӡауа еилкаам.
# Аелементартә хәҭаҷқәа рфизика аҟынтәи дыррақәак: ахәҭаҷ хадақәа рсиа, урҭ рҟазшьақәа, реидҳәалара ахкқәа, аиқәырхаратә закәанқәа. Акосмологиатә модельқәа еиҳа кыр имариахон, [[протон|апротон]] иҭышәынтәалоу хәҭаҷмызҭгьы, насгьы еилабгозҭгьы<ref name="SaginProton"/>, уи афизикатә лабораториақәа рҿы иахьатәи аԥышәарақәа ишьақәдырӷәӷәом.
Уажәазы, ахылаԥшратә дыррақәа еиҳа еиӷьны иҳаилзыркаауа модельқәоуп:
* [[Большой взрыв|Атҟәацра ду]] — Адунеи ахимиатә еилазаашьа атәы аҳәоит.
* [[Инфляционная модель Вселенной|Адунеи аинфлациатә модель]] — иҳаилнаркаауеит аҽырҭбаара аҿыҵга. Атеориа аӡәырҩы иазхарҵахьеит, аха уажәгьы инарҭбааны иалацәажәоит.
* [[Вселенная Фридмана|Фридман Идунеи]] — аҽырҭбаара аанарԥшуеит.
* Аиерархиатә теориа — амҽхак ду змоу аилазаашьа атәы аҳәоит. Атеориа апроблема дуқәа амоуп, аха атеоретикцәа рацәаҩны иадгылоит.
=== Зыҽзырҭбаауа Адунеи амодель ===
{{Main|Адунеи аҽырҭбаара}}
Зыҽзырҭбаауа Адунеи амодель аҽырҭбаара афакт ахаҭа аанарԥшуеит. Иааизакны иуҳәозар, Адунеи аҽарҭбаара ианалагаз, насгьы избан ҳәа иазхәыцӡом. Амоделқәа реиҳарак шьаҭас ирымоуп [[ОТО|азеиԥш зыҟазааратә теориеи]] агравитациа аԥсабаразы уи агеометриатә хәаԥшышьеи.
Изотропла зыҽзырҭбаауа аизшәара акоординаттә системаҿы ӷәӷәала аматериа иадҳәалоу ҳәа иԥхьаӡазар, усҟан Адунеи аҽырҭбаара формалла акоординаттә еихац зегьы амасштабтә фактор аԥсахрахь ахы архоит, зеиқәҳәалақәа рҟны агалактикақәа “ҭартәоу”. Ас еиԥш иҟоу акоординаттә система ''ацныҟәара'' ҳәа иашьҭоуп. Азхьарԥш хыҵхырҭас иамоу еиҳарак ахылаԥшҩы идҳәалоуп.
==== Фридман имодель ====
{{main|Фридман Идунеи}}
{| class="wikitable" style="float:right;margin-left:10px;"
|-
! Аҩаӡара !! Аеволиуциа <math>a(\eta)</math> !! Хаббл ипараметр
|-
| Аинфлациатә || <math>a\propto e^{Ht}</math> || <math>H^2=\frac{8\pi}{3}\frac{\rho_{vac}}{M^2_{pl}}</math>
|-
|Ашәахәаркратә ԥыжәара<br>{{math|p{{=}}ρ/3}}|| <math>a\propto t^{\frac{1}{2}}</math> || <math>H=\frac{1}{2t}</math>
|-
| Асаба астадиа<br>{{math|p{{=}}const}} || <math>a\propto t^{\frac{2}{3}}</math> || <math>H=\frac{2}{3t}</math>
|-
| <math>\Lambda</math>-аԥыжәара || <math>a\propto e^{Ht}</math> || <math>H^2=\frac{8\pi}{3}G\rho_{\Lambda}</math>
|}
Азеиԥш зыҟазааратә теориа аҳәаақәа ирҭагӡаны, Адунеи адинамика зегьы амасштабтә фактор <math>a(t)</math> азы адифференциалтә еиҟаратәрақәа рахь инагазар ауеит<ref name="zasopostnov_rubakov">
* {{книга|автор=Засов А. В., Постнов К. А.|заглавие=Общая Астрофизика|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697|место=Фрязино|издательство=Век 2|год=2006|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n419 421]—432|страниц=496|isbn=5-85099-169-7}}
* {{книга|автор=Горбунов Д. С., Рубаков В. А. |страницы=45—80 |заглавие=Введение в теорию ранней Вселенной: Теория горячего Большого взрыва |место=М. |издательство=ЛКИ |год=2008 |страниц=552 |isbn=978-5-382-00657-4}}</ref>.
Еизеиԥшу, иизотроптәу ԥшь-еизшәарактәи аҭыԥҭаӡараҿы еснагьтәи анаара аманы, ҵыхәаԥҵәарада еизааигәатәу ҩ-кәаԥк рыбжьара абжьаӡара абасала ианҵазар ҟалоит:
: ''Фридман-Робетсон-Уолкер аметрика''
Аметриказы аҵакы азеиԥш зыҟазааратә теориа аҳасабрақәа ирҭаҳаргылар, иҳауеит абри аҩыза аиҟаратәратә система:
* Амчхара аиҟаратәра
: <math>\left(\frac{\dot a}{a}\right)^2=\frac{8\pi G\rho}{3}-\left(\frac{kc^2}{a^2}\right)+\frac{\Lambda c^2}{3},</math>
* Аныҟәара аиҟаратәра
: <math>\frac{\ddot a}{a}=-\frac{4\pi G}{3}\left(\rho +\frac{3P}{c^2}\right) + \frac{\Lambda c^2}{3}.</math>
* Аиԥымҟьара аиҟаратәра
: <math>\frac{d\rho}{dt} =-3H\left(\rho +\frac{P}{c^2}\right),</math>
Уаҟа <math>\Lambda </math> — [[космологическая постоянная|акосмологиатә константа]], <math>\rho</math> — Адунеи абжьаратәи аилаӷәӷәара, <math>P</math> — ақәыӷәӷәара, <math>c</math> — алашара аццакра.
Иаагоу аиҟаратәратә система иалху апараметрқәа инарықәыршәаны, еиуеиԥшым аӡбарақәа ирацәаны иалнаршоит. Аиашазы, апараметрқәа рҵакқәа уажәтәи аамҭазы мацара ауп иахьышьақәгылоу, насгьы аамҭа цацыԥхьаӡа аҽеиҭанакуеит, убри аҟнытә аҽырҭбаара аеволиуциа аӡбарақәа реизгала иаарԥшуп<ref name="zasopostnov_rubakov"/>.
==== Хаббл изакәан аилыркаара ====
Иаҳҳәап, ахылаԥшҩы ицәыхараны {{math|r<sub>1</sub>}} иҟоу ахыҵхырҭа ыҟоуп. Ахылаԥшҩы идкыларатә хархәага иаауа ацәқәырԥа афаза аҭаҩра мҩаԥнагоит. Еиԥшу афаза змоу акәаԥқәа рыбжьара ҩ-интервалк ҳрыхәаԥшып<ref name="zasopostnov_rubakov"/>:
: <math>\frac{\delta t_1}{\delta t_0} =\frac{\nu_0}{\nu_1} \equiv 1+z.</math>
Даҽа ганкахьалагьы, ирыдыркыло аметрикаҿы алашаратә цәқәырԥазы анаҩстәи аиҟарара ыҟоуп:
: <math>dt = \pm a(t)\frac{dr}{\sqrt{1-kr^2}}.</math>
Ари аиҟаратәра еилаҳкаауазар, насгьы иаҳгәалаҳаршәар уи иацныҟәо акоординатқәа рҿы {{math|r}} уи аамҭа ишахьыԥшым, усҟан ацәқәырԥа аура Адунеи ахәара арадиус ахь еиҳа имаҷзар, иҳауеит аизыҟазаашьа:
: <math>\frac{\delta t_1}{a(t_1)} =\frac{\delta t_0}{a(t_0)}.</math>
Анаҩс уи раԥхьатәи аизыҟазаашьаҿы иҭаҳаргылар:
: <math>1+z = \frac{a(t_0)}{a(t_1)}.</math>
Арыӷьарахьтәи аган [[ряд Тейлора|Теилор иеишьҭагылахь]] ианҳарҭбаалак ашьҭахь, ахәыҷра актәи аишьҭагыла атермин ҳасаб азуны, Хаббл изакәан иақәшәо аизыҟазаашьа ҳауеит. Аконстанта {{math|H}} аформа ахьаанахәо:
: <math>H=\frac{\dot a (t)}{a(t)}.</math>
==== ΛCDM ====
{{main|Лиамбда-CDM амодель}}
{| class="wikitable" style="float:right; margin-left:10px;"
!colspan="3"|Акосмологиатә параметрқәа WMAP-и Планк-и рдыррақәа рыла
|-
! ||WMAP<ref name="WMAP7"/>||Planck<ref name="Planck">{{статья|автор=Ade P. A. R. et al. (Planck Collaboration)|заглавие=Planck 2013 results. XVI. Cosmological parameters|издание=Astronomy & Astrophysics|год=2014|том=571|выпуск=|номер=|страницы=A16|ссылка=https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2014/11/aa21591-13.pdf|doi=10.1051/0004-6361/201321591|arxiv=1303.5076|bibcode=2014A&A...571A..16P|язык=en}}</ref>
|-
|Адунеи ақәра {{math|''t''<sub>0</sub>}}, млрд шықәсала || 13,75 ± 0,13 ||13,81 ± 0,06
|-
| {{math|''H''<sub>0</sub>}} (км/с)/Мпк||71,0 ± 2,5|| 67,4 ± 1,4
|-
|Абарионтә материа аилаӷәӷәара {{math|Ω<sub>b</sub>''h''{{sup|2}}}} || 0,0226 ± 0,0006 ||0,0221 ± 0,0003
|-
|Аматериа лашьца аилаӷәӷәара {{math|Ω<sub>с</sub>''h''{{sup|2}}}} || 0,111 ± 0,006 || 0,120 ± 0,003
|-
|Азеиԥш еилаӷәӷәара {{math|Ω<sub>t</sub>}} || 1,08<sup>+0,09</sup><sub>−0,07</sub> || 1,0 ± 0,02
|-
|Абарионтә материа аилаӷәӷәара {{math|Ω<sub>b</sub>}}|| 0,045 ± 0,003 ||
|-
|Амчхара лашьца аилаӷәӷәара {{math|Ω<sub>Λ</sub>}} || 0,73 ± 0,03|| 0,69 ± 0,02
|-
|Аматериа лашьца аилаӷәӷәара {{math|Ω<sub>c</sub>}}|| 0,22 ± 0,03 ||
|}
Хыхь ишазгәаҭаз еиԥш, Фридман иеиҟаратәрақәа апараметрқәа инарықәыршәаны, аӡбашьақәа рацәаны иалдыршоит. Иахьатәи ΛCDM амодель зегьы еицырзеиԥшу апараметрқәа змоу Фридман имодель ауп. Абжьааԥны ахылаԥшыҩцәа русураҿы урҭ акритикатә еилаӷәӷәара иадҳәалоу атерминқәа рыла иаагоуп<ref name="zasopostnov_rubakov"/>:
: <math>\rho_\textrm{cr} = \frac{3H_0^2}{8\pi G}.</math>
Хаббл изакәан аҟынтәи арымарахьтәи аган ааҳарԥшуазар, усҟан армаҷра ашьҭахь абри аҩыза аформа ҳауеит:
: <math>1 = \Omega_m +\Omega_k +\Omega_{\Lambda},</math>
абраҟа {{math|Ω{{sub|m}} {{=}} ρ/ρ{{sub|cr}}}}, {{math|Ω{{sub|k}} {{=}} −''kc''{{sup|2}}/(''a''{{sup|2}}''H''{{sup|2}})}}, {{math|Ω{{sub|Λ}} {{=}} Λ''c''{{sup|2}}/(8π''G''ρ{{sub|cr}})}}. Абри анҵамҭа аҟынтәи иаҳбарҭоуп {{math|Ω{{sub|m}} + Ω{{sub|Λ}} {{=}} 1}}, даҽакала иуҳәозар, аматериеи амчхара лашьцеи рзеиԥш еилаӷәӷәара критикатәны иҟаразар, усҟан {{math|''k'' {{=}} 0}}, даҽакала иуҳәозар, аҭыԥҭаӡара ҟьаԥсуп; еиҳазар, усҟан {{math|''k'' {{=}} +1}}, еиҵазар, усҟан {{math|''k'' {{=}} −1}}.
Иахьатәи зегьы ирыдыркыло аҽырҭбааратә модель аҿы, акосмологиатә константа иацуп, насгьы ноль кырӡа еиԥшым, даҽакала иуҳәозар, антигравитациатә мчқәа амасштаб дуқәа рҿы ицәырҵуеит. Урҭ амчқәа рҟазшьа еилкааӡам, теориала абри аҩыза аеффект афизикатә вакуум аусурала еилаҳкаар ҳалшоит, аха ҳаззыԥшу амчхара аилаӷәӷәара акосмологиатә константа иаҳбо аҵакы иақәшәо амчхара аасҭа акырӡа еиҳауп — ''[[проблема космологической постоянной|акосмологиатә константа апроблема]]''<ref name="zasopostnov_rubakov"/>.
Иаанхаз ахкқәа уажәазы атеориатә интерес мацара рымоуп, аха аексперименталтә дырра ҿыцқәа анцәырҵлак, уи аҽаԥсахыр алшоит аексперименттә дырра ҿыцқәа цәырҵыр. Акосмологиа ҳаамҭазтәи аҭоурых иадыруеит уи еиԥш аҿырԥштәқәа: акосмологиатә константа ноль змоу амодельқәа жәаҳәарада аҳра руан (1960-тәи ашықәсқәа рзы егьырҭ амоделқәа рахь аинтерес кьаҿ адагьы) Хаббл акосмологиатә еиҭаҵра ҟаԥшь анааиртыз аамҭа инаркны, 1998 ашықәсанӡа, Ia ахкы еиԥшу асуперҿыцқәа ирызку адыррақәа урҭ агәра угартә еиԥш ианыхдырбгалаз{{efn|Акосмологиатә константа змоу амодельқәа раларҵәара шмаҷу еилыкка иаанарԥшуеит [[Вайнберг, Стивен|С.Веинберг]] ишәҟәы “Акосмологиеи агравитациеи” (урысшәала икьыԥхьу 1975 шықәсазы) аҿы акосмологиатә константа змоу амодельқәа ирызку апараграф ихьысҳау амодельқәеи иҭынчу Адунеи амодельқәеи ирыцны ҟәшак иахьаҵаиркыз, ахҳәаа 675 даҟьа рҟынтәи 4 даҟьак мацара азылхны.}}.
==== Аҽырҭбаара анаҩстәи аеволиуциа ====
Азеиԥш ҭагылазаашьаҿы аҽырҭбаара анаҩстәи амҩа акосмологиатә константа {{math|Λ}} аҵакқәа, акосмос ахәара {{math|k}}, аҭагылазаашьа аиҟаратәра {{math|P(ρ)}} ирхьыԥшуп. Аха, аҽырҭбаара аеволиуциа хаҭабзиарала ахәшьара азузар ауеит азеиԥш гәаанагара шьаҭас иҟаҵаны<ref name="zasopostnov_rubakov"/>.
; Λ < 0
Акосмологиатә константа аҵакы еиҵахаратәзар, усҟан адхаларатә мчқәа мацара роуп аус зуа, уаҳа акымзарак. Амчхаратә еиҟаратәра арыӷьарахьтәи аган еиҵахаратәхаӡом R аҵыхәтәантәи аҵакқәа раан мацара. Уи иаанагоит R<sub>c</sub> аҵакқәа руак аҿы Адунеи аиҵалара иалагоит k иарбанзаалак аҵак азы, насгьы аҭагылазаашьа аиҟаратәра ахкы зеиԥшразаалакгьы<ref name="cosmology"/>.
; Λ = 0
Акосмологиатә константа ноль иаҟаразар, усҟан иалкаау Н{{sub|0}} аҵакы аеволиуциа зегь рыла аматериа аханатәтәи аилаӷәӷәара иахьыԥшуп<ref name="zasopostnov_rubakov"/>:
: <math>\left(\frac{da}{dt}\right)^2=G\frac{8\pi\rho_0 a_0^3}{3a} -a_0^2H_0\left(\rho_0 - \frac{3H_0^2}{8\pi G}\right).</math>
<math>\rho_0 =\rho_{cr}</math>, усҟан аҽырҭбаара ҵыхәаԥҵәарада иацҵахоит, аҳәааҿы асимптотикалаи нольахь ихоу аццакра аманы. Аилаӷәӷәара икритикатәу аасҭа еиҳазар, усҟан Адунеи аҽырҭбаара аанкылахоит, насгьы аилацалара амҩа ылнахуеит. Еиҵазар, усҟан аҽырҭбаара ҵыхәаԥҵәарада кыраамҭа иацҵахоит ноль иаҟарам аҳәаа аманы: <math>H</math>.
; Λ > 0
<math>\Lambda>0</math> И <math>k \le 0</math> акәзар, усҟан Адунеи еиԥшны аҽарҭбаауеит, аха Λ=0 еиԥшымкәа, R аҵак дуқәа рҿы аҽырҭбаара аццакра еизҳауеит<ref name="cosmology">{{книга|автор=Майкл Роуэн-Робинсон.|заглавие=Космология|оригинал=Cosmology|ответственный=Перевод с английского Н. А. Зубченко. Под научной редакцией П. К. Силаева|место=М.-Ижевск|издательство=НИЦ «Регулярная и хаотическая динамика»|год=2008|страницы=96—102|страниц=256|isbn=976-5-93972-659-7}}</ref>:
: <math>R\propto exp[(\Lambda/3)^{1/2}t].</math>
<math>k=1</math> Иалкаау аҵакы <math>\Lambda_c=4\pi G\rho</math> аныҟоу. Убри аан, иҟоуп аҵакы <math>R</math>, <math>R'=0</math> <math>R''=0</math>, даҽакала иуҳәозар, Адунеи еиҭаҵуам.
<math>\Lambda>\Lambda_c</math> Аҽырҭбаара аццакра ҭыԥк аҟынӡа ианмаҷхо, насгьы ҳәаа амаӡамкәа аизҳара ианалаго. <math>\Lambda</math> Маҷк иацҵазар <math>\Lambda_c</math>, усҟан ԥыҭрак ашьҭахь аҽырҭбаара аццакра ԥсахрада иаанхоит.
Ари ҭагылазаашьаҿы <math>\Lambda<\Lambda_c</math>, зегьы зхьыԥшу аҽырҭбаара ахьалагаз раԥхьатәи арбага <math>R</math> ауп. Абри аҵакы инақәыршәаны, Адунеи шәагаак аҟынӡа аҽарҭбаауеит, нас еилацалахоит, мамзаргьы ҵыхәаԥҵәарада аҽарҭбаалоит.
=== Атҟәацра ду атеориа (Адунеи ца амодель) ===
{{Main|Атҟәацра ду}}
Атҟәацра ду атеориа аԥхьатәи [[нуклеосинтез|ануклеосинтез]] атеориа ауп. Уи азҵаара аҭак ҟанаҵоит — ахимиатә элементқәа шԥашьақәгылеи, насгьы урҭ ралаҵәара иахьа ишыҟоу еиԥш изыҟоуеи. Уи шьаҭас иамоуп агәыцәтәи акванттәи физика азакәанқәа [[Экстраполяция|разԥхьагәаҭара]], ииасыз аамҭахь ацараан ахәҭаҷқәа абжьаратәи рымчхара (аԥхарра) еизҳауеит ҳәа агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны<ref>[https://arxiv.org/abs/0806.1065 B2FH, the Cosmic Microwave Background and Cosmology]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806022050/https://arxiv.org/abs/0806.1065 |date=2017-08-06 }}</ref>.
Ахархәара аҳәаа ҳәа изышьҭоу амчхара ҳаракқәа рҳәаа ауп, урҭ рхыхь иҭҵаау азакәанқәа аусура иаҟәыҵуеит. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьаҿы амаҭәашьар захьӡу ҳәа уаҳа акгьы ыҟам, аха иҟоуп шамахамзар ицқьоу амчхара. Уи аамҭазы Хаббл изакәан аекстраполациа ҟаҳҵозар, иаҳбоит Адунеи аҿы иубаратәы иҟоу аҭыԥ аҭыԥҭаӡара маҷ аҟны ишҭаӡо. Атҟәацра ашьҭахь аматериа аҟазшьа ҷыдақәа иреиуоу аҭаӡара маҷи амчхара дуи роуп, убри аҟынтәи атеориа ахьӡгьы аауеит — Атҟәацра ду атеориа ҳәа. Убри аан, аҳәаақәа рынҭыҵ иаанхоит азҵаара аҭак: “Иарбан ари атҟәацра зыхҟьаз, насгьы иарбан ҟазшьоу уи иамоу?”
Атҟәацра ду атеориа иаара убас ацәынхатә шәахәаркра ахыҵхырҭа азԥхьагәаҭареи аилыркаареи ҟанаҵеит — ари амаҭәашьар макьана аионизациа анамаз, алашара ақәыӷәӷәара ианзаҿамгылоз аамҭа иацырҟьоуп. Даҽакала иуҳәозар, ацәынхатә фон «Адунеи афотосфера» иацәынхоуп.
==== Адунеи аентропиа ====
{{main|Адунеи аентропиа}}
Ицоу Адунеи атеориа шьақәзырӷәӷәо аргумент хадас иамоу уи иҷыдоу [[Энтропия|аентропиа]] аҵакы ауп. Уи кылкаарыла ахыԥхьаӡаратә коеффициент аҟынӡа иаҟароуп аеквиваленттә фотонқәа рконцентрациеи {{math|n<sub>γ</sub>}} абарионқәа рконцентрациеи {{math|n<sub>b</sub>}} реизыҟазаашьа.
Акритикатә еилаӷәӷәарала {{math|n<sub>b</sub>}} иааҳарԥшып абарионқәа рыхәҭаагьы<ref name="zasopostnov_rubakov"/>:
: <math>n_b=\frac{\rho_cr}{m_p}=1{,}124\cdot 10^{-5}\Omega_b h^2_{100},</math>
Араҟа {{math|h<sub>100</sub>}} — ҳаамҭазтәи Хаббл аҵакы, 100 км/(с Мпк) еизакқәа рыла иаарԥшу, насгьы, ацәынхатә шәахәаркразы Т=2,73 К шакәу
: <math>n_\gamma\approx 420(1+z)^3</math> см<sup>-3,</sup>
иҳаууеит:
: <math>\eta\simeq n_b/n_{\gamma}\approx 2{,}7\cdot 10^{-8}\Omega_b h_{100}^2\sim 10^{-9}.</math>
Аиҭныԥсахларатә ҵакы иҷыдоу аентропиа аҵакы ауп.
===== Раԥхьатәи х-минуҭк. Аханатәтәи ануклеосинтез =====
[[Файл:Primordial nucleosynthesis.svg|thumb|400px|Аԥхьатәи ануклеосинтез астадиаҿы ашьаҭатә гәыцәтә реакциақәа]]
Агәаанагара шыҟоу ала аира инаркны (мамзаргьы аинфлиациатә стадиа ахыркәшара инаркны) насгьы аԥхарра 10<sup>16</sup> ГеВ (10<sup>-10</sup>c) еиҵамкәа иҟанаҵы, еицырдыруа аелементартә хәҭаҷқәа зегьы ыҟоуп, урҭ зегьы акапан рымаӡам. Ари апериод Аилаҵара Ду аамҭа ҳәа иашьҭоуп, афымцаԥсыҽтәи иӷәӷәоуи аусеицурақәа анеизаку<ref name="kapitonov">{{книга|автор=И. М. Капитонов.|заглавие=Введение в физику ядра и частиц|место=М.|издательство=УРСС|год=2002|страницы=251—259|страниц=384|isbn=5-354-00058-0|тираж=1700}}</ref>.
Уажәтәи аамҭазы уи аамҭазы ҷыдала иҟоу ахәҭаҷқәа ҵабыргны иаҳҳәар ҳалшом, аха еилкааугьы ыҟоуп. Ашәагаа {{math|η}} — ҷыдалатәи аентропиа арбага мацара акәӡам, уи адагьы ахәҭаҷҿагылақәа раасҭа ахәҭаҷқәа рырацәара аанарԥшуеит<ref>{{книга|автор=М. В. Сажин.|заглавие=Современная космология в популярном изложении|место=М.|издательство=УРСС|год=2002|страницы=144|страниц=240|isbn=5-354-00012-2|тираж=2500}}</ref>:
: <math>\frac{n_p-n_{\bar p}}{n_p}=10^{-9}.</math>
Аԥхарра 10<sup>15</sup> ГеВ аасҭа ианылаҟәуа аамҭазы, иашьашәало акапанқәа змоу X-, Y-бозонқәа рҭыҵра ҟалоит.
Аилаҵара Ду аамҭа афымцамҳалдызтәи аԥсыҽтәи аидҳәаларақәа акзаара анаадырԥшуа афымцасыҽтә еилаҵара аамҭа иаԥсахуеит. Ари апериод аҩнуҵҟа, Х-и У-бозонқәеи аннигилиациа рзухоит. Аԥхарра 100 ГеВ рҟынӡа ианылаҟәуа аамҭазы, афымцаԥсыҽратә еилаҵара аамҭа нҵәоит, насгьы акваркқәеи, алептонқәеи, абжьажьратә бозонқәеи шьақәгылоит.
Иааиуеит адронтә аамҭа, адронқәеи алептонқәеи активла раԥҵареи аннигилиациа рзуреи раамҭа. Ари апериод аҿы акварк-адронтә ыиасра аамҭа мамзаргьы [[кварк|акваркқәа]] [[конфайнмент|рконфаимент]] аамҭа азгәаҭатәуп, акваркқәа адронқәа рахь реилаҵара аныҟала. Ари амҭазы аԥхарра 300−1000 МеВ ыҟоуп, Адунеи аниз инаркны аамҭа 10<sup>−6</sup> с шьақәнаргылоит.
Адронтә епоха ашьҭахь алептонтә епоха ҟалоит — аԥхарра 100 МеВ рҟынӡа ианкаҳауа аамҭазы, насгьы асааҭ аҟны 10<sup>−4</sup> с аныҟоу. Ари апериод аан, Адунеи аилазаашьа иахьатәи аилазаашьа еиԥшхо иалагеит; ахадаратә хәҭаҷқәа афотонқәа роуп, урҭ рыдагьы иҟоуп аелеқтронқәеи анеитриноқәеи, рантихәҭаҷқәа рыцны, иара убас апротонқәеи анеитронқәеи. Ари апериод аан акрызҵазкуа хҭыск ҟалоит: амаҭәашьар анеитриноқәа рзы иҵәцахоит. Ацәынхатә фон еиԥшу акы ҟалоит, аха анеитриноқәа рзы. Аха анеитриноқәа реиҟәыҭхара афотонқәа реиҟәыҭхара аԥхьа иҟалеит аҟнытә, хәҭаҷқәак рыхкқәа макьана аннигилиациа ианахымсыцыз, рымчхара егьырҭ ирыҭаны, урҭ еиҳа ихьшәашәеит. Уажәтәи аамҭазы анеитринотә рчы 1,9 K аҟынӡа ихьшәашәар акәын, анеитриноқәа акапан рымамзар (мамзаргьы рыкапан маҷзар).
Т≈0,7 МеВ аԥхарраҿы, уаанӡа иҟаз апротонқәеи анеитронқәеи рыбжьара атермодинамикатә еиҟарара ԥхасҭахоит, насгьы анеитронқәеи апротонқәеи рконцентрациа аизыҟазаашьа 0,19 аҵакы аҿы иҵаауеит. Адеитери, агели, алити ргәыцәқәа рсинтез алагоит. Адунеи аныҟала ашьҭахь ~200 секунд анҵы, аԥхарра ануклеосинтез ахьыҟамло аҩаӡара аҟынӡа илеиуеит, насгьы раԥхьатәи аеҵәақәа иаанӡа амаҭәашьар ахимиатә еилазаашьа ԥсахрада иаанхоит<ref name="kapitonov" />.
==== Атҟәацра ду атеориа ауадаҩрақәа ====
Ақәҿиара дуқәа шыҟоугьы, ицоу Адунеи атеориа ауадаҩрақәа рацәаны ирықәшәоит. Атҟәацра ду Адунеи аҽырҭбаара арҵысызар, усҟан зеиԥшла иуҳәозар, иӷәӷәоу еизадам амаҭәашьар аларҵәара ҟалар алшон, аха уи убаратәы иҟам. Атҟәацра ду атеориа иара убасгьы Адунеи аҽырҭбаара ҳаилнаркааӡом; уи фактны иаднакылоит<ref>{{книга|автор=М. В. Сажин.|заглавие=Современная космология в популярном изложении|место= М.|издательство=УРСС|год=2002|страницы=104—106|страниц=240|isbn=5-354-00012-2|тираж=2500}}</ref>.
Атеориа иара убасгьы иаанарԥшуеит, раԥхьатәи астадиаҿы ахәҭаҷқәеи антихәҭаҷқәеи реизыҟазаашьа убас ишыҟаз, уи иахҟьаны уажәы аматериа антиматериа аасҭа аҳра аиуртә иҟаларатәы. Иаҳҳәар ҳалшоит, аханатә Адунеи асимметриа аманы иҟан ҳәа — уаҟа иҟан аматериеи антиматериеи еиҟараны, аха усҟан, [[Барионная асимметрия Вселенной|абарионтә асимметриа]] аилкааразы, [[бариогенез|абариогенез]] механизмк аҭахуп, уи [[распад протона|апротонқәа рыԥхасҭахара]] алнаршоит, уигьы убаратәы иҟам<ref name="SaginProton">{{книга|автор=М. В. Сажин.|заглавие=Современная космология в популярном изложении|место=М.|издательство=УРСС|год=2002|страницы=145—148|страниц=240|isbn=5-354-00012-2|тираж=2500}}</ref>.
Еиуеиԥшым [[Великое объединение|Аидгылара Ду]] атеориақәа иаадырԥшуеит зааӡатәи Адунеи аҿы хыԥхьаӡара рацәала [[монополь|амҳалдызтә монополқәа]] рыира, уажәраанӡагьы иара убас игәаҭамхаз<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/cosmo/cosmo4.html |title=Перевод «Официального Сайта Теории Суперструн» |archive-url=https://web.archive.org/web/20090223014822/http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/cosmo/cosmo4.html |archive-date=2009-02-23 |publisher=[[Астронет]] }}</ref>.
=== Аинфлациатә модель ===
{{main|Адунеи аинфлиациатә модель}}
Аинфлациа атеориа адҵа — аҽырҭбаара атеориеи Атҟәацра ду атеориеи рышьҭахь иаанрыжьыз азҵаарақәа рҭак аҟаҵара ауп: «Избан Адунеи аҽзарҭбаауа? Насгьы изакәузеи Атҟәацра ду?» Убри азы аҽырҭбаара аамҭа нольтәи амҭазы иԥсахуп, насгьы Адунеи акапан зегьы ҭыԥк аҿы иҟалоит, акосмологиатә сингулиарра шьақәыргыло, лассы-лассы уи ауп Атҟәацра ду ҳәагьы ззырҳәо. Аусқәа шыҟаз ала, азеиԥш зыҟазааратә теориа уи аамҭазы уаҳа хархәара амаӡам, убри аҟынтә ирацәаны, аха уажәраанӡа, ҳәарада, ари «[[Космологическая сингулярность|акосмологиатә сингулиарра апроблема]]» зыӡбо еиҳа изеиԥшу атеориа (мамзаргьы «афизика ҿыц») аԥҵаразы аспекулиативтә ҽазышәарақәа рахь ҳнанагоит.
Аинфлациатә етап хшыҩҵак хадас иамоуп —''инфлантон'' ҳәа изышьҭоу [[скалярное поле|аскалиартә ҭыԥ]] ҭагалазар, знырра раԥхьатәи астадиақәа рҿы идуу (иаҳҳәап 10<sup>−42</sup>с инаркны), аха аамҭа цацыԥхьаӡа ирласны имаҷхо, усҟан акосмос агеометриа ҟьаҟьа еилкаахоит, Хаббл иҽырҭбаара аинфлациа аан еизо акинетикатә мчхара ду абзоурала инерциатә ныҟәараны иҟалоит, насгьы аханатә мзызла еидҳәалоу арегион хәыҷы аҟынтәи ахыҵхырҭа Адунеи аиԥшзаареи аизотропиеи ҳаилнаркаауеит{{efn|name="inflationObserve"|
Иаарту ахыҵхырҭақәа рҿы ахҳәаа бзиа англыз бызшәала иҟоу астатиаҿы иаагоуп
: {{статья|автор=Robert Brandenberger|заглавие=Topics in Cosmology|ссылка=https://archive.org/details/arxiv-hep-th0701157|год=2007|arxiv=hep-th/0701157}}
Урысшәала ахҳәаатә дыррақәа рганахьала уи иаҟараны иҟоуп
: {{книга|автор=Д. С. Горбунов, В. А. Рубоков.|часть=Джинсовская неустойчивость в ньютоновой теории тяготения|заглавие=Введение в теорию ранней Вселенной:Космологические возмущения. Инфляционная теория|место=М.|издательство=Краснад|год=2010|страниц=568|страницы=335—371|isbn=978-5-396-00046-9}}}}.
Аха, аинфлатон аилкааразы амҩақәа рацәоуп, уигьы еиуеиԥшым амодельқәа рацәаны иахылҿиаауеит. Аха урҭ реиҳарак шьаҭас ирымоуп хәыҷы-хәыҷла аиҵахаразы агәаанагара: аинфлантон апотенциал хәыҷы-хәыҷла ноль иаҟароу арбага аҟынӡа илаҟәуеит. Апотенциал иалкаау ахки насгьы аханатәтәи аҵакқәа ралкаара аметоди иалху атеориа иахьыԥшуп.
Аинфлиациа атеориақәагьы еиҟәшоуп аамҭала ҵыхәаԥҵәара змами измоуи ҳәа. Ҵыхәаԥҵәара змам аинфлиациа атеориаҿы аҭыԥҭаӡара ахәҭақәа — адоменқәа ыҟоуп — аҽырҭбаара иалагаз, аха акванттә флуктуациақәа ирыхҟьаны раԥхьатәи рҭагылазаашьахь ихынҳәыз, уаҟа дырҩеигь аинфлиациазы аҭагылазаашьақәа цәырҵуеит. Арҭ реиԥш иҟоу атеориақәа ирыҵанакуеит ҵыхәаԥҵәара змам апотенциал змоу иарбанызаалак атеориеи ихаостәу Линде иинфлациатә теориеи{{efn|name="inflationObserve"}}.
Анҵәамҭатә аамҭа змоу аинфлиациа атеориақәа рахь агибридтә модель аҵанакуеит. Уи аҟны иҟоуп ҩ-кхык аҭыԥқәа: актәи амчхара ҳаракқәа рзы аҭакԥхықәра шьҭнахуеит (ус анакәха аҽырҭбаара аццакразы), аҩбатәи, аинфлациа ахыркәшара аамҭа зыӡбо, амчхара маҷқәа рзы. Убри аан, акванттә еиҭакрақәа актәи аҭыԥ мацара ауп изныруа, аҩбатәи акәымкәа, ус анакәха, аинфлациа апроцесс ахаҭагьы ҵыхәаԥҵәара амоуп.
Аинфлациа иӡбам апроблемақәа иреиуоуп аԥхарра аиҭаԥарақәа даара идуу адиапазон аҿы, зны-зынла уи зынӡакыс нль аҟынӡа илеиуеит. Аинфлациа аҵыхәтәаны аматериа еиҭашуеит аԥхарра ҳаракқәа рҟынӡа. Ас еиԥш иҟоу аҟазшьа џьашьахәы азы еилыркаагак аҳасабала “апараметртә резонанс” ҟаҵоуп<ref>{{статья|заглавие=Reheating after inflation |автор=Lev Kofman, Linde Andrei, Starobinsky Alexei A. |издательство=Phys. Rev. Lett. |год=1994 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1994PhRvL..73.3195K}}</ref>.
==== Амультидунеи ====
{{main|Амультидунеи}}
“Амультидунеи”, “Адунеи Ду”, “Амультиверс”, “Агипердунеи”, “Асупердунеи”, “Амультиленна”, “Омниверс” — англыз бызшәала иҟоу атермин multiverse еиуеиԥшым аиҭагақәа роуп. Уи цәырҵит аинфлациа атеориа аҿиараан<ref>{{книга|заглавие=Астрономия XXI век|ответственный=Под ред. [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдина]]|место=Фрязино|издательство=Век 2|издание=2-е|год=2008|страницы=414—416|страниц=608|isbn=978-5-85099-181-4}}</ref>.
Адунеи арегионқәа, [[Горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] аасҭа еиҳау абжьаӡарала еиҟәыҭхо, дара-дара еихьыԥшымкәа аеволиуциа иахысуеит. Дарбанзаалак ахылаԥшҩы иибо апроцессқәа ахәҭаҷқәа рлаԥшҳәаа аҟынӡа абжьаӡара иаҟароу арадиус змоу асфера аҭаӡара иаҟароу адомен аҿы имҩаԥысуа роуп. Аинфлиациа аамҭазы, агоризонт аҟара абжьаӡарала еиҟәыҭхо ҩ-ҽырҭбааратә ҭыԥк еиԥылаӡом.
Ас еиԥш иҟоу адоменқәа ҳара ҳтәы еиԥш хазы игоу дунеиқәаны иԥхьаӡатәуп: урҭгьы иара убасҵәҟьа амасштаб дуқәа рҟны еизадоуп иагьизотроптәуп. Абас еиԥш иҟоу ашьақәгыларақәа рконгломерат ауп Амультидунеи.
[[Хаотическая теория инфляции|Аинфлациа ахаостә теориа]] ҵыхәаԥҵәара змам еиуеиԥшым Адунеиқәа ыҟоуп ҳәа агәаанагара аанарԥшуеит, урҭ зегьы егьырҭ Адунеиқәа иреиԥшым афизикатә константақәа рымазар ауеит<ref>{{cite web|url=http://www.colorado.edu/philosophy/vstenger/Cosmo/FineTune.pdf|author=Victor J Stenger|title=Is the Universe fine-tuned for us?|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20120716192004/http://www.colorado.edu/philosophy/vstenger/Cosmo/FineTune.pdf|archive-date=2012-07-16}}</ref>. [[Многомировая интерпретация|Даҽа теориак]] аҿы Адунеиқәа акванттә еизшәарала еиуеиԥшым<ref>{{статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?arXiv:quant-ph/9709032|заглавие=The Interpretation of Quantum Mechanics: Many Worlds or Many Words?|автор=Tegmark Max|издательство=Fortschritte der Physik|год=1998|nodot=1}}</ref>. Закәанла арҭ агәаанагарақәа експериментла рԥышәара ауам.
==== Аинфлиациа атеориа аԥсахгақәа ====
Акосмостә инфлациа амодель кырӡа иқәҿиаратәуп, аха акосмологиа ахәаԥшразы ихымԥадатәны иҟам. Уи иамоуп аҿагылаҩцәа, [[Пенроуз, Роджер|Роџьер Пенроузгьы]] уахь дналаҵаны. Урҭ ргәаанагарала, аинфлациатә модель иаанарԥшуа аӡбарақәа рылаԥш иҵшәаз ахәҭаҷқәа рышьҭахь иаанрыжьуеит. Иаҳҳәап, ари атеориа аинфлациа аԥхьатәи аамҭазы аилаӷәӷәара аҽеиҭакрақәа убриаҟара имаҷзароуп ҳәа шьаҭанкылатәи аҵаҵӷәы анаҭом, игәаҭоу аиԥшзаара аҩаӡара аинфлациа ашьҭахь иҟалартә еиԥш. Аҭыԥҭаӡаратә ыхәара аҭагылазаашьагьы уи иеиԥшуп: уи аинфлациа аан ӷәӷәала еиҵахоит, аха аинфлациа аԥхьа уиаҟара аҵак ду аманы аҟазааразы акгьы аԥырхагамызт, уажәгьы Адунеи аҿиара астадиаҿы аҽаанарԥшлартә еиԥш. Даҽакала иуҳәозар, [[Антропный принцип#Проблема начальных значений в космологии|раԥхьатәи аҵакқәа рызҵаара]] ӡбаӡам, аха ҟазарала еиқәыршәоуп.
Альтернатива аҳасабала, арахәыцқәа ртеориа'', ''ахшыбаҩтә теориа'', иара убас ''ациклтә теориа'' реиԥш иҟоу аекзотикатә теориақәа ҟаҵоуп. Абарҭ атеориақәа рҵакы хадас иҟоу, ихымԥадатәу аханатәтәи аҵакқәа зегьы Атҟәацра ду ҟалаанӡа ишышьақәгыло ауп.
* [[Теория струн|Арахәыцқәа ртеориа]] иаабац ԥшь-еизшәарактәи аҭыԥ-аамҭа даҽа дименсиақәак рыцҵара аҭахуп, урҭ Адунеи раԥхьатәи астадиақәа рҿы ароль нарыгӡалон, аха уажәы еилацалоу аҭагылазаашьаҿы иҟоуп. Абарҭ аизшәарақәа зеилацалоузеи ҳәа иҟоу ихымԥадатәиу азҵаара аҭак абри ауп: асуперрахәыцқәа [[Т-дуальность|Т-дуалра]] рымоуп, уи иахҟьаны арахәыц ахарҭәааратә еизшәарақәа ирыкәшоит, урҭ ршәагаа ԥкуа<ref>{{книга|автор=[[Грин, Брайан Рэндолф|Грин Б.]] |заглавие=[[Элегантная Вселенная. Суперструны, скрытые размерности и поиски окончательной теории]] |год=1999 |страниц=464 |isbn=0-375-70811-1}}</ref>.
* [[М-теория|Абранақәа ртеориаҿы]] (М-теориа), зегьы алагоит ихьҭоу, иҭышәынтәалам хә-еизшәарактәи ҭыԥ-аамҭала. Аҭыԥҭаӡаратә еизшәарақәа ԥшьба х-еизшәарактәи аҭӡамцқәа мамзаргьы «хԥа-бранақәа» рыла иԥкуп; урҭ аҭӡамцқәа руак ҳахьынхо аҭыԥҭаӡара ауп, убри аамҭазы аҩбатәи абрана убарҭаӡам. Иҟоуп даҽа хԥа-бранак, ԥшьеизшәарактәи аҭыԥҭаӡараҿы еиду ҩ-бранак рыбжьара «иӡыз». Атеориа инақәыршәаны, ари абрана ҳара ҳабрана ианаҿасуа, амчхара ду ҭыҵуеит, убри алагьы Атҟәацра ду ацәырҵразы аҭагылазаашьақәа аԥҵахоит<ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/cosmo/cosmo5.html |title=Космология. При чём же тут теория струн? |publisher=[[Астронет]] |access-date=2010-05-15 |archive-date=2011-08-22 |archive-url=https://www.webcitation.org/617p8Qe6B?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/cosmo/cosmo5.html |url-status=live }}</ref>.
* [[Циклическая модель (космология)|Ациклтә теориақәа]] изларҳәо ала, Атҟәацра ду зеиԥшыҟам хҭысым, аха иаанарԥшуеит Адунеи ҭагылазаашьак аҟынтәи даҽа ҭагылазаашьак ахь аиасра. Ациклтә теориақәа раԥхьаӡакәны 1930-тәи ашықәсқәа рзы иҟалеит. Абас еиԥш иҟоу атеориақәа рзы ԥынгылас иҟаз [[второй закон термодинамики|атермодинамика аҩбатәи азакәан]] акәын, уи инақәыршәаны [[энтропия|аентропиа]] аизҳара мацара ауп иалшо. Уи иаанагоит, иаԥхьанеиуаз ациклқәа еиҳа кырӡа икьаҿхон, насгьы урҭ рҿы иҟаз аматериа еиҳа кырӡа ицахон, аҵыхәтәантәи Атҟәацра ду аамҭазы аасҭа, уи рацәак ҟалашьа амам. Уажәазы иҟоуп ҩ-циклтә теориак, еиҳа-еиҳа изыцло аентропиа апроблема аӡбара зылшаз: Стеинхардт-Тиурок итеориеи Баум-Фремптон итеориеи<ref>{{статья|заглавие=Turnaround in Cyclic Cosmology|автор=L. Baum and P.H. Frampton|издательство=Physical Review Letters|год=2007|doi=10.1103/PhysRevLett.98.071301|pmid=17359014|arxiv=hep-th/0610213|bibcode=2007PhRvL..98g1301B}}</ref><ref>{{статья|автор=P. J. Steinhardt, N. Turok|заглавие=The Cyclic Model Simplified|год=2004|doi=10.1016/j.newar.2005.01.003|издательство=New Astron.Rev.|arxiv=astro-ph/0404480|bibcode=2005NewAR..49...43S}}</ref>.
=== Амасштаб ду змоу аилазаашьақәа револиуциа атеориа ===
{{main|Агалактикақәа рцәырҵреи револиуциеи}}
[[Файл:Stellar_Fireworks_Finale.jpg|thumb|300px|Апротогалактикатә ԥсҭҳәақәа рышьақәгылареи реилабгареи асахьаҭыхҩы иблала]]
Ацәынхатә фон иазку адыррақәа ишаадырԥшуа ала, арадиациа аматериа ианаҟәыҭхаз аамҭазы Адунеи шамахамзар еизадан, аматериа аҽеиҭакрақәа даараӡа имаҷын, насгьы уи акыр зҵазкуа уадаҩраны иҟан. Аҩбатәи проблемас иҟоу агалактикақәа рсуперкластерқәа риачеикатә еиҿкаашьа, иара убас еиҵоу ашәагаа змоу акластерқәа рысфератә еиҿкаашьа ауп. Адунеи амасштаб ду змоу аилазаашьа ахылҵшьҭра аилкаара зҽазызшәо иарбанзаалак атеориа хымԥада абарҭ аҩ-проблемак аӡбар ахәҭоуп (насгьы агалактикақәа рморфологиа ииашаны амодель ҟанаҵароуп).
Амасштаб ду змоу аилазаашьа, иара убас хаҭалатәи агалактикақәагьы, рышьақәгылара иазку ҳаамҭазтәи атеориа «аиерархиатә теориа» ҳәа иашьҭоуп. Атеориа аҵакы абри ауп: раԥхьа агалактикақәа ршәагаа маҷын (иаҳҳәап [[Магелланово облако|Магеллантәи аԥсҭҳәақәа]]), аха аамҭа цацыԥхьаӡа урҭ еилаҵәоит, еиҳа-еиҳа идуу агалактикақәа шьақәыргыло.
Аҵыхәтәантәи аамҭазы атеориа аиашара гәҩарас иҟалеит, насгьы [[downsizing]] уи акырӡа иацхрааит. Аха атеориатә ҭҵаарақәа рҿы ари атеориа аԥыжәара амоуп. Ас еиԥш иҟоу аҭҵаара зегь реиҳа иналукааша рҿырԥштәыс иҟоуп Millennium simulation (Millennium run)<ref name="erarhproblem">{{статья|заглавие=Evolution Of Proto-Galaxy-Clusters To Their Present Form: Theory And Observation|автор=Gibson C. H., Schild R. E.|издательство=Journal of Cosmology|год=2010|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2010JCos….6.1514G}}</ref>.
==== Азеиԥш ԥҟарақәа ====
Зааӡатәи Адунеи аҿы аҽеиҭакрақәа рхылҵшьҭреи револиуциеи азы аклассикатә теориа [[Гравитационная неустойчивость|Џьинс итеориа]] ауп, еизадоу, иизотроптәу Адунеи аҽырҭбаара афон аҿы<ref name="gorbunov">{{книга|автор=Горбунов Д. С., Рубоков В. А.|часть=Джинсовская неустойчивость в ньютоновой теории тяготения|заглавие=Введение в теорию ранней Вселенной:Космологические возмущения. Инфляционная теория|место=М.|издательство=Краснад|год=2010|страниц=568|isbn=978-5-396-00046-9}}</ref>:
: <math>\vartriangle\Phi=4\pi G\rho\delta,</math>
: <math>\frac{\partial\delta}{\partial t}+Hx\triangledown\delta+\triangledown v=0,</math>
: <math>\frac{\partial v}{\partial t} + Hv+H(x\triangledown)v=-u_s^2\triangledown\delta - \triangledown\Phi,</math>
Уаҟа {{math|''u<sub>s</sub>''}} — аҭагылазаараҿы абжьы аццакра, {{math|''G''}} — агравитациатә константа, а {{math|ρ}} — еиламго аҭагылазаара аилаӷәӷәара, <math>\delta=\frac{\delta\rho}{\rho}.</math> — аизыҟазаашьатә флуктуациақәа ршәагаа, {{math|Φ}} — аҭагылазаара иаԥнаҵо агравитациатә потенциал, {{math|v}} — аҭагылазаара аццакра, {{math|p(x,t)}} — аҭагылазаара аҭыԥантәи аилаӷәӷәара, насгьы уи иацныҟәо асистема ахәаԥшра мҩаԥысуеит.
Хыхь иаагоу аиҟаратәқәа рсистема акахьы еизгазар ауеит, аиԥшымрақәа револиуциа аазырԥшуа:
: <math>\frac{\partial^2\delta}{\partial t^2} +2H\frac{\partial\delta}{\partial t}+\left(\frac{k^2}{a^2}u_s^2-4\pi G\rho\right)\delta=0,</math>
Уаҟа {{math|a}} —амасштабтә фактор, а {{math|k}} — ацәқәырԥатә вектор. Уи аҟынтәи, ҷыдала, иалҵуеит зшәагаа еиҳау афлуктуациақәа шҭышәынтәалам:
: <math >\lambda > \lambda_J=\sqrt{\frac{u_s^2\pi}{G\rho}}. </math>
Убри аан, ацәхьаҵра аизҳара цәаҳәатәуп, мамзаргьы еиҳа иԥсыҽуп, Хаббл ипараметр аеволиуциеи амчхара аилаӷәӷәареи зеиԥшроу еиԥш.
Ари амодель ишахәҭоу ала иаанарԥшуеит ирелиативисттәым аҭагылазаараҿы ацәхьаҵрақәа рколлапс, урҭ ршәагаа уажәтәи ахҭысқәа рылаԥшҳәаа аасҭа акырӡа еиҵазар (радиациала еиҳарак еиҿкаау аамҭазы [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] азгьы уахь иналаҵаны). Еиҿагылоу аҭагылазаашьақәа рзы, ииашоу арелативисттә еиҟаратәрақәа рыхәаԥшра аҭахуп. Иидеалтәу аӡы амчхара-аимпульс атензор, аилаӷәӷәара ацәхьаҵра маҷқәа ҳасаб рзуны
: <math>T^{\mu}_{\nu}=(\rho+\delta\rho+p+\delta p)u^{\mu}u_{\nu}-\delta^{\mu}_{\nu}(p+\delta p)</math>
ковариантла еиқәырхоуп, уи аҟынтәи арелиативисттә ҭагылазаашьазы еизаку агидродинамикатә еиҟаратәрақәа ҟалоит. Азеиԥш еизыҟазааратә теориа аиҟаратәрақәа ирыцны, урҭ Фридман иӡбара аҵаҟа акосмологиаҿы аҽеиҭакрақәа револиуциа шьақәзыргыло аханатәтәи аиҟаратәратә система аадырԥшуеит<ref name="gorbunov"/>.
==== Арекомбинациа ҟалаанӡатәи аамҭа ====
Адунеи амасштаб ду змоу аилазаашьа аеволиуциаҿы иалкаау аамҭа ҳәа иԥхьаӡатәуп аӡри арекомбинациа аамҭа. Абри аамҭанӡа механизмқәак аус руеит, ашьҭахь — зынӡа даҽа механизмқәак<ref name="gorbunov2"/>.
Аԥхьатәи аилаӷәӷәаратә цәқәырԥақәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аасҭа еиҳауп, насгьы Адунеи аҿы иҟоу аматериа аилаӷәӷәара ианыруам. Аха алаԥшҳәаа аҽарҭбаацыԥхьаӡа шәагаала ацәхьаҵра ацәқәырԥа аура иаҟарахоит, ишырҳәо еиԥш «ацәқәырԥа алаԥшҳәаа иаҵыҵуеит» мамзаргьы «алаԥшҳәаа иаҵалоит». Уи ашьҭахь, уи аҽырҭбаара апроцесс — абжьытә цәқәырԥа аҽырҭбаара афон аҿы аларҵәара ауп.
Ари аепоха аан, уажәтәи аепохазы ацәқәырԥа аура 790 Мпк еиҳамкәа измоу ацәқәырԥақәа алаԥшҳәаа иаҵалоит. Агалактикақәеи урҭ реилаҵәарақәеи рышьақәгыларазы акыр зҵазкуа ацәқәырԥақәа ари астадиа алагамҭазӡа иаауеит.
Уи аамҭазы аматериа ахәҭарацәалатәи аплазма ауп, уа еиуеиԥшым аеффективтә механизмқәа ыҟоуп абжьытә цәхьаҵрақәа зегьы рырԥсыҽразы. Иҟалап, урҭ рҟынтә акосмологиаҿы зегь реиҳа алҵшәа змоу Силк иԥсыҽхара акәзар. Абжьытә цәхьаҵрақәа зегьы анырԥсыҽха ашьҭахь, адиабатикатә цәхьаҵрақәа роуп иаанхо.
Аамҭак иалагӡаны иаабац аматериеи аматериа лашьцеи револиуциа синхронла ицоит, аха арадиациа аус ацура иахҟьаны иаабац аматериа аԥхарра еиҳа хәыҷы-хәыҷла илеиуеит. Имҩаԥысуеит аматериа лашьцеи абарионтә материеи ркинематикатәи рыԥхарратәи еиҟәыҭхара. Иҟоуп агәаанагара, ари амомент ҟалоит ҳәа <math>z=10^5.</math>
Абарион-фотонтә компонент аиҟәыҭхара ашьҭахь инаркны арадиациатә етап аҵыхәанӡа ахымҩаԥгашьа еиҟаратәрала иаарԥшуп<ref name="gorbunov2">{{книга|автор=Горбунов Д. С., Рубаков В. А. |часть=Скалярные возмущения: результаты для однокомпонентных сред. |заглавие=Введение в теорию ранней Вселенной: Космологические возмущения. Инфляционная теория |место=М. |издательство=ЛКИ |год=2008 |страниц=552 |isbn=978-5-396-00046-9}}</ref>:
: <math>\Phi''+\frac{4}{\eta}\Phi'+u_s^2k^2\Phi=0,</math>
Уаҟа {{math|k}} —иаагоу ацәқәырԥа аимпульс, {{math|η}} —аконформтә аамҭа. Иара иҟаиҵаз аӡбара аҟынтәи иааԥшуеит уи аамҭазы абарионтә компонент аилаӷәӷәара ацәхьаҵрақәа рамплитуда шымеизҳауаз, мамзаргьы ишагымхоз, аха акустикатә осциллиациақәа шахҭнагоз:
: <math>\delta_{rad}\propto -cos(u_sk\eta).</math>
Убри аамҭазы, аматериа лашьца абас еиԥш иҟоу аҵысрақәа иақәымшәеит, избан акәзар алашара ақәыӷәӷәарагьы, абарионқәеи аелектронқәеи рықәыӷәӷәарагьы уи ианыруам. Уи адагьы, уи ацәхьаҵрақәа рамплитуда еизҳауеит:
: <math>\delta_{CDM}\propto ln(k\eta).</math>
==== Арекомбинациа ашьҭахь ====
Арекомбинациа ашьҭахь, афотонқәеи анеитриноқәеи аматериаҿы ирымоу ақәыӷәӷәара маҷуп. Убри аҟнытә, аматериа лашьцеи абарионтә материеи рыцәхьаҵрақәа зныԥшуа аиҟаратәратә системақәа еиԥшуп:
: <math>\delta'-k^2 v=3\Phi',</math>
: <math>v'+\frac{2}{\eta}v=-\Phi.</math>
Аиҟаратәқәа рформа аиԥшра аҟынтәи, аӡәы игәы иаанагар, насгьы ишьақәирӷәӷәар илшоит, аматериа лашьцеи абарионтә материеи рыбжьара афлуктуациақәа реиԥшымзаара аконстантахь ишеихо. Даҽакала иуҳәозар, иаабац аматериа аматериа лашьца иаԥнаҵо апотенциалтә ҭыԥқәа рахь иҭалоит. Арекомбинациа ашьҭахьҵәҟьа ацәхьаҵрақәа разҳара аӡбара ала иалкаауп
: <math>\delta=C_1+\frac{\Omega_B}{\Omega_{CDM}}C_2\frac{1}{\eta}+\frac{C_3}{\eta^3}+C_4\eta^2,</math>
Уаҟа <math>C_i</math> — раԥхьатәи аҵакқәа ирхьыԥшу аконстанта аҵакқәа. Хыхь иаагоу аҟынтәи ишаҳбо еиԥш, аамҭа рацәала аилаӷәӷәара афлуктуациақәа амасштабтә фактор иаҟараны ирызҳауеит:
: <math>\delta\propto\eta^2\propto a(\eta).</math>
Ари ахәҭаҿы иаагоу ацәхьаҵрақәа рызҳара аццакрақәа зегьы ацәқәырԥа ахыԥхьаӡара <math>k</math> иацны еизҳауеит; убри аҟнытә, раԥхьатәи ацәхьаҵрақәа рыспектр ҟьаҟьа аан, иреиҵоу аҭыԥҭаӡаратә масштабқәа рыцәхьаҵрақәа аилабгара астадиахь заа инаӡоит, даҽакала иуҳәозар, еиҵоу амасса змоу аобиектқәа раԥхьаӡа ишьақәгылоит.
Астрономиазы ~10<sup>5</sup>М<sub>ʘ</sub> акапан змоу аобиектқәа аинтерес рыҵоуп. Иҟоу убри ауп, аматериа лашьца аилабгараан, апротогало шьақәгылоит. Аӡрии агелии, уи агәҭахьы зхы хоу, ашәахәаркра иалагоит, насгьы 10<sup>5</sup>M<sub>ʘ</sub> аасҭа еиҵоу амасса аныҟоугьы, уи ашәахәаркра арчы дырҩеигь апротоструктура анҭыҵҟа иҭнажьуеит. Еиҳау амассақәа рҿы раԥхьатәи аеҵәақәа рышьақәгылара апроцесс иалагоит.
Раԥхьатәи аилабгара акыр зҵазкуа хылҟьа-ҿылҟьоуп акапан ду змоу аеҵәақәа рцәырҵра, аспектр икьакьоу ахәҭаҿы ашәахәаркра змоу. Иҭыҵуа аквант ӷәӷәақәа, анаҩс, инеитралтәу аӡри иақәшәоит, насгьы уи аионизациа азнауеит. Убас, аеҵәақәа раԥхьатәи рыԥжәара ашьҭахьҵәҟьа, [[реионизация|аӡри аҩбатәи аионизациа]] ҟалоит<ref name="gorbunov2"/>.
==== Амчхара лашьца аԥыжәара астадиа ====
Иаҳҳәап, амчхара лашьца ақәыӷәӷәареи аилаӷәӷәареи аамҭа цацыԥхьаӡа рҽырыԥсахӡом, даҽакала иуҳәозар, уи акосмологиатә константа ала иаарԥшуп. Анаҩс акосмологиаҿы аҽеиҭакрақәа рзеиԥш еиҟаратәрақәа рҟынтәи иааԥшуеит ацәхьаҵрақәа абас еиԥш ала аеволиуциа шырхырго:
: <math>\delta_M\propto a^3\frac{k^2}{a^2}\Phi.</math>
Апотенциал амасштабтә фактор <math>a</math> иаҿагыланы ишаҟароу ҳаназхәыцуа, уи иаанагоит ацәхьаҵрақәа рызҳара мҩаԥысуам ҳәа, урҭ ршәагаагьы ԥсахрада иаанхоит ҳәа. Уи иаанагоит аиерархиатә теориа уажәы иаҳбо аилазаарақәа раасҭа еиҳау аилазаашьақәа рыҟаҵара шалнамыршо.
Амчхара лашьца аԥыжәара аан, аҵыхәтәантәи ҩ-хҭыск ҟалоит амасштаб ду змоу аилазаашьақәа рзы: Асар Рымҩа еиԥш иҟоу агалактикақәа рцәырҵра — уи ҟалоит z~2, анаҩс маҷк ашьҭахь — агалактикақәа рыкластерқәеи рсуперкластерқәеи рышьақәгылара<ref name="gorbunov2"/>.
==== Атеориа апроблемақәа ====
Аиерархиатә теориа — логикала аеҵәақәа рышьақәгылара иазку иахьатәи иҵабыргу агәаанагарақәа ирыцныҟәо, насгьы аматематикатә мыругақәа рацәаны зхы иазырхәо, аҵыхәтәантәи аамҭазы еиуеиԥшым ауадаҩрақәа ирыниеит, атеориатәқәа реиԥш, еиҳаракгьы, ахылаԥшратә ҟазшьа змоу ауадаҩрақәагьы<ref name="erarhproblem"/>:
# Иреиҳау атеориатә проблема атермодинамикеи амеханикеи ахьеиқәшәо аҭыԥаҿ ишьҭоуп: иҵегьтәи ифизикатәым амчқәа алагаламкәа материа лашьцак аҟынтәи ҩ-галок зеидҵахом.
# Авоидқәа ҳаамҭа еиҳа иазааигәаны ишьақәгылоит, арекомбинациа иазааигәаны аасҭа, аха уажәааигәа иаартыз 300 Мпк ашәагаақәа змоу зынӡаск иҭацәу аҭыԥҭаӡақәа ари аҳәамҭа иаҿагылоит.
# Иара убас агалактика дуқәагьы ианаамҭоу ииуам, урҭ рхыԥхьаӡара аҭаӡара арбага аҿы z ду аҿы акырӡа еиҳауп атеориа иаҳәо аасҭа. Уи адагьы, уи ԥсахрада иаанхоит, атеориа инақәыршәаны даара лассы иазҳаларц шахәҭоугьы.
# Ижәытәӡоу аглобустә кластерқәа рҟынтәи адыррақәа 100 M<sub>ʘ</sub> рҟынӡа амасса змоу аеҵәақәа рышьақәгылара ақәшаҳаҭхара рҭахӡам, насгьы ҳамра еиԥш иҟоу аеҵәақәа еиӷьыршьоит.
Ари атеориа зықәшәо апроблемақәа рыхәҭак мацара ауп.
=== Ҳаамҭазтәи амодельқәа рыуадаҩрақәа ===
Хаббл изакәан аамҭахь [[Экстраполяция|еиҭаганы ҳахәаԥшыр]], ҳара иҳаууеит ҭыԥк, [[гравитационная сингулярность|агравитациатә сингулиарра]], [[космологическая сингулярность|акосмологиатә сингулиарра]] ҳәа изышьҭоу. Ари проблема дууп, избан акәзар афизика аналитикатә аппарат зегьы акгьы иаԥсамкәа иааҟалоит. Иара убасгьы, 1946 шықәсазы иҟаҵаз [[Гамов, Георгий Антонович|Гамов]] имҩала, иахьатәи афизикатә закәанқәа аусура ахьынӡарылшо аамҭанӡа гәрагарала аекстраполиациа ҟаҵазаргьы, макьана ари “афизика ҿыц” алагара аамҭа ииашаны аилкаара залшом. Иҟоуп агәаанагара, уи аҵакы [[планковское время|Планк иаамҭа]] иаҟароуп ҳәа, <math>\sim10^{-43}</math> с.
Адунеи аформа азҵаара акосмологиаҿы акыр зҵазкуа иаарту зҵаароуп. Математикатә бызшәала иаҳҳәозар, ҳара ҳақәшәоит Адунеи аҭыԥҭаӡаратә ҟәша х-еизшәарактәи атопологиа аԥшаара апроблема, даҽакала иуҳәозар, Адунеи аҭыԥҭаӡаратә аспект еиҳа еиӷьны иаазырԥшуа афигура. Аҭыԥантәи атеориа аҳасабала Азеиԥштә зыҟазааратә теориа ари азҵаара аҭак инагӡаны аҟаҵара алшом, аха уигьы ԥкрақәак аланагалоит.
Акымҭын, идырым Адунеи глобалла ҭыԥҭаӡарала иҟьаҟьоума, даҽакала иуҳәозар, [[Евклидова геометрия|Евклид игеометриа]] азакәанқәа иреиҳау амасштабқәа рҿы ахархәара рымоума. Иахьазы, акосмологцәа реиҳараҩык ргәы иаанагоит, иубарҭоу Адунеи ҭыԥҭаӡарала иҟьаҟьоуп ҳәа, аҭыԥантәи аиқәҵақәа аманы, амассивтә обиектқәа аҭыԥҭаӡара-аамҭа ахьырыԥсахуа. Ари агәаанагара шьақәдырӷәӷәеит [[WMAP]] аҵыхәтәантәи адыррақәа, ацәынхатә шәахәаркра аԥхарра аԥсахрақәа рҿы "акустикатә осциллиациақәа" ирыхәаԥшуа.
Ҩбамҭын, еилкааӡам Адунеи акала еидҳәалоума, мамзаргьы ирацәаны еидҳәалоума. Ибжьаратәу аҽырҭбааратә модель инақәыршәаны, Адунеи аҭыԥҭаӡаратә ҳәаақәа амаӡам, аха ҭыԥла ҵыхәаԥҵәара амазар ауеит. Ари аилкаара ҳалшоит ҩ-еизшәарактәи аналогиа аҿырԥштәаҿы: асфера ахҟьа аҳәаақәа амам, аха аҵакыра ԥкуп, насгьы асфера ахәара еиҭакрада иҟоуп. Адунеи ииашаҵәҟьаны ҭыԥҭаӡарала иԥкызар, усҟан уи амодельқәак рҟны, иарбан ганзаалакгьы ацәаҳәа иашала аныҟәара, аныҟәара алагамҭахь унеир улшоит (ҭагылазаашьақәак рҿы уи ҟалашьа амам аҭыԥҭаӡара-аамҭа аеволиуциа иахҟьаны<ref>{{книга|автор=Л. Д. Ландау, Е. М. Лифшиц.|серия=Теоретическая физика|заглавие=Теория поля|издательство=Физматлит|год=2006|место=М.|страницы=493—494}}</ref>).
Хԥамҭын, иҟоуп агәаанагара, Адунеи аханатә еикәагьежьуа иит ҳәа. Аира иазку аклассикатә гәаанагара — Атҟәацра ду аизотропра ахшыҩзцара иадҳәалоуп, даҽакала иуҳәозар, амчхара аганқәа зегьы рахь еиҟараны ирылаҵәоит. Аха, уи иацлабуа гипотезак цәырҵит, адгыларагьы аиуит: Мичигантәи Ауниверситет аҟынтәи аҵарауаа ргәыԥ, афизика апрофессор Маикл Лонго напхгара зиҭоз, иаадырԥшит агалактикақәа рыспиральтә маӷрақәа асааҭ ахыц иаҿагыланы ирҵәиу 7% рыла еиҳа ишырацәоу “еиҿагылоу ахырхарҭа змоу” агалактикақәа раасҭа, уи шаҳаҭра азнаур алшоит Адунеи раԥхьаӡатәи аеикәарҳәара амомент аҟазаара. Ари агипотеза Аладатәи агьежьбжаҿы имҩаԥысуа ахылаԥшрақәа рылагьы иԥышәатәуп<ref>{{статья|заглавие=Detection of a dipole in the handedness of spiral galaxies with redshifts z~0.04|автор=Longo Michael J.|издательство=Physics Letters B|год=2011|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2011PhLB..699..224L}}</ref>.
== Адунеи аартра аҭоурых ==
{{main|Адунеи иазку агәаанагарақәа рыҿиара аҭоурых}}
{{See also|Акосмогониатә гипотезақәа}}
=== Ажәытәтәи акосмографиеи заатәи астрономиеи ===
==== Азиеи Адгьылбжьаратәи амшыни рцивилизациақәа ====
===== Месопотамиа =====
[[Тигр (река)|Тигри]] [[Евфрат|Евфрати]] рыбжьара иҟаз аҭыԥҭаӡара хәыҷык аҿы еиуеиԥшым акультурақәа ыҟан, урҭ еишьҭагыланы дара-дара рҽеиҭнырыԥсахлон. Урҭ ркосмогониатә дунеихәаԥшышьақәа еиқәҿырҭуеит. Анцәахәқәа рыхьӡқәеи детальқәаки рҽырыԥсахуан, аха рҵакы еиқәхон.
Диодор Сицилиатәи иҟаиҵаз ахцәажәара инақәыршәаны Месопотамиа ажәларқәа рыбжьара Адунеи х-дунеик рыла еиҟәшоуп: анцәа [[Ану]] ижәҩантә дунеи, [[Энлиль|Енлил]] иеиԥшыншьалоу [[Бэл|Бел]] идгьылтә дунеи, насгьы [[Эа (бог)|Еа]] анапхгара ахьиуа адгьылҵаҟатәи адунеи. Аҩбатәи адунеи, адгьыл ахыхьтәи адунеи, ашьха иаҩызоуп, насгьы ҵаҟантәи иҭыҳәҳәоу, ихаҵҵалаз аӷба гьежь еиԥшуп. Ажәҩантә дунеи адгьылтә дунеи аформа еиҭаҟанаҵоит, [[Мировой океан (мифология)|ажәҩантә океан]] ала уи аҽацәыхьчаны. [[Амра|Амра]] мрагыларахьтә мраҭашәарахь ицоит, аеҵәақәа реиԥш, иазыԥҵәоу амҩа ианыланы<ref name="litovka">{{статья|автор=Литовка И. И.|заглавие=Представления о пространстве и времени в древней Месопотамии касситского И ассирийского периода|издание=Философия история|год=2011|том=4|страницы=105—113}}</ref><ref>{{статья|автор=Куртик Г. Е.|заглавие=Космология древней Месопотамии|издание=Исследования по истории физики и механики. 1995—1997|год=1999|место=М.|издательство=Наука|страницы=60—75}}</ref>.
Астрономиатә дыррақәа ракәзар, урҭ ирызку адыррақәа даара иԥыҵәҵәоуп. Акымҭын, ари атема иазку реиҳа ижәытәӡоу, насгьы изаҵәу ахыҵхырҭақәа, mul APIN, «Астролиабиа», раамҭанҵара даараӡа ииашам, еиуеиԥшым аусумҭақәа рҿы зқьышықәсала еиԥшымзар ауеит, аха аҵарауаа реиҳараҩык Касситтәи аамҭахь рхы дырхоит. Иҩбахаз, астролабиақәеи mul APIN-и рҿы иарбоу аобиектқәа уажәгьы хәҭакахьала мацара ауп ишалкаау, агипотезақәа рацәаны ишыҟаҵоугьы. Ихԥахаз, аеҵәақәа рымҵысра ада, ажәытәтәи вавилонтәи астрономцәа ргәаанагарақәа ирызку адыррақәа абарҭ ахыҵхырҭақәа рҟынтәи реизгара ауам: апланетақәа рныҟәара иазкны еилыркаарак ҟаҵаӡам, насгьы аеҵәақәа рхатә ныҟәара иазкны адыррақәа ыҟам, вавилонаа ахылаԥшра апериоди аиашареи ҳасаб рзуны игәарҭарц ирылшоз.
Иара убасгьы иҟам аеҵәақәа рныҟәара шырыԥхьаӡоз азы игәрагоу адыррақәа. Аҵарауаа рыхәҭак ирҳәоит вавилонаа усҟан асфератә координаттә система ахархәара иалагахьан ҳәа, аха аҿагылаҩцәа, акосмогоникатә хәаԥшышьақәеи егьырҭ аиқәымшәарақәеи шьаҭас иҟаҵаны ари ахәаԥшышьа иақәшаҳаҭӡам<ref name="litovka"/>.
===== Ажәытәтәи Мысра =====
Мысратәи амифологиаҿы [[Сотворение мира|адунеи ашара]] иазкны еицырзеиԥшу агәаанагарақәа ыҟамызт. Иҟан еиуеиԥшым версиақәак<ref>[http://www.rodon.org/kma/rde.htm Коростовцев М. А. Религия Древнего Египта]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924091830/http://www.rodon.org/kma/rde.htm |date=2015-09-24 }}</ref>.
Убри аҟынтә руак аҿы урҭ амра анцәахәы [[Ра]] адунеи агәҭаны ддыргылеит, насгьы егьырҭ анцәахәқәа зегьы раб ҳәа дрыԥхьаӡон. Иареи иара ихылҵшьҭрақәа ааҩыки еиҿыркааит [[Эннеада|Гелиополистәи еннеад]] ҳәа изышьҭоу. Гелиополистәи алегенда излаҳәо ала, [[Атум]] [[Мировой океан (мифология)|аханатәтәи аӡқәа]] рҟынтәи дцәырҵит, иара игәаԥхарала урҭ рҟынтәи ахаҳә ԥшьа [[Бенбен|Бенбенгьы]] аизҳара иалагеит. Уи ахықәан дгыланы Атум дишеит аҳауа анцәахәы [[Шу (божество)|Шу]], насгьы ацәаакыра анцәахәԥҳәыс [[Тефнут]]. Арҭ хаҵеи-ԥҳәыси ирхылҵит ахшара, адгьыл анцәахәы [[Геб|Геби]], ажәҩан анцәахәы [[Нут (мифология)|Нути]]. Ари анцәахәқәа раԥхьатәи рабиԥарақәа Еннеад аҟны аԥҵара ашьаҭа аадырԥшуеит. Геби Нути ирхылҵит [[Осирис]], [[Исида]], [[Сет (мифология)|Сет]], [[Нефтида]], урҭ Нил аӡхаларатә ҭыԥи ацәҳәыреи ирхаҿырбаган.
Иаҿагылаз аверсиа ыҟан Гермополис ақалақь аҿы, уа адунеи ажәытәтәи анцәахәқәа ааба ирхылҿиааит ҳәа агәра ргон, [[Огдоада|огдоад]] ҳәа изышьҭоу. Ари ааба анцәахәқәеи анцәахәыҳәсақәеи рыла ишьақәгылан, урҭ аԥҵара аелементқәа ирсимволын. [[Нун (мифология)|Нуни]] [[Наунет|Наунети]] аханатәтәи аӡқәа ирышьашәалоит, [[Ху (бог)|Хуи]] [[Хаухет|Ҳаухети]] ҵыхәаԥҵәара змам акосмос, [[Кук (мифология)|Куки]] [[Каукет|Каукети]] — наӡаӡатәи алашьцара. Аԥшьбатәи апара изныкымкәа рҽырыԥсахит, аха [[Новое царство|Аҳра Ҿыц]] инаркны уи [[Амон|Амони]] [[Амаунет|Амаунети]] рыла ишьақәгылоуп, урҭ иумбои аҳауеи ирхаҿырбагоуп. Гермополтәи аверсиа инақәыршәаны, арҭ анцәахәқәа амра анцәахәы ианацәеи иабацәеи ракәын, алашареи анаҩстәи аԥҵареи адунеиахь иаазгаз.
Адунеи аҭыԥҭаӡара мысраа рзы еиԥшны, изотропны иҟамызт. Аныҳәарҭа дуқәа зегьы иҷыдоу ҭыԥны, «ԥсы зхоу зегьы» ҳәа иԥхьаӡан. Апирамидақәагьы иҷыдоу ҭыԥқәан, иуадаҩу, имаӡоу атопологиа змоу. [[Нил]] аӡиас аладаҟынтә ҩадаҟа иахьцоз анырра даара иӷәӷәан. Убриаҟара, Мысратәи аруаа иааҳәны ицоз Евфрат анырба, уи иаарҳәыз аӡиас ҳәа ахьӡырҵеит (Му кеду, ажәа-жәала. «Иаарҳәу аӡы», [[Транслитерация египетских текстов|атранслит.]] [[Египеттәи абызшәа|египеттәи]] mw-qd.w)<ref>[http://www.countries.ru/library/ancient/egprostr.htm Культурное пространство Древнего Египта. История и культура Древнего Египта]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101009002155/http://www.countries.ru/library/ancient/egprostr.htm |date=2010-10-09 }}</ref>.
Абжьаратәи Аҳра аҟынтәи асаркофагқәа рҿы иҭыху асахьақәеи Аҳра Ҿыц аҟынтәи аҩырақәеи рыда ҳаамҭа аҟынӡа астрономиатә текстқәа акгьы мааӡеит. Иара убас «адеканқәа» рыхсаалақәагьы астрономиатә документқәаны иԥхьаӡазар ауеит. Иҟалап ҳара зыӡбахә ҳҳәо аеҵәақәа ма аеҵәақәа ргәыԥқәа ракәзар, аха Сириуси Ориони рымацара роуп ҿыӷәӷәала зеилкаара ҳалшо. Иҟалап ажәытәтәи мысраа адеканқәа рҭыԥ аԥхьаӡараҿы рхатәы знеишьа рымазар, ҳара ҳтәы ӷәӷәала еиԥшмыз, насгьы Абжьаратәи Аҳра алагамҭазы ирӡыз<ref>{{статья|автор=Литовка И. И.|заглавие=Проблемные аспекты древнеегипетской астрономии, хронологии и календаря|издание=Философия история|год=2009|том=1|страницы=134—154}}</ref>.
===== Ажәытәтәи Бырзентәыла =====
{{main|Ажәытәтәи Бырзентәыла астрономиа}}
[[Файл:Bartolomeu Velho 1568.jpg|thumb|300px|"Ажәҩантә цәеижьқәа рсахьа" — [[Клавдий Птолемей|Птолемеи]] игеоцентртә дунеитә система асахьа, [[Португалиа|апортугал]] картограф [[Бартоломеу Велью|Бартоломеу Велио]] 1568 шықәсазы иҟеиҵаз. [[Национальная библиотека Франции|Франциа Амилаҭтә шәҟәыҵәахырҭа]]ҿы иҵәахуп]]
Ажәытәтәи Бырзентәыла, егьырҭ ажәытәтәи ацивилизациақәа жәпакы реиԥш, Адунеи азы ахатә гәаанагара аԥнаҵеит. Аха Ажәытәтәи Бырзентәыла ҷыдарас иамаз модель заҵәык акәымкәа ирацәаны иахьамаз ауп: еиуеиԥшым афилософиатә школқәа акырӡа еиуеиԥшымыз адунеи амодельқәа ықәдыргылеит, урҭ зегьы анс акә арс акә аргументқәа рыла ишьақәырӷәӷәан.
Зааӡатәи афилософиатә школқәа шьаҭанкылатәи ҳәа иалыркаауан еиуеиԥшым аматериақәа ма афигурақәа. Адунеи иазку раԥхьатәи агәаанагарақәа абарҭ ашьаҭақәа рыла ишьақәдыргылон. Убас, зны адгьыл адиск [[Мировой океан (мифология)|аӡаҿы]] иӡсоит, [[Фалес]] иеиԥш, мамзаргьы ацилиндр ҵыхәаԥҵәара змам аҭыԥҭаӡараҿы иӡсоит, [[Анаксимандр]] иҟны еиԥш, уҳәа убас иҵегьы.
Пифагораа Адунеи апироцентристтә модель ҟарҵеит, аеҵәақәа, Амра, [[Амза|Амза]], ф-планетак Агәҭантәи Амца (Гестиа) иахьакәшо. Иааизакны иԥшьоу ахыԥхьаӡара алҵырц азы — жәаба — асферақәа, афбатәи планетаны Адгьылҿагыла (Антихтон) рылаҳәан. Амреи Амзеи, ари атеориа инақәыршәаны, Гестиа ианыҷҷаалоз алашарала илашон<ref name="panikuk">{{книга|автор=А. Панекук.|часть=Греческие поэты и философы|заглавие=История Астрономии|оригинал=A history of astronomy|издание=второе|место=М.|издательство=URSS|год=2010|страниц=592|серия=Физико-математическое наследие|isbn=978-5-382-01147-9}}</ref>. Ари адунеитә система дахцәажәеит [[Филолай|Филолаи]].
Аха ажәытә бырзен ҵарауаа реиҳараҩык пифагораа иаԥырҵаз [[геоцентрическая система мира|агеоцентртә дунеитә система]] иадгылан.
Пифагораа рзы алашарбагақәа рыбжьара абжьаӡарақәа агамма аҿы амузикатә интервалқәа ирышьашәалон; урҭ аныҵәиуа, «асферақәа рмузыка» абжьы гоит, ҳара иаҳмаҳауа. Пифагораа Адгьыл ампыл еиԥшуп ҳәа ирыԥхьаӡон, урҭ рҟынтәи шьоукы ([[Экфант (пифагореец)|Екфант]], [[Гикет (пифагореец)|Гикет]]) — аҵәҩан иакәшоит, убри аҟнытә уахи-ҽни реиҭныԥсахлара ҟалоит ҳәа ирыԥхьаӡон.
[[Платон]] адунеи зегьы анализ азиуан адоуҳатә ҵакы иазку игәаанагарақәа дрылԥшны. Уи хымԥада адунеи аилазаашьа ианыруан. Иара изы аеҵәақәа ацәеижьи аԥсыи змаз «анцәатә ҟазшьақәа» ракәын. Иубарҭоу рформа амца ауп, насгьы урҭ зегь раасҭа илашо, иԥшӡаны иааԥшырц азы илашоит. Зегьы-зегьы еиԥшхарц азы, урҭ ампыл еиԥшны иаԥҵан. Платон излаиԥхьаӡо ала, акосмос наӡаӡатәиӡам, избан акәзар, иуныруа зегьы маҭәаруп, насгьы амаҭәар ажәуеит, иԥсуеит. Уи моу, Аамҭа ахаҭагьы акосмос иацит.
Платон раԥхьаӡакәны алашарбагақәа еиҟарам рныҟәарақәа агьежьқәа рыла «инаӡоу» аныҟәарақәа рахь реихшаразы ажәалагала ҟаиҵеит. [[Евдокс Книдский|Книдтәи Евдокс]] уи ааԥхьара ақәҿиҭит. Иаанымхаз иҩымҭақәа рҿы, иара далацәажәеит [[Теория гомоцентрических сфер|агомоцентристтә сферақәа ртеориа]], апланетақәа рныҟәара акинематикатә схема, ԥшьы-сфера заҵәык рыла апланетақәа рретроградтә ныҟәара ҳаилзыркаауа (еиқәыԥсоу агьежьратә ныҟәарақәа рыла), зыгәҭаны Адгьыл ыҟаз.
[[Файл:Stagirit world colour.gif|thumb|250px|Аристотель ила Адунеи аилазаашьа. Аԥхьаӡацқәа иаадырԥшуеит асферақәа: адгьыл (1), аӡы (2), аҳауа (3), амца (4), аефир (5), Аԥхьаныҟәгаҩ (6). Амасштаб еиқәырхаӡам]]
[[Аристотель]] иаԥиҵеит абжьаратәи ашәышықәсақәа раан аҵак ду змаз акосмологиатә система<ref name="Под знаком кванта">{{книга|автор=Л. Пономарёв.|заглавие=Под знаком кванта|место=М.|издательство=ФИЗМАТЛИТ|год=2005|страниц=416|isbn=5-9221-0653-8}}</ref>. Иара агәраганы дыҟан ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәараҿы урҭ зыдҳәалоу ажәҩантә сферақәа ишныҟәырго. Иара игәаанагарала, еиҭаҵуа зегьы анҭыҵтәи акы ала еиҭаҵуеит, уигьы акы ала еиҭаҵуеит, уҳәа убас иҵегьы, еиҭамҵуа аныҟәгага — Аԥхьаныҟәгага аҟынӡа ҳнаӡаанӡа. Иара Адгьыл ҵысӡом ҳәа иԥхьаӡон.
[[Гераклид Понтийский|Понттәи Гераклид]] Адгьыл аҵәҩан иакәшоит ҳәа иԥхьаӡон. Уи адагьы, ҳара ҳҟынӡа иааӡаз адырра маҷ инақәыршәаны, иҳәазар ауеит Гераклид [[Венера|Венереи]] [[Меркури|Меркурии]] Амра иакәшоит ҳәа игәы ишаанагоз, уи ахаҭагьы Адгьыл иакәшоит ҳәа. Иҟоуп Гераклид дунеи асистема даҽа реконструкциак: Амра, Венера, Адгьыл центрк иакәшоит, насгьы Адгьыл зныктәи ареволиуциа аамҭала шықәсык иаҟароуп<ref>B. L. van der Waerden,
On the motion of the planets according to Heraclides of Pontus,
Arch. Internat. Hist. Sci. 28 (103) (1978)</ref>. Ари аҭагылазаашьаҿы, Гераклид итеориа Филолаи идунеитә система иаорганикатә ҿиаран, насгьы [[Аристарх Самосский|Аристарх]] игелиоцентристтә дунеитә система иаԥхьанеиуан.
Ҳ.ҟ. III ашәышықәса актәи азбжазы Аристарх адунеи агелиоцентртә система аԥҵара далацәажәеит. Агелиоцентртә системеи аеҵәақәа рышықәстә [[параллакс|параллаксқәа]] рхылаԥшра ахьамуеи ирыбзоураны, иара иҟаиҵеит Адгьыл аҟынтәи Амра аҟынӡа абжьаӡара маҷуп ҳәа алкаа, Амра аҟынтәи аеҵәақәа рҟынӡа абжьаӡара иаҿырԥшны. Уи адагьы, иара Амреи Амзеи рыбжьаӡара, насгьы урҭ ршәагаақәа ршәаразы азнеишьа иӡбеит. Иара ихәшьарақәа рыла, Адгьыл ҭаӡарала 250-нтә Амра аасҭа еиҵоуп. Хыԥхьаӡарала дышиашамызгьы, изнеишьа илнаршеит Адгьыл Амра аасҭа акырӡа ишыхәыҷу аилкаара.
Ҳ.ҟ. III-тәи ашәышықәса инаркны абырзен ҭҵаарадырра иаднакылеит вавилонаа реихьӡарақәа, астрономиеи аматематикеи рҿы аихьӡарақәагьы уахь иналаҵаны. Аха абырзенцәа иҵегьы акырӡа хара ицеит. Ҳ.ҟ. 230 шықәсазшәа [[Аполлоний Пергский|Пергатәи Аполлони]] еиҟарам апериодтә ныҟәара аарԥшразы аметод ҿыц еиқәиршәеит ашьаҭатә гьежь — адеферент — насгьы деферент иакәшо аҩбатәи агьежь — аепицикл рыла; аеҵәа ахаҭа аепицикл ала ицоит. Ари аметод астрономиаҿы иалеигалеит Родос аус зуаз [[Гиппарх]].
Ҳ.ҟ. I-тәи ашәышықәсазы [[Гемин (математик)|Гемин]] ирылаирҵәеит агәаанагара, аеҵәақәа сферак аҿы ишьҭоуп ҳәа ҳгәы ишаанаго, аха аиашазы урҭ Адгьыл аҟынтәи еиуеиԥшым абжьаӡарақәа рымоуп шрымоу зҳәоз. Иҟоуп ари агәаанагара раԥхьаӡакәны ҳ. ҟ. III-тәи мамзаргьы II-тәи ашәышықәсақәа рзы иҟалеит ҳәа агәаанагаразы амзызқәа, избан акәзар уи аеҵәақәа рхатә ныҟәарақәа рыҟазаара алшара иадҳәалоуп, ззын Гиппарх агәҩара имаз: ас еиԥш иҟоу аныҟәарақәа рыҟазаара аеҵәақәа сферак аҿы ишьақәырӷәӷәоу цәеижьқәоуп ҳәа агәаанагара иаабуам.
Акыраамҭа ицоз алаҟәра ашьҭахь, I ашәышықәса анҵәамҭазы —II ашәышықәса алагамҭазы, ажәҩантә цәеижьқәа рыҭҵаареи адунеи амодельқәа раԥҵареи хацыркхоит. [[Теон Смирнский|Смирнатәи Теон]] [[Теория вложенных сфер|еидҵоу асферақәа ртеориа]] далацәажәоит — афизикатә теориа, аепициклқәа ртеориа аилыркаара зҽазызшәо. Уи аҵакы абас иҟоуп. Ҳхаҿы иааҳгап аматериал кьакьа иалху ҩ-концентрикатә сферақәак, зыбжьара сфера хәыҷык ҭаргылоу. Асфера дуқәа ррадиусқәа рыбжьаратәи арифметикатә ҵакы адеферент иарадиусуп, асфера хәыҷы арадиус — аепицикл иарадиусуп. Аҩ-сфера дук рыргьежьра иахҟьаны асфера хәыҷы урҭ рыбжьара аргьежьра мҩаԥысуеит. Асфера хәыҷы аекватор апланета ықәургылар, уи аныҟәара епициклқәа ртеориаҿы иҟоу еиԥшхоит; абасала, аепицикл асфера хәыҷы аекватор ауп.
Птолемеигьы ари атеориа дақәныҟәон, ԥсахрақәак ҟаҵаны. Уи иусумҭа «Апланетатә гипотезақәа» аҿы далацәажәоит<ref>{{книга|автор=James Evans.|заглавие=History and practice of ancient astronomy|год=1998|страницы=384—392|издательство=Oxford. University Press|место=Oxford}}</ref>. Уаҟа иазгәаҭоуп, ҷыдала, апланетақәа зегьы рҟынӡа иреиҳау абжьаӡара иаҟароуп урҭ ирышьҭанеиуа апланета аҟынӡа иреиҵоу абжьаӡара, даҽакала иуҳәозар, Амза аҟынӡа иреиҳау абжьаӡара Меркури аҟынӡа иреиҵоу абжьаӡара иаҟароуп, уҳәа убас иҵегьы. Амза аҟынӡа иреиҳау абжьаӡара Птолемеи ахәшьара аҭара илшеит Аристарх иметод иаҩызоу аметод ала: 64 Адгьыл арадиус. Уи адунеи зегьы амасштаб инаҭеит. Уи иалҵшәаны, еилкаахеит аеҵәақәа 20 нызқь Адгьыл арадиусқәа раҟара абжьаӡараҿы ишыҟоу. Птолемеи иара убас апланетақәа ршәагаа аилкаара иҽазишәеит. Иаалырҟьаны иҟалаз агхақәа рхарҭәаара иабзоураны, Адгьыл иара иҟны Адунеи абжьаратәи ашәагаа змоу цәеижьны иҟалеит, аеҵәақәагьы, инықәырԥшшәа, Амра ашәагаа иаҟараны.
==== Аҩадатәии Аладатәии Америка ацивилизациақәа ====
===== Месоамерика =====
Месоамерикатәи ацивилизациақәа рахь иаҵанакуеит [[ацтеки|ацтекцәа]], [[Майя (цивилизация)|маиаа]], [[миштеки|амиштекцәа]], [[ольмеки|ольмекцәа]], [[Пурепеча (народ)|апурепечацәа]], [[сапотеки|асапотекцәа]], [[тольтеки|атолтекцәа]], [[тотонаки|атотонакцәа]], [[уастеки|ауастекцәа]], [[чичимеки|ачичимекцәа]]. Цивилизациак аҳәаақәа ирҭагӡаны аԥсҭазаара еиуеиԥшым аганқәа рҿы аиԥшымрақәа рацәазаргьы, адунеи иазку зеиԥш гәаанагарак аганахьала, хадара злам еивгарақәак рымааны ахәаԥшышьақәа ракзаара ыҟоуп.
Амесоамерикаа ииашоу астрономиатә хылаԥшрақәа рыҟаҵара зааӡа иалагеит, абжьааԥпны ақыҭанхамҩатә ҭахрақәа ирыдҳәаланы. Урҭ ииашаны ирыԥхьаӡон амреи амзеи ртыҩкрақәа, иара убас ажәҩан аҿы Венера акоординатқәа рыԥхьаӡара. Иара убас иаԥҵан ииашоу амзар.
Аха месоамерикатәи ахәыцрақәа рҿы акыр зҵазкуа аҭыԥ ааныркылоит ахылаԥшрақәа рылҵшәақәа ракәымкәа, астрологиеи амзари<ref>{{книга|автор= К.Таубе.|заглавие=Мифы ацтеков и майя|глава=Глава 4 Мифология мезоамерики|ответственный=К. Ткаченко|место=М.|год=2005|издательство=Фаир-пресс}}</ref>. Убас, амзар иаҵанакуа ациклизм ахәыцра ари адунеи ахҭысқәа зегьы рахь ииасуеит; абарҭ аиҭаҟаҵарақәа рпериодқәа месоамерикаа рзы иԥшьоу аԥхьаӡацқәа ирыдҳәалоуп, иаҳҳәап 400, 20, 52. Ациклра акосмогониаҿгьы иҟоуп: адунеи хырбгалахоит, анаҩс ҿыц иаԥҵахоит. Иааидкыланы ԥшь-циклк ыҟан, уажәтәи ахәбатәи ауп. Ахронологиа алагара амш ииашаны ишьақәыргылоуп ҳәа иҳаԥхьаӡозар, уажәтәи ацикл анҵәамҭа 2012 шықәса иақәшәоит<ref>{{cite web|url=http://godsbay.ru/calendar.html|title=Энциклопедия мифологии. Астрология народов Мезоамерики|access-date=2011-05-27}}</ref>.
Адунеи аилазаашьагьы еиԥшын: адунеи авертикалтәи агоризонталтәи аихшара амоуп. Апроекциаҿы уи аԥшькәакь ауп, зкәакьҭақәа алашара аганқәа рахь ирхоу. [[мировое древо|Адунеи аҵла]] [[Середина мира (мифология)|адунеи агәҭа]] иагәылгоуп, ажәҩантә дунеиқәа 13, адгьылтә дунеи, иара убас адгьылҵаҟатәи адунеиқәа 9 еидызкыло. Алашара ахәҭақәа зегьы ирыман рхатәы нцәахәы, рхатәы ԥштәы, урҭ еиуеиԥшым ажәларқәа рыбжьара еиԥшымызт. Адунеи аира зыбзоуроу еиҿагылоу ҩ-принципк реиқәԥара ауп: абзиеи ацәгьеи, алашареи алашьцареи уҳәа убас иҵегьы.<ref>{{cite web|url=http://www.mezoamerica.ru/indians/maya/religion_meso.html|author=А. И. Давлетшин|title=Заметки о религиозно-мифологических представлениях в Мезоамерике|archive-url=https://web.archive.org/web/20091227071739/http://www.mezoamerica.ru/indians/maya/religion_meso.html|archive-date=2009-12-27}}</ref>
=== Абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
==== Европа ====
Абжьаратәи ашәышықәсақәа раан, Птолемеи излаиҳәоз ала, акатоликатә Европа иахьаҵанакуаз адунеи агеоцентртә система амчра аманы иҟан. Ари асистема, Аристотель игәаанагарақәа ирыцны, Ауахәамеи Апапа иаҳраҭыԥи рҟынтәи официалла азхаҵареи адгылареи роуит<ref name="Vsehsvatskyi"/>. Аристотель игомоцентристтә сферақәа рсистема аларҵәаҩы хадақәа дреиуан еицырдыруаз афилософ, атеолог [[Фома Аквинский|Фома Аквинтәи]]<ref>{{книга|автор=Биленкин Д. А.|заглавие=Путь мысли|издание=Научно-худ. лит-ра|место=М.|издательство=Дет. лит.|год=1982|страницы=166}}</ref>. Иара ари асистема заҵәык ауп ииашоу ҳәа иԥхьаӡон; Птолемеи иҵарадырраҿы ишьақәирӷәӷәаз епициклқәеи аексцентрикқәеи «цәцашьа змам ацәгьара» ҳәа иԥхьаӡан, аҳасабрақәа рзы иаԥҵаз иманшәалоу математикатә хыҭҳәааны.
Убри аамҭазы Европа ауниверситетқәа цәырҵуа иалагеит. Урҭ еиуеиԥшым аҩаӡарақәа рҿы акатоликатә Уахәама анапхгара аҵаҟа ишыҟазгьы, урҭ аҭҵаарадырратә хшыҩҵакқәа иргәыцә хадақәаны иҟалеит, насгьы адунеи аилазаашьа иазку адыррақәа рыҿиареи реизгареи аус аҟны ацхыраара ҟарҵон<ref>Астрономия. [[Большая советская энциклопедия]].</ref>.
==== Аԥсылмантә дунеи ====
[[Файл:Ghotb2.jpg|thumb|[[аш-Ширази]] иманускрипт, апланетақәа рныҟәара иазку итеориа аазырԥшуа]]
[[Натуральная философия|Аԥсабаратә философиеи]] [[Космология|акосмологиеи]] рҿы арабтәи аҵарауаа реиҳараҩык Аристотель иҵарақәа ирықәныҟәон. Уи шьаҭас иамаз Адунеи шьаҭанкыла еиԥшым ҩ-хәҭакны аихшара акәын — амзаҵаҟатәии амзахыхьтәии адунеи. Амзаҵаҟатәи адунеи — зҽызыԥсахуа, иҭышәынтәалам, иаамҭалатәиу аҳәаақәа роуп; уи аҭыԥан, амзахыхьтәи, ажәҩантә дунеи — наӡаӡатәи, зҽызымԥсахуа аҳра ауп. Ари ахәыцра иадҳәалоуп аԥсабаратә ҭыԥқәа рконцепциа. Иҟоуп аматериа ахкқәа хәба, урҭ зегьы ҳдунеи аҿы рыԥсабаратә ҭыԥқәа рымоуп: адгьыл аелемент — адунеи агәҭаныцәҟьа иҟоуп, уи иашьҭанеиуеит аӡы, аҳауа, амца, аефир рыԥсабаратә ҭыԥқәа.
Акосмологиа аганахьала, аԥсылмантә тәылақәа рҵарауаа адунеи агеоцентртә система иадгылан. Аха, аимак-аиҿак ҟалеит иарбан версиоу еиҳа иалкаатәу азҵаараҿы: [[Теория гомоцентрических сфер|агомоцентристтә сферақәа ртеориа]] акәу, мамзаргьы [[Эпицикл|аепициклқәа ртеориа]] акәу.
XII-тәи ашәышықәсеи XIII-тәи ашәышықәса алагамҭеи рзы [[Андалусия|Андалусиатәи]] арабтәи афилософцәеи аҵарауааи аепициклқәа ртеориа ӷәӷәала иаҿагылеит. Ари аиҿкаара зны-зынла "Андалусиатәи ақәгылара" ҳәа иашьҭоуп<ref name="Vsehsvatskyi">{{статья|автор=Sabra A. I.|заглавие=The Andalusian Revolt Against Ptolemaic Astronomy: Averroes and al-Bitrûjî|издание=in: Transformation and Tradition in the Sciences: Essays in honor of I. Bernard Cohen|издательство=Cambridge University Press|год=1984|pages=233—253}}</ref>. Уи ашьаҭаркҩы [[Ибн Баджа|Муҳаммад ибн Баџьа]], Европа Авемпац (иԥсҭазаара далҵит 1138 ш.) ҳәа деицырдыруан, аусура иацырҵеит иҵаҩы [[Ибн Туфайль|Муҳаммад ибн Туфаил]] (1110—1185) насгьы аҵыхәтәантәи иҵаҩцәа Нур ад-Дин ал-Битруџьи, Алпетраги ҳәагьы еицырдыруаз, насгьы [[Аверроэс|Аверроес]]; Урҭ дырхыԥхьаӡалазар ауеит Андалусиатәи аиудеиаа рхаҭарнак [[Маймонид|Маимонидгьы]]. Абарҭ аҵарауаа агәра ганы иҟан, аепициклқәа ртеориа, математикатә хшыҩзышьҭрала иамоу аԥыжәарақәа зегьы хшыҩзышьҭра рыҭазаргьы, аҵабырг ишақәымшәо, избан акәзар аепициклқәеи аексцентрикатә деферентқәеи рыҟазаара Аристотель ифизика иаҿагылоуп, уи ишаҳәо ала, ажәҩантә лашарбагақәа рыҵәира ацентр заҵәык ауп иамоу — адунеи агәҭа, Адгьыл агәҭа иақәшәо.
Аха, птолемеитәи аверсиаҿы иҟоу аепициклқәа ртеориа (аексцентриситет ҩбаны аихшара атеориа) астрономцәа инагӡаҵәҟьаны ргәы арҭәуамызт. Ари атеориаҿы, апланетақәа еиҟарам рныҟәара аилыркааразы, иҳәоуп, аепицикл агәҭа адеферент иқәланы аныҟәара еиԥшуп ҳәа, адеферент агәҭантәи акәымкәа, [[эквант|еквант]] ҳәа изышьҭоу ҭыԥк аҟынтәи, мамзаргьы аиҟаратәратә ҭыԥ аҟынтәи уахәаԥшуазар. Убри аан, Адгьылгьы адеферент агәҭаны иҟам, аха аганахь симметриала еиҟаратәу аҭыԥ ахь ииасуеит адеферент агәҭа иазкны. Птолемеи итеориаҿы, аепицикл агәҭа [[угловая скорость|акәакьтә ццакыра]] аеквант иаҿырԥшны еиҭакрада иҟоуп, аха адеферент агәҭантәи уанахәаԥшуа, апланета аныҟәараан аепицикл агәҭа акәакьтә ццакыра аҽаԥсахуеит. Ари иаҿагылоуп Кеплер иаԥхьатәи астрономиа азеиԥш идеологиа, уи инақәыршәаны ажәҩантә цәеижьқәа зегьы рныҟәарақәа зегьы еиԥшу, игьежьуа рыла ишьақәгылоуп.
Аԥсылман астрономцәа ([[ибн ал-Хайсам|Ибн ал-Ҳаисам]] инаиркны, XI-тәи ашәышықәса) Птолемеи итеориаҿы даҽа уадаҩракгьы азгәарҭеит. Птолемеи ихаҭа иаԥиҵаз еидҵоу асферақәа ртеориа инақәыршәаны, аепицикл агәҭа адеферент ала аныҟәара материалтә сферак аҵәира еиԥш иаарԥшын. Аха, зынӡа иҳалшом ҳхаҿы иааҳгарц ацәеижь ӷәӷәа агәҭа иалсуа аҵәҩан иаакәыршаны аҵәира, аҵәҩан анҭыҵтәи ҭыԥк иаҿырԥшны аҵәҩан аццакра ԥсахрада иаанхарц азы.
Агеоцентристтә система анҭыҵ ацаразы аҽазышәарақәагьы ыҟан, аха урҭ аортодокстә теологцәа рҟынтәи аҿагылара ду роууан, урҭ иарбанзаалак аԥсабаратә философиатә теориақәа [[Аллах|Аллаҳ]] зегь зымчу изку атезис иаҿагылоит ҳәа мап ацәыркуан<ref>{{книга|автор=С. К. Всехсвятский|заглавие=Как познавалась Вселенная|издательство=Государственно Издательство Технико-Теоретической Литературы|год=1955|место=М.|страниц=49}}</ref>.
==== Аиашахаҵаратә дунеи ====
[[Файл:Cosmas Indicopleustes - Topographia Christiana 1.jpg|thumb|300px|[[Козьма Индикоплов|Косма Индикоплов]] ила адунеи асахьа (“[[Христианская топография|Ақьырсиантә топографиа]]” аҟынтәи)]]
[[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиеи]] [[Православие|Мрагыларатәи ақьырсианра]] иалахәыз атәылақәеи рҿы адунеи иазку агәаанагара [[богословие|атеологиа]] иадҳәалан. Уи ҳакәша-мыкәша иҟоу адунеи ҳаилнаркаар акәын, насгьы [[Священное Писание|Иԥшьоу Аҩыра]] иаҿамгылакәа. VI-тәи ашәышықәсазы «[[Христианская топография|Ақьырсиантә топографиа]]» ҳәа зыӡбахә ҳәоу анапылаҩыра ҭыҵит [[Александрия|Александриантәи]] ахәаахәҭҩы [[Козьма Индикоплевст|Козма Индикоплевст]] авторс дызмаз. [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] аҟны уи азҿлымҳара ду арҭомызт. Апатриарх [[Фотий I (Патриарх Константинопольский)|Фоти]] Болгариа аҳ Михаил изиҩит уи азҿлымҳара иаԥсам ҳәа, уа иану ажәҩан иазку агәаанагара шымцу азгәаҭо, насгьы автор «аҵабырг еиҭазҳәо иакәымкәа, алакәқәа зҳәо еиҳа диеиԥшны» дибеит. Аха Мраҭашәаратәи Европа аусумҭа аларҵәара ду аиуит. Амонголцәа раԥхьатәи аамҭазы уи [[Киевтәи Урыстәыла|Киевтәи Урыстәыла]] адгьылҵакырахь инаӡеит, XVII-тәи ашәышықәсанӡагьы анырра аман<ref name="rus">[http://krotov.info/libr_min/from_1/0035svya.html Д. О. Святский. Астрономия древней Руси]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111012181442/http://krotov.info/libr_min/from_1/0035svya.html |date=2011-10-12 }}</ref>.
Козма Индикоплевст Адгьыл сфератәуп ҳәа иҟаз агипотезеи Птолемеи исистема зегьи мап рцәикуан, насгьы урҭ ахәыцрақәа «игьежьу агаӡабызшәа» ҳәа рыхьӡиҵеит. Иара уи шьақәирӷәӷәон Иԥшьоу Аҩыраҿы иаҳәо Аҩынтәтәи Ааираан амаалықьцәа ажәларқәа абыкь абжьы ала еизыргоит ҳәа «ажәҩан аҵыхәантәи аҵыхәанӡа». Адгьыл гьежьызар, ажәҩангьы гьежьуп, даҽакала иуҳәозар, ҳәаа амаӡам, уи Аҩыра иаҿагылоуп. Уи адагьы, ажәҩан «гьежьны» иҟазар, убри аҟнытә, уи аҵкарқәа рыла аглобус иахьымкьысуазар, нас усҟан ауаа, зегьы рыԥсҭалара аан, Аҩынтәтәи Аара аан адгьыл аҟынтәи ишԥашьҭыҵуеи? Козма игәаанагарала Адгьыл аԥшь-кәакьҭа аформа аман. Хыхьынтә ари аԥшь-кәакьҭа шьхак ахь ихалоит, уи ахықә аҩада-мраҭашәарахь инаауп, насгьы ари адгьыл-шьха анаара иқәыршәны аҩадантә аладаҟа еиуеиԥшым ажәларқәа нхоит. Амра аниасуа аамҭазы, ҩадатәи адгьылқәа раасҭа аладатәи адгьылқәа еиҳа ирзааигәаны иааԥшуеит. Адгьыл иаакәыршаны иҟоуп [[Мировой океан (мифология)|аокеан]], уи аҵкар аҿы икьакьоу аха иҵәцоу ажәҩантә ҭӡамц халоит, аокеан нырцәтәи адгьыл иазцо.
Козма Индикоплевст иусумҭа адагьы, иҟан X-тәи ашәышықәсазтәи болгариатәи автор [[Иоанн Экзарх|Иоанн Екзарх]] ишәҟәы «Афымш» ҳәа хьӡыс измоу, уи 1263 шықәсазтәи анапылаҩырала ҳара ҳҟынӡа иааит<ref name="rus"/>. Ари аусумҭа актәи аасҭа еиҳа аимак-аиҿак аҵоуп. Ганкахьала, Иоанн Козма игәаанагарақәа иреиԥшу агәаанагарақәа ааирԥшуеит, аха автор Адгьыл ампыл еиԥш ихаҿы ишааиго ала агәаанагарагьы ыҟоуп. Иара убас, Козма иеиԥш акәымкәа, уи апланетақәеи аеҵәақәеи еилихуеит.
Мрагыларатәи ақьырсианра акосмографиатә гәаанагарақәа ануп VIII-тәи ашәышықәсазы инхоз [[Богословие|атеолог]] [[Иоанн Дамаскин|Иоанн Дамаскин]] ишәҟәы «Аиашахаҵаратә дин ииашаны аилыркаара» аҟны. Иоанн игәаанагарақәа Козма игәаанагарақәа ирҿагылоуп: [[Зодиак|Азодиак]] зегь рыла иаарԥшуп, апланетақәа растрологиатә ҩнқәа рыӡбахә ҳәоуп, адгьыл аформагьежь адгылара амоуп. Дамаскин ишәҟәы ажәҩан аԥсабара иазкны агәаанагара еизак аанарԥшӡом, аха ажәҩан аԥсабара иазкны агәаанагарақәа зегьы аагоуп. [[Василий Великий|Васили Ду]] игәаанагара адгылара аҭаны иаагоуп: «сего небесе божественный Василий тонкое быти, глаголет, естество, аки дым».
=== Аҿыцҿиара аепоха (XV—XVI ашәышықәсақәа) ===
==== Аԥхьатәи Аҿыцҿиара (XV-тәи ашәышықәса) ====
«Аҵарауаҩтә мдырра» ҳәа зыӡбахә ҳәоу атрактат аҿы иаагоу [[Николай Кузанский|Николаи Кузантәи]] (1401—1464) икосмологиа аҿыцра ду аҟазшьа амоуп. Иара игәы иаанагеит Адунеи аматериалтә акзаара, насгьы Адгьылгьы иныҟәоу апланетақәа иреиуоуп ҳәа иԥхьаӡон; ажәҩантә цәеижьқәа рҿы ауаа нхоит, Адгьыл аҟны еиԥш, насгьы Адунеи аҿы иҟоу зегьы еиҟараны амзызқәа рыла имҵысуашәа рхы рыԥхьаӡоит. Иара игәаанагарала, Адунеи ҳәаа амаӡам, аха ҵыхәаԥҵәара амоуп, избан акәзар ҵыхәаԥҵәарадара [[Бог|Анцәа]] заҵәык иоуп изҟазшьарбагоу. Убри аамҭазы, Кузанц иҟны абжьаратәи аамҭақәа рзтәи акосмологиа аелементқәа рацәаны еиқәхоит, ажәҩантә сферақәа рыҟазаара агәрагарагьы уахь иналаҵаны, адәахьтәи — имҵысуа аеҵәақәа рысферагьы урҭ рхыԥхьаӡараҿы. Аха, урҭ асферақәа зынӡагьы игьежьӡам, рыргьежьра еибеиԥшӡам, насгьы рыргьежьратә ҵәҩанқәа акосмос аҿы иалкаау аҭыԥ ааныркылом. Убри аҟнытә, адунеи абсолиуттә центри иаахтыҵәҟьоу аҳәааи амаӡам (иҟалап, абри аҵакала акәзар Николаи Адунеи аҳәаадара иазку итезисгьы шеилкаатәу)<ref>{{книга|автор=Койре А.|год=2001|заглавие=От замкнутого мира к бесконечной вселенной|издательство=Логос|место=М.|страницы=2—17}}</ref>.
==== Агелиоцентртә система (XVI-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжа) ====
{{main|Адунеи агелиоцентртә система}}
{{Anchor|Коперник}}XVI ашәышықәса актәи азбжа [[Николай Коперник|Николаи Коперник]] иҟаиҵаз агелиоцентртә дунеитә система ҿыц ацәырҵрала иазгәаҭан. Коперник Амра адунеи агәҭаны иқәиргылеит, апланетақәа зыкшәшоу (Адгьылгьы уахь иналаҵаны, иара зхатә ҵәҩангьы иакшәшо). Иара уажәгьы Адунеи имҵысуа аеҵәақәа рысферала иҳәаақәҵоуп ҳәа иԥхьаӡон; иҟалап, иара убасгьы ажәҩантә сферақәа шыҟоу агәра игозҭгьы<ref>{{статья|автор=Barker P.|заглавие=Copernicus, the orbs, and the equant|год=1990.|издательство=Synthese}}</ref>.
==== Икьасоу Аҿыцҿиара (XVI-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжа) ====
{{See also|Џьордано Бруно икосмологиа}}
Коперник ихәыцрақәа рылацәажәараан, англыз астроном [[Диггес, Томас|Томас Диггес]] иҳәеит акосмос ҵыхәаԥҵәара шамам, насгьы еҵәала ишҭәу. Урҭ ахшыҩҵакқәа ирҵаулеит италиатәи афилософ [[Джордано Бруно|Џьордано Бруно]]<ref>Джордано Бруно. О бесконечности, Вселенной и мирах</ref><ref>{{книга|автор=Gatti H.|заглавие=Giordano Bruno and Renaissance Science|издательство=Cornell Univercity Press|год=1999|страницы=105—106}}</ref><ref>Койре 2001; Granada 2008.</ref>. Бруно икосмологиа аԥҟарақәа жәпакы раамҭазы иҿыцын, уимоу иреволиуциатәын, еиҳарак Аамҭа Ҿыц акосмологиа аԥҟарақәа рацәаны иазыԥшын: Адунеи аҵыхәаԥҵәарадареи уа иҟоу адунеиқәа рхыԥхьаӡареи, аеҵәақәа харатәи амрақәа рыла аиԥшьра, адунеи аматериалтә акзаара иазку агәаанагара. Уи аамҭазы, Џьордано Бруно ихәыцрақәак (раԥхьаӡа иргыланы аматериа аԥсы ахаҵара ахшыҩзцара) иаарласны аҵарадырра аанрыжьит.
[[Файл:Tychonian system.svg|thumb|300px|Тихо Браге идунеитә система]]
Аха аҵарауаа зегьы Коперник иконцепциа рыдыркыломызт. Убас, аҿагылаҩцәа дыруаӡәкын [[Тихо Браге]], уи аматематикатә спекулиациа ҳәа ахьӡҵо. Иара акомпромисстә “геогелиоцентртә” адунеитә система ҟаиҵеит, Птолемеи Коперники рҵарақәа реилаҵара иахылҵыз: Амреи, Амзеи, аеҵәақәеи имҵысуа Адгьыл иакәшоит, апланетақәеи акометақәеи зегьы Амра иакәшоит. Браге Адгьыл уахыки-ҽнакитәи аҵәирагьы азхеиҵомызт.
=== Аҭҵаарадырратә револиуциа (XVII ашәышықәса) ===
{{Anchor|Кеплер}} [[Кеплер, Иоганн|Иоганн Кеплер]] ихаҿы иааигон Адунеи ҵыхәаԥҵәара змоу арадиус змоу ампыл еиԥш, [[Амратә система|Амратә система]] ахьыҟаз агәҭаны аҭыԥ аманы. Кеплер игәы иаанагон ари аҭҳәаа анҭыҵтәи асфератә шьаҭа еҵәала иҭәуп ҳәа —апланетақәа зкәыршоу, зхы зырлашо аобиектқәа<ref name="Физики: Биографический справочник">{{книга|автор=[[Храмов, Юрий Алексеевич|Храмов Ю. А.]]|заглавие=Физики: Биографический справочник|ответственный=Под ред. [[Ахиезер, Александр Ильич|А. И. Ахиезера]].|издание=Изд. 2-е, испр. и дополн|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]], Главная редакция физико-математической литературы|год=1983|страницы=130|страниц=400|isbn=|тираж=200000}}
</ref>. Иара иаргументқәа иреиуоуп [[фотометрический парадокс|афотометриатә парадокс]] ишиашоу аԥхьагылаҩ. Кеплер ихьӡ иадҳәалоуп даҽа револиуциакгьы. Иара иԥсахуеит агьежьтә ныҟәарақәа, еиуеиԥшым аеквантқәа рыла ирхьанҭоу, акы ала — аеллипс иаваршәны, насгьы уи иқәланы аныҟәара [[Законы Кеплера|азакәанқәа]] ааигоит, уажәшьҭа иара ихьӡ зху.
[[Галилео Галилей|Галилео Галилеи]], Адунеи аҵыхәаԥҵәарадара азҵаара аартны иааныжьны, аеҵәақәа Амра еиԥшуп ҳәа агәаанагара дадгылон. XVII-тәи ашәышықәса азбжазы — аҩбатәи азбжазы урҭ ахәыцрақәа ирыдгылеит [[Рене Декарт]] (аԥшаҵәиқәа ртеориа)<ref name="Рене Декарт">{{книга|автор=Матвиевская Г. П.|заглавие=Рене Декарт|место=М.|издательство=Просвещение|год=1987|страницы=38|страниц=79|серия=Люди науки|isbn=|тираж=74000}}</ref>, [[Отто фон Герике]], [[Христиан Гюйгенс|Христиан Гиугенс]]. Хиугенс раԥхьаӡакәны аеҵәа ([[Сириус]]) аҟынӡа абжьаӡара аилкаара иҽазишәеит, уи алашара амра атәы иаҟароуп ҳәа агәаанагара ҟаҵаны.
XVII-тәи ашәышықәсазы Браге исистема иадгылаз дыруаӡәкын иналукааша италиатәи астроном, аиезуит [[Риччиоли, Джованни Баттиста|Џьованни Риччиоли]]. Адгьыл Амра акәшара ишиашоу ашьақәырӷәӷәара 1727 шықәсазы мацара ауп ианцәырҵыз ([[аберрация света|алашаратә аберрациа]]), аха ииашаҵәҟьаны Браге исистема аҵарауаа реиҳараҩык мап ацәыркит XVII-тәи ашәышықәсазы Коперник-Кеплер асистема иаҿырԥшны ҵаҵӷәыда, иԥсабаратәымкәа ируадаҩтәуп ҳәа иԥхьаӡаны.
=== XVIII—XIX ашәышықәсақәа ===
XVIII ашәышықәса алагамҭазы иҭыҵит ҳаамҭазтәи афизика зегьы азы аҵак ду змаз ашәҟәы — [[Исаак Ньютон|Исаак Ниутон]] иҩымҭа “Аԥсабаратә философиа аматематикатә принципқәа”<ref>{{книга|автор=Ньютон И.|заглавие=Математические начала натуральной философии|место=М.|издательство=Наука|год=1989|страниц=688|ссылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/klassik/newton.htm|ответственный=Перевод с латинского и примечания [[Крылов, Алексей Николаевич|А. Н. Крылова]]|archive-date=2007-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20070726095013/http://ilib.mccme.ru/djvu/klassik/newton.htm}}</ref>. Уажәы макьана заԥҵара иаҿу аматематикатә анализ афизика алшара анаҭоит афактқәа ӷәӷәала ахәшьара рыҭара, иара убасгьы урҭ рыхцәажәара зҽазызшәо атеориақәа рхаҭабзиара ииашаны аӡбара.
Уи ашьаҭала, XVIII-тәи ашәышықәсазы, Ниутон Адунеи амодель иргылоит. Иара еиликаауеит, агравитациа змоу ацәеижьқәа рыла иҭәу ҵыхәаԥҵәара змоу адунеи аҟны хымԥада урҭ зегьы анеилало аамҭа шыҟало. Убас ала, иара игәы иаанагоит Адунеи аҭыԥҭаӡара ҵыхәаԥҵәарадоуп ҳәа.
1755 шықәсазы [[Райт, Томас (астроном)|Томас Раит]] ({{lang-en|Thomas Wright}}) иусумҭа шьаҭас иҟаҵаны, [[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] иҳәеит Агалактика еикәагьежьуа цәеижьны иҟазар шалшо, еҵәа рацәала ишьақәгылоу, Амратә системаҿы аус зуа амчқәа иреиԥшу агравитационтә мчқәа рыла еидкылоу, аха кырӡа еиҳа зымҽхак ҭбаау. Агалактика аҩнуҵҟа иҟоу ахылаԥшҩы иҟынтәи (ҷыдала, ҳара ҳ-Амратә системаҿы), иалҵуа адиск уахынла ажәҩан аҿы ацәаҳәа лаша еиԥш иубарҭахоит. Кант иара убасгьы иҳәеит уахынла ажәҩан аҿы иубаратәы иҟоу [[туманность|анаҟәрақәа]] руакқәакгьы хазы игоу агалактикақәа ракәзар шалшо.
[[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] иҟаиҵаз агәаанагара ала, анаҟәрақәа [[Млечный Путь|Асар Рымҩа]] асистема еиԥшу харатәи аеҵәатә системақәа ракәзар ҟалоит. 1785 шықәсазы иара иҽазишәеит Асар Рымҩа аформеи ашәагааи аилкаара, насгьы уи аҿы Амра ахьыҟоу, [[Метод звёздных подсчётов|“скоп” ҳәа изышьҭоу аметод]] ахархәарала — еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла аеҵәақәа рыԥхьаӡара. 1795 ашықәсазы, апланетартә наҟәыра [[NGC 1514]] данахәаԥшуаз, еилыкка ибеит еҵәак уи агәҭаны, анаҟәратә материала зкәыршаз. Абасала, ииашоу анаҟәрақәа шыҟоу лакҩакрада еилкаан, насгьы анаҟәратә шәытақәа зегьы харатәи аеҵәатә системақәа роуп ҳәа ахәыцра аҭахӡамызт<ref name="efremov">{{cite web |author=Ю. Н. Ефремов. |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1198709 |title=Постоянная Хаббла |publisher=[[Астронет]] |access-date=2010-10-04 |archive-date=2011-08-11 |archive-url=https://www.webcitation.org/60r7gd7of?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1198709 |url-status=live }}</ref>.
1837 шықәсазы, [[Струве, Василий Яковлевич|В. Иа. Струве]], иара ихатә хылаԥшрақәа рыла, α Лира апараллакс гәеиҭеит, иагьишәеит (1839 шықәсазы икьыԥхьын). Иоуз аҵакы (0,125" ± 0,055") раԥхьаӡа акәны еҵәак апараллакс қәҿиарала ианеилкаахаз иаҿырԥштәхеит. Ари Адунеи ииашоу аҭыԥҭаӡаратә масштаб аилкаараҿы актәи шьаҿан<ref>{{cite web|url=http://www.openaxiom.ru/astronomy/knowledge06/stars19.php|title=Параллакс звезды|access-date=2013-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921052034/http://www.openaxiom.ru/astronomy/knowledge06/stars19.php|archive-date=2013-09-21|url-status=dead}}</ref>.
=== XX ашәышықәса ===
[[Файл:Aleksandr Fridman.png|thumb|250px|А. А. Фридман]]
XX-тәи ашәышықәса иахьатәи акосмологиа ахьиз ашәышықәса ауп. Уи ашәышықәса алагамҭазы ицәырҵуеит, насгьы аҿиара амҩа иану, ателескоп дуқәа, акосмос ахь аԥырра, акомпиутерқәа рыҟаҵаразы атехнологиақәа реиԥш иҟоу иҿыцу аихьӡарақәа зегьы еиднакылоит.
Иахьатәи акосмологиахь раԥхьатәи ашьаҿақәа ҟаҵан 1908—1916 шықәсқәа рзы. Уи аамҭазы, [[Малое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа хәыҷы]] аҟны [[Цефеида|ацефеидқәа]] рпериоди иубарҭоу рыеҵәатә шәагааи рыбжьара ииашаны апропорционалтә еизыҟазаашьа аарԥшра ([[Ливитт, Генриетта Суон|Генриетта Ливитт]], ЕАА) [[Герцшпрунг, Эйнар|Еинар Герцспруни]] [[Шепли, Харлоу|Харлоу Шаплии]] ирылнаршеит ацефеидқәа рыла абжьаӡара аилкааразы аметод аԥҵара.
1916 шықәсазы, [[Еинштеин, Алберт|А. Еинштеин]] иҩуеит [[Общая теория относительности|азеиԥш зыҟазааратә теориа]] аиҟаратәрақәа — агравитациа атеориа, аԥыжәара змоу акосмологиатә теориақәа рзы шьаҭас иҟалаз. 1917 шықәсазы, «иҭынчу» Адунеи аазырԥшуа аӡбара аԥшаара иҽазшәо, Еинштеин азеиԥш зыҟазааратә теориа аиҟаратәрақәа рахь параметрк — [[Космологическая постоянная|акосмологиатә константа]] ациҵоит.
1922—1924 шықәсқәа рзы [[Фридман, Александр Александрович|А. Фридман]] Еинштеин иеиҟаратәрақәа (акосмологиатә константа ада, насгьы уи ацны) Адунеи зегьы ашҟа ихы иаирхәоит, насгьы иҭынчым аӡбарақәа иоуеит.
1929 шықәсазы [[Хаббл, Эдвин Пауэлл|Едвин Хаббл]] иааирԥшит агалактикақәа рыццакреи урҭ рҟынӡа абжьаӡареи рыбжьара апропорционализм азакәан, анаҩс уи ихьӡ зыхҵахаз. Еилкаахоит Асар Рымҩа иааҳакәыршаны иҟоу адунеи идуум хәҭак мацара шакәу. Абри зегьы иацны ицәырҵуеит [[Космогонические гипотезы|Кант игипотеза]] ашьақәырӷәӷәара: анаҟәрақәак, ҳара ҳтәы еиԥш иҟоу агалактикақәа роуп. Убри аамҭазы, иааҳакәыршаны иҟоу адунеи иҭынчым аԥсабара иазкны Фридман иҟаиҵаз алкаақәа шьақәдырӷәӷәоит, убри аамҭазыгьы ишьақәдырӷәӷәоит акосмологиа аҿиаразы иалху ахырхарҭа шиашоу<ref name="zasovhistory">{{книга|автор=Засов А. В., Постнов К. А.|заглавие=Общая астрофизика|место=М.|издательство=ВЕК 2|год=2006|страниц=398|isbn=5-85099-169-7|тираж=1500}}</ref>.
Абри аамҭа инаркны 1998 шықәсанӡа акосмологиатә константа змам Фридман иклассикатә модель аԥыжәара аиуеит. Акосмологиатә константа аҵыхәтәантәи аӡбарахь иамоу анырра ҭҵаахоит, аха Адунеи аарԥшразы иамоу аҵакы азы аексперименталтә рбагақәа ахьмаҷу иахҟьаны, ас еиԥш иҟоу аӡбарақәа ахылаԥшратә дыррақәа рыҭҵааразы ахархәара роуӡом.
1932 шықәсазы [[Цвикки, Фриц|Ф. Цвикки]] аматериа лашьца аҟазааразы агәаанагара ааирԥшуеит — афымцамҳалдызтә радиациа ала зхы аазмырԥшуа, аха агравитациатә еидҳәалараҿы иалахәу аматериа. Уи аамҭазы ари ахәыцра гәҩарала ирыдыркылеит, насгьы 1975 шықәсазшәа ауп уи аҩбатәи аԥсҭазаара анаиуз, зегьы рыла ианрыдыркылаз<ref>{{книга|автор=Эйнасто Яан.|заглавие=Сказание о тёмной материи|оригинал=Tumeda aine lugu|ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1233291|ответственный=сост. Mihkel Jõeveer, ред. Urmas Tõnisson|издание=Tumeda aine lugu|место=Tartu|издательство=Ilmamaa|год=2006|том=71|серия=Eesti mõtteloo (История эстонской мысли)|страницы=259—415|isbn=978-9985-77-192-1|archive-date=2011-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927074426/http://www.astronet.ru/db/msg/1233291}}</ref>.
1946—1949 шықәсқәа рзы [[Гамов, Георгий Антонович|Г. Гамов]] ахимиатә элементқәа рхылҵшьҭра еиликаарц иҽазышәо, агәыцәтә физика азакәанқәа Адунеи аҽырҭбаара алагамҭаҿы ихы иаирхәеит. Абас ауп «Адунеи ца» атеориа — Атҟәацра ду атеориа — шцәырҵыз, уи иацны Кельвинқәак раҟара аԥхарра змоу аизотроптә цәынхатә радиациа агипотеза.
1964 шықәсазы [[Пензиас, Арно Аллан|А. Пензиаси]] [[Вильсон, Роберт Вудро|Р. Уилсони]] арадиодиапазон аҿы аизотроптә ԥырхага ахыҵхырҭа рыԥшааит. Убасҟангьы еилкаахоит, ари Гамов иазԥхьагәеиҭахьаз [[реликтовое излучение|ацәынхатә радиациа]] шакәу. Адунеи ца атеориа шьақәырӷәӷәоуп, насгьы аелементартә хәҭаҷқәа рфизика акосмологиахь иаауеит.
1991—1993 шықәсқәа рзы акосмостә гәаҭарақәа “Реликт-1”, иара убас СОВЕ рҟны ацәынхатә шәахәаркра афлуктуациақәа аартхеит. Ҵабыргны, ԥыҭрак ашьҭахь Нобель ипремиа занашьахаз COBE агәыԥ иалахәыз аӡәык-ҩыџьак мацара роуп<ref name="zasovhistory"/>.
1998 шықәсазы, харатәи Ia хкы змоу асуперҿыцқәа рҟынтәи идуқәоу <math>z</math> рзы Хаббл идиаграмма ҟаҵоуп. Еилкаахоит Адунеи [[Ускорение расширения Вселенной|ццакрала]] аҽырҭбаара ишаҿу. Фридман имодель ари алнаршоит акосмологиатә константа ала иаарԥшу антигравитациа алагалараан мацара. Абри азы аҭакԥхықәра зду иҷыдоу амчхара ахкык аҟазаара азы агәаанагара цәырҵуеит — амчхара лашьца. Ҳаамҭазтәи аҽырҭбааратә теориа цәырҵуеит — ΛCDM амодель, уи амчхара лашьцагьы аматериа лашьцагьы аҵанакуеит. Адунеи ирласны аҽырҭбаара иалагеит 6—7 миллиард шықәса раԥхьа. Уажәтәи аамҭазы (2010-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы) Адунеи убас ала аҽарҭбаауеит, уи аҿы абжьаӡарақәа 10 миллиард шықәса рыла ҩынтәны еизҳауеит, насгьы ҳаԥхьаҟа ари атемп маҷӡак ауп аҽахьаԥсахло<ref>{{статья |автор=[[Рубаков, Валерий Анатольевич|Валерий Рубаков]] |заглавие=Вселенная известная и неизвестная |издание=[[Наука и жизнь]] |номер=11 |год=2019 |страницы=46—50 |ссылка=https://www.nkj.ru/archive/articles/37272/ |язык=ru |archive-date=2019-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191109121739/https://www.nkj.ru/archive/articles/37272/ }}</ref>{{rp|48}}.
== Аҭҵаараҿы иӡбам ауадаҩрақәа ==
XXI-тәи ашәышықәса алагамҭазы, Адунеи аҭҵаараҿы иаарту апроблема хадақәа иреиуоуп: [[расширение Вселенной|Адунеи аҽырҭбаара]] апроблемақәеи, абри апроцесс раԥхьатәи астадиақәеи [[Космологическая сингулярность|аханатәтәи асингулиарра]] аҟынтәи; [[Фундаментальные взаимодействия|шьаҭанкылатәи афизикатә еидҳәаларақәа]] [[Теория всего|Реидгылара Ду]] апроблема ([[гравитация|агравитациатә еидҳәаларақәагьы]] уахь иналаҵаны); [[Крупномасштабная структура Вселенной|Адунеи амасштаб ду змоу аилазаашьа]] ахылҵшьҭреи аеволиуциеи; Адунеи аҿы [[жизнь во Вселенной|аԥсҭазаареи]] [[внеземной разум|ахдырреи]] рызҵаарақәа. [[чёрные дыры|Акылаара еиқәаҵәақәагьы]] уахь иналаҵаны, иклассикатәым аҟазшьа змоу афундаменталтә обиектқәа рҟазшьа апроблема ӡбамкәа иаанхоит. Џьоукы аҵарауаа ргәы иаанагоит ари аԥсабара аилкаара [[общая теория относительности|азеиԥш зыҟазааратә теориа]] анҭыҵ ицоит ҳәа, насгьы [[Квантовая гравитация|агравитациа акванттә теориа]] аԥҵара аҭахуп ҳәа. [[активные ядра галактик|Агалактикақәа ргәыцә активқәа]], [[квазар|аквазарқәа]], [[гамма-всплеск|агамма-лашарақәа рыԥжәарақәа]] уахь иналаҵаны, Адунеи аҿы еицырзеиԥшу еиуеиԥшым аобиектқәа рҟазшьеи «русуратә механизми» рыхҳәаа азҵаарагьы ӡбам. Иаҳҳәап, XXI-тәи ашәышықәса алагамҭазы иҟаз адыррақәа рыла, ашьақәырӷәӷәара алыршахеит агамма-лашарақәа рыԥжәарақәа харатәи метагалактикатә хҭысқәоуп ҳәа, урҭ мчхарала еицырдыруа Адунеи ахәҭаҿы зегь реиҳа идууп<ref name="tsitsin-surdin" />.
== Азгәаҭақәа ==
'''Комментарии'''
{{Notelist}}
'''Источники'''
{{Reflist}}
== Алитература ==
* {{БРЭ |заглавие=Вселенная |автор=Ф. А. Цицин, [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдин]] |том=6 |год=2006 |страницы=41 }}
* {{БРЭ |заглавие=Космологическая сингулярность |ссылка=https://bigenc.ru/c/kosmologicheskaia-singuliarnost-af649e |автор=В. Н. Лукаш, Е. В. Михеева |год=2022 }}
* {{книга |автор=[[Топоров, Владимир Николаевич|В. Н. Топоров]] |часть=[http://cult-lib.ru/doc/dictionary/myths-of-the-world/articles/60/kosmogonicheskie-mify.htm Космогонические мифы] |заглавие=Мифы народов мира. Энциклопедия |том=2 |год=1988}}
* {{книга |автор=[[Топоров, Владимир Николаевич|В. Н. Топоров]] |часть=[https://www.peoplesmyths.com/k/kosmos.html Космос] |заглавие=Мифы народов мира. Энциклопедия |том=2 |год=1988}}
* {{книга |заглавие=The Classical Theory of Fields (Course of Theoretical Physics) |том=2 |издание=revised 4th English |издательство=Pergamon Press |место=New York |isbn=978-0-08-018176-9 |pages=358—397 |ref=Ландау |язык=en |автор=[[Ландау, Лев Давидович|Landau L. D.]], [[Лифшиц, Евгений Михайлович|Lifshitz, E. M.]] |год=1975}}
* {{книга |заглавие=A Greek-English Lexicon |ссылка=https://archive.org/details/greekenglishlexi0000lidd_y0v2 |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-864214-5 |ref=Liddell |язык=en |автор=Liddell H. G., Scott R. |год=1968}}
* {{книга |заглавие=Gravitation |место=San Francisco |издательство=W. H. Freeman |isbn=978-0-7167-0344-0 |pages=703—816 |автор=[[Charles W. Misner|Misner C.W.]], [[Торн, Кип|Thorne K. S.]], [[Уилер, Джон Арчибальд|Wheeler J. A.]]|год=1973 }}
* {{книга |заглавие=An Introduction to the Science of Cosmology |год=2001 |издательство=[[IOP Publishing|Institute of Physics Publishing]] |ref=Raine |язык=en |автор=Raine D. J., Thomas E. G.}}
* {{книга |заглавие=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |ссылка=https://archive.org/details/essentialrelativ00rind_279 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer Verlag]] |место=New York |isbn=978-0-387-10090-6 |pages=[https://archive.org/details/essentialrelativ00rind_279/page/n205 193]—244 |автор=[[Wolfgang Rindler|Rindler, W.]] |год=1977 }}
* {{книга |издание=2nd |заглавие=Smithsonian Universe |ссылка=https://archive.org/details/universe0000unse_q5t6 |место=London |издательство=[[Dorling Kindersley]] |isbn=978-0-7566-9841-6 |ответственный=Martin Rees |год=2012 }}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{статья |заглавие=The Heliocentric System in Greek, Persian and Hindu Astronomy |doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb37224.x |bibcode=1987NYASA.500..525V |издание=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=500 |номер=1 |pages=525—545 |ref=Bartel |язык=en |тип=journal |автор=[[Ван дер Варден, Бартель Леендерт|van der Waerden B. L.]]|год=1987}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:дунеи}}
[[Акатегориа:Астрономиа]]
[[Акатегориа:Астрофизика]]
[[Акатегориа:Акосмос]]
[[Акатегориа:Алагылазаарақәа]]
[[Акатегориа:Афизикатә космологиа]]
cskhwt1frcvjmczg4p6c1m7viqed1kz
Аҭоурых
0
55332
171811
171733
2026-08-17T16:56:15Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171811
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|1=Аҭоурых|2=Адунеизегьтәи аҭоурых}}
[[Файл:Gyzis 006 (Ηistoria).jpeg|мини|280x280px|«Аҭоурых [[Аллегория|аллегориа]]», [[Гизис, Николаос|Николаос Гизис]], 1892]]
'''Аҭоурых''' (ажәытә бырзен бызшәа аҟынтә ἱστορία - «азҵаара аҭара»; «азҵаарақәа рыҭарала иҳауз адыррақәа»<ref name="bre2008s130">БРЭ, 2008, с. 130.</ref>), '''аҭоурыхтә ҭҵаарадырра''' - [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырра]], аҭҵаарадырратә (академиатә) дисциплина, [[Ауаҩы|ауаатәыҩса]] [[прошлое|ииасхьоу раамҭа]] ҭнаҵаауеит; ауаатәыҩса ииасхьоу раамҭеи, аҭоурыхтә хҭысқәеи афактқәеи рымзыз-хылҿиаатә еимадарақәеи<ref name="evans1">{{cite web |url= http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/evans10.html |title= The Two Faces of E.H. Carr |access-date= 2008-11-10 |author= Professor Richard J. Evans |year= 2001 |website= History in Focus, Issue 2: What is History? |publisher= [[University of London]] |archive-date= 2011-08-09 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110809211116/http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/evans10.html |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/munslow6.html |title= What History Is |access-date= 2008-11-10 |author= Professor Alun Munslow |year= 2001 |website= History in Focus, Issue 2: What is History? |publisher= [[University of London]] |archive-date= 2011-08-09 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110809204914/http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/munslow6.html |url-status= live }}</ref><ref name="arnold2000">Arnold, 2000.</ref>, иалкаау аҭоурыхтә процессқәа рзакәанеизшәарақәеи, [[Общество|асоциум]] аҿиареи, насгьы иарбанзаалак ауаҩытәыҩсатә усуреи рыхцәажәареи рыҭҵаареи рзы аҭоурыхтә ҭҵаарадырра ахархәара рынаҭоит [[Исторический источник|аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа]], уахь иаҵанакуеит: еиуеиԥшым [[нарратив|анарративқәа]], [[Письмо|аҩыратә документқәа]], ҿырҳәалатәи аацҳамҭақәа, [[артефакт (археология)|аматериалтә артефактқәа]], [[лингвистика|алингвистикатә]] дыррақәа, иара убас [[Аекологиа|аекологиатә]] маркерқәа.<ref name="bre2008s130"/>
«Аҭоурых» - ажәытә хҭысқәеи, ииасхьоу аамҭа [[историческая память|гәаларшәагак]] аҳасабала иаазырԥшуеи, урҭ ахҭысқәа ирызку адыррақәа рыԥшаареи, реизгареи, реилыркаареи зныԥшуа зеиԥш терминуп.<ref name="arnold2000"/> [[история письменности|Аҩыра аԥҵахаанӡеи]] [[письменная история|аҩыратә ҭоурых]] алагамҭанӡеи иаҵанакуа ауаатәыҩса ииасхьоу раамҭа, [[Первобытное общество|ажәытәӡатәи аамҭа]] ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref>{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/prehistory |title=Prehistory Definition & Meaning |website=Dictionary.com |access-date=2022-12-06 |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120231321/https://www.dictionary.com/browse/prehistory |url-status=live }}</ref>
Аҭоурыхтә ҭҵаарадырра аусхкқәа иреиуоуп: аҭоурыхтә хҭысқәа еиҳа еиӷьны еиҭазҳәо анарративқәа ма егьырҭ аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа ралкаара;<ref name="evans1"/><ref name=Tosh1>{{cite book |title=The Pursuit of History|url=https://archive.org/details/pursuitofhistory0000tosh/page/52|last=Tosh|first=John |publisher=Pearson Education Limited |isbn=978-1405823517 | edition=4th|year=2006|page=52}}</ref> ҳаамҭазы иҟоу апроблемақәа реилкааразы аҭоурыхҿиарадырра иааннакыло аҭыԥи ииасхьоу аамҭа аҭҵаара иамоу ахәарҭеи.<ref>{{Cite book |author=Stearns, Peter N.; Seixas, Peter Carr; Wineburg, Samuel S. |url=https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/6/mode/2up |title=Knowing, teaching, and learning history : national and international perspectives |year=2000 |publisher=[[New York University Press]] |others=Internet Archive |isbn=978-0814781418 |page=6 }}</ref><ref>{{cite book |title= Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |last= Nash l |first= Gary B. |editor= Peter N. Stearns |editor2= Peters Seixas |editor3= Sam Wineburg |chapter= The "Convergence" Paradigm in Studying Early American History in Schools |year= 2000 |publisher= New York University Press |location= New York & London |isbn= 0814781411 |pages= [https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/102 102–115] |chapter-url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/102 }}</ref><ref>{{cite book |title= Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |last= Seixas |first= Peter |editor= Peter N. Stearns |editor2= Peters Seixas |editor3= Sam Wineburg |chapter= Schweigen! die Kinder! |year= 2000 |publisher= [[New York University Press]] |location= New York & London |isbn= 978-0814781418 |page= [https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/24 24] |chapter-url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/24 }}</ref> Иалкаау культурак иазҷыдароу, аха уи иахьыԥшым аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа рыла ишьақәырӷәӷәам анарративқәа (иаҳҳәап, [[Артуриана|акрал Артур изку ажәабжьқәа]]), иҟаҵәҟьаз аҭоурыхтә хҭысқәа, насгьы зыгәра го аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа реиԥш акәымкәа, урҭ аарԥшуп [[культурное наследие|акультуратә ҭынха]], мамзаргьы [[Легенда|алегендақәа]] ирыхәҭакны.<ref name="Low1">{{cite book |title= Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |last= Lowenthal |first= David |editor= Peter N. Stearns |editor2= Peters Seixas |editor3= Sam Wineburg |chapter= Dilemmas and Delights of Learning History |year= 2000 |publisher= [[New York University Press]] |location= New York & London |isbn= 978-0814781418 |page= [https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/63 63] |chapter-url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/63 }}</ref>
''Аҭоурыхҭҵааҩ'' - аҭоурыхи [[Вспомогательные исторические дисциплины|ацхыраагӡатә ҭоурыхтә дисциплинақәеи]] ҭызҵаауа аспециалист иоуп.<ref>[http://feb-web.ru/feb/ushakov/ush-abc/09/us1c5706.htm Историк] // Толковый словарь русского языка / Под ред. Д. Н. Ушакова. — Т. 1. — Стб. 1257.</ref><ref>{{Книга|часть=Историк |автор = [[Ожегов, Сергей Иванович|Ожегов С. И.]] |заглавие = [[Словарь Ожегова|Толковый словарь русского языка]] |ответственный= Под ред. проф. [[Скворцов, Лев Иванович|Л. И. Скворцова]] |издание = 28-е изд. перераб |место = М. |издательство = Мир и образование |год = 2014 |страниц = 1376}}</ref><ref name="Ефремова">{{книга|часть=Историк |автор=[[Ефремова, Татьяна Фёдоровна|Ефремова Т. Ф.]]|заглавие=Современный словарь русского языка : орфографический, словообразовательный, морфемный : около 20 000 слов, около 1200 словообразовательных единиц|место=М.|издательство=[[АСТ (издательство)|ACT]]|год=2010|страниц=699|isbn=978-5-17-069855-4}}</ref> Иахьатәи аамҭазы аҭоурыхҭҵааҩцәа рҟынтә ԥыҭҩы заҵәык роуп аҭоурыхҭҵааҩцәа ҳәа изышьҭоу, уи ахаҭыԥан, изызку ахырхарҭақәа ирҿырԥшны, рхы иадырхәоит еиуеиԥшым аилкаарақәа: [[социальная история|асоциалтә ҭоурыхҭҵааҩцәа]], акультуратә ҭоурыхҭҵааҩцәа, [[феминистская история|афеминисттә ҭоурыхҭҵааҩцәа]], [[история науки|аҭҵаарадырра аҭоурыхҭҵааҩцәа]], [[политическая история|аполитикатә ҭоурыхҭҵааҩцәа]] уҳәа убас иҵегьы.<ref>Arnold, 2000, p. 55.</ref>
== Аилкаареи аетимологиеи ==
Ажәа «аҭоурых» раԥхьатәи аҵакы [[Древняя Греция|ажәытә бырзен бызшәа]] аҟынтәи иаагоуп, уи иаанагоит «аҭҵаара, аилкаара, ашьақәыргылара, адырра аиура». Аҭоурых ахҭысқәеи [[факт|афактқәеи]] рыҵабыргреи риашареи рышьақәыргылара иадҳәалан. [[Древний Рим|Ажәытә аурымтәи]] аҭоурыхҿиарадырраҿы ([[Историография|аҭоурыхҿиарадырра]] иахьатәи аҵакала — аҭоурых ҭызҵаауа аҭоурыхтә ҭҵаарадырра аҟәша ауп), ари ажәа иаанарԥшуа иалагеит ииасыз ахҭысқәа ирызку [[Нарратив|ажәабжьҳәара]]. Иаарласны, «аҭоурых» ҳәа ахьӡырҵо иалагеит иарбанзаалак иҟаҵәҟьоу ма ихыҭҳәаау хҭыск, ҟаларак ирызку [[рассказ|ажәабжьқәа]].<ref>''[[Утехин, Сергей Васильевич|Утехин С. В.]]'' [http://utechin.narod.ru/svu/notice/02_01.htm О понимании истории] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140326182103/http://utechin.narod.ru/svu/notice/02_01.htm |date=2014-03-26 }}</ref>
Аспециалистцәа изларҳәо ала, [[Ионийцы|иониатәи]] ажәа ''аҭоурых'' (ἱστορία) аауеит «индоевропатәи ашьаҭа ''vid'' аҟынтә, зҵакы алаҭын бызшәаҟны ''video'' аурыс бызшәаҟны ''видеть'' ҳәа иаарԥшу».<ref name="tahogodi">[[Тахо-Годи, Аза Алибековна|Тахо-Годи А. А.]] Ионийское и аттическое понимание термина «история» и родственных с ним // Вопросы классической филологии. – М.: Издательство Московского университета, 1969. Вып. 2. С. 112.</ref><ref name="savelpolet"/>
[[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәыла]] ажәа «аҭоурых» ҵакыс иамаз аҭҵаарадырра амҩала ироуаз иарбанзаалак адырра ауп, иахьатәи аҵакы ала аҭоурыхтә дырра ахаҭа акәымкәа. Иаҳҳәап, ари ажәа [[Аристотель|Аристотель]] «Аԥстәқәа рҭоурых» аҟны ахархәара аиҭеит. Уи ҳԥылоит, иара убас [[Гомер|Гомер]] игимнқәа, [[Гераклит|Гераклит]] иҩымҭақәа, Афинтәи аҳәынҭқарра аҿаԥхьа аҭоубаура атекст уҳәа рҿы. Ажәытә бырзен бызшәаҿы иҟан ажәа ''historeîn'', «аҭҵаара», уи раԥхьа [[Иония|Иониа]] мацара аҟноуп ахархәара ахьамаз, уаантәи Бырзентәыла зегьы иалаҵәеит, анаҩс [[Эллинизм|аеллинистикатә цивилизациа]] зегьы.<ref name="Ferrater-Mora">Ferrater-Mora, José. ''Diccionario de Filosofia''. Barcelona: Editorial Ariel, 1994.</ref>
Иарбан [[Культура|культуразаалак]] аҿы еицырдыруа, аха ихьыԥшым ахыҵхырҭақәа рыла ирҵабыргым ажәабжьқәа, иаҳҳәап, [[Король Артур|акрал Артур]] изку алегендақәа, иаобиективтәу аҭҵаара акәымкәа, еиҳарак [[Культурные ценности|акультуратә ҭынха]] иахәҭакны иԥхьаӡоуп.<ref>{{книга |заглавие=Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |ссылка=https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |часть=Schweigen! die Kinder! |год=2000 |издательство=[[New York University Press]] |место=New York & London |isbn=0-8147-8141-1 |страницы=[https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/24 24] |язык=en |автор=Seixas, Peter |ответственный=Peter N. Stearns, Peters Seixas, Sam Wineburg (eds.)}}</ref><ref name="Low1" /> Аҭоурых иарбан хәҭазаалак аҭҵаарадырратә дисциплинак аҳасабала абас еиԥш иҟоу ҭҵааразароуп.
Ажәытә бырзен аҵакала ажәа «аҭоурых» XVII ашәышықәсазы [[Бэкон, Фрэнсис|Френсис Бекон]] ахархәара аиҭеит еицырдыруа атермин «[[естественная история|аԥсабаратә ҭоурых]]» аҟны. Бекон изы аҭоурых — «аамҭеи ақәыԥшылареи рҿы зҭыԥ шьақәыргыло амаҭәарқәа рдырра ауп», уи хыҵхырҭас иамоу [[память|агәынкылара]] ауп ([[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырра]] агәҭахәыцра ишалҵшәо еиԥш, [[поэзия|апоезиа]] афантазиа ишалҵшәо еиԥш). Абжьарашәышықәстәи Англиа аҟны ажәа «аҭоурых» еиҳарак ахархәара аман иааизакны ажәабжь аҵакы аҭаны (''story''). Иҷыдоу атермин аҭоурых (''history'') ииасхьоу ахҭысқәа реишьҭагыла аҳасабала англыз бызшәаҿы ицәырҵит [[XV век|XV ашәышықәса]] анҵәамҭазы, ажәа «аҭоурыхтә» (''historical'', ''historic'') — XVII ашәышықәсазы.<ref name="Whitney">Whitney, W. D. ''[https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ The Century dictionary; an encyclopedic lexicon of the English language] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210202174044/https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ |date=2021-02-02 }}''. New York: The Century Co, 1889.</ref><ref name="Ferrater-Mora"/> Германиеи, Франциеи, Урыстәылеи рҿы ажәа «аҭоурых» аҩҵакык рыла ахархәара амоуп.
Абиԥарақәа ргәалашәараҿы иаанхаз ахҭысқәа зегьы, еиуеиԥшым иҵабыргу рформақәа, аҭоурыхтә [[Хроника|хроника]] аҵакы шьақәдыргылоит<ref name="wordnet">[http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn WordNet Search — 3.0] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050917065532/http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn |date=2005-09-17 }} {{Анеишьа амам азхьарԥш|число=23|месяц=05|год=2013|url=http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn|id=20090329}}, «History».</ref>. Уи ииасыз аамҭа аиҭашьақәыргыларазы еиҳа ихадоу ахыҵхырҭақәа ралкааразы иаҭахуп. Иарбанзаалак аҭоурыхтә [[архив|архивқәа]], еиуеиԥшым атекстқәеи адокументқәеи ахьыԥшаау азеиԥш архив аҵакы иахьыԥшуп; урҭ доусы «рхатәы ҵабырг» шрымоугьы, лассы-лассы рыхәҭак ҿаԥырҽуеит. Архивтә хыҵхырҭақәа рыдагьы, аҭоурыхҭҵааҩцәа рхы иадырхәар рылшоит абаҟақәа ирну аҩырақәеи асахьақәеи, аҿаԥыцтә жәабжьқәа, иара убас егьырҭ ахыҵхырҭақәа<ref>Michael C. Lemon (1995).The Discipline of History and the History of Thought. Routledge. Page 201. ISBN 0-415-12346-1</ref>, иаҳҳәап, [[археология|археологиатә]]. Аҭоурых иахьыԥшым ахыҵхырҭақәа рыла, археологиа еиҳарак аҭоурыхтә ҭҵаарақәа рзы ахәарҭа амоуп, ахҭысқәа лабҿаба избаз ршаҳаҭрақәа рышьақәырӷәӷәара ма рҿагылара мацара акәымкәа, иара убас информациала рхарҭәаара алнаршоит, иалкаау аамҭа хҵәахақәа ирхаану злаҟам ала.
== Аҭоурыхи амифқәеи ==
Аҭоурыхтә текстқәа змам архаикатә культурақәа рҿы, урҭ ахыҵхырҭақәа рроль нанагӡоит [[мифология|амифологиа]], уи ажәытәра иазку адыррақәа раиуразы ицхыраагӡоуп. Кыр иҿиахьоу аҭоурыхтә традициа аныҟоу аамҭақәа раангьы, амифопоетикатә традициа аҵак ду амоуп. Убри аан иҟоуп аҭоурыхтә хҭыс ҿыцқәа рызхәыцра зҽазызшәо амифологиатә текстқәа. Урҭ рыхцәажәара мҩаԥысуеит «адәахьтәи» аганахьалагьы «аҩныҵҟатәи» аганахьалагьы (автохҳәаа). Аҭоурых аҭҵаарадырра аҳасабалеи, ма амиф аҳасабалеи реизыҟазаашьа апроблема еиҳа ихадахоит раԥхьатәи аҭоурыхтә усумҭақәа рцәырҵра аамҭазы, аха уи аамҭазы еиҳарак акосмологиатә ҟазшьа змоу ажәытә мифопоетикатә схемақәеи атекстқәеи аԥыжәара шрымац ирымоуп. Иалыркаауеит: ауаа ирыдҳәалаз ажәытәтәи ахҭысқәа рҭоурых ҭҵаарадыррак аҳасабала, [[Древний Восток|Ажәытә Мрагылара]] ишьақәгылаз анцәа идҳәалоу ахҭысқәа ирызку атеократиатә квази-ҭоурых, насгьы амифқәа, аквазиаамҭатә форма шеиқәырхоугьы ауаа ирыдҳәалаз ахҭысқәа ирызхьамԥшуаз<ref name="toporov1987">Топоров. История и мифы, 1987.</ref>.
Аҭоурыхи амифологиеи реидҳәалара еилыкка иубарҭоуп [[космогонические мифы|акосмологиатә нарративқәа]] рҿы. Урҭ рҷыдарақәак анырра ду ҟарҵеит раԥхьатәи аҭоурыхтә текстқәа рышьақәгылашьеи рҵакқәеи рҿы. Ари анырра аарԥшуп азҵаара аҭак аҳасабала ишьақәгылоу атекст аҿы: Атекст шьақәгылоуп адунеи аиҿкаашьа иазку азҵаарақәеи аҭакқәеи рыла. Атекст еихшоуп ахҭысқәа рыхцәажәарала ишьақәгылоу ахәҭақәа рыла. Арҭ ахҭысқәа аамҭа ахҵәахақәа раҳасабала еишьҭагылоуп, хҵәахацыԥхьаӡа алагамҭа арбоуп. Акосмос ақәыԥшылара ахцәажәарақәа еишьҭаргыланы иаарԥшуп. Ахырхарҭа шьақәыргылахоит адәахьынтәи аҩныҵҟахь. Ашара етапк аҟынтәи анаҩстәи аетап ахь аиасразы иаҭахуп иҷыдоу азнеишьа. Ахҭысқәа хәыҷы-хәыҷла акосмологиатәи анцәатәи ҩаӡара аҟынтәи аҭоурыхтәи ауаҩытәыҩсатәи ҩаӡарахь илбаауеит. Акосмологиатә цәаҳәа аҵыхәтәантәи аелемент аҭоурыхтә цәаҳәа актәи аелемент акәхоит. Раԥхьатәи [[культурный герой|акультуратә фырхаҵа]] лассы-лассы арҭ аҩ-цәаҳәак рҳәааҿы дцәырҵлоит. Уи адгьылтә ҩаӡараҿы акосмос аԥҵара хиркәшоит. Иара иоуп асоциалтә нормақәа рышьақәыргыларала акультура-ҭоурыхтә традициа ашьаҭа зкуа. Атекстқәа рҟны асоциалтә ԥҟарақәа аарԥшхоит. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп аколлектив аҩныҵҟа аибагаратә еизыҟазаашьақәа рыԥҟарақәа. Арҭ аԥҟарақәа рҟынтәи иаауеит аиуара асхемақәа<ref name="toporov1987"/>.
Амифопоетикатә текстқәа рҿы акосмологиатәи, аиуаратәи, иара убас аибагаратә еизыҟазаашьақәеи рсистема асхемақәа рыдагьы, амифҭоурыхтә традициақәа рсхема аҵанакуеит. Арҭ асхемақәа, еиҳарак, амифқәеи «аҭоурыхтә» [[предание|ҳәамҭақәеи]] рыла ишьақәгылоуп. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа лассы-лассы агха рыхьуеит, насгьы амифи аҭоурыхтә ҳәамҭеи рҳәаақәа рышьақәыргылара гәрамгарҭас иҟарҵоит, аха атрадициа ныҟәызго рыбжьара ари аихшара ауадаҩрақәа цәырнагаӡом. Англыз етнограф [[Малиновский, Бронислав Каспар|Бронислав Малиновски]] «аҭоурыхтә» ҳәамҭақәа иалкаау традициак ныҟәызго иреиԥшу ауаҩытәыҩсатә персонажцәа злахәыз, насгьы аколлектив актуалтә гәалашәара (ажәаҳәаҩ ихатә гәалашәара, аҭаацәа рабиԥара ргәалашәара, агенеалогиатә схемақәа уб. иҵ.) зымҿхазкуа ахҭысқәа ирыдиҳәалон. «Аҭоурыхтә» ҳәамҭа иаҷыданы, амиф аҳәаақәа ирҭагӡаны иаарԥшуп даҽа ҭагылазаашьак аҿы ухаҿы иузаамго ахҭысқәагьы: убас, еиуеиԥшым аиҭакрақәа мҩаԥысуеит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп ацәеижь аԥсахра, ауаҩы аԥстәы иеиԥшхара, усхкык аҟынтәи даҽа усхкык ахь аиасра. Амифи аҭоурыхи реиԥшымзаарақәа ҭырҵаауеит егьырҭ «анарративтә» проза хкқәа ирҿырԥшны.
Америкатәи аиндеиццәа [[нутка (народ)|нутка]] ркультураҿы амифи [[легенда|алегендеи]] реизыҟазаашьа ҭызҵааз [[Сепир, Эдуард|Едуард Сепир]] алкаа ҟаиҵеит аҩжанркгьы ныҟәызго иҟаҵәҟьаз ахҭысқәа рдырраҭарақәа раҳасабала ишахәаԥшуа, аха амиф ажәытәра лашьца ([[мифическое время|амифтә аамҭа]]), адунеи зынӡа даҽакала ианыҟаз аепоха иахыԥхьаӡалоуп; алегенда аҭоурыхтә персонажцәа аазырԥшуа, иалкаау аҭыԥи ажәлари ирызку, актуалтә [[ритуал|ритуалтә]] ма асоциалтә ҵакы змоу ахҭысқәа рыҽрыманадоит. [[сказка|Алакә]], амиф, аҭоурыхтә ҳәамҭа, иԥшьоу аҭоурых назлоу ԥшь-хәҭакны еилоу «анарративқәа» рсхема аҳәаақәа ирҭагӡаны иалкаахоит ҩ-ҷыдарак — «алакәтә» — «илакәтәым», «[[сакральное|асакралтә]]» — «исакралтәым»: алакә — лакәтәуп, исакралтәым; амиф — лакәтәуп, исакралтәуп; аҭоурыхтә ҳәамҭа — илакәтәым, исакралтәым; иԥшьоу аҭоурых — илакәтәым, исакралтәуп. Ари аусхкы ҭызҵаауаз аҵарауаа, иаҳҳәап, Е.Сепир, Б. Малиновски, В. Сиудов, К. Скотт Литтлтон, У. Беском, [[Вансина, Ян|Ж. Вансина]] уб. егь., апроза аҩныҵҟа еиуеиԥшым ажанрқәа алыркаауан, иара убас амифологиатәи аҭоурыхтәи ҳәамҭақәа рыбжьара атипологиатә аиасрақәа реишьҭагылашьақәа шьақәдыргылон. Ибжьаратәу аформақәа рахь иаҵанакуеит аҭоурыхтә хҳәаа иадҳәалоу, аха амифопоетикатә традициа иахылҿиаауа агәалашәара, ахроникатә нҵамҭақәа, ашаҳаҭтә ҿахәы, ахылҵшьҭра иазку аҳәамҭақәа. Агиографиатә легендақәа амифи аҭоурыхтә текстқәеи ирыдҳәалоуп. Иҟоуп еиҳа инарҭбаау апроблема: агиографиатә легендақәа «рҭоурыхтәра», иара убас аҭоурыхтә нарративқәа «рмифологиатәра», мамзаргьы «рҭоурыхтә ҵакы рцәыӡра». Уи ареалтә ҭоурыхтә хаҿқәа рбиографиақәагьы ирызкуп<ref name="toporov1987"/>.
Раԥхьатәи «аҭоурыхтә» прозақәа иреиуоу — аҭоурыхра иазааигәатәны уахәаԥшуазар — рхатә ҳәамҭа мацарақәа роуп «аҭоурыхтә» ҳәа ирыԥхьаӡо, егьырҭ ааигәа иҟоу акультурақәа рҳәамҭақәа амифологиатә аамҭа иаҵанакуеит, амифологиа аҳасабалагьы иахәаԥшуеит. Актуалтә гәалашәара иаҵанакуа аамҭа анҭыҵ — аҩыра змам атрадициақәа рҿы, шамахамзар, быжь-абиԥарак иреиҳаӡам — ажәытәра зегьы ахҭысқәа рыла еихшамкәа еизакны иҟоуп, ахҭысқәеи ажәабжьҳәаҩи рыбжьара аамҭатә дистанциа арбаӡам. Ҳ. ԥ. ҟ. 1-тәи азқьышықәсазы хыԥхьаӡара рацәала акультурақәа, Адгьылбжьарамшын инаркны аокеан Ҭынч аԥшаҳәақәа рҟынӡа, аҳәынҭқарра ашьақәгылара аамҭа рхыргеит, раԥхьаӡа акәны амифопоетикатә шьақәгылашьақәа рҿы акризис ҟалеит. Акосмологиатә схемақәа ртрадициатә формақәа ацәырҵра ҿыцқәа ишахәҭоу еиԥш рыхцәажәареи реилыркаареи рылымшеит. Ажәытә космологиатә традициаҿы аилыркаара зҭахыз аҭагылазаашьақәа рыхәҭак ауп изыхцәажәаз, убри аҟнытә убарҭ ацәырҵра ҿыцқәа назлаз, ахцәажәара ахкы ҿыцқәа аҭахын. Акосмологиатә нарративқәеи, [[этиологические мифы|аетиологиатә мифқәеи]], иара убасгьы заатәи аквазиҭоурыхтә текстқәеи рҟынтәи, акультура ииасуеит заатәи аҭоурых хцәажәарахь. Аамҭа цацыԥхьаӡа ишьақәнаргылоит адунеи аҭоурыхтә хәаԥшышьа, насгьы аҭоурых ҭҵаарадыррак аҳасабала ицәырҵуеит. Раԥхьа аҭоурыхтә хәаԥшра амифопоетикатә иаҟәгамызт, анаҩс уи иацәхьаҵны иаҿагылеит, аҵыхәтәаны, зынӡа мап ацәнакит. Заатәи аҭоурыхтә текстқәа рҿы макьана иубарҭоуп акосмологиатә жәабжьқәа рҷыдарақәа жәпакы. Убас, урҭ азҵаарақәа жәпакы рҭак ҟазҵо аиҿкаашьа рымоуп. Убас, заатәи [[русская летопись|аурыс ашықәснҵа]] алагамҭа «Абар [[Повесть временных лет|аамҭатә шықәсқәа ражәабжьқәа]]. Аурыс дгьыл ахьынтәиҟалаз. Киев раԥхьаӡа аҳра зуадаз, насгьы иарбан хылҵшьҭроу иамоу аурыс дгьыл» акыраамҭатәи атрадициа шьаҭас иамоуп. Џьара-џьара заатәи аҭоурых ԥҵамҭаҿы азҵаарақәеи аҭакқәеи рформа стилистикатә знеишьаны иҟалоит, иаҳҳәап, лассы-лассы уи аҩыза [[ирландские саги|ирландиатәи асагқәа]] рҿы иуԥылоит, мамзаргьы атекст иалкаау аҭыԥқәа рҿы иааԥшуеит, иаҳҳәап, китаитәи «[[Го юй|Го иуи]]», «Аҳрақәа ирызку ажәабжьқәа» рҿы. Азҵаара-аҭактә композициа ахархәара, хәҭа-хәҭала акәзаргьы, заатәи аҭоурыхтә хцәажәарақәа рҿы адиалогқәа рырацәара ауп изыдҳәалоу, иаҳҳәап, китаитәи «[[Шу цзин|Шуцзин]]» («Аҭоурых ашәҟәы») аҟны. [[Геродот|Геродот]] ихаҭа шаҳаҭс дахьзыҟамлоз, насгьы избаз иаҳасабала аӡәгьы изеиҭамҳәоз ахҭысқәа данрыхцәажәоз, адиалог аформа дазхьаԥшуан, џьара-џьара азҵаарақәеи-аҭакқәеи рформақәагьы. Ари автор иидыруаз адиалог иашақәа, ааԥхьарақәа, ажәахәқәа убас егьырҭгьы, ма зынӡа ахархәара риҭаӡом, ма иԥсахны иааигоит. Заатәи аҭоурыхтә текст аформа ахаҭа, еиҳарак, аҭак аԥшаара аҳасабала ишьақәгылан, уи азы атекст ибзианы аус адулатәын. Арахь иаҵанакуеит, Геродот ихы иаирхәаз амифқәа ррационалисттә интерпретациа аметоди аҭоурыхдырҩы [[Фукидид|Фукидид]] алҵшәақәа рыла илкаақәа рметоди. Аҭак аԥшаара, еиҳарак акосмологиатә нарративқәа ирықәшәо аритуалқәа рҳәаа иҭагӡаны, аҭак аиура апроцедура иадҳәалоуп<ref name="toporov1987"/>.
Заатәи аҭоурыхтә усумҭақәа амифопоетикатә традициа аҳәаақәа ирҭагӡоу аамҭеи ақәыԥшылареи реилкаара еиқәдырхоит. Аҭоурыхдырыҩцәа Геродот, Фукидид, [[Полибий|Полибии]] аамҭа [[цикличность|ациклтә модель]] еихыршон, уи ала иаарԥшхоит Геродот ихронологиа шҵаҵӷәыдоу, Фукидид «илогикатә» хронологиа еиԥш. Заатәи аҭоурыхтә усумҭақәа раԥҵаҩцәа иарбоу аилкаара аиааира рҽазыршәон, ахыркәшаратә аамҭатә цикл «ариашарала». Убас, урҭ аелементқәа еиҿызкаауаз, ахронологиа иадызҳәалоз асиақәа шьақәдыргылон. Ижәытәӡатәиу аҿырԥштәқәа рахь иаҵанакуеит «[[Палермский камень|Палермтәи ахаҳә]]» ала еицырдыруа ажәытә египеттәи ашықәснҵара еиқәхаз ахәҭақәа, ҳ.ԥ.ҟ. 25-тәи ашә., ҳ.ԥ.ҟ. XII—VII ашә. ирыҵаркуа аепонимқәа ассириатәи рсиақәа — лимма, иара убас аҭоурыхтә ҟазшьа змоу китаитәи атекстқәа, уахь иаҵанакуеит иалкаау аҳра аҭоурых, адинастиақәа, анналқәа, мамзаргьы изхылҵыз рыхьӡқәеи рыԥсҭазаара арыцхәқәеи еиқәзырхаз, [[Чжоу|Чжоу]] аепохаан ицәырҵыз ашьҭратә ҭаӡҩырақәа уб.иҵ. Ажәытәӡатәи заатәи-аҭоурыхтә текстқәа ирыҵаркуеит иара убас, хронологиала еишьҭаргылоу хыԥхьаӡара рацәала асиақәа, урҭ ирхыԥхьаӡалоуп [[Евмел Коринфский|Евмел]] иҩымҭа «Коринтиака» еиԥшу агенеалогиатә поемақәа, есышықәсатәи аофициалтә нҵамҭақәа, [[логографы|алогографцәа]] — [[Гекатей Милетский|Гекатеи Милетскии]] егьырҭи еиқәдыршәаз «Агенеалогиақәа». Агенеалогиақәа ахронологиатә еишьҭагылашьақәа рахь ииасыр рылшон. Индиатәи агенеалогиатә традициа [[пураны|апуранқәа]] рыла иалагоит — аканонтә [[индуизм|индуисттә]] текстқәа, аквазиҭоурыхтә жанр «[[Итихасы|Итихасы]]» атекстқәа — хаҭала иуҳәозар «аҭоурых». Ари атрадициа еиҳарак амифологиатә материал аҟны инарҵауланы ашьаҭа акит, иара убас Индиа ҭыԥқәак рҿы иахьа уажәраанӡа еиқәхеит, лассы-лассы маӡала. Агенеалогистцәа хԥа-ԥшьба шәышықәса рыҩныҵҟа аҭыԥантәи аҭоурых аиҭашьақәыргылара алзыршо асиақәа шьақәдыргылоит, иара убас амифологиатә «адунеи ашара аепохеи» [[первопредок|раԥхьаӡа изхылҵызи]] аҵыхәтәантәи ашәышықәсақәа рҭоурыхи рыбжьара аамҭалатәи аимҟьарсҭа еиҳарак амифологиатә материал ала ихадырҭәаауеит. Аҵыхәтәантәи аамҭазы хыԥхьаӡара рацәала агенеалогиатә традициақәа ирыхцәажәан Океаниа, Африка, иара убас Аладатәи, Агәҭантәи, Аҩадатәи Америка арегионқәа рҿы<ref name="toporov1987"/>.
Агенеалогиатә усумҭақәа ирықәшәоит акосмологиатә қәыԥшылара аобиектқәа рыла лассы-лассы зыхцәажәарақәа ирылаго, агеографиатә ҟазшьа змоу аԥҵамҭақәа. Акосмологиатә традициа аҟынтәи аҭоурыхтә традициахь, даҽакала иуҳәозар, амифқәа рҟынтәи аҭоурых ахь аиасра апроцесс аан, «аамҭеи» «ақәыԥшылареи» (иара убас урҭ ирышьашәалоу аперсонификациа зызу, нцәахәыс иԥхьаӡоу аобиектқәа, [[Кронос|Кронос]], [[Гея|Геиа]], [[Уран (мифология)|Уран]] реиԥш иҟоу уҳәа уб.иҵ.) амифологиатә нарратив, акосмологиатә драма алахәылацәа рҟынтәи аҭоурыхтә процесс ахьымҩаԥысуа ҳәаақәаны иҟалеит. Ари аиасра алыршахеит аилкаарақәа «аамҭеи» «ақәыԥшылареи» асакралтә ҟазшьа рцәыӡреи, насгьы ҿыц ицәырҵыз ахырхарҭа — аҭоурых — аҟны дара рзы еиҳа зхы иақәиҭу ахархәаратә ԥҟарақәа рышьақәгылареи иабзоураны. Аҭоурыхтә дунеихәаԥшышьа ашьақәгылара иацхрааит заатәи аҭоурыхтә усумҭақәа жәпакы. Урҭ рахь иаҵанакуеит автор еиуеиԥшым традициақәак дахьрызхьаԥшуа ажәабжьқәа (ажәытә бырзен логограф [[Гелланик|Гелланик]] еиқәиршәеит тәылақәак рзеиԥш ҭоурых ахронологиатә схема; [[Сыма Цянь|Сыма Циан]] еиқәиршәеит Китаи раԥхьатәи еизаку ҭоурыхны иҟалаз «Аҭоурыхтә нҵамҭақәа»), иара убас автор аамҭа хҵәахак, ма хҭыск ахьааирԥшуа ([[Пелопоннесская война|Пелопоннессктәи аибашьра]] иазку Фукидид ишәҟәы «[[История (Фукидид)|Аҭоурых]]»; аҭаацәара Бань рышәҟәы «Заатәи Хань рдинастиа аҭоурых»). Аҩ-ҭагылазаашьак рҿы атекст асакралтә ҟазшьеи амифи ирцәыхароуп. Арҭ атекстқәа амифгьы рылоуп, аха азеиԥш концепциа аҳәаақәа ирҭагӡаны ихадоу ароль ааннакылом, уи епизодны, детальны, аԥҵамҭа иалементны иҟалоит<ref name="toporov1987"/>.
Заатәи аҭоурыхтә текстқәа рзы акосмологиатә концепциақәа «аритми» ахырхарҭеи шьақәдыргылон. Иаҳҳәап, ақалақьқәа, аҳәынҭқаррақәа, адинастиақәа, ацивилизациақәа рҭоурых ахцәажәараан, аҭоурыхҭҵааҩцәа рхы иадырхәон акосмологиатә еилазаара аҟынтәи иааз аилкаарақәа, еиҳа иманшәалоу ахцәажәаратә схема аҳасабала, убарҭ иреиуоуп аира, аизҳара, адеградациа, аԥсра; арҭ апроцессқәа акосмологиатә мистериаҿы асакралтә елементны иҟамызт. Раԥхьатәи ажәабжьқәа еиҳарак аҳрақәеи (иаҳҳәап, ажәытәкитаитәи атрадициаҟны) аибашьрақәеи рыхцәажәарала ишьақәгылоу - акосмологиатә еиҿагыларақәа рҭоурыхтә аналог ауп. Заатәи аҭоурыхтә текстқәа рзы лагамҭаны иҟалеит ақалақь ашьаҭакра ([[Тит Ливий|Тит Ливии]] иҟны [[Рим|Рим]]), уи амифи аҭоурыхи еиланагӡоит, иара убас акосмологиатә ԥҵара атемагьы иадҳәалоуп. Аҭоурых аҿы амиф аҭынха иаҵанакуеит иҷыдоу аҭоурыхтә традициа ашьаҭакҩы ихаҿсахьа, уи лассы-лассы амифгьы аҭоурыхгьы иахырыԥхьаӡалоит, мамзаргьы уи иҟаҵәҟьазаара агәыҩбара рызцәырнагоит (аурымцәа рҿы [[Ромул и Рем|Ромулеи Ремеи]]; аславиантә традициаҿы [[Лях|Лиах]], [[Чех|Чех]], [[Крак|Крак]], [[Кий (князь)|Кии]] уҳәа егьырҭгьы)<ref name="toporov1987"/>.
[[Геродот|Геродоти]] егьырҭ заатәи аҭоурыхҭҵааҩцәеи аҭоурыхтә персонажцәа рхымҩаԥгашьа ахақәиҭра еижьаганы ирыԥхьаӡон, урҭ акосмологиатә хҭысқәа алахәцәа ргәазыҳәарақәа назыгӡо раҳасабала акәын ишаадырԥшуаз. Убасҵәҟьа ауп ишыҟаз абжьарашәышықәстәи аамҭазы иҟаз «апровиденциалисттә» традициагьы. Аҭоурых ҭҵаарадырратә дисциплинак аҳасабала, насгьы аҭоурыхра адунеихәаԥшышьатә конструкцианы ашьақәгылара иацхрааит аҭоурыхтә хҭысқәа зыхҟьаз аилкаареи, насгьы аамҭа цацыԥхьаӡа урҭ рыҿиареи. Уи аганахьала Фукидид илшаз рацәоуп. Геродот лассы-лассы азакәан амчхареи алахьынҵеи дрызхьаԥшуан, аха ус еиԥш иҟоу азнеишьа амзызқәа ҭҵаарадыррала реилкаара иацәыхаран<ref name="toporov1987"/>.
Заатәи аҭоурыхтә текстқәа рҿы акосмогониа иазҷыдароу «аԥҵаратә схема» ашьҭақәа еиқәырхан, уи уажәы ииаган, уаанӡа истатикатәны, иаморфтәны, еиҟәыҭхамкәа, рацәак хшыҩзышьҭра зҭатәым ҳәа иԥхьаӡаз - ауаҩы иҭоурых ахь. Аҭоурых аҿы ахҭысқәа еиӷьу аҟынтәи еицәоу ахь ииасуан; убри аан акосмогониатә мифқәа рҿы иаҳа ихадоу ҳәа иԥхьаӡоу аԥҵара «алагамҭа» ауп: иаԥҵаз адунеи абсолиуттә акзаареи аинаалареи аныԥшуан. Инарҭбааны аларҵәара аман ԥшь-шәышықәсак ирызкыз агәаанагара: актәи — [[золотой век|ахьтәы шәышықәса]], аҵыхәтәантәи — зегьы иреицәоу, узықәгәыӷратә иҟам аамҭа. Иҟан иара убас уи иаҿагылоу асхемақәагьы, уа ахьтәы шәышықәса ҳәа иԥхьаӡан аҭоурых анҵәамҭа — ари еиуеиԥшым [[хилиазм|ахилиастикатә]] концепциақәа ирызҷыдаҟазшьан<ref name="toporov1987"/>.
Заатәи аҭоурыхтә усумҭақәа (иаҳҳәап, ажәытәбырзентәи) ӷәӷәала аепос иадҳәалаз ажәабжьҳәаратә литература ажанр иаҵанакуан, уи амифологиатә шьаҭақәа шамоу ҩашьом. [[логограф|Алогографцәеи]] [[Геродот|Геродоти]] рҭоурыхтә текстқәа рҟны инарҭбааны рхы иадырхәон афольклортә, иара убас алакәтә материал. Аурымтәи аҭоурыхҿиарадырра аԥсыжратә қьабз аан ирҳәоз арҽхәарақәеи ({{lang-la|laudatio funebris}}), насгьы зыдунеи зыԥсахыз иԥсҭазааранҵеи ирыдҳәалоу, иамоуп иара убас афольклортә хыҵхырҭақәагьы. Убас, афольклортә стилистика аҷыдарақәа жәпакы [[Тацит|Тацит]] иҿы иубарҭоуп. Заатәи аҭоурыхтә усумҭақәа, лымкаала Геродот иҟны, амифологиатәи афантастикатәи материалқәа (рационалла аус зыдулоу) рацәаны иахьрылоу, иаҳҳәап, атыҩкрақәа, адгьылҵысрақәа, алахьынҵеи ([[Тихе|Тихе]]) алаԥықәшәареи рроль убас егьырҭгьы шаҳаҭра руеит арҭ атекстқәа амифопоетикатә традициа аҭынха шакәу. [[Аристотель|Аристотель]] Геродот «амифолог» ҳәа ихьӡиҵеит (ажәытә бырзен бызшәала μυθολόγος). Убри аамҭазы акраҵанакуеит амиф рационалла аилкаара, насгьы аҭоурыхтә материал ихыҭҳәаау аҟәыҭхара, уи Геродот илнаршеит амифологиа аҟынтәи аҭоурых ахь аиасра. Аепикатә традициақәа рышьақәгыларазы иҟаз аҭоурыхтә ҭагылазаашьақәа џьара-џьара даара еиуеиԥшымызт, убри аҟнытә атекстқәа рҟны аҭоурыхи амифологиеи реизышәара еиҟарамызт. Амиф ҟазшьа змоу индиатәи аепикатә поемақәеи («[[Махабхарата|Махабхарата]]», «[[Рамаяна|Рамаиана]]»), [[пураны|пуранақәеи]] реиԥш еицырдыруа иҟоуп, иара убас аҭоурых ҟазшьа змоу испаниатәи «[[Песнь о моём Сиде|Сара с-Сид изку ашәеи]]», исландиатәи акралтәи, ма абшьҭратәи [[саги|сагақәеи]]<ref name="toporov1987"/>.
Аҭоурых амиф аҟынтәи ахақәиҭтәра убарҭоуп асакралтә ҟазшьа зцәыӡыз, анаҩс аҭҵаарадырра аҭоурых зхылҿиааз атекстқәа рҟны еиԥш, ажәытә амифопоетикатәи адинхаҵаратәи традициақәагьы рҟны. Убас, аџьамтә традициаҿы ([[маздеизм|амаздеизми]] [[манихейство|аманихеиствеи]]) аҭоурых шьақәгылоуп иԥсабаратәым асхемала, аха уи ашьаҭа асакралтә беиарақәа рсистема еиқәзырхо акосмологиатә дунеихәаԥшышьаҿы иҟоуп. Даара акраҵанакуан аамҭа азҵаара ахаҭа азҿлымҳара (иаҳҳәап, [[Зерван|Зерван]] ихаҿсахьаҿы), уи апериодизациеи аҿиареи, иара убас аамҭеи аԥҵара амч хадақәеи реимадара - иҵоуроугьы иҵоурамгьы. Амиф аҟынтәи аҭоурых ахь аиасраҿы аҵакы аман [[иудаизм|аиудаизм]], уи Анцәеи (аԥсабаратә дунеи иалгоу, акосмологиаҿы аасҭа аҭоурых аҳәаақәа ирҭагӡаны иаарԥшу) аҳи (акосмологиатә еимадарақәа зцәыӡыз, шьҭралатәи напхгаҩны иҟалаз, аҭоурыхтә процессқәа ирыхәҭакхаз) аԥсабара иаҟәганы аҭоурых иахәҭакны иҟанаҵеит. [[Ақьырсианра|Ақьырсианра]] амиф аҟынтәи аҭоурых ахь шьаҭанкыла ииасит. [[Христианская мифология|Ақьырсиантә мифологиа]] раԥхьаӡа акәны, Анцәа аҭоурыхтә аамҭа дахәҭакны дҟанаҵеит, [[историчность Иисуса Христа|Иаса Қьырса]] иҟаҵәҟьоу аҭоурыхтә хаҿоуп ҳәа дшьақәырӷәӷәо. Адунеихәаԥшышьа ҿыц излаҳәо ала, ауаҩы амифи акосмологиеи рдунеи аҿы акәымкәа, аҭоурых аҟноуп дахьыҟоу. Аҭҵаарадырраҿы иҟан агәаанагарақәа аҭоурыхи амифи еиуеиԥшым реизышәарақәа ирызкны, аха урҭ аки-аки рхьыԥшымра мап ацәкымызт (уи инақәыршәаны — аҭоурыхра амифопоетикатә дунеихәаԥшышьа аҟынтәи), иара убас иҵаулоу ргенетикатә еимадарақәагьы<ref name="toporov1987"/>.
== Аҭҵаарадырра ==
Пруссиатәи аҭоурыхҭҵааҩ [[Ранке, Леопольд фон|Леопольд фон Ранке]] ишьақәирӷәӷәон: «Хаз иҟоу ажәларқәа рҭоурых аизга, адунеизегьтәи аҭоурых шьақәнаргылартә изыҟалом, избанзар урҭ ахҭысқәа реидҳәалара ацәыӡуеит. Аха адунеизегьтәи аҭоурых ҭҵаарадыррак аҳасабала дҵас иамоуп абри аидҳәалара аилкаара, насгьы ажәларқәа зегьы еидызҳәало ахҭысқәа рыҿиарамҩа аарԥшра»<ref name="КФЭ">Всемирная история // [[Краткая философская энциклопедия]]. / Под ред. Е. Ф. Губского и Г. Б. Кораблёвой. — {{М.}}: Прогресс, 1994.</ref>.
[[науковедение|Аҭҵаарадырратә знеишьақәа]] рҳәаақәа ирҭагӡаны аус зуа аҭҵааҩцәа ирыԥхьаӡоит, аҭоурых ихаҭәаау ҭҵаарадыррак аҳасабала адунеи аҿы ишьақәгылеит XIX ашәышықәса азбжеи анҵәамҭеи ирхымгакәа. Убасҟан ишьақәгылеит зхатәы хырхарҭақәа змоу ауаажәларратә ҭҵаарадыррақәа ([[психология|апсихологиа]], [[социология|асоциологиа]], [[Антропологиа|антропологиа]], [[политология|аполитологиа]], [[Экономика (наука)|аекономика]]), иара убри аамҭазгьы аҭоурых аҭҵаарадырақәа ргәыԥ иахыԥхьаӡалахеит<ref>Савельева, Полетаев, 2003, с. 292–295.</ref><ref>Савельева, Полетаев, 2008, с. 21.</ref>. Аҭоурых ҭҵаарадыррак аҳасабала ашьақәгылара атәы зҳәо ихадоу арбагақәа ируакуп ауниверситетқәа рҿы аҭоурыхтә факультетқәа раартра. Убри аҟнытә иахьатәи аҭҵаарақәа равторцәа гәҽанызаарала XVIII ашәышықәса аӡбахә рҳәоит аҭоурыхтә дыррақәа реизгара аҟынтәи ҭҵаарадыррала рызнеира аепоха аҳасабала. Уи иаԥхьанеиуаз аамҭа аҵкыс, еиҳа аҭҵаарадырратә знеишьала иалкаан<ref>Каменский, 2012, с. 277.</ref>.
Авторцәақәак аҭоурых [[гуманитарные науки|агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]] ирхырыԥхьаӡалоит, даҽа шьоукы - [[общественные науки|ауаажәларратә ҭҵаарадыррақәа]]<ref>Scott Gordon and James Gordon Irving, ''The History and Philosophy of Social Science''. Routledge 1991. Page 1. ISBN 0-415-05682-9</ref>, мамзаргьы агуманитартәи ауаажәларратәи ҭҵаарадыррақәа ирыбжьаратәны ирыԥхьаӡоит<ref>Ritter, H. (1986). Dictionary of concepts in history. Reference sources for the social sciences and humanities, no. 3. Westport, Conn: Greenwood Press. Page 416.</ref>. Аҭоурых аҭҵаара лассы-лассы апрактикатә ма атеориатә хықәкқәа ирыдҳәалоуп, аха уи ауаҩытәыҩсатә дырраҭахрақәа раарԥшра акәзаргьы алшоит<ref name="graham-ch1">{{книга |заглавие=The Shape of the Past |ссылка=https://archive.org/details/shapeofpast0000grah |издательство=Oxford University |год=1997 |часть=Chapter 1 |язык= |автор=Graham, Gordon}}</ref>.
Аҭоурыхҭҵааҩцәа ахҭысқәа рхылаԥшҩцәеи рылахәцәеи ракәны излаҟоу ала, рҭоурыхтә усумҭақәа изҭагылоу аамҭа иашьашәаланы иҩуп, насгьы аполитика ииашамкәа азыҟазаара мацара акәымкәа, раамҭазы иҟаз азеиԥш ҩашьарақәа зегьы аадырԥшуеит. Италиатәи ахәыцҩы [[Кроче, Бенедетто|Бенедетто Кроче]] иажәақәа рыла, «аҭоурых зегьы — ҳаамҭазтәи аҭоурыхуп»<ref name=autogenerated1>Whitney, W. D. (1889). [https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ The Century dictionary; an encyclopedic lexicon of the English language] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210202174044/https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ |date=2021-02-02 }}. New York: The Century Co. Page [https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ&printsec=frontcover#PPA2842,M1 2842] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210120061910/https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ&printsec=frontcover#PPA2842,M1 |date=2021-01-20 }}.</ref>.
Англо-Америкатәи аҭоурыхҭҵааҩцәа аҭоурых аҟазара акәу, мамзаргьы аҭҵаарадырра (''Science'') акәу ҳәа иҟаз аимак иахцәажәон, урҭ рҟынтәи ари амаҭәар иаҳа иззааигәоу аилкаара иашьҭан<ref>Arnold, 2000, p. 114.</ref>. Британиатәи аҭоурыхҭҵааҩ [[Арнольд, Джон (историк)|Джон Арнольд]] излеиԥхьаӡо ала, аҭоурыхтә вариантқәа рахьынтә руакы алхра егьырҭ мап рыцәкны, ишәарҭоуп, избан акәзар абри аҩыза азнеишьала аҭоурых иаку, еиҿагылара змам «ииашоу» жәабжьны иаарԥшхоит. Арнольд иажәақәа рыла, «обиективтә» мамзар «аҭҵаарадырратә» («scientific»; англыз термин «science» аурыс термин «наука» аҵкыс еиҳа иҭшәоуп) ҭоурых зыҟалом. Ас еиԥш иҟоу аҭоурых адунеихәаԥшышьа, асоциалтә интересқәа, агендертә зҵаарақәа ирызку зхатәы гәаанагарақәа змоу асубиективтә ҭоурыхҭҵааҩцәа ргәазыҳәара иалҵшәоуп, насгьы урҭ лассы-лассы ахҭысқәа ирызку доусы иверсиа ииашоу акы аҳасабала иахәаԥшуеит. Иаку иҵабыргу аҭоурых аидеи — Аҭоурых иашаҵәҟьа — мыцхәы изызхьаԥшуа ауп, убри аҟнытә даараӡа ишәарҭазаргьы алшоит<ref>Arnold, 2000, p. 118.</ref>.
== Аҭоурыхҿиарадырра ==
{{main|Аҭоурыхҿиарадырра}}
[[Файл:General biography; or, Lives, critical and historical, of the most eminent persons of all ages, countries, conditions, and professions, arranged according to alphabetical order (1818) (14761572336).jpg|мини|230px|[[Геродот|Геродот]] (484 ҳ.ԥ.ҟ. - 425 ҳ.ԥ.ҟ.), «аҭоурых аб» ҳәа изышьҭоу]]
Атермин ''аҭоурыхҿиарадырра'' иамоуп акымкәа аҵакқәа. Актәи, уи аҭоурых аҩышьа, [[Методология истории|аҭоурыхтә метод]] ииашаны ахархәара, аҭоурыхтә [[познание|дыррақәа рыҿиара]] иазку аҭҵаарадырра ауп. Аҩбатәи, ари атермин ала иарбоуп, лассы-лассы тематикала, мамзаргьы даҽа знеишьак ала азеиԥш еизакыра аҟынтәи иалху аҭоурыхтә усумҭақәа реизга (иаҳҳәап, [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] ирызку [[1960-е годы|1960-тәи ашықәсқәа]] рҭоурыхҿиарадырра). Ахԥатәи, атермин «аҭоурыхҿиарадырра» иаҵанакуеит иалкаау аҭоурыхҭҵааҩцәа ргәаанагарақәеи русумҭақәеи рыҭҵаара (аҭоурыхтә усумҭақәа раԥҵара амзызқәа, урҭ ртемақәа ралхра, ахҭысқәа реилыркаашьа, автори иаԥхьаҩцәеи рдунеихәаԥшышьа, егьырҭ аҭоурыхҭҵааҩцәа рфактқәеи рызхьарԥшрақәеи рхархәашьа анализ рзыруеит). Апрофессионалтә ҭоурыхҭҵааҩцәа ауаатәыҩса рҭоурых иазку иаку жәабжьк, мамзаргьы ажәабжьқәа рцикл аԥҵара иалацәажәоит.
== Аҭоурых афилософиа ==
{{main|Аҭоурых афилософиа}}
Аҭоурых афилософиа — ауаатәыҩса рҭоурых аҵакы хада азҵаара аҭак аҟаҵара зҽазызшәо [[Афилософиа|афилософиа]] аҟәша ауп. Ари афилософиа аҟәша иаҵанакуеит аҭоурых [[Телеология|ателеологиа]] иазку агәҭахәыцрақәа, даҽакала иуҳәозар, аҭоурых планк иқәныҟәаны иҿиоума, ахықәкы, ма амҩақәҵагатә принципқәа амоума, насгьы иамоума аҭоурых анҵәамҭа. Аҭоурых афилософиеи [[Историография|аҭоурыхҿиарадырреи]] еиларҩашьатәым, даҽакала иуҳәозар, аҭоурых академиатә дисциплинаҵас аҭҵаара, уи иамоуп иалкаау аметодқәа, апрактикатә хархәара, насгьы ахатә ҿиара аҭоурых. Даҽа ганкахьала, аҭоурых афилософиеи [[История философии|афилософиа аҭоурыхи]] еиларҩашьатәым, даҽакала иуҳәозар, афилософиатә хшыҩҵак аҭоурых аҭҵаара.
Апрофессионалтә ҭоурыхҭҵааҩцәа аҭоурых [[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырроу]], мамзаргьы [[Семь свободных искусств|зхы иақәиҭу ҟазароу]] ҳәа азҵаара иалацәажәоит. Ари аихшара еиҳарак иԥсабаратәым, избанзар аҭоурых адырратә хкы аҳасабала еиуеиԥшым аспектқәа рыла иахәаԥшуеит<ref>Elizabeth Harris, In Defense of the Liberal-Arts Approach to Technical Writing. College English, Vol. 44, No. 6 (Oct., 1982), pp. 628—636</ref><ref>{{Cite web |url=http://culturahistorica.org/wp-content/uploads/2020/02/white-historiography_art_science.pdf |title=Источник |access-date=2023-02-27 |archive-date=2023-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227040705/http://culturahistorica.org/wp-content/uploads/2020/02/white-historiography_art_science.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nature.com/nature/journal/v454/n7200/full/454034a.html |title=Arise Cliodynamics. Nature 454, 34-35 (3 July 2008) {{!}} doi:10.1038/454034a; Published online 2 July 2008 |access-date=2009-04-01 |archive-date=2010-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100419194114/http://www.nature.com/nature/journal/v454/n7200/full/454034a.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sott.net/articles/show/161508-Transforming-history-into-science-Arise-cliodynamics- |title=Arise Cliodynamics. sott.net/articles |access-date=2009-04-01 |archive-date=2012-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120214013659/http://www.sott.net/articles/show/161508-Transforming-history-into-science-Arise-cliodynamics- |url-status=live }}</ref>.
Аҭоурых афилософиа аҿиараҿы ихадоу знеишьақәаны иалкаазар алшоит абарҭ:
* [[Общественно-экономическая формация|Аформациатә]] ([[Маркс, Карл|К. Маркс]], [[Энгельс, Фридрих|Ф. Енгельс]], [[Ленин, Владимир Ильич|В. И. Ленин]] убас егь.);
* [[Ацивилизациа|ацивилизациатә]] ([[Данилевский, Николай Яковлевич|Н. Иа. Данилевски]], [[Шпенглер, Освальд|О. Шпенглер]], [[Тойнби, Арнольд Джозеф|А. Тоинби]], [[Эйзенштадт, Шмуэль|Ш. Аизенштадт]], [[Ерасов, Борис Сергеевич|Б. С. Ерасов]], [[Бондаренко, Дмитрий Михайлович|Д. М. Бондаренко]], [[Следзевский, Игорь Васильевич|И. В. Следзевски]], [[Нефёдов, Сергей Александрович (историк)|С. А. Нефиодов]], [[Алексушин, Глеб Владимирович|Г. В. Алексушин]] уҳәа убас егь.);
* [[Мир-системный анализ|адунеи-систематә]] ([[Франк, Андре Гундер|А. Г. Франк]], [[Валлерстайн, Иммануил|И. Валлерстаин]], [[Амин, Самир|С. Амин]], [[Арриги, Джованни|Џь. Арриги]], [[Дус Сантус, Теотониу|Т. дус Сантус]], [[Чейз-Данн, Кристофер|К. Чеиз-Данн]], [[Абу-Лугод, Джанет|Џь. Абу-Лугод]], [[Чешков, Марат Александрович|М. А. Чешков]], [[Фурсов, Андрей Ильич|А. И. Фурсов]], [[Коротаев, Андрей Витальевич|А. В. Коротаев]], [[Гринин, Леонид Ефимович|Л. Е. Гринин]], уҳәа убас егь.);
* [[школа «Анналов»|анналтә школа]] ([[Блок, Марк|М. Блок]], [[Февр, Люсьен|Л. Февр]], [[Бродель, Фернан|Ф. Бродель]], [[Ле Гофф, Жак|Ж. Ле Гофф]], [[Гуревич, Арон Яковлевич|А. Иа. Гуревич]] уҳәа убас егь.).
== Аҭоурыхтә ҭҵаарадырра аметодқәа ==
{{main|Аҭоурых аметодологиа}}
[[Файл:ancientlibraryalex.jpg|thumb|275px|[[Александрийская библиотека|Александриатәи абиблиотека]]]]
Аҭоурыхтә метод ҳәа иашьҭоуп аҭҵааран иԥшааз, анаҩс аҭоурыхтә усумҭа аҩраан ахархәара змаз раԥхьатәи ахыҵхырҭақәеи егьырҭ ашаҳаҭрақәеи аус рыдулара апринципқәеи аԥҟарақәеи рықәныҟәара.
[[Геродот|Геродот]] (484-425 шш. ҳ.ԥ.ҟ.) иусумҭа «[[История (Геродот)|Аҭоурых]]» алагамҭаҿы ишиҩуа еиԥш, уи
<blockquote>еизганы ианиҵеит арҭ адыррақәа (ἱστορίης ἀπόδεξις — азҵаарақәа рыла иоуз адыррақәа ранҵара),
урҭ имҩаԥысуаз ахҭысқәа аамҭа цацыԥхьаӡа ирхамышҭразы,
насгьы аеллинцәеи аварварцәеи рус дуқәеи,
реибашьрақәа зыхҟьаз амзызқәеи еилкаамкәа иаанымхырц азы<ref>Геродот. История. / Пер. и прим. Г. А. Стратановского. Статья В. Г. Боруховича. (Серия «Памятники исторической мысли».) Л.: Наука, 1972. [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1269019585 Книга I. Клио] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150209032254/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1269019585 |date=2015-02-09 }}</ref>.</blockquote>
Аха аҭоурых аҿы [[научный метод|аҭҵаарадырратә методқәа]] рхархәара аусумҭа «[[История (Фукидид)|Пелопоннесстәи аибашьра аҭоурых]]» зҩыз [[Фукидид|Фукидид]] идырҳәалоит. Геродоти ахҭысқәа анцәа игәаԥхарала имҩаԥысуеит ҳәа изыԥхьаӡоз егьырҭ аҭоурыхҭҵааҩцәеи реиԥш акәымкәа, Фукидид аҭоурых ауаа ралхрақәеи рхымҩаԥгашьақәеи ирылҵшәаны дахәаԥшуан, ауаҩытәыҩсатә усқәа рҿы ауп амзызқәеи ахылҿиаақәеи рыԥшаара дахьашьҭаз<ref>{{книга |заглавие=Ancient Civilizations: The Near East and Mesoamerica |ссылка=https://archive.org/details/ancientcivilizat0000lamb_f5k0/page/5 |издательство=Benjamin-Cummings Publishing |год=1979 |страницы=5 |язык=en |автор=Lamberg-Karlovsky, C. C. and Jeremy A. Sabloff}}</ref>.
Ажәытәӡатәии абжьарашәышықәсатәи [[Китаи|Китаи]] иҟан рхатәы традициақәеи иҿиоу рҭоурыхтә ҭҵааратә методқәеи. Уаҟа апрофессионалтә ҭоурыхҿиарадырра ашьаҭа икит [[Сыма Цянь|Сыма Циан]] (145-86 ҳ.ԥ.ҟ.), «[[Ши цзи|Аҭоурыхтә нҵамҭақәа]]» равтор. Уи ишьҭрақәлаҩцәа ари аусумҭа аҭоурыхтә-биографиатә ҩымҭақәа рзы ҿырԥшыгас рхы иадырхәон.
[[Историография#Христианская историография|Ақьырсиантәи]], иара убас мраҭашәаратәи аҭоурыхҿиарадырраҿы анырра ду ҟаиҵеит [[Аврелий Августин|Аврелии Августин]]. XIX ашәышықәсанӡа аҭоурых еиҳарак Ҳазшаз ишьақәиргылаз аплан инақәыршәаны иҿион ҳәа ирԥхьаӡон. [[Гегель|Гегельгьы]] ари азнеишьа дықәныҟәон, аха уи идинтәым аҟазшьа аиҭон<ref name="graham-ch1"/>. Гегель ифилософиа аҟынтәи, ацәаҳәатә-ҭоурыхтә прогресс аидеиа [[марксизм|марксисттә]] ҭоурыхтә философиа иалалеит.
Арабтә ҭоурыхҭҵааҩ [[Ибн Хальдун|Ибн Хальдун]] [[1377|1377 шықәсазы]] аҭоурыхҭҵааҩцәа лассы-лассы иҟарҵоз агхақәа анализ рзиуан. Уи иазгәеиҭон ажәытәи аҿатәи ркультуратә еиԥшымзаарақәа, уи азы иаҭахуп ахыҵхырҭақәа азҿлымҳара рыҭара, ахәшьара рызҭо апринципқәа ралкаара, иара убас ииасхьоу ахҭысқәеи акультуреи рыҭҵаара. Ибн Хальдун аҭоурыхҭҵааҩцәа рыԥсымцқьарақәеи зегьы рыгәрагареи дрықәыӡбон<ref>[[Ибн Хальдун|Ibn Khaldun]], Franz Rosenthal, N. J. Dawood (1967), ''The Muqaddimah: An Introduction to History'', p. x, [[Princeton University Press]], ISBN 0-691-01754-9.</ref><ref name=Mowlana>H. Mowlana (2001). «Information in the Arab World», ''Cooperation South Journal'' '''1'''.</ref>. Иара иметод ацхыраара ҟанаҵеит аҳәынҭқарра, апропаганда, акоммуникациатә хархәагақәа, аԥсымыцқьарақәа аҭоурыхҿиарадырраҿы анырра шыҟарҵо аилкааразы<ref>Salahuddin Ahmed (1999). ''A Dictionary of Muslim Names''. C. Hurst & Co. Publishers. ISBN 1-85065-356-9.</ref>, убри аҟнытә Ибн Хальдун «арабтәи аҭоурыхҿиарадырра аб» ҳәа дыԥхьаӡоуп<ref name=Enan>{{cite book|title=Ibn Khaldun: His Life and Works|first=Muhammed Abdullah|last=Enan|publisher=[[The Other Press]]|year=2007|isbn=9839541536|page=v}}</ref><ref name=Akhtar>Dr. S. W. Akhtar (1997). «The Islamic Concept of Knowledge», ''Al-Tawhid: A Quarterly Journal of Islamic Thought & Culture'' '''12''' (3).</ref>.
Аҭоурыхҭҵаара аметодологиа аҿиараҿы анырра ду ҟазҵаз егьырҭ аҭоурыхҭҵааҩцәа рахьынтә рыӡбахә ҳәазар ҟалоит [[Ранке, Леопольд фон|Ранке]], [[Тревельян, Джордж Маколей|Тревелиан]], [[Бродель, Фернан|Бродель]], [[Блок, Марк|Блок]], [[Февр, Люсьен|Февр]], [[Фогель, Роберт|Фогель]]. [[Тревор-Ропер, Хью|Х.Тревор-Ропер]] еиԥш иҟоу авторцәа аҭоурых аҿы аҵаратә методологиа ахархәара иаҿагылон. Урҭ иазгәарҭон аҭоурых аилкааразы асахьашьара шаҭаху, убри аҟнытә аҭоурых аҭҵаарадырра акәымкәа, [[Аҟазара|аҟазара]] акәны иԥхьаӡатәуп ҳәа. Убас, [[Нольте, Эрнст|Ернст Нольте]], аклассикатә германтә философиатә традициа дықәныҟәаны, аҭоурых аидеиақәа рыҿиара аҳасабала дахәаԥшуан. Ҷыдала [[Хобсбаум, Эрик Джон Эрнест|Хобсбауми]] [[Дойчер, Исаак|Доичери]] русумҭақәа рыла мраҭашәаратәи атәылақәа рҿы иаарԥшыз [[Марксизм|амарксисттә]] ҭоурыхҿиарадырра, [[Маркс, Карл|Карл Маркс]] ифилософиатә идеиақәа рышьақәырӷәӷәара хықәкы хадас иаман. Урҭ рҿагылаҩцәа, [[антикоммунизм|антикоммунисттә]] аҭоурыхҿиарадырра иадгылоз, иаҳҳәап, [[Пайпс, Ричард|Паипси]] [[Конквест, Роберт|Конквести]] амарксисттә иаҿагылоз аҭоурых аилыркаа аадырԥшуан. Иҟоуп иара убасгьы [[феминизм|афеминизм]] зныԥшуа инарҭбаау аҭоурыхҿиарадырра.
== Аҭоурыхтә аамҭахҵәахақәа ==
{{main|Аҭоурых аамҭеихшара}}
Аҭоурых еиуеиԥшым аамҭахҵәахақәа рыла ашара иалкаау зеиԥш идеиақәак рыклассификациазы ахархәара аиуеит<ref name="Marwick-p169">{{книга |заглавие=The Nature of History |ссылка=https://archive.org/details/natureofhistory0000marw |издательство=The Macmillian Press LTD |год=1970 |страницы=[https://archive.org/details/natureofhistory0000marw/page/169 169] |язык= |автор=Marwick, Arthur}}</ref>. Хаз игоу аамҭахҵәахақәа рыхьыӡқәеи рҳәаақәеи агеографиатә регионеи аамҭеихшара асистемеи ирхьыԥшызар алшоит. Еиҳараӡак ахьӡқәа ретроспективла ирыҭоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәытәра ахәшьарақәа рсистема аадырԥшуеит анаҩстәи абиԥарақәа рпозициала, уи аҭҵааҩы анырра инаҭар алшоит, убри аҟнытә аамҭеихшараан иахәҭоу агәҽанызаара аарԥштәуп<ref name="Tosh-p168-169">{{книга |заглавие=The Pursuit of History |ссылка=https://archive.org/details/pursuitofhistory0000tosh/page/168 |издательство=[[Pearson Education|Pearson Education Limited]] |год=2006 |страницы=168—169 |язык= |автор=Tosh, John}}</ref>.
Аҭоурых («аҭоурыхтә аамҭахҵәаха») аклассикатә ҵакала иуҳәозар, [[Письменность|аҩыра]] [[История письменности|ацәырҵрала]] иалагоит.
[[Письменная история|Аҭоурых аҩыратә аамҭахҵәаха]] 5–5,5 нызқь шықәса раҟара аҵанакуеит, [[шумеры|ашумерцәа]] [[Клинопись|рсалҩыра]] ацәырҵра инаркны<ref>The Origin and Development of the Cuneiform System of Writing, Samuel Noah Kramer, ''Thirty Nine Firsts In Recorded History'', pp 381—383</ref><ref name=autogenerated3>[http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn WordNet Search — 3.0] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050917065532/http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn |date=2005-09-17 }}, «History»</ref>.
Уи аамҭахҵәаха иаԥхьагылаз «[[Доисторический период|аҩыраҟалаанӡатәи аамҭахҵәаха]]» ҳәа иашьҭан.
== Аҭоурых аҟәшақәа ==
Хаз иҟоу атемақәеи ацәырҵрақәеи ҭырҵаауеит иҷыдоу аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа:
* [[Военная история|Арратә ҭоурых]] — арбџьармчқәа рхылҵшьҭреи, рыргылареи, русурақәеи ирызку ҭҵаарадырроуп, [[Военная наука|арратә ҭҵаарадырра]] иахәҭакуп.
* [[История культуры|Акультура аҭоурых]] — аҭоурыхтә аамҭақәа, ажәларқәа, аиндивидцәа уҳәа егьырҭ аҭоурыхтә процессқәа ныҟәызго рдунеихәаԥшышьа иазку ҭҵаарадырроуп.
* [[История науки|Аҭҵаарадырра аҭоурых]] — аҭҵаарадырратә дыррақәеи, аполитикатәи азинтәи ҵарақәеи, афилософиа уҳәа уб.егь. рҭоурых ауп.
* [[История государства и права|Аҳәынҭқарреи азини рҭоурых]] — адунеи иқәынхо ажәларқәа еиуеиԥшым рҭоурыхтә аамҭақәа раан рҳәынҭқаррақәеи рзинқәеи рыҿиара азакәанеиуаршәақәа ҭнаҵаауеит.
* [[История политических и правовых учений|Аполитикатәи азинтәи ҵарақәа рҭоурых]] — еиуеиԥшым аҭоурыхтә аамҭақәа раан еиуеиԥшым ахәыцҩцәа аҳәынҭқарреи азакәани рҵакы, рхылҵшьҭра, рыҟазаара азҵаарақәа рзы ргәаанагарақәа рҷыдарақәа ҭҵаауеит.
* [[История религии|Адинхаҵара аҭоурых]] — адинхаҵарақәеи асакралтә культқәеи рцәырҵреи рыҿиареи, аҭыԥантәии адунеизегьтәии динхаҵарақәа реимадарақәеи рҷыдарақәеи рыҭҵаара ауп.
* [[История экономики|Аекономика аҭоурых]] — ауаҩы иеволиуциатә ҿиареи инхамҩатә усура анырреи ирыдҳәалоу ацәырҵрақәеи апроцессқәеи рыҭҵаара ауп.
== Ацхыраагӡатә ҭоурыхтә дисциплинақәа ==
{{main|Ацхыраагӡатә ҭоурыхтә дисциплинақәа}}
* [[Археография|Археографиа]] — аҩыратә хыҵхырҭақәа рҭыжьра атеориеи апрактикеи роуп.
* [[Археология|Археологиа]] — аматериалтә хыҵхырҭақәа рхархәарала ауаатәыҩса рҭоурыхтә ԥсҭазаара аҭҵаара ауп.
* [[Архивоведение|Архивҭҵаара]] — [[архив|архивқәа]] реидкылара, иара убас архивтә [[документ|документқәа]] рыҵәахреи рхархәареи ирыдҳәалоу азҵаарақәа рыҭҵаара ауп.
* [[Архонтология|Архонтологиа]] — аҳәынҭқарратә, адунеизегьтәи, аполитикатә, адинтә, иара убас егьырҭ ауаажәларратә еиҿкаарақәа рҿы [[Должность|амаҵураҭыԥқәа]] рҭоурых аҭҵаара ауп.
* [[Бонистика|Абонистика]] — [[Банкнота|ақьаадтә ԥаратә дыргақәа]] ркьыԥхьреи рҭыжьреи рҭоурых аҭҵаара ауп.
* [[Вексиллология|Авексиллологиа]] (абираҟҭҵаара) — [[Абираҟ|абираҟқәа]], [[Штандарт (знамя)|аштандартқәа]], [[вымпел|ахьынҷҳақәа]] уҳәа реиԥш иҟоу амаҭәарқәа рыҭҵаара ауп.
* [[Генеалогия|Агенеалогиа]] — ауаа [[Родство|рҭаацәаратә]] еизыҟазаашьақәа рыҭҵаара ауп.
* [[Генетическая генеалогия|Агенетикатә генеалогиа]] — [[генетика|агенетикатә]] методқәа рхархәарала аҭаацәаратә еизыҟазаашьақәа рыҭҵаара ауп.
* [[Геральдика|Агеральдика]] (агербҭҵаара) — [[герб|агербқәеи]], урҭ рхархәара атрадициеи апрактикеи рыҭҵаара ауп.
* [[Дипломатика|Адипломатика]] — аҭоурыхтә [[Акт (документация)|актқәа]] (азиндырратә документқәа) рыҭҵаара ауп.
* [[Документоведение|Ақьаадҭҵаара]] — ақьаадқәеи ақьаадтә-коммуникациатә усмҩаԥгатәқәеи ирызку акомплексттә ҭҵаарадырроуп, аҭоурыхтәи, ҳаамҭазтәи, апрогностикатәи планқәа рҿы ақьаадтә [[Информация|информациа]] ахыҵхырҭақәа ауаажәларраҿы раԥҵареи, рыларҵәареи, рхархәареи апроцессқәа рыҭҵаара ауп.
* [[Историческая география|Аҭоурыхтә географиа]] — аҭоурыхи [[География|агеографиеи]] рҳәааҿы иҟоу ҭҵаарадырроуп.
* [[Историческая демография|Аҭоурыхтә демографиа]] — ауаатәыҩса [[Демография|рдемографиатә]] ҭоурых аҭҵаара ауп.
* [[Историческая информатика|Аҭоурыхтә информатика]] — аҭоурыхтә процесс аҭҵаареи, аҭоурыхтә ҭҵаарақәа ркьыԥхьреи, аҭоурыхтә дисциплинақәа рырҵареи, иара убас архивтәи амузеитәи усурақәеи рҿы [[Информационные технологии|аинформациатә технологиақәа]] рхархәаразы алшарақәа рыҭҵаара ауп.
* [[Историческая метрология|Аҭоурыхтә метрологиа]] — ажәытәан ахархәара змаз ашәага-загақәа — аура, аҵакыра, амҽхак, акапан — рҭоурыхтә ҿиараҿы рыҭҵаара ауп.
* [[Источниковедение|Ахыҵхырҭаҭҵаара]] — [[Исторические источники|аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа]] рыҭҵаара ауп.
* [[Кодикология|Акодикологиа]] — [[Рукопись|анапылаҩыратә]] шәҟәқәа рыҭҵаара ауп.
* [[Нумизматика|Анумизматика]] — [[Монета|аԥараҿырпқәа]] рҭыжьреи аԥаратә хархәарақәеи рҭоурых аҭҵаара ауп.
* [[Ономастика|Аономастика]] — [[Имя собственное|ахатәы хьыӡқәеи]] урҭ рхылҵшьҭреи ҭызҵаауа аҭоурых-[[Лингвистика|лингвистикатә]] дисциплиноуп; ҷыдала аҭоурыхтә [[антропонимика|антропонимикоуп]].
* [[Палеография|Апалеографиа]] — [[Письменность|аҩыра]] аҭоурых, уи аграфикатә формақәа рыҿиара, иара убас ажәытәӡатәи аҩыра абаҟақәа рыҭҵаара аҭоурых ауп.
* [[Папирология|Апапирологиа]] — [[Мсыр|Мысра]] иҟоу [[папирус|апапирусқәа]] ирну атекстқәа рыҭҵаара ауп.
* [[Сфрагистика|Асфрагистика]] — [[Удостоверяющая печать|амҳәырқәеи]], еиуеиԥшым амаҭәахәқәа рҿы урҭ рсахьақәеи рыҭҵаара ауп.
* [[Транснациональная история|Атранснационалтә ҭоурых]] — амилаҭтә культурақәа зегьы ирзеиԥшу азакәанеизшәарақәеи, иара убас урҭ реимадарақәеи реимакқәеи рыҭҵаара ауп. Арҭ апроцессқәа хаз игоу аҳәынҭқаррақәа русура, амилаҭтә интересқәа, ма аџьармыкьақәа иузрыдкылом.
* [[Фалеристика|Афалеристика]] — [[Награда|анашьамҭатә]] дыргақәа рыҭҵаара ауп.
* [[Хронология|Ахронологиа]] — аҭоурыхтә хҭысқәа аамҭала реишьҭагылашьа аҭҵаара, мамзаргьы [[Аамҭа|аамҭа]] ашәара иазку аҭҵаарадырра ауп.
* [[Эортология|Аеортологиа]] — [[Христианские праздники|ауахәаматә ныҳәақәа]] рыҭҵаара ауп.
* [[Эпиграфика|Аепиграфика]] — икьакьоу амаҭәарқәа (ахаҳә, акерамика, аметалл уҳәа) ирну аҩырақәа рыҭҵаара ауп.
== Аҭоурых иадҳәалоу адисциплинақәа ==
* [[Антропологиа|Антропологиа]] — ауаҩытәыҩсеи, уи адунеии иареи реизыҟазаашьақәа рыҭҵаара ауп.
* [[Гендерная история|Агендертә ҭоурых]] — асоциалтә еиҿкаара ихадоу аспектқәа иреиуоу ахацәеи аҳәсеи рыԥсҭазаашьа аимадара аҭоурых ауп.
* [[Социальная антропология|Асоциалтә антропологиа]] / [[Культурная антропология|Акультуратә антропологиа]] —
акультура иазку ҭҵаарадырроуп. Уи иаҵоит аҭоурых аҿиара аетапқәа зегьы рҿы аматериалтә обиектқәа, аидеиақәа, аидеалқәа, адунеихәаԥшышьақәа, ахымҩаԥгашьа анормақәа рыхкырацәара.
* [[Культурология|Акультурологиа]] — акультуреи уи аҿиара иазеиԥшу азакәанеизшәарақәеи ҭызҵаауа ҭҵаарадырроуп.
* [[Краеведение|Атәылаҿацәҭҵаара]] — архитектура, абиологиа, агеографиа, аҭоурых, акультура, алитература, амедицина, адинхаҵарақәа, ахатәнапхгара, ақыҭанхамҩа, аспорт, атопонимика, афортификациа, иалкаау арегион аекологиа рыҭҵаара ауп.
* [[Психоистория|Апсихоҭоурых]] — ажәытәан ауаа рхымҩаԥгашьа апсихологиатә мотивациа аҭҵаара ауп.
* [[Этнология|Аетнологиеи]] [[этнография|аетнографиеи]] — ажәларқәеи аетникатә гәыԥқәеи, урҭ рхылҵшьҭрақәа, ркультуреи рхымҩаԥгашьеи рыҭҵаара ауп (аҩ-дисциплинак рмаҭәар аилкаара, иара убас асоциокультуратә антропологиеи дареи реимадара еимактәны иаанхоит).
* [[Публичная история|Ауаажәларратә ҭоурых]] — ауаажәларратә сфераҿы аҭоурых аҟазаареи аҭоурыхтә дыррақәа раарԥшразы амассатә практикақәеи рыҭҵаара ауп.
== Еиду адисциплинақәа ==
* Аҭоурыхтә психологиа — аҭоурыхи [[Психология|апсихологиеи]] реимадараҿы иҟоу ҭҵаарадырроуп.
* [[Историческая социология|Аҭоурыхтә социологиа]].
* [[Социальная история|Асоциалтә ҭоурых]] — аполитикатә хҭысқәа рҿы мацара акәымкәа, ауаажәларрақәа рҿы асоциалтә ԥсҭазаара азеиԥш модельқәа реиҭакрақәа еиҳа хшыҩзышьҭра азҭо аҭоурыхҿарадырреи аҭоурыхтә анализи роуп.
* [[Историческая информатика|Аҭоурыхтә информатика]]
== Аҭоурыхтә хәшьарақәа ==
XX ашәышықәса инаркны Мраҭашәаратәи аҭоурыхҭҵааҩцәа хҭысқәак «аҭоурыхтә хәшьарақәа» рыҭара мап ацәыркуеит<ref name="Curran2000p413">Curran, Vivian Grosswald (2000) ''Herder and the Holocaust: A Debate About Difference and Determinism in the Context of Comparative Law'' in F.C. DeCoste, Bernard Schwartz (eds.) ''Holocaust's Ghost: Writings on Art, Politics, Law and Education'' [https://books.google.com/books?id=lLnBSq7YP0gC&pg=PA413&lpg=PA413 pp. 413–415] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150912190241/https://books.google.com/books?id=lLnBSq7YP0gC&pg=PA413&lpg=PA413 |date=2015-09-12 }}</ref>. Аҭоурыхтә гәаанагарақәеи, аилыркаарақәеи, ахәшьарақәеи [[Судебное решение|аӡбаратә қәҵарақәа]] иреиԥшӡам, урҭ еиуеиԥшым атәылақәа рҿы иҟоу [[Коллективная память|аколлективтә гәалашәареи]] аполитикатә кониунктуреи ирыдҳәалоуп<ref name="Curran2000p415">Curran, Vivian Grosswald (2000) ''Herder and the Holocaust: A Debate About Difference and Determinism in the Context of Comparative Law'' in F.C. DeCoste, Bernard Schwartz (eds.) ''Holocaust's Ghost: Writings on Art, Politics, Law and Education'' [https://books.google.com/books?id=lLnBSq7YP0gC&pg=PA415&lpg=PA415 p. 415] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150912184555/https://books.google.com/books?id=lLnBSq7YP0gC&pg=PA415&lpg=PA415 |date=2015-09-12 }}</ref>. Иаҳҳәап, XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы Германиа зҵаара ӷәӷәаны иқәгылан «афашизм аиааира». Анацисттә жәытәра доуҳала ацәцара аҵарауаа, иара убас ауаажәларра рыбжьара акыр ажәашықәсақәа рыҩныҵҟа аимак-аиҿак аман. 1990-тәи ашықәсқәа рзы ауп аиқәшаҳаҭра аныҟала, [[Берлинская стена|Берлинтәи аҭӡы]] анкаҳа ашьҭахь, Германиа аидкылара азҵаарақәа зегьы ианраԥхьагыла<ref name="savelpolet">[[Савельева, Ирина Максимовна|''Савельева И. М.'']], [[Полетаев, Андрей Владимирович|''Полетаев А. В.'']] [https://fdp.hse.ru/data/648/531/1240/SP_txtb2.pdf Теория исторического знания] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20211023013855/https://fdp.hse.ru/data/648/531/1240/SP_txtb2.pdf |date=2021-10-23 }}. Учебное пособие. – СПб.: Алетейя, 2007. — 523 с. — ISBN 978-5-91419-059-7</ref>.
== Амцҭоурых ==
{{main|Амцҭоурых}}
Амцҭоурых — аҭҵаарадырра иашьҭоу, аха аҭҵаарадырра иацәыхароу аҭоурыхтә тематика аидеиақәеи аконцепциақәеи, ажәытәра хаҭалатәи ма аполитикатә хықәкқәа рзы «ахҩылаара» ауп.
Ахархәара рымоуп еиуеиԥшым аманипулиациатә маанақәеи алогикатә гхақәеи, [[выборочное представление фактов|афактқәа иналк-аалкааны раарԥшра]]гьы уахь иналаҵаны. Автор ихы иаирхәар илшоит амассақәа рҭоурыхтә дыррақәа рыԥсыҽра. Еиҳарак уи ҷыдалатәи агәҭакы амаӡамкәа, «машәырла»
иаԥҵахоит, насгьы цәырҵрак аҳасабала амҽхак ду амоуп.
Иаԥҵахар ҟалоит ''аҭоурых аинструменталтә знеишьа'' аҳәаақәа ирҭагӡаны, уи ажәытә аамҭа иамоу аҵак ду мап ацәкны, иахьатәи аамҭа аинтересқәа иақәыршәахоит. Автор, шамахамзар, хықәкыс имоу аҭоурых «аԥсахра» акәӡам, ахьӡ аиуреи абеиахареи роуп дзышьҭо. Иара убасгьы мотивациас иҟалар алшоит амчразы ақәԥара. Лассы-лассы [[теория заговора|ачарҳәаратә теориақәа]] ирыдҳәалоуп.
Еизааигәоу, еидҳәалоу еилкаарақәоуп [[псевдоархеология|апсевдоархеологиеи]] [[псевдолингвистика|апсевдолингвистикеи]]. Амцҭоурых амаанақәа ируакуп [[фальсификация исторических источников|аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа реицакра]].
== Шәахә. иара уб. ==
* Аҭоурыхҭҵааҩцәа рсиа
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* {{БРЭ |том=12|страницы=130 |год=2008 |ref=БРЭ|статья=История |ссылка=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/2025855 |архив=https://web.archive.org/web/20230103225119/https://bigenc.ru/domestic_history/text/2025855 |архив дата=2023-01-03 }}
* ''[[Топоров, Владимир Николаевич|В. H. Топоров]].'' [http://cult-lib.ru/doc/dictionary/myths-of-the-world/articles/48/istoriya-i-mify.htm История и мифы] // Мифы народов мира. Энциклопедия / Гл. ред. С. А. Токарев. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — Т. 1.
* {{книга
|автор = [[Блок, Марк|Блок М.]]
|часть =
|заглавие = Апология истории или ремесло историка
|оригинал =
|ссылка = http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000028/index.shtml
|ответственный =
|издание = 2-е изд
|место = М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|год = 1986
|том =
|страницы =
|страниц = 254
|серия = Памятники исторической мысли
|isbn =
|тираж =
}}
* {{статья
|автор = ''[[Гуревич, Арон Яковлевич|Гуревич А. Я.]]''
|заглавие = Историк конца XX века в поисках метода
|оригинал =
|ссылка =https://www.elibrary.ru/item.asp?id=20141777
|издание = Одиссей: Человек в истории
|тип = журнал
|место = М.
|год = 1996
|том =
|номер =
|страницы =5–10
|Гуревич
}}
* {{книга |автор=[[Каменский, Александр Борисович|Каменский А. Б.]] |часть=К вопросу о становлении русской исторической науки |ссылка часть=http://ebookiriran.ru/index.php?view=article§ion=9&id=353 |заглавие=Исследования по источниковедению истории России (до 1917 г.). К 80-летию члена-корреспондента РАН [[Буганов, Виктор Иванович|В. И. Буганова]]. Сборник статей / редкол.: [[Рогожин, Николай Михайлович|Н. М. Рогожин]] (отв. ред.), Д. В. Лисейцев, А. В. Топычканов, И. А. Устинова |место=М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН) |год=2012 |страницы=276—289 |страниц=415 |ref=Каменский}}
* {{книга|автор=[[Кобрин, Владимир Борисович|Кобрин В. Б.]]|заглавие=Кому ты опасен, историк?|ссылка=http://vivovoco.astronet.ru/VV/BOOKS/DANGER/CONTENT.HTM|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Московский рабочий|год=1992|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=|isbn2=}}
* {{книга |автор=[[Савельева, Ирина Максимовна|Савельева И. М.]], [[Полетаев, Андрей Владимирович|Полетаев А. В.]] |заглавие=Знание о прошлом: теория и история |место=СПб. |год=2003 |том=1: Конструирование прошлого |ref=Савельева, Полетаев}}
* {{книга |автор=[[Савельева, Ирина Максимовна|Савельева И. М.]], [[Полетаев, Андрей Владимирович|Полетаев А. В.]] |заглавие=Социальные представления о прошлом, или знают ли американцы историю |место=М. |год=2008 |ref=Савельева, Полетаев}}
* {{книга
|автор = [[Тойнби, Арнольд|Тойнби А.]]
|часть =
|заглавие = Постижение истории
|оригинал =
|ссылка = http://orel.rsl.ru/nettext/foreign/toinby/Toynbee000.html
|ответственный =
|издание =
|место = М.
|издательство = [[Прогресс (издательство)|Прогресс]]
|год = 1990
|том =
|страницы =
|страниц =
|серия =
|isbn =
|тираж =
}}
* ''Гарскова И. М.'' Историческая информатика. Эволюция междисциплинарного направления". СПб.: Алетейя, 2018. — 408 с.
* ''[[Ковальченко, Иван Дмитриевич|Ковальченко И. Д.]]'' Методы исторического исследования. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1987. — 452 с.
* ''[[Лаппо-Данилевский, Александр Сергеевич|Лаппо-Данилевский, А. С.]]'' Методология истории в 2 частях. Часть 2. Методы исторического изучения / А. С. Лаппо-Данилевский. — М.: Издательство Юрайт, 2019. — 315 с.
* ''Тош Дж.'' Стремление к истине. Как овладеть мастерством историка. — М.: Весь мир, 2000. — 296 с
* ''[[Февр, Люсьен|Февр Люсьен]].'' Бои за историю / Люсьен Февр; пер. А. А. Бобовича, М. А. Бобовича и Ю. Н. Стефанова; ст. А. Я. Гуревича; коммент. Д. Э. Харитоновича; [АН СССР]. — М.: Наука, 1991. — 629 с.
* ''[[Чернобаев, Анатолий Александрович|Чернобаев А. А.]]'' Историки России XX века: Биобиблиографический словарь: в 2 томах / Автор-сост. А. А. Чернобаев; ред. В. А. Динес. — Саратов: Саратовский государственный социально-экономический университет, 2005. — 570 + 608 с. — ISBN 5-8730-9438-1.
* {{книга |автор=[[Арнольд, Джон (историк)|Arnold, John H.]] |заглавие=History: A Very Short Introduction |ссылка=https://archive.org/details/historyveryshort00arno_0 |место=New York |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2000 |isbn=019285352X |язык=en |ref=Arnold}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:ҭоурых}}
[[Акатегориа:Аҭоурых| ]]
[[Акатегориа:Агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]]
ok4a816k2uyrri0acixtvj4bommqtbx
Марк Антони
0
55351
171825
171792
2026-08-17T17:44:04Z
Nart17
17397
аԥсуа бызшәа ахәаԥшра инақәыршәаны: акатегориақәа рыхьӡқәа, dies vitiosus азгәаҭа, аҭыԥ хьӡқәа (Астанда Кецба ихәаԥшра)
171825
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик
| ахьӡ = Марк Антони
| даҽа ахьӡ = {{lang-la|Marcus Antonius}}
| афото = Busto de Marco Antonio - Museo Arqueológico Nacional (M.A.N).jpg
| афото ахҵара = Мадридтәи амузеи аҟынтә Марк Антони ибиуст, ҳ. ҟ. 42—31 шш.
| амаҵура = [[Римская республика|Римтәи Ареспублика]] [[Консул-десигнат|аконсул-десигнат]]
| аамҭахҵәаха = ҳ. ҟ. 31 ашықәс (амаҵзура ааниимкылеит)
| амаҵура2 = Римтәи Ареспублика аконсул
| аамҭахҵәаха2 = ҳ. ҟ. 34 ашықәс
| даиҭеит2 = [[Луций Семпроний Атратин (консул-суффект 34 года до н. э.)|Луци Семпрони Атратин]], [[Павел Эмилий Лепид|Павел Емили Лепид]] (асуффектқәа)
| аԥхьа иҟаз2 = [[Публий Корнелий Долабелла (консул-суффект 35 года до н. э.)|Публи Корнели Долабелла]], [[Тит Педуцей|Тит Педуцеи]]
| еиманы2 = [[Луций Скрибоний Либон (консул 34 года до н. э.)|Луци Скрибони Либон]]
| амаҵура3 = [[Второй триумвират|Атриумвир]]
| аамҭахҵәаха3 = ҳ. ҟ. 43—33 ашықәсқәа
| еиманы3 = [[Октавиан Август|Октавиан Августи]], [[Марк Эмилий Лепид (триумвир)|Марк Емили Лепид]]
| амаҵура4 = Римтәи Ареспублика аконсул
| аамҭахҵәаха4 = ҳ. ҟ. 44 ашықәс
| даиҭеит4 = [[Гай Вибий Панса Цетрониан|Гаи Виби Панса Цетрониани]] [[Авл Гирций|Авл Гирции]]
| аԥхьа иҟаз4 = [[Гай Каниний Ребил (консул-суффект 45 года до н. э.)|Гаи Канини Ребили]] [[Гай Требоний|Гаи Требонии]]
| еиманы4 = Гаи Иули Цезар (хәажәкырамза 15 аԥхьа), [[Публий Корнелий Долабелла (консул-суффект 44 года до н. э.)|Публи Корнели Долабелла]] ([[Консул (Древний Рим)|аконсул- суффект]])
| амаҵура5 = ''[[Magister equitum]]''
| аамҭахҵәаха5 = ҳ. ҟ. 48—47 ашықәсқәа
| даиҭеит5 = Марк Емили Лепид
| аԥхьа иҟаз5 = [[Квинт Цецилий Метелл Пий|Квинт Цецили Метелл Пии]]
| еиманы5 = Гаи Иули Цезар ([[Диктатор (Древний Рим)|адиктатор]])
| амаҵура6 = Римтәи Ареспублика [[народный трибун|жәлар ртрибун]]
| аамҭахҵәаха6 = ҳ. ҟ.49 ашықәс
| еиманы6 = [[Луций Цецилий Метелл (народный трибун 49 года до н. э.)|Луци Цецили Метелл]], [[Гай Кассий Лонгин (заговорщик)|Гаи Касси Лонгин]], [[Квинт Кассий Лонгин (народный трибун)|Квинт Касси Лонгин]], [[Луций Марций Филипп (консул-суффект 38 года до н. э.)|Луци Марци Филипп]]
| аира арыцхә = {{date|14|1|ҳ. ҟ. 83}}
| аира аҭыԥ = [[Рим]], [[Римтәи Ареспублика]]
| аԥсра арыцхә = {{date|1|8|ҳ. ҟ. 30}}
| аԥсра аҭыԥ = [[Александриа]], [[Эллинистический Египет|Мысра]]
| ацынхаҩы =
| ауацәа =
| ани аби = [[Марк Антони Криттәи]] (иаб), [[Иулиа Антониа]] (иан)
| аԥҳәыс = 1) [[Фадиа]]<br /> 2) [[Антониа Гибрида Аиҵбы]] (ҳ. ҟ. 50-тәи — 47 ашықәсқәа)<br /> 3) [[Фульвиа]] (ҳ. ҟ. 47—40 ашықәсқәа инарзынаԥшуа)<br /> 4) [[Октавиа Аиҵбы]] (ҳ. ҟ. 40—32)<br /> 5) [[Клеопатра]] (ҳ. ҟ. 32—30)
| ахәыҷқәа = '''1-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә''':<br /> 1) Фадиа лҟынтә ахәыҷқәа (иԥкааны еилкаам)<br /> '''2-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә''':<br /> 2) [[Антония (жена Пифодора)|Антониа]]<br /> '''3-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә''':<br /> 3) [[Марк Антоний Антилл|Марк Антони Антилл]]<br /> 4) [[Юл Антоний|Иул Антони]]<br /> '''4-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә''':<br /> 5) [[Антония Старшая|Антониа Аиҳабы]]<br /> 6) [[Антония Младшая|Антониа Аиҵбы]]<br /> '''5-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә''':<br /> 7) [[Александр Гелиос]]<br /> 8) [[Клеопатра Селена II]]<br /> 9) [[Птолемей Филадельф (сын Клеопатры)|Птолемеи Филадельф]]{{ref+|Римтәи азакәан инақәыршәаны, Клеопатра, тәымтәылауаҩык лаҳасабала, ''ius conubii'' — закәанла аҭаацәара алалара азин лымамызт. Убри аҟынтә, Антони иҟынтәи илхылҵыз ахшара атәымтәылауаа ирыдыркылон, урҭ Римтәи атәылауаҩ Марк иҭынха ргар азин рымамызт<ref name=autogenerated6>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 208.</ref><ref name="multiple">''Crook J.'' A Legal Point about Mark Antony's Will // The Journal of Roman Studies. — 1957. Vol. 47, № 1/2. — P. 36.</ref>.|group="азгә."}}
}}
'''Марк Антони''' ({{lang-la|Marcus Antonius}}; {{date|14|1|ҳ. ҟ. 83}} [[Рим|Рим]] — {{date|1|8|ҳ. ҟ. 30}} [[Александриа]]) — [[Древний Рим|ажәытәӡатәи римтәи]] [[политик|аполитик]], ар рԥыза, ҳ. ҟ. 43—33 ашықәсқәа рзы [[Второй триумвират|аҩбатәи атриумвират]] иалахәыз, хынтә [[Консул (Древний Рим)|консулс]] иҟаз-ҳ. ҟ. [[Ҳ. ҟ. 44|44]]ш. азы, ҳ. ҟ., [[Ҳ. ҟ. 34|34]], иара убас,[[Ҳ. ҟ. 31|31]] шш. рзы(аҵыхәтәаны официалла амаҵура дахамгылаӡеит).
Антони ижәытәӡатәиу, аамҭа кьаҿк ала иҳаракхаз [[Плебеи|аплебеицәа]] рышьҭра дахаҭарнакын. Данқәыԥшыз аҳҭнықалақь «ахьтәы ҿар» ҳәа изышьҭаз дрыцны аамҭа ихигон, уи алагьы ихьӡ аԥырхага аиҭеит. Иара аҟыбаҩ злаз ар рԥыза иаҳасабала, ахьӡ-аԥша иоуит [[Авл Габиний|Габини]] инапхгара аҵаҟа [[Иудейское царство|Иудеиеи]] [[Эллинистический Египет|Мысреи]] данеибашьуаз, анаҩс -[[Галльская война|Галлиатәии]] [[Гражданская война в Древнем Риме (49—45 до н. э.)|аграждантәи]] еибашьрақәа рҿы [[Гаи Иулии Цезар|Цезар]] инапхгарала. Марк Цезар ицеибашьуаз иҩызцәа зегь раасҭа изааигәаз дыруаӡәкхеит, насгьы иара ихылаԥшрала ирласны дҳараркит. Цезар даныршь ашьҭахь, ишьҭрамадаҩыс [[Октавиан Август|Гаи Октави (Октавиан)]] иӡбахә анырҳәа, Антони раԥхьа имацара амчра инапахьы иааигарц иҽазишәеит, нас Октавиани [[Марк Эмилий Лепид (триумвир)|Лепиди]] иҽрыдкыланы, Цезар иҿагылаз ареспубликанеццәа ҳрабашьуеит ҳәа ҽыҵгас иҟаҵаны, [[второй триумвират|аҩбатәи атриумвират]] шьақәдыргылеит. Атриумвирцәа гәымбылџьбарала [[Проскрипция|апроскрипциақәа]] мҩаԥыргон, амалуааи хаҭала ӷас ирымази ршьуа иалагеит, насгьы еицырдыруаз аоратор, афилософ [[Марк Туллий Цицерон|Цицерон]] ишьра аԥшьызгаз Антони иоуп рҳәон. [[Битва при Филиппах|Филиппы аибашьраҿы]] ареспубликанеццәа [[Марк Юний Брут|Брути]] [[Гай Кассий Лонгин (заговорщик)|Кассии]] ианыриааи, иара мрагыларахьтәи апровинциақәа анапхгара риҭо далагеит.
Мрагылараҟны Антонии Мысратәи аҳкәажә [[Клеопатра|Клеопатреи]] еибадырит, бзиа дибеит, насгьы урҭ реизыҟазаашьақәа ирхыҵхырҭахеит аромантикатә легендақәа жәпакы. Ҳ. ҟ. 30-тәи ашықәсқәа рыбжьара Антони зымчра ӷәӷәахо иалагаз [[Парфянское царство|Парфиатәи аҳәынҭқарра]] дабашьуа далагеит, аха ацәыӡ дуқәа ҟаҵаны дхьаҵит. Итриумвират аамҭа анхырқәшаха Антони Бырзентәыла ар еизигеит, Октавиан дижәлар диҿагыларц азы, аха [[Артский залив|Амбракиатәи аӡыбжьахалаҿы]] амацәаз дҭаркит. Ҳ. ҟ. Цәыббрамза ҩба, 31 ш. азы Антонии Клеопатреи [[Сражение при Акциуме|Акции ицоз аибашьраан]] Октавиан иблокада ԥжәаны Мысраҟа ихынҳәит, аха рыфлот аиҳарак рыцәҭахеит, аиааиразы ирымаз агәыӷрагьы рцәыӡит. Октавиан ир Александриа иакәшан иҟан. Уи ақалақь аҿы иаанхаз Марк иҽишьит, мышқәак рышьҭахь Клеопатрагьы уи диҿыԥшны лыԥсҭазаара лҽалылхит.
Антони иԥа еиҳабы Октавиан дҭаирхеит, аха егьырҭ ихшара аимператор дрыламкьысит. Иԥҳацәа ҩыџьа излалаз аҭаацәарақәа ирыбзоураны, Марк Антони аимператор [[Клавдий|Клавди]] иабду, аимператор [[Калигула]] иабду иаб, аимператор [[Нерон]] иабду иабду иакәхеит.
== Ахылҵшьҭра, ақәыԥшра, акариера шалагаз ==
=== Ахылҵшьҭра ===
[[Файл:Marble bust of Mark Antony (Vatican Museums).jpg|мини|Римтәи ауаҩы ибиуст, традициала Марк Антони идыркылоит.{{ref+|Абиуст аидентификациа зыбзоуроу уи Октавиан ибиуст ҳәа иԥхьаӡоу авара иахьырыԥшааз ауп, насгьы рывараҿы ирыԥшааз ахԥатәи ахаҿсахьа, Лепид ибиуст ауп ҳәа ԥхьаӡоуп. Аха урҭ ахԥагьы еиуеиԥшым аамҭақәа ирыҵаркуеит, убри аҟнытә аҵыхәтәаны Октавиан ибиуст Иули Цезар исахьа ауп иаанарԥшуа ҳәа шьақәдыргылеит<ref>{{Cite book |last=Gerhard |first=Eduard |url=http://archive.org/details/archaologischez21deut |title=Archäologische Zeitung |date=1863 |publisher=Verlag Georg Reimer |pages=156 |language=de}}</ref><ref>{{Cite book |last=Amelung |first=Walther |url=https://archive.org/details/diesculpturende00amelgoog/page/112 |title=Die Sculpturen des Vaticanischen Museums |date=1903 |publisher=Berlin, Kommission bei G. Reimer |others=Harvard University |pages=112–113 |language=de}}</ref>.|group="азгә."}} Аҵыхәтәантәи ҳашықәсԥхьаӡара I-тәи ашәышықәсазы, [[Список музеев Ватикана|Ватикантәи амузеиқәа]].]]
Марк Антони Рим еицырдыруаз аҭаацәара далҵит, урҭ анапхгаратә елита — [[нобилитет|анобилитет]] ахәҭак иаҵанакуан. Иаб [[Марк Антоний Кретик|Марк Антони Кретик]] (даҽакала иуҳәозар, «[[Крит|Криттәи]]»), иан — [[Юлия Антония|Иулиа]]. [[Антонии|Антониаа]] ажәытәӡатәи ашьҭрақәа иреиуан, насгьы, ажәытә римтәи аҭаацәарақәа реиҳарак реиԥш, рхылҵшьҭра иазку еицырзеиԥшу алегенда рыман, рышьҭра [[Геракл]] иԥа Антон иҟынӡа инеиуеит ҳәа рыԥхьаӡон<ref name=plut.ant.4>(Plut. Ant. 4) Плутарх. Антоний, 4.</ref>. Антониаа рышьҭра ахаҭарнакцәа Римтәи Ареспубликаҿы аҭыԥ дуқәа ааныркылон ҳ. ҟ V-тәи ашәышықәсазгьы, урҭ [[Тит Антоний Меренда|руаӡәк]] еицырдыруа [[Законы двенадцати таблиц|Атаблицақәа жәаҩа рзакәанқәа]] раԥҵара далахәын. Урҭ еиҳарак рышьҭра апатрициатә махәҭа ахаҭарнакцәа ракәын, Марк иабдуцәа зҵазкуаз аплебеитә махәҭа акыр аамҭа рышьҭахь ауп еицырдыруа ианыҟала. ҳ. ҟ. 99 шықәса рзы ауп ԥхьаҟа итриумвирхаран иҟаз [[Марк Антоний Оратор|Марк Антони иабду]], “Аоратор” ҳәа зыхьыӡртәыз, раԥхьаӡа акәны рҭаацәараҿы иара [[Консул (Древний Рим)|аконсул]] имаҵура иоуртә иҟаиҵеит, ҩышықәса рышьҭахь [[Цензор (Древний Рим)|ацензор]] имаҵура ирҭеит. Ҳ. ҟ. 87 шықәсазы [[Гай Марий|Гаи Мари]] идҵала дыршьит<ref name=huzar.14>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 14.</ref>, аха иԥа ашьауӷа иҽацәихьчеит. Иҟалап, ԥхьаҟатәи атриумвир иаб зцәазтәым иԥҳәыс Иулиа диманы аҽыҵәахра иқәшәазар<ref name=gs.ac.4>''Goldsworthy A.'' Chapter IV. The Orator, the Spendthrift and the Pirates // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 52–66.</ref>. Убри аҟынтә Антони дахьиз еилкааӡам.
Антони иан ажәытәӡатәи апатрицицәа рышьҭа [[Юлии|Иулиаа]] дырхылҵит, насгьы [[Гаи Иулии Цезар|Гаи Иулии Цезари]] аԥхьаҟа императорхаран иҟаз Октавиани дырҭынхан. Аха Антони иан дызҵанакуаз Иулиаа Цезарцәа рымахәҭа ахаҭарнакцәа, Гаи Мари идгылаҩцәа Цезари Октавиани рхы рыдыркыломызт — [[Луций Корнелий Сулла|Луци Корнели Сулла]] иган иадгылон<ref name=huzar.12>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 12.</ref>.
=== Ахәыҷра ===
Еиҳа еицырдыруа аверсиа излаҳәо ала, Марк Антони диит ҳ. ҟ. 83 шықәсазы<ref name=gs.ac.4 /> (зны-зынла ҳ. ҟ 82 шықәсазы диит ҳәа агәаанагара цәырҵуеит<ref name=huzar.22>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 22.</ref>.) Плутарх иазгәеиҭеит даҽа хыҵхырҭақәакгьы шыҟоу, урҭ изларҳәо ала, ар рԥыза даныԥсуаз 53 акәымкәа, 56 шықәса ихыҵуан ҳәа, — ус акәзар Антони ҳ. ҟ 86 шықәсазы диит.<ref name=autogenerated5>(Plut. Ant. 86) Плутарх. Антоний, 86.</ref> Марк жьырныҳәамза 14 аҽны диит ҳәа агәаанагара ыҟоуп{{ref+|Иҟоуп аҩыра (''[dies vi]tiosus [ex s.]c. An(tonii) natal.''), уи жәабрантәи акалендақәа ирылагаанӡа 19-тәи амш (ажьырныҳәамза 14, иулиантәи амзар ала) «иԥхасҭахаз амш» ҳәа аҳәоит (''dies vitiosus'') [[сенатусконсульт|асенатусконсульт]] ала, Антони иира амш иахьақәшәо (иира амш ашәиԥхьыӡ шацыз ахыҵхырҭақәа рҿы иарбоуп; шәахәаԥш аҟәша «Аимпериатә аамҭазы Антони игәаларшәара»)<ref>Documents illustrating the reigns of Augustus & Tiberius. — Oxford: Clardendon Press, 1976. — P. 45.</ref>. Ари агәаанагара инықәырԥшшәа ишьақәнарӷәӷәоит [[Гай Светоний Транквилл|Светони]] иҟаиҵаз адыррақәа, уи Клавди инысымҩаҿы иҩуеит: «Марк Антонигьы ҳаҭырла, ҭабуп ҳәа иаҳәаны, зны аедикт аҿы иазгәеиҭеит, иаб Друз иира амш еиҳагьы ибзиан иазгәеиҭарц шиҭаху, уи Антони иабду иира амш ахьаку азы »<ref>(Suet. Div. Claud. 11) Светоний. Божественный Клавдий, 11.</ref>. Друз иира амш аныҟаз, инықәырԥшшәа иҟоу аҷыдарақәа рыла, хәажәкырамза агәҭаны — мшаԥымза агәҭанынӡа акәын, насгьы Цезар имзартә реформа ҳхы иархәаны ажьырныҳәамза 14 Иулиантәи амзар ала, ҿыц иԥхьаӡоу инақәыршәаны, уи аамҭаҵәҟьа иақәшәоит<ref>Sutonius. Divus Claudius. Ed. by D. W. Hurley. — Cambridge University Press, 2001. — P. 106.</ref>.|group="азгә."}}.
Антони ҩыџьа аишьцәа еиҵбацәа иман, [[Луций Антоний|Луции]] [[Гай Антоний (проконсул)|Гаии]]. Ихәыҷреи иааӡашьеи ртәы инҭкааны еилкааӡам — Антони инысымҩа ҭызҵаауаз [[Плутарх]] урҭ ртәы иҳәаӡом. Унеишь-уааишь ҳәа зарҳәоз аҭаацәарақәа рыхшара аӡәырҩы реиԥш, иара аҩны аҵара бзиа идырҵеит: Цицерон иазгәеиҭоит данқәыԥшыз «агәыӷрақәа здуҳәалашаз » дреиуан ҳәа шырыԥхьаӡоз<ref>(Cic. Phil. II.XVIII.46) Цицерон. Вторая филиппика, XVIII (46).</ref>. Уи адагьы, Антони еснагь агәамч бзиа иман, убри аҟнытә, ҳәарада, абҩарҵәыреи арратә ҽазыҟаҵарақәеи рҿы далыукаауан — уи [[Нобилитет|анобиль]] ҿарацәа рааӡараҿы акры зҵазкуа акәны иҟан<ref name=huzar.22 /><ref name=gs.ac.6>''Goldsworthy A.'' Chapter VI. Adolescent // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 81–96.</ref>. Иҟалап Марк данқәыԥшыз [[Луперкалии|луперктәи]] аныхаԥааҩс дыҟазҭгьы: илуперкцәахон еиҳарак аҭаацәара хатәрақәа рҟынтәи арԥарцәа, ԥыҭк ашьҭахь Луперкалии аныҳәаҿы ихы шалаирхәуаз зҳәо адыррақәа аанхеит<ref name=huzar.25>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 25.</ref>.
Марк иабду ибзоурала Антониаа рнырра ӷәӷәахеит. Марк [[Италики|италиааи]] Римтәи апровинциақәа рҿы инхоз ауааи ирзыҟаиҵоз аусқәа рзы, урҭ рпатронцәа — Антониаа рышьҭра ахаҭарнакцәа рыцхыраарала ахә ршәалар акәын. Марк иаб ҳ. ҟ. 74 шықәсазы апретор иҭыԥ иоуртә иҟаиҵеит, насгьы Адгьылбжьаратәи амшын аҿы ицоз ахәаахәҭра ааха ду азҭоз апиратцәа рҿагылараҿы ҳәаа змам анапынҵақәа иоуит. Аха иара ирҭаз амчра ихы изамырхәеит, иара дызларгәалашәоз апровинциақәа рҿы имҩаԥысуаз аӷьычрақәеи, апиратцәа ирҿагыланы арратә усмҩаԥгатәқәа реиҿкаараҿы аҟазара ахьмаҷызи рыла мацара ауп. Иԥсҭазаара далҵит Криттәи адгьылбжьахаҿы ҳ. ҟ. 71 шықәсазы<ref name=huzar.15et16>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 15-16.</ref>.
Марк иаб ишьҭахь ауал дуқәа аанижьит. Урҭ убриаҟара ирацәан, Антониаа Марк иаанижьыз анхарҭа ҭыԥқәа руак мап ацәыркит — адгьыли аҩни ауал дуқәа рықәын<ref name=gs.ac.4 />. Дук мырҵыкәа Иулиа аҩынтәраан хаҵа дцеит, уи ԥҳәысс дигеит [[Публий Корнелий Лентул Сура|Публи Корнели Лентулуа Сура]], ҳ. ҟ. 71 шықәса азы консулс иҟаз. Иконсулра ашьҭахьтәи ашықәс азы ацензорцәа асенат далырцеит — официалла ишырҳәаз ала, ихәымџьар ԥыртланы дахьгәараз азы<ref name=huzar.17et19>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 17-19.</ref>. Анаҩс Цицерон Антони дшыхәыҷыз дбанкротхеит ҳәа ахьиҳәаз азы, агәаанагара цәырҵит Лентул Сура Марк Антони аиҳабы иуалқәа зегьы ршәаха имаӡеит, иҭахымхеит, мамзаргьы илымшеит ҳәа<ref name=gs.ac.4 />.
[[Файл:Cicero Denounces Catiline in the Roman Senate by Cesare Maccari - 3.jpg|thumb|right|300px|Чезаре Маккари. Цицерон Катилина даҿаԥиҽуеит (1888)]]
ҳ. ҟ. 63 шықәсазы Лентул Сура [[Заговор Катилины|Катилина ицәгьаршратә ус]] далалеит (Катилина зегь реиҳа ихадоу идҵақәа иреиуан ауалқәа зегьы раԥыхра — ''tabulae novae''), аха ицәгьахәыцрақәа зегьы аадырԥшит, дагьыршьит ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза 5, 63 шықәсазы.<ref name=huzar.17et19 /> Иҟалап, убасҟан акәзар Антонии Цицерони рыбжьара аиӷара ашьаҭа аншәаҳаха: аҵыхәтәантәи ацәгьаршратә ус аартразы аџьабаа ду ибеит<ref name=plut.ant.2>(Plut. Ant. 2) Плутарх. Антоний, 2.</ref>, анаҩсангьы еснагь уи далаҽхәон. Цезар иакәзар, ашьрақәҵара даҿагыланы дықәгылон, Рим уи азакәан шамахамзар ахархәара амамызт, Цезар ацәгьауаҩ иԥсы ҭанаҵы аҭакра иқәҵара атәы зҳәоз азакәан дадгылон, иҟалап уи аԥхьаҟа Антонии иареи реизааигәахара иацхраазар<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 19–20.</ref>. Уи ашықәсазы иҟаз ҩыџьа аконсулцәа руаӡәк Марк иаб иашьа Гаи Антони Гибрида иакәын<ref name=huzar.15et16 />. Уигьы ацәгьаршцәа дрылахәын ҳәа агәҩара рыман, аха ашьауӷа аҽацәыхьчара илшеит. Аха ҳ. ҟ. 59 шықәсазы уеизгьы Македониа Рим ахаҭарнакс даныҟазтәи ашықәсқәа рзы иҟаиҵоз азакәан еилагарақәа рзы
ахара идырҵеит, насгьы дыхҵәаны дцарц идырҵеит — уи аҭынчра аамҭазы иҟаҵоу ацәгьоурақәа реиҳарак рзы иреиҳау ашьауӷа ҳәа иԥхьаӡан<ref name=huzar.17et19 />. Уи аамҭазы иан лашьа [[Луций Юлий Цезарь (консул 64 года до н. э.)|Луци Иули Цезар]] аконсерватоцәа — [[оптиматы|аоптиматцәа]] дрыдгылан. Ахәҭакахьала, уи Катилина ицәгьахәыцра иалахәқәаз рышьра дадгылан, Лентул Сура имаҳә шиакәызгьы<ref name=huzar.20>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 20.</ref>.
=== Аҿара ===
Антони иқәыԥшра Римтәи Ареспубликазы иҭынчыз аамҭа иақәшәеит. Уи аамҭазы арратә кампаниа дуқәа аҳҭнықалақь иацәыхараны имҩаԥысуан, насгьы еицырдыруаз аҿар, арратә маҵзура аҭыԥан, Рим аамҭа рхыргон. Анобиль қәыԥшцәа ахаарԥшра рҽазыршәон: иаҳҳәап, Цезар ирласӡаны амаҟа имӷаиҵон, насгьы ачыхә змаз амаӷрақәа ныҟәигон. Антони иԥаҵа оуижьит, насгьы амиф ишаҳәо ала ишьҭра ахьынтәаауаз Геркл диҿыԥшны, «иуаҭәақәа рҿы акәын амаҟа ахьимӷаиҵоз, имаҟаҿаҳәарсҭа аҳәа ду адиҳәалон, арратә плашь хьанҭа иҽылеиҳәон»<ref name=plut.ant.4 /><ref name=gs.ac.6 />. Антони анырра ду ииҭеит [[Гай Скрибоний Курион (претор 49 года до н. э.)|Гаи Скрибони Курион]], ҳ. ҟ. 76 шықәсазтәи аконсул иԥа. Плутарх излеиҳәо ала, Курион ихҟьаны ауп Антони арыжәтәи аҳәсеи иҽызрыдицалаз, ақьафура дзашьҭалаз<ref name=plut.ant.2 />. Ас еиԥш иҟаз аиҩызара анаҩс уҳәан-сҳәан рацәа ахылҿиааит ([[#Ахатә ԥсҭазаара|шәахәаԥш аҟәша «Ахатә ԥсҭазаара»]]). Цицерон иҳәоит, Курион -аиҳабы, иԥа иқәыӷәӷәарала, Марк Тулли ибжьаҟазарала, Марк Антони иуалқәа рыхәҭак ишәеит, мамзаргьы ахәдықәҵара ҟаиҵеит, аха убри аамҭазы иԥа Антони дибаларц азы азин ииҭомызт<ref>(Cic. Phil. II, XVIII, 45-46) Цицерон. Вторая филиппика, XVIII, 45-46.</ref>.
ҳ. ҟ. 60-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы Антони ақалақь арадикалтә ӷарцәа бзиа ирбоз еицырдыруаз адемагог Клоди диҩызахеит<ref name=huzar.25 />. Аха иаарласны рымҩақәа еиҟәыгахеит. Цицерон излаиԥхьаӡо ала, уи зыхҟьаз Клоди иԥҳәыс [[Фульвия|Фульвиеи]] Марки ирыбжьалаз аизыҟазаашьақәа роуп<ref name=huzar.26>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 26.</ref>.
{{Anchor|Фадиа}}Антони ихылҵшьҭра шыҳаракызгьы, дышқәыԥшыз ихьӡ-иԥша зынӡа ибжьысхьан, убри аҟынтә иҭынхацәа аҭаацәара бзиақәа рҟынтә ҭыԥҳак ԥҳәысс дигартә еиԥш рзеиҿымкааит. Уи иахҟьаны Марк раԥхьатәи иԥҳәыс [[Фадия|Фадиа]] лакәхеит, [[вольноотпущенник|ахақәиҭра зауз]] малуаҩык (ахақәиҭра зауз атәы) Квинт Фади Галл иԥҳа. Аха абри аҭаацәара аԥҵара иазкны иаанхаз аинформациа маҷуп — ҳ. ҟ. 44 шықәсанӡа лара дыԥсхьазар ҟаларын. Ахақәиҭра зауз атәы иԥҳа ԥҳәысс лгара [[мезальянс|мезолиансуп]] ҳәа иԥхьаӡан, насгьы лассы-лассы уи аҩыза аизыҟазаашьақәа зыхҟьоз аԥара акәын<ref name=gs.ac.6 /><ref name=huzar.25 />.
=== Габини инапхгарала арра амаҵзура ахысра. Иудеиеи Мысреи имҩаԥгаз акампаниақәа ===
Курион аус иҽахьалаигалази, Фадиа ԥҳәысс дахьигази Антони иуалқәа рызҵаара рзымыӡбеит<ref name=huzar.24>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 24.</ref>. Анаҩс, иԥсҭазаашьа дбанкротмызшәа иахьеиҿикаауаз иаҽыԥнырҳәо иалагеит. Ахәҭакахьала, атеатр аҿы [[Закон Росция|Росци изакәан]] инақәыршәаны аҽыуаҩцәа ирзылхыз жәиԥшь цәаҳәа рахьтә акаҿы аҭыԥ ааникылеит ҳәа рҳәоит. Убри аамҭазгьы Марк аҽыуаҩцәа рыкласс уаҳа даҵанакуамызт, убри аҟынтә еиҳа зыҳаҭыр лаҟу аҭыԥқәа рҿы дтәар акәын<ref name=cic.phil.2.44>(Cic. Phil. II, XVIII, 44) Цицерон. Вторая филиппика, XVIII, 44.</ref>.
ҳ. ҟ. 58 шықәсазы Антони Рим аанрыжьны Бырзентәылаҟа дцеит. Иаалырҟьаны иаԥшьигаз аныҟәара амзызқәа иреиуоуп акредиторцәа рықәыӷәӷәара, Фульвиа лзы зымчра иацлаз Клодии иареи реисра, аҵыхәтәаны, Марк иажәаҳәаратә ҟазара аиӷьтәра азы игәазыҳәара — Римтәи Ареспубликаҿы ақәҿиара змаз аполитикатә кариера аҟаҵаразы акыр зҵазкуа аԥышәа. Ахәҭакала даныхәыҷыз иоуз аҵара бзиа, Бырзентәыла «астажировка» ахьимаз абзоурала, Марк ажәлар рҿаԥхьа ақәгыларақәа рҿы аихьӡара бзиақәа ааирԥшуа далагеит, [[Азианизм|Азиатәи (азиантәи)]] аоратортә школ атрадициақәа дрықәныҟәон, уи ахаҭарнакцәа иԥшӡоу, ихырку астиль рхы иадырхәон. Иара убасгьы идыруп, Антони иажәахәқәа рҿы архаизмқәа мыцхәы ихы ишаирхәоз — анаҩс Октавиан уи азы ахара идиҵон<ref name=plut.ant.2 /><ref name=huzar.26 />.
Уи ашықәсазы Марк Шьамтәыла аконсул [[Авл Габиний|Авл Габини]] инапхгара аҵаҟа аррамаҵура ахысра дақәшаҳаҭхеит. Аконсулра анҵәамҭазы, Габини уахь апроконсул ичын иҭаны ддәықәырҵаран иҟан, насгьы иотриадқәа рҿы Антони аҽыуаҩцәа рнаԥхгаҩыс дҟаларц идигалеит<ref name=huzar.26 />. Даҽа версиак инақәыршәаны, ахаҭарнак ҿыц Бырзентәыла далсны ипровинциахь данцоз ауп Антони днааиԥхьаз<ref name=gs.ac.7>''Goldsworthy A.'' Chapter VII. The Return of the King // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 96—105.</ref>. Габини ар рнапхгараҿы аԥышәа змамыз, еицырдыруаз «ахьтәы аҿар» рхаҭарнак дахьигаз амзызқәа иреиуоуп ажәытәан аҩ-ҭаацәарак ирыбжьаз аимадарақәагьы: Авл иаб Марк иабду инапхгара аҵаҟа Киликиа квесторс дыҟан ҳ. ҟ. 102 шықәсазы<ref name=huzar.27>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 27.</ref>. Габини раԥхьаӡа Антони еиҳа имаҷыз аҭыԥ идигалеит, аха иара еиҳа ихадоу аҽыуаҩцәа рпрефект иҭыԥ иҭаххеит (аҽыуаҩцәа рпрефект инапхгара аҵаҟа — ''praefectus equitum'' — иҟан акы ма еиҳаны аотриадқәа, рыцыԥхьаӡа 400—500 ҽыуаҩцәа еидызкылоз)<ref name=gs.ac.7 />.
Шьамтәыла Рим ахаҭарнак ҿыц иҿаԥхьа, апровинциаҿы иҟоу аусқәа реилыргара адагьы, Иудеиа Рим анырра аиҭашьақәыргыларагьы напынҵас иман: иахырҳәаз аҳ [[Аристобул II]] иԥа, Рим ирбаандаҩны ирымаз, [[Александр Яннай II|Александр Ианнаи II]] ар еизиган, Римынтә аҳыс иҟарҵаз [[Гиркан II]] дықәиҳәарц иҽазишәеит. Римаа ирҿагылаз апринц иитәыз абаа [[Александрион (Сартаба)]] ианақәла, Антони зегь раԥхьаӡа аҭӡы дхалеит, ианаршьеит «аҭӡамцтә гәыргьын» (алаҭ. corona muralis) — аҳаҭыртә арратә ҳамҭа. Марк иара убасгьы дрылахәын акыр зҵазкуаз егьырҭ абаашқәа рнапахьы аагаразы имҩаԥыргоз ажәыларақәагьы - [[Махерон|Махерони]] [[Гиркания (крепость)|Гирканиеи]] ргараҿы<ref name=huzar.28>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 28.</ref>. Дук мырҵыкәа Аристобул II ихаҭа Римынтә дыбналеит. Иудеиа даннеи, аҿагылара ҿыц аԥшьигеит. Уажәы Габини аибашьра амҩаԥгара рыдиҵеит инапаҵаҟа иҟаз хҩык — Антони, Сизенна (иԥа), Сервили. Александрион азааигәара Аристобул ир нырҵәаны, иара Римҟа ддыргьежьит<ref name=gs.ac.7 /><ref name=huzar.28 />.
Иҟалап Габини [[Парфянское царство|Парфиа]] дақәларц иҽазыҟаиҵозҭгьы, уи моу ир [[Евфрат]] азааигәара еизигеит, убасҟан иара дидҵаалеит Мысрантә иқәырцаз афараон [[Птолемей XII Неос Дионис|Птолемеи XII Авлет]]. ҳ. ҟ. 59 шықәсазы, иара атриумвирцәеи хаҭала Цезари аҵарҭыша ду риҭеит имчра азхарҵарц азы (убас ала, Рим Птолемеи XI иуасиаҭ ԥаршеи инақәыршәаны Мысра мап ацәнакит) насгьы «Римтәи ажәлар рҩызеи рыдгылаҩи ҳәа изырҳәаларц азы». Аха 58 шықәсазы ҳ. ҟ. Птолемеи данахырҳәа, иара Рим ацхыраара даҳәеит. Асенаторцәа афараон мап ицәыркит, насгьы аныхаԥааҩцәа иԥшьоу [[Книги Сивилл|Сивилла лышәҟәқәа]] рҟны ирыԥшааз ацыԥҵәаха ишаҳәоз ала, Птолемеи ацхырааразы мап ицәктәуп ҳәа азгәарҭеит. Рим ианрықәымҿиа ашьҭахь, Птолемеи дышиашоу Габини иахь дцеит, аҵарҭыша ду, 10 нызқь талант идигалеит, Римтәи ар ахархәарала аҳра ирхынҳәырц азы<ref name=huzar.29et31>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 29-31.</ref>.
{{Anchor|Антипатр}}Ԥыҭрак даназхәыц ашьҭахь, Авл уи дақәшаҳаҭхеит, уи мап ацәызкуаз адинытә закәан Рим ишыҭрыжьыз шидыруазгьы. Уи адагьы, азакәан излаҳәоз ала, ахаҭарнак асенат ма Жәлар Реизара ҷыдала азин ирымҭакәа апровинциа ааныжьны егьырҭ адгьылқәа дрықәлар ҟалаӡомызт. Антони ахаҭарнак дишьҭалан ддәықәлеит, егьырҭ афицарцәа аӡәырҩы азакәан иаҿагылаз аус рҽаладырхәырц мап шацәыркызгьы<ref name=huzar.31>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 31.</ref>. Уи моу, Плутарх игәы ишаанагоз ала, Антони иакәын Габини Мысратәи авантиура далазгалаз<ref name=plut.ant.3>(Plut. Ant. 3) Плутарх. Антоний, 3.</ref>. Гиркан Габини имчра ахьиихьчаз азы иҭабуп ҳәа иаҳәо, римтәи ар фатәыла еиқәиршәеит, насгьы [[Антипатр Идумеянин|Идумианинтәи Антипатр]] напхгара зиҭоз ируаа рыцны идәықәиҵеит<ref name=gs.ac.7 />.
ҳ. ҟ. 56 шықәсазы, ҭагалан мысратәи аиҳабыра ҿыц апиратцәа ирыцхраауеит, насгьы амшынтә флот ду аиқәыршәара иаҿуп, римаа амшынаҿ ирымаз амчра ашәарҭара иҭазыргыло ҳәа Габини ахара рыдиҵеит. Абри ҽыҵгас иҟаҵаны, ируаа Мысра иалеигалеит. Антони инапы ианырҵеит Александриаҟа ицоз амҩа зылсуаз, стратегиала акыр зҵазкуа аҭыԥ [[Пелузий|Пелузиа]] аанкылара. Марк напхгара зиҭоз аҽыр иаарласны Синаитәи ацәҳәырақәеи Суецктәи аӡымҩахгага аӡҭачқәеи ирылсны ицеит, анаҩс Пелузи рнапахьы иааргеит<ref name=huzar.31 />. Ақалақь агараҿы ацхыраара ду ҟаиҵеит Антипатр: қьырала Мысра амаҵ азызуаз иудеиаа, римаа агәашәқәа рзаадыртразы иргәыбзыӷит<ref name=gs.ac.7 />. Архәҭа хадақәа ицны ақалақь ахь иааз Птолемеи аҭыԥантәи ауааԥсыра рышьразы адҵа ҟаиҵеит, избанзар урҭ аҳрахь инеиз [[Береника IV|Береника]] аҳкәажә ҿыц ҳәа дазхарҵеит, аха Марк урҭ дрыдгылан, аҳ агәра ииргеит ашьрақәа мап шрыцәктәу ала. Дук мырҵыкәа, Александриа иацәыхарамкәа, Птолемеии Габиниеи Береника лыр ирабашьит. Ари аибашьра алҵшәа зыӡбаз Антони иоуп, уи римтәи аҽыр Мысраа ртыл иалеигалеит, убри алагьы аибашьра алҵшәа иӡбеит<ref name=huzar.31 />.
Александриа анырга ашьҭахь, Марк Береника лхаҵа, Мысра аҳ-аконсорт [[Архелай (царь Египта)|Архелаи]] иԥсыбаҩ иԥшааит (урҭ уаанӡагьы еибадыруан), аҳык ишихәҭоу еиԥш, ҳаҭыр ду иқәҵаны анышә дамардеит, уи алагьы Антони мысраа раҳаҭыр иоуит<ref name=gs.ac.7 />. Александриатәи аҭоурыхдырҩы [[Аппиан]] иоуп II-тәи ашәышықәсазы Габини иекспедициа аан Антони раԥхьаӡа акәны Птолемеи иԥҳа [[Клеопатра|Клеопатра]] дибеит, насгьы иаразнак лыбзиабара ирцәырҵит ҳәа алегенда зҩыз<ref name=gs.ac.7 />. Дук мырҵыкәа Габинии Антонии еиманы Мысра аанрыжьит, Иудеиа иҟалаз аҿыгылара ҿыц аанкыларазы, насгьы [[Набатейское царство|набатеиатәи]] арабцәа рқәылара иаҿыгыларц азы. Птолемеи изықәиргәыӷыз аҵарҭыша зегьы знык ала иахьизымшәаз аҟынтә, Антони мысратәи акампаниа хәарҭара изалымгазар ҟалап<ref name=huzar.32>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 32.</ref>.
54 шықәсазы ҳ. ҟ. Габини Шьамтәыла инапхгара аамҭа нҵәон, убри аҟнытә апровинциа аанижьит. Ахаҭарнак уахынла Римҟа дхынҳәит, аӡәгьы дизгәамҭарц иҭахын, насгьы Иудеиеи Мысреи рҿы иигаз ааирақәа рыӡбахә ҳәа акгьы ыҟамызт. Рим иара еиуеиԥшым ахарақәа идырҵеит (азакәанқәеи адинтә закәанқәеи реилагара адагьы, Авл инапы ианырҵаз апровинциа ирҳәит). Габини ихылаԥшуаз [[Гней Помпей Великий|Помпеи]] анкьаахыс ҩызас имаз ихьчара далагеит, аха аҵыхәтәаны уи аус дарҭан, дықәрцеит. Антони аусӡбара дацәцеит. Аха асенаторцәа аӡәырҩы дырҭахымызт, убри аҟынтә 55 шықәса анҵәамҭазы, мамзаргьы 54 шықәса алагамҭазы ҳ. ҟ. Марк, Цезар иааԥхьарала, [[Галлия|Галлиаҟа]] дцеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 32–33.</ref>. Иҟалап Антони Шьамтәыла даанхар илшозҭгьы, насгьы апровинциа аҟны Рим ахаҭарнак ҿыц [[Марк Лициний Красс|Марк Лицини Красс]] Парфиа даҿагыланы имҩаԥигоз акампаниа далахәхар, аха Красс аԥышәа змаз аофицарцәа рацәаҩны ицны иааит, ус анакәха аԥышәа змамыз Антони қәыԥш диҭахымзар ҟаларын<ref name=gs.ac.8>''Goldsworthy A.'' Chapter VIII. Candidate // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 105—116.</ref>.
== Цезар ихаан иҳаракхара ==
=== Галлиа амаҵзура ===
{{main|Галлтәи аибашьра}}
[[Файл:Bust_of_Gaius_Iulius_Caesar_in_Naples.jpg|thumb|left|200px|Гаи Иули Цезар. [[Траян|Траиан]] иаҳратәраан иаԥҵаз абиуст (ҳашықәсԥхьаӡара II-тәи ашәышықәса алагамҭазы).]]
Ҳ. ҟ. 54 шықәса Ҭагалан, Антони [[Галлия|Галлиа]] иҟаз [[Гаи Иулии Цезар|Гаи Иулии Цезар]] иахь дцеит, уи [[Галльская война|Галлтәи аибашьра]] ахыркәшаразы аҟыбаҩ змаз афицар қәыԥшцәа еидикылон. Цезар иалхра зыхҟьаз аԥара мариа арҳара азгәышьра акәын: зегьы ирдыруан Цезар акы дацәыԥхамшьакәа Галлиа ширҳәуаз атәы. Цезар инапхгарала имҩаԥысуаз амаҵзура иазкны еилкаау маҷуп, избан акәзар Галлтәи аибашьра иазку ахыҵхырҭа хада — Гаи ихаҭа «[[Записки о Галльской войне|Ианҵамҭақәа]]» рҿы — ар рԥыза илегатқәеи егьырҭ иафицарцәеи рылшарақәа рыӡбахә маҷны иҳәоуп. Иҟалап раԥхьа Антони легатс дыҟазҭгьы, алегион атрибунс, ма Габини иеиԥш аҽыр апрефект иакәызҭгьы<ref name=gs.ac.8 /><ref name=huzar.35>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 35.</ref>.
Ҳ. ҟ. 53 шықәсазы Цезар Антони Римҟа дишьҭит [[квестор|аквесторцәа]] ралхрақәа иҽрылаирхәырц азы, Антони ажәытәаахыс дызҭахымыз Цицерон ихьӡала ашәҟәы ицҵаны. Ари амаҵзура хәыҷы Антони иоурц азы Цицерон ԥырхага иимҭар акәзар ҟалап ицхыраара ҳәа изҿыз<ref name=gs.ac.8 /><ref name=huzar.36>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 36.</ref>. Алхрақәа ахьаанкылахаз азы, Антони Рим дыҟан ҳ. ҟ. 52 шықәсанӡа, ажьырныҳәамза азынӡа, адемагог [[Тит Анний Милон|Милон итәы]] Клоди данишьызгьы. Цицерон излеиҳәо ала, уаанӡа Антони ихаҭа Клоди дишьырц иҽазишәахьан<ref group="цитата">(Cic. Phil. II, 21) Цицерон. Аҩбатәи афилиппика, 21: «Публи Клоди, уара ишуҳәаз еиԥш, сара иҟасҵаз аичырчаралоуп дшыршьыз. Ажәлар ирҳәооз, уара аҳәа шьҭыхны аформ аҿы душьырц уишьҭалазҭгьы, римтәи ажәлар рыла ишабоз, насгьы уара ари аус аҵыхәтәанынӡа инаугазҭгьы, иара ашәҟәҭыжьырҭа амардуан ахь дымҩахымҵызҭгьы, умҩа даҿагыланы уааныимкылазҭгьы?»</ref><ref>(Cic. Phil. II, 49) Цицерон. Вторая филиппика, 49.</ref>, аха Марк Клоди дидгылан, ҩ-сааҭк ицоз ажәахә ҟаиҵеит, уаҟа Милон иқәыӡбатәуп ҳәа дҵаны иқәиргылон. Аквесторцәа ралхрақәа рышьҭахь, урҭ еиуеиԥшым адҵақәа рыҭаразы традициала аҵәҭаԥсарала еихыршон, аха Антони машәыршәа сышԥалрымхри ҳәа дыԥшуамызт. Уи аҭыԥан, агаллцәа зегьы [[Верцингеториг]] инапхгарала изабашьуаз Цезар иахь ддәықәлеит. Аха уи аҳҭнықалақь аҿы даанхар акәхеит: Антони дызлахәыз Милон иусӡбара мҩаԥысит мшаԥымзазы<ref name=gs.ac.8 /><ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 37–38.</ref>. Ежи Линдерски иверсиала, Клоди иус дахьалахәыз азы, Марк ҳ. ҟ. 52 шықәсазы аквесторцәа ралхрақәа рылахәхара мап ацәикит, аха иааиуаз ашықәсазы амагистратцәа ралхрақәа дырзыԥшын, убри аҟынтә ҳ. ҟ 51 ашықәсазы квесторс дҟалеит.<ref>''Linderski J., Kaminska-Linderski A.'' The Quaestorship of Marcus Antonius // Phoenix. — 1974. — Vol. 28, № 2. — P. 223.</ref><ref>''Linderski J., Kaminska-Linderski A.'' The Quaestorship of Marcus Antonius // Phoenix. — 1974. — Vol. 28, № 2. — P. 223.</ref>
Марк ар рԥыза ирхәҭақәа данрыцлаз аамҭа еилкааӡам<ref name=gs.ac.8 />. [[Битва при Алезии|Алезиа ааигәара имҩаԥгаз аибашьраҿы]] Цезар Антони легатк иаҳасабала иӡбахә иҳәоит: Марк Гаи Требони дивагыланы агаллцәа раԥхьатәи ржәылараан римтәи арезервқәа напхгара рзиуан<ref>(Caes. B. G. VII, 81) Цезарь. Записки о Галльской войне, VII, 81.</ref>. ҳ. ҟ. 52—51 шықәсқәа рзы, аӡынра Цезар аӡынтәи лагерь акомендантс Антони даанижьит<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 2) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 2.</ref>. Дук мырҵыкәа XII-тәи алегион напхгара азҭоз Марк, Цезар дицны, Римтәи анапхгара мап ацәызкуаз агаллцәа ирҿагыланы аҵыхәтәантәи ахьырхәратә аоперациақәа рхы рыладырхәит<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 24) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 24.</ref>. Бельгика имҩаԥысуаз аоперациақәа рышьҭахь, Цезар Антони адҵа ииҭеит абелловак жәлар ахьынхоз аҭыԥ аҿы даанхарц, аҿагылара ҿыц ҟамларц азы<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 38) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 38.</ref>. ҳ. ҟ. 51—50 шықәсқәа рзы, аӡын Антони Гаи Требонии Публи Ватинии дрыцны Бельгика иҟаз аӡынтәи алагер акомендантс дыҟан, уи ԥшь-легионк еиднакылон<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 46-47) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 46-47.</ref>. Аӡын Антони ауаҩы дишьҭит, Цезар чарҳәара изызуаз [[Атребаты|атребатцәа]] рыжәлар раԥхьагыла [[Коммий|Комми]] дишьырц азы. Аха Комми иԥсы еиқәирхеит, анаҩс Антони иахь ацҳаражәҳәаҩцәа ишьҭит, инапаҵаҟа дшыҟало азы агәра ирго, убри аҟынтә диҳәон дрыцҳаишьарц азы. Марк дақәшаҳаҭхеит<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 48) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 48.</ref>.
=== Аграждантә еибашьра аламҭалазы ===
Ҳ. ҟ. 50 ашықәсазы Антони ажәытәтәи иҩыза Курион Цезар иганахь диасырц азы абжьаҟазара даҿызар ҟаларын, аха Иули иҟынтәи иоуз аҵарҭыша ду иполитикатә позициа аԥсахраҿы ихадоу ароль нанагӡеит<ref name=huzar.42et45>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 42–45.</ref>. Убри ашықәсазы Марк (Цезар идҵала акәхап) ҩ-маҵураҭыԥк риоуразы икандидатура ықәиргылеит — иааиуа ашықәс азы аплебеицәа (ажәлар) ртрибуни, [[Авгуры|авгури]] рҭыԥқәа рахь. Аҵыхәтәантәи аҭыԥ ахь иалхра иаанагон иԥсы ҭанаҵы аныхаԥааҩцәа рколлегиа алахәхара. Авгурцәа аԥшреи ажәҩантә дыргақәа еилкааны реиҭаҳәареи рзы аныпынҵақәа рыман, насгьы аполитикаҿы анырра ҟарҵон. Ҭыԥ заҵәык ҭацәхеит [[Квинт Гортензий Гортал|Квинт Гортензи Гортал]] иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь. Егьи акандидат — [[Луций Домиций Агенобарб (консул 54 года до н. э.)|Луци Домици Агенобарб]], еицырдыруаз аполитик, насгьы Цезар зегь раасҭа иҿагылақәаз дыруаӡәкын. Уи иахҟьаны Цезар Антони активла дидгылеит: ар рԥыза иӡбеит [[Цизальпийская Галлия (римская провинция)|Цизальптәи Галлиа]] зегь дакәшарц ааԥхьара ҟаҵо, ари апровинциаҿы инхоз ауааԥсыра (урҭ рҟынтә абжьыҭара зылшоз рим атәылауаа маҷҩымызт) алхрақәа рыҩбагьы рҿы рыбжьы Марк ирҭарц азы<ref name=gs.ac.10>''Goldsworthy A.'' Chapter X. Tribune // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 130—143.</ref>. Аха ажәлар Марк идгылеит авгур иалхрақәа рҿы, Цезар агитациа далагаанӡагьы, убри аҟынтә Гаи иаразнак атрибунқәеи, апреторцәеи, аконсулцәеи ралхрақәа рҿы икандидатцәа рыбжьы рырҭаларц ааԥхьара далагеит<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 50) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 50.</ref>. Атрибунцәа ралхраҿы аицлабра маҷын, Антони уадаҩрада далырхит. Цезар идгылоз [[Квинт Кассий Лонгин (трибун)|Квинт Касси Лонгингьы]] трибунс далхын, Марк иашьа Луци квесторс далхын. Цезар идгылаз даҽаӡәгьы, [[Сервий Сульпиций Гальба (претор 54 года до н. э.)|Серви Сульпици Галба]] аконсулцәа ралхрақәа рҿы дахьаҵахаз азы, Гаи аҳҭнықалақь аҿы интересқәа рыхьчаразы аҭакԥхықәра ахәҭа дук Марк Антони идырҵеит<ref name=huzar.42et45 /><ref name=gs.ac.10 />.<!--+о ситуации. КРАТКО-->
ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза жәаба, 50 шықәса рзы<ref group="азгә.">Атрибунақәа, аконсулцәеи егьырҭ амагистратцәеи реиԥш акәымкәа, рмаҵура иалагеит ԥхынҷкәынмза 10 рзы, егьырҭ-ажьырныҳәамза 1 азы акәын.</ref> имаҵура данахагыла ашьҭахь хара имгакәа Антони асенаторцәа ԥыҭҩык Цезар инапхгара аҟынтәи ихы дақәиҭыртәырц аҽазыршәарақәа ҟарҵо иалагеит. Антонии Кассии Цезар иабџьар шьҭаиҵарц, насгьы иара аҳәынҭқарра даӷоуп ҳәа иӡбахә рыларҳәарц азы асенат иҟанаҵоз адҵарақәа авето рықәырҵеит<ref name=gs.ac.10 />. Ԥхынҷкәынмза 20 рзы Антони ажәлар реизараҿы (''contio'') дықәгылеит, Помпеи иҿагылоз ажәахә ҟаиҵеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 47–48.</ref><ref>''Wiseman T. P.'' Caesar, Pompey and Rome // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 422.</ref>; Иажәахә аҿы ихадоу ахшыҩҵакқәа аниҵеит Цицерон<ref>(Att., VII, 8, 5) Цицерон. Письма к Аттику, VII, 8, 5.</ref>. ҳ. ҟ. ажьырныҳәамза 1, 49 шықәсазы Курион Цезар иҟынтәи ашәҟәы Римҟа инаигеит, аҩганкгьы хьаҵны аҭынчразы еиқәышаҳаҭхарц азы ажәалагала ахьыҟаиҵоз. Раԥхьа Цезар иҿагылаҩцәа асенат аилатәараҿы ашәҟәы аԥхьара иаԥырхагахеит, убри аҟынтә Антонии Кассии уи иаԥхьартә аҟаҵара рылдыршеит. Официалла аҭак ҟамлаӡеит. Иааиуаз амшқәа рзы Антони иара ихьӡала Цезар анаҩстәи аконсулра аҟынӡа кьыс шимоуа ала агарантиақәа дрылацәажәон, аха иҟаиҵаз ажәалагалақәа зегьы мап рцәыркит<ref name=huzar.48et49>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 48–49.</ref>. Ажьырныҳәамза 7 рзы асенат иалшеит иҷыдоу азакәан (''senatus consultum ultimum'') адкылара, насгьы уи атрибунцәа авето ақәҵаразы рҽазышәарақәа лҵшәада иаанхеит: шәганахь амч ҳхы иаҳархәоит ҳәа ирықәмақаруа иалагеит, Цезар атрибунцәа ирықәлеит ҳәа шиҳәозгьы<ref name=gs.ac.10 /><ref group="азгә.">Жәлар ртрибунқәа рымчра ахьынӡаҟоу кьыс рымамзароуп ҳәа иԥхьаӡан, насгьы атрибун иқәлара иԥшьоу аус аҿагылара иаҩызан.</ref>. Иҷыдоу азакәан анрыдыркыла раԥхьатәи аухаҵәҟьа Антонии Кассии атәцәа рымаҭәақәа рышәҵаны, аҳҭнықалақь аҟынтәи ибналан ицеит [[Рубикон]] аӡиас аҩадатәи агаҿа аҟны игылаз Цезар илагер ахь. Кьыс змамзар зыхәҭоу ажәлар ртрибунцәа иԥшьоу ршәарҭадара иақәмақаруа иахьалагаз Цезар ҽыҵгас иҟаҵаны Италиа дақәлеит<ref name=huzar.48et49 />.
=== ҳ. ҟ. 49—45 шш. Аграждантә еибашьра ===
==== Аграждантә еибашьра алагамҭа. Бырзентәылаҟа акампаниа ҳ. ҟ (49—48 шықәсқәа). ====
{{main|Ажәытәӡатәи Рим Аграждантә еибашьра (49—45 ҳ. ҟ.)}}
[[Файл:Bellum Civile 4945BC.png|thumb|left|440px|Аграждантә еибашьра арратә усмҩаԥгатәқәа ҳ. ҟ. 49—45 шш. Ацәаҳәа еиқәаҵәа ҵаӷақәа рыла Римтәи Ареспублика аҳәаақәа аарԥшуп, аҵәаӷәаԥҵәала -апровинциақәа рҳәаақәа — Цезар иусурақәа; — Цезар иҩызцәа русурқәа; — Помпеи иусурқәа;<br>{{legend|red|Цезар ииааирақәа, иара импыҵаихалаз ақалақьқәа}}{{legend|blue|Помпеи ииааирақәа}}{{legend|black|Ақалақь дуқәа}}]]
Ажәлар ртрибунцәа традициала ар напхгара рырҭар ҟаломызт, аха Цезар идгылоз афицарцәа даараӡа иҭахын, убри аҟынтә Антони [[пропретор|апропретор]] инапынҵақәа ииҭеит<ref>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 260.</ref>. Гаи уи хә-[[когорта|когортак]] рнапхгара идиҵеит, насгьы стратегиала акыр зҵазкуа [[Кассиева дорога|Кассиантәи амҩаду]] аҿы иҟаз ақалақь Арреци (иахьатәи [[Ареццо]]) инапахьы иааигарц адҵа ииҭеит, уи Марк қәҿиарала инаигӡеит<ref>(Caes. B.C. I, 11) Цезарь. Записки о Гражданской войне, I, 11.</ref>. Иҟалап, уи аҽныҵәҟьа адҵа нагӡахазаргьы, аха Цезар «Ианҵамҭақәа» рҿы ажәылара деиҭалагаанӡа Помпеии иареи реиҿцәажәарақәа қәҿиара рымамызт ҳәа азгәеиҭоит<ref name=cah.424>''Rawson E.'' Caesar: Civil War and Dictatorship // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 424.</ref>. Иули ихаҭа [[Фламиниева дорога|Фламиниантәи амҩала]] дцон, аха аҭынчратә еиҿцәажәарақәа анхыбгала ашьҭахь (даҽа версиак ала, аҭынчратә еиҿцәажәарақәа раан Цезар ир [[Пицен (область в Италии)|Пицено атәылаҿацә]] ааныркыло иалагеит<ref name=cah.424 />) насгьы Помпеи изы илоиалыз аруаа аҩада-мрагыларахь рхы дырхеит ҳәа ажәабжь аниоу, Рим днавсны урҭ дрышьҭалеит. Антони Цезар еиԥш аманиоврқәа ҟаиҵон. Жәабранмзазы [[Корфиний|Корфини]] (ҳаамҭазтәи [[Корфинио]]) ианажәла, Цезар еиликааит ақалақь Сульмон агарнизон (ҳаамҭазтәи [[Сульмона]]) рыбџьар ашьҭаҵара ишазхиоу азы, насгьы Марк Антони инапхгарала уахь хә-когортак дәықәиҵеит<ref name=huzar.50>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 50.</ref><ref>(Caes. B.C. I, 18) Цезарь. Записки о Гражданской войне, I, 18.</ref>.
Помпеи Брундизиатәи (ҳаамҭазтәи [[Бриндизи]]) Бырзентәылаҟа ӷбала данца ашьҭахь, Антони ажәлар ртрибун инапынҵақәа рынагӡара дазыхынҳәит. Антонии Лонгини иаарыԥхьаз ажәлар реизара аҟны Сулла ихаан [[Проскрипция|азакәан анҭыҵ иҟаз]] ахәыҷқәа рзинқәа реиҭашьақәыргылара иақәшаҳаҭхеит, насгьы Помпеи изакәанқәа рыла ахара здырҵаз зегьы уи ранарыжьит 52 шықәса ҳ. ҟ.<ref>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 258.</ref><ref name=huzar.52>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 52.</ref><ref name=uc.221>''Утченко С. Л.'' Юлий Цезарь. — М.: Мысль, 1976. — С. 221.</ref> (даҽа версиак инақәыршәаны, Сулла ихаан азакәан анҭыҵ иҟаз ахәыҷқәа рзинқәа Цезар ихаҭа ирызирхынҳәит, аха уи ашықәс анҵәамҭазы иҟалеит<ref name=cah.431>''Rawson E.'' Caesar: Civil War and Dictatorship // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 431.</ref>). Иҟалап, абри аилатәараҿы, Цизальптәи Галлиа (Цизальптәи Галлиа аҩадатәи ахәҭа, аӡиас Пад анаҩс (По) анҭыҵ — алаҭ. Padus) инхоз ауаа рим атәылауаҩра рыҭан, избан акәзар урҭ уаанӡа иԥкыз алатинтә зин акәын ирымаз<ref name=huzar.52 />. Антонии Кассии Рим анҭыҵгьы асенат асессиазы иаарыԥхьеит, Цезар апроконсул имаҵзура аанмыжьӡакәа уи далахәхарц азы, ари амаҵзура аруаа рҿы азакәантә мчра инаҭон<ref name=cah.430>''Rawson E.'' Caesar: Civil War and Dictatorship // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 430.</ref><ref group="азгә.">Апроконсултә напынҵақәа змаз ар рԥыза, апровинциа аҟынтәи даныхынҳә ашьҭахь, Рим иԥшьоу аҳәаақәа — апомери — еилазгаз, иаразнак инапынҵақәа ицәыӡуан.</ref>.
Испаниаҟа данца, Цезар Италиеи уа иҟаз архәҭақәеи рнапхгара Антони идиҵеит, аха аҳҭнықалақь анапхгара азиулар акәын апретор [[Марк Эмилий Лепид (триумвир)|Марк Емили Лепид]]<ref name=uc.221 />. Атрибун-апропретор инапынҵақәа рахь иаҵанакуан аҳҭнықалақь чала аиқәыршәара, ицәырҵуаз аекономикатә зҵаарақәа рыӡбара, афлот аизгара, апориадок ацклаԥшра. Цезар Италиаҟа даныхынҳәуаз аамҭазы, Марк илиршеит адгьылбжьахаҿы аҭынчра ахьчара, Помпеи идгылақәоз рықәгылара аԥырҟәҟәаара, насгьы амшынтә блокада ԥжәаны Иониатәи амшын ахысра зылшоз афлот аиқәыршәара. Аха урҭ азҵаарақәа рыӡбараҿы иара илагала шаҟаз еилкааӡам: Плутарх игәы иаанагоит Марк гәацԥыҳәарала идыз анапынҵақәа рынагӡара даҿын ҳәа, Цицерон иҳәоит уи дыхәмаруа, ицәыбза [[Волумния (актриса)|Волумниеи]] длыцны иаамҭа ихигон ҳәа<ref name=gs.ac.12>''Goldsworthy A.'' Chapter XII. Civil War // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 152—167.</ref><ref name=huzar.54>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 54.</ref>. Антони Лепид дицны иааиуаз ашықәс азы амагистратцәа ралхрақәа еиҿикаар акәын, Цезар азакәантә зин ирҭарц азы (Гаи аконсул имаҵзура иоуеит ҳәа агәыӷра иман). Урҭ аконсулцәа рыда рымҩаԥгара рылымшеит, урҭ Помпеи ицны ӷбала ицахьан, Лепид Антони ицхыраарала, ҷыдала алхрақәа рымҩаԥгаразы Цезар диктаторс иҟаҵара еиҿикааит<ref name=huzar.54 />. Ауаҩы адиктатор ҳәа иҷыдоу амаҵзурахьы иалхра Рим заатәи аҭоурых аҿы лассы-лассы аҭыԥ аман, аха уи апреторс иҟаҵара уаанӡа иҟамлацыз акы акәхеит<ref name=gs.ac.12 />. Аҳәынҭқарратә зҵаарақәа рыӡбара адагьы, Антони имчра амалырҳаразгьы ихы иаирхәон: Помпеи [[тускул|тускулантәи]] ивилла ааникылеит, иара убас Италиантәи ибналаз Помпеи идгылақәоз рынхарҭақәеи рмали. Анаҩс, ҳ. ҟ., 47 шықәсазы, Цезар Александриантәи изиҩит [[Марк Теренций Варрон|Марк Теренциа Варрон]] ивилла изирхынҳәырц азы<ref name=huzar.53>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 53.</ref>. Антони ихымҩаԥгашьақәа ирхырҟьаны, уаанӡа анеитралитет зкыз асенаторцәа џьоукы Италиа аанрыжьит. Марк анырра ду змаз Цицерон идгылара аиура даара иҽазишәеит, аха илымшеит — уигьы Помпеи иахь дыбналаны дцеит<ref name=huzar.55et56>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 55-56.</ref>.
ҳ. ҟ. 48 шықәсазы, ажьырныҳәамзазы Цезар Брундизинтәи Бырзентәылаҟа дцеит ир рыхәҭак иманы, Антони лшарак шааиоузҵәҟьа, иаанхаз аотриадқәа иманы [[Ионическое море|Иониатәи амшын]] дырны дцарц адҵа ииҭеит. Помпеи идгылаҩцәа арсырҭа ҿыц арсра рҽазыршәеит, убри аан [[Луций Скрибоний Либон (консул 34 года до н. э.)|Луци Скрибони Либон]] Брундизи иахьазааигәаз ддәықәырҵеит. Ҩ-[[трирема|триремк]] (х-цәаҳәак ажәҩақәа змоу аӷба бжьаратәқәа) рыла, иара убас аӷба хәыҷқәа рыла, Антони илиршеит Либон иитәыз [[Квадрирема|аквадриремақәа]] хәба (ԥшь- цәаҳәак ажәҩақәа змоу аӷба дуқәа) амшын агаҿа аҟынтә анаскьацара, Либон иӷбақәа руак ааникылеит<ref name=huzar.57et58>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 57-58.</ref><ref>(Caes. B.C. III, 24) Цезарь. Записки о Гражданской войне, III, 24.</ref>. Мшаԥымза 10 рзы Антонии [[Квинт Фуфий Кален|Квинти Фуфи Калени]], амчра хадақәа рыла Помпеи идгылаҩцәа рмацәаз ԥжәаны, ақалақь Лисс (ҳаамҭазтәи [[Лежа (город)|Лежа]]) азааигәара иӡхыҵит. Урҭ ирыцны иааит Цезар изы акыр зҵазкуаз ацхыраара — х-легионк аветеранцәа, ҿыц еибашьра иргаз легионк, аҽыуаҩцәа 800-ҩык инарзынаԥшуа<ref name=gs.ac.12 /><ref name=huzar.57et58 /><ref>(Caes. B.C. III, 29) Цезарь. Записки о Гражданской войне, III, 29.</ref>. Цезаргьы Помпеигьы Антони иахь раԥхьа инеиуа ҳәа рҽазыршәон, аха аҭыԥантәи ауааԥсыра Марк игәы иҽанырҵеит Гнеи Помпеи дшааигәахоз азы. Дук мырҵыкәа Антони Цезар иҽимеидеит, уажәшьҭа уи имчқәа Помпеи имчқәа ираҟарахеит<ref name=huzar.59>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 59.</ref><ref>''Утченко С. Л.'' Юлий Цезарь. — М.: Мысль, 1976. — С. 232.</ref><ref>(Caes. B.C. III, 30) Цезарь. Записки о Гражданской войне, III, 30.</ref>. [[Битва при Диррахии (48 год до н. э.)|Диррахием азааигәара]] имҩаԥысуаз аманиоврқәа раан, Антони аладатәи ахырӷәӷәарҭақәа руак аҿы аус иуан, [[IX Испанский легион|IX-тәи алегион]] напхгара азиуан, аха аибашьра хада дахьынӡалахәыз атәы акгьы еилкааӡам<ref name=gs.ac.12 /><ref name=huzar.60>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 60.</ref><ref>(Caes. B.C. III, 45-46) Цезарь. Записки о Гражданской войне, III, 45-46.</ref><ref>(Caes. B.C. III, 65) Цезарь. Записки о Гражданской войне, III, 65.</ref>. Цезар аиааира ахьигаз [[Битва при Фарсале|Фарсалтәи аибашьраҿы]], Антони Цезар ир арымарахьтәи афланг напхгара азиуан; иара диҿагылан [[Луций Афраний (консул)|Луци Афрани]]<ref name=gs.ac.12 /><ref>''Утченко С. Л.'' Юлий Цезарь. — М.: Мысль, 1976. — С. 238.</ref>. Аха аибашьра алҵшәа Марк дызлахәымыз арыӷьарахьтәи афланг аҿы иӡбахеит. Аибашьра ашьҭахь дук мырҵыкәа Антони Римҟа дхынҳәит.
==== Италиа анапхгара. Ацәымӷра (48—45 шықәса ҳ. ҟ.) ====
Аҳҭнықалақь аҿы Марк, аконсул [[Публий Сервилий Ватия Исаврик (консул 48 года до н. э.)|Публи Сервили Ватиа Исаврик]] дицны, Цезар еиҭа адиктатор имаҵураҭыԥ ахь инагара илиршеит. Аха уажәазы ари амаҵзура атехникатә ҟазшьа амамызт: Цезар ҳ. ҟ. 47 шықәсазы архәҭақәа рҿы азакәантә мчра еиқәирхар акәын. Уи азы итрадициатәыз 6 мыз мацара диктаторс дарымҭеит, шықәсык ҳәа дҟаҵан. Анапынҵа ҿыцқәа қәҿиарала иширҭаз азы ажәабжь аниоу, Цезар Марк Антони ихаҭыԥуаҩс дҟаиҵеит — аҽыр рнаԥхгаҩыс (''[[magister equitum]]'')<ref name=mrr.2.272>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 272.</ref> (аха Елеонор Хуизар лгәы иаанагоит Антонигьы ари амаҵзура иоуит ҳәа Цезар дызларҭаз адекрет иаҩызоу инақәыршәаны<ref name=huzar.64et65>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 64-65.</ref>). Еилкаауп, ԥхынҷкәынмза азы Антони имаҵура ҿыц дшахагылаз<ref name=mrr.2.272 />. Ашықәс анҵәамҭазы, адиктатор ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала имаз анапынҵақәа аконсулцәеи апреторцәеи ртәқәа раасҭа еиҵан. Аха Цезар -аҩбатәи аконсул инапынҵақәа назыгӡоз- иааиуаз ашықәс азы амагистратцәа ралхрақәа рҿы дцәырымҵит, ианаамҭаз иалырхыз амагистратцәа еиҵбацәа — атрибунцәеи аедилцәеи ракәхеит. Убри аҟынтә, Марк Рими Италиеи рнапхгаразы имаз амчра хаҭәаан ҳәа ҳҳәар ҳалшоит, Гаи Мысрантәи дхынҳәаанӡа<ref name=huzar.64et65 />.
{{Anchor|Антониеи Долабеллеи}}Еиуеиԥшым ақәҿиарақәа иманы, Антони инеитралтәызи, агәыҩбара аазырԥшуази асенаторцәа Цезар иган иадикылон<ref name=huzar.64et65 />, аха иааизакны иуҳәозар, ахара имхәыцуаз аполитика мҩаԥигон ҳәа изырҳәоит, насгьы Цицерон исалам шәҟәқәа рҿы абысҟак иуадаҩыз аамҭазы уи иԥсҭазаашьа дахашшаауан<ref name=huzar.65et67>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 65-67.</ref>. Уи адагьы, анапхгараҿы аметод ӷәӷәақәа ихы иаирхәоит, насгьы азакәанқәа рынагӡараҿы аекспроприациа ҿыцқәа ҟаиҵоит ихатәы феида дазхәыцны ҳәа ахара идырҵон. Марк ауал азҵаара аӡбашьала ихьӡ-иԥша зынӡа даалгеит. Акредиторцәа ауал зқәыз руалқәа ршәарц рыдырҵон, аха аҵыхәтәантәиқәа урҭ ршәара рылшомызт. Ажәлар ртрибун [[Публий Корнелий Долабелла (консул-суффект 44 года до н. э.)|Публи Корнели Долабелла]] ауалқәа ркассациа азҵаара анышьҭих (''tabulae novae''), [[инсула|аҩнеихагылақәа]] руадақәа раренда азы ауалқәагьы уахь иналаҵаны, Антони уи дидгылеит. Долабелла оппонентс диман [[Луций Требеллий Фид|Луци Требелли]], уи иаҩцацәамыз ажәалагалақәа ҟаиҵон (иҟалап [[Гай Азиний Поллион|Гаи Азини Поллион]] дидгылозҭгьы<ref name=plut.ant.9>(Plut. Ant. 9) Плутарх. Антоний, 9.</ref><ref>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 287.</ref>). Аха рим амалуаа Долабелла иҟаиҵаз ажәалагалақәа ӷәӷәала ирҿагылеит. Дук мырҵыкәа еилкаахеит Долабелла Марк иԥҳәыс Антониа дышхыихыз, убри аҟынтә урҭ рыбжьара аимак ҟалеит{{ref+|Аха Цицерон ишиҳәо ала, Антони ԥасатәи ицәыбза Фульвиа ԥҳәысыс дигарц азы заа аҽазыҟарҵарақәа дырҿын<ref>(Cic. Phil. II. XXXVIII.99) Цицерон. Вторая филиппика, XXXVIII, 99.</ref>.|group="азгә."}}. Аҵыхәтәаны еиҿагылаз атрибунцәа рыдгылаҩцәа бџьарла рҽеибыҭаны амҩадуқәа рҿы аибашьрақәа ирылагеит. Аҭынчымра аанкыларазы, асенат Антони азин инаҭеит аҳҭнықалақь ар алагалара, аха уи маӡала асолдаҭцәа ихы иаирхәеит Требелли ицхраарц азы<ref name=huzar.65et67 />.
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Ширина = 300px
| Заголовок = Аграждантә еибашьраан Антони иԥсҭазаашьа
| Содержание = «Изааигәаз ауаа рҟынтә зегь реиҳа анырра змаз дреиуан амим Сергии, насгьы Антони бзиа иибаз — убри атруппа аҟынтәи [[Киферида]] захьӡыз аԥҳәыс. <…> Римаа раҳаҭыр ланарҟәуан ахьтәы аҿақәагьы, урҭ рыманы иара ишьҭагалан, иԥшьоу аныҟәара мҩаԥыргошәа, амҩа аганқәа рҿы игылаз ашьаԥақәа, аӡиас ахықәаҿ ма абнара аҿықә аҿы иҟарҵоз ашьыжьхьафарақәа, аҽыуардынлас аҟны иҵакны ирымаз алымқәагьы, инагоу ауаа рыҩнқәа акаҳԥцәеи аҩымаа арҳәаҩцәеи рзы уадақәас иахьыҟарҵаз. Зегьы агәынамӡара аадырԥшуан, ргшәы ԥжәон, убри аамҭаз Цезар ихаҭа, Италиа анҭыҵ, адгьыл аӡа дықәиан дыцәон, аџьабаа дуқәа баны, ашәарҭарақәа дыриааины аибашьра аҵыхәтәантәи ацыԥхьқәа арцәара даҿын, аха убри аамҭазҵәҟьа егьырҭ, Цезар ириҭаз амчра рхы иархәаны, қьафура иаҿын, ртәылауаа ирхыччо».<ref name=plut.ant.9 />}}
Акыраамҭа Цезар изкны жәабжьк ахьыҟамыз азы (Клеопатреи иареи ирыбжьаз аизыҟазаашьақәа рзы Мысра даанхеит), иԥсра иазкыз уҳәан-сҳәан дәықәлеит. Ар рԥыза игәабзиара иазкны иҵабыргу адыррақәа ахьыҟамыз азы, Кампаниа иҟаз алегионерцәа рхы иақәиҭыртәразы адҵа ықәдыргылеит (урҭ рҟынтә ԥыҭҩык Галлтәи аибашьра алагамҭа инаркны арратә маҵзураҿы иҟан 58 шықәса ҳ. ҟ.) иара убас изықәдыргәыӷхьаз аԥарақәа рзыршәарц азы. Марк аҳҭнықалақь аанрыжьыр акәхеит, адиктатор идгылаз иаб иашьа [[Луций Юлий Цезарь (консул 64 года до н. э.)|Луци Иули Цезар]] ақалақь префектс дҟаҵаны (''praefectus urbi''). Антони илымшеит асолдаҭцәа имҩаԥыргоз аҿагыларақәа раанкылара, аха Рим иҟаз аҭагылазаашьа иахҟьаны иара уаҟа дҟалар акәхеит. Антони аҳҭнықалақь даналҵ, еиҿагылаз атрибунцәа рыдгылаҩцәа иара иҟамзаара рхы иархәаны (урҭ рҟынтә аӡәгьы Луци Цезар изхәыцуамызт) амҩадуқәа рҿы идырӷәӷәеит бџьарла еибыҭаз ротриадқәа. Асенат аҷыдалкаатә закәан аднакылеит, уи Антони ааԥхьара инаҭон апоридок еиҭашьақәиргыларц азы. Ақалақь архәҭа ҿыцқәа аналаигала ашьҭахь, Долабелла изакәан апроектқәа аԥсҭазаара аларҵәара игәы ишҭоу рылаҳәаны, Афорум аҿы идгылаҩцәа иманы абаррикада ҟаҵаны днатәеит. Шьыжьнаҵы Антони исолдаҭцәа Афорум иақәлеит, азакәанқәа рыдкылара ааныркылеит, 800-ҩык инарзынаԥшуа ауаа ршьит. Антони иара убасгьы Долабелла идгылаҩцәа [[Тарпейская скала|Тарпеиатәи ахра]] аҟынтәи иршәны рышьразы адҵа ҟаиҵеит (атрибун ихаҭа аханатә Антони иеиԥш кьыс ирҭар алшомызт ҳ. ҟ. 49 шықәса. Убри азы деиқәхеит)<ref name=huzar.65et67 /><ref name=cah.435>''Rawson E.'' Caesar: Civil War and Dictatorship // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 435.</ref>.
Ҳ. ҟ. 47 шықәса, жьҭаарамзазы Цезар Римҟа дхынҳәит, уа иҟаз ақәгыларақәа ртәы аниаҳа, раԥхьа абунт шьҭызхыз асолдаҭцәа рҿаԥхьа дықәгылан ажәахә ӷәӷәа ҟаиҵеит, уи алагьы еиқәиртәеит. Уи адагьы, аӡәырҩы дшымӷәыӷуаз, ақалақь агәаҟцәа рыбжьара еицырдыруаз Долабелла ацәгьоура ианаижьит, насгьы Антони диқәыӡбеит. Цезар ихаҭыԥуаҩ аконфискациа ззииуз амазара зегьы ахә ишәарц идиҵеит, насгьы иааиуаз ашықәс азы консулс далырхырц азы азин иимҭеит. Марк даара игәы иамыхәеит адиктатор иӡбамҭақәа: уҳәан-сҳәанны ирҳәон, уи аамҭазы Цезар ишьразы имҩаԥгаз аҽазышәара Антони еиҿикааит ҳәа<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 68.</ref>. Иҟалап Антони Африкеи Испаниеи рҟны имҩаԥысуаз акампаниақәа дызрылахәымыз, Цезари иареи реизыҟазаашьақәа ахьыхьшәашәахаз акәзаргьы. Абри аамҭа иаҵанакуа хҭыс заҵәык ауп инысымҩаҿы иарбоу — Антони акыр шықәса ицәыбзаз, аԥхьа Клодии Курионии ԥҳәысс ирымаз [[Фульвия|Фульвиеи]] иареи рчара ауп<ref name=huzar.70>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 70.</ref>.
==== Цезари иареи реинышәара (45—44 шықәса ҳ. ҟ.) ====
Ҳ. ҟ. 45 ашықәс алагамҭазы Цезари Антонии еинаалеит, Марк адиктатор Нарбонна диԥылеит, Испаниа имҩаԥигоз аҵыхәтәантәи икампаниа аҟынтәи даныхынҳәуаз. Ҳ. ҟ. 44 ашықәс азы Марк Антони консулс дҟалеит, иашьа Гаи, Цезар иабжьгарала, преторс далхын, Луци- жәлар ртрибунс далхын. Иҟалап, уи аамҭазы, Цезар ицнагаҩцәа еицлабуа иалагазар, ахшара дызмамыз адиктатор урҭ ишьҭрамадаҩцәаны иҟаиҵарц азы<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 71-72.</ref>. [[Биллоуз, Ричард|Ричард Биллоус]] излаиԥхьаӡо ала, Антони адиктатор ишьҭрамадаҩ ҳәа ихы иԥхьаӡартә еиԥш алшара бзиақәа иман (Цезар азакәантә ҭаацәазаара аҟынтә ахшара димамызт), избан акәзар уи Гаи изааигәаз ицнагаҩ мацара иакәмызт, иан лганахьалагьы аиуара рыбжьан. Ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала, Марк даараӡа иџьеишьеит, игәгьы арҵкапит, Цезар даныршь иуасиаҭ ахьаадыртыз. Ҳ. ҟ. 45 ашықәс, цәыббрамзазы еиқәыршәаз ари адокумент ишаҳәоз ала, Иулиаа рҭаацәара аҟынтәи даҽаӡәы -Гаи Октави хылҵшьҭра хадас дҟалеит<ref>''Billows R.'' Julius Caesar: The Colossus of Rome. — London; New York: Routledge, 2009. — P. 257.</ref>.
{{Anchor|Цезари Парфиеи}}Цезар Антони ибзианы дшизыҟоу зегьы рҿаԥхьа ишааирԥшуазгьы{{ref+|Ахәҭакахьала, Плутарх иазгәеиҭоит Испаниантәи Италиаҟа даныхынҳәуаз, ивара аҽыуардынлас дшақәиртәаз, уи ҳаҭыр дуны ишыԥхьаӡаз<ref name=plut.ant.12>(Plut. Ant. 12) Плутарх. Антоний, 12.</ref>.|group="азгә."}}, Антони ихӡыргарақәа ирыхҟьаны реизыҟазаашьақәа ԥхасҭахеит. Еилкаауп, Цезар Парфиа дабашьырц иҽаназыҟаиҵоз, усҟан адиктатор акыр аамҭа Рим дзыҟаломызт аҟынтә, Антонии иаӷаз, Публи Корнели Долабелла аконсул иҭыԥ ааникыларцазы ажәалагала шыҟаиҵаз. Марк ҳ. ҟ. 44 ашықәсазы аҩбатәи аконсулс дыҟан, ари ажәалагала ӷәӷәала даҿагылеит. Уи дгәыӷуан, Цезар данцалак ашьҭахь, (''sine collega'') аӡәгьы дивагылаӡамкәа, Рими Италиеи консулк иаҳасабала анапхгара рызҭо иара ихала иакәхоит ҳәа, уи имчра аколлега дахьивагыламыз иабзоураны, адиктатортә мчра иазааигәахон. Цезар Антони иамбициақәа рынагӡара иҽазишәеит, Македониа апровинициақәа апроконсул инапынҵақәа идигалеит, уаҟа имҩаԥысуаз аварварцәа рқәыларақәа алшара ирҭон ар рԥыза ибаҩхатәра аарԥшразы, уи алагьы атриумф агара<ref name=huzar.74>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 74.</ref>. Адиктатор еиҳагьы ихы игәаирԥхарц азы, Марк Цезар ихьӡ еиҳагьы ашьҭыхразы, асенати Жәлар Реизареи аҳаҭыртә дырга ҿыцқәа рыдгалара далагеит, иԥсы ахьынӡаҭоу иԥшьоу адин-қьабзтәқәагьы уахь иналаҵаны<ref name=huzar.76et78>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 76-78.</ref>. Урҭ азакәанқәа руак инақәыршәаны, Антони нцәахәыс иалырхыз Цезар иныхаԥааҩс дҟарҵеит<ref name=cah.462et464>''Rawson E.'' Caesar: Civil War and Dictatorship // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 462—464.</ref>, аха Цезар иԥсы ҭанаҵы имаҵзура ахагылара дзахьымӡеит<ref>(Cic. Phil. II, XLIII, 110) Цицерон. Вторая филиппика, XLIII, 110.</ref><ref>''Ross Taylor L.'' The Divinity of the Roman Emperor. — Philadelphia: Porcupine Press, 1975. — P. 68.</ref>. Цезаргьы Антони игәы ҟаиҵарц, аҭакс апатрицицәа рышьҭра, еицырдыруаз аплебеитә ҭаацәарақәа рхаҭарнакцәа рыла арҭбааразы, Антониаа рҭаацәарагьы рылаирхәит<ref name=huzar.76et78 />.
ҳ. ҟ. жәабранмза 15, 44 шықәсазы Антони аныҳәа [[Луперкалии|Луперкали]] азгәаҭара далахәын. Ари аныҳәа аан, иара идгылаҩцәа иманы, ауаа ахьырацәаз иҳаракыз ҭыԥк аҿы итәаз Цезар аҳ идиадема ихаиҵеит. Уи адиктатор изныкымкәа мап ацәикит, аҵыхәтәаны адиадема Иупитер иныхабаахь иргарц адҵа ҟаиҵеит. Плутарх ишазгәеиҭаз ала, Марк иҟаиҵақәоз ауааԥсыра даара рҽынкыланы иахәаԥшуан, насгьы адиктатор уи мап ахьацәикыз шыргәаԥхаз мӡаӡакәа иаадырԥшит. Иҟоуп агәаанагара, аҳ идиадема Цезар ихы ахаҵара Марк иаԥшьгамҭа акәӡамызт ҳәа, ари азҵаара иазкны ауаажәларратә гәаанагара аилкааразы иара Цезар ихаҭа иҟаиҵаз адҵа ауп ҳәа<ref name=plut.ant.12 /><ref name=huzar.76et78 />. Луперкалии аныҳәаҿы иҟалаз аепизод иарццакит [[Марк Юний Брут|Марк Иуни Брути]] [[Гай Кассий Лонгин (заговорщик)|Гаи Касси Лонгини]] адиктатор ишьразы еидыркылоз [[Убийство Юлия Цезаря|ачарҳәаратә гәыԥқәа]] рышьақәыргылара — ацәгьахәыццәа рзы еилкаан Цезар аҳратәра архынҳәразы ауааԥсыра шазыҟаиҵоз.
[[Файл:Karl Theodor von Piloty Murder of Caesar 1865.jpg|thumb|left|300px|[[Пилоти, Карл Теодор фон|Карл Теодор Пилоти]]. [[Убийство Юлия Цезаря|Цезар ишьра]] (1865). Кимвр Цезар ихәдаҟынтә атога дахоит, Каска ишьҭахь ала аҳәызба илеиҵоит.]]
Антони Цезар зегь раасҭа изааигәаз, насгьы анырра змаз иҩызцәа дыруаӡәкны дыԥхьаӡан аҟынтә, ацәгьаршцәа иаргьы Гаи дицыршьырц гәҭакыс иҟарҵахьан<ref name=huzar.79et80>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 79-80.</ref>. Плутарх ишиҳәо ала, ацәгьаршцәа реиҳараҩык Антони дыршьырц рҭахын, аха Брут иҟаиҵаз ақәыӷәӷәара иахҟьаны иԥсы ҭаны даанрыжьырц рыӡбеит. Абырзен ҭоурыхҭҵааҩы излеиҳәо ала, Брут дгәыӷуан Антони амчра бзиа иахьибоз иабзоураны дара дрыдгылоит ҳәа<ref name=plut.brut.18>(Plut. Brut. 18) Плутарх. Брут, 18.</ref>. Хыҵхырҭақәак ишазгәарҭо ала, Антони иҟалараны иҟаз ацәгьаура аӡбахә идыруан, аха мзызқәак ирыхҟьаны уи атәы Цезар изеиҭеимҳәеит<ref>''Billows R.'' Julius Caesar: The Colossus of Rome. — London; New York: Routledge, 2009. — P. 248.</ref>. Хәажәкырамза 15 рзы имҩаԥысран иҟаз аилатәара адиктатор дицны Антонигьы далахәызар акәын, аха рыгәҭакқәа рынагӡара даԥырхагамхарц азы дааныркылеит, дымнеиртә иҟарҵеит (еиуеиԥшым аверсиақәа рыла, уи ҟазҵаз [[Гай Требоний|Гаи Требони]] ма [[Децим Юний Брут Альбин|Децим Иуни Брут Албин]] ракәын)<ref name=huzar.79et80 /><ref name=plut.brut.17>(Plut. Brut. 17) Плутарх. Брут, 17.</ref><ref>''Утченко С. Л.'' Юлий Цезарь. — М.: Мысль, 1976. — С. 331.</ref>.
== Цезар даныршь ашьҭахь Антони икариера. Аҩбатәи атриумвират ашьаҭаркра ==
=== Антони ҳ. ҟ. 44 шықәсазы. ===
==== Хәажәкырамзатәи аидақәа рнаҩс раԥхьатәи амшқәа ====
Цезар даныршь ашьҭахьҵәҟьа, аилатәахь изымнеиз Антони иҩныҟа дыбналан дцан, уа иҽирӷәӷәеит<ref name=huzar.81>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 81.</ref>. Ацәгьаршцәа адиктатор иԥсра, атираниа аҟынтә ахақәиҭтәра, ауааԥсыра зегь еигәырӷьоит ҳәа ргәы иаанагон, убри аҟнытә урҭ активтә усмҩаԥгатәқәа рҽырцәырыхьчеит. Цезар даныршь ашьҭахьҵәҟьа Рим агәҭа иҟаз [[Капитолий (холм)|Капитолиатәи ахәы]] ааныркылеит. Иара убри аамҭазы ацезарианцәа еилыркаауан ишьақәгылаз аҭагылазаашьа. Ақалақь зыхьчоз ар напхгара рзиуан [[Марк Эмилий Лепид (триумвир)|Марк Емили Лепид]], иара зыԥшрак ҟамҵаӡакәа ацәгьаршцәа аанкыланы рышьра иҭахын. Аха иара Антони дыԥшааны, анаҩс иҟарҵашаз аусқәа иабжьигартә диҳәеит. Аконсул иаразнак ашьаура алагара шаԥсамыз Лепид агәра ииргеит, насгьы дақәиршаҳаҭхеит иара дицхраарц азы, уи ацымхәрас апонтифик ду иҭыԥ шииҭо ала дақәиргәыӷит (Цезар даныԥсы ашьҭахь уи ҭацәхеит), иара убас ажәа ииҭеит иԥҳа Антониа, Лепид иԥа ԥҳәысс дышииҭо ала. Уи аухаҵәҟьа Антони Цезар иҩныҟа дцеит, адиктатор иԥҳәыс Кальпурниа лыцхыраарала, Цезар исалам шәҟәқәа зегьы игеит, маӡалатәиқәагьы уахь иналаҵаны, насгьы аҳәынҭқарра аԥарақәа 700 миллион сестерци итәитәит<ref name=huzar.82>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 82.</ref><ref>''Chilver G. E. F.'' The Aftermath of Caesar // Greece & Rome. Second Series. — 1957. — Vol. 4, № 1. — P. 71.</ref>. Адырҩаҽны Антонии ацәгьаршцәеи зҳәатәы акыр ԥхылнадоу римаа рыбжьара аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара ирылагеит, урҭ рыцхыраара роурц азы; Маркгьы ацәгьаршра иалахәыз Децим Брут иҽимеидеит<ref name=huzar.82et83>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 82-83.</ref>. Хәажәкырамза 17 азы Антони [[Теллус]] аныхабааҿы асенат аилатәаразы иааиԥхьеит, аныхабаа иҩны азааигәара игылан, аилатәараҿы аилаҩынтрақәа ҟалар, иҩны рышьҭахьҟа ахьаҵра иазырхианы иҟаҵан<ref name=huzar.82et83 />. Ацәгьаршрцәа рхаҭарнакцәа уи иалахәымызт. [[Файл:Marko Antonije nad Cezarom Bela Čikoš Sesija.JPG|thumb|left|300px|[[Чикош-Сесия, Бела|Бела Чикош-Сесиа]]. Марк Антони Цезар иԥсыбаҩ дахагылоуп (инарзынаԥшуа 1920).]]
Асенаторцәа иҟарҵаран иҟаз алкаа даара иуадаҩхеит. Ацәгьаршцәа атиран дызшьыз ҳәа рзырҳәар акәын, ус анкәха Цезар дтирануп ҳәа дыԥхьаӡахон, мамзаргьы ауаҩшьра иақәыӡбар акәын, ацәгьаршцәа ахара рыдҵаны аусӡбарахь инагатәын. Аха асенат акомпромисстә вариант алнахит. Деилкааӡам асенат аҵыхәтәантәи аӡбамҭаҿы анырра ду ҟазҵаз. Плутарх излеиҳәо ала, асенат Цезар дызшьыз ирықәыӡбар рҭахын. Аха, Цицерон иажәахә ашьҭахь, [[Пелопоннесская война|Пелопоннесстәи аибашьра]] анҵәамҭазы [[Афины]] иҟаз аҭагылазаашьа аныргәалаиршәа: усҟан [[Тридцать тиранов (Афины)|ҩажәижәабаҩык атиранцәа]] зшьыз аҭакԥхықәра иацәынхеит, иҟалаз зегьы рхадыршҭит(ажәытә бырз. ἀμνηστία [''амнестиа''] — ахашҭра). Цицерон иныррала, асенат ацәгьаршцәа рус ранажьразы ажәалагала аднакылеит<ref name=plut.cic.42>(Plut. Cic. 42) Плутарх. Цицерон, 42.</ref>. Антони инаигӡаз арольгьы маҷмызт, избанзар асенат иалахәқәаз ԥыҭҩык ареспублика ишадгылаз идыруан, убри аҟнытә агәаҽанызаара зныԥшуаз атактика алихит. Иара зегьы раасҭа ихадоу илшарақәа иреиуахеит, адиктатор изакәанқәа рмыԥсахырц азы асенаторцәа ирыдыркылаз аӡбамҭа: ари азҵаара анықәдыргылаз, Антони иргәалаиршәеит ари аилатәараҿы иҟаз аӡәырҩы асенат аҿы рҭыԥқәа ахьроуз Цезар азакәанқәа ирылеигалаз ахарҭәаарақәа ҩба шракәыз изыбзоурахаз. Иҭахара маҷк шагыз, адиктатор иааиуа ашықәс азтәи амагистратцәа рсиақәагьы шьақәирӷәӷәеит. Ари азакәан аԥыхра алхрақәа рахь инанагон, насгьы адиктатор дахьҭадырхаз римаа зынӡагьы иахьамеиӷәырӷьоз азгәаҭаны, урҭ рылҵшәа ареспубликанеццәа рзы иманшәалахомызт. Аха аҵыхәтәантәиқәа, Цезар изакәанқәа рхашҭырц рҭахымызт: адиктатор игәы иҭеикхьан ацәгьаршцәа ԥыҭҩыки ма урҭ ирыдгылақәоз асенаторцәеи иреиҳау амаҵзурақәа рыҭара, даҽа шьоукы — анапхгаразы апровинциақәа рыҭара. Цицерон иҟаиҵаз ажәалагалала, Цезар идҵақәа зегьы ҵабыргуп ҳәа рыԥхьаӡара адагьы, иара «игәы иҭеикыз» азакәанқәа зегьы рыдкылара рыхәҭан (ԥыҭрак ашьҭахь Антони ари ақәҵара ахәарҭа ду алигеит, избанзар адиктатор исалам шәҟәқәеи азакәанқәа рпроектқәеи зегьы иара инапаҿы иҟан). Ацәгьаршцәа рлахьынҵа ӡбамкәа иаанхеит: ацәгьаршцәа ҳаҭыр рықәҵара азы ажәалагала рыдрымкылеит. Убасала, асенат адиктатор ишьра иақәшаҳаҭымхеит, иагьақәмыӡбеит: аҩ-ажәалагалакгьы абжьықәа реиҳарак рмоуӡеит<ref name=huzar.82et83 /><ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 469—470.</ref><ref name=mash.125>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 125.</ref>. Антони ажәытәаахыс аӷас имаз Долабелла Цезар иҭыԥан консул-суффектс иҟаҵара дақәшаҳаҭхеит. Иара илиршеит ареспубликанеццәа ргәы ақәшәара, адиктатор имаҵура наӡаӡа мап ацәкразы ажәалагала ахьыҟаиҵаз ала, иара ихатәы интересқәа шимазгьы: ари азакәан анрыдыркыла ашьҭахь, Лепид, Цезар ихаан анапынҵа ҭбаақәа змаз аҽыр рнаԥхгаҩыс (адиктатор ихаҭыԥуаҩс) иҟаз, иаанхаз имчреи ихьыԥшымреи ицәыӡуан. Аконсул ҿыц Долабелла иӷәӷәоу политикны дыԥхьаӡамызт аҟынтә, Антони уажәшьҭарнахыс ацезарианеццәа рлагер аҿы аԥхьагылара иҽазишәон<ref name=ts.258>''Циркин Ю. Б.'' Гражданские войны в Риме. Побеждённые. — СПб.: СПбГУ, 2006. — С. 258.</ref>.
Аилатәара ашьҭахьҵәҟьа Антонии Лепиди ацәгьаршцәа шасыс рхәыҷқәа рыҭаны, аиҿцәажәарақәа ирылагеит<ref name=plut.brut.19>(Plut. Brut. 19) Плутарх. Брут, 19.</ref>. Раԥхьаӡа аганқәа еизыуаазшәа рхы аадырԥшуан — рнапқәа еимырдон, шьыбжьхьа еицырфон (Антони Касси Лонгин шьыбжьхьа ицифеит, Лепид- Брут ицифеит). Хәажәкырамза 18 рзы имҩаԥысыз аилатәараҿы иалацәажәеит Цезар анышә иамадара иазку акыр зҵазкуа азҵаара. Ацәгьаршцәа адиктатор иԥсыбаҩ Тибр иӡаарыжьларц ажәалагала ҟарҵеит, аха адиктатор иабхәа [[Луций Кальпурний Пизон Цезонин (консул 58 года до н. э.)|Калпурни Пизон]] ирабжьигеит аԥсыжра аҳәынҭқарратә ҳаҭырқәҵарыла еиҿкаахарц, адиктатор иуасиаҭ зегьы рҿаԥхьа иаԥхьарц, асенат уи ажәалагала иадгылеит<ref name=huzar.84>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 84.</ref> (Плутарх излаиҳәо ала, абжьгара Антони иҟынтәи иаауан<ref name=plut.brut.20>(Plut. Brut. 20) Плутарх. Брут, 20.</ref>). Уи аамҭазы, ацәгьаршцәа рыбжьарагьы аилибамкаара ҟалеит: Брут аҵыхәтәаны ацезарианеццәа ирҳәоз дақәшаҳаҭхеит<ref name=plut.brut.20 />. Уаанӡа, асенат апровинциақәа реихшара аус шьақәнарӷәӷәахьан, ацәгьаршцәагьы урҭ зауз рхыԥхьаӡараҿы иҟан. Аконсулцәа ираҩсит, убри аҟынтә Македониа Антони иакәымкәа, Марк Брут ирҭеит<ref name=ts.261>''Циркин Ю. Б.'' Гражданские войны в Риме. Побеждённые. — СПб.: СПбГУ, 2006. — С. 261.</ref>(аха Плутарх ишиҳәо ала, Брут Крит ауп ирҭаз<ref name=plut.brut.19 />). Аԥсыжра аламҭалазы Цезар иуасиаҭ зегьы ишраҳауаз иаԥхьарц ргәы иҭан, аха иара раԥхьа Антони иҩны иаадыртит, иара иҭахрала (даҽа версиак ала, ауасиаҭ заанаҵы аартра аԥшьызгаз Луци Кальпурни Пизон иакәын<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 130.</ref>). Аӡәгьы дшымӷәыӷӡоз, Цезар ишьҭрамадаҩ [[Октавиан Август|Гаи Октави]] иакәхеит<ref name=huzar.84 />.<!--+есть разбор выше-->
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Ширина = 300px
| Заголовок = Плутарх Цезар иԥсыжра иазкны
| Содержание = «Ауаа даара ргәы хыҭхыҭуа, иажәақәа шырнырыз аниба, иара [Антони] урҭ аҽхәаԥхьыӡқәа инарывкны иаагеит гәырҩала иҭәыз ибжьы, иҟалаз азы игәы шыԥжәоз аазырԥшуаз, аҵыхәтәаны, ашьа зықәҭәаз, аҳәақәа рыла иԥыжәжәаны иҟаз Цезар имаҭәақәа шьҭыхны иҟьо, уи ҟазҵаз ауаа ԥсҭыхыҩцәоуп, уаҩшьцәоуп ҳәа рзиҳәеит. Ажәлар убриаҟара ргәаԥсахы еибакит, аҟәардәқәеи аишәақәеи рыла амца еиқәҵаны, афорум аҿыҵәҟьа Цезар иԥсыбаҩ рбылит, анаҩс, абылра иаҿыз акәасҭӷақәа шьҭыхны, ацәгьауцәа рыҩнқәа рахь ижәылеит, урҭ ирыҩналарц рҽазыршәо иалагеит».<ref name=plut.ant.14>(Plut. Ant. 14) Плутарх. Антоний, 14.</ref>}}
Цезар иԥсыжра мҩаԥысит хәажәкырамза 19 ма 20 рзы<ref name=mash.125 /><ref name=huzar.85>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 85.</ref>. Адиктатор Рим ҭынха гәакьа дахьимамыз азы (Гаи Октави Бырзентәыла дыҟан), Марк Брут ақалақь апретор иаҳасабала Антони азин ииҭеит аԥсыжраҿы ажәахә аҟаҵара. Ацәгьаршцәеи ацезарианеццәеи еинышәазшәа шыҟарҵазгьы, Антони, Цезар дызшьыз рахьырхәра азы ааԥхьара ҟаҵо, амцабз иаҩызаз ажәахә иҳәеит. Ажәлар еиҳагьы ргәы шырц азы, ицәырган идирбеит адиктатор ишьа зықәҭәаз атога<ref name=huzar.85 />. Антони иажәахә ашьҭахь, ацеремониа апориадок еилагахеит: ауаа иаарыкәыршаны иҟаз адәқьанқәа рҟынтә амҿтәы маҭәахәқәа еизганы, Афорум аҿыҵәҟьа аԥсыжратә мца еиқәырҵеит, анаҩс еиханы идәықәлеит ацәгьаршцәа рыԥшаара. Плутарх иазгәеиҭоит, асенат ргәы ишаанамгаӡоз, ақалақь агәҭа аҭуџьарцәа рҟәардәқәеи реишәақәеи рхы иархәаны, ауааԥсыра аԥсыбаҩ абылра шаԥшьырзгаз атәы, дара зхьыԥшыз адемагог Клоди иҿырԥштәы ауп ҳәа, уигьы убасҵәҟьа дышьны анышә дамардеит ҳ. ҟ. 52 ашықәс азы<ref name=plut.brut.20 />. Аха [[Сайм, Рональд|Рональд Саим]] излаиԥхьаӡо ала, Антони аԥсыжраҿы иҟаиҵаз апровокациатә ҳәамҭақәа рзы аршаҳаҭгақәа ахырҟьацәоуп: абритантәи аҭоурыхдырҩы излаиҳәо ала, Антони иҭагылазаашьа ахьҭышәынтәаламыз иахҟьаны, ацәгьаршцәеи иареи реизыҟазаашьақәа еицәахар зынӡа изыфеидамызт<ref>''Syme R.'' The Roman Revolution. — Oxford: Clarendon Press, 1939. — P. 98.</ref>.
Иҟалап ацәгьаршцәа Цезар иԥсыжраҿы иҟамызҭгьы, раԥхьа игәцаракны рыҩнқәа дырӷәӷәеит. Аԥсыжра ашьҭахь хара имгакәа, урҭ ақалақь ааныжьны ибналеит — раԥхьа Анци ицеит (иахьатәи [[Анцио]]), нас аԥхынразы ирыдҵаз апровинциақәа рахь ицеит. Аха Цезар иусԥҟақәа рыла апровинциақәа реихшара азҵаара аимак шацыз иаанхеит<ref name=cah.471>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 471.</ref>. Антони Македониантәи аибашьра иазыхиаз легионқәак ааигарц иҽазишәеит (раԥхьаӡа Рим ари атәыла ахәҭа иара ирҭарц азԥхьагәаҭан), аха уи аамҭазы Рим иазааигәаз апровинциа — Цизальптәи Галлиа аиура дақәӷәыӷуан, уаҟантә алшара иоуан аҳҭнықалақь аполитика анырра ду аҭара<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 136.</ref>.
==== Мшаԥымзеи лаҵарамзеи: Амц- Мариа ибунтра, Антони изакәанқәа, Октави иаара ====
Хәажәкырамза анҵәамҭазы, мамзаргьы мшаԥымза алагамҭазы, Гаи Амаци Рим даацәырҵит ([[Валерий Максим|Валери Максим]] излеиҳәо ала, уи офтальмологын, ихьӡҵәҟьа Герофил{{ref+|Аоригинал аҿы — ''ocularius medicus''<ref>(Val. Max. 9.15.1) Facta et Dicta Memorabilia, IX, 15, 1.</ref>. Аха [[Машкин, Николай Александрович|Н.А.Машкин]] Валери Максим иажәақәа ааигоит ''equarius medicus'', даҽакала иуҳәозар, «аҽқәа рҳақьым», мамзаргьы аветеринар ҳәа<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 126.</ref>.|group="азгә."}}), ар рԥыза [[Гай Марий|Гаи Мари]] имаҭа иакәызшәа, ус анакәха, Цезар изааигәаз иуацәа дыруаӡәкны ихы ааирԥшуан. Амаци римаа аҵәы рылеиҵон Брути Кассии рахьырхәразы, уи абзоурала Цезар иветеранцәеи ақалақь аҿы инхоз арыцҳацәеи аӡәырҩы еизигеит<ref>(App. B. C. III, 2) Аппиан. Гражданские войны, III, 2.</ref><ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 126—127.</ref>. Аха Антони аконсул имчра ихы иархәаны, Амц -Мари дҭаикит, ашьҭахь иус мыӡбаӡакәа дишьит. Дук мырҵыкәа Амаци идгылаҩцәа еимирпит, урҭ рахьтә аӡәырҩы ишьит<ref group="цитата">(App. B. C. III, 3) Аппиан. Аграждантә еибашьрақәа, III, 3: «Афорум рнапахьы иаарган, Антони ҿҭыӡәӡәала ихцәажәо иалагеит, амагистратцәа ирыдырҵо иалагеит Амации иҭыԥан [Цезар] аныҳәарҭа изыркырц, дара зегь раԥхьа уаҟа Цезар аԥсаҭатә изыҟарҵарц. Антони Афорум ахь инаишьҭыз асолдаҭцәа анрықәыӷәӷәа, урҭ еиҳагьы ргәынамӡара иацлеит, рыбжьқәа ҭганы иҳәҳәо, анкьа зны Цезар иҳатәарақәа ахьгылаз, аха нас иқәыргаз, аҭыԥқәа рахь рнапқәа дырххон. Урҭ аҳаҭәарақәа рсахьақәа ахьырыԥсахыз аҟазарҭа шәсыдырбоит ҳәа аӡәы ианақәирӷәыӷ, иаразнак уи ишьҭалеит, аҟазарҭа анырба, амца ацраҵеит, Антони еиҭа асолдаҭцәа наишьҭаанӡа. Шьоукы, аҽыхьчара ишаҿыз, иршьит, егьырҭ анырк икнарҳаит, атәцәа ракәзар, зхы иақәиҭыз ракәзар — ацаҟьа аҟынтәи ҵаҟа идыршәуан».</ref>. Амаци ихҭыс ашьҭахь, асенат Марк азин инаҭеит Цезар иветеранцәа рахьтә дзыхьчаша ауаа еидикыларц, аха иара еизигеит 6 нызқьҩык зегь раасҭа аԥышәа змаз, иара идгылоз асолдаҭцәа, урҭ реиҳараҩык ацентурионцәа ракәын<ref name=ts.259et261>''Циркин Ю. Б.'' Гражданские войны в Риме. Побеждённые. — СПб.: СПбГУ, 2006. — С. 259-261.</ref>.
Ааԥынразы Антони ԥыҭк азакәанқәа аԥиҵеит, урҭ рпроектқәа Цезар иусшәҟәқәа ирылазшәа рҳәоит. Актәи, ацәгьаурақәа жәпакы рзы ахара здырҵо рзы ажәлар реизарахь апеллиациа азы азакәан. Аҩбатәи, Цезар иҟаиҵаз иаҿагыланы, Антони ашьаустә ӡбарҭақәа аусзуҩцәа рыла еиқәзыршәоз хы-хәҭакны иҟаз асистема ирхынҳәит, уи иабзоураны аӡбаҩцәа ахԥатәи рыхәҭа ацентурионцәа рҟынтәи иалырхуан, мамзаргьы асолдаҭцәа рҟынтәи{{ref+|Цезар ашьаустә ӡбарҭақәа аусзуҩцәа рыла реиқәыршәараҿы реформак ҟаиҵахьан (''[[quaestiones perpetuae]]''), аерартә трибунқәа ахԥатәи адекуриа аԥыхны, ҩба мацара ааныжьны — асенаторцәеи аҽыуаҩцәеи<ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 476.</ref>.|group="азгә."}} (даҽа версиак ала, аӡбарҭақәа рреформа азы азакәан мҩаԥган цәыббрамзеи 2 -жьҭаарамзеи 8 рыбжьара 44 шықәса ҳ. ҟ.<ref>''Ramsey J.'' Mark Antony’s Judiciary Reform and Its Revival under the Triumvirs // The Journal of Roman Studies. — 2005. Vol. 95. — P. 20.</ref>). Ахԥатәи, Италиа аколониақәа ҟаиҵеит, еиҳарак Цезар иветеранцәа рзы. Аԥшьбатәи, Италиа иаанхаз еиҟәымҭхаз ауаажәларратә ҭыԥқәа зегьы (''[[ager publicus]]'') аветеранцәеи аӷарцәеи рыбжьара еиҩыршарц рыӡбеит. Аҵыхәтәантәи азакәан анагӡаразы акомиссиа аԥҵан, уи иалахәхеит атрадициа ишақәымшәозгьы, уажәтәи аконсул Марк Антонии, уи иашьа, атрибун Луции. Аҵыхәтәаны Антони Шьамтәыла Рим ахаҭарнакс Долабелла иҟаҵара илиршеит, насгьы иконсулра аамҭа анҵәара дазымԥшӡакәа, иаразнак уахь ддәықәиҵеит, уи ашьҭахь Марк заҵәык иакәхеит Рим консулс иаанхаз. Брут Рим даналҵ, уи иахҟьаны, ақалақь апретор имаҵзура аҟынтәигьы дцеит (''praetor urbanus'') — Рим зегь реиҳа ихадақәаз иреиуаз — Антони ипозициақәа еиҳагьы иарӷәӷәеит, избан акәзар Брут инапынҵақәа рынагӡара далагеит Гаи Антони, Марк иашьа<ref name=ts.259et261 /><ref>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 319.</ref>.
Ааԥынра анҵәамҭазы, [[Октавиан Август|Гаи Октави]] Италиаҟа дхынҳәит, уи иаразнак ишьақәирӷәӷәеит Цезар ишьҭрамадара дшазыхиоу (ирааӡо ауаа рыхьӡқәа иазку римтәи аканонқәа рыла, Цезар ихьӡ ''Октавиан'' ацҵазар акәын, аха иара ари ахьӡ ацҵара иҭахымызт, избанзар уи иара дшырааӡоз атәы аанарԥшуан<ref name=cah.471 />). Иара илиршеит аветеранцәа рыхәҭаки аплебс аиҳараки рыдгылара аиура<ref name=cah.471 />. Ацезарианеццәа рыхәҭак Октавиан қәыԥш иган ахь рыиасра иацхрааит Антони иҽеимыз ихымҩаԥгашьагьы: ахәҭакахьала, ақалақь аплебс рыбжьара ихьӡ-иԥша каҳаит, имҩаԥыргоз ақәгыларақәа гәымбылџьбарала иахьыԥирҟәҟәаауаз азы<ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 472.</ref>. Гаии Марки уаанӡа ишеибадыруазгьы, ҳ. ҟ. 44 ашықәс азы имҩаԥысыз раԥхьаӡатәи реиқәшәара лҵшәада ихыркәшахеит{{ref+|С. Л. Утченко Антони Октавии иареи раԥхьатәи реицәажәара иазку адыррақәа хыҭхәыцаауп ҳәа иԥхьаӡоит<ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 309.</ref>.|group="азгә."}}. Урҭ аҩыџьагьы Цезар иҭынхаз анырра агараҿы аԥхьагылара иашьҭан, аӡәгьы ахьаҵра иҭахымызт. Уи адагьы, Антони мап ацәикит Цезар иҟынтә иигаз 700 миллион сестерци Гаи иҭара. Цезар ишьҭрамадаҩ иаҳасабала ирымхыз адгьылқәеи амхурсҭақәеи рырхынҳәразы Октави иахь азыҳәарақәа адәықәҵара ианалага, Антони маӡала азыҳәаҩцәа дрыдгылеит<ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 473.</ref>. Марк, иара убас, Цезар ԥас Октави иҟаҵара иазкыз апроцедура ирццакӡомызт<ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 310.</ref>, ауаа рҿаԥхьа ииҳәоз ажәахәқәа рҿы иазгәеиҭон, адиктатор иԥаҵәҟьа Октави иакәымкәа, Клеопатра лԥа [[Цезарион]] шиакәыз атәы<ref>''Циркин Ю. Б.'' Гражданские войны в Риме. Побеждённые. — СПб.: СПбГУ, 2006. — С. 263.</ref>. Аха Антонии Октавии рыбжьара иҟаз аицлабра аҿиара аиур ирымуит Цезар иветеранцәа, урҭ ишьыз адиктатор ишьҭрамадаҩи иҩыза хадеи еинышәар рҭахын<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 136.</ref>. Аамҭа цацыԥхьаӡа, Октави анырра ду змаз аҩызцәа рацәаҩны иоуан, урҭ рҟынтә [[Цицерон]] еиҳарак далкаатәын. Плутарх иааигоит инханы иҟаз легендак. Уи ишаҳәо ала, шықәсқәак раԥхьа Цицерон аԥхыӡ ибеит, уаҟа [[Юпитер (мифология)|Иупитер]] ахәыҷқәа рҟынтә ҷкәынак даалхны, иаԥхьаҟа иԥеиԥшхоз иеиҳәеит, аграждантә еибашьрақәа рхыркәшареи Рим анапхгареи. Дук мырҵыкәа ԥхыӡла иибаз аҷкәын амҩан диԥылеит, уи Гаи Октави шиакәыз еилкаахеит. Уи аахыс, абырзен ҭоурыхҭҵааҩы агәра шаҳирго ала, Цицерон Октави ҷыдала дизҿлымҳан<ref name=plut.cic.44>(Plut. Cic. 44) Плутарх. Цицерон, 44.</ref>. Ажәытәӡатәи аамҭаз, хара имхәыцуаз Цицерон ауаҩы гьангьаш Октавиан ихатәы интересқәа рзы ихы даирхәон ҳәа агәаанагара аԥыжәара агон, аха иҟоуп даҽа гәаанагаракгьы, уи инақәыршәаны, Цицерон ихаҭа раԥхьатәи аамҭазы Октавиан ихы даирхәон ацезарианеццәа еиирсырц азы<ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 338—339.</ref>.
==== Рашәарамза—цәыббрамза: асенат данышәарц аҽазышәара, Цицерони иареи реимак ====
рашәарамза 2 ма 3 рзы, Антони ажәлар реизара еизигеит, иара ихатәы интересқәа инарықәыршәаны апровинциақәа реиҳабацәа ралхра азакәантә шьаҭа аиҭеит: иашьа Гаи Македониа ахаҭарнакыс дҟаиҵеит, Цизальптәии [[Трансальпийская Галлия|Трансальптәии (Нарбонтәи) Галлиа]] иара игеит. Македониантәи иааз алегионқәа Марк инапаҵаҟа иаанхар акәын. Аха аилатәара аилагарақәа аман имҩаԥысит: акы, аилатәара амҩаԥгара азин аныҟаз амшқәа рзы еиҿкаамызт (sg.: ''dies comitialis''); ҩба, иҟалараны иҟоу аилатәара азы алаҳәарагьы ҟаҵан иахәҭоу аԥҟарақәа ирықәымныҟәаӡакәа; хԥа, азакәанԥҵаразы абжьыҭара аан агәынамӡара аазырԥшыз ауаа рыпҟеит<ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 474.</ref><ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 137.</ref>. Уи аамҭазы Антони асенаторцәа рыдгылара иоурц аҽазышәарақәа ҟаиҵо далагеит, [[Секст Помпей Магн|Секст Помпеи]] Римтәи афлот анапхгаҩыс дҟаиҵеит — уаанӡа Гнеи Помпеи идгылаз ауаа рацәаҩны асенат аҿы иаанхон. Уи адагьы, Антони Цезар асенат еиҭа ихаирҭәаарц игәы иҭан иҳәан, идгылаҩцәа аӡәырҩы уи иалеигалеит<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 133.</ref>. Аха Антони анобильцәа дахьырзааигәахаз, Цезар иветеранцәеи аплебеицәеи еиҳагьы ргәы архьшәашәеит. Ацезарианеццәа аекстремистцәагьы уи ргәы иамыхәеит, урҭ Цезар «Аԥсадгьыл аб» ҳәа атитул шимаз атәы азгәарҭеит, насгьы ацәгьаршцәа «заб дызшьыз» ҳәа рықәыӡбара шахәҭоу атәы рҳәеит<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 145.</ref>.
Ԥхынгәымзазы Аполлон иаҳаҭыр азы ахәмаррақәа мҩаԥысуан (''ludi Apollinares''), уи Цезар иира амш иақәшәеит (ари амш аҽны иҷыдоу аныҳәарақәа мҩаԥыргон). Ԥхынгәымза — ԥаса квинтили — иԥсы анҭазгьы Цезар ихьӡ шахырҵахьазгьы, ареспубликанеццәа шьоукы уи квинтили ҳәа иашьҭан. Традициала, Аполлон иаҳаҭыр азы ахәмаррақәа ақалақь апретор еиҿикаауан, аха уи ашықәсазы Цезар дызшьқәаз руаӡәык Марк Брут иакәын, уи ақалақь аанзыжьны дыбналахьан. Антони илиршеит аусмҩаԥгатәқәа реиҿкаара иашьа Гаи инапы ианырҵарц<ref name=cah.475>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 475.</ref>. Раԥхьа ацәгьаршцәа рԥыза аныҳәа аан атеатр аҿы [[Луций Акций|Атии]] итрагедиа «Брут» ықәдыргылар иҭахын, Римынтә иқәырцаз аҳ [[Тарквиний Гордый|Тарквини]] [[Луций Юний Брут|Луци Иуни Брут]] дҳаразкуаз. Гаи Антони абри автор иитәыз, инеитралтәу даҽа спектакльк ықәиргылеит<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 140.</ref>.
Нанҳәамза анҵәамҭазы Антони иаалырҟьаны ириторика иԥсахит, аусеицура дшазхиоу ала асенат агәра диргеит. Антони ихьыз аԥсахра атәы анеиликаа, Рим аанзыжьыз Цицерон аҳҭнықалақь ахь дхынҳәит<ref name=plut.cic.43>(Plut. Cic. 43) Плутарх. Цицерон, 43.</ref>. Цәыббрамза акы азы Антони асенат аҿы акрызҵазкуа алаҳәара ҟаиҵарц иҽазыҟаиҵон, насгьы Цицерон дҟалоит ҳәа дгәыӷуан. Аха аҵыхәтәантәи, сгәабзиара ҽеим ҳәа, аилатәара аҽалархәра мап ацәикит. Уи ашьҭахь, Антони, Плутарх излеиҳәо ала, уаҩы дшымгәыӷӡоз адҵа ҟаиҵеит: ''ма Цицерон даажәга, мамзаргьы иҩны жәблы'' ҳәа<ref name=plut.cic.43 />. Цицерон асенат ахь дцәырҵит цәыббрамза 2 рзы (Антони уи аҽны аизара далахәымызт), Антони диҿагыланы ажәахә ҟаиҵеит. Иажәахә «[[филиппика]]» ҳәа ахьӡ аиҭеит, иҟаз аҭагылазаашьа IV-тәи ашәышықәса агәҭаны ҳ. ҟ. [[Афины]] иҟаз аҭагылазаашьа иаҩызоуп ҳәа азгәаҭо, усҟан аоратор [[Демосфен]] [[Филипп II Македонский|Македониатәи Филипп II]] иҽахьирӷәӷәаз даҿагыланы дцәажәеит; урҭ иажәахәқәа ажәытәӡатәи аоратортә ҟазара зегь раасҭа зыҩаӡара ҳараку ҿырԥштәқәаны иԥхьаӡан. Ԥыҭрак ашьҭахь, Антони асенат аҿы аҭак ҟаиҵеит, иажәахә аҟны, егьырҭқәа инарҷыданы, адиктатор иԥсраҿы Цицеронгьы ахара шиду азгәеиҭеит. Марк иара убас иргәалаиршәеит Катилина ицәгьахәыцратә усмҩаԥгатәқәа раԥырҟәҟәаара Цицерон дшалахәыз, Клоди ишьра, насгьы Помпеии Цезари рыбжьара аимак-аиҿак ацәырҵраҿы илагала шыҟоугьы. Абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь, Цицерон иԥсҭазаара дацәшәо далагеит, Кампаниа иҟаз инхарҭахь дцеит, уаҟа аҩбатәи афилиппика аҩра далагеит, атрактатқәа «Ауалԥшьақәа ирызку», «Аиҩызара иазку»<ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 477.</ref><ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 336.</ref>.
==== Жьҭаарамза—ԥхынҷкәынмза: Октавиани иареи реиҿагылара, Цизальптәи Галлиа абашьра ====
Ҭагалан Антони еиликааит асенати иареи русеицура шзалымшоз, убри аҟынтә Цизальптәи Галлиа мчыла ампыҵахаларазы ар реизгара далагеит. Жьҭаарамзазы Брундизиҟа дцеит, уахь Македониантәи ԥшь-легионк ааихьан. Адемобилизациа зызуыз Цезар иветеранцәа рҟынтәи аӡәырҩы Италиа аладахьы инхон, аграждантә еибашьра иалагар Антони урҭ рыцхыраара дақәгәыӷуан. Аха урҭ асолдаҭцәа Октавиан иагьентцәагьы агитациа рзыҟарҵон: уи уажәшьҭа Цезар имал иара итәын, аҵарҭыша бзиа рыҭара илшон. Убас, Кампаниа иҟаз Цезар иветеранцәа аӡәырҩы Октавиан иара иҟны арра амаҵзура иахысларц азы досу 500 денари (2000 сестерци), иҭаны ирхынҳәит, насгьы Македониатәи алегионерцәа аӡәырҩы аҵарҭыша риҭеит. Антони урҭ 100 денарии (400 сестерци) рыдгалара акәын илшоз, уи азы асолдаҭцәа ихыччон. Марк уи изымчҳаит, [[Децимация (наказание)|адецимациа]] мҩаԥигеит, хышәҩык рҟынӡа аимак аԥшьгаҩцәа рышьразы адҵа ҟаиҵеит. Аха егьырҭ раанкыларазы, изықәиргәыӷыз аԥара ахыԥхьаӡара еизирҳар акәхеит<ref name=mashkin.148et150>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 148—150.</ref><ref name=huzar.100>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 100.</ref><ref>(App. B. C. III, 43) Аппиан. Гражданские войны, III, 43.</ref>.
Зықьҩыла аибашьцәа ааидкыланы, Октавиан абҵарамза 10 рзы Рим далалеит, Афорум инапахьы иааигеит(абри аамҭазы Антонигьы аҳҭнықалақь ахь ддәықәлеит, аха амҩа дықәхеит). Ажәлар рыгәра згоз атрибун азин имхны, Октавиан ажәахә ҟаиҵеит, иара Антони иабашьырц азы ааԥхьара ҟаиҵеит, Марк азакәан еилеигеит, насгьы Цезар ишьҭрамадаҩ, даҽакала иуҳәозар, иара ихаҭа дааирбуам ҳәа Антони ахара идиҵеит. Ари ажәалагала ақалақь аҿы гәацԥыҳәарала аӡәгьы дадымгылеит. Уи аҭыԥан, асолдаҭцәа Цезар ишьҭрамадаҩ даанрыжьуа иалагеит: уаанӡа урҭ Октавиан Брути Кассии рахьырхәразы еизигоз џьыршьон; ианамуӡах, асолдаҭцәа Октавиан ихьчаҩцәа ракәхоит ҳәа ргәы иаанагон. Антони чарҳәара шизыруазгьы, урҭ зынӡагьы ирҭахымызт Цезар иҩыза гәакьа иабашьра, урҭ Цезар иҭархара аҽанраалара рцәыуадаҩын. Асолдаҭцәа, иара убасгьы, Октавиан ар рнапхгаразы анапынҵақәа шимамыз еилыркаауан, уи аамҭаз консулс иҟаз Антони иакәын азин змаз. Аха асолдаҭцәа маҷҩымкәа Октавиан иҟны иаанхеит, иара аԥара иахьақәиргәыӷыз азы. Аха, Октавиан Рим ааныжьны Аррециаҟа дцеит, насгьы иагьентцәа Антони исолдаҭцәа еиҭа Гаи иганахь иарго иалагеит, Брундизи алегионерцәа рышьра згәы ԥнажәақәоз, насгьы Антони иаасҭа Октавиан еиҳа аԥара рацәаны иақәиргәыӷит(иара асолдаҭцәа ажәа риҭеит аиааира ргар дарбанзаалак хәнызқь-хәнызқь денари, мамзаргьы 20 зқьы сестери) шриҭо ала<ref name=mashkin.148et150 /><ref name=huzar.100 /><ref>(App. B. C. III, 48) Аппиан. Гражданские войны, III, 48.</ref><ref>''Парфёнов В. Н.'' Начало военно-политической карьеры Октавиана // Античный мир и археология. — Вып. 4. — Саратов, 1979. — С. 110.</ref>.
Абҵарамза 24 рзы Антони аҳҭнықалақь данаа, Октавиан аҳәынҭқарра аӷас асенат аилатәараҿы дрыԥхьаӡахарц акыр иҽазишәеит, аха имч ақәымхеит. А бҵарамза 28 рзы имҩаԥысыз аилатәараҿы, аҵас ишаҳәоз ала акәымкәа, уи ахәылбыҽха еизган (анаҩс уи аилатәара амч амаӡам ҳәа ирыԥхьаӡеит), иара илиршеит апровинциақәа жәпакы ацезарианеццәа рыбжьара реихшара -Марк Емили Лепиди, [[Луций Мунаций Планк|Луци Мунаци Планки]], [[Гай Азиний Поллион|Гаи Азини Поллиони]], Кальвизи Сабини - иара идгылаҩцәа ҳәа иԥхьаӡаз, апровинциақәа рыҭан, иара убас иашьа Гаигьы. Уи ашьҭахь Антони Рим ааныжьны иара ипровинциа ҳәа ииԥхьаӡоз Цизальптәи Галлиаҟа дцеит, аха уаанӡа Рим ахаҭарнакс уаҟа иҟаҵаз Децим Иуни Брут Албин уа иҽирӷәӷәахьан. Децим Мутина (ҳаамҭазтәи [[Модена]]) ааникылт, насгьы Антони апровинциа анапхгара азуразы имаз азин азхаҵара мап ацәикит. Марк ԥшь-легионк иманы ақалақь дакәшеит, насгьы иара идгылаҩцәоуп ҳәа ииԥхьаӡоз мраҭашәаратәи апровинциақәа рхаҭарнакцәа рыцхыраара дазыԥшын<ref name=mashkin.148et150 /><ref name=huzar.101et102>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 101—102.</ref>.
ԥхынҷкәынмза 20 рзы Цицерон ахԥатәи афилиппика асенат дырзаԥхьеит, уи аҽныҵәҟьа аԥшьбатәигьы даԥхьеит — уажәшьҭа ажәлар рҿаԥхьа. Аоратор ду иаартны Антони иҿагылара азы ааԥхьара ҟаиҵеит, [[Луций Сергий Катилина|Катилинеи]], атәы [[Спартак|Спартаки]] дырҿырԥшуа<ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 341—342.</ref>. Октавиан дареи еинышәароуп ҳәа иԥхьаӡон. Иара инырра абзоурала, Антони иҭаз Цизальпинтәи Галлиа асенат имнахит, аформалтә процедурақәа еилеигеит ҳәа шьаҭас иҟаҵаны. Асенаторцәа, иара убас, ҳ. ҟ. ажьырныҳәамза 1, 43 шықәса рзы амаҵзура аанызкылаз аконсулцәа [[Авл Гирций|Авл Гирции]] [[Гай Вибий Панса Цетрониан|Гаи Виби Пансеи]] адҵа рырҭеит Октавиан ир зықәиргәыӷыз аԥара аруаа ирырҭарц азы<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 140.</ref>. Уи аамҭазы, мрагыларатәи апровинциақәа рҿы Марк Брути Касси Лонгини Антони иалихыз Рим ахаҭарнакцәа ржәыларақәа рҿагыларазы аҽазыҟарҵарақәа ирылагеит, уи аграждантә еибашьра иалагеит акәын иаанагоз<ref name=mashkin.148et150 /><ref name=huzar.101et102 />.
=== Мутина амацәаз аҭакра ===
{{main|Мутинтәи аибашьра}}
[[Файл:Civil War in Roman Republic 44-43 BC (Mutina and Forum Gallorum).png|thumb|360px|Арратә усмҩаԥгатәқәа ҳ. ҟ. 44 ашықәс анҵәамҭеи 43 ашықәс алагамҭеи ақалақьқәа ҳаамҭазтәи рыхьӡқәеи аоперациақәа рымҩаԥысра амшқәеи ахыцқәа ирҭакуп — Марк Антони иныҟәарақәа — Октавиан иныҟәарақәа — Децим Иуни Брут Албин иныҟәарақәа — Гаи Виби Панс иныҟәарақәа]]
Антони Мутина ақалақь аҟны Децим Брут даниабашьуаз, Рим иҟаз иаӷацәа Октавиан идгылеит. Ҳ. ҟ. 43 ашықәс, ажьырныҳәамза 1 азы уаанӡа Цезар идгылақәоз аконсулцәа Виби Пансеи Авл Гирци рмаҵзурақәа ааныркылеит, уажәшьҭа дара Антони иҿагылеит. Цицерон Марк аҳәынҭқарра аӷас иҟаҵаразы аҽазышәарақәа ааирԥшит, аха иара идгылаҩцәа, Антони иҭынхацәа (еиҳарак иани иԥҳәыси рыуацәа) рыцхыраарала, хара имгакәа уи аӡбамҭа адкылара иаԥырхагахеит. Аҵыхәтәаны, асенат иара иахь ацҳаражәҳәацәа нанашьҭит, Мутина ижәыларақәа ааникыларц азы, Цизальптәи Галлиа аанижьырц, Рим 200 миль (296 километра) еиҳаны дазааигәамхарц азы адҵа ҟанаҵеит. Абри адҵала, асенат ари апровинциа Антони итәуп ҳәа Ажәлар реизара иҟанаҵахьаз ақәҵара амч ацәнарӡит. Уи адагьы, Цицерон иҟаиҵаз ажәалагалала, асенат Октавиан ҭабуп ҳәа ианаҳәеит, зежә шықәса зхыҵуаз аҷкәын асенат ахь дахьаларҵаз, жәашықәса цаанӡа, заа консулс дҟалартә алшара ахьиоуз, азакәан еилаганы еизыргаз ар, апропретортә напынҵақәа рыҭарала азакәантә шьаҭақәа ахьроуз (аха апропретор инапынҵақәа иазыԥхьагәарҭон, аконсулцәа — еиҳау аҩаӡараҿы амчра змаз — рыдҵақәа наигӡалар шихәҭаз{{ref+|Аха [[Борухович, Владимир Григорьевич|В. Г. Борухович]] игәаанагарала, асенат иҷыдоу аҳаҭырқәа Октавиан изинқәа аконсултә зинқәа ираҟарартәуан<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 140—141.</ref>.|group="азгә."}}). Марк Туллигьы афилиппика ҿыцқәа рыла дықәгылон, Октавиан дырҽхәо, Антони аҳәынҭқарра аӷас дыԥхьаӡахарц дҵаны иқәыргыло: аоратор ишиԥхьаӡоз ала, ар рԥыза иҿцәажәара акәымкәа, ӷәӷәала иабашьра акәын иаҭахыз<ref name=huzar.104et105>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 104—105.</ref>.
Антони ацҳаражәҳәаҩцәа аҭак аахжәаны ириҭеит: иара дҵаны иқәиргылеит Цезар изакәанқәа зегьы асенат иаднакыларц, иара Антони иусԥҟақәагьы, адиктатор игәы иҭеикқәаз ракәызшәа арбаны, иара убас Цезар даныршь ауха иигаз 700 миллион сестерци азакәантә ҟазшьа амоуп ҳәа иазхаҵатәын; Марк Брути Кассии мрагыларахьтәи апровинциақәа рҟынтә идырхынҳәыр акәын. Иара убас Марк иеибашьцәа зықәиргәыӷыз аԥара аҳәынҭқарратә ԥара аҟынтә ирыҭатәуп иҳәеит, адгьыл рыҭатәуп, иара [[Император (Древний Рим)|аимператор]] ититул иоуроуп<ref group="азгә.">Ареспублика аамҭазы, «аимператор» -аиааира згаз ар рԥыза итутул акәын.</ref>. Убри аан, иара дақәшаҳаҭхеит Цизальптәи Галлиа мап ацәкра, аха уи ацымхәрас 5 шықәса Трансальптәи (Нарбонтәи) Галлиеи, арратә легионқәа фбеи ирҭар акәын. Аҵыхәтәаны, ацҳаражәҳәаҩцәа амацәаз иҭакыз Мутина алалара азин рыимҭеит<ref name=huzar.104et105 />. Антони иҟаиҵаз аҭак џьбара атәы анраҳа, асенаторцәа ааизан Италиа азааигәара аибашьра иалагеит ҳәа ажәлар ирыладырҵәеит. Асенат иҷыдоу азакәан аднакылеит, насгьы «аҳәынҭқарра ааха арымҭарц » азы аконсулцәеи Октавиани ирылшо ҟарҵарц рыдырҵеит. Аха, азакәан аҿы хықәкыла аӷа ихьӡ арбаӡамызт: Антони идгылаҩцәа ирымуит Антони аҳәынҭқарра аӷас дыԥхьаӡазарц. Аконсулцәа ажәылара рҽазырхио ар реизгара иалагеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 106.</ref>. Антони иҭагылазаашьа уадаҩын, иара Цизальптәи Галлиа х-қалақьк ракәын идгылоз: апровинциа ауааԥсыра, Цезар ирзыҟаиҵахьаз ацхыраақәа хьаас имкаӡакәа, ареспубликанеццәа ирыдгылон<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 103.</ref>.
Жәабранмзазы асенат ицаз ашықәс азы Антони идикылаз азакәанқәа реиҳарак апроцессуалтә еилагарақәа рзы иаԥнахит. Уи аамҭазы Марк Иуни Брут [[Иллирик (римская провинция)|Иллирик]], Бырзентәыла, Македониа инапахьы иааигеит, Гаи Антони дитҟәеит, асенат ацәгьаршра анапхгаҩы идгылеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 107.</ref>. Ацәгьаршцәа ақәҿиарақәа анырга ашьҭахь (убри аамҭазы дара ахақәиҭра аазгаз — ''liberatores'' — ҳәа рхы иазырҳәо иалагеит), Антони Абалканқәа рҿы ацезарианеццәа реидкылара далагеит, иҿагылаз акоалициа еиԥирҟәҟәаарц азы (Октавиан Брути Кассии рҽахьдырӷәӷәоз дақәшаҳаҭмызт). Марк иаарту асаламшәҟәқәа дәықәиҵеит ауааԥсыра ирзаԥхьарц азы, урҭ рҿы ишиҩуаз ала, иара заҵәык иакәын Цезар ишьоура зҽазызшәоз. Аха уи аамҭазы Гирци амацәаз иҭакыз Мутинаҟа ацхырааразы днеихьан, Пансеи Октавиани арбџьармчқәа реиқәыршәара ахыркәшара иаҿын<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 107—108.</ref>. Уи аԥхьа, Антони идгылаҩцәа руаӡәк, [[Публий Вентидий Басс|Публи Вентиди Басс]], Цезар иветеранцәа ҩ-легионк Кампаниа еизигеит, Рим ихьчамкәа иҟаз аладатәи аган ала джәыло далагеит, аха Антони изааигәахара илымшеит, убри аҟнытә [[Пицен (область в Италии)|Пицен]] иҽирӷәӷәеит<ref>(App. B. C. III, 66) Аппиан. Гражданские войны, III, 66.</ref>.
Мшаԥымза агәҭаны Панса иҟаз ԥшь-легионк Мутина изааигәахо ианалага, Галлиатәи афорум (ҳаамҭазтәи [[Кастельфранко-Эмилия|Кастельфранко Емилиа]]) азааигәара, аӡҭачқәа ахьыҟаз Антони ирхәҭақәа иманы амҩа ҭшәараҿы ирыжәлеит. Аконсул ир аҵахеит, иара ихаҭагьы дук мырҵыкәа иоуз ахәрақәа ирыхҟьаны иԥсҭазаара далҵит. Амала, Антони иеибашьцәа иргаз аиааира азгәаҭара ианалага, Мутина азааигәара арезервқәа зманы итәаз Гирци дрыжәлеит. Зымчқәа ҿыцыз Гирци Марк ирхәҭақәа акыр ианскьеицеит, аха зынӡа иԥыхха ирзықәымҵеит илашьцо иахьалагаз азы. Рим Антони иахьииааииз азгәарҭон. Аха Марк Мутина ажәлара даҟәымҵӡеит (Галлиатәи афорум аҟны ицоз аибашьраан уи Луци Антони иациҵон), насгьы Децим Брут ир ирымаз афатә анҵәара иаҿын. Мшаԥымза 27 рзы Гирции Октавиани Антони дахьтәаз аҭыԥ иажәлеит, аиааирагьы ргеит, аибашьраан аконсул Гирци дышҭахазгьы. Дук мырҵыкәа Антони иаанхаз ирхәҭа маҷ иманы Нарбонтәи Галлиаҟа дыбналеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 108—109.</ref>. Иаӷацәа ишьҭамлеит: Мутина иҟаз Децим Брут ируаа акыр иааԥсаны иҟан, насгьы Октавиан ацәгьаршцәа руаӡәык аус ицура иҭахымхеит<ref name=autogenerated3>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 110.</ref>.
=== Аҩбатәи атриумвират ашьаҭаркра. Апроскрипциақәа ===
{{main|Аҩбатәи атриумвират}}
Марк Мутинантәи даныбнал ашьҭахь, асенат адгылаҩцәа Антони иахьииааиз заанаҵы иазгәарҭо иалагеит. Ацәгьаршцәа ирыдгылоз асенаторцәа, аха Октавиан рган ахь диаргарц азы Цицерон иазааигаз, уажәшьҭа идгылара мап ацәыкырц рыӡбеит. Аконсулцәа рҩыџьагьы ахьҭахаз азы, аконсулцәа-суффектцәа алырхыр ахәҭан. Урҭ рыҩбагь рахь Октавиан далырхырц азы, Цицерон дашьҭаларц идигалеит. Гаи иқәра ахьмаҷыз азы мап ицәыркит. Октавиан иааигаз аиааирақәа рзы атриумфгьы изыҟамҵаӡеит, аха [[Овация (Древний Рим)|аовациа]] — атриумф маҷ — амҩаԥгаразы азин иоуит. Уи аамҭазы, мызла Мутина итәаз Децим Брут атриумф амҩаԥгара азин ирҭеит. Асенаторцәа Антони изакәанқәа реиҭахәаԥшразы акомиссиа аԥырҵеит, аветеранцәа рыбжьара адгьыл ашарагьы уахь иналаҵаны. Адгьыл азҵаареи аԥаратә ҳамҭақәа рыҭареи ицәырыргаз агәыҩбара иахҟьаны Италиа иаанхаз Цезар иветеранцәа аӡәырҩы ринтересқәа рыхьчарц азы Октавиан идгылеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 112—113.</ref><ref name=plut.cic.45>(Plut. Cic. 45) Плутарх. Цицерон, 45.</ref><ref>''Шифман И. Ш.'' Цезарь Август. — {{Л.}}: Наука, 1990. — С. 54.</ref>.
Октавиан ихаҭа Рим иҟалаз аԥсахрақәа агәҭынчымра изцәырыргон, убри азы Децим Брут аус ицура зынӡа даҟәыҵит. Аҵыхәтәантәи ар рԥыза қәыԥш иахь игәынамӡара ааирԥшуа далагеит<ref>''Шифман И. Ш.'' Цезарь Август. — {{Л.}}: Наука, 1990. — С. 55-56.</ref>. Иара убасгьы идыруп Брут идҵа Октавиан имӡаӡакәа асаботаж шазиуз — уи Публи Вентиди Басс архәҭақәа иманы Антони изы ацхыраара анеира азин ииҭеит<ref name=app.3.80>(App. B. C. III, 80) Аппиан. Гражданские войны, III, 80.</ref>. Гаи исолдаҭцәа ԥасеиԥш агәынамӡара аадырԥшуан Цезар акыр шықәса идгылақәаз рҿагылараҿы рхы иахьадырхәоз, насгьы уи ишьоуразы ажәа рырҭахьан<ref name=autogenerated3 />. Октавиан итҟәаны ирымаз Антони исолдаҭцәеи иафицарцәеи рхы рақәиҭтәра далагеит, Марк уи аинышәара ашьаҿоуп ҳәа дахәаԥшуеит ҳәа дгәыӷуа<ref name=app.3.80 />. Хара имгакәа Брут Антони дишьҭалеит, иара игәы ишаанагоз ала, уи ируаа рхыԥхьаӡарагь маҷын, рыгәгьы каҳан иҟан. Убри аамҭазы Антони ихаҭа Вентиди Басс еизигаз архәҭақәа еидкыланы, рхыԥхьаӡара аа-легионк рҟынӡа инаигеит. Антони Нарбонтәи Галлиа ахаҭарнак, бжь-легионк змаз Лепид диҿцәажәо далагеит. Дук мырҵыкәа Лепид, Рим егьи ахаҭарнак Планки рыруааи аӡиас Аргентеи (ҳаамҭазтәи ахьӡ — [[Аржанс (река)|Аржанс]]) ахықәаҿ рыҽдырӷәӷәеит, урҭ рҿаԥхьа Антони илагерь иргылеит. Лепид исолдаҭцәа, урҭ рҟынтәи аӡәырҩы Цезар ихаан аррамаҵура иахысхьан, Антони иганахь аиасра иалагеит, Антони иҭархаз адиктатор ишьа ҳуеит ҳәа ажәа риҭеит. Урҭ ркомандаҟаҵаҩ уи аус даԥырхагамызт, хара имгакәа иара ихаҭагьы Марк иганахь диасит (ажәытәтәи авторцәа изларҳәо ала, акампаниа алагамҭа инаркны Антонии иареи маӡала аимадара рыбжьан). Хыԥхьаӡарала еиҳаз Антони ирбџьармчқәа аникәша, Планкгьы ир иманы иара иганахь диасыр акәхеит. Ԥыҭрак ашьҭахь, [[Азиний Поллион|Азини Поллионгьы]] Антони иганахь диасит. Убасала, ҩымчыбжьа рыла Марк 23 легион ар еидикылеит, урҭ рыбжьара аԥышәа змаз аветеранцәа рацәаҩын. Уи аамҭазы Децим Брут Альпқәа дырхысхьан, аха Антони имчқәа иара имчқәа раасҭа акырӡа ишеиҳаз аниба, дхьаҵырц иҽазишәеит, аха Антони идҵала агаллцәа дыршьит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 111—112.</ref>.
Децим Брут даныбнала ашьҭахь, Италиеи мраҭашәаратәи апровинциақәеи рҿы архәҭа дуқәаны иаанхаз Октавиани Антони рырхәҭақәа ракәхеит. Ар рԥызацәа аҩыџьагьы аусеицура иақәшаҳаҭхеит, нанҳәамзазы Октавиан (исолдаҭцәа ус рҳәазшәа<ref>''Парфёнов В. Н.'' Начало военно-политической карьеры Октавиана // Античный мир и археология. — Вып. 4. — Саратов, 1979. — С. 120.</ref>) ир Римҟа идәықәигалеит, ҿагылара имоуӡакәа: асенат анапаҵаҟа иаанхаз алегионқәа зегьы иара идгылеит. Аҳҭнықалақь аҿы Гаи асенат мчыла иадиҵеит идгылоз [[Квинт Педий|Квинт Педии]] иареи консулцәас иалырхырц азы. Аҳәынҭқарра анапхгара аниоу, иара Цезар ишьҭрамадаҩыс иҟазаара, [[Куриатные комиции|акуриаттә комициақәа]] рааԥхьарала, иахьынӡахәҭаз азакәан ԥшра аҭан иҟаиҵеит. Иара убас, Цезар дызшьыз зегьы, «ахақәиҭра аазгаз» ирыдгылаз Секст Помпеигьы уахь дналаҵаны, ашьра рықәызҵо азакәан аԥиҵеит. Убри аамҭазы Антонигьы 17 легион иманы Апеннинтәи адгьылбжьахахь дхынҳәит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 112—114.</ref>.
Ҭагалан Антонии, Октавиани, Лепиди еиқәшәеит Бонониа азааигәара (ҳаамҭазтәи [[Болонья|Болоние]]) Цизальпиатәи Галлиеи Италиеи рҳәаа азааигәара, еиқәышаҳаҭхеит [[Второй триумвират|аҩбатәи атриумвират]] аԥҵаразы, уи алахәылацәа азакәантә мчра рымазар акәын (Цезари, Помпеии, Красси [[первый триумвират|раԥхьатәи ртриумвират]] формалтәымызт). Ҳ. ҟ. абҵарамза 27, 43 ашықәс азы атрибун [[Публий Тиций|Публи Тици]] иаԥшьгарала, хҩык рыла ишьақәгылоу аколлегиа аԥҵаразы азакәан рыдыркылеит, «аҳәынҭқарра арҽеиразы» (''triumviri rei publicae constituendae''{{ref+|Даҽа хыҵхырҭақәак рҿы — ''tresviri''<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 147.</ref>.|group="азгә."}})<ref name=shifman.60et61>''Шифман И. Ш.'' Цезарь Август. — {{Л.}}: Наука, 1990. — С. 60-61.</ref>. Раԥхьа атриумвират аҿы ихадаз ароль Антони итәын: Елеонора Хиузар ишылыԥхьаӡо ала, Октавиан Рим анапхгара шаиҭозгьы, уи атриумвират зегь раасҭа иӷәӷәаз ахаҭарнак иакәмызт<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 117.</ref>.
Атриумвирцәа дара-дара еиқәшаҳаҭны, иааиуа ашықәсқәа рзы ихадоу амагистратурақәа рыдгылаҩцәа рыбжьара иршеит. Дара рыбжьара апровинциақәагьы еихыршеит: Испаниақәа рыҩбагьы, Нарбонтәи Галлиеи Лепид иоуит; Галлиа иаанхаз ахәҭақәа, Нарбонтәи ада, Антони иахь ииасит, Октавиан Африкеи, Сицилиеи, Сардиниеи иоуит. Уи аамҭазы [[Секст Помпей Магн|Секст Помпеи Магн]] Сицилиеи Сардинии рҿы иҽырӷәӷәаны дтәан, насгьы Антони илоиалны изыҟаз акомандаҟаҵаҩ Африка аус иуан. Атриумвирцәа Италиа ақалақь дуқәа рыдгьылқәа ргеит, рветеранцәа ирызшарц азы. Ар ду аныҟәгареи ауалафахәы бзиа ашәареи рзы миллионла аденариқәа аҭахын (ирықәыз ауал мацара 200 миллион денари инарзынаԥшуа иҟан, мамзаргьы 800 миллион сестерци), насгьы мрагыларатәи апровинциа беиақәа Брути Кассии рнапхгара аҵаҟа иахьыҟаз азы, атриумвирцәа ашәахтә политика радикалла еиҭахәаԥшит. Ахәҭакахьала, ҳ. ҟ. 167 шықәса инаркны раԥхьаӡа акәны Рим атәылауаа ишиашоу ашәахтәқәа рықәырҵеит, амалуаа аӡәырҩы рмазара рымырхуа иалагеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 117—118.</ref>.
[[Файл:Svedomsky-Fulvia.jpg|thumb|300px|[[Сведомский, Павел Александрович|Павел Сведомски]]. Фульвиа Цицерон ихы кны (XIX-тәи ашәышықәса ахырқәшамҭа)]]
Аҵыхәтәаны, атриумвирцәа ирыӡбеит [[Проскрипция|апроскрипциақәа]] рымҩаԥгара( рмазара рымхны ашьра зқәырҵаз ауаа рсиақәа ркьыԥхьра), [[Луций Корнелий Сулла|Луци Корнели Сулла]] имҩаԥигоз иреиԥшыз, урҭ реиԥш иҟаз аусмҩаԥгатәқәа Цезар дрыцәхьаҵырц иҽазишәон. Хыԥхьаӡара рацәала ашьра зқәырҵоз ауаа иреиуан атриумвирцәа рполитикатә оппонентцәа, ус баша амал змазгьы. Апроскрипциатә сиақәа рышьақәыргылараан атриумвирцәа зны-зынла ажәытәтәи раӷацәагьы рлахьынҵа рыӡбон, убри аан аиуареи аиҩызаратә уалԥшьеи зынӡа хырҩа рырҭон: Лепид иашьа ари асиа даниҵеит, Антони -иаб иашьа Луци Цезар. Цицерон апроскрипциатә сиа иалаҵара азҵаарагьы ӷәӷәала иқәгылан: Антони иҽазҵәылхны аоратор ишьра дашьҭан, Октавиан уи мап ацәикуан, аха ахԥатәи амш аҽны диҿамгылеит. Сулла иҟаиҵаз апроскрипциақәа реиԥш акәымкәа, аҩбатәи атриумвират ашьрақәҵарақәа рзы активла асолдаҭцәа рыцхыраара рхы иадырхәон, аха зхатә гәаԥхарала ацәгьа зҳәақәоз рроль даараӡа иҳаракын. Аха атриумвират, Сулла ихаан ишыҟаз еиԥш, иршьыз имазара абжа ашьра ҟазҵаз ирҭомызт. Уи аҭыԥан, атриумвирцәа ахара здырҵоз рмал зегьы рымырхуан, убри аан анагӡаҩцәа рзы еиԥшу атарифқәа шьақәдыргылеит — асиа ианыз ҭазырхоз зхы ихақәиҭны ииз ашьцәа - 100 нызқь сестерци, атәцәа-ашьцәа рзы — ахақәиҭреи, 40 нызқь сестерции. Убас еиԥш иҟоу аҳамҭа рзыԥшын апроскрипциа зықәшәаз дахьыҟаз аҭыԥ иазку адырра ҟазҵоз аинформаторцәагьы. Иааидкыланы асиақәа ирнылеит 300-ҩык инареиҳаны асенаторцәа, 2 нызқьҩык аҽыуаа. Аӡәырҩы Бырзентәыла иҟаз Брути Кассии рахь ибналан ицеит, мамзаргьы Сицилиа иҟаз Секст Помпеи иахь<ref name=shifman.60et61 /><ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 118—121.</ref><ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 350—351.</ref>.
Цицеронгьы апроскрипциақәа рыцәцара иҽазишәеит, аха ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза 7,43 ашықәс азы Антони исолдаҭцәа дрыԥшааит. Урҭ аоратор ду ихыи инапи (егьырҭ ахыҵхырҭақәа рыла, инапқәа рыҩбагьы<ref name=plut.cic.48>(Plut. Cic. 48) Плутарх. Цицерон, 48.</ref>) Антони изааргеит, иара ажәлар реизара аҿы ажәахә аниҳәоз аамҭазы. Марк уи даара деигәырӷьеит, насгьы анагӡаҩцәа зықәгәыӷуаз аасҭа жәантә еиҳаз аҳамҭа риҭеит. Аҿаԥыцтә ҳәамҭақәа инарықәыршәаны, раԥхьа Цицерон ихы акрыфарҭа аишәа иқәиргылеит, иԥҳәыс Фульвиа Цицерон ибыз агәырӷәа алалҵон, нас Цицерон ицәеижь ахәҭақәа [[ростра|аростралтә]] трибуна азааигәара ажәлар иахьырбаша иқәдыргылеит — уантәи аоратор лассы-лассы римаа рахь ажәахә ҟаиҵон, аха уаҟа, иара убас, арратә трофеиқәагьы ықәдыргылон<ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 352.</ref>.
=== Бырзентәылатәи акампаниа. Филиппы азааигәара имҩаԥгаз аибашьра ===
{{main|Ажәытәӡатәи Рим Аграждантә еибашьра (44—42 ҳ. ҟ.)|Филиппы азааигәара аибашьра}}
Лепид Италиа дааныжьны, Антонии Октавиани Бырзентәылаҟа ицеит, ареспубликанеццәа ирабашьырц азы. Уи аамҭазы Брут Балкантәи адгьылбжьахаҿы, насгьы Азиа Маҷ аҿы иҟаз римтәи атәыла-хәҭақәа зегьы инапахьы иааигеит, Касси Шьамтәыла импыҵаихалеит. Ареспубликанеццәа мрагыларатәи апровинциақәа рҿы иааиуаз жәашықәса ирызхашаз ашәахтәқәа еизыргеит, уи аԥарала 19 легион змаз ар дуи, амч ду змаз амшынтә флоти еиҿыркааит. Асолдаҭцәа рыбжьара апатриотцәа ӷәӷәақәеи атираниа иаҿагылози маҷын, аха Брути Кассии аруаа меигӡарахда аԥара рзыршәон. Раԥхьа урҭ амшын аҿы ирымаз аԥыжәара рхы иархәаны, аӷа амшын иӡхыҵра иаԥырхагахо иалагеит, аха атриумвирцәа рҩыџьагьы рырхәҭақәа уеизгьы Бырзентәыла аӡхыҵра рылдыршеит. Аха уи ашьҭахьгьы, ареспубликанеццәа иҟаҵаны ирымаз аблокада рмырԥсыҽӡеит, уи Антонии Октавиани рырхәҭа дуқәа фатәыла реиқәыршәараҿы ауадаҩра ӷәӷәақәа рзаанагеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 121—125.</ref>.
Антони [[Эгнатиева дорога|Егнати имҩала]] ирлас ԥхьаҟа дцо далагеит идуумыз авангард дашьҭаланы, Октавиан ирхәҭақәа шьҭахьҟа иаанхеит. Плутарх излеиҳәо ала, Антони ирхәҭақәа [[Филиппы]] ақалақь азааигәара иҟаз аӡҭачқәа акырӡа ирласны ирзааигәахеит, Брути Кассии илегионқәа рааигәара ишааиз азы ажәабжь раԥхьа агәра рзымгеит<ref name=plut.brut.38>(Plut. Brut. 38) Плутарх. Брут, 38.</ref>. Октавиан данааи ашьҭахь, амчқәа еиҟарахеит — ганцыԥхьаӡа 19 легион (100 нызқьҩык аруаа инарзынаԥшуа) еизган. Акомандаҟаҵаҩцәа зегьы рҭыԥқәа рырӷәӷәара иалагеит, Антони ирхәҭақәа Кассии илегионқәа рҿаԥхьа еизигеит, Октавиан иотриадқәа Брут иҿаԥхьа. Антонии Октавиани аӡырыжәтә азы ауадаҩрақәа рызцәырҵуан, убри аҟнытә мчыла аибашьра ду мҩаԥыргарц рҽазыршәеит, аха Брути Кассии раӷацәа рыуадаҩрақәа ртәы рдыруан, убри аҟнытә аӷа амлакрала ддырԥсыҽырц рҽазыршәон. Аҵыхәтәаны, жьҭаарамзазы, Антони иаӷа дахьтәаз арымарахьтәи (аладатәи) аган ала, аӡҭачқәа рҿы маӡала ахырӷәӷәарҭақәа рыргылара иҽаназишәа, аиҿагылара ду ахь инанагеит, анаҩс [[битва при Филиппах|Филиппы иҟалаз актәи аибашьра]] ҳәа зыхьӡырҵаз. Касси иперпендикулиартәу ахырӷәӷәарҭақәа аниргыла, имчқәа ҵнашәааит. Антони Касси итәарҭа ҭыԥ иажәларц азы архәҭақәа дәықәиҵеит. Убри аамҭазы, Брут исолдаҭцәа, егьи аган аҟны аибашьра ишалагаз анырба, адҵа роуаанӡа Октавиан илагер иажәлеит. Антони илегионқәагьы қәҿиарала Касси илагер иалалеит<ref name=huzar.126>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 126.</ref>. [[Аппиан]] ишааицҳауа ала, асолдаҭцәа егьи аган аҿы имҩаԥысуаз ажәылара алҵшәақәа рыздыруамызт, Брут Кассии илагер шыргаз азы ажәабжь аниаҳа, Антони иакәзар Брут Октавиан илагер дшақәлаз аниаҳа ашьҭахь, раԥхьатәи рпозициақәа рахь ихынҳәит<ref name=autogenerated2>(App. B. C. IV. 112) Аппиан. Гражданские войны, IV, 112.</ref>. Ахәқәа рахь ибналаз Касси Брут илагер аҿы архәҭақәа шеиҭанеиааиуаз аниба, арымарахьтәи афланг аҟны атриумвирцәа аиааира ргоит ҳәа иӡбеит, уи ашьҭахь иҽишьит<ref name=huzar.126 /><ref name=cah.2.10.8>''Pelling C.'' The triumviral period // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 8.</ref>{{ref+|Плутарх, ар рԥыза «адҵа иимҭаӡакәа» атәы Пиндар ихала Касси дишьит ҳәа ажәытәӡан иҟаз аверсиа атәы далацәажәоит<ref name=plut.brut.43>(Plut. Brut. 43) Плутарх. Брут, 43.</ref>.|group="азгә."}} (Плутарх излеиҳәо ала, Касси агха ихьит, избанзар илақәа цқьа ирбомызт<ref name=plut.brut.43 />). Актәи аибашьраҿы иҭахеит 8 нызқьҩык рҟынӡа ареспубликанеццәа, 16 нызқьҩык рҟынӡа атриумвирцәа рыруаа<ref name=autogenerated2 />.
Аҟыбаҩ змаз ар рԥыза Касси иҽанишь ашьҭахь, ареспублика архәҭақәа рнапхгара Брут иахь ииасит, уи аԥышәа змаз арратә напхгаҩымызт. Аха, иара иҭагылазаашьа ииашоу ахәшьара аиҭеит, насгьы дааԥшырц иӡбеит: акы, [[Ионическое море|Иониатәи амшын]] аҿы Филипптәи аибашьра актәи амш аҽны, ареспубликанеццәа рфлот Октавиани Антони рырхәҭақәа раӷьырак ӡаадырҟәрылеит ма итҟәаны иргеит<ref>(App. B. C. IV. 115—116) Аппиан. Гражданские войны, IV, 115—116.</ref>, ҩба, амшқәа ирласӡаны еицәахо ицон (Плутарх излеиҳәо ала, раԥхьа ақәа леит, нас аҵаара иалагеит). Насгьы, атриумвирцәа рыр уаанӡа еиԥш, фатәыла реиқәыршәараҿы ауадаҩрақәа ыҟан<ref name=plut.brut.47>(Plut. Brut. 47) Плутарх. Брут, 47.</ref>. Брут Антонии Октавиани аибашьра алагаразы иҟарҵоз аҽазышәарақәа мап рцәикуан, убри аҟнытә атриумвирцәа ирыӡбеит ареспубликанеццәа аӡҭачқәа ахьыҟаз аладатәи афланг иахықәшаны, раӷа итыл рнапахьы иааргарц, убри алагьы фатәыла рырхәҭақәа еиқәдыршәарц. Брутгьы аӷа амацәаз дҭаимкырц азы ашьаҿақәа ҟаиҵеит. Аҵыхәтәаны, ҩымчыбжьа изҿыз аманиоврқәа рнаҩс, Брут иҩызцәеи исолдаҭцәеи агәра идыргеит аибашьра аҽалархәра шаҭаху азы<ref>(App. B. C. IV. 124) Аппиан. Гражданские войны, IV, 124.</ref>. Еиуеиԥшым аверсиақәа рыла, аҩынтәраан еибашьит жьҭаарамза анҵәамҭазы, мамзаргьы абҵарамза агәҭаны.
Аибашьра ӷәӷәаҿы атриумвират архәҭақәа ареспубликанеццәа ириааит, Афилиппқәа рҿы аҩганкгьы 50 нызқьҩык раҟара ауаа рцәыӡит. Антони аиааира агараҿы ихадоу алагала ҟаиҵеит: актәи аибашьра аламҭалазы, Октавиан иҩызцәа рылабжьарала алагер аанижьит{{ref+|Светони Октавиан актәи ажәылара дшалахәыз атәы иҩуеит, аха уеизгьы иазгәеиҭоит, аибашьра адәаҿы иара дшалкаамхаз: «''иара, иԥсыҽреи ичымазареи рышьҭахьгьы, Филипптәи аибашьра ҩ-жәыларак рыла ихиркәшеит; убри аамҭазы актәи ажәылараан илагер аҟынтә дықәцан, аарла иԥсы еиқәирхеит, егьи аганахь, Антони дахьыҟаз дыбналан данца''»<ref name=suet.aug.13>(Suet. Aug. 13) Светоний. Божественный Август, 13.</ref>.|group="азгә."}}, аҩбатәи аибашьра аламҭалазы ӷәӷәала дычмазаҩхеит{{ref+|Плутарх ишыҩуа ала, ажәылара ашьҭахьҵәҟьа «[Октавиан] ичымазара акырӡа аҽарӷәӷәеит, имшқәа ԥхьаӡазшәа ргәы иаанагон»<ref>(Plut. Ant. 23) Плутарх. Антоний, 23.</ref>.|group="азгә."}}, убри аҟынтә Марк иоуп ииашаҵәҟьаны архәҭақәа зегьы напхгара рзызуаз. Аибашьра ашьҭахь Брут иҽишьит, Антони иԥсыбаҩ аниԥшаа, ҳаҭыр шиқәиҵоз аарԥшуа, аҟаԥшьеиқәа ԥшшәы змаз аплашь ақәиршәит{{ref+|Брут ихы хызҵәаз Октавиан иоуп, ихы Римҟа идәықәиҵеит, Цезар иҳатәара ашьапаҿы икарыжьырц, аха ахы зҭаз аӷба амшын иӡааҟәрылеит<ref name=suet.aug.13 />.|group="азгә."}}. Зыԥсы ҭаны иаанхаз ареспубликанеццәа рҟынтә џьоукы Антони рыҽирҭеит (Брут исолдаҭцәа аӡәырҩы иара иахь ииасит, избанзар иара ажәа риҭеит анаҩсангьы аԥара шырзишәало ала), егьырҭ Секст Помпеи иахь ибналан ицеит<ref name=cah.2.10.8 /><ref name=huzar.127>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 127.</ref>. Аибашьра ашьҭахь Октавиан Римҟа дхынҳәит, Антони Мрагылара даанхеит, ф- легионки, аҽыуаҩцәа ротриад дуи иманы<ref name=huzar.129et130>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 129—130.</ref>. Цезар формалла ишьа шырузгьы, атриумвирцәа, еиқәшаҳаҭны, иҷыдоу рнапынҵақәа мап рцәырымкит.
== Антони Мрагылара ==
=== Антони Бырзентәыла, Азиа, Мысра. Перузиатәи аибашьра (ҳ. ҟ 41—40 шықәсқәа.) ===
{{main|Перузиатәи аибашьра}}
[[Файл:Natoire Marc-Antoine-Ephèse.jpg|thumb|300px|[[Натуар, Шарль-Жозеф|Шарль-Жозеф Натуар]]. Марк Антони Ефесҟа иаара (1741)]]
Ҳ. ҟ. 42—41 шықәсқәа аӡын Антони Бырзентәыла ихигеит, илегионқәа рыхәҭак оуижьит, аха аибашьра иазыхиаз архәҭақәа ааникылеит. Иҟалап Антони Парфиа аибашьра аҽазыҟаҵара далагазар, уи азы аԥара иҭаххеит. Ареспубликанеццәа рырхәҭақәа рныҟәгаразы, ирхысыз ҩышықәса ирылагӡаны азиатәи апровинциақәа рҟынтә жәашықәса ирылыргашаз ашәахтә заанаҵы еизыргеит, аха Антони иааиуа ашықәс иалагӡаны, имҩаԥигараны иҟаз акампаниазы, еиҭа убриаҟа аԥара иҭаххеит<ref group="цитата">(App. B. C. IV. 5) Аппиан. Аграждантә еибашьрақәа, IV, 5: «Шәара шәзы [Азиа инхо ауаа], шәыдгьыл шәықәрымцарц[италиаа реиԥш], шәықалақьқәа, шәыҩнқәа, шәныхабаашқәа, шәнышәынҭрақәа шәымрымхырц азы, ҳара аԥара ашәара шәыдаҳҵеит, зегьы ракәым — уи шәара ишәылшомызт — аха урҭ рыхәҭак, зегь реиҳа имаҷу ахәҭа; ари шәара шәгәы иахәароуп ҳәа сыԥхьаӡоит. Ҩышықәса рыла ҳаӷацәа ирышәҭаз — шәара жәашықәса ишәшәашаз ашәахтә рышәҭеит — ҳара иҳазхоит, аха ҳара уи шықәсык иалагӡаны иҳауар акәхоит: ҳҭахрақәа уи рҭахуп».</ref>. Антони мрагыларатәи ақалақьқәеи, идгылаз аҳрақәеи рҟынтә 150 нызқь талант инарзынаԥшуа ишиҭаххазгьы, ианаамҭаз 20 нызқь талант иреиҳаны аизигара илымшеит. Марк хара имгакәа иҭахрақәа ирмаҷыр акәхеит — ҩышықәса ирылагӡаны 9 шықәса рзтәи ашәахтә дыршәара аҟынӡа<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 10.</ref>. Убри аамҭазы, иара ареспубликанеццәа ирҿагылаз атерриториақәа дрыдгылон ([[Ликия|Ликиеи]] [[Родос|Родоси]] ашәахтә ашәаразы рхы иақәиҭитәит), иара убасгьы ажәытәӡатәи аҭоурых змоу ақалақьқәа дрыдгылеит (ахәҭакахьала, Афины анапхгара аҵаҟа иҟаз аҭыԥ ирҭбааит). Урҭ аусқәа аеллинцәа рмонархцәа рполитика иацырҵон, уи инақәыршәаны ақалақьқәеи аҳәынҭқаррақәеи анкьатәи рылшамҭақәа рзы ацхыраара рырҭон<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 11.</ref>. Антони, иара убас, [[Антипатр Идумеянин|Антипатр]] иԥа [[Ирод I Великий|Ирод]] Иудеиа, Идумеиа, Переи аҳыс дриҭеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 161—162.</ref>, Марк Габини Мысра имҩаԥигоз акампаниа далахәын (шәахәаԥш аҟәша «Габини инапаҵаҟа амаҵзура. Иудеиеи Мысреи рҿы имҩаԥысуаз аибашьрақәа»).
[[Файл:Kleopatra-VII.-Altes-Museum-Berlin1.jpg|thumb|left|235px|Клеопатра. ҳ. ҟ. I-тәи ашәышықәса, амармалташь. Берлин, [[Старый музей|Ажәытәтәи амузеи]]]]
Киликиа даныҟаз, Антони Мысратәи аҳкәажә [[Клеопатра|Клеопатра]] дааиԥхьеит, иҟалап урҭ Мысратәи аекспедициа аан еибабазар. Плутарх излеиҳәо ала, Марк аҳкәажә лҟынтәи ареспубликанеццәа дышыцхраауаз атәы иаҳарц иҭахын. Анаҩс, абырзен ҭоурыхҭҵааҩы излеиҳәо ала, Клеопатра иреиӷьыз лхьымаҭәақәа еизганы, лмаҵуцәа зегьы лыманы [[Тарс|Тарсҟа]] дцеит, уаҟа Антони дигәаԥхартә иҟалҵеит<ref group="цитата">(Plut. Ant. 25-27) Плутарх. Антони, 25-27: [Клеопатра] «…[[Кидн]] аӡиас дӡысо дхын, зыӷбаҵыхәа хьтәыз, иҟаԥшьеиқәоу аԥрақәеи, араӡын зхьыршаз ажәҩақәеи змаз ашхәа дақәтәаны, уи афлеитеи, аҿырпынқәеи, акифарақәеи рыбжьқәа аҽрықәыршәаны иӡсаны ицон <…> Антони Мысратәи аԥҳәыс дидикылеит, насгьы илшоз зегьы ҟаиҵеит маллеи хыркрылеи дылиааирц азы, аха аҩбагьы рҿы дышаҵахаз аниба, иара зегь раԥхьагьы ичаражәра иацыз аӷарреи агьама амаҷреи дахыччо далагеит. Антони илафқәа рыла ааӡара згыз солдаҭны дшыҟаз анеилылкаа, Клеопатрагьы лхаҭа убас еиԥшала дцәажәо далагеит — дымшәаӡақәа, ԥхашьарак аамырԥшӡакәа».</ref>.
Антони Мрагылара дыҟанаҵ, Октавиан Италиаҟа дхынҳәит, избанзар адемобилизациа зызуыз аруаа аԥареи адгьыли рыҭара зыхәҭаз иара иакәын. Шықәсы рацәалатәи аграждантә еибашьрақәа Италиа иазааргаз аԥхасҭақәа ирыхҟьаны, иара убасгьы адгьылбжьахахь афатә анагара амҩақәа зкыз Секст Помпеи ихҟьаны, архәҭақәа зықәдыргәыӷыз анагӡара уадаҩхеит<ref name=huzar.129et130 />. Аруаа рҿаԥхьа иду ауалԥшьа анагӡаразы (зегьы ааидкыланы 170 нызқьҩык аветеранцәа анхарҭа ҭыԥқәа риҭар ихәҭан), Гаи Италиа еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы инхоз ауаа рыдгьылқәа рымхра иқәшәеит: Аппиан излеиҳәо ала, Октавиан ''Италиа ахырҵәара'' иқәшәеит<ref>(App. B. C. IV. 5) Аппиан. Гражданские войны, IV, 5.</ref>. Октавиан аԥара ахьизымхоз азы, адгьылқәа аџьармыкьатә ахәԥсақәа раасҭа акырӡа еиҵаны мчыла иддырҭииуан изтәқәаз. Уи аполитика ақыҭанхамҩа аиҵахарахь инанагеит, избан акәзар аветеранцәа рҟынтәи аӡәырҩы арахә рымамызт, излаарыхуаз рхатәы техникагьы. Уи адагьы, атәцәа рацәаҩны (ақыҭанхамҩаҿы аус зуазгьы уахь иналаҵаны) Секст Помпеи иахь ибналеит, насгьы урҭ иара иҟны амаҵзура иалалар, ахақәиҭра шриҭо атәы раиҳәахьан. Имҩаԥысуаз аграждантә еибашьрақәа ирыхҟьаны анапҟазареи ахәаахәҭреи ахьеиҿкаамыз, аекономикатә ҭагылазаашьа еицәахеит<ref name=bor.115etc>''Борухович В. Г.'' Последний период гражданских войн (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 6. — Саратов, 1986. — С. 115—120.</ref>. Антони аҳҭнықалақь аҿы имаз аинтересқәа рыхьчара даҿын иашьа Луци (Марк уи аконсулс иалхра илиршеит) уи инаҩс иԥҳәыс Фульвиа. Ҳ. ҟ. 41 ашықәс азы Октавиан ауаа дахьырҭахымыз рхы иархәаны, агәынамӡара аазырԥшуаз абџьар рыҭара иалагеит. Луци Гаи иполитика иаартны данаҿагыла, ируаа иманы ԥыҭраамҭак Рим ааникылеит, усҟан адгьылқәа рымхра иаҟәыҵырц азы ааԥхьара аныҟаиҵа, аӡәырҩы иара идгылеит. Аха Луции Фульвиеи асалам шәыҟәқәа ззырыҩуаз Марк Антони аҭагылазаашьа аҿиашьа зынӡагьы иҽалаимырхәӡеит. Аамҭа ахьцаз иахҟьаны, Октавиан ар еизигеит, Перузиа (ҳаамҭазтәи [[Перуджа|Перуџьиа]]) итәаз Луци дижәлан дииааит. Аҿагылаҩцәа здызкылаз ақалақь амца ацраҵаразы адҵа ҟаиҵеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 131—133.</ref>.
Антони Италиа иҟаз ахҭысқәа хырҩа ахьриимҭоз зыхҟьаз Мрагыларатәи атәылақәа рҿы ихымԥадатәиу аусқәа дахьырҿыз акәын, зегь раԥхьаӡа иргыланы Парфиа абашьразы аҽазыҟаҵарақәа дахьырҿыз (хыхь шәаҳәаԥш). Марк ахҭысқәа иҽахьрылаимырхәуаз даҽа мзызкгьы аман, уи Луци имҩаԥигоз ихьыԥшым аполитика акәын: иажәахәқәа рҿы иҳәон — иҟалап иашьа уи азҵааразы димацәажәаӡакәа — атриумвирцәа рнапынҵақәа шьҭарҵоит ҳәа<ref>(App. B. C. IV. 30) Аппиан. Гражданские войны, IV, 30.</ref><ref name=huzar.133et135>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 133—135.</ref>. Ажәытәтәи авторцәа ахԥатәи амзызгьы аӡбахә рҳәоит — урҭ ргәаанагарала, Антони Мысратәи аҳкәажә лахь имаз абзиабара зынӡа ихы ҭнаҟьеит, насгьы лара длышьҭаланы [[Александрия|Александриаҟа]] дахьцаз азы аамҭа рацәаны ицәыӡит<ref name=plut.ant.28>(Plut. Ant. 28) Плутарх. Антоний, 28.</ref>. Перузиа агара иадҳәалаз ажәабжь аниаҳа ашьҭахь ауп Антони Италиаҟа дцарц аниӡбаз. Аха ҳ. ҟ. 40 ашықәс, аԥхынразы Рим мрагыларатәи ахәҭақәа парфиатәи ар ақәлеит, уи напхгара азыруан аҳ иԥа [[Пакор I|Пакори]] римтәи [[Квинт Лабиен|Квинт Лабиени]]<ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 108.</ref>. Антони ажәылара шыҟалоз идыруан, аха иаразнак ажәылара аԥырҟәҟәаара иҭахымхеит, аметрополиахь имҩа иациҵеит<ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 111.</ref>. Италиаҟа даныхынҳә, Марк Брундизи дажәлеит, иара аметрополиеи мрагыларатәи апровинциақәеи еидызкылоз астратегиатә ҵакы змаз баӷәазан. Афлотилиа дуқәа напхгара рзызуаз Гнеи Домици [[Гней Домиций Агенобарб (консул 32 года до н. э.)|Агенобарби]], Секст Помпеии Марк аус ицыруа иалагеит<ref name=huzar.133et135 /><ref name=shifman.72et74>''Шифман И. Ш.'' Цезарь Август. — {{Л.}}: Наука, 1990. — С. 72—74.</ref><ref name=cah.2.10.17et20>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 17—20.</ref>.
=== Октавиани Секст Помпеии рнышәара (ҳ. ҟ 40—38 шықәсқәа.) ===
[[Файл:Antony with Octavian aureus.jpg|thumb|300px|[[Аурей|Ауреи]] (ауреус) Антони ипортреҭқәа(арымарахь) Октавиан (арыӷьарахь) ҳ. ҟ.41 ашықәс.]]
Октавиан ирхәҭақәа Антони иабашьра рҭахымызт, уи ргәалаҟазаара канажьуан. Убри аҟынтә, Октавиан Италиа ахәҭақәа реиҳарак инапаҿы ишыҟазгьы, аҭагылазаашьа уадаҩын. Асолдаҭцәа роуп ҩыџьа атриумвирцәа реиныршәара аԥшьызгаз, уи ҟалеит ҳ. ҟ. 40 ашықәс азы, ҭагалан (Лепид уи аамҭазы амчра имырххьан). Уи аҭынчра ашьақәыргылара иацхрааит. Октавиан имҩаԥигоз ахара инаԥшуаз аполитикагьы, иара иҿагылаз Луци Антонии Фульвиеи ишаҭеит. Аиқәышаҳаҭра ҿыц инақәыршәаны, Антони амрагыларахьтәи апровинциақәа зегьы ирҭеит, Октавиан -мраҭашәаратәи апровинциақәа зегьы, уаанӡа Антони иитәыз Галлиатәи апровинциақәагьы уахь иналаҵаны. Лепид Африка заҵәык иоуит, Секст Помпеи интересқәа Марки Гаии хырҩа рырымҭеит, убри азы иара ҩаԥхьа Италиа амшынтә блокада азыҟаиҵо далагеит. Уи адагьы, хара имгакәа Фульвиа лыԥсҭазаара далҵит, Антонии Октавиани аизааигәахаразы алшара ҿыц роуит, Марк ԥҳәысс дигеит ааигәа иԥҳәысеибахаз Октавиан иаҳәшьа [[Октавия Младшая|Октавиа]]<ref name=bor.115etc /><ref name=huzar.133et135 /><ref name=shifman.72et74 /><ref name=cah.2.10.17et20 />.
Аха Секст Помпеи Италиа ҿыц амшынтә блокада ахьыҟаиҵаз азы, атриумвирцәа рыгәҭакқәа рыԥсахыр акәхеит, избанзар ача ахьмаҷхаз Октавиани, аҳҭнықалақь аҿы иаанхаз Антонии рхыԥша иаԥырхагахеит. Ҳ. ҟ. 39 ашықәс азы Антонии, Октавиани, Помпеии Кампаниа имҩаԥысуаз аиҿцәажәарақәа рҿы аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Атриумвирцәа Сицилиа, Сардиниа, Корсика хәышықәса ҳәа Секст иширҭо ала ажәа рҳәеит, иара убас Пелопоннесгьы уахь ишацырҵо ([[Ахея (римская провинция)|Ахеиа апровинциа]]) азгәарҭеит, аха иахәҭоу азакәантә напынҵақәа иҭаны атриумвирцәа рхыԥхьаӡара иалахәхара мап ацәыркит. Уи аҭыԥан, Секст ҳ. ҟ 33 шықәса рзы консулс дшыҟарҵо ала ажәа ирҭеит. Ацымҳәрас Секст аблокада аԥихыр, Италиа фатәыла еиқәиршәар, Адгьылбжьаратәи амшын апиратцәа рҟынтә ирыцқьар, насгьы ҿыц ибналаз атәцәа идимыкылар акәын. Атриумвирцәа Секст иахь ибналан ицаз зегьы ршаҭара иақәшаҳаҭхеит, ирҳәҭақәа рыҟны еибашьуаз атәцәа зегьы ахақәиҭра рырҭеит, иара убасгьы ирҳәҭақәа ирылахәыз ахақәиҭра змоу асолдаҭцәа Октавиани Марки рлегионерцәа реиԥш аԥаратә ҳамҭақәа рацәаны ирықәдыргәыӷит<ref name=shifman.75et75>''Шифман И. Ш.'' Цезарь Август. — {{Л.}}: Наука, 1990. — С. 74—75.</ref><ref name=cah.2.10.20et21>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 20—21.</ref>. Аиқәшаҳаҭра ахьрыдыркылаз Секст ажәҩа рацәа змоу инышь ду аҿы аныҳәа ҟаҵаны иазгәарҭеит ҳәа алегенда ыҟоуп, насгьы Помпеи иҩыза [[Менодор]] Антонии Октавиани ршьырц идигалеит, напхгаҩ ҿыцс дҟаларц азы, аха иалымҵит<ref>(App. B. C. V. 73) Аппиан. Гражданские войны, V, 73.</ref>. 39 ашықәс ҳ. ҟ. Жьҭаарамзазы, Антони Рим ааныжьны Азиаҟа ддәықәлеит Парфиа иабашьразы, аха уеизгьы аӡын Афины ихигеит. Аха уи аибашьра иалахәхара уажәшьҭа иаҭахымызт: иҩыза [[Публий Вентидий Басс|Публи Вентиди Басс]] Азиа Маҷ аҿы Лабиен ирҳәҭақәа дыриааит, насгьы Парфиа анапахьы иаанагахьаз Римтәи апровинциақәа реиҳарак ахақәиҭра риҭеит<ref name=shifman.75et75 /><ref name=cah.2.10.20et21 />.
Басс ақәҿиарақәа шимазгьы, Рим аӷацәа [[Малая Азия|Азиа Маҷ]] ашьхаратә ҭыԥқәак рнапаҿы иҟан, убри аҟынтә Антони уаҟа апориадок ҟаиҵар акәхеит. Аха Марк имчқәа рыла апровинциақәеи ирзааигәаз аҳәынҭқаррақәеи рҿы аҭынчра ашьақәыргылара даламгеит, уи идгылаз анапхгаҩцәа ирыдиҵеит. Уи азы аҭыԥантәи адинастиақәа рымчра ирӷәӷәар акәхеит, уи ари арегион аҿы уаанӡатәи Римтәи аполитика адоктрина иаҿагылон (иаҳҳәап, [[Гней Помпей Великий|Гнеи Помпеи]] [[Третья Митридатова война|Ахԥатәи Митридаттәи аибашьраан]] ахәаахәҭратә қалақьқәа дрықәгәыӷуан, убри аан аҭыԥантәи анапхгаҩцәа ирԥсыҽуан). Ахәҭакахьала, Антони [[Митридат VI|Митридат Евпатор]] имаҭа [[Дарий Понтийский|Дари]] Понттәи аҳыс дҟаиҵеит. Киликиеи Кипреи рыхәҭак Антони Клеопатра илиҭеит: иҟалап, абнақәа рыла ибеиоу арҭ адгьылқәа Мысра афлот аргыларазы рхы иадырхәарц рҭахызҭгьы. Дук мырҵыкәа Антони Азиа имаз иусқәа аанкыланы Брундизиҟа дхынҳәит, уахь Октавиан дааиԥхьеит атриумвират аԥеиԥш иазкны аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгаразы — урҭ рнапынҵақәа раамҭа нҵәон ҳ. ҟ ԥхынҷкәынмза 31, 38 ашықәс азы. Аха Гаи уахь дымнеит, Секст Помпеи иабашьра дахьахнагаз мзызс иҟаҵаны, Маркгьы Шьамтәылаҟа дцеит. Аха уа даннеи аамҭазы, Вентиди Басс апровинциаҿы римтәи амчра еиҭашьақәирӷәӷәахьан. Ар рԥыза [[Коммагена|Коммаген]] еибашьрала алалара иҽахьикӡеит, Парфиатәи асолдаҭцәа рыҭара дахьақәшаҳаҭмыз ҽыҵгас иҟаҵаны. Антони аҳра аҳҭнықалақь [[Самосата]] амацәаз аҭакразы аоперациа напхгара аиҭон, аха ақалақь зтәыз гәымшәарыла ирыхьчон. Убри аҟынтә Антонии Коммаген анапхгаҩи аҭынчразы еиқәшаҳаҭхеит: Марк 300 талант аконтрибуциа иоуа иалагеит, раԥхьа зқьы дшазыԥшызгьы. Парфиа ауааԥсыра рхырҵәара хыркәшахахьан, аха Парфиа ақәлара макьана иахьазыхиамыз азы, Вентиди Римҟа дхынҳәын, дзыԥсаз атриумф азгәеиҭеит, Антони Мрагылара даанхеит. Еилкаауп, Маркгьы атриумф азгәеиҭар шилшоз, аха иҽникыларц иӡбеит<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 21—24.</ref><ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 115—116.</ref>.
Акампаниақәа рыбжьара Антони иаамҭа Клеопатра лҟны, Александриа ихигон, уаҟа иҩызцәеи иареи ачара дуқәа мҩаԥыргон<ref name=plut.ant.28 />. Алегенда излаҳәо ала, шамахамзар есыуаха атриумвири аҳкәажәи атәцәа реиԥш рҽеилаҳәаны, еицны ақалақь иалан<ref group="цитата">(Plut. Ant. 29) Плутарх. Антони, 29: «Лара [Клеопатра] дицны абаҩқәа рыла дыхәмаруан, еицрыжәуан, еицышәарыцон, абџьарқәа рыла иҽаназыҟаиҵоз ахәаԥшцәа дрылахәын; уахынла, атәы имаҭәа ишәҵаны, ақалақь даналаз, аҩнқәа рышәқәеи рԥенџьырқәеи рҿы даанкыланы, аԥшәмацәа — малла иаҩцамыз ауаа— дзышьццылахьаз алаф рылихуа даналагоз, Клеопатрагьы иара иеиԥш лҽеилаҳәаны, Антони дицын. Лассы-лассы иара ихаҭагьы ҭакс ахыччара бааԥсқәа иаҳауан, Александриаа рнапҟьаҟьақәа рыла дҟәаҟәаны аҩныҟа даныхынҳәуазгьы ыҟан, урҭ реиҳараҩык иара дазусҭаз шеилыркаауазгьы. Аха уеизгьы Антони ихәмаррақәа ақалақьуаа ргәы иақәшәон, дара ирҭахны, гьамала ари ахәмарра рхы аладырхәуан, насгьы римаа рзы иара атрагедиатә маска ихаиҵоит, ҳара ҳзы акәзар — акомедиатә » ҳәа азгәарҭон.</ref>. Ҳ. ҟ. 40 ашықәс ианазынаԥшуаз Клеопатра Антони иҟынтә ҩыџьа ахшара лхылҵит — [[Александр Гелиос|Александр Гелиоси]] [[Клеопатра Селена II|Клеопатра Селенеи]].
=== Атриумвирцәа рнапынҵақәа рыцҵара. Парфиатәи аекспедициа (Ҳ. ҟ. 37—36 шықәсқәа) ===
{{main|Марк Антони Парфиатәи икампаниа}}
[[Файл:Mark Antony's campaign in Parthia, 36 BC.png|thumb|350px|Антони Парфиатәи икампаниа. - римаа русқәа (ҵәаӷәаԥҵәала иаарԥшуп излахьаҵуаз амҩа) — апарфианцәа русқәа<br>{{legend|yellow|Рим атәыла иаҵанакуаз}}{{legend|orange|Римаа рыдгылаҩцәа}}{{legend|#55dd55|Парфиа}}{{legend|#77aaff|Апарфиаа рыдгылаҩцәеи рвассалцәеи}}]]
Ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза 31, 38 ашықәс азы Аҩбатәи атриумвират аусқәа официалла ихыркәшахеит, аха Октавиан Секст Помпеи иабашьра даҿын, Антонигьы Парфиа абашьра иҽазыҟаиҵон, насгьы урҭ азакәантә напынҵақәа даҽа ԥыҭраамҭак раанкылара ринтересқәа ирықәшәон. Атриумвирцәа аҩыџьагьы ирылымшеит имҩасуаз ашықәс анаҩстәи аусуратә план аиқәыршәара, убри аҟнытә еицәажәеит ҳ. ҟ 37 ашықәс азы, аԥхынразы еиқәшәарц. Раԥхьаӡа Антони Брундизи дыӡхыҵырц игәы иҭеикит — Македониантәи иаауаз амҩа иазааигәаӡаз абаӷәаза — аха ақалақь аҿы иҟаз Октавиан идгылаҩцәа абаӷәаза аҭалара азин ирымҭеит, ақалақь агара игәы иҭоуп ҳәа гәҩарас иҟаҵаны. Уи иахҟьаны, Тарент (ҳаамҭазтәи [[Таранто]]) аиҿцәажәарақәа мҩаԥысит, уаҟа Антонии Октавиани атриумвират аамҭа даҽа хәышықәса иацырҵарц азы еиқәышаҳаҭхеит. Аӡәи-аӡәи еицхыраарц азы, архәҭақәа реиҭныԥсахразы еицәажәеит: аршьаҟауаа реинтерес змаз Антони ԥшь-легионқ иоур акәын, урҭ рцымхәрас иӷәӷәоу афлот зҭахыз Октавиан аибашьыга ӷбақәа 120 цыра ииҭон. Атриумвирцәа ҳ. ҟ. 31 ашықәс аҟынӡа аконсулцәа рсиақәа шьақәдырӷәӷәеит<ref name=cah.2.10.25et26>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 25-26.</ref><ref name=huzar.142et143>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 142—143.</ref>. Анаҩстәи аҭоурыхтә традициа аизыҟазаашьақәа реиҭашьақәыргылараҿы Октавиа акыр зҵазкуа ароль лыднаҵон, аха ари аверсиа уажәтәи ҳаамҭазы агәыҩбара цәырнагоит<ref name=cah.2.10.25et26 />.
Ҳ. ҟ. 37 ашықәс азы Антони, иааиуаз ашықәс азы иазԥхьагәаҭаз Парфиа абашьразы аҽазыҟаҵара ӷәӷәақәа дрылагеит. Антони ихыдҵақәа нагӡаны Октавиан 120 ӷба шииҭазгьы, Гаи дзықәиргәыӷыз ԥшь-легионк изааимышьҭит<ref name=cah.2.10.25et26 /><ref name=huzar.142et143 />. Аха, ҳ. ҟ. 36 ашықәс ааԥынразы Марк илшеит 16 легион инарзынаԥшуа реизгара (60 нызқьҩык аруаа раҟара){{ref+|Антони илегионқәа рхыԥхьаӡара иазкны еиуеиԥшым ажәытәӡатәи ахыҵхырҭақәа ирҳәо еиқәшәаӡом- еиуеиԥшым аверсиақәа рыла, урҭ раԥхьаӡа 13<ref>(Vell. Pat. II. 82) Веллей Патеркул. Римская история, II, 82.</ref>, 15<ref>(Aur. Vict. De vir. ill. 85.4) Аврелий Виктор. О знаменитых мужах, 85.</ref> мамзаргьы 18<ref>(Liv. Ep. CXXX) Тит Ливий. Эпитомы, 130.</ref>,16 легион ыҟан — Плутарх игәаанагарала<ref name=autogenerated4>(Plut. Ant. 37) Плутарх. Антоний, 37.</ref>, уи иоуп еиҳа инарҭбааны уи аиҿагылара иахацәажәо, иара убасгьы Иустини Флори<ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 120.</ref>.|group="азгә."}}, 10 нызқьҩык аҽыр (еиҳарак испаниатәии галлиатәии апровинциақәа рҟынтәи), насгьы ацхырааразы 30 нызқьҩык раҟара ар<ref name=huzar.176>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 176.</ref>. Ажәыларазы аамҭа бзиа алхын: аигәа заб дхәаҽны дызшьыз [[Фраат IV]] Парфиа анапхгарахьы днеит. Анапхгаҩ ҿыц иаразнак иашьцәа рышьразы адҵа ҟаиҵеит, насгьы аристократцәа аӡәырҩы рҭархаразы адҵа ҟаиҵеит. Аҳ ҿыц ицәыбналаны унеишь-уааишь ҳәа зарҳәоз парфиаа Марк Антони иахь ицеит, Фраат диҿагыларц азы иацәажәо иалагеит. Антони Парфиа иҟаз аҩнуҵҟатәи аиҿагыларақәа ихы иархәаны, иаразнак ажәылара шаҭахыз азы арҭ ахҭысқәа агәра идыргеит<ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 117—118.</ref>.
Иҟалап Антони ихы иаирхәазар Цезар ақәылара азы иҟаиҵаз инагӡамыз агәҭакқәа: Светони иааицҳауеит, Цезар [[Великая Армения|Ермантәыла]] ала Парфиа дақәларц иҭахызшәа<ref>(Suet. Iul. 44) Светоний. Божественный Юлий, 44.</ref><ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 119.</ref>. Аибашьра рҽаназыҟарҵоз, иҟалап [[Парфянский поход Красса|Красс Парфиа дшеибашьуаз]] аԥышәа бааԥсы иазхәыцзаргьы. Иҟалап, Антони аханатә [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиа]] ала акәымкәа, Ермантәыла ала Парфиа агәҭаҵәҟьа далаларц иӡбазар. Римаа аҩадахьала ажәылара иахьалагаз мзыз хадас иамаз, ахәқәеи ашьхақәеи змаз арельеф рхы иархәаны Парфиатәи аҽыр рнырҵәара акәын, аҽыр адәкаршәрақәа рҿы акәын еиҳарак иманшәалан иахьеибашьуаз. Ермантәыла далсырц азы, Марк Ермантәыла анапхгаҩы [[Артавазд II]] диацәажәеит, уигьы ацхырааразы аруаа рацәаҩны Антони ииҭеит, аҽыргьы уахь иналаҵаны. Ермантәылантәи Антони Ермантәыла иаӷаз даҽа [[Артавазд I (царь Атропатены)|Артаваздгьы]] дызхагылаз [[Атропатена|Мидиа-Атропатена]] атерриториа далаларц азы агәыӷра иман. Аибашьра алагаразы аҽыҵга аҟаҵаразы, Антони Парфиа аҳ Фраат адҵа ииҭеит [[Битва при Каррах|Карра аибашьраҿы]] иигаз атрофеиқәа ииҭарц азы<ref name=cah.2.10.31et32>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 31-32.</ref>. Апарфиаа рҳәынҭқар мап икит.
Раԥхьаӡа римтәи архәҭақәа Карр азааигәара [[Евфрат]] иаԥныз [[Зевгма (Коммагена)|Зевгма]] ақалақь аҿы еизаны иҟан. Аха Фраат Месопотамиа аибашьцәа реизгара даналага, Антони аҩадахьала, Евфрат даваланы Ермантәыла далалеит (Зевгма ақалақь аҟны дгылан, Евфрат аӡхыҵырҭа ду ахьыҟаз, уи парфиаа еиланарҩашьар акәын). Антони аибашьра ихьшәаны далагеит, аха аӡынразы иара идгылаз Ермантәыла ирхәҭақәа рааныжьра ацымхәрас, аибашьра иациҵеит. Анаҩс, иара изы ацәгьа зҭахыз ауаа Александриа Клеопатра лҿы даанхеит ҳәа ахара идырҵеит<ref name=cah.2.10.31et32 /><ref>''Циркин Ю. Б.'' Гражданские войны в Риме. Побеждённые. — СПб.: СПбГУ, 2006. — С. 285.</ref>; аха Плутарх игәы ишаанаго ала, Антони, уи аҭыԥан, иаанхаз ашықәс зегьы аҳкәажә лҿы иихигарц азы, аӡын алагаанӡа акампаниа ахыркәшара дахыццакуан<ref name=autogenerated4 />. Марк Ермантәылантәи Атропатена далалеит, уи ақалақь хада Фрааспа (даҽа транскрипциак аҿы Фраата) дакәшан дгылеит, уи ахьыҟаз аҭыԥҵәҟьа еилкааӡам (версиак инақәыршәаны, ари ақалақь аҭыԥ аҿы [[Тахт-е Солейман|Тахт-е Солеиман]] ахыжәжәарақәа ыҟоуп). Аха, Марк дахьыццакуаз иахҟьаны, ақалақь амацәаз аҭакразы иалихыз атехника акырӡа иԥсыҽхеит. Фрааспа ажәыларақәа ҵыхәаԥҵәарада ицон, Антони иҭагылазаашьа еиҳа-еиҳа иуадаҩхон, Парфиатәи архәҭақәа ацхыраара иахьааз иахҟьаны. Апарфиаа ажәыларазы иахәҭаз амыругақәа змаз римтәи ар ргәыԥи, уи иацыз ҩ-легионки ԥыхха ишьҭарҵеит. Абри аибашьра ашьҭахь Ермантәыла аҳ Артавазд Атропатенантәи ир ықәигарц иӡбеит{{ref+|Дион Касси далацәажәоит (уи ҵабыргны иҟамзаргьы) аерман Артавазд Октавиан идҵала Антони чарҳәара изиуит ҳәа зҳәо ахыҵхырҭа<ref>(Dio Cass. xlix.14.6) Дион Кассий. Римская история, XLIX, 14.</ref>.|group="азгә."}}. Аҽыр иреиҳаз рыхәҭакгьы иара ицны иахьцаз азы, римаа парфиатәи ар ишыриааиуа азы агәыӷра рцәыӡит. Архәҭақәа ргәы шьҭихырц азы, Марк шьҭахьҟа ихьаҵуаз агәыԥқәа руак аҟны адецимациа мҩаԥигар акәхеит. Парфиаа Антони ир ирыкәшеит ҳәа ҳҳәар ҳалшоит, аха 27 мшы рыла акомандаҟаҵаҩ илшеит аблокада ԥжәаны Ермантәылаҟа ахынҳәра, парфиатәи аҽыр ржәыларақәа иааиԥмырҟьаӡакәа қәҿиарала дырҿагыло, убрантәи Римтәи атәылахь дхынҳәит, аҵыхәтәаны -Мысраҟа. Акампаниа қәҿиарада ишымҩаԥысызгьы, Антони уеизгьы иааирԥшит илаз ар рԥыза иҟыбаҩ, зынӡа дҟәыбаса дықәырҵартә иҟаимҵеит<ref name=cah.2.10.33et34>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 33-34.</ref><ref>''Бокщанин А. Г.'' Парфия и Рим. Часть 2: Система политического дуализма в Передней Азии. — М.: МГУ, 1966. — С. 108—116.</ref><ref>(Plut. Ant. 37-51) Плутарх. Антоний, 37-51.</ref><ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 120—124.</ref>. Акампаниа аан Антони ицәыӡқәа зегьы ааидкыланы акырӡа иҳаракуп ҳәа ахәшьара арҭеит ажәытәӡатәи авторцәа — еиуеиԥшым аверсиақәа рыла, архәҭақәа раԥхьатәи рхыԥхьаӡара аҟынтә аԥшьбатәи ахәҭа инаркны (25 нызқьҩык аруаа)<ref>(Vell. Pat. II.82)</ref> 42 нызқьҩык рҟынӡа<ref>(Plut. Ant. 50-51) Плутарх. Антоний, 50-51.</ref>.
=== Ермантәылаҟа аныҟәара. Октавиан иабашьра аҽазыҟаҵара ( ҳ. ҟ. 35—33 шықәса) ===
[[Файл:Marcus Antonius - Cleopatra 32 BC 90020163.jpg|thumb|300px|[[Денарий|Денари]], Ермантәыла имҩаԥысуаз акампаниа аҳаҭыр азы иҭрыжьит. Арымарахь -Клеопатра, арыӷьарахь -Антони, аҩыра «Antoni Armenia devicta»]]
Антони Парфиатәи аибашьра хьӡыда ианыхиркәша, Октавиан Секст Помпеи дииааит, насгьы Италиа имчра арӷәӷәара далагеит. Помпеи Италиантәи Антони инапаҵаҟа иҟаз [[Митилини|Митиленыҟа]] абналара илшеит. Марк Фрааспа азааигәара ишиқәымҿиаз аниаҳа, иара ақәгылара еиҿикааит. Ҳ. ҟ. 35 шықәса алагамҭазы Секст Помпеи афлот ҿыц еизиган, Азиеи Вифиниеи рыԥшаҳәа иаԥныз ақалақьқәа рҿы ақәыларақәа ҟаиҵо далагеит, иара убасгьы парфиаа иҽрымадара иҽазишәеит. Секст иӷбақәа анаҵаха ашьҭахь, [[Марк Тиций|Марк Тици]] дишьит, аха уи ишьразы адҵа, ҳәарада, Антони ихаҭа иоуп иҟазҵаз<ref name=huzar.145>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 145.</ref><ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 37-38.</ref><ref>(App. B. C. V, 133—143) Аппиан. Гражданские войны, V, 133—143.</ref>{{ref+|А. Г. Бокшьанин Секст Помпеи Антони диҿагыланы данықәгылаз Ермантәылаҟа аекспедициа анымҩаԥыргаз иашьҭанеиуаз ашықәсазы ауп ҳәа иԥхьаӡоит<ref>''Бокщанин А. Г.'' Парфия и Рим. Часть 2: Система политического дуализма в Передней Азии. — М.: МГУ, 1966. — С. 119—121.</ref>.|group="азгә."}}.
Ҳ. ҟ. 35 ашықәс азы Атропатена аҳ [[Артавазд I (правитель Атропатены)|Артавазд]] иҟынтәи ацҳаражәҳәарҭа Антони дахьыҟаз Александриаҟа иааит. Уи Марк ажәалагала изыҟаиҵеит, рҩыџьагьы рҽеибыҭаны ажәытәтәи иаӷа [[Артавазд II|Ермантәылатәи Артавазд]] иҿагыларц азы. Уи аамҭазы Атропатена анапхгаҩи парфиааи аимак роухьан, убри аҟынтә Антони раԥхьатәи иаӷа дицхраауеит ҳәа ахара идырҵар ҳәа дшәомызт. Марк ҿыц ар еизганы Шьамтәыла далалеит (Парфиа ҿыц абашьра азы ҳәа акәызшәа), ҳ. ҟ. 34 шықәса алагамҭазы еиҭа аҩада Ермантәыла аганахь ихы ирхеит. Амҩан, аерманцәа раҳ Артавазди иахь ацҳаражәҳәаҩцәа дәықәиҵеит, адинастиатә ҭаацәазаара азы ажәалагалақәа рыманы (Антони, Артавазд иԥҳа Клеопатра лҟынтәи иара иԥа Александр Гелиос ԥҳәысс дииҭарц иҭахушәа иҳәон), иара убас, Парфиа иаҿагыланы ахеилак ҿыц аиҿкааразы. Ермантәыла аҳәынҭқар аҩ-ажәалагалакгьы мап шырцәикызгьы, Антони иаҳҭнықалақь [[Арташат]] даназааигәаха, хаҭалатәи аиԥылара дақәшаҳаҭхеит. Аха римаа аҳ дытҟәаны дыргеит, хара имгакәа Ермантәыла зегьы рнапахьы иааргеит. Шамахамзар шьакаҭәарада имҩаԥысыз аибашьра ашьҭахь, Антони атрофеи дуқәа иманы Александриаҟа дхынҳәит, Рим акәымкәа, иара убраҟа [[триумф|атриумф]] азгәеиҭеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 180—182.</ref><ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 38-40.</ref>. Ермантәыла аиааира ачарҳәарақәа ирыбзоураны ишигазгьы, Антони уи даара дазгәдуун, уи моу аиааира аӡбахә аԥара ҿырпқәа ирнырҵарц адҵа ҟаиҵеит<ref name=bokschanin.120et121>''Бокщанин А. Г.'' Парфия и Рим. Часть 2: Система политического дуализма в Передней Азии. — М.: МГУ, 1966. — С. 120—121.</ref>.
Секст Помпеи ианииааи ашьҭахь, Октавиан ауаажәларра Антонии Клеопатреи рабашьразы разыҟаҵара далагеит<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 35-36.</ref>, хара имгакәа Марк уи аҭак ҟаиҵеит. Аамҭақәак апропагандатә еибашьра официалла имҩаԥысуамызт; убри аан, Антонигьы Октавиангьы атриумвирати ареспубликеи ирыдгылан ицәажәон. Аха, ҳ. ҟ. ажьырныҳәамза акы, 33 ашықәс азы Гаи аконсул имаҵзура аанкылеит, уи ашьҭахь Марк иаахтны диҿагылеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 200.</ref>. Аоппонентцәа иаарту ашәҟәқәа, апамфлетқәа, аинвективқәа ркьыԥхьра иалагеит, еиуеиԥшым ауҳәан-сҳәанқәа рыладырҵәон. Убас, Рим ишеиҭарҳәоз ала, Антони ауаа рҿаԥхьа Клеопатра лшьапқәа ахәша рхьишьуан<ref name=plut.ant.58>(Plut. Ant. 58) Плутарх. Антоний, 58.</ref>, насгьы уи идгылаҩ [[Луций Мунаций Планк|Планк]], жәҩангәыԥштәыла иҽышәны, иҽырҟьантазны дкәашон, амшын анцәахәы [[Главк Морской|Главк]] ихаҿсахьа аарԥшуа<ref>(Vell. Pat. II. 83) Веллей Патеркул. Римская история, II, 83.</ref>. Антони ихаҭа Мысратәи аҳкәажә линтересқәа рыхьчара далагеит, Рим аинтересқәа аԥхасҭа риҭеит ҳәа ахара идырҵеит. Октавиан ишьақәырӷәӷәаны иҳәон, Антони Ермантәыла дахьаиааиз азы итриумф Мысра аҳҭнықалақь Александриа иахьымҩаԥигаз, уахь аҳҭнықалақь аиагара игәы ишҭоу аанарԥшуеит ҳәа. Антони Рим Мысра иапровинцианы аҟаҵара игәы иҭазшәа Октавиан ақалақьуаа иршәон<ref name=bor.128etc>''Борухович В. Г.'' Последний период гражданских войн (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 6. — Саратов, 1986. — С. 128—130.</ref>. Антони иакәзар, иазгәеиҭон Октавиан Филиппы аибашьра шамахамзар ихы шалаимырхәыз, ауаа ириҭоз ажәа изныкымкәа ишеилеигахьаз, исолдаҭцәа рымацара адгьылқәа шриҭоз, аҵыхәтәаны атриумвир Лепид амчра шимихыз атәы. Римтәи аполитикатә памфлетқәа ртрадициақәа ирықәныҟәаны, Марк иаӷа ихатә ԥсҭазаара атемагьы далацәажәеит: Гаии аконсулцәа рыҳәсақәеи азакәан еилазго аизыҟазаашьақәа рыбжьалон ҳәа, насгьы иԥҳа аварвар, [[Геты|агетцәа]] раԥхьагылаҩ ԥҳәысс дииҭарц ажәа ииҭеит ҳәа. Аҵыхәтәаны, Антони, Цезар ишьҭрамадаҩҵәҟьа ҳәа иԥхьаӡатәу азы азҵаара шьҭихит: иара инаҵшьны иазгәеиҭеит Цезарион Цезар иԥа шиакәыз, Октавиан ԥас дшыҟаиҵаз<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 42-44.</ref>. Атриумвирцәа рҩыџьагьы еиуеиԥшым аҳәынҭқарра ауааԥсыра рыхәҭақәа ирықәгәыӷуан. Антони, Иули Цезар еиԥш, алатинизациа ззырымуаз апровинициақәа руааԥсыра Римтәи Ареспублика анапхгара ралархәра иҽазишәон, насгьы иара икәша-мыкәша еснагь «аварварцәа» рацәаҩын. Уи аҭыԥан, Октавиан хықәкыла иазгәеиҭон итрадициатәу римтәи аҵасқәа дышрықәныҟәоз, насгьы римаа рмилаҭтә цәаныррақәа ихы иархәаны еснагь «аварварцәа» ирыҿирԥшуан<ref name=huzar.186>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 186.</ref><ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 154.</ref>. Марк, еллинтәи анапхгаҩцәа аӡәырҩы реиԥш, имчра анцәа иҟәырҷаха аҭара иҽазишәон, иара ихы анцәахәқәа ирыдикылон (аха атриумвир дыԥшьазшәа иаарԥшразы раԥхьатәи ашьаҿақәа абырзенцәа рхаҭақәа рҟынтә иҟаҵан, ҳ. ҟ. 41—40 шықәсқәа рзы, аӡын Ефес инхоз ауааԥсыра [[Дионис]] ҿыц иоуп ҳәа изырҳәеит). Клеопатра анцәахәқәа дахьрыдыркылоз деигәырӷьон, еиуеиԥшым амифқәа рҿы Дионис ицәыбза [[Афродита]] лроль дыхәмаруа ауаа рҿаԥхьа дцәырҵуан. Мысра инхоз ауаа Марк [[Осирис|Озирис]] дидырҳәалон<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 195—196.</ref>. Аха римааи италиааи рахьтә Антони идгылақәоз аӡәырҩы, Антони Мрагыларатәи аԥсҭазаашьа ахьидикылоз, насгьы иполитика Клеопатра анырра ду ахьалҭоз азы ашьшьы-шьшьыҳәа иԥырҵуа иалагеит<ref name=huzar.186 />. Ҳ. ҟ. 34 ашықәс иназынаԥшуа Антони Цезарион Клеопатра лыцнапхгаҩыс дҟаиҵеит, насгьы аҳкәажә лҟынтәи ихәыҷқәа рыбжьара Мрагыларатәи аҳрақәа еихишеит, макьана импыҵахаламызгьы уахь иналаҵаны: Александр Гелиос атәылақәа Ермантәыла, Мидиа, Парфиа аҳыс дроур акәын, Птолемеи — Финикиа, Шьамтәыла, Киликиа (уаанӡа Антони Финикиа Клеопатра илиҭахьан, Шьамтәыла акәзар уажәгьы Рим иапровинцианы иаанхон), Клеопатра Селена — [[Киренаика]] аҳкәажәс<ref name=plut.ant.54>(Plut. Ant. 54) Плутарх. Антоний, 54.</ref>.
Ҳ. ҟ. 33 ашықәс азы Антони ҩаԥхьа Парфиа дақәларц игәы иҭеикит, насгьы жәаф легион Ермантәыла еизигахьан, аха Римынтәи иааз агәҭынчымра узҭоз ажәабжьқәа дааныркылеит. Убри аҟнытә, мрагыларахь акампаниа ҿыц ацымхәрас, Марк Атропатентәи Артавазд диԥылан, Ермантәыла ахәҭаки ируаа ԥыҭҩыки инапы ианиҵеит. [[Дион Кассий|Дион Касси]] ишаҳаҭрала, Антони иҟаларан иҟаз Октавиани иареи реибашьраҿы ацхыраара ииҭарц азы еиҭа Артавазд диҳәеит, аха Атропатена анапхгаҩы мап икит<ref>(Dio Cass. XLIX, 44) Дион Кассий. Римская история, XLIX, 44.<!--+check--></ref><ref>''Бокщанин А. Г.'' Парфия и Рим. Часть 2: Система политического дуализма в Передней Азии. — М.: МГУ, 1966. — С. 121.</ref>.
Антони аметрополис аҿы иҟаз аҭагылазаашьа напхгара шизамҭозгьы, уа макьана инырра ду аанханы иҟан. Гаи Рим иҟаиҵоз иажәахәқәа рҿы ақәҿиарақәа шимазгьы, Антони ԥасеиԥш асенаторцәа аӡәырҩы идгылан, избанзар урҭ иаанхаз ареспубликатә хақәиҭра зынӡа иқәызхыз, ашьоура иашьҭаз Октавиан иаҵкыс, Антони еиҳа деиӷьны дрыԥхьаӡон. Марк иган ахь ииасит уаанӡа иаӷацәаз аӡәырҩы ҳ. ҟ. — 49—45 шықәсқәа рзтәи аграждантә еибашьраан Гнеи Помпеи идгылаҩцәеи Секст Помпеи идгылаҩцәеи, иара убасгьы еиқәхаз ареспубликанеццәа аӡәырҩы. Октавиан 100 нызқьҩык аветеранцәа Италиа ианынирха, иара шә-нызқьҩыла адгьыл ақәаарыхҩцәа рхатәы дгьылқәа ирықәицар акәхеит, урҭгьы нарыцлеит иполитика згәамԥхоз рхыԥхьаӡара. Даҽа ганкахьалагьы, адгьыл зауз аветеранцәа Октавиан идгылеит, избанзар Антони амчрахь даар, рмазара рымихыр ҳәа ишәон. Аветеранцәа рҭахрақәа анхарҭәааха, Октавиан ԥыҭраамҭак ашәахтәқәа рырмаҷра алыршахоит ҳәа иԥхьаӡеит, насгьы аусурҭа ҭыԥқәа рыла реиқәыршәаразы (зыдгьылқәа зцәыӡыз анхацәа рҟынтәи аӡәырҩы аусура рзыԥшаауамызт) Рими, мраҭашәаратәи апровинциақәа рықалақьқәеи рҿы мҽхакы ҭбаала аргыларақәа дрылагеит. Асенаторцәа иара иганахь рҽынкыланы иахьыҟаз азы, Октавиан абаҩхатәра змаз идгылаҩцәа ҳараикуа далагеит — [[Марк Випсаний Агриппа|Агриппа]], [[Гай Цильний Меценат|Меценат]] уҳәа егьырҭгьы<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 201—205.</ref>. Гаи идгылеит Рим амалуаа аӡәырҩгьы. Аха Октавиан ир рыцхрааразы ашәахтә ҿыцқәа анышьақәиргыла (ахәҭакахьала, ахақәиҭра змаз ауаа зегьы рзы 25% ашәахтә, зныктәи ашәахтә 12,5% ахақәиҭра зауз, ибеиахаз атәцәа рмазара аҟынтә), абунтқәа ирылагеит, урҭ ар рымчала иԥдырҟәҟәаауан<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 209—211.</ref>.
== Акции азааигәара иҟалаз аибашьреи аҭахареи ==
=== Октавиани иареи реиԥырҵра. Бырзентәыла архәҭақәа реизгара (ҳ. ҟ 32 ашықәс) ===
{{main|Римтәи Ареспублика аҵыхәтәантәи аибашьра}}
[[Файл:Octavian and Antony denarius (obverse).jpg|мини|Марк Антони ихаҿсахьа зну [[Денарий|аденари]]]]
Ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза 31, 33 ашықәс азы атриумвирцәа рмаҵзура аамҭа нҵәон, убри аҟынтә Октавиан ирылеиҳәеит аԥхьаҟа атриумвир имчра ахархәара игәы ишҭам. Антони асенат ахь ашәҟәы ишьҭит, уа аԥхьаҟа атриумвир имчра ахархәара мап ацәкра дшақәшаҳаҭхо атәы иҳәон, амала аграждантә еибашьрақәа раԥхьа иҟаз аконституциатә еиҿкаара еиҭашьақәыргылахар ауп ҳәа азгәеиҭон. Аха, аус аҿы, иара инапынҵақәа шьҭеимҵаӡеит. Ҳ. ҟ. 32 ашықәс азы консулцәас иҟалеит Антони идгылаҩцәа [[Гней Домиций Агенобарб (консул 32 года до н. э.)|Гнеи Домици Агенобарби]] [[Гай Сосий (консул)|Гаи Сосии]]. Урҭ Антони иҟаиҵаз адҵақәа зегьы азакәантә мчра рырҭарц азы азҵаара ықәдыргылеит, мрагыларатәи апровинциақәа (Цезариони Антони ихәыҷқәеи) рҿы амчра рыҭарагьы уахь иналаҵаны. Сосии иаартны Октавиан иҿагылара иҽаназишәа, Октавиан ир асенат иакәшан иргылеит, Антони иқәыӡбарц дҵаны рҿаԥхьа иқәиргылеит. Октавиан иаартны данырҿагыла, аконсулцәа аҩыџьагьи хышә- ҩык асенаторцәеи Марк иахь ибналан ицеит, иаарласны «ихҵәаз асенат» аилатәара Александриа еиҿыркааит. Ари аилатәара аиуристтә статус еилкаамызт, аха аконсулцәа рыбналара Октавиан анаҩстәи иусқәа зегьы азакәантә шьаҭа шрымаз агәыҩбара цәырнагон. Аха Гаи иҩызцәа аконсулцәа- суффектцәас иҟаиҵеит (убас ала, иара Агенобарби Сосии рымчра дшақәшаҳаҭымхо ааирԥшит). ҳ. ҟ. 32 ашықәс, аԥхынразы Антони Октавиа длылҵит. Аҭаацәазаара закәанла иахьхыркәшахаз (иашаҵәҟьаны, Антони Клеопатра длыцынхоижьҭеи акыр ҵуан, Октавиа Рим дыҟан) иаанарԥшуан Антони, Октавиани иареи изакәзаалак компромисск рыбжьаларц шиҭахымыз атәы. Аха Антони идгылаз аӡәырҩы ари аӡбамҭа Клеопатра лыгьангьашра иабзороуп ҳәа рыԥхьаӡон, убри аҟынтә урҭ рахьтә ԥыҭҩык Римҟа ихынҳәуа иалагеит. Убас [[Марк Тиций|Тиции]] [[Луций Мунаций Планк|Планки]] Октавиан изеиҭарҳәеит Антони иуасиаҭ ишану Гаи ипропагандатә кампаниаҿы ицхыраашаз аӡбамҭақәа. Октавиан [[Весталки|авесталкацәа]] ауасиаҭ рымихын, икьыԥхьит, азакәанԥҵаратә ԥкрақәа рыдагьы, иԥшьоу азакәанқәагьы еилаганы. Ари ашәҟәы инақәыршәаны, Антони Александриа анышә дамардар акәын, Октавиан иҭыԥан Цезарион Цезар ишьҭрамадаҩыс дыԥхьаӡатәын, насгьы Антони имазара аиҳарак, азакәан еилаганы, Клеопатреи, уи Антони иҟынтә илымаз лыхшареи рахь ииасуан{{ref+|Римтәи азакәан инақәыршәаны, Клеопатра, тәымтәылауаҩык лаҳасабала, ''ius conubii'' — закәанла аҭаацәара алалара азин лымамызт. Убри аҟынтә, Антони иҟынтәи илхылҵыз ахшара атәымтәылауаа ирыдыркылон, урҭ Римтәи атәылауаҩ Марк иҭынха ргар азин рымамызт<ref name=autogenerated6 /><ref name="multiple" />.|group="азгә."}}. Ажәлар рҿы Мысра иаҿагылаша агәалаҟазаарақәа рцәыргара анрылша, ҳ. ҟ 32 ашықәс ахыркәшамҭаз Октавиан Клеопатра дышлабашьуаз атәы рылеиҳәеит. Антони инапынҵақәа имхын, иара убас хәышықәса раԥхьа ишьақәырӷәӷәаз Марк ҳ. ҟ. 31 ашықәс азы аконсул имаҵура иоуразы азингьы<ref>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 417—418.</ref><ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 206—208.</ref><ref group="цитата">(Plut. Ant. 58) Плутарх. Антони, 58: «[Октавиан] дааны [ауасиаҭшәҟәы] игеит, раԥхьа иара ихаҭа дахәаԥшит, ахара идҵаразы иаҭаху аҭыԥқәа зегьы алкаауа, анаҩс асенат аилатәараҿы ирылеиҳәеит — аилатәараҿы иҟаз реиҳараҩык уи иақәшаҳаҭымхеит: дара ухахьы иузаамго закәанеилагароуп ҳәа рыԥхьаӡеит, иуасиаҭ инақәыршәаны, даныԥслак ашьҭахь иҟаларан иҟоу азы, уажәы зыԥсы ҭоу ауаҩы иахьырхәра. Цезар еиҳараӡакгьы дырҿагылеит аԥсыжра иазкыз адҵақәа. Антони уасиаҭс иҟаиҵахьан, Рим дыԥсыр, аԥсыжратә ныҟәара аан иԥсыбаҩ афорум иалган иргарц, нас Александриаҟа, Клеопатра лахь, идәықәырҵарц».</ref>. Аха версиак инақәыршәаны, уи ауасиаҭ Октавиан ихаҭа еиқәирҽаҽазар ауан, мамзаргьы ихатә риашарақәа алаигалазар алшон<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 52.</ref>. Дук мырҵыкәа, архәҭақәа рнаԥхгаразы азин изҭоз маҵзурак змамыз Октавиан, мраҭашәаратәи апровинциақәа зегьы руааԥсыра шидгыло азы мчыла ҭоуба дируит, аруаа ркомандаҟаҵаҩ иҿы иҟарҵоз аҭоуба еиԥшны<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 209.</ref>.
Антони уи аамҭазы илегионқәеи, Клеопатра лырхәҭақәеи, идгылаз анапхгаҩцәа рыри Бырзентәылаҟа рдәықәҵара далагеит. Ар рхыԥхьаӡарала, Октавиан иаӷа иаасҭа маҷк деиҵан: Марк 100 нызқьҩык раҟара аршьаҟауаа иман, Октавиан — 80 нызқьҩык; аҽыр рганахьала еиҿагылаз рырхәҭақәа рхыԥхьаӡара шамахамзар еиҟаран. Антони ифлот, Клеопатра лыӷбақәа рыцхыраарала акыр еиҳан, иара иеибашьыга ӷбақәа Октавиан иӷбақәа раасҭагьы идуқәан<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 55.</ref>. Аха Плутарх ишазгәеиҭо ала, Марк иӷбақәа рҿы ажәҩаҵшьҩцәа рызхомызт, убри аҟынтә аӷбақәа ирымаз алшарақәа инагӡаны рхы ирзархәомызт<ref group="цитата">(Plut. Ant. 62) Плутарх. Антони, 62: «Аха иара [Антони] ибеит аӷбақәа рҿы ауаа шырзымхоз, насгьы атриерақәа реиҳабацәа «агәаҟрақәа зхызгахьаз» Бырзентәыла амҩақәа ирну ауаа шааныркылоз, аҽадақәа рныҟәцаҩцәа, аҽаҩра ҭагалаҩцәа, зԥаҵа маац аҷкәынцәа уҳәа, аха усгьы ирызхаша ауаа шырзеизымгоз…»</ref>. Уи аамҭазы, Марк иршьаҟауаа рхыԥхьаӡара еиҳагьы ирацәахар алшон, Октавиан 20 нызқьҩык асолдаҭцәа атриумвират ала ҩызас имаз ииҭарц азы Тарент ииҳәаз иажәа наигӡазҭгьы (шәахәаԥш аҟәша «Атриумвирцәа рнапынҵақәа рыцҵара. Парфиатәи аекспедициа (ҳ. ҟ 37—36 шықәсқәа.)»). Иажәа анагӡара аҭыԥан, Октавиан Иллириа дақәлеит, убри хҿыхгас иҟаиҵеит Антони аибашьцәа ахьиимҭаз аус аҟны<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 203.</ref>. Антони имаҷымкәа аруаа изаарышьҭит идгылоз атәылақәа рнапхгаҩцәа — [[Полемон I|Полемон Понттәи]], [[Митридат II (царь Коммагены)|Митридат Коммагентәи]], Котизон Дакиатәи. Иудеиатәи [[Ирод I Великий|Ирод]] Антони ицхыраарц азы аотриад изиишьҭырц иҭахын, аха Антони иусқәа зыҽрылазырхәуаз Клеопатра лыцәгьаршрақәа ирыхҟьаны, даҟәыҵит. Аха Клеопатра лхаҭа Антони афлот ду илҭеит, насгьы ирхәҭақәа фатәылеи ԥареи еиқәлыршәон<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 213.</ref>. Антони ир дуӡӡа ашьшьыҳәа акәын ԥхьаҟа ишцоз.(Марк ихаҭа лассы-лассы шьҭахьҟа даанхон, иара иаҳаҭыр азы имҩаԥыргоз аныҳәақәеи афестивальқәеи иҽрылаирхәырц азы<ref name=autogenerated1>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 214.</ref>), убри аҟынтә ар Иониатәи аԥшаҳәаҿы нанҳәамза азы ауп рҽанеизыргаз. Убри аамҭа зегьы Клеопатра Антони дицын, иҩызцәа аӡәырҩы аҳкәажә Мысраҟа дирхынҳәырц шиабжьыргозгьы: лара арра анапхгара лҽахьалалгалоз адагьы, мысратәи аҳкәажә ар рҿы лыҟазаара Марк Италиа имаз адгылара иаԥырхагахар алшон<ref name=autogenerated1 /><ref name=cah.2.10.45et52>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 48-52.</ref>. Антони уи ашықәсан аибашьра алагара изымгәаӷьит еиуеиԥшым амзызқәа рзы: акы- ҭагалан анҵәамҭеи аӡынреи мшынла аныҟәара азы иманшәалам аамҭаны иԥхьаӡан, ҩба-, иара ифлот (800 ӷба, урҭ рахьтә 300 атранспорттә ӷбақәа) ирхәҭақәа зегьы знык ала Италиаҟа риагаразы зынӡагьы иалшомызт, ахԥатәи, Октавиан Бырзентәыла аԥшаҳәа иазааигәаз абаӷәазақәа Брундизиеи Тарентеи ибзиаӡаны ирӷәӷәаны иман, адесант ду аӡхыҵразы иманшәалаз егьырҭ абаӷәазақәа акырӡа ихараны иҟан<ref name=cah.2.10.45et52 />. Убри аҟнытә Антони раԥхьатәи аамҭаз Италиа аӡхыҵра ахирԥеит, анаҩс Бырзентәыла иҽирӷәӷәарц иӡбеит, Октавиан наҟ иӡхыҵра уаҟа дазыԥшырц иҭаххеит. Ажәытәӡатәи авторцәа Антони истратегиа аԥсахра Клеопатра илыбзоуроуп ҳәа ишақәыӡбозгьы<ref>(Plut. Ant. 62) Плутарх. Антоний, 62.</ref>, ҳаамҭазтәи аҭоурыхҭҵааҩцәа уи ахара инаԥшуаз ӡбамҭан ҳәа рыԥхьаӡоит<ref name=gs.ac.28>''Goldsworthy A.'' Chapter XXVIII: War // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 349—356.</ref>. Ахыхьчаратә стратегиа аԥыжәарақәа аман: Антони еиԥш акәымкәа, Октавиан исолдаҭцәа ауалафахәы рызшәара даара ицәыхьанҭан, насгьы амшын дыӡхыҵны дцар, мшынла изнаргоз афатә аалых аиура ауадаҩрақәа цәырнагон<ref name=gs.ac.28 />. Иҟалап, аӡынтәи аҭыԥқәеи ахыхьчареи реиҿкаараан, Антони Помпеи иԥышәа хшыҩзышьҭра азиузар, уи ҳ. ҟ. 48 ашықәс азы аиааира агаразы маҷӡак ауп игхаз. Аха иҟаиҵаз амшынтә блокада аанагӡареи аԥшаҳәа ахьчареи рзы Марк ирхәҭақәеи ифлоти хәҭа-хәҭала еихишар акәхеит. Антони иӷбақәа реиҳарак [[Акций (мыс)|Акции]] ахықә азааигәара иҟоу [[Артский залив|Амбракиатәи аӡыбжьахалаҿы]] аӡынра рхыргон, иаанхаз аӷбақәа ԥсаҟьаны, Бырзентәыла агаҿа мраҭашәаратәи ахәҭаҟны иҟаз абаӷәазақәа рҿы амшын ихгылан<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 54-55.</ref>.
=== Бырзентәылеи Мысреи рабашьрақәа. Антони иҽшьра. Ареспублика аҵыхәтәа (ҳ. ҟ.)31—30 шықәсқәа ===
{{main|Акции иҟалаз аибашьра}}
[[Файл:Civil War in Roman Republic 31 BC (before Actium).png|thumb|300px|Акцииатәи аибашьра ҟалаанӡа Бырзентәыла имҩаԥысуаз акампаниа ҳ. ҟ. 31 ашықәс аԥырсал ҟаԥшьқәа Антони ифлот аӡынра ахьахнагоз аҭыԥ хадақәа адырбоит. — Антони иусқәа — Октавиани Агриппеи русқәа]]
Аӡын анҵәамҭазы — ааԥынра алагамҭазы ҳ. ҟ. 31 ашықәс азы [[Марк Випсаний Агриппа|Марк Випсани Агриппа]] иаалырҟьаны аладатәи Антони ихырӷәӷәарҭақәа руак инапахьы иааигеит — [[Пелопоннес]] иҟоу [[Метони (Месиния)|Метони]]. Иҟалап Марк аҩадантә ажәылара дазыԥшызҭгьы, иаалырҟьаны иҟалаз ажәылара игәҭакқәа еиланарҩашьеит. Аха нас, Агриппа иӷбақәа Бырзентәыла мраҭашәаратәи агаҿа иаҵанакуаз ақалақьқәа зегьы ирыжәло иалагеит, Октавиан аҩадахьы, Панорм дыӡхыҵит. Октавиан Агриппа ицхыраарала ирхәҭа хадақәа Антони иӷбақәа аӡынра ахьырхыргоз аҭыԥ ахь инаигеит, Амбракиатәи аӡыбжьахалеи Иониатәи амшыни еидызкылоз аҳаракыра инапахьы иааигеит. Марк ир реиҳараҩык аӡыбжьахала аладатәи аган аҟынӡа иганы, уантә аҩадатәи агаҿахь дырит, уаҟа алагер еиҿикааит. Октавиан Антони аибашьра алагаразы иҟаиҵоз аҽазышәарақәа зегьы мап рцәикуан, аӡырыжәтә ахьынтәааргоз аӡыхь ахь инеиларц азы Антони ирхәҭақәа рабашьра ишаҿызгьы. Октавиан ипозициа даара иманшәалан: ирхәҭақәа аҳаракыра аҟны итәан, амшыни аӡы цқьеи рахь анеиразы алшара рыман, Антони аӡҭачқәа ахьыҟаз аҭыԥ аҿы алагер еиҿикаар акәхеит, уи иахҟьаны иаарласны ачымазарақәа рылаҵәо иалагеит. Гаии Марки адгьыл ҭшәараҿы еибашьуанаҵы, Агриппа Антони ибаза хадақәа ԥыҭк инапахьы иааигеит, уи алагьы Антони Мысрантәи иааргоз афатәи амшын аҟны имаз аԥыжәареи ицәыӡит, иара убасгьы Антони иӷбақәа раӷьырак ахьыҟаз Амбракиатәи аӡыбжьахала амацәаз иҭаикит<ref name=gs.ac.28 />.
Антонии идгылаз анапхгаҩцәа Октавиан иахь ииасуа иалагеит, анаҩс римаагьы уахь ихьаҵуа иалагеит. Антонии Клеопатреи аҵыхәтәантәи ргәыӷра амшынтә еибашьра иадҳәалан, уи мҩаԥысит Октавиани Агриппеи рыр хыԥхьаӡарала акыр ианреиҳахахьаз: урҭ 400 ӷба раҟара рыман, Антонии Клеопатреи 200—250 раҟара. [[Битва при Акциуме|Аибашьра хада]] Акци азааигәара имҩаԥысит ҳ. ҟ. 31 ашықәс, цәыббрамза 2 рзы. Аибашьра алагамҭазы, ажәылара хада ҟалеит аӡыбжьахала аҩадатәи ахәҭаҿы. Убри иабзоураны, агәҭаны иҟаз аӷбақәа напхгара рызҭоз Антонии Клеопатреи аӷа ицәцара рылшеит. Урҭ Октавиани Агриппеи атыл ала ирыжәымлеит, афлот аиҳарак Амбракиатәи аӡыбжьахалаҿы иҭакны иаанхеит<ref name=cah.56et59>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 56—59.</ref>. Плутарх излеиҳәо ала, Клеопатра лыбналара Антони дазыԥшӡамызт, анаҩс иара длышьҭалеит. Амшын аҿы имҩаԥысуаз аибашьра алҵшәа шеилкаамызгьы, ифлот зегьы кажьны ддәықәлеит<ref>(Plut. Ant. 66) Плутарх. Антоний, 66.</ref>. Аха аҩада имҩаԥыргоз аманиоврқәеи, аибашьра агәҭа иҟаз аӷа иӷбақәа ҭарханы иахьцази, Антонии Клеопатреи раԥхьатәи рыгәҭакы иахәҭакзар алшон. Аибашьра алҵшәа аҩ-ганкгьы досу ишырзыфеидаз иахцәажәон: Антонии Клеопатреи аблокада ԥыржәеит, аха рфлот аиҳарак рцәыӡит, насгьы Бырзентәыла иҟаз рырхәҭақәеи дареи аимадара рцәыӡит (иҭахаз рхыԥхьаӡара рацәамызт, аӷа иганахь ииасыз рхыԥхьаӡара ахьырацәаз иахҟьаны). Антони Азиа иаанхаз ируаа иҽрымеидарц аниҭахха, урҭ асолдаҭцәа Октавиан иахь ииасхьан, убри аҟынтә Марк Александриаҟа ахынҳәра иқәшәеит<ref name=cah.56et59 />.
[[Файл:LA MORT D'ANTOINE.jpg|thumb|left|300px|Анисе Лемоние. Антони иԥсра (1780-тәи ашықәсқәа)]]
Октавиан Италиа имаз иусқәа дааныркылеит, аха иааиуаз ашықәс азы Мысра дақәлеит. Антони ахеиқәырхаразы имаз агәыӷра ицәыӡырц агьигмызт, убри аан иаамҭа зегьы Клеопатра диман ихигон. Аха иара Октавиан ижәылара аанкылара иҽазишәеит (Гаи ихаҭа мрагыларахьынтә джәылон, ир даҽа хәҭак мраҭашәарахьынтә, Киренаикантә Мысра иажәлеит), уи моу жәыларак аҿы аиааира игеит. Антони қәҿиарақәак шимазгьы, нанҳәамза 1 рзы, Александриатәи абаӷәазаҿы иӷбақәа аӷа иганахь ииасит, насгьы имаз идгьылмҩатә ар ажәылара иаҵахеит. Дук мырҵыкәа Александриа аӷа инапахьы иааигеит. Аҳцәа рынхарҭа ҭыԥ аҿы иҟаз Антони аҭагылазаашьа ахьынӡауадыҩыз издыруамызт. Иаалырҟьаны, Клеопатра лҽылшьит ҳәа ажәабжьқәа иаҳауа иалагеит (Плутарх иҩуеит, урҭ ажәабжьқәа аҳкәажә лхаҭа ирылалырҵәон) ҳәа. Плутарх ахҭысқәа рымҩаԥысшьа иҵегь инҭкааны, адраматизациа рзуны дрылацәажәоит<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 63.</ref>. Ахәҭакахьала, абырзен ҭоурыхҭҵааҩ иҩуеит Антони тәыс имаз Ерот адҵа анииҭа иаԥшәма дишьырц азы, атәы уи ҟамҵаӡакәа иҽшьыишьыз атәы. Уи ашьҭахь Антони аҳәа илеиҵеит иҽишьырц азы, аха ахәра аҟынтәи ашьа ӷәӷәаны иаауамызт, убри азы Марк даҽа сааҭқәак иԥсы ҭан<ref name=q>(Plut. Ant. 74—77) Плутарх. Антоний, 74—77.</ref>. Плутарх излеиҳәо ала, ахәра зауз Антони иаарласны еиликааит аҳкәажә лыԥсы шҭаз. Иара аҳҭынрахьы дыргеит, ашахақәа рыла дышьҭыхны, зуадақәа зҽыҩнакны итәаз Клеопатра лахь днаргеит. Абраҟа иара аҳкәажә дшылгәыдкылаз иԥсҭазаара далҵит ҳ. ҟ. нанҳәамза 1, 30 шықәса ахәылбыҽхан<ref name=q /><ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 226.</ref>.
Ԥыҭрак ашьҭахь, Октавиан Римҟа иигарц ииҭахыз аиааиратә процессиа алахәхара мап ацәкны, Клеопатрагьы лҽылшьит, Октавиан Мысра Римтәи атәыла ахәҭақәа ирыдиҵеит. Гаи идҵала Антони иԥеиҳабы Марк Антони Антилла дыршьит, анаҩс дыршьит Цезарионгьы. Антони егьырҭ ихәыҷқәа Октавиа илааӡеит ([[#Ахатә ԥсҭазаара|уахәаԥш аҟәша «Ахатә ԥсҭазаара»]]). Октавиан, Римҟа даныхынҳә ашьҭахь, амчра зегьы инапахьы иааигеит, иара 44 шықәса анапхгараҿ дыҟан. Ҳ. ҟ. 31-еи 27 шықәсқәеи рыбжьара иҟалаз ахҭысқәа Римтәи ареспублика аилыбгареи Римтәи аимпериа алагареи ираамҭоуп ҳәа традициала иԥхьаӡоуп, насгьы Октавиан ихаҭа раԥхьатәи [[Список римских императоров|Римтәи императорны]] дыԥхьаӡоуп, ҳамҭазтәи аҵакы аҭан ҳахәаԥшуазар.
Дион Касси иаанижьыз аҳашаҭгала, Антонии Клеопатреи Мысратәи аҵас инақәыршәаны ихәшәдыркит, насгьы ԥсыжырҭак аҿы иеицыржит<ref>(Dio Cass. LI, 15) Дион Кассий. Римская история, LI, 15.</ref>. 2009 шықәсазы мысратәи археологцәа ргәыԥ Александриа мраҭашәаратәи аганахь ала иҟаз абаашқәа ркомплекс азааигәара Антонии Клеопатреи инықәырԥшшәа рыԥсыжырҭа аҭыԥ рыԥшаазшәа адырра ҟарҵеит<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/science/2009/04/090416_cleopatra_grave.shtml|title=Раскопки помогут найти могилу Клеопатры|date=2009-04-16|publisher=[[BBC]]|accessdate=2014-09-11}}</ref>.
== Ахаҭара ==
=== Аҭеиҭыԥш. Азеиԥш ҷыдарақәа ===
Плутарх излеиҳәо ала, Антони «''… иҭеиҭԥш ԥшӡан, ихатәран. Ижакьа аформа бзиа аман, илахь ҭбаан, иԥынҵа маҷк иаалгәыгәны иҟан, аха уи Антони илаз ахаҵара еиҳагьы иаҵнашьуан, Геракл акала диеиԥшны дҟанаҵон, асахьаҭыхҩцәеи аскульпторцәеи дшаадырԥшуа еиԥш''»<ref name=plut.ant.4 />. Аԥара ҿырпқәа ирныз ипортреҭқәа иаҳдырбоит атриумвир ацламҳәа хьанҭеи ахәда ҟәази шимаз<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 127.</ref>. Плутарх иазгәеиҭоит, Марк напхгара ззиуаз асолдаҭцәа ргәы аҟаҵашьа дшақәшәоз атәы<ref name=plut.ant.4 />.
=== Ахатә ԥсҭазаара ===
Антони раԥхьатәи иԥҳәыс [[Фадия|Фадиа]] лакәын, лара амал змаз ахақәиҭра зауз атәы диԥҳан, насгьы Марк иҟалап убри дазхәыцны акәзар аҭаацәара дшалалаз ([[#Аҿара|шәахәаԥш аҟәша «Аҿара»]]). Фадиа лыӡбахә зҳәо Цицерон заҵәык иоуп. Урҭ рҭаацәазаара аҟынтәи ахшарагьы рыӡбахә иҳәоит<ref group="цитата">(Cic. Phil. II.II.3) Цицерон. Аҩбатәи Филиппика, II (3): «Аха уара ари азҵаара уалацәажәеит, сара сгәанала, ауаа ӷарқәа рхаҭарнакцәа ргәы узцарц азы, избан акәзар ахақәиҭра зауз зегьы иргәалашәон уара ушрымаҳәыз, ухәыҷқәагьы ахақәиҭра зауз Квинт Фади имаҭацәа шракәыз».</ref>. Иҟалап, ҳ. ҟ. 44 ашықәс азы, Фадиа лыӡбахә аҵыхәтәаны ианырҳәоз, лареи лхәыҷқәа зегьи ԥсхьазҭгьы<ref name=huzar.25 />. Антони инысымҩа зыҩуаз Плутарх Фадиа лыӡбахә издырӡом, иара иааизакны Марк хҩык иҳәса рҟынтә быжьҩык ахәыҷқәа иԥхьаӡеит, Клеопатрагьы уахь дналаҵаны<ref name=plut.ant.87>(Plut. Ant. 87) Плутарх. Антоний, 87.</ref>. Еиқәымшәо ахыҵхырҭақәа реилыргаразы, Елеонор Хуизар аҭаацәазаара закәантә формала ишьақәырӷәӷәамызт ҳәа агәаанагара аалырԥшуеит, аха Марк Фадиеи иареи рыхшара идикылеит<ref name=huzar.25 />.
[[Файл:Fulvia Antonia.jpg|thumb|250px|Фульвиа [[Фригия|Фригиатәи]] аԥараҿырпы аҟны ҳ. ҟ.41—40 шықәсқәа]]
ҳ. ҟ. 55 ашықәс ашьҭахь Антони аҩынтәран аҭаацәара далалеит. Ԥҳәысс дигеит иаб иашьа иԥҳа [[Антония Гибрида Младшая|Антониа Гибрида]], [[Гай Антоний Гибрида|Гаи Антони Гибрида]] иԥҳа. Ҳ. ҟ. 54 ш инаркны 49 шықәсанӡа аԥҳа [[Антония (жена Пифодора)|Антониа]] дырхылҵит. Ҳ. ҟ. 47 ашықәс азы Долабелла дицныҟәон ҳәа Марк иԥҳәыс длылҵит ([[#Италиа анапхгара. Ацәымӷра (48—45 шықәса ҳ. ҟ.)|шәахәаԥш аҟәша «Италиа анапхгара. Ацәымӷра»]]). 44 ашықәс азы ҳ. ҟ. Лепид иареи еиқәшаҳаҭхеит иԥҳаи Лепид иԥеи ианрызҳалак рыԥсҭазаара еиларҵарц азы. Аха ҳ. ҟ. 34ашықәс азы Марк аизҳәаразы ирымаз аиқәшаҳаҭра еилеигеит, ахьымӡӷ згаз Лепид диҭахымхеит, иԥҳагьы Тралл (ҳаамҭазтәи [[Айдын|Аидын]]) инхоз абырзен беиа Питодор дииҭеит<ref name=huzar.25 />. Урҭ [[Пифодорида|рыԥҳа]] лхылҵшьҭрақәа ԥыҭра аамҭак мрагыларатәи аҳрақәа рҿы напхгара ҟарҵон, насгьы IV-тәи ашәышықәсанӡа [[Боспорское царство|Боспортәи аҳра]] напхгара арҭон.
ҳ. ҟ. 47 шықәсазы, Антониа данлылҵ ашьҭахь, Марк акыр шықәса цәыбзас имаз [[Фульвия|Фульвиа]] дигеит. Уаанӡатәи лхацәа Марк иҩызцәа ракәын — [[Публий Клодий Пульхр|Клодии]] [[Гай Скрибоний Курион (претор 49 года до н. э.)|Курини]]<ref name=huzar.26 />. Ахаҵеи ԥҳәыси ҩыџьа ахәыҷқәа рыман — [[Марк Антоний Антилл|Марк Антони Антилл]], [[Юл Антоний|Иул Антони]]<ref name=huzar.70 />. Римаа рзы иџьашьатәыз ахьӡ, аҵыхәтәантәи иршьыз Иули Цезар иаҳаҭыр азы ирҭеит. Ажәытәӡатәи авторцәа Марк иԥҳәыс ҿыц агәаӷь ӷәӷәа змаз, зхацәа зегьы зхы иазырхәоз ԥҳәысны илыхцәажәон<ref name=huzar.70 />.
[[Файл:8106 - Roma - Ara Pacis - Ottavia Minore - Foto Giovanni Dall'Orto - 30-Mar-2008.jpg|thumb|left|200px|[[Октавия Младшая|Октавиа Аиҵбы]]]]
Ҳ. ҟ. 40 ашықәс азы [[Перузинская война|Перузиатәи аибашьра]] ашьҭахь Италиа иқәырцаз Фульвиа [[Пелопоннес]] иҟоу [[Сикион]] дыԥсит. Октавиан уи аҭагылазаашьа ихы иархәаны, [[Октавия Младшая|иаҳәшьа]] Марк ԥҳәысс диҭаны, Антони иареи аиқәшаҳаҭра ҿыц рыбжьарҵартә иҟаиҵеит<ref group="цитата">(Plut. Ant. 31) Плутарх. Антони, 31: «…зегьы Антонии Октавиеи реибагара иацхраауан, абри аԥҳәыс Антони дигар, лыԥшӡара џьашьахәы, насгьы лыҳаҭыри лҟәыӷареи ирыбзоруаны ицәырҵуа абзиабара аҳәынҭқарра еиднакылоит, аизҳазыӷьара азаанагоит ҳәа агәыӷра рыман. Аҩ-ганк ақәышаҳаҭра анаадырԥш, зегьы Рим еизаны ачара руит, аԥҳәыс еиба лхаҵа даныԥсы ашьҭахь жәамз ҵаанӡа ҿыц аҭаацәара алалара азакәан мап шацәнакуазаргьы; аснат иҷыдоу ақәҵарала Октавиа лзы уи аамҭа аркьаҿит».</ref>. Октавиеи Антонии ҩыџьа аԥҳацәа рхылҵит. Марк иаамҭа аиҳарак лара лҿы акәымкәа (Октавиа еиҳарак Рим даанхон, Антони ҳ. ҟ. 39 ашықәс ашьҭахь аҳҭнықалақь ахь дцәырҵӡомызт), [[Клеопатра|Клеопатра]] лҿы ихигон. Убри аҟнытә, ҳ. ҟ. 30-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, Марк аҭаацәаратә ҿаҭахьа еилеигеит ҳәа Гаи имаҳә ахара идҵара даналага, Октавиа лашьа диҳәеит иполитикатә хәмарраҿы хәмаргас дҟаимҵарц азы<ref name=plut.ant.54 />. Аха Антони уи данлылҵ, Плутарх излеиҳәо ала, римаа иҟарҵо-ирҳәо иақәымшәо иаанхеит, избанзар Клеопатра «''Октавиа лаҵкыс дыԥшӡамызт, дқәыԥшмызт''»<ref>(Plut. Ant. 57) Плутарх. Антоний, 57.</ref>. Абырзен ҭоурыхҭҵааҩы, иара убас, иҳәоит Мысратәи аҳкәажә ишакәхалак Антони длыдылҳәаларц даҿын, убри аан Октавиа лцәа лхыхуа ҳәа<ref>(Plut. Ant. 53) Плутарх. Антоний, 53.</ref>.
Антони иҽанишь ашьҭахь зыԥсы ҭаны иаанхаз ихәыҷқәа зегьы Октавиа илааӡеит. Римтәи аимператор дахьизааигәаз лхы иархәаны, Антони иԥҳацәа ԥыҭҩык Октавиан еицырдыруаз идгылаҩцәеи, ирыдгылаз аҳратәрақәа рнапхгаҩцәеи ирылҭеит. Друз Еиҳаби [[Антония Младшая|Антониа Аиҵбыи]] рыҭаацәазаара аҟынтәи иит [[Германик|Германики]] [[Клавдий|Клавдиеи]], урҭ рахьтә Клавди 41 ашықәс азы императорс дҟалеит. Германик ихшара иреиуоуп аимператор [[Калигула]], [[Агриппина Младшая|Агриппина Аиҵбы]]. Аҵыхәтәантәи [[Антония Старшая|Антониа Аиҳабы]] лԥа [[Гней Домиций Агенобарб (консул 32 года)|Гнеи Домици Агенобарб]] дигеит. Дук мырҵыкәа Агриппина Клавди диццеит, раԥхьатәи лҭаацәазаара аҟынтәи лыҷкәын ԥас дҟаиҵартә аусқәа еиҿылкааит. 54 ашықәс азы [[Нерон]] ҳәа ирдыруа лԥа, Римтәи императорс дҟалеит<ref name=plut.ant.87 />.
Аполитикатә оппонентцәа Антони агомосексуалтә хымҩаԥгашьа иман ҳәа ахара идырҵон. Ари азҵаара ахыҵхырҭа хада -Цицерон -аҩбатәи афилиппикаҿ Антони акаҳԥра даҿуп ҳәа изиҳәеит, насгьы уи иклиент хада иҩыза Курион иоуп ҳәа изиҳәеит аоратор, насгьы Антони ихаҭа аԥҳәысгьы, «''ақьафурақәа рзы иаахәаз атәгьы''» дрыҿирԥшуан<ref group="цитата">(Cic. Phil. II, XVIII, 44-45) Цицерон. Аҩбатәи Филиппика, XVIII, 44-45: «Нас уара [Антони] ахаҵа итога ушәуҵеит, аха иаразнак уи аԥҳәыс лтәала иуԥсахит. Раԥхьа уара укаҳԥын, зегьы еимдырҟьоз; ухьымӡӷ ахә ҳәаақәҵаны иҟан, иагьмаҷмызт; аха дук мырҵыкәа Курион даацәырҵын, акаҳԥра азанааҭ уааҟәыхны — астола [аҳәса рымаҭәа] ушәиҵазшәа — иӷәӷәаҟацаӡа иҟоу аҭаацәара уалеиҵеит. Ақьафуразы иаархәоз дарбан хәыҷызаалак иаҳ убасҟак дихьыԥшымызт, уара Курион шаҟа уихьыԥшу аҟара. Шаҟантә иаб иҩны удәылицахьааз! Шаҟантә ахьчаҩцәа иргылахьааз, иҩны ашәхымс узахымсырц азы, аха уара уеизгьы, алашьцара уҽалакны, ақьафура уашьҭаланы, иуырҭо аԥара уазхәыцуа, аҩны ахыб ала улбаауан!»</ref>. Убри аамҭазы, Цицерон дызқәыӡбо агомосексуалтә еимадарақәа ракәӡам, аха урҭ рҿы апассивтә роль ахьынаигӡоз ауп. Римаа, «иҭалоу» ароль назыгӡоу ахымҩаԥгашьа ахаҵа изы иԥхашьарам ҳәа рыԥхьаӡон, апартниор дхаҵоу-дыԥҳәысу хьаас имкӡакәа. Убри аан, ахаҵа ипассивтә роль наигӡозар, уи лахь арҭон<ref>''Williams C. A.'' Roman Homosexuality. — Second Edition. — Oxford University Press, 2010. — P. 247.</ref>. Плутарх иазгәеиҭоит, Антони ихатә ԥсҭазаара иазкны ирҳәоз зегьы ҭынч идикылон ҳәа<ref name=plut.ant.4 />, Цезар иакәзар, уи аҳ Никомедии иареи реизыҟазаашьақәа рыӡбахә анцәырыргоз, игәаԥсахы еибакуан ҳәа. Аха, урҭ Цицерон мыцхәы ихы иаирхәоз, аҳаҭыр лазырҟәуаз ахарадҵақәа ракәын, убри иахҟьаны рнырра рцәыӡуан<ref>''Southern P.'' Antony and Cleopatra. — Amberley Publishing Limited, 2009. — P. 22.</ref>. Урҭ ажәақәа реиҳарак Цицерон игәы иҭаз агәаӷ иалҵшәоуп, афактқәа шьаҭас измоу ажәақәа иреиԥшмызт.
Уи шиашам аанарԥшуеит, урҭ ауҳәан-сҳәанқәа 16 шықәса рышьҭахь, хықәкылатәи аполитикатә ҭагылазаашьа аан иахьцәырҵызгьы, насгьы уаанӡа Антони убас еиԥш ихы мҩаԥгоит ҳәа гәҩаракгьы ыҟамызт; уи адагьы, арҭ ауҳәан-сҳәанқәа уаҳа даҽа хыҵхырҭақәак ишьақәдырӷәӷәаӡом, убри азы римтәи ауаажәларраҿы аҭыԥ рмоуит<ref>''De Ruggiero P.'' Mark Antony: A Plain Blunt Man. — Pen and Sword, 2014. — P. 35.</ref>.
=== Антонии Клеопатреи ===
[[Файл:Sir Lawrence Alma-Tadema - The Meeting of Antony and Cleopatra.jpg|thumb|200px|[[Встреча Антония и Клеопатры в 41 году до н. э.|Антонии Клеопатреи реиԥылара]] 41 ашықәс ҳ. ҟ. ''1883, ахатәы коллекциа'']]
Антонии Клеопатреи реизыҟазаашьақәа рҭоурых ажәытәӡан иаԥырҵаз аромантикатә детальқәа рыла иҭәуп, аха уи шьаҭас иамоуп иҟалаҵәҟьаз ахҭысқәа. Адриан Голдсуорси ишазгәеиҭо ала, ажәлар рыхдырраҿы Клеопатра дшыҟаҵәҟьаз аасҭа еиҳа ихадоу персонажны дрыԥхьаӡо иалагеит, Антони иакәзар, уи ашәшьыра дыҵаркит, насгьы иара еиҳарак еицырдыруа аҳкәажә длыдҳәаланы ауп дшыргәаладыршәо<ref name=gs.ac.conclusion>''Goldsworthy A.'' Conclusion: History and the Great Romance // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 386—396.</ref>.
Клеопатреи Антонии хҩык ахәыҷқәа рхылҵит — еицииз [[Александр Гелиос|Александр Гелиоси]] [[Клеопатра Селена II|Клеопатра Селенеи]] ([[Гелиос]] ажәытәӡатәи абырзенцәа Амра анцәахәыс ирымаз, [[Селена]] Амза- анцәарҭыԥҳа). Уи ашьҭахь, Марк иҟынтә ахԥатәи ахшара длоуит — [[Птолемей Филадельф (сын Клеопатры)|Птолемеи Филадельф]]<ref name=plut.ant.54 />. 32 шықәсазы ҳ. ҟ. Октавиеи иареи анеилыҵ ашьҭахь, Антони Мысратәи аҳкәажә дахьлыцынхоз азакәантә ԥшра аиҭеит<ref name=bor.128etc />, аха римтәи агәаанагарала уи инагӡоу азакәантә ҟазшьа амамызт{{ref+|Римтәи азакәан инақәыршәаны, Клеопатра, тәымтәылауаҩык лаҳасабала, ''ius conubii'' — закәанла аҭаацәара алалара азин лымамызт. Убри аҟынтә, Антони иҟынтәи илхылҵыз ахшара атәымтәылауаа ирыдыркылон, урҭ Римтәи атәылауаҩ Марк иҭынха ргар азин рымамызт<ref name=autogenerated6 /><ref name="multiple" />.|group="азгә."}}.
== Антони ихаҿсахьа акультуреи, аҟазареи, аҭоурыхҭҵаареи рҿы ==
=== Аимператорцәа раамҭазы Антони игәаларшәара ===
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Ширина = 320px
| Заголовок = Акции аибашьра иазку [[Вергили|Вергили]] иҩымҭа «Енеида» ацыԥҵәаха
| Содержание = <poem>Аварварцәа рымчалеи аԥштәы рацәа змоу иабџьарқәа рылеи дыӷәӷәоуп Антони.
Ашәаԥшь ҟаԥшь аԥшаҳәақәеи ихароу ажәларқәеи рыҟны аиааира згаз:
Уи аибашьрахь инаигеит Мысреи, Мрагылареи, адунеи аҵыхәа инаркны
Абактраа; иара дицны ӷбала дааит — о, арыцҳара! — мысратәи иԥҳәыс.
<…>
Аҳкәажә мысратәи асистрала ар адырра рылҭоит.
Ишьҭахь иҟоу ашҳам змоу амаҭқәагьы ибаӡом.
Ацәыршәага- нцәахәқәа аауеит, ала ахы зхагылоу Анубисгьы абџьар иманы
Нептуни Венереи ирҿагыланы ажәыларахь, Минерва илҿагыланы.
<…>
Хыхьынтәи ажәылара данахәаԥшуа, Актиитәи Аполлон ирхәоит
ихыц, Мысра уи иацәшәаны ибналоит,
Ирышьҭаланы аиндцәа бналоит, насгьы Саватәи аҳра аҟынтә арабцәа<ref>(Verg. Aen. 685—706)</ref>.</poem>}}
Антони иҽанишь ашьҭахь, Октавиан аполитикатә ҿагылаҩцәа имамкәа даанхеит, насгьы «ареспублика аиҭашьақәыргылаҩ» ҳәа ихьӡ аҳаракра, аларҵәаразы аџьабаа рацәаны ибеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа, дзааӡаз иаб иҿагылаҩцәа рацәаҩны рреабилитациа иалагеит — [[Марк Порций Катон Младший|Катон Аиҵбы]], [[Гней Помпей Великий|Гнеи Помпеи]], Цицерон, уимоу Брутгьы. Аха, Антони уаанӡеиԥш дышиаӷаз даанхеит, иара иҟазаара ашьҭақәа зегьы арӡра иалагеит:, изыркхьаз, уи моу аофициалтә ҩырақәа зегьы рҟынтә ихьӡ анырхуа иалагеит(ахәҭакахьала, аконсултә фастқәа рҟынтә), уаанӡа иҟаиҵаз аҳаҭырқәа рышьҭақәа зегьы ықәырхуа иалагеит, Клеопатра зышьаҭа лкыз Антони иаҳаҭыр азы аныхабаа андыргыла ашьҭахь Октавиан ихьӡ ахырҵеит. Марк иҽшьра инамаданы Октавиан аҳаҭыр ҿыцқәа иҭара иазку аусԥҟаҿы Антони ихьӡ зныкгьы иарбамызт. Иара даниз амш официалла ашәиԥхьыӡ зцу ҳәа ирыԥхьаӡо иалагеит, Антониаа рышьҭра иалҵыз ахацәа зегьы закәанла азин рымырхит [[преномен|апреномен]] азы — ахатәы (раԥхьатәи) хьӡы — Марк рыхьӡырҵар ҟаломызт<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 228; P. 237.</ref><ref>(Dio Cass. LI, 19) Дион Кассий. Римская история, LI, 19.</ref>. Антони дахьаҵахаз азы рим ауааԥсыра ирымаз агәаанагара иазкны иаҳдыруа рацәам. [[Амвросий Феодосий Макробий|Макроби]] «[[Сатурналии (Макробий)|Асатурналиақәа]]» рҿы ииҩыз аҭоурых иаанарԥшуеит урҭ ҳ. ҟ. 31 шықәсазтәи акампаниа алҵшәа зеиԥшразаалакгьы ишазыхиаз. Римтәи автор излаиҳәо ала, Акции иҟалаз аибашьра ашьҭахь, аиааира згаз имҵахырхәарц азы, уи ала аҳамҭа дуқәа роуеит ҳәа игәыӷуаз ауаа, Октавиан ирҭо иалагеит ихьӡала аҽхәаԥхьыӡқәа зҳәоз аԥсаатәқәа. Аха, ишеилкаахаз ала, аҳамҭақәа ҟазҵоз руаӡәык заанаҵы даҽа ԥсаатәкгьы азыҟаиҵеит- «Иԥсы ҭазааит Цезар, аиааира згаз, аимператор!» ацымхәрас, уи иаҳәон: «Иԥсы ҭазааит аиааира згаз аимператор Антони!»<ref name="auto.x1">Макробий. Сатурналии, II, 29-30.</ref><ref name="auto.x1" />
Антони инысымҩазы ахыҵхырҭа хадақәа рҩит абырзенцәа — [[Плутарх]] (иара ииҩыз Антони инысымҩа зегьы раасҭа идууп «[[Сравнительные жизнеописания|Аиҿырԥшратә ԥсҭазаара ахцәажәарақәа]]» зегь рахьтә; уи адагьы, Антони ихааныз ауаа рнысымҩақәа рҿы акыр зҵазкуа аршаҳаҭгақәа рацәоуп), [[Аппиан]] ииҩыз (иара «Играждантә еибашьрақәа» 35 шықәса ҳ. ҟ. рҟынӡа инаган, уи иашьҭанеиуаз ашәҟәқәа еиқәымхаӡеит), [[Дион Кассий|Дион Касси]] ииҩыз<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 248—252.</ref>. Ҳаамҭазы Антони инысымҩа ҭызҵаауа Елеонор Хуизар, Антони изку алитературатә шьаҳаҭгақәа х-гәыԥкны еихылшеит, авторцәа рполитикатә позициа инақәыршәаны — Марк иаӷацәаз ареспубликанеццәа рҟынтәи ашаҳаҭгақәа (аиашаз, урҭ рҟынтә џьоукы Филипптәи аибашьра ашьҭахь Антони иган ахь ииасит), Октавиан идгылаҩцәа иаанрыжьыз адыррақәеи, Антони идгылаҩцәа рышаҳаҭгақәеи<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 238.</ref>. Авторцәа -ареспубликанеццәа иаанражьыз адыррақәа рҟынтә зегь реиҳа ихадоуп Цицерон информациа. Даара акрызҵазкуа хыҵхырҭоуп, дахьиҭахымыз аҟынтә аобиективра шицәмаҷызгьы, Антони диҿагыланы ииҩыз, иахьанӡа иаанхаз «афилиппикқәа» жәиԥшь. Антони Цицерон иахь ииҩыз ҩ-саламшәҟәыкгьы еиқәхеит (49 шықәсеи 44 шықәсеи ҳ. ҟ.) насгьы Цицерон Антони иахь иишьҭыз асаламшәҟәы (44 шықәса ҳ. ҟ.). Убри аамҭазгьы, еинышәашьа змамыз ҩыџьа аиӷацәа ирыбжьаз асалам шәҟәқәа ҩын ҳаҭырқәҵарала<ref>''Альбрехт М.'' История римской литературы. Т. 1. — М.: Греко-латинский кабинет Ю. А. Шичалина, 2003. — С. 565.</ref>. Антони иҿагылаз авторцәа рҟынтәи ашаҳаҭгақәа рыхәҭақәак еиқәырханы иҟоуп. Октавиан ихатәнысымҩаҿы Антони ихьӡ иҳәаӡом, абстракттә оппонентк иӡбахә иҳәоит мацара ауп. Аграждантә еибашьрақәа раан иҟалаз ахҭысқәа рзы инарҭбааны официалтә гәаанагара аазырԥшуаз Октавиан ихаҭәаау имемуарқәа иахьа уажәраанӡа иааӡаз афрагментқәа мацара роуп. Урҭ рҿы ԥхьаҟа императорхаран иҟаз дреспубликанецны даарԥшуп. Октавиан дзырҽхәоз аусумҭақәа рацәаны иаԥырҵеит аимператор изааигәаз алитераторцәа<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 242.</ref>. Август иаамҭазтәи авторцәа ркритика лассы-лассы Клеопатра илзыркуан, Антони иахь илымаз анырра ду инаҵшьны иазгәарҭон<ref>''Чиглинцев Е. А.'' Рецепция античности в культуре конца XIX — начала XXI вв. — Казань: Издательство Казанского государственного университета, 2009. — С. 220—221.</ref>. Ахәҭакахьала, [[Вергили|Вергили]] «Енеида» аҟны Акции аибашьра римтәи анцәахәқәеи атәым нцәахәқәеи ирыбжьаз аибашьра иаҿирԥшуеит<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 572.</ref> (уахәаԥш арӷьарахьтәи арамка). Идыру Антони идгылаҩцәа рацәаҩым. Урҭ аҩымҭақәа рахьынтә акагьы иахьанӡа еиқәымхаӡеит, ажәытәӡа аамҭазы ирыԥхьақәоз ԥыҭк шыҟазгьы. Иҟалап Марк ихьӡ бзиан иаазырԥшуаз алитература аиҳарак, Октавиани Тиберии рыдҵала иқәгазҭгьы (ахәҭакахьала, [[Кассий Север|Касси Север]], [[Тит Лабиен]], [[Тимаген Александрийский|Александриатәи Тимаген]] русумҭақәа ықәгахон). Октавиан иганахь ицаз Антони идгылаҩцәа рҩымҭақәа еиқәханы иҟоуп, урҭ рҟынтә еиҳа далкаауп аҭоурыхдырҩы [[Гай Азиний Поллион|Гаи Азини Поллион]]. Иусумҭа еиқәымхазаргьы, ажәытәтәи авторцәа рыхцәажәарақәа рыла, еиҭашьақәыргылоуп уи иҩымҭа Цицерон иахь имаз ацәымӷра шаанарԥшуа, иара убас Антони ихымҩаԥгашьазы инеитралтәу ахҳәаа. Анаҩс, Поллион иусумҭа акыр зҵазкуа хыҵхырҭаны иҟалеит аграждантә еибашьрақәа рзы иҟаз официаллтә гәаанагара акәымкәа, даҽакы здырырц зҭахыз авторцәа зегьы рзы<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 242—245.</ref>.
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Ширина = 250px
| Заголовок = [[Луций Анней Сенека|Сенека]] Антони изкны
| Содержание = <poem>Дҭазырхазеи Марк Антони, аҟазшьа бзиақәа змаз ауаҩ ду, атәым ҟазшьақәеи рим иатәым агра бааԥсқәеи рахь дназгазеи, арыжәтә ажәреи, Клеопатра лахь абзиабареи реиԥш иҟаз? Уи аҳәынҭқарра аӷас дҟанаҵеит, уи адагьы, иаӷацәа раасҭа дарԥсыҽит, игәымбылџьбарара еиҳагьы иарӷәӷәеит, Рим ираԥхьагылаз ахацәа рыхқәа хҵәаны икрыфараан ианизааргоз, хкы рацәала аишәа иқәыз ачысқәеи, амали, аԥшӡареи ирылбааны асиақәа инарықәыршәаны иршьыз ауаа рхаҿқәеи рнапқәеи рдырра иҽаназишәоз, аҩы иҽаршьны ашьа даназыхьуаз<ref>Сенека. Нравственные письма к Луцилию, LXXXIII, 25.</ref>.</poem>}}
[[Валерий Максим|Валери Максим]], [[Гай Веллей Патеркул|Веллеи Патеркул]] русумҭақәа шамахамзар зегьы еиқәханы иҟоуп, урҭ Антони адемонцәа дрыдкыланы, Октавиан дырҽхәаны иҟаз аофициалтә знеишьала иҩуп(ахәҭакахьала, Веллеи Патеркул Октавиан апроскрипциақәа реиқәыршәара иалахәзаара мап ацәикуан, ахара зегьы Антонии Лепиди ирыдҵаны<ref>''Альбрехт М.'' История римской литературы. Т. 2. — Москва: Греко-латинский кабинет, 2004. — С. 1165.</ref>). ҳ. ҟ. I-тәи ашәышықәса аҵыхәтәаны иҟалаз ахҭысқәа зныԥшуа, [[Тит Ливий|Тит Ливи]] ишәҟәқәа «Аҭоурыхқәа» рҟынтә иахьанӡа иаанхаз икьаҿу рыхәҭақәа мацара роуп, аха аусумҭа ахьӡ ахьрылаҵәаз иахҟьаны, ибжьаӡыз ашәҟәқәа рҵакы иазкны еиуеиԥшым иԥкаау адырраҭарақәа ыҟоуп. Ливи деицырдыруан апринципат ахь имаз аҽынкыларатә знеишьала, аха Антонии Клеопатреи ракәӡамызт иара ирҽхәоз, Помпеии, Кассии, Брути ракәын. Марк Антони аӷа еиԥш дизыҟан, абри азҵаараҿы иара аҳҭынратә ҭоурыхыҩра дадгылон<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 244—245.</ref>. Октавиан Антони дшииааиз атәы зҳәо [[Гай Рабирий (поэт)|Рабири]] иусумҭа ацыԥҵәахақәак еиқәханы иҟоуп, иара убасгьы [[Корнелий Север|Корнели Север]] иҭоурыхтә поема афрагмент, Антони Цицерон апроскрипциатә сиа дахьаниҵаз азы дахьиқәыӡбо<ref>История римской литературы. — Под ред. С. И. Соболевского, М. Е. Грабарь-Пассек, Ф. А. Петровского. — Т. 1. — М.: Изд-во АН СССР, 1959. — С. 464—465.</ref>.
Антони ихылҵшьҭрақәа — аимператорцәа [[Калигула|Калигулеи]] [[Клавдий|Клавдии]] раамҭазы инхоз ауаа рҿаԥхьа Марк ихаҿсахьа еиҳа идырԥшӡарц рҽазыршәон. Урҭ ирылымшеит рҭынха ихьӡ-иԥша инагӡаны аиҭашьақәыргылара, [[Сенека]] Антони амчраҿы иҟаз арыжәтә зҽадызцалоз уаҩны диԥхьаӡон. Иулиаа-Клавдиаа рдинастиа аҵыхәтәа аныԥҵәа ашьҭахь, Октавиани Антонии ирызкны ихьыԥшым агәаанагарақәа раарԥшра алыршахеит. Ахәҭакахьала, Антони инысымҩа Плутарх иҩымҭа убри аамҭа иаҵанакуеит — Марк иԥсҭазаара иазку зегь реиҳа ихадоу ахыҵхырҭа. Зегьы ирылаҵәан иҟаз аматериалқәа рхархәара адагьы, Плутарх Антони изы иманшәалаз абырзенқәеи-мысрааи ртрадициа иаҵанакуаз аҩырақәа ахархәара рзиуит, иара убасгьы иабдуи иабду иаби рҟынтәи иаҳахьаз адыррақәа ихы иаирхәон. Абырзен автор хықәкыс иман зыӡбахә иҳәоз аперсонажцәа рҟазшьақәа раарԥшра, Антони изкны иҟаиҵаз ахәшьараҿы аиҿагыларақәагьы ыҟан. Уи даара ахә ҳаракны ишьон Антони игәыҭбаара, иҟыбаҩ. Уи иабзоураны аҩада ахалара илшеит. Абырзен Плутарх иара убас изеилкаауам, усҟантәи аамҭазы зегь реиҳа амч ду змақәаз аҳәынҭқарцәа иреиуаз Клеопатра дахьигаз, Антони ҽԥныҳәас изирҭоз. Убри аамҭазгьы, иара Марк ахара идиҵоит «''Римтәи ажәлар тәцәас рыҟаҵара''» гәҭакыс иахьимаз азы, ақьаф уа иԥсҭазаара ахьихыигоз, насгьы Клеопатра илхырҟьаны аҳәынҭқарратә, арратә усқәа дахьырхамыҵгылоз азы<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 245—247.</ref><ref>(Plut. Comp. Ant. 1-6 = Plut. Ant. 88-93) Плутарх. Сопоставление Деметрия и Антония, 1-6 (88-93).</ref>. Цезари Октавиани рнысымҩа зҩыз [[Светоний|Светони]] Антони иусқәа иааркьаҿны дрылацәажәоит, аха иара иҟаиҵаз ашаҳаҭгақәа рҿы акры зҵазкуа адокументқәа ихы иахьаирхәаз азы, акырӡа иаҵахеит. II-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурыхҭҵааҩцәа Аппиани Дион Кассии ахыҵхырҭа беиа рхы иархәаны, ихьыԥшым ахәшьарақәа ҟарҵеит. Шьҭрала иалександриатәыз Аппиан изы Антони даӷаӡам; аха уи зыбзоуроу Азини Поллион иоуп, избанзар уи хыҵхырҭа хадас ихы даирхәеит. Дион Касси Марк диқәыӡбоит, аха Октавиан ихаан иҟарҵоз ахарадҵарақәа ҩаԥхьа дрылацәажәаӡом. Ливи ииҩыз хыҵхырҭас измаз аҭоурыхҭҵааҩ [[Луций Анней Флор|Флор]] зегь рыла актәи аимператор дидгылоит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 248—250.</ref>.
=== Абжьаратәи ашәышықәсақәа, Аамҭа Ҿыц, иахьатәи аамҭа ===
[[Файл:Marlon Brando in Julius Caesar trailer.jpg|thumb|[[Брандо, Марлон|Марлон Брандо]] Марк Антони ироль наигӡоит 1953 шықәсатәи афильм «[[Юлий Цезарь (фильм, 1953)|Иули Цезар]]» аҟны]]
Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы Антони изкны ирдыруаз маҷын, избанзар Плутарх ииҩыз инысымҩеи, иара убас Аппиани Дион Кассии русумҭақәеи Мраҭашәаратәи Европа ирдыруаз алаҭын бызшәахьы еиҭагамызт. Ахәҭакахьала, Данте «Анцәатә комедиа» аҟны иӡбахә иҳәаӡом, Брути Кассии, Клеопатреи («агәнаҳаҟаҵаҩ акаҳԥы») шидыруагьы. XV-тәи ашәышықәса агәҭаны Плутарх ииҩыз анысымҩа анеиҭарга ашьҭахь, ари афырхаҵа иахь аинтерес акырӡа еизҳаит. XVI—XVII ашәышықәсақәа рынҵәамҭазы, аромантикатә ҭоурых изныкымкәа асценатә спектакльқәа рзы рхы иадырхәеит. Антони дызлахәу еицырдыруа адраматә усумҭақәа иреиуоуп [[Гарнье, Робер|Робер Гарние]] итрагедиа «Марк Антони» (1578), [[Шеқспир, Уильиам|Уильиам Шекспир]] итрагедиақәа «Иули Цезар», иара убас «Антонии Клеопатреи», [[Драйден, Джон|Џьон Драиден]] ифырхаҵаратә драма «Абзиабаразы зегьы» (1677). Убри аамҭазы, урҭ ажәытәӡатәи ахыҵхырҭақәа ирықәныҟәон: ахәҭакахьала, Шекспир активла ихы иаирхәон Плутарх инысымҩа<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 246.</ref>.
=== Акино аҿы ===
Акинематограф анаԥырҵа ашьҭахь хара имгакәа, Антонии Клеопатреи рыбзиабаратә ҭоурых раԥхьатәи акиноадаптациақәа цәырҵит, насгьы афильмқәа рсценариқәа Шекспир ипиеса «Антонии Клеопатреи» шьаҭас ирыман. 1912 шықәсазы Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҭыхын афильм «Клеопатра», арежиссиор [[Чарльз Л. Гэскилл|Чарльз Гескилл]] (Марк Антони ироль наигӡон [[Чарльз Синделар]]). Анаҩстәи ашықәс азы Италиа [[Гуаццони, Энрико|Енрико Гуаццони]] «Марк Антонии Клеопатреи» захьӡыз афильм ҭихит. Аклассикатә сиужет шамоузгьы, афильм аҿы Ливиа азы ааигәа ихыркәшахаз [[Итало-турецкая война|италиа-ҭырқәтәылатәи аибашьра]] иазку аилиузиақәа рацәаны иаман. [[Клеопатра (фильм, 1917)|1917]] – [[Клеопатра (фильм, 1934)|1934]] шш рзы Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы «Клеопатра» ҳәа хьӡыс измаз ҩ-фильмк ҭырхит. Аҵыхәтәантәи ([[Звуковое кино|абжьы зхарҵаз]] раԥхьатәи фильмқәа иреиуоуп), режиссиорс даман [[Де Милль, Сесиль Блаунт|Сесиль де Милле]], Антони ироль наигӡон [[Вилкоксон, Генри|Генри Вилкоксон]]. Уи Марки Мысратәи аҳкәажәи реизыҟазаашьақәа ирызку усҟантәи аамҭа иақәшәо аштампқәа рацәаны аекран аҿы иаанарԥшит. Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь «[[Пеплум (жанр)|апеплум]]» аамҭа анааи, Антони ироль лассы-лассы еицырдыруаз актиорцәа инарыгӡон: иқәыԥшыз [[Чарлтон Хестон]] 1950 шықәсазы, Шекспир даҽа ипьесак аҿгьы «Иули Цезар» аекранизаициаҿы дыхәмарит, 1953 шықәсазы [[Манкевич, Джозеф Лео|Џьозеф Манкевич]] ифильм «[[Юлий Цезарь (фильм, 1953)|Иули Цезар]]» аҿы Антони ироль наигӡеит [[Брандо, Марлон|Марлон Брандо]], [[Бёртон, Ричард (актёр)|Ричард Биортон]] 1963 шықәсатәи «[[Клеопатра (фильм, 1963)|Клеопатра]]» аҿы [[Тейлор, Элизабет|Елизабет Теилор]] длыцыхәмарит — усҟантәи аамҭазы зегь реиҳа збиуџьет ҳаракыз афильм. Аҵыхәтәантәи афильм, ахәҭакахьала, Антони ихаҭара иҿыцны уазнархәыцуан: уа Марк дааҟәымҵӡакәа еснагь Цезар имҩа даныланы дцаларц азы аҽазышәарақәа ҟазҵо, зегь рыла изқәымҿио аӡә иакәны даарԥшуп<ref name=chig>''Чиглинцев Е. А.'' Рецепция античности в культуре конца XIX — начала XXI вв. — Казань: Издательство Казанского государственного университета, 2009. — С. 233—236.</ref>. «Клеопатра» аҭыхрақәа ирықәдырӡыз ахәԥса ахьрызмырхынҳәыз азы, Антони дызлахәыз афильм ҿыцқәа акыр аамҭа иҟамызт. 1999 шықәсазы ателефильм «Клеопатра» ҭырхит, Антони ироль наигӡон [[Зейн, Билли|Билли Зеин]], насгьы 2005—2007 шықәсқәа рзы, ҳ. ҟ. 50—30 шықәсқәа рзтәи ахҭысқәа ртәы зҳәоз, «[[Рим (телесериал)|Рим]]» захьӡыз ателесериал ҩ-сезонк ҭырхит. Асериал аҿы зегь реиҳа ихадоу Марк Антони ироль наигӡеит [[Пьюрфой, Джеймс|Джеимс Пиурфои]].
== Азгәаҭақәа ==
'''Акомментариқәа'''
{{Reflist|group="азгә."|2}}
'''Ацитатақәа'''
{{Reflist|group="цитата"|2}}
'''Ахыҵхырҭақәа'''
{{Reflist|3}}
== Алитература ==
{{refbegin|2}}
* {{статья|автор=Белкин М. В.|заглавие=Цицерон и Марк Антоний: истоки конфликта|ссылка=http://centant.pu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2002/belkin1.htm|издание=Исследования и публикации по истории античного мира / Под ред. Э. Д. Фролова|место=СПб.|год=2002|страницы=133—162|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060307095330/http://centant.pu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2002/belkin1.htm|archivedate=2006-03-07}}
* {{статья|автор=Борухович В. Г. |заглавие=После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) |издание=Античный мир и археология |выпуск= 5 |место=Саратов |год=1983 |страницы= 24—35}}
* {{статья|автор=Борухович В. Г. |заглавие=Последний период гражданских войн (исторический очерк) |издание=Античный мир и археология |выпуск= 6 |место=Саратов |год=1986 |страницы= 115—134}}
* {{книга|автор=Машкин Н. А. |заглавие=Принципат Августа |место=М.; {{Л.}} |издательство= Изд-во АН СССР |год=1949 |страниц= 608 }}
* {{статья|автор=Смыков Е. В. |заглавие=Марк Антоний и политика clementia Caesaris |издание=Античный мир и археология |выпуск= 7 |место=Саратов |год=1990 |страницы= 56—65}}
* {{статья|автор=Смыков Е. В. |заглавие=Парфянский поход Марка Антония |издание=Проблемы отечественной и всеобщей истории |место=Саратов |год=1987 |страницы= 111—120}}
* {{книга|автор=Утченко С. Л. |заглавие=Цицерон и его время |место=М. |издательство=Мысль |год=1972 |страниц= 370 }}
* {{книга|автор=Broughton T. R. S. |заглавие=The Magistrates of the Roman Republic. Vol. 2 |место=New York |издательство= American Philological Association |год= 1952 |allpages= 649 }}
* {{статья|автор=Charlesworth M. P. |заглавие=Some Fragments of the Propaganda of Mark Anthony |издание=The Classical Quarterly |год= 1933. Vol. 27, № 3/4 |pages= 172—177}}
* {{статья|автор=Crook J. |заглавие=A Legal Point about Mark Antony’s Will |издание=The Journal of Roman Studies |год= 1957 |volume= 47 |номер= 1/2 |pages=36—38}}
* {{статья|автор=Crook J. |заглавие=A Negative Point about Mark Antony’s Will |издание=L’Aniquité Classique |год= 1989 |том= 58 |pages= 221—223}}
* {{книга|автор=De Ruggiero P. |заглавие=Mark Antony: A Plain Blunt Man |издательство= Pen and Sword |год= 2014 |allpages= 300}}
* {{книга|автор=Goldsworthy A. |заглавие=Antony and Cleopatra |ссылка=https://archive.org/details/antonycleopatra0000gold |место= New Haven; London |издательство= Yale University Press |год= 2010 |allpages= 470 p |isbn= 978-0-300-16534-0}}
* {{статья|автор=Greuel M. |заглавие=Coin with Portraits of Cleopatra and Mark Anony |издание=Art Institute of Chicago Museum Studies |год= 2009 |volume= 35 |номер= 2 |pages= 34—35}}
* {{книга|автор=Gruen E. |заглавие=The Last Generation of the Roman Republic |ссылка=https://archive.org/details/lastgenerationof0000grue |место=Berkeley |издательство= University of California Press |год= 1975 |allpages= 596 |isbn= 0-520-20153-1}}
* {{книга|автор=Huzar E. |заглавие=Mark Antony: A Biography |ссылка=https://archive.org/details/markantonybiogra00huza_0 |место=Minneapolis |издательство= University of Minnesota Press |год= 1978 |allpages= 350 |isbn= 0-8166-0863-6}}
* {{статья|автор=Huzar E. |заглавие=Mark Anthony: Marriages vs. Careers |ссылка=https://archive.org/details/sim_classical-journal_december-january-1985-1986_81_2/page/97 |издание=The Classical Journal |год= 1985/1986. |volume= 81 |номер= 2 |pages= 97—111}}
* {{статья|автор=Johnson J. R. |заглавие=The Authenticity and Validity of Antony’s Will |издание=L’Aniquité Classique |год= 1978 |том= 47, Fasc. 2 |pages= 494—503}}
* {{статья|автор=Lange C. H. |заглавие=The Battle of Actium: a Reconsideration |издание=The Classical Quarterly. New Series |год= 2011, December |volume= 61 |номер= 2 |pages= 608—623}}
* {{книга|автор=Lindsay J. |заглавие=Marc Antony, His World and His Contemporaries |место= London |издательство= George Routledge |год= 1936 |allpages= 329 }}
* {{статья|автор=Ramsey J. |заглавие=Did Mark Antony Contemplate an Alliance with His Political Enemies in July 44 BCE? |ссылка=https://archive.org/details/sim_classical-philology_2001-07_96_3/page/253 |издание=Classical Philology |год= 2001 |volume= 96 |номер= 3 |pages=253—268}}
* {{статья|автор=Ramsey J. |заглавие=Mark Antony’s Judiciary Reform and Its Revival under the Triumvirs |издание=The Journal of Roman Studies |год= 2005 |volume= 95 |pages= 20—37}}
* {{статья|автор=Ramsey J. |заглавие=The Senate, Mark Antony, and Caesar’s Legislative Legacy |ссылка=https://archive.org/details/sim_classical-quarterly_1994_44_1/page/130 |издание=The Classical Quarterly |год= 1994 |volume= 44 |номер= 1 |pages= 130—145}}
* {{статья|автор=Scott K. |заглавие=The Political Propaganda of 44-30 BC |издание=Memoirs of the American Academy in Rome |год= 1933 |volume= 11 |pages= 7—49}}
* {{книга|автор=Southern P. |заглавие=Antony and Cleopatra |издательство= Amberley Publishing Limited|год= 2009 |allpages= 189}}
* {{книга|автор=Southern P. |заглавие=Mark Antony: A Life |издательство= Amberley Publishing Limited |год= 2012 |allpages= 288 |isbn= 1445609266}}
* {{книга|автор=Syme R. |заглавие=The Roman Revolution |ссылка=https://archive.org/details/bwb_C0-AVR-868 |место= Oxford |издательство= Clarendon Press |год= 1939 |allpages= 590 }}
* {{книга|автор=Tarn W. W., Charlesworth M. P. |заглавие=Octavian, Antony and Cleopatra |ссылка=https://archive.org/details/octavianantonycl0000tarn_h4j1 |место= Cambridge |издательство= Cambridge University Press |год= 1965 |allpages= 168 }}
* {{книга|автор=Weigall A. |заглавие=The Life and Times of Marc Anthony |ссылка=https://archive.org/details/lifetimesofmarca0000weig_z6i4 |место= New York |издательство= G.P. Putnam & Sons |год= 1931 |allpages= 475}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Антоний, Марк}}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.markantony.org Марк Антоний]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200106112309/http://www.markantony.org/ |date=2020-01-06 }} на ''MarkAntony.org''
* {{статья |заглавие=Cleopatra in Pompeii |издание=Papers of the British School at Rome |том=76 |страницы=35—46, 345—8 |ссылка=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/S0068246200000404 |doi=10.1017/S0068246200000404 |язык= |автор=Walker, Susan |год=2008}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:Антони, Марк}}
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 83 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 14 рзы ииз]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 30 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Нанҳәамза 1 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Ажәытә Рим ар реиҳабцәа]]
[[Акатегориа:Галлтәи аибашьра иалахәыз римаа]]
[[Акатегориа:Жәлар ртрибунцәа]]
[[Акатегориа:Авгурцәа]]
[[Акатегориа:Антониаа]]
[[Акатегориа:Аконсул-десигнатцәа]]
[[Акатегориа:Аҳәа зылаҵаны зҽызшьыз]]
5d8gg139bk94a0c27p6l6t4p3wsvubv
171838
171825
2026-08-17T17:49:05Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171838
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик
| ахьӡ = Марк Антони
| даҽа ахьӡ = {{lang-la|Marcus Antonius}}
| афото = Busto de Marco Antonio - Museo Arqueológico Nacional (M.A.N).jpg
| афото ахҵара = Мадридтәи амузеи аҟынтә Марк Антони ибиуст, ҳ. ҟ. 42—31 шш.
| амаҵура = [[Римская республика|Римтәи Ареспублика]] [[Консул-десигнат|аконсул-десигнат]]
| аамҭахҵәаха = ҳ. ҟ. 31 ашықәс (амаҵзура ааниимкылеит)
| амаҵура2 = Римтәи Ареспублика аконсул
| аамҭахҵәаха2 = ҳ. ҟ. 34 ашықәс
| даиҭеит2 = [[Луций Семпроний Атратин (консул-суффект 34 года до н. э.)|Луци Семпрони Атратин]], [[Павел Эмилий Лепид|Павел Емили Лепид]] (асуффектқәа)
| аԥхьа иҟаз2 = [[Публий Корнелий Долабелла (консул-суффект 35 года до н. э.)|Публи Корнели Долабелла]], [[Тит Педуцей|Тит Педуцеи]]
| еиманы2 = [[Луций Скрибоний Либон (консул 34 года до н. э.)|Луци Скрибони Либон]]
| амаҵура3 = [[Второй триумвират|Атриумвир]]
| аамҭахҵәаха3 = ҳ. ҟ. 43—33 ашықәсқәа
| еиманы3 = [[Октавиан Август|Октавиан Августи]], [[Марк Эмилий Лепид (триумвир)|Марк Емили Лепид]]
| амаҵура4 = Римтәи Ареспублика аконсул
| аамҭахҵәаха4 = ҳ. ҟ. 44 ашықәс
| даиҭеит4 = [[Гай Вибий Панса Цетрониан|Гаи Виби Панса Цетрониани]] [[Авл Гирций|Авл Гирции]]
| аԥхьа иҟаз4 = [[Гай Каниний Ребил (консул-суффект 45 года до н. э.)|Гаи Канини Ребили]] [[Гай Требоний|Гаи Требонии]]
| еиманы4 = Гаи Иули Цезар (хәажәкырамза 15 аԥхьа), [[Публий Корнелий Долабелла (консул-суффект 44 года до н. э.)|Публи Корнели Долабелла]] ([[Консул (Древний Рим)|аконсул- суффект]])
| амаҵура5 = ''[[Magister equitum]]''
| аамҭахҵәаха5 = ҳ. ҟ. 48—47 ашықәсқәа
| даиҭеит5 = Марк Емили Лепид
| аԥхьа иҟаз5 = [[Квинт Цецилий Метелл Пий|Квинт Цецили Метелл Пии]]
| еиманы5 = Гаи Иули Цезар ([[Диктатор (Древний Рим)|адиктатор]])
| амаҵура6 = Римтәи Ареспублика [[народный трибун|жәлар ртрибун]]
| аамҭахҵәаха6 = ҳ. ҟ.49 ашықәс
| еиманы6 = [[Луций Цецилий Метелл (народный трибун 49 года до н. э.)|Луци Цецили Метелл]], [[Гай Кассий Лонгин (заговорщик)|Гаи Касси Лонгин]], [[Квинт Кассий Лонгин (народный трибун)|Квинт Касси Лонгин]], [[Луций Марций Филипп (консул-суффект 38 года до н. э.)|Луци Марци Филипп]]
| аира арыцхә = {{date|14|1|ҳ. ҟ. 83}}
| аира аҭыԥ = [[Рим]], [[Римтәи Ареспублика]]
| аԥсра арыцхә = {{date|1|8|ҳ. ҟ. 30}}
| аԥсра аҭыԥ = [[Александриа]], [[Эллинистический Египет|Мысра]]
| ацынхаҩы =
| ауацәа =
| ани аби = [[Марк Антони Криттәи]] (иаб), [[Иулиа Антониа]] (иан)
| аԥҳәыс = 1) [[Фадиа]]<br /> 2) [[Антониа Гибрида Аиҵбы]] (ҳ. ҟ. 50-тәи — 47 ашықәсқәа)<br /> 3) [[Фульвиа]] (ҳ. ҟ. 47—40 ашықәсқәа инарзынаԥшуа)<br /> 4) [[Октавиа Аиҵбы]] (ҳ. ҟ. 40—32)<br /> 5) [[Клеопатра]] (ҳ. ҟ. 32—30)
| ахәыҷқәа = '''1-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә''':<br /> 1) Фадиа лҟынтә ахәыҷқәа (иԥкааны еилкаам)<br /> '''2-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә''':<br /> 2) [[Антония (жена Пифодора)|Антониа]]<br /> '''3-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә''':<br /> 3) [[Марк Антоний Антилл|Марк Антони Антилл]]<br /> 4) [[Юл Антоний|Иул Антони]]<br /> '''4-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә''':<br /> 5) [[Антония Старшая|Антониа Аиҳабы]]<br /> 6) [[Антония Младшая|Антониа Аиҵбы]]<br /> '''5-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә''':<br /> 7) [[Александр Гелиос]]<br /> 8) [[Клеопатра Селена II]]<br /> 9) [[Птолемей Филадельф (сын Клеопатры)|Птолемеи Филадельф]]{{ref+|Римтәи азакәан инақәыршәаны, Клеопатра, тәымтәылауаҩык лаҳасабала, ''ius conubii'' — закәанла аҭаацәара алалара азин лымамызт. Убри аҟынтә, Антони иҟынтәи илхылҵыз ахшара атәымтәылауаа ирыдыркылон, урҭ Римтәи атәылауаҩ Марк иҭынха ргар азин рымамызт<ref name=autogenerated6>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 208.</ref><ref name="multiple">''Crook J.'' A Legal Point about Mark Antony's Will // The Journal of Roman Studies. — 1957. Vol. 47, № 1/2. — P. 36.</ref>.|group="азгә."}}
}}
'''Марк Антони''' ({{lang-la|Marcus Antonius}}; {{date|14|1|ҳ. ҟ. 83}} [[Рим|Рим]] — {{date|1|8|ҳ. ҟ. 30}} [[Александриа]]) — [[Древний Рим|ажәытәӡатәи римтәи]] [[политик|аполитик]], ар рԥыза, ҳ. ҟ. 43—33 ашықәсқәа рзы [[Второй триумвират|аҩбатәи атриумвират]] иалахәыз, хынтә [[Консул (Древний Рим)|консулс]] иҟаз-ҳ. ҟ. [[Ҳ. ҟ. 44|44]]ш. азы, ҳ. ҟ., [[Ҳ. ҟ. 34|34]], иара убас,[[Ҳ. ҟ. 31|31]] шш. рзы(аҵыхәтәаны официалла амаҵура дахамгылаӡеит).
Антони ижәытәӡатәиу, аамҭа кьаҿк ала иҳаракхаз [[Плебеи|аплебеицәа]] рышьҭра дахаҭарнакын. Данқәыԥшыз аҳҭнықалақь «ахьтәы ҿар» ҳәа изышьҭаз дрыцны аамҭа ихигон, уи алагьы ихьӡ аԥырхага аиҭеит. Иара аҟыбаҩ злаз ар рԥыза иаҳасабала, ахьӡ-аԥша иоуит [[Авл Габиний|Габини]] инапхгара аҵаҟа [[Иудейское царство|Иудеиеи]] [[Эллинистический Египет|Мысреи]] данеибашьуаз, анаҩс -[[Галльская война|Галлиатәии]] [[Гражданская война в Древнем Риме (49—45 до н. э.)|аграждантәи]] еибашьрақәа рҿы [[Гаи Иулии Цезар|Цезар]] инапхгарала. Марк Цезар ицеибашьуаз иҩызцәа зегь раасҭа изааигәаз дыруаӡәкхеит, насгьы иара ихылаԥшрала ирласны дҳараркит. Цезар даныршь ашьҭахь, ишьҭрамадаҩыс [[Октавиан Август|Гаи Октави (Октавиан)]] иӡбахә анырҳәа, Антони раԥхьа имацара амчра инапахьы иааигарц иҽазишәеит, нас Октавиани [[Марк Эмилий Лепид (триумвир)|Лепиди]] иҽрыдкыланы, Цезар иҿагылаз ареспубликанеццәа ҳрабашьуеит ҳәа ҽыҵгас иҟаҵаны, [[второй триумвират|аҩбатәи атриумвират]] шьақәдыргылеит. Атриумвирцәа гәымбылџьбарала [[Проскрипция|апроскрипциақәа]] мҩаԥыргон, амалуааи хаҭала ӷас ирымази ршьуа иалагеит, насгьы еицырдыруаз аоратор, афилософ [[Марк Туллий Цицерон|Цицерон]] ишьра аԥшьызгаз Антони иоуп рҳәон. [[Битва при Филиппах|Филиппы аибашьраҿы]] ареспубликанеццәа [[Марк Юний Брут|Брути]] [[Гай Кассий Лонгин (заговорщик)|Кассии]] ианыриааи, иара мрагыларахьтәи апровинциақәа анапхгара риҭо далагеит.
Мрагылараҟны Антонии Мысратәи аҳкәажә [[Клеопатра|Клеопатреи]] еибадырит, бзиа дибеит, насгьы урҭ реизыҟазаашьақәа ирхыҵхырҭахеит аромантикатә легендақәа жәпакы. Ҳ. ҟ. 30-тәи ашықәсқәа рыбжьара Антони зымчра ӷәӷәахо иалагаз [[Парфянское царство|Парфиатәи аҳәынҭқарра]] дабашьуа далагеит, аха ацәыӡ дуқәа ҟаҵаны дхьаҵит. Итриумвират аамҭа анхырқәшаха Антони Бырзентәыла ар еизигеит, Октавиан дижәлар диҿагыларц азы, аха [[Артский залив|Амбракиатәи аӡыбжьахалаҿы]] амацәаз дҭаркит. Ҳ. ҟ. Цәыббрамза ҩба, 31 ш. азы Антонии Клеопатреи [[Сражение при Акциуме|Акции ицоз аибашьраан]] Октавиан иблокада ԥжәаны Мысраҟа ихынҳәит, аха рыфлот аиҳарак рыцәҭахеит, аиааиразы ирымаз агәыӷрагьы рцәыӡит. Октавиан ир Александриа иакәшан иҟан. Уи ақалақь аҿы иаанхаз Марк иҽишьит, мышқәак рышьҭахь Клеопатрагьы уи диҿыԥшны лыԥсҭазаара лҽалылхит.
Антони иԥа еиҳабы Октавиан дҭаирхеит, аха егьырҭ ихшара аимператор дрыламкьысит. Иԥҳацәа ҩыџьа излалаз аҭаацәарақәа ирыбзоураны, Марк Антони аимператор [[Клавдий|Клавди]] иабду, аимператор [[Калигула]] иабду иаб, аимператор [[Нерон]] иабду иабду иакәхеит.
== Ахылҵшьҭра, ақәыԥшра, акариера шалагаз ==
=== Ахылҵшьҭра ===
[[Файл:Marble bust of Mark Antony (Vatican Museums).jpg|мини|Римтәи ауаҩы ибиуст, традициала Марк Антони идыркылоит.{{ref+|Абиуст аидентификациа зыбзоуроу уи Октавиан ибиуст ҳәа иԥхьаӡоу авара иахьырыԥшааз ауп, насгьы рывараҿы ирыԥшааз ахԥатәи ахаҿсахьа, Лепид ибиуст ауп ҳәа ԥхьаӡоуп. Аха урҭ ахԥагьы еиуеиԥшым аамҭақәа ирыҵаркуеит, убри аҟнытә аҵыхәтәаны Октавиан ибиуст Иули Цезар исахьа ауп иаанарԥшуа ҳәа шьақәдыргылеит<ref>{{Cite book |last=Gerhard |first=Eduard |url=http://archive.org/details/archaologischez21deut |title=Archäologische Zeitung |date=1863 |publisher=Verlag Georg Reimer |pages=156 |language=de}}</ref><ref>{{Cite book |last=Amelung |first=Walther |url=https://archive.org/details/diesculpturende00amelgoog/page/112 |title=Die Sculpturen des Vaticanischen Museums |date=1903 |publisher=Berlin, Kommission bei G. Reimer |others=Harvard University |pages=112–113 |language=de}}</ref>.|group="азгә."}} Аҵыхәтәантәи ҳашықәсԥхьаӡара I-тәи ашәышықәсазы, [[Список музеев Ватикана|Ватикантәи амузеиқәа]].]]
Марк Антони Рим еицырдыруаз аҭаацәара далҵит, урҭ анапхгаратә елита — [[нобилитет|анобилитет]] ахәҭак иаҵанакуан. Иаб [[Марк Антоний Кретик|Марк Антони Кретик]] (даҽакала иуҳәозар, «[[Крит|Криттәи]]»), иан — [[Юлия Антония|Иулиа]]. [[Антонии|Антониаа]] ажәытәӡатәи ашьҭрақәа иреиуан, насгьы, ажәытә римтәи аҭаацәарақәа реиҳарак реиԥш, рхылҵшьҭра иазку еицырзеиԥшу алегенда рыман, рышьҭра [[Геракл]] иԥа Антон иҟынӡа инеиуеит ҳәа рыԥхьаӡон<ref name=plut.ant.4>(Plut. Ant. 4) Плутарх. Антоний, 4.</ref>. Антониаа рышьҭра ахаҭарнакцәа Римтәи Ареспубликаҿы аҭыԥ дуқәа ааныркылон ҳ. ҟ V-тәи ашәышықәсазгьы, урҭ [[Тит Антоний Меренда|руаӡәк]] еицырдыруа [[Законы двенадцати таблиц|Атаблицақәа жәаҩа рзакәанқәа]] раԥҵара далахәын. Урҭ еиҳарак рышьҭра апатрициатә махәҭа ахаҭарнакцәа ракәын, Марк иабдуцәа зҵазкуаз аплебеитә махәҭа акыр аамҭа рышьҭахь ауп еицырдыруа ианыҟала. ҳ. ҟ. 99 шықәса рзы ауп ԥхьаҟа итриумвирхаран иҟаз [[Марк Антоний Оратор|Марк Антони иабду]], “Аоратор” ҳәа зыхьыӡртәыз, раԥхьаӡа акәны рҭаацәараҿы иара [[Консул (Древний Рим)|аконсул]] имаҵура иоуртә иҟаиҵеит, ҩышықәса рышьҭахь [[Цензор (Древний Рим)|ацензор]] имаҵура ирҭеит. Ҳ. ҟ. 87 шықәсазы [[Гай Марий|Гаи Мари]] идҵала дыршьит<ref name=huzar.14>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 14.</ref>, аха иԥа ашьауӷа иҽацәихьчеит. Иҟалап, ԥхьаҟатәи атриумвир иаб зцәазтәым иԥҳәыс Иулиа диманы аҽыҵәахра иқәшәазар<ref name=gs.ac.4>''Goldsworthy A.'' Chapter IV. The Orator, the Spendthrift and the Pirates // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 52–66.</ref>. Убри аҟынтә Антони дахьиз еилкааӡам.
Антони иан ажәытәӡатәи апатрицицәа рышьҭа [[Юлии|Иулиаа]] дырхылҵит, насгьы [[Гаи Иулии Цезар|Гаи Иулии Цезари]] аԥхьаҟа императорхаран иҟаз Октавиани дырҭынхан. Аха Антони иан дызҵанакуаз Иулиаа Цезарцәа рымахәҭа ахаҭарнакцәа, Гаи Мари идгылаҩцәа Цезари Октавиани рхы рыдыркыломызт — [[Луций Корнелий Сулла|Луци Корнели Сулла]] иган иадгылон<ref name=huzar.12>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 12.</ref>.
=== Ахәыҷра ===
Еиҳа еицырдыруа аверсиа излаҳәо ала, Марк Антони диит ҳ. ҟ. 83 шықәсазы<ref name=gs.ac.4 /> (зны-зынла ҳ. ҟ 82 шықәсазы диит ҳәа агәаанагара цәырҵуеит<ref name=huzar.22>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 22.</ref>.) Плутарх иазгәеиҭеит даҽа хыҵхырҭақәакгьы шыҟоу, урҭ изларҳәо ала, ар рԥыза даныԥсуаз 53 акәымкәа, 56 шықәса ихыҵуан ҳәа, — ус акәзар Антони ҳ. ҟ 86 шықәсазы диит.<ref name=autogenerated5>(Plut. Ant. 86) Плутарх. Антоний, 86.</ref> Марк жьырныҳәамза 14 аҽны диит ҳәа агәаанагара ыҟоуп{{ref+|Иҟоуп аҩыра (''[dies vi]tiosus [ex s.]c. An(tonii) natal.''), уи жәабрантәи акалендақәа ирылагаанӡа 19-тәи амш (ажьырныҳәамза 14, иулиантәи амзар ала) «иԥхасҭахаз амш» ҳәа аҳәоит (''dies vitiosus'') [[сенатусконсульт|асенатусконсульт]] ала, Антони иира амш иахьақәшәо (иира амш ашәиԥхьыӡ шацыз ахыҵхырҭақәа рҿы иарбоуп; шәахәаԥш аҟәша «Аимпериатә аамҭазы Антони игәаларшәара»)<ref>Documents illustrating the reigns of Augustus & Tiberius. — Oxford: Clardendon Press, 1976. — P. 45.</ref>. Ари агәаанагара инықәырԥшшәа ишьақәнарӷәӷәоит [[Гай Светоний Транквилл|Светони]] иҟаиҵаз адыррақәа, уи Клавди инысымҩаҿы иҩуеит: «Марк Антонигьы ҳаҭырла, ҭабуп ҳәа иаҳәаны, зны аедикт аҿы иазгәеиҭеит, иаб Друз иира амш еиҳагьы ибзиан иазгәеиҭарц шиҭаху, уи Антони иабду иира амш ахьаку азы »<ref>(Suet. Div. Claud. 11) Светоний. Божественный Клавдий, 11.</ref>. Друз иира амш аныҟаз, инықәырԥшшәа иҟоу аҷыдарақәа рыла, хәажәкырамза агәҭаны — мшаԥымза агәҭанынӡа акәын, насгьы Цезар имзартә реформа ҳхы иархәаны ажьырныҳәамза 14 Иулиантәи амзар ала, ҿыц иԥхьаӡоу инақәыршәаны, уи аамҭаҵәҟьа иақәшәоит<ref>Sutonius. Divus Claudius. Ed. by D. W. Hurley. — Cambridge University Press, 2001. — P. 106.</ref>.|group="азгә."}}.
Антони ҩыџьа аишьцәа еиҵбацәа иман, [[Луций Антоний|Луции]] [[Гай Антоний (проконсул)|Гаии]]. Ихәыҷреи иааӡашьеи ртәы инҭкааны еилкааӡам — Антони инысымҩа ҭызҵаауаз [[Плутарх]] урҭ ртәы иҳәаӡом. Унеишь-уааишь ҳәа зарҳәоз аҭаацәарақәа рыхшара аӡәырҩы реиԥш, иара аҩны аҵара бзиа идырҵеит: Цицерон иазгәеиҭоит данқәыԥшыз «агәыӷрақәа здуҳәалашаз » дреиуан ҳәа шырыԥхьаӡоз<ref>(Cic. Phil. II.XVIII.46) Цицерон. Вторая филиппика, XVIII (46).</ref>. Уи адагьы, Антони еснагь агәамч бзиа иман, убри аҟнытә, ҳәарада, абҩарҵәыреи арратә ҽазыҟаҵарақәеи рҿы далыукаауан — уи [[Нобилитет|анобиль]] ҿарацәа рааӡараҿы акры зҵазкуа акәны иҟан<ref name=huzar.22 /><ref name=gs.ac.6>''Goldsworthy A.'' Chapter VI. Adolescent // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 81–96.</ref>. Иҟалап Марк данқәыԥшыз [[Луперкалии|луперктәи]] аныхаԥааҩс дыҟазҭгьы: илуперкцәахон еиҳарак аҭаацәара хатәрақәа рҟынтәи арԥарцәа, ԥыҭк ашьҭахь Луперкалии аныҳәаҿы ихы шалаирхәуаз зҳәо адыррақәа аанхеит<ref name=huzar.25>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 25.</ref>.
Марк иабду ибзоурала Антониаа рнырра ӷәӷәахеит. Марк [[Италики|италиааи]] Римтәи апровинциақәа рҿы инхоз ауааи ирзыҟаиҵоз аусқәа рзы, урҭ рпатронцәа — Антониаа рышьҭра ахаҭарнакцәа рыцхыраарала ахә ршәалар акәын. Марк иаб ҳ. ҟ. 74 шықәсазы апретор иҭыԥ иоуртә иҟаиҵеит, насгьы Адгьылбжьаратәи амшын аҿы ицоз ахәаахәҭра ааха ду азҭоз апиратцәа рҿагылараҿы ҳәаа змам анапынҵақәа иоуит. Аха иара ирҭаз амчра ихы изамырхәеит, иара дызларгәалашәоз апровинциақәа рҿы имҩаԥысуаз аӷьычрақәеи, апиратцәа ирҿагыланы арратә усмҩаԥгатәқәа реиҿкаараҿы аҟазара ахьмаҷызи рыла мацара ауп. Иԥсҭазаара далҵит Криттәи адгьылбжьахаҿы ҳ. ҟ. 71 шықәсазы<ref name=huzar.15et16>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 15-16.</ref>.
Марк иаб ишьҭахь ауал дуқәа аанижьит. Урҭ убриаҟара ирацәан, Антониаа Марк иаанижьыз анхарҭа ҭыԥқәа руак мап ацәыркит — адгьыли аҩни ауал дуқәа рықәын<ref name=gs.ac.4 />. Дук мырҵыкәа Иулиа аҩынтәраан хаҵа дцеит, уи ԥҳәысс дигеит [[Публий Корнелий Лентул Сура|Публи Корнели Лентулуа Сура]], ҳ. ҟ. 71 шықәса азы консулс иҟаз. Иконсулра ашьҭахьтәи ашықәс азы ацензорцәа асенат далырцеит — официалла ишырҳәаз ала, ихәымџьар ԥыртланы дахьгәараз азы<ref name=huzar.17et19>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 17-19.</ref>. Анаҩс Цицерон Антони дшыхәыҷыз дбанкротхеит ҳәа ахьиҳәаз азы, агәаанагара цәырҵит Лентул Сура Марк Антони аиҳабы иуалқәа зегьы ршәаха имаӡеит, иҭахымхеит, мамзаргьы илымшеит ҳәа<ref name=gs.ac.4 />.
[[Файл:Cicero Denounces Catiline in the Roman Senate by Cesare Maccari - 3.jpg|thumb|right|300px|Чезаре Маккари. Цицерон Катилина даҿаԥиҽуеит (1888)]]
ҳ. ҟ. 63 шықәсазы Лентул Сура [[Заговор Катилины|Катилина ицәгьаршратә ус]] далалеит (Катилина зегь реиҳа ихадоу идҵақәа иреиуан ауалқәа зегьы раԥыхра — ''tabulae novae''), аха ицәгьахәыцрақәа зегьы аадырԥшит, дагьыршьит ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза 5, 63 шықәсазы.<ref name=huzar.17et19 /> Иҟалап, убасҟан акәзар Антонии Цицерони рыбжьара аиӷара ашьаҭа аншәаҳаха: аҵыхәтәантәи ацәгьаршратә ус аартразы аџьабаа ду ибеит<ref name=plut.ant.2>(Plut. Ant. 2) Плутарх. Антоний, 2.</ref>, анаҩсангьы еснагь уи далаҽхәон. Цезар иакәзар, ашьрақәҵара даҿагыланы дықәгылон, Рим уи азакәан шамахамзар ахархәара амамызт, Цезар ацәгьауаҩ иԥсы ҭанаҵы аҭакра иқәҵара атәы зҳәоз азакәан дадгылон, иҟалап уи аԥхьаҟа Антонии иареи реизааигәахара иацхраазар<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 19–20.</ref>. Уи ашықәсазы иҟаз ҩыџьа аконсулцәа руаӡәк Марк иаб иашьа Гаи Антони Гибрида иакәын<ref name=huzar.15et16 />. Уигьы ацәгьаршцәа дрылахәын ҳәа агәҩара рыман, аха ашьауӷа аҽацәыхьчара илшеит. Аха ҳ. ҟ. 59 шықәсазы уеизгьы Македониа Рим ахаҭарнакс даныҟазтәи ашықәсқәа рзы иҟаиҵоз азакәан еилагарақәа рзы
ахара идырҵеит, насгьы дыхҵәаны дцарц идырҵеит — уи аҭынчра аамҭазы иҟаҵоу ацәгьоурақәа реиҳарак рзы иреиҳау ашьауӷа ҳәа иԥхьаӡан<ref name=huzar.17et19 />. Уи аамҭазы иан лашьа [[Луций Юлий Цезарь (консул 64 года до н. э.)|Луци Иули Цезар]] аконсерватоцәа — [[оптиматы|аоптиматцәа]] дрыдгылан. Ахәҭакахьала, уи Катилина ицәгьахәыцра иалахәқәаз рышьра дадгылан, Лентул Сура имаҳә шиакәызгьы<ref name=huzar.20>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 20.</ref>.
=== Аҿара ===
Антони иқәыԥшра Римтәи Ареспубликазы иҭынчыз аамҭа иақәшәеит. Уи аамҭазы арратә кампаниа дуқәа аҳҭнықалақь иацәыхараны имҩаԥысуан, насгьы еицырдыруаз аҿар, арратә маҵзура аҭыԥан, Рим аамҭа рхыргон. Анобиль қәыԥшцәа ахаарԥшра рҽазыршәон: иаҳҳәап, Цезар ирласӡаны амаҟа имӷаиҵон, насгьы ачыхә змаз амаӷрақәа ныҟәигон. Антони иԥаҵа оуижьит, насгьы амиф ишаҳәо ала ишьҭра ахьынтәаауаз Геркл диҿыԥшны, «иуаҭәақәа рҿы акәын амаҟа ахьимӷаиҵоз, имаҟаҿаҳәарсҭа аҳәа ду адиҳәалон, арратә плашь хьанҭа иҽылеиҳәон»<ref name=plut.ant.4 /><ref name=gs.ac.6 />. Антони анырра ду ииҭеит [[Гай Скрибоний Курион (претор 49 года до н. э.)|Гаи Скрибони Курион]], ҳ. ҟ. 76 шықәсазтәи аконсул иԥа. Плутарх излеиҳәо ала, Курион ихҟьаны ауп Антони арыжәтәи аҳәсеи иҽызрыдицалаз, ақьафура дзашьҭалаз<ref name=plut.ant.2 />. Ас еиԥш иҟаз аиҩызара анаҩс уҳәан-сҳәан рацәа ахылҿиааит ([[#Ахатә ԥсҭазаара|шәахәаԥш аҟәша «Ахатә ԥсҭазаара»]]). Цицерон иҳәоит, Курион -аиҳабы, иԥа иқәыӷәӷәарала, Марк Тулли ибжьаҟазарала, Марк Антони иуалқәа рыхәҭак ишәеит, мамзаргьы ахәдықәҵара ҟаиҵеит, аха убри аамҭазы иԥа Антони дибаларц азы азин ииҭомызт<ref>(Cic. Phil. II, XVIII, 45-46) Цицерон. Вторая филиппика, XVIII, 45-46.</ref>.
ҳ. ҟ. 60-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы Антони ақалақь арадикалтә ӷарцәа бзиа ирбоз еицырдыруаз адемагог Клоди диҩызахеит<ref name=huzar.25 />. Аха иаарласны рымҩақәа еиҟәыгахеит. Цицерон излаиԥхьаӡо ала, уи зыхҟьаз Клоди иԥҳәыс [[Фульвия|Фульвиеи]] Марки ирыбжьалаз аизыҟазаашьақәа роуп<ref name=huzar.26>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 26.</ref>.
{{Anchor|Фадиа}}Антони ихылҵшьҭра шыҳаракызгьы, дышқәыԥшыз ихьӡ-иԥша зынӡа ибжьысхьан, убри аҟынтә иҭынхацәа аҭаацәара бзиақәа рҟынтә ҭыԥҳак ԥҳәысс дигартә еиԥш рзеиҿымкааит. Уи иахҟьаны Марк раԥхьатәи иԥҳәыс [[Фадия|Фадиа]] лакәхеит, [[вольноотпущенник|ахақәиҭра зауз]] малуаҩык (ахақәиҭра зауз атәы) Квинт Фади Галл иԥҳа. Аха абри аҭаацәара аԥҵара иазкны иаанхаз аинформациа маҷуп — ҳ. ҟ. 44 шықәсанӡа лара дыԥсхьазар ҟаларын. Ахақәиҭра зауз атәы иԥҳа ԥҳәысс лгара [[мезальянс|мезолиансуп]] ҳәа иԥхьаӡан, насгьы лассы-лассы уи аҩыза аизыҟазаашьақәа зыхҟьоз аԥара акәын<ref name=gs.ac.6 /><ref name=huzar.25 />.
=== Габини инапхгарала арра амаҵзура ахысра. Иудеиеи Мысреи имҩаԥгаз акампаниақәа ===
Курион аус иҽахьалаигалази, Фадиа ԥҳәысс дахьигази Антони иуалқәа рызҵаара рзымыӡбеит<ref name=huzar.24>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 24.</ref>. Анаҩс, иԥсҭазаашьа дбанкротмызшәа иахьеиҿикаауаз иаҽыԥнырҳәо иалагеит. Ахәҭакахьала, атеатр аҿы [[Закон Росция|Росци изакәан]] инақәыршәаны аҽыуаҩцәа ирзылхыз жәиԥшь цәаҳәа рахьтә акаҿы аҭыԥ ааникылеит ҳәа рҳәоит. Убри аамҭазгьы Марк аҽыуаҩцәа рыкласс уаҳа даҵанакуамызт, убри аҟынтә еиҳа зыҳаҭыр лаҟу аҭыԥқәа рҿы дтәар акәын<ref name=cic.phil.2.44>(Cic. Phil. II, XVIII, 44) Цицерон. Вторая филиппика, XVIII, 44.</ref>.
ҳ. ҟ. 58 шықәсазы Антони Рим аанрыжьны Бырзентәылаҟа дцеит. Иаалырҟьаны иаԥшьигаз аныҟәара амзызқәа иреиуоуп акредиторцәа рықәыӷәӷәара, Фульвиа лзы зымчра иацлаз Клодии иареи реисра, аҵыхәтәаны, Марк иажәаҳәаратә ҟазара аиӷьтәра азы игәазыҳәара — Римтәи Ареспубликаҿы ақәҿиара змаз аполитикатә кариера аҟаҵаразы акыр зҵазкуа аԥышәа. Ахәҭакала даныхәыҷыз иоуз аҵара бзиа, Бырзентәыла «астажировка» ахьимаз абзоурала, Марк ажәлар рҿаԥхьа ақәгыларақәа рҿы аихьӡара бзиақәа ааирԥшуа далагеит, [[Азианизм|Азиатәи (азиантәи)]] аоратортә школ атрадициақәа дрықәныҟәон, уи ахаҭарнакцәа иԥшӡоу, ихырку астиль рхы иадырхәон. Иара убасгьы идыруп, Антони иажәахәқәа рҿы архаизмқәа мыцхәы ихы ишаирхәоз — анаҩс Октавиан уи азы ахара идиҵон<ref name=plut.ant.2 /><ref name=huzar.26 />.
Уи ашықәсазы Марк Шьамтәыла аконсул [[Авл Габиний|Авл Габини]] инапхгара аҵаҟа аррамаҵура ахысра дақәшаҳаҭхеит. Аконсулра анҵәамҭазы, Габини уахь апроконсул ичын иҭаны ддәықәырҵаран иҟан, насгьы иотриадқәа рҿы Антони аҽыуаҩцәа рнаԥхгаҩыс дҟаларц идигалеит<ref name=huzar.26 />. Даҽа версиак инақәыршәаны, ахаҭарнак ҿыц Бырзентәыла далсны ипровинциахь данцоз ауп Антони днааиԥхьаз<ref name=gs.ac.7>''Goldsworthy A.'' Chapter VII. The Return of the King // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 96—105.</ref>. Габини ар рнапхгараҿы аԥышәа змамыз, еицырдыруаз «ахьтәы аҿар» рхаҭарнак дахьигаз амзызқәа иреиуоуп ажәытәан аҩ-ҭаацәарак ирыбжьаз аимадарақәагьы: Авл иаб Марк иабду инапхгара аҵаҟа Киликиа квесторс дыҟан ҳ. ҟ. 102 шықәсазы<ref name=huzar.27>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 27.</ref>. Габини раԥхьаӡа Антони еиҳа имаҷыз аҭыԥ идигалеит, аха иара еиҳа ихадоу аҽыуаҩцәа рпрефект иҭыԥ иҭаххеит (аҽыуаҩцәа рпрефект инапхгара аҵаҟа — ''praefectus equitum'' — иҟан акы ма еиҳаны аотриадқәа, рыцыԥхьаӡа 400—500 ҽыуаҩцәа еидызкылоз)<ref name=gs.ac.7 />.
Шьамтәыла Рим ахаҭарнак ҿыц иҿаԥхьа, апровинциаҿы иҟоу аусқәа реилыргара адагьы, Иудеиа Рим анырра аиҭашьақәыргыларагьы напынҵас иман: иахырҳәаз аҳ [[Аристобул II]] иԥа, Рим ирбаандаҩны ирымаз, [[Александр Яннай II|Александр Ианнаи II]] ар еизиган, Римынтә аҳыс иҟарҵаз [[Гиркан II]] дықәиҳәарц иҽазишәеит. Римаа ирҿагылаз апринц иитәыз абаа [[Александрион (Сартаба)]] ианақәла, Антони зегь раԥхьаӡа аҭӡы дхалеит, ианаршьеит «аҭӡамцтә гәыргьын» ({{lang-la|corona muralis}}) — аҳаҭыртә арратә ҳамҭа. Марк иара убасгьы дрылахәын акыр зҵазкуаз егьырҭ абаашқәа рнапахьы аагаразы имҩаԥыргоз ажәыларақәагьы - [[Махерон|Махерони]] [[Гиркания (крепость)|Гирканиеи]] ргараҿы<ref name=huzar.28>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 28.</ref>. Дук мырҵыкәа Аристобул II ихаҭа Римынтә дыбналеит. Иудеиа даннеи, аҿагылара ҿыц аԥшьигеит. Уажәы Габини аибашьра амҩаԥгара рыдиҵеит инапаҵаҟа иҟаз хҩык — Антони, Сизенна (иԥа), Сервили. Александрион азааигәара Аристобул ир нырҵәаны, иара Римҟа ддыргьежьит<ref name=gs.ac.7 /><ref name=huzar.28 />.
Иҟалап Габини [[Парфянское царство|Парфиа]] дақәларц иҽазыҟаиҵозҭгьы, уи моу ир [[Евфрат]] азааигәара еизигеит, убасҟан иара дидҵаалеит Мысрантә иқәырцаз афараон [[Птолемей XII Неос Дионис|Птолемеи XII Авлет]]. ҳ. ҟ. 59 шықәсазы, иара атриумвирцәеи хаҭала Цезари аҵарҭыша ду риҭеит имчра азхарҵарц азы (убас ала, Рим Птолемеи XI иуасиаҭ ԥаршеи инақәыршәаны Мысра мап ацәнакит) насгьы «Римтәи ажәлар рҩызеи рыдгылаҩи ҳәа изырҳәаларц азы». Аха 58 шықәсазы ҳ. ҟ. Птолемеи данахырҳәа, иара Рим ацхыраара даҳәеит. Асенаторцәа афараон мап ицәыркит, насгьы аныхаԥааҩцәа иԥшьоу [[Книги Сивилл|Сивилла лышәҟәқәа]] рҟны ирыԥшааз ацыԥҵәаха ишаҳәоз ала, Птолемеи ацхырааразы мап ицәктәуп ҳәа азгәарҭеит. Рим ианрықәымҿиа ашьҭахь, Птолемеи дышиашоу Габини иахь дцеит, аҵарҭыша ду, 10 нызқь талант идигалеит, Римтәи ар ахархәарала аҳра ирхынҳәырц азы<ref name=huzar.29et31>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 29-31.</ref>.
{{Anchor|Антипатр}}Ԥыҭрак даназхәыц ашьҭахь, Авл уи дақәшаҳаҭхеит, уи мап ацәызкуаз адинытә закәан Рим ишыҭрыжьыз шидыруазгьы. Уи адагьы, азакәан излаҳәоз ала, ахаҭарнак асенат ма Жәлар Реизара ҷыдала азин ирымҭакәа апровинциа ааныжьны егьырҭ адгьылқәа дрықәлар ҟалаӡомызт. Антони ахаҭарнак дишьҭалан ддәықәлеит, егьырҭ афицарцәа аӡәырҩы азакәан иаҿагылаз аус рҽаладырхәырц мап шацәыркызгьы<ref name=huzar.31>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 31.</ref>. Уи моу, Плутарх игәы ишаанагоз ала, Антони иакәын Габини Мысратәи авантиура далазгалаз<ref name=plut.ant.3>(Plut. Ant. 3) Плутарх. Антоний, 3.</ref>. Гиркан Габини имчра ахьиихьчаз азы иҭабуп ҳәа иаҳәо, римтәи ар фатәыла еиқәиршәеит, насгьы [[Антипатр Идумеянин|Идумианинтәи Антипатр]] напхгара зиҭоз ируаа рыцны идәықәиҵеит<ref name=gs.ac.7 />.
ҳ. ҟ. 56 шықәсазы, ҭагалан мысратәи аиҳабыра ҿыц апиратцәа ирыцхраауеит, насгьы амшынтә флот ду аиқәыршәара иаҿуп, римаа амшынаҿ ирымаз амчра ашәарҭара иҭазыргыло ҳәа Габини ахара рыдиҵеит. Абри ҽыҵгас иҟаҵаны, ируаа Мысра иалеигалеит. Антони инапы ианырҵеит Александриаҟа ицоз амҩа зылсуаз, стратегиала акыр зҵазкуа аҭыԥ [[Пелузий|Пелузиа]] аанкылара. Марк напхгара зиҭоз аҽыр иаарласны Синаитәи ацәҳәырақәеи Суецктәи аӡымҩахгага аӡҭачқәеи ирылсны ицеит, анаҩс Пелузи рнапахьы иааргеит<ref name=huzar.31 />. Ақалақь агараҿы ацхыраара ду ҟаиҵеит Антипатр: қьырала Мысра амаҵ азызуаз иудеиаа, римаа агәашәқәа рзаадыртразы иргәыбзыӷит<ref name=gs.ac.7 />. Архәҭа хадақәа ицны ақалақь ахь иааз Птолемеи аҭыԥантәи ауааԥсыра рышьразы адҵа ҟаиҵеит, избанзар урҭ аҳрахь инеиз [[Береника IV|Береника]] аҳкәажә ҿыц ҳәа дазхарҵеит, аха Марк урҭ дрыдгылан, аҳ агәра ииргеит ашьрақәа мап шрыцәктәу ала. Дук мырҵыкәа, Александриа иацәыхарамкәа, Птолемеии Габиниеи Береника лыр ирабашьит. Ари аибашьра алҵшәа зыӡбаз Антони иоуп, уи римтәи аҽыр Мысраа ртыл иалеигалеит, убри алагьы аибашьра алҵшәа иӡбеит<ref name=huzar.31 />.
Александриа анырга ашьҭахь, Марк Береника лхаҵа, Мысра аҳ-аконсорт [[Архелай (царь Египта)|Архелаи]] иԥсыбаҩ иԥшааит (урҭ уаанӡагьы еибадыруан), аҳык ишихәҭоу еиԥш, ҳаҭыр ду иқәҵаны анышә дамардеит, уи алагьы Антони мысраа раҳаҭыр иоуит<ref name=gs.ac.7 />. Александриатәи аҭоурыхдырҩы [[Аппиан]] иоуп II-тәи ашәышықәсазы Габини иекспедициа аан Антони раԥхьаӡа акәны Птолемеи иԥҳа [[Клеопатра|Клеопатра]] дибеит, насгьы иаразнак лыбзиабара ирцәырҵит ҳәа алегенда зҩыз<ref name=gs.ac.7 />. Дук мырҵыкәа Габинии Антонии еиманы Мысра аанрыжьит, Иудеиа иҟалаз аҿыгылара ҿыц аанкыларазы, насгьы [[Набатейское царство|набатеиатәи]] арабцәа рқәылара иаҿыгыларц азы. Птолемеи изықәиргәыӷыз аҵарҭыша зегьы знык ала иахьизымшәаз аҟынтә, Антони мысратәи акампаниа хәарҭара изалымгазар ҟалап<ref name=huzar.32>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 32.</ref>.
54 шықәсазы ҳ. ҟ. Габини Шьамтәыла инапхгара аамҭа нҵәон, убри аҟнытә апровинциа аанижьит. Ахаҭарнак уахынла Римҟа дхынҳәит, аӡәгьы дизгәамҭарц иҭахын, насгьы Иудеиеи Мысреи рҿы иигаз ааирақәа рыӡбахә ҳәа акгьы ыҟамызт. Рим иара еиуеиԥшым ахарақәа идырҵеит (азакәанқәеи адинтә закәанқәеи реилагара адагьы, Авл инапы ианырҵаз апровинциа ирҳәит). Габини ихылаԥшуаз [[Гней Помпей Великий|Помпеи]] анкьаахыс ҩызас имаз ихьчара далагеит, аха аҵыхәтәаны уи аус дарҭан, дықәрцеит. Антони аусӡбара дацәцеит. Аха асенаторцәа аӡәырҩы дырҭахымызт, убри аҟынтә 55 шықәса анҵәамҭазы, мамзаргьы 54 шықәса алагамҭазы ҳ. ҟ. Марк, Цезар иааԥхьарала, [[Галлия|Галлиаҟа]] дцеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 32–33.</ref>. Иҟалап Антони Шьамтәыла даанхар илшозҭгьы, насгьы апровинциа аҟны Рим ахаҭарнак ҿыц [[Марк Лициний Красс|Марк Лицини Красс]] Парфиа даҿагыланы имҩаԥигоз акампаниа далахәхар, аха Красс аԥышәа змаз аофицарцәа рацәаҩны ицны иааит, ус анакәха аԥышәа змамыз Антони қәыԥш диҭахымзар ҟаларын<ref name=gs.ac.8>''Goldsworthy A.'' Chapter VIII. Candidate // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 105—116.</ref>.
== Цезар ихаан иҳаракхара ==
=== Галлиа амаҵзура ===
{{main|Галлтәи аибашьра}}
[[Файл:Bust_of_Gaius_Iulius_Caesar_in_Naples.jpg|thumb|left|200px|Гаи Иули Цезар. [[Траян|Траиан]] иаҳратәраан иаԥҵаз абиуст (ҳашықәсԥхьаӡара II-тәи ашәышықәса алагамҭазы).]]
Ҳ. ҟ. 54 шықәса Ҭагалан, Антони [[Галлия|Галлиа]] иҟаз [[Гаи Иулии Цезар|Гаи Иулии Цезар]] иахь дцеит, уи [[Галльская война|Галлтәи аибашьра]] ахыркәшаразы аҟыбаҩ змаз афицар қәыԥшцәа еидикылон. Цезар иалхра зыхҟьаз аԥара мариа арҳара азгәышьра акәын: зегьы ирдыруан Цезар акы дацәыԥхамшьакәа Галлиа ширҳәуаз атәы. Цезар инапхгарала имҩаԥысуаз амаҵзура иазкны еилкаау маҷуп, избан акәзар Галлтәи аибашьра иазку ахыҵхырҭа хада — Гаи ихаҭа «[[Записки о Галльской войне|Ианҵамҭақәа]]» рҿы — ар рԥыза илегатқәеи егьырҭ иафицарцәеи рылшарақәа рыӡбахә маҷны иҳәоуп. Иҟалап раԥхьа Антони легатс дыҟазҭгьы, алегион атрибунс, ма Габини иеиԥш аҽыр апрефект иакәызҭгьы<ref name=gs.ac.8 /><ref name=huzar.35>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 35.</ref>.
Ҳ. ҟ. 53 шықәсазы Цезар Антони Римҟа дишьҭит [[квестор|аквесторцәа]] ралхрақәа иҽрылаирхәырц азы, Антони ажәытәаахыс дызҭахымыз Цицерон ихьӡала ашәҟәы ицҵаны. Ари амаҵзура хәыҷы Антони иоурц азы Цицерон ԥырхага иимҭар акәзар ҟалап ицхыраара ҳәа изҿыз<ref name=gs.ac.8 /><ref name=huzar.36>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 36.</ref>. Алхрақәа ахьаанкылахаз азы, Антони Рим дыҟан ҳ. ҟ. 52 шықәсанӡа, ажьырныҳәамза азынӡа, адемагог [[Тит Анний Милон|Милон итәы]] Клоди данишьызгьы. Цицерон излеиҳәо ала, уаанӡа Антони ихаҭа Клоди дишьырц иҽазишәахьан<ref group="цитата">(Cic. Phil. II, 21) Цицерон. Аҩбатәи афилиппика, 21: «Публи Клоди, уара ишуҳәаз еиԥш, сара иҟасҵаз аичырчаралоуп дшыршьыз. Ажәлар ирҳәооз, уара аҳәа шьҭыхны аформ аҿы душьырц уишьҭалазҭгьы, римтәи ажәлар рыла ишабоз, насгьы уара ари аус аҵыхәтәанынӡа инаугазҭгьы, иара ашәҟәҭыжьырҭа амардуан ахь дымҩахымҵызҭгьы, умҩа даҿагыланы уааныимкылазҭгьы?»</ref><ref>(Cic. Phil. II, 49) Цицерон. Вторая филиппика, 49.</ref>, аха Марк Клоди дидгылан, ҩ-сааҭк ицоз ажәахә ҟаиҵеит, уаҟа Милон иқәыӡбатәуп ҳәа дҵаны иқәиргылон. Аквесторцәа ралхрақәа рышьҭахь, урҭ еиуеиԥшым адҵақәа рыҭаразы традициала аҵәҭаԥсарала еихыршон, аха Антони машәыршәа сышԥалрымхри ҳәа дыԥшуамызт. Уи аҭыԥан, агаллцәа зегьы [[Верцингеториг]] инапхгарала изабашьуаз Цезар иахь ддәықәлеит. Аха уи аҳҭнықалақь аҿы даанхар акәхеит: Антони дызлахәыз Милон иусӡбара мҩаԥысит мшаԥымзазы<ref name=gs.ac.8 /><ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 37–38.</ref>. Ежи Линдерски иверсиала, Клоди иус дахьалахәыз азы, Марк ҳ. ҟ. 52 шықәсазы аквесторцәа ралхрақәа рылахәхара мап ацәикит, аха иааиуаз ашықәсазы амагистратцәа ралхрақәа дырзыԥшын, убри аҟынтә ҳ. ҟ 51 ашықәсазы квесторс дҟалеит.<ref>''Linderski J., Kaminska-Linderski A.'' The Quaestorship of Marcus Antonius // Phoenix. — 1974. — Vol. 28, № 2. — P. 223.</ref><ref>''Linderski J., Kaminska-Linderski A.'' The Quaestorship of Marcus Antonius // Phoenix. — 1974. — Vol. 28, № 2. — P. 223.</ref>
Марк ар рԥыза ирхәҭақәа данрыцлаз аамҭа еилкааӡам<ref name=gs.ac.8 />. [[Битва при Алезии|Алезиа ааигәара имҩаԥгаз аибашьраҿы]] Цезар Антони легатк иаҳасабала иӡбахә иҳәоит: Марк Гаи Требони дивагыланы агаллцәа раԥхьатәи ржәылараан римтәи арезервқәа напхгара рзиуан<ref>(Caes. B. G. VII, 81) Цезарь. Записки о Галльской войне, VII, 81.</ref>. ҳ. ҟ. 52—51 шықәсқәа рзы, аӡынра Цезар аӡынтәи лагерь акомендантс Антони даанижьит<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 2) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 2.</ref>. Дук мырҵыкәа XII-тәи алегион напхгара азҭоз Марк, Цезар дицны, Римтәи анапхгара мап ацәызкуаз агаллцәа ирҿагыланы аҵыхәтәантәи ахьырхәратә аоперациақәа рхы рыладырхәит<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 24) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 24.</ref>. Бельгика имҩаԥысуаз аоперациақәа рышьҭахь, Цезар Антони адҵа ииҭеит абелловак жәлар ахьынхоз аҭыԥ аҿы даанхарц, аҿагылара ҿыц ҟамларц азы<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 38) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 38.</ref>. ҳ. ҟ. 51—50 шықәсқәа рзы, аӡын Антони Гаи Требонии Публи Ватинии дрыцны Бельгика иҟаз аӡынтәи алагер акомендантс дыҟан, уи ԥшь-легионк еиднакылон<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 46-47) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 46-47.</ref>. Аӡын Антони ауаҩы дишьҭит, Цезар чарҳәара изызуаз [[Атребаты|атребатцәа]] рыжәлар раԥхьагыла [[Коммий|Комми]] дишьырц азы. Аха Комми иԥсы еиқәирхеит, анаҩс Антони иахь ацҳаражәҳәаҩцәа ишьҭит, инапаҵаҟа дшыҟало азы агәра ирго, убри аҟынтә диҳәон дрыцҳаишьарц азы. Марк дақәшаҳаҭхеит<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 48) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 48.</ref>.
=== Аграждантә еибашьра аламҭалазы ===
Ҳ. ҟ. 50 ашықәсазы Антони ажәытәтәи иҩыза Курион Цезар иганахь диасырц азы абжьаҟазара даҿызар ҟаларын, аха Иули иҟынтәи иоуз аҵарҭыша ду иполитикатә позициа аԥсахраҿы ихадоу ароль нанагӡеит<ref name=huzar.42et45>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 42–45.</ref>. Убри ашықәсазы Марк (Цезар идҵала акәхап) ҩ-маҵураҭыԥк риоуразы икандидатура ықәиргылеит — иааиуа ашықәс азы аплебеицәа (ажәлар) ртрибуни, [[Авгуры|авгури]] рҭыԥқәа рахь. Аҵыхәтәантәи аҭыԥ ахь иалхра иаанагон иԥсы ҭанаҵы аныхаԥааҩцәа рколлегиа алахәхара. Авгурцәа аԥшреи ажәҩантә дыргақәа еилкааны реиҭаҳәареи рзы аныпынҵақәа рыман, насгьы аполитикаҿы анырра ҟарҵон. Ҭыԥ заҵәык ҭацәхеит [[Квинт Гортензий Гортал|Квинт Гортензи Гортал]] иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь. Егьи акандидат — [[Луций Домиций Агенобарб (консул 54 года до н. э.)|Луци Домици Агенобарб]], еицырдыруаз аполитик, насгьы Цезар зегь раасҭа иҿагылақәаз дыруаӡәкын. Уи иахҟьаны Цезар Антони активла дидгылеит: ар рԥыза иӡбеит [[Цизальпийская Галлия (римская провинция)|Цизальптәи Галлиа]] зегь дакәшарц ааԥхьара ҟаҵо, ари апровинциаҿы инхоз ауааԥсыра (урҭ рҟынтә абжьыҭара зылшоз рим атәылауаа маҷҩымызт) алхрақәа рыҩбагьы рҿы рыбжьы Марк ирҭарц азы<ref name=gs.ac.10>''Goldsworthy A.'' Chapter X. Tribune // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 130—143.</ref>. Аха ажәлар Марк идгылеит авгур иалхрақәа рҿы, Цезар агитациа далагаанӡагьы, убри аҟынтә Гаи иаразнак атрибунқәеи, апреторцәеи, аконсулцәеи ралхрақәа рҿы икандидатцәа рыбжьы рырҭаларц ааԥхьара далагеит<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 50) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 50.</ref>. Атрибунцәа ралхраҿы аицлабра маҷын, Антони уадаҩрада далырхит. Цезар идгылоз [[Квинт Кассий Лонгин (трибун)|Квинт Касси Лонгингьы]] трибунс далхын, Марк иашьа Луци квесторс далхын. Цезар идгылаз даҽаӡәгьы, [[Сервий Сульпиций Гальба (претор 54 года до н. э.)|Серви Сульпици Галба]] аконсулцәа ралхрақәа рҿы дахьаҵахаз азы, Гаи аҳҭнықалақь аҿы интересқәа рыхьчаразы аҭакԥхықәра ахәҭа дук Марк Антони идырҵеит<ref name=huzar.42et45 /><ref name=gs.ac.10 />.<!--+о ситуации. КРАТКО-->
ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза жәаба, 50 шықәса рзы<ref group="азгә.">Атрибунақәа, аконсулцәеи егьырҭ амагистратцәеи реиԥш акәымкәа, рмаҵура иалагеит ԥхынҷкәынмза 10 рзы, егьырҭ-ажьырныҳәамза 1 азы акәын.</ref> имаҵура данахагыла ашьҭахь хара имгакәа Антони асенаторцәа ԥыҭҩык Цезар инапхгара аҟынтәи ихы дақәиҭыртәырц аҽазыршәарақәа ҟарҵо иалагеит. Антонии Кассии Цезар иабџьар шьҭаиҵарц, насгьы иара аҳәынҭқарра даӷоуп ҳәа иӡбахә рыларҳәарц азы асенат иҟанаҵоз адҵарақәа авето рықәырҵеит<ref name=gs.ac.10 />. Ԥхынҷкәынмза 20 рзы Антони ажәлар реизараҿы (''contio'') дықәгылеит, Помпеи иҿагылоз ажәахә ҟаиҵеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 47–48.</ref><ref>''Wiseman T. P.'' Caesar, Pompey and Rome // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 422.</ref>; Иажәахә аҿы ихадоу ахшыҩҵакқәа аниҵеит Цицерон<ref>(Att., VII, 8, 5) Цицерон. Письма к Аттику, VII, 8, 5.</ref>. ҳ. ҟ. ажьырныҳәамза 1, 49 шықәсазы Курион Цезар иҟынтәи ашәҟәы Римҟа инаигеит, аҩганкгьы хьаҵны аҭынчразы еиқәышаҳаҭхарц азы ажәалагала ахьыҟаиҵоз. Раԥхьа Цезар иҿагылаҩцәа асенат аилатәараҿы ашәҟәы аԥхьара иаԥырхагахеит, убри аҟынтә Антонии Кассии уи иаԥхьартә аҟаҵара рылдыршеит. Официалла аҭак ҟамлаӡеит. Иааиуаз амшқәа рзы Антони иара ихьӡала Цезар анаҩстәи аконсулра аҟынӡа кьыс шимоуа ала агарантиақәа дрылацәажәон, аха иҟаиҵаз ажәалагалақәа зегьы мап рцәыркит<ref name=huzar.48et49>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 48–49.</ref>. Ажьырныҳәамза 7 рзы асенат иалшеит иҷыдоу азакәан (''senatus consultum ultimum'') адкылара, насгьы уи атрибунцәа авето ақәҵаразы рҽазышәарақәа лҵшәада иаанхеит: шәганахь амч ҳхы иаҳархәоит ҳәа ирықәмақаруа иалагеит, Цезар атрибунцәа ирықәлеит ҳәа шиҳәозгьы<ref name=gs.ac.10 /><ref group="азгә.">Жәлар ртрибунқәа рымчра ахьынӡаҟоу кьыс рымамзароуп ҳәа иԥхьаӡан, насгьы атрибун иқәлара иԥшьоу аус аҿагылара иаҩызан.</ref>. Иҷыдоу азакәан анрыдыркыла раԥхьатәи аухаҵәҟьа Антонии Кассии атәцәа рымаҭәақәа рышәҵаны, аҳҭнықалақь аҟынтәи ибналан ицеит [[Рубикон]] аӡиас аҩадатәи агаҿа аҟны игылаз Цезар илагер ахь. Кьыс змамзар зыхәҭоу ажәлар ртрибунцәа иԥшьоу ршәарҭадара иақәмақаруа иахьалагаз Цезар ҽыҵгас иҟаҵаны Италиа дақәлеит<ref name=huzar.48et49 />.
=== ҳ. ҟ. 49—45 шш. Аграждантә еибашьра ===
==== Аграждантә еибашьра алагамҭа. Бырзентәылаҟа акампаниа ҳ. ҟ (49—48 шықәсқәа). ====
{{main|Ажәытәӡатәи Рим Аграждантә еибашьра (49—45 ҳ. ҟ.)}}
[[Файл:Bellum Civile 4945BC.png|thumb|left|440px|Аграждантә еибашьра арратә усмҩаԥгатәқәа ҳ. ҟ. 49—45 шш. Ацәаҳәа еиқәаҵәа ҵаӷақәа рыла Римтәи Ареспублика аҳәаақәа аарԥшуп, аҵәаӷәаԥҵәала -апровинциақәа рҳәаақәа — Цезар иусурақәа; — Цезар иҩызцәа русурқәа; — Помпеи иусурқәа;<br>{{legend|red|Цезар ииааирақәа, иара импыҵаихалаз ақалақьқәа}}{{legend|blue|Помпеи ииааирақәа}}{{legend|black|Ақалақь дуқәа}}]]
Ажәлар ртрибунцәа традициала ар напхгара рырҭар ҟаломызт, аха Цезар идгылоз афицарцәа даараӡа иҭахын, убри аҟынтә Антони [[пропретор|апропретор]] инапынҵақәа ииҭеит<ref>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 260.</ref>. Гаи уи хә-[[когорта|когортак]] рнапхгара идиҵеит, насгьы стратегиала акыр зҵазкуа [[Кассиева дорога|Кассиантәи амҩаду]] аҿы иҟаз ақалақь Арреци (иахьатәи [[Ареццо]]) инапахьы иааигарц адҵа ииҭеит, уи Марк қәҿиарала инаигӡеит<ref>(Caes. B.C. I, 11) Цезарь. Записки о Гражданской войне, I, 11.</ref>. Иҟалап, уи аҽныҵәҟьа адҵа нагӡахазаргьы, аха Цезар «Ианҵамҭақәа» рҿы ажәылара деиҭалагаанӡа Помпеии иареи реиҿцәажәарақәа қәҿиара рымамызт ҳәа азгәеиҭоит<ref name=cah.424>''Rawson E.'' Caesar: Civil War and Dictatorship // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 424.</ref>. Иули ихаҭа [[Фламиниева дорога|Фламиниантәи амҩала]] дцон, аха аҭынчратә еиҿцәажәарақәа анхыбгала ашьҭахь (даҽа версиак ала, аҭынчратә еиҿцәажәарақәа раан Цезар ир [[Пицен (область в Италии)|Пицено атәылаҿацә]] ааныркыло иалагеит<ref name=cah.424 />) насгьы Помпеи изы илоиалыз аруаа аҩада-мрагыларахь рхы дырхеит ҳәа ажәабжь аниоу, Рим днавсны урҭ дрышьҭалеит. Антони Цезар еиԥш аманиоврқәа ҟаиҵон. Жәабранмзазы [[Корфиний|Корфини]] (ҳаамҭазтәи [[Корфинио]]) ианажәла, Цезар еиликааит ақалақь Сульмон агарнизон (ҳаамҭазтәи [[Сульмона]]) рыбџьар ашьҭаҵара ишазхиоу азы, насгьы Марк Антони инапхгарала уахь хә-когортак дәықәиҵеит<ref name=huzar.50>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 50.</ref><ref>(Caes. B.C. I, 18) Цезарь. Записки о Гражданской войне, I, 18.</ref>.
Помпеи Брундизиатәи (ҳаамҭазтәи [[Бриндизи]]) Бырзентәылаҟа ӷбала данца ашьҭахь, Антони ажәлар ртрибун инапынҵақәа рынагӡара дазыхынҳәит. Антонии Лонгини иаарыԥхьаз ажәлар реизара аҟны Сулла ихаан [[Проскрипция|азакәан анҭыҵ иҟаз]] ахәыҷқәа рзинқәа реиҭашьақәыргылара иақәшаҳаҭхеит, насгьы Помпеи изакәанқәа рыла ахара здырҵаз зегьы уи ранарыжьит 52 шықәса ҳ. ҟ.<ref>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 258.</ref><ref name=huzar.52>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 52.</ref><ref name=uc.221>''Утченко С. Л.'' Юлий Цезарь. — М.: Мысль, 1976. — С. 221.</ref> (даҽа версиак инақәыршәаны, Сулла ихаан азакәан анҭыҵ иҟаз ахәыҷқәа рзинқәа Цезар ихаҭа ирызирхынҳәит, аха уи ашықәс анҵәамҭазы иҟалеит<ref name=cah.431>''Rawson E.'' Caesar: Civil War and Dictatorship // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 431.</ref>). Иҟалап, абри аилатәараҿы, Цизальптәи Галлиа (Цизальптәи Галлиа аҩадатәи ахәҭа, аӡиас Пад анаҩс (По) анҭыҵ — {{lang-la|Padus}}) инхоз ауаа рим атәылауаҩра рыҭан, избан акәзар урҭ уаанӡа иԥкыз алатинтә зин акәын ирымаз<ref name=huzar.52 />. Антонии Кассии Рим анҭыҵгьы асенат асессиазы иаарыԥхьеит, Цезар апроконсул имаҵзура аанмыжьӡакәа уи далахәхарц азы, ари амаҵзура аруаа рҿы азакәантә мчра инаҭон<ref name=cah.430>''Rawson E.'' Caesar: Civil War and Dictatorship // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 430.</ref><ref group="азгә.">Апроконсултә напынҵақәа змаз ар рԥыза, апровинциа аҟынтәи даныхынҳә ашьҭахь, Рим иԥшьоу аҳәаақәа — апомери — еилазгаз, иаразнак инапынҵақәа ицәыӡуан.</ref>.
Испаниаҟа данца, Цезар Италиеи уа иҟаз архәҭақәеи рнапхгара Антони идиҵеит, аха аҳҭнықалақь анапхгара азиулар акәын апретор [[Марк Эмилий Лепид (триумвир)|Марк Емили Лепид]]<ref name=uc.221 />. Атрибун-апропретор инапынҵақәа рахь иаҵанакуан аҳҭнықалақь чала аиқәыршәара, ицәырҵуаз аекономикатә зҵаарақәа рыӡбара, афлот аизгара, апориадок ацклаԥшра. Цезар Италиаҟа даныхынҳәуаз аамҭазы, Марк илиршеит адгьылбжьахаҿы аҭынчра ахьчара, Помпеи идгылақәоз рықәгылара аԥырҟәҟәаара, насгьы амшынтә блокада ԥжәаны Иониатәи амшын ахысра зылшоз афлот аиқәыршәара. Аха урҭ азҵаарақәа рыӡбараҿы иара илагала шаҟаз еилкааӡам: Плутарх игәы иаанагоит Марк гәацԥыҳәарала идыз анапынҵақәа рынагӡара даҿын ҳәа, Цицерон иҳәоит уи дыхәмаруа, ицәыбза [[Волумния (актриса)|Волумниеи]] длыцны иаамҭа ихигон ҳәа<ref name=gs.ac.12>''Goldsworthy A.'' Chapter XII. Civil War // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 152—167.</ref><ref name=huzar.54>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 54.</ref>. Антони Лепид дицны иааиуаз ашықәс азы амагистратцәа ралхрақәа еиҿикаар акәын, Цезар азакәантә зин ирҭарц азы (Гаи аконсул имаҵзура иоуеит ҳәа агәыӷра иман). Урҭ аконсулцәа рыда рымҩаԥгара рылымшеит, урҭ Помпеи ицны ӷбала ицахьан, Лепид Антони ицхыраарала, ҷыдала алхрақәа рымҩаԥгаразы Цезар диктаторс иҟаҵара еиҿикааит<ref name=huzar.54 />. Ауаҩы адиктатор ҳәа иҷыдоу амаҵзурахьы иалхра Рим заатәи аҭоурых аҿы лассы-лассы аҭыԥ аман, аха уи апреторс иҟаҵара уаанӡа иҟамлацыз акы акәхеит<ref name=gs.ac.12 />. Аҳәынҭқарратә зҵаарақәа рыӡбара адагьы, Антони имчра амалырҳаразгьы ихы иаирхәон: Помпеи [[тускул|тускулантәи]] ивилла ааникылеит, иара убас Италиантәи ибналаз Помпеи идгылақәоз рынхарҭақәеи рмали. Анаҩс, ҳ. ҟ., 47 шықәсазы, Цезар Александриантәи изиҩит [[Марк Теренций Варрон|Марк Теренциа Варрон]] ивилла изирхынҳәырц азы<ref name=huzar.53>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 53.</ref>. Антони ихымҩаԥгашьақәа ирхырҟьаны, уаанӡа анеитралитет зкыз асенаторцәа џьоукы Италиа аанрыжьит. Марк анырра ду змаз Цицерон идгылара аиура даара иҽазишәеит, аха илымшеит — уигьы Помпеи иахь дыбналаны дцеит<ref name=huzar.55et56>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 55-56.</ref>.
ҳ. ҟ. 48 шықәсазы, ажьырныҳәамзазы Цезар Брундизинтәи Бырзентәылаҟа дцеит ир рыхәҭак иманы, Антони лшарак шааиоузҵәҟьа, иаанхаз аотриадқәа иманы [[Ионическое море|Иониатәи амшын]] дырны дцарц адҵа ииҭеит. Помпеи идгылаҩцәа арсырҭа ҿыц арсра рҽазыршәеит, убри аан [[Луций Скрибоний Либон (консул 34 года до н. э.)|Луци Скрибони Либон]] Брундизи иахьазааигәаз ддәықәырҵеит. Ҩ-[[трирема|триремк]] (х-цәаҳәак ажәҩақәа змоу аӷба бжьаратәқәа) рыла, иара убас аӷба хәыҷқәа рыла, Антони илиршеит Либон иитәыз [[Квадрирема|аквадриремақәа]] хәба (ԥшь- цәаҳәак ажәҩақәа змоу аӷба дуқәа) амшын агаҿа аҟынтә анаскьацара, Либон иӷбақәа руак ааникылеит<ref name=huzar.57et58>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 57-58.</ref><ref>(Caes. B.C. III, 24) Цезарь. Записки о Гражданской войне, III, 24.</ref>. Мшаԥымза 10 рзы Антонии [[Квинт Фуфий Кален|Квинти Фуфи Калени]], амчра хадақәа рыла Помпеи идгылаҩцәа рмацәаз ԥжәаны, ақалақь Лисс (ҳаамҭазтәи [[Лежа (город)|Лежа]]) азааигәара иӡхыҵит. Урҭ ирыцны иааит Цезар изы акыр зҵазкуаз ацхыраара — х-легионк аветеранцәа, ҿыц еибашьра иргаз легионк, аҽыуаҩцәа 800-ҩык инарзынаԥшуа<ref name=gs.ac.12 /><ref name=huzar.57et58 /><ref>(Caes. B.C. III, 29) Цезарь. Записки о Гражданской войне, III, 29.</ref>. Цезаргьы Помпеигьы Антони иахь раԥхьа инеиуа ҳәа рҽазыршәон, аха аҭыԥантәи ауааԥсыра Марк игәы иҽанырҵеит Гнеи Помпеи дшааигәахоз азы. Дук мырҵыкәа Антони Цезар иҽимеидеит, уажәшьҭа уи имчқәа Помпеи имчқәа ираҟарахеит<ref name=huzar.59>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 59.</ref><ref>''Утченко С. Л.'' Юлий Цезарь. — М.: Мысль, 1976. — С. 232.</ref><ref>(Caes. B.C. III, 30) Цезарь. Записки о Гражданской войне, III, 30.</ref>. [[Битва при Диррахии (48 год до н. э.)|Диррахием азааигәара]] имҩаԥысуаз аманиоврқәа раан, Антони аладатәи ахырӷәӷәарҭақәа руак аҿы аус иуан, [[IX Испанский легион|IX-тәи алегион]] напхгара азиуан, аха аибашьра хада дахьынӡалахәыз атәы акгьы еилкааӡам<ref name=gs.ac.12 /><ref name=huzar.60>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 60.</ref><ref>(Caes. B.C. III, 45-46) Цезарь. Записки о Гражданской войне, III, 45-46.</ref><ref>(Caes. B.C. III, 65) Цезарь. Записки о Гражданской войне, III, 65.</ref>. Цезар аиааира ахьигаз [[Битва при Фарсале|Фарсалтәи аибашьраҿы]], Антони Цезар ир арымарахьтәи афланг напхгара азиуан; иара диҿагылан [[Луций Афраний (консул)|Луци Афрани]]<ref name=gs.ac.12 /><ref>''Утченко С. Л.'' Юлий Цезарь. — М.: Мысль, 1976. — С. 238.</ref>. Аха аибашьра алҵшәа Марк дызлахәымыз арыӷьарахьтәи афланг аҿы иӡбахеит. Аибашьра ашьҭахь дук мырҵыкәа Антони Римҟа дхынҳәит.
==== Италиа анапхгара. Ацәымӷра (48—45 шықәса ҳ. ҟ.) ====
Аҳҭнықалақь аҿы Марк, аконсул [[Публий Сервилий Ватия Исаврик (консул 48 года до н. э.)|Публи Сервили Ватиа Исаврик]] дицны, Цезар еиҭа адиктатор имаҵураҭыԥ ахь инагара илиршеит. Аха уажәазы ари амаҵзура атехникатә ҟазшьа амамызт: Цезар ҳ. ҟ. 47 шықәсазы архәҭақәа рҿы азакәантә мчра еиқәирхар акәын. Уи азы итрадициатәыз 6 мыз мацара диктаторс дарымҭеит, шықәсык ҳәа дҟаҵан. Анапынҵа ҿыцқәа қәҿиарала иширҭаз азы ажәабжь аниоу, Цезар Марк Антони ихаҭыԥуаҩс дҟаиҵеит — аҽыр рнаԥхгаҩыс (''[[magister equitum]]'')<ref name=mrr.2.272>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 272.</ref> (аха Елеонор Хуизар лгәы иаанагоит Антонигьы ари амаҵзура иоуит ҳәа Цезар дызларҭаз адекрет иаҩызоу инақәыршәаны<ref name=huzar.64et65>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 64-65.</ref>). Еилкаауп, ԥхынҷкәынмза азы Антони имаҵура ҿыц дшахагылаз<ref name=mrr.2.272 />. Ашықәс анҵәамҭазы, адиктатор ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала имаз анапынҵақәа аконсулцәеи апреторцәеи ртәқәа раасҭа еиҵан. Аха Цезар -аҩбатәи аконсул инапынҵақәа назыгӡоз- иааиуаз ашықәс азы амагистратцәа ралхрақәа рҿы дцәырымҵит, ианаамҭаз иалырхыз амагистратцәа еиҵбацәа — атрибунцәеи аедилцәеи ракәхеит. Убри аҟынтә, Марк Рими Италиеи рнапхгаразы имаз амчра хаҭәаан ҳәа ҳҳәар ҳалшоит, Гаи Мысрантәи дхынҳәаанӡа<ref name=huzar.64et65 />.
{{Anchor|Антониеи Долабеллеи}}Еиуеиԥшым ақәҿиарақәа иманы, Антони инеитралтәызи, агәыҩбара аазырԥшуази асенаторцәа Цезар иган иадикылон<ref name=huzar.64et65 />, аха иааизакны иуҳәозар, ахара имхәыцуаз аполитика мҩаԥигон ҳәа изырҳәоит, насгьы Цицерон исалам шәҟәқәа рҿы абысҟак иуадаҩыз аамҭазы уи иԥсҭазаашьа дахашшаауан<ref name=huzar.65et67>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 65-67.</ref>. Уи адагьы, анапхгараҿы аметод ӷәӷәақәа ихы иаирхәоит, насгьы азакәанқәа рынагӡараҿы аекспроприациа ҿыцқәа ҟаиҵоит ихатәы феида дазхәыцны ҳәа ахара идырҵон. Марк ауал азҵаара аӡбашьала ихьӡ-иԥша зынӡа даалгеит. Акредиторцәа ауал зқәыз руалқәа ршәарц рыдырҵон, аха аҵыхәтәантәиқәа урҭ ршәара рылшомызт. Ажәлар ртрибун [[Публий Корнелий Долабелла (консул-суффект 44 года до н. э.)|Публи Корнели Долабелла]] ауалқәа ркассациа азҵаара анышьҭих (''tabulae novae''), [[инсула|аҩнеихагылақәа]] руадақәа раренда азы ауалқәагьы уахь иналаҵаны, Антони уи дидгылеит. Долабелла оппонентс диман [[Луций Требеллий Фид|Луци Требелли]], уи иаҩцацәамыз ажәалагалақәа ҟаиҵон (иҟалап [[Гай Азиний Поллион|Гаи Азини Поллион]] дидгылозҭгьы<ref name=plut.ant.9>(Plut. Ant. 9) Плутарх. Антоний, 9.</ref><ref>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 287.</ref>). Аха рим амалуаа Долабелла иҟаиҵаз ажәалагалақәа ӷәӷәала ирҿагылеит. Дук мырҵыкәа еилкаахеит Долабелла Марк иԥҳәыс Антониа дышхыихыз, убри аҟынтә урҭ рыбжьара аимак ҟалеит{{ref+|Аха Цицерон ишиҳәо ала, Антони ԥасатәи ицәыбза Фульвиа ԥҳәысыс дигарц азы заа аҽазыҟарҵарақәа дырҿын<ref>(Cic. Phil. II. XXXVIII.99) Цицерон. Вторая филиппика, XXXVIII, 99.</ref>.|group="азгә."}}. Аҵыхәтәаны еиҿагылаз атрибунцәа рыдгылаҩцәа бџьарла рҽеибыҭаны амҩадуқәа рҿы аибашьрақәа ирылагеит. Аҭынчымра аанкыларазы, асенат Антони азин инаҭеит аҳҭнықалақь ар алагалара, аха уи маӡала асолдаҭцәа ихы иаирхәеит Требелли ицхраарц азы<ref name=huzar.65et67 />.
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Ширина = 300px
| Заголовок = Аграждантә еибашьраан Антони иԥсҭазаашьа
| Содержание = «Изааигәаз ауаа рҟынтә зегь реиҳа анырра змаз дреиуан амим Сергии, насгьы Антони бзиа иибаз — убри атруппа аҟынтәи [[Киферида]] захьӡыз аԥҳәыс. <…> Римаа раҳаҭыр ланарҟәуан ахьтәы аҿақәагьы, урҭ рыманы иара ишьҭагалан, иԥшьоу аныҟәара мҩаԥыргошәа, амҩа аганқәа рҿы игылаз ашьаԥақәа, аӡиас ахықәаҿ ма абнара аҿықә аҿы иҟарҵоз ашьыжьхьафарақәа, аҽыуардынлас аҟны иҵакны ирымаз алымқәагьы, инагоу ауаа рыҩнқәа акаҳԥцәеи аҩымаа арҳәаҩцәеи рзы уадақәас иахьыҟарҵаз. Зегьы агәынамӡара аадырԥшуан, ргшәы ԥжәон, убри аамҭаз Цезар ихаҭа, Италиа анҭыҵ, адгьыл аӡа дықәиан дыцәон, аџьабаа дуқәа баны, ашәарҭарақәа дыриааины аибашьра аҵыхәтәантәи ацыԥхьқәа арцәара даҿын, аха убри аамҭазҵәҟьа егьырҭ, Цезар ириҭаз амчра рхы иархәаны, қьафура иаҿын, ртәылауаа ирхыччо».<ref name=plut.ant.9 />}}
Акыраамҭа Цезар изкны жәабжьк ахьыҟамыз азы (Клеопатреи иареи ирыбжьаз аизыҟазаашьақәа рзы Мысра даанхеит), иԥсра иазкыз уҳәан-сҳәан дәықәлеит. Ар рԥыза игәабзиара иазкны иҵабыргу адыррақәа ахьыҟамыз азы, Кампаниа иҟаз алегионерцәа рхы иақәиҭыртәразы адҵа ықәдыргылеит (урҭ рҟынтә ԥыҭҩык Галлтәи аибашьра алагамҭа инаркны арратә маҵзураҿы иҟан 58 шықәса ҳ. ҟ.) иара убас изықәдыргәыӷхьаз аԥарақәа рзыршәарц азы. Марк аҳҭнықалақь аанрыжьыр акәхеит, адиктатор идгылаз иаб иашьа [[Луций Юлий Цезарь (консул 64 года до н. э.)|Луци Иули Цезар]] ақалақь префектс дҟаҵаны (''praefectus urbi''). Антони илымшеит асолдаҭцәа имҩаԥыргоз аҿагыларақәа раанкылара, аха Рим иҟаз аҭагылазаашьа иахҟьаны иара уаҟа дҟалар акәхеит. Антони аҳҭнықалақь даналҵ, еиҿагылаз атрибунцәа рыдгылаҩцәа иара иҟамзаара рхы иархәаны (урҭ рҟынтә аӡәгьы Луци Цезар изхәыцуамызт) амҩадуқәа рҿы идырӷәӷәеит бџьарла еибыҭаз ротриадқәа. Асенат аҷыдалкаатә закәан аднакылеит, уи Антони ааԥхьара инаҭон апоридок еиҭашьақәиргыларц азы. Ақалақь архәҭа ҿыцқәа аналаигала ашьҭахь, Долабелла изакәан апроектқәа аԥсҭазаара аларҵәара игәы ишҭоу рылаҳәаны, Афорум аҿы идгылаҩцәа иманы абаррикада ҟаҵаны днатәеит. Шьыжьнаҵы Антони исолдаҭцәа Афорум иақәлеит, азакәанқәа рыдкылара ааныркылеит, 800-ҩык инарзынаԥшуа ауаа ршьит. Антони иара убасгьы Долабелла идгылаҩцәа [[Тарпейская скала|Тарпеиатәи ахра]] аҟынтәи иршәны рышьразы адҵа ҟаиҵеит (атрибун ихаҭа аханатә Антони иеиԥш кьыс ирҭар алшомызт ҳ. ҟ. 49 шықәса. Убри азы деиқәхеит)<ref name=huzar.65et67 /><ref name=cah.435>''Rawson E.'' Caesar: Civil War and Dictatorship // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 435.</ref>.
Ҳ. ҟ. 47 шықәса, жьҭаарамзазы Цезар Римҟа дхынҳәит, уа иҟаз ақәгыларақәа ртәы аниаҳа, раԥхьа абунт шьҭызхыз асолдаҭцәа рҿаԥхьа дықәгылан ажәахә ӷәӷәа ҟаиҵеит, уи алагьы еиқәиртәеит. Уи адагьы, аӡәырҩы дшымӷәыӷуаз, ақалақь агәаҟцәа рыбжьара еицырдыруаз Долабелла ацәгьоура ианаижьит, насгьы Антони диқәыӡбеит. Цезар ихаҭыԥуаҩ аконфискациа ззииуз амазара зегьы ахә ишәарц идиҵеит, насгьы иааиуаз ашықәс азы консулс далырхырц азы азин иимҭеит. Марк даара игәы иамыхәеит адиктатор иӡбамҭақәа: уҳәан-сҳәанны ирҳәон, уи аамҭазы Цезар ишьразы имҩаԥгаз аҽазышәара Антони еиҿикааит ҳәа<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 68.</ref>. Иҟалап Антони Африкеи Испаниеи рҟны имҩаԥысуаз акампаниақәа дызрылахәымыз, Цезари иареи реизыҟазаашьақәа ахьыхьшәашәахаз акәзаргьы. Абри аамҭа иаҵанакуа хҭыс заҵәык ауп инысымҩаҿы иарбоу — Антони акыр шықәса ицәыбзаз, аԥхьа Клодии Курионии ԥҳәысс ирымаз [[Фульвия|Фульвиеи]] иареи рчара ауп<ref name=huzar.70>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 70.</ref>.
==== Цезари иареи реинышәара (45—44 шықәса ҳ. ҟ.) ====
Ҳ. ҟ. 45 ашықәс алагамҭазы Цезари Антонии еинаалеит, Марк адиктатор Нарбонна диԥылеит, Испаниа имҩаԥигоз аҵыхәтәантәи икампаниа аҟынтәи даныхынҳәуаз. Ҳ. ҟ. 44 ашықәс азы Марк Антони консулс дҟалеит, иашьа Гаи, Цезар иабжьгарала, преторс далхын, Луци- жәлар ртрибунс далхын. Иҟалап, уи аамҭазы, Цезар ицнагаҩцәа еицлабуа иалагазар, ахшара дызмамыз адиктатор урҭ ишьҭрамадаҩцәаны иҟаиҵарц азы<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 71-72.</ref>. [[Биллоуз, Ричард|Ричард Биллоус]] излаиԥхьаӡо ала, Антони адиктатор ишьҭрамадаҩ ҳәа ихы иԥхьаӡартә еиԥш алшара бзиақәа иман (Цезар азакәантә ҭаацәазаара аҟынтә ахшара димамызт), избан акәзар уи Гаи изааигәаз ицнагаҩ мацара иакәмызт, иан лганахьалагьы аиуара рыбжьан. Ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала, Марк даараӡа иџьеишьеит, игәгьы арҵкапит, Цезар даныршь иуасиаҭ ахьаадыртыз. Ҳ. ҟ. 45 ашықәс, цәыббрамзазы еиқәыршәаз ари адокумент ишаҳәоз ала, Иулиаа рҭаацәара аҟынтәи даҽаӡәы -Гаи Октави хылҵшьҭра хадас дҟалеит<ref>''Billows R.'' Julius Caesar: The Colossus of Rome. — London; New York: Routledge, 2009. — P. 257.</ref>.
{{Anchor|Цезари Парфиеи}}Цезар Антони ибзианы дшизыҟоу зегьы рҿаԥхьа ишааирԥшуазгьы{{ref+|Ахәҭакахьала, Плутарх иазгәеиҭоит Испаниантәи Италиаҟа даныхынҳәуаз, ивара аҽыуардынлас дшақәиртәаз, уи ҳаҭыр дуны ишыԥхьаӡаз<ref name=plut.ant.12>(Plut. Ant. 12) Плутарх. Антоний, 12.</ref>.|group="азгә."}}, Антони ихӡыргарақәа ирыхҟьаны реизыҟазаашьақәа ԥхасҭахеит. Еилкаауп, Цезар Парфиа дабашьырц иҽаназыҟаиҵоз, усҟан адиктатор акыр аамҭа Рим дзыҟаломызт аҟынтә, Антонии иаӷаз, Публи Корнели Долабелла аконсул иҭыԥ ааникыларцазы ажәалагала шыҟаиҵаз. Марк ҳ. ҟ. 44 ашықәсазы аҩбатәи аконсулс дыҟан, ари ажәалагала ӷәӷәала даҿагылеит. Уи дгәыӷуан, Цезар данцалак ашьҭахь, (''sine collega'') аӡәгьы дивагылаӡамкәа, Рими Италиеи консулк иаҳасабала анапхгара рызҭо иара ихала иакәхоит ҳәа, уи имчра аколлега дахьивагыламыз иабзоураны, адиктатортә мчра иазааигәахон. Цезар Антони иамбициақәа рынагӡара иҽазишәеит, Македониа апровинициақәа апроконсул инапынҵақәа идигалеит, уаҟа имҩаԥысуаз аварварцәа рқәыларақәа алшара ирҭон ар рԥыза ибаҩхатәра аарԥшразы, уи алагьы атриумф агара<ref name=huzar.74>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 74.</ref>. Адиктатор еиҳагьы ихы игәаирԥхарц азы, Марк Цезар ихьӡ еиҳагьы ашьҭыхразы, асенати Жәлар Реизареи аҳаҭыртә дырга ҿыцқәа рыдгалара далагеит, иԥсы ахьынӡаҭоу иԥшьоу адин-қьабзтәқәагьы уахь иналаҵаны<ref name=huzar.76et78>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 76-78.</ref>. Урҭ азакәанқәа руак инақәыршәаны, Антони нцәахәыс иалырхыз Цезар иныхаԥааҩс дҟарҵеит<ref name=cah.462et464>''Rawson E.'' Caesar: Civil War and Dictatorship // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 462—464.</ref>, аха Цезар иԥсы ҭанаҵы имаҵзура ахагылара дзахьымӡеит<ref>(Cic. Phil. II, XLIII, 110) Цицерон. Вторая филиппика, XLIII, 110.</ref><ref>''Ross Taylor L.'' The Divinity of the Roman Emperor. — Philadelphia: Porcupine Press, 1975. — P. 68.</ref>. Цезаргьы Антони игәы ҟаиҵарц, аҭакс апатрицицәа рышьҭра, еицырдыруаз аплебеитә ҭаацәарақәа рхаҭарнакцәа рыла арҭбааразы, Антониаа рҭаацәарагьы рылаирхәит<ref name=huzar.76et78 />.
ҳ. ҟ. жәабранмза 15, 44 шықәсазы Антони аныҳәа [[Луперкалии|Луперкали]] азгәаҭара далахәын. Ари аныҳәа аан, иара идгылаҩцәа иманы, ауаа ахьырацәаз иҳаракыз ҭыԥк аҿы итәаз Цезар аҳ идиадема ихаиҵеит. Уи адиктатор изныкымкәа мап ацәикит, аҵыхәтәаны адиадема Иупитер иныхабаахь иргарц адҵа ҟаиҵеит. Плутарх ишазгәеиҭаз ала, Марк иҟаиҵақәоз ауааԥсыра даара рҽынкыланы иахәаԥшуан, насгьы адиктатор уи мап ахьацәикыз шыргәаԥхаз мӡаӡакәа иаадырԥшит. Иҟоуп агәаанагара, аҳ идиадема Цезар ихы ахаҵара Марк иаԥшьгамҭа акәӡамызт ҳәа, ари азҵаара иазкны ауаажәларратә гәаанагара аилкааразы иара Цезар ихаҭа иҟаиҵаз адҵа ауп ҳәа<ref name=plut.ant.12 /><ref name=huzar.76et78 />. Луперкалии аныҳәаҿы иҟалаз аепизод иарццакит [[Марк Юний Брут|Марк Иуни Брути]] [[Гай Кассий Лонгин (заговорщик)|Гаи Касси Лонгини]] адиктатор ишьразы еидыркылоз [[Убийство Юлия Цезаря|ачарҳәаратә гәыԥқәа]] рышьақәыргылара — ацәгьахәыццәа рзы еилкаан Цезар аҳратәра архынҳәразы ауааԥсыра шазыҟаиҵоз.
[[Файл:Karl Theodor von Piloty Murder of Caesar 1865.jpg|thumb|left|300px|[[Пилоти, Карл Теодор фон|Карл Теодор Пилоти]]. [[Убийство Юлия Цезаря|Цезар ишьра]] (1865). Кимвр Цезар ихәдаҟынтә атога дахоит, Каска ишьҭахь ала аҳәызба илеиҵоит.]]
Антони Цезар зегь раасҭа изааигәаз, насгьы анырра змаз иҩызцәа дыруаӡәкны дыԥхьаӡан аҟынтә, ацәгьаршцәа иаргьы Гаи дицыршьырц гәҭакыс иҟарҵахьан<ref name=huzar.79et80>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 79-80.</ref>. Плутарх ишиҳәо ала, ацәгьаршцәа реиҳараҩык Антони дыршьырц рҭахын, аха Брут иҟаиҵаз ақәыӷәӷәара иахҟьаны иԥсы ҭаны даанрыжьырц рыӡбеит. Абырзен ҭоурыхҭҵааҩы излеиҳәо ала, Брут дгәыӷуан Антони амчра бзиа иахьибоз иабзоураны дара дрыдгылоит ҳәа<ref name=plut.brut.18>(Plut. Brut. 18) Плутарх. Брут, 18.</ref>. Хыҵхырҭақәак ишазгәарҭо ала, Антони иҟалараны иҟаз ацәгьаура аӡбахә идыруан, аха мзызқәак ирыхҟьаны уи атәы Цезар изеиҭеимҳәеит<ref>''Billows R.'' Julius Caesar: The Colossus of Rome. — London; New York: Routledge, 2009. — P. 248.</ref>. Хәажәкырамза 15 рзы имҩаԥысран иҟаз аилатәара адиктатор дицны Антонигьы далахәызар акәын, аха рыгәҭакқәа рынагӡара даԥырхагамхарц азы дааныркылеит, дымнеиртә иҟарҵеит (еиуеиԥшым аверсиақәа рыла, уи ҟазҵаз [[Гай Требоний|Гаи Требони]] ма [[Децим Юний Брут Альбин|Децим Иуни Брут Албин]] ракәын)<ref name=huzar.79et80 /><ref name=plut.brut.17>(Plut. Brut. 17) Плутарх. Брут, 17.</ref><ref>''Утченко С. Л.'' Юлий Цезарь. — М.: Мысль, 1976. — С. 331.</ref>.
== Цезар даныршь ашьҭахь Антони икариера. Аҩбатәи атриумвират ашьаҭаркра ==
=== Антони ҳ. ҟ. 44 шықәсазы. ===
==== Хәажәкырамзатәи аидақәа рнаҩс раԥхьатәи амшқәа ====
Цезар даныршь ашьҭахьҵәҟьа, аилатәахь изымнеиз Антони иҩныҟа дыбналан дцан, уа иҽирӷәӷәеит<ref name=huzar.81>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 81.</ref>. Ацәгьаршцәа адиктатор иԥсра, атираниа аҟынтә ахақәиҭтәра, ауааԥсыра зегь еигәырӷьоит ҳәа ргәы иаанагон, убри аҟнытә урҭ активтә усмҩаԥгатәқәа рҽырцәырыхьчеит. Цезар даныршь ашьҭахьҵәҟьа Рим агәҭа иҟаз [[Капитолий (холм)|Капитолиатәи ахәы]] ааныркылеит. Иара убри аамҭазы ацезарианцәа еилыркаауан ишьақәгылаз аҭагылазаашьа. Ақалақь зыхьчоз ар напхгара рзиуан [[Марк Эмилий Лепид (триумвир)|Марк Емили Лепид]], иара зыԥшрак ҟамҵаӡакәа ацәгьаршцәа аанкыланы рышьра иҭахын. Аха иара Антони дыԥшааны, анаҩс иҟарҵашаз аусқәа иабжьигартә диҳәеит. Аконсул иаразнак ашьаура алагара шаԥсамыз Лепид агәра ииргеит, насгьы дақәиршаҳаҭхеит иара дицхраарц азы, уи ацымхәрас апонтифик ду иҭыԥ шииҭо ала дақәиргәыӷит (Цезар даныԥсы ашьҭахь уи ҭацәхеит), иара убас ажәа ииҭеит иԥҳа Антониа, Лепид иԥа ԥҳәысс дышииҭо ала. Уи аухаҵәҟьа Антони Цезар иҩныҟа дцеит, адиктатор иԥҳәыс Кальпурниа лыцхыраарала, Цезар исалам шәҟәқәа зегьы игеит, маӡалатәиқәагьы уахь иналаҵаны, насгьы аҳәынҭқарра аԥарақәа 700 миллион сестерци итәитәит<ref name=huzar.82>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 82.</ref><ref>''Chilver G. E. F.'' The Aftermath of Caesar // Greece & Rome. Second Series. — 1957. — Vol. 4, № 1. — P. 71.</ref>. Адырҩаҽны Антонии ацәгьаршцәеи зҳәатәы акыр ԥхылнадоу римаа рыбжьара аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара ирылагеит, урҭ рыцхыраара роурц азы; Маркгьы ацәгьаршра иалахәыз Децим Брут иҽимеидеит<ref name=huzar.82et83>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 82-83.</ref>. Хәажәкырамза 17 азы Антони [[Теллус]] аныхабааҿы асенат аилатәаразы иааиԥхьеит, аныхабаа иҩны азааигәара игылан, аилатәараҿы аилаҩынтрақәа ҟалар, иҩны рышьҭахьҟа ахьаҵра иазырхианы иҟаҵан<ref name=huzar.82et83 />. Ацәгьаршрцәа рхаҭарнакцәа уи иалахәымызт. [[Файл:Marko Antonije nad Cezarom Bela Čikoš Sesija.JPG|thumb|left|300px|[[Чикош-Сесия, Бела|Бела Чикош-Сесиа]]. Марк Антони Цезар иԥсыбаҩ дахагылоуп (инарзынаԥшуа 1920).]]
Асенаторцәа иҟарҵаран иҟаз алкаа даара иуадаҩхеит. Ацәгьаршцәа атиран дызшьыз ҳәа рзырҳәар акәын, ус анкәха Цезар дтирануп ҳәа дыԥхьаӡахон, мамзаргьы ауаҩшьра иақәыӡбар акәын, ацәгьаршцәа ахара рыдҵаны аусӡбарахь инагатәын. Аха асенат акомпромисстә вариант алнахит. Деилкааӡам асенат аҵыхәтәантәи аӡбамҭаҿы анырра ду ҟазҵаз. Плутарх излеиҳәо ала, асенат Цезар дызшьыз ирықәыӡбар рҭахын. Аха, Цицерон иажәахә ашьҭахь, [[Пелопоннесская война|Пелопоннесстәи аибашьра]] анҵәамҭазы [[Афины]] иҟаз аҭагылазаашьа аныргәалаиршәа: усҟан [[Тридцать тиранов (Афины)|ҩажәижәабаҩык атиранцәа]] зшьыз аҭакԥхықәра иацәынхеит, иҟалаз зегьы рхадыршҭит(ажәытә бырз. ἀμνηστία [''амнестиа''] — ахашҭра). Цицерон иныррала, асенат ацәгьаршцәа рус ранажьразы ажәалагала аднакылеит<ref name=plut.cic.42>(Plut. Cic. 42) Плутарх. Цицерон, 42.</ref>. Антони инаигӡаз арольгьы маҷмызт, избанзар асенат иалахәқәаз ԥыҭҩык ареспублика ишадгылаз идыруан, убри аҟнытә агәаҽанызаара зныԥшуаз атактика алихит. Иара зегьы раасҭа ихадоу илшарақәа иреиуахеит, адиктатор изакәанқәа рмыԥсахырц азы асенаторцәа ирыдыркылаз аӡбамҭа: ари азҵаара анықәдыргылаз, Антони иргәалаиршәеит ари аилатәараҿы иҟаз аӡәырҩы асенат аҿы рҭыԥқәа ахьроуз Цезар азакәанқәа ирылеигалаз ахарҭәаарақәа ҩба шракәыз изыбзоурахаз. Иҭахара маҷк шагыз, адиктатор иааиуа ашықәс азтәи амагистратцәа рсиақәагьы шьақәирӷәӷәеит. Ари азакәан аԥыхра алхрақәа рахь инанагон, насгьы адиктатор дахьҭадырхаз римаа зынӡагьы иахьамеиӷәырӷьоз азгәаҭаны, урҭ рылҵшәа ареспубликанеццәа рзы иманшәалахомызт. Аха аҵыхәтәантәиқәа, Цезар изакәанқәа рхашҭырц рҭахымызт: адиктатор игәы иҭеикхьан ацәгьаршцәа ԥыҭҩыки ма урҭ ирыдгылақәоз асенаторцәеи иреиҳау амаҵзурақәа рыҭара, даҽа шьоукы — анапхгаразы апровинциақәа рыҭара. Цицерон иҟаиҵаз ажәалагалала, Цезар идҵақәа зегьы ҵабыргуп ҳәа рыԥхьаӡара адагьы, иара «игәы иҭеикыз» азакәанқәа зегьы рыдкылара рыхәҭан (ԥыҭрак ашьҭахь Антони ари ақәҵара ахәарҭа ду алигеит, избанзар адиктатор исалам шәҟәқәеи азакәанқәа рпроектқәеи зегьы иара инапаҿы иҟан). Ацәгьаршцәа рлахьынҵа ӡбамкәа иаанхеит: ацәгьаршцәа ҳаҭыр рықәҵара азы ажәалагала рыдрымкылеит. Убасала, асенат адиктатор ишьра иақәшаҳаҭымхеит, иагьақәмыӡбеит: аҩ-ажәалагалакгьы абжьықәа реиҳарак рмоуӡеит<ref name=huzar.82et83 /><ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 469—470.</ref><ref name=mash.125>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 125.</ref>. Антони ажәытәаахыс аӷас имаз Долабелла Цезар иҭыԥан консул-суффектс иҟаҵара дақәшаҳаҭхеит. Иара илиршеит ареспубликанеццәа ргәы ақәшәара, адиктатор имаҵура наӡаӡа мап ацәкразы ажәалагала ахьыҟаиҵаз ала, иара ихатәы интересқәа шимазгьы: ари азакәан анрыдыркыла ашьҭахь, Лепид, Цезар ихаан анапынҵа ҭбаақәа змаз аҽыр рнаԥхгаҩыс (адиктатор ихаҭыԥуаҩс) иҟаз, иаанхаз имчреи ихьыԥшымреи ицәыӡуан. Аконсул ҿыц Долабелла иӷәӷәоу политикны дыԥхьаӡамызт аҟынтә, Антони уажәшьҭарнахыс ацезарианеццәа рлагер аҿы аԥхьагылара иҽазишәон<ref name=ts.258>''Циркин Ю. Б.'' Гражданские войны в Риме. Побеждённые. — СПб.: СПбГУ, 2006. — С. 258.</ref>.
Аилатәара ашьҭахьҵәҟьа Антонии Лепиди ацәгьаршцәа шасыс рхәыҷқәа рыҭаны, аиҿцәажәарақәа ирылагеит<ref name=plut.brut.19>(Plut. Brut. 19) Плутарх. Брут, 19.</ref>. Раԥхьаӡа аганқәа еизыуаазшәа рхы аадырԥшуан — рнапқәа еимырдон, шьыбжьхьа еицырфон (Антони Касси Лонгин шьыбжьхьа ицифеит, Лепид- Брут ицифеит). Хәажәкырамза 18 рзы имҩаԥысыз аилатәараҿы иалацәажәеит Цезар анышә иамадара иазку акыр зҵазкуа азҵаара. Ацәгьаршцәа адиктатор иԥсыбаҩ Тибр иӡаарыжьларц ажәалагала ҟарҵеит, аха адиктатор иабхәа [[Луций Кальпурний Пизон Цезонин (консул 58 года до н. э.)|Калпурни Пизон]] ирабжьигеит аԥсыжра аҳәынҭқарратә ҳаҭырқәҵарыла еиҿкаахарц, адиктатор иуасиаҭ зегьы рҿаԥхьа иаԥхьарц, асенат уи ажәалагала иадгылеит<ref name=huzar.84>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 84.</ref> (Плутарх излаиҳәо ала, абжьгара Антони иҟынтәи иаауан<ref name=plut.brut.20>(Plut. Brut. 20) Плутарх. Брут, 20.</ref>). Уи аамҭазы, ацәгьаршцәа рыбжьарагьы аилибамкаара ҟалеит: Брут аҵыхәтәаны ацезарианеццәа ирҳәоз дақәшаҳаҭхеит<ref name=plut.brut.20 />. Уаанӡа, асенат апровинциақәа реихшара аус шьақәнарӷәӷәахьан, ацәгьаршцәагьы урҭ зауз рхыԥхьаӡараҿы иҟан. Аконсулцәа ираҩсит, убри аҟынтә Македониа Антони иакәымкәа, Марк Брут ирҭеит<ref name=ts.261>''Циркин Ю. Б.'' Гражданские войны в Риме. Побеждённые. — СПб.: СПбГУ, 2006. — С. 261.</ref>(аха Плутарх ишиҳәо ала, Брут Крит ауп ирҭаз<ref name=plut.brut.19 />). Аԥсыжра аламҭалазы Цезар иуасиаҭ зегьы ишраҳауаз иаԥхьарц ргәы иҭан, аха иара раԥхьа Антони иҩны иаадыртит, иара иҭахрала (даҽа версиак ала, ауасиаҭ заанаҵы аартра аԥшьызгаз Луци Кальпурни Пизон иакәын<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 130.</ref>). Аӡәгьы дшымӷәыӷӡоз, Цезар ишьҭрамадаҩ [[Октавиан Август|Гаи Октави]] иакәхеит<ref name=huzar.84 />.<!--+есть разбор выше-->
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Ширина = 300px
| Заголовок = Плутарх Цезар иԥсыжра иазкны
| Содержание = «Ауаа даара ргәы хыҭхыҭуа, иажәақәа шырнырыз аниба, иара [Антони] урҭ аҽхәаԥхьыӡқәа инарывкны иаагеит гәырҩала иҭәыз ибжьы, иҟалаз азы игәы шыԥжәоз аазырԥшуаз, аҵыхәтәаны, ашьа зықәҭәаз, аҳәақәа рыла иԥыжәжәаны иҟаз Цезар имаҭәақәа шьҭыхны иҟьо, уи ҟазҵаз ауаа ԥсҭыхыҩцәоуп, уаҩшьцәоуп ҳәа рзиҳәеит. Ажәлар убриаҟара ргәаԥсахы еибакит, аҟәардәқәеи аишәақәеи рыла амца еиқәҵаны, афорум аҿыҵәҟьа Цезар иԥсыбаҩ рбылит, анаҩс, абылра иаҿыз акәасҭӷақәа шьҭыхны, ацәгьауцәа рыҩнқәа рахь ижәылеит, урҭ ирыҩналарц рҽазыршәо иалагеит».<ref name=plut.ant.14>(Plut. Ant. 14) Плутарх. Антоний, 14.</ref>}}
Цезар иԥсыжра мҩаԥысит хәажәкырамза 19 ма 20 рзы<ref name=mash.125 /><ref name=huzar.85>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 85.</ref>. Адиктатор Рим ҭынха гәакьа дахьимамыз азы (Гаи Октави Бырзентәыла дыҟан), Марк Брут ақалақь апретор иаҳасабала Антони азин ииҭеит аԥсыжраҿы ажәахә аҟаҵара. Ацәгьаршцәеи ацезарианеццәеи еинышәазшәа шыҟарҵазгьы, Антони, Цезар дызшьыз рахьырхәра азы ааԥхьара ҟаҵо, амцабз иаҩызаз ажәахә иҳәеит. Ажәлар еиҳагьы ргәы шырц азы, ицәырган идирбеит адиктатор ишьа зықәҭәаз атога<ref name=huzar.85 />. Антони иажәахә ашьҭахь, ацеремониа апориадок еилагахеит: ауаа иаарыкәыршаны иҟаз адәқьанқәа рҟынтә амҿтәы маҭәахәқәа еизганы, Афорум аҿыҵәҟьа аԥсыжратә мца еиқәырҵеит, анаҩс еиханы идәықәлеит ацәгьаршцәа рыԥшаара. Плутарх иазгәеиҭоит, асенат ргәы ишаанамгаӡоз, ақалақь агәҭа аҭуџьарцәа рҟәардәқәеи реишәақәеи рхы иархәаны, ауааԥсыра аԥсыбаҩ абылра шаԥшьырзгаз атәы, дара зхьыԥшыз адемагог Клоди иҿырԥштәы ауп ҳәа, уигьы убасҵәҟьа дышьны анышә дамардеит ҳ. ҟ. 52 ашықәс азы<ref name=plut.brut.20 />. Аха [[Сайм, Рональд|Рональд Саим]] излаиԥхьаӡо ала, Антони аԥсыжраҿы иҟаиҵаз апровокациатә ҳәамҭақәа рзы аршаҳаҭгақәа ахырҟьацәоуп: абритантәи аҭоурыхдырҩы излаиҳәо ала, Антони иҭагылазаашьа ахьҭышәынтәаламыз иахҟьаны, ацәгьаршцәеи иареи реизыҟазаашьақәа еицәахар зынӡа изыфеидамызт<ref>''Syme R.'' The Roman Revolution. — Oxford: Clarendon Press, 1939. — P. 98.</ref>.
Иҟалап ацәгьаршцәа Цезар иԥсыжраҿы иҟамызҭгьы, раԥхьа игәцаракны рыҩнқәа дырӷәӷәеит. Аԥсыжра ашьҭахь хара имгакәа, урҭ ақалақь ааныжьны ибналеит — раԥхьа Анци ицеит (иахьатәи [[Анцио]]), нас аԥхынразы ирыдҵаз апровинциақәа рахь ицеит. Аха Цезар иусԥҟақәа рыла апровинциақәа реихшара азҵаара аимак шацыз иаанхеит<ref name=cah.471>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 471.</ref>. Антони Македониантәи аибашьра иазыхиаз легионқәак ааигарц иҽазишәеит (раԥхьаӡа Рим ари атәыла ахәҭа иара ирҭарц азԥхьагәаҭан), аха уи аамҭазы Рим иазааигәаз апровинциа — Цизальптәи Галлиа аиура дақәӷәыӷуан, уаҟантә алшара иоуан аҳҭнықалақь аполитика анырра ду аҭара<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 136.</ref>.
==== Мшаԥымзеи лаҵарамзеи: Амц- Мариа ибунтра, Антони изакәанқәа, Октави иаара ====
Хәажәкырамза анҵәамҭазы, мамзаргьы мшаԥымза алагамҭазы, Гаи Амаци Рим даацәырҵит ([[Валерий Максим|Валери Максим]] излеиҳәо ала, уи офтальмологын, ихьӡҵәҟьа Герофил{{ref+|Аоригинал аҿы — ''ocularius medicus''<ref>(Val. Max. 9.15.1) Facta et Dicta Memorabilia, IX, 15, 1.</ref>. Аха [[Машкин, Николай Александрович|Н.А.Машкин]] Валери Максим иажәақәа ааигоит ''equarius medicus'', даҽакала иуҳәозар, «аҽқәа рҳақьым», мамзаргьы аветеринар ҳәа<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 126.</ref>.|group="азгә."}}), ар рԥыза [[Гай Марий|Гаи Мари]] имаҭа иакәызшәа, ус анакәха, Цезар изааигәаз иуацәа дыруаӡәкны ихы ааирԥшуан. Амаци римаа аҵәы рылеиҵон Брути Кассии рахьырхәразы, уи абзоурала Цезар иветеранцәеи ақалақь аҿы инхоз арыцҳацәеи аӡәырҩы еизигеит<ref>(App. B. C. III, 2) Аппиан. Гражданские войны, III, 2.</ref><ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 126—127.</ref>. Аха Антони аконсул имчра ихы иархәаны, Амц -Мари дҭаикит, ашьҭахь иус мыӡбаӡакәа дишьит. Дук мырҵыкәа Амаци идгылаҩцәа еимирпит, урҭ рахьтә аӡәырҩы ишьит<ref group="цитата">(App. B. C. III, 3) Аппиан. Аграждантә еибашьрақәа, III, 3: «Афорум рнапахьы иаарган, Антони ҿҭыӡәӡәала ихцәажәо иалагеит, амагистратцәа ирыдырҵо иалагеит Амации иҭыԥан [Цезар] аныҳәарҭа изыркырц, дара зегь раԥхьа уаҟа Цезар аԥсаҭатә изыҟарҵарц. Антони Афорум ахь инаишьҭыз асолдаҭцәа анрықәыӷәӷәа, урҭ еиҳагьы ргәынамӡара иацлеит, рыбжьқәа ҭганы иҳәҳәо, анкьа зны Цезар иҳатәарақәа ахьгылаз, аха нас иқәыргаз, аҭыԥқәа рахь рнапқәа дырххон. Урҭ аҳаҭәарақәа рсахьақәа ахьырыԥсахыз аҟазарҭа шәсыдырбоит ҳәа аӡәы ианақәирӷәыӷ, иаразнак уи ишьҭалеит, аҟазарҭа анырба, амца ацраҵеит, Антони еиҭа асолдаҭцәа наишьҭаанӡа. Шьоукы, аҽыхьчара ишаҿыз, иршьит, егьырҭ анырк икнарҳаит, атәцәа ракәзар, зхы иақәиҭыз ракәзар — ацаҟьа аҟынтәи ҵаҟа идыршәуан».</ref>. Амаци ихҭыс ашьҭахь, асенат Марк азин инаҭеит Цезар иветеранцәа рахьтә дзыхьчаша ауаа еидикыларц, аха иара еизигеит 6 нызқьҩык зегь раасҭа аԥышәа змаз, иара идгылоз асолдаҭцәа, урҭ реиҳараҩык ацентурионцәа ракәын<ref name=ts.259et261>''Циркин Ю. Б.'' Гражданские войны в Риме. Побеждённые. — СПб.: СПбГУ, 2006. — С. 259-261.</ref>.
Ааԥынразы Антони ԥыҭк азакәанқәа аԥиҵеит, урҭ рпроектқәа Цезар иусшәҟәқәа ирылазшәа рҳәоит. Актәи, ацәгьаурақәа жәпакы рзы ахара здырҵо рзы ажәлар реизарахь апеллиациа азы азакәан. Аҩбатәи, Цезар иҟаиҵаз иаҿагыланы, Антони ашьаустә ӡбарҭақәа аусзуҩцәа рыла еиқәзыршәоз хы-хәҭакны иҟаз асистема ирхынҳәит, уи иабзоураны аӡбаҩцәа ахԥатәи рыхәҭа ацентурионцәа рҟынтәи иалырхуан, мамзаргьы асолдаҭцәа рҟынтәи{{ref+|Цезар ашьаустә ӡбарҭақәа аусзуҩцәа рыла реиқәыршәараҿы реформак ҟаиҵахьан (''[[quaestiones perpetuae]]''), аерартә трибунқәа ахԥатәи адекуриа аԥыхны, ҩба мацара ааныжьны — асенаторцәеи аҽыуаҩцәеи<ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 476.</ref>.|group="азгә."}} (даҽа версиак ала, аӡбарҭақәа рреформа азы азакәан мҩаԥган цәыббрамзеи 2 -жьҭаарамзеи 8 рыбжьара 44 шықәса ҳ. ҟ.<ref>''Ramsey J.'' Mark Antony’s Judiciary Reform and Its Revival under the Triumvirs // The Journal of Roman Studies. — 2005. Vol. 95. — P. 20.</ref>). Ахԥатәи, Италиа аколониақәа ҟаиҵеит, еиҳарак Цезар иветеранцәа рзы. Аԥшьбатәи, Италиа иаанхаз еиҟәымҭхаз ауаажәларратә ҭыԥқәа зегьы (''[[ager publicus]]'') аветеранцәеи аӷарцәеи рыбжьара еиҩыршарц рыӡбеит. Аҵыхәтәантәи азакәан анагӡаразы акомиссиа аԥҵан, уи иалахәхеит атрадициа ишақәымшәозгьы, уажәтәи аконсул Марк Антонии, уи иашьа, атрибун Луции. Аҵыхәтәаны Антони Шьамтәыла Рим ахаҭарнакс Долабелла иҟаҵара илиршеит, насгьы иконсулра аамҭа анҵәара дазымԥшӡакәа, иаразнак уахь ддәықәиҵеит, уи ашьҭахь Марк заҵәык иакәхеит Рим консулс иаанхаз. Брут Рим даналҵ, уи иахҟьаны, ақалақь апретор имаҵзура аҟынтәигьы дцеит (''praetor urbanus'') — Рим зегь реиҳа ихадақәаз иреиуаз — Антони ипозициақәа еиҳагьы иарӷәӷәеит, избан акәзар Брут инапынҵақәа рынагӡара далагеит Гаи Антони, Марк иашьа<ref name=ts.259et261 /><ref>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 319.</ref>.
Ааԥынра анҵәамҭазы, [[Октавиан Август|Гаи Октави]] Италиаҟа дхынҳәит, уи иаразнак ишьақәирӷәӷәеит Цезар ишьҭрамадара дшазыхиоу (ирааӡо ауаа рыхьӡқәа иазку римтәи аканонқәа рыла, Цезар ихьӡ ''Октавиан'' ацҵазар акәын, аха иара ари ахьӡ ацҵара иҭахымызт, избанзар уи иара дшырааӡоз атәы аанарԥшуан<ref name=cah.471 />). Иара илиршеит аветеранцәа рыхәҭаки аплебс аиҳараки рыдгылара аиура<ref name=cah.471 />. Ацезарианеццәа рыхәҭак Октавиан қәыԥш иган ахь рыиасра иацхрааит Антони иҽеимыз ихымҩаԥгашьагьы: ахәҭакахьала, ақалақь аплебс рыбжьара ихьӡ-иԥша каҳаит, имҩаԥыргоз ақәгыларақәа гәымбылџьбарала иахьыԥирҟәҟәаауаз азы<ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 472.</ref>. Гаии Марки уаанӡа ишеибадыруазгьы, ҳ. ҟ. 44 ашықәс азы имҩаԥысыз раԥхьаӡатәи реиқәшәара лҵшәада ихыркәшахеит{{ref+|С. Л. Утченко Антони Октавии иареи раԥхьатәи реицәажәара иазку адыррақәа хыҭхәыцаауп ҳәа иԥхьаӡоит<ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 309.</ref>.|group="азгә."}}. Урҭ аҩыџьагьы Цезар иҭынхаз анырра агараҿы аԥхьагылара иашьҭан, аӡәгьы ахьаҵра иҭахымызт. Уи адагьы, Антони мап ацәикит Цезар иҟынтә иигаз 700 миллион сестерци Гаи иҭара. Цезар ишьҭрамадаҩ иаҳасабала ирымхыз адгьылқәеи амхурсҭақәеи рырхынҳәразы Октави иахь азыҳәарақәа адәықәҵара ианалага, Антони маӡала азыҳәаҩцәа дрыдгылеит<ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 473.</ref>. Марк, иара убас, Цезар ԥас Октави иҟаҵара иазкыз апроцедура ирццакӡомызт<ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 310.</ref>, ауаа рҿаԥхьа ииҳәоз ажәахәқәа рҿы иазгәеиҭон, адиктатор иԥаҵәҟьа Октави иакәымкәа, Клеопатра лԥа [[Цезарион]] шиакәыз атәы<ref>''Циркин Ю. Б.'' Гражданские войны в Риме. Побеждённые. — СПб.: СПбГУ, 2006. — С. 263.</ref>. Аха Антонии Октавии рыбжьара иҟаз аицлабра аҿиара аиур ирымуит Цезар иветеранцәа, урҭ ишьыз адиктатор ишьҭрамадаҩи иҩыза хадеи еинышәар рҭахын<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 136.</ref>. Аамҭа цацыԥхьаӡа, Октави анырра ду змаз аҩызцәа рацәаҩны иоуан, урҭ рҟынтә [[Цицерон]] еиҳарак далкаатәын. Плутарх иааигоит инханы иҟаз легендак. Уи ишаҳәо ала, шықәсқәак раԥхьа Цицерон аԥхыӡ ибеит, уаҟа [[Юпитер (мифология)|Иупитер]] ахәыҷқәа рҟынтә ҷкәынак даалхны, иаԥхьаҟа иԥеиԥшхоз иеиҳәеит, аграждантә еибашьрақәа рхыркәшареи Рим анапхгареи. Дук мырҵыкәа ԥхыӡла иибаз аҷкәын амҩан диԥылеит, уи Гаи Октави шиакәыз еилкаахеит. Уи аахыс, абырзен ҭоурыхҭҵааҩы агәра шаҳирго ала, Цицерон Октави ҷыдала дизҿлымҳан<ref name=plut.cic.44>(Plut. Cic. 44) Плутарх. Цицерон, 44.</ref>. Ажәытәӡатәи аамҭаз, хара имхәыцуаз Цицерон ауаҩы гьангьаш Октавиан ихатәы интересқәа рзы ихы даирхәон ҳәа агәаанагара аԥыжәара агон, аха иҟоуп даҽа гәаанагаракгьы, уи инақәыршәаны, Цицерон ихаҭа раԥхьатәи аамҭазы Октавиан ихы даирхәон ацезарианеццәа еиирсырц азы<ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 338—339.</ref>.
==== Рашәарамза—цәыббрамза: асенат данышәарц аҽазышәара, Цицерони иареи реимак ====
рашәарамза 2 ма 3 рзы, Антони ажәлар реизара еизигеит, иара ихатәы интересқәа инарықәыршәаны апровинциақәа реиҳабацәа ралхра азакәантә шьаҭа аиҭеит: иашьа Гаи Македониа ахаҭарнакыс дҟаиҵеит, Цизальптәии [[Трансальпийская Галлия|Трансальптәии (Нарбонтәи) Галлиа]] иара игеит. Македониантәи иааз алегионқәа Марк инапаҵаҟа иаанхар акәын. Аха аилатәара аилагарақәа аман имҩаԥысит: акы, аилатәара амҩаԥгара азин аныҟаз амшқәа рзы еиҿкаамызт (sg.: ''dies comitialis''); ҩба, иҟалараны иҟоу аилатәара азы алаҳәарагьы ҟаҵан иахәҭоу аԥҟарақәа ирықәымныҟәаӡакәа; хԥа, азакәанԥҵаразы абжьыҭара аан агәынамӡара аазырԥшыз ауаа рыпҟеит<ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 474.</ref><ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 137.</ref>. Уи аамҭазы Антони асенаторцәа рыдгылара иоурц аҽазышәарақәа ҟаиҵо далагеит, [[Секст Помпей Магн|Секст Помпеи]] Римтәи афлот анапхгаҩыс дҟаиҵеит — уаанӡа Гнеи Помпеи идгылаз ауаа рацәаҩны асенат аҿы иаанхон. Уи адагьы, Антони Цезар асенат еиҭа ихаирҭәаарц игәы иҭан иҳәан, идгылаҩцәа аӡәырҩы уи иалеигалеит<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 133.</ref>. Аха Антони анобильцәа дахьырзааигәахаз, Цезар иветеранцәеи аплебеицәеи еиҳагьы ргәы архьшәашәеит. Ацезарианеццәа аекстремистцәагьы уи ргәы иамыхәеит, урҭ Цезар «Аԥсадгьыл аб» ҳәа атитул шимаз атәы азгәарҭеит, насгьы ацәгьаршцәа «заб дызшьыз» ҳәа рықәыӡбара шахәҭоу атәы рҳәеит<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 145.</ref>.
Ԥхынгәымзазы Аполлон иаҳаҭыр азы ахәмаррақәа мҩаԥысуан (''ludi Apollinares''), уи Цезар иира амш иақәшәеит (ари амш аҽны иҷыдоу аныҳәарақәа мҩаԥыргон). Ԥхынгәымза — ԥаса квинтили — иԥсы анҭазгьы Цезар ихьӡ шахырҵахьазгьы, ареспубликанеццәа шьоукы уи квинтили ҳәа иашьҭан. Традициала, Аполлон иаҳаҭыр азы ахәмаррақәа ақалақь апретор еиҿикаауан, аха уи ашықәсазы Цезар дызшьқәаз руаӡәык Марк Брут иакәын, уи ақалақь аанзыжьны дыбналахьан. Антони илиршеит аусмҩаԥгатәқәа реиҿкаара иашьа Гаи инапы ианырҵарц<ref name=cah.475>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 475.</ref>. Раԥхьа ацәгьаршцәа рԥыза аныҳәа аан атеатр аҿы [[Луций Акций|Атии]] итрагедиа «Брут» ықәдыргылар иҭахын, Римынтә иқәырцаз аҳ [[Тарквиний Гордый|Тарквини]] [[Луций Юний Брут|Луци Иуни Брут]] дҳаразкуаз. Гаи Антони абри автор иитәыз, инеитралтәу даҽа спектакльк ықәиргылеит<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 140.</ref>.
Нанҳәамза анҵәамҭазы Антони иаалырҟьаны ириторика иԥсахит, аусеицура дшазхиоу ала асенат агәра диргеит. Антони ихьыз аԥсахра атәы анеиликаа, Рим аанзыжьыз Цицерон аҳҭнықалақь ахь дхынҳәит<ref name=plut.cic.43>(Plut. Cic. 43) Плутарх. Цицерон, 43.</ref>. Цәыббрамза акы азы Антони асенат аҿы акрызҵазкуа алаҳәара ҟаиҵарц иҽазыҟаиҵон, насгьы Цицерон дҟалоит ҳәа дгәыӷуан. Аха аҵыхәтәантәи, сгәабзиара ҽеим ҳәа, аилатәара аҽалархәра мап ацәикит. Уи ашьҭахь, Антони, Плутарх излеиҳәо ала, уаҩы дшымгәыӷӡоз адҵа ҟаиҵеит: ''ма Цицерон даажәга, мамзаргьы иҩны жәблы'' ҳәа<ref name=plut.cic.43 />. Цицерон асенат ахь дцәырҵит цәыббрамза 2 рзы (Антони уи аҽны аизара далахәымызт), Антони диҿагыланы ажәахә ҟаиҵеит. Иажәахә «[[филиппика]]» ҳәа ахьӡ аиҭеит, иҟаз аҭагылазаашьа IV-тәи ашәышықәса агәҭаны ҳ. ҟ. [[Афины]] иҟаз аҭагылазаашьа иаҩызоуп ҳәа азгәаҭо, усҟан аоратор [[Демосфен]] [[Филипп II Македонский|Македониатәи Филипп II]] иҽахьирӷәӷәаз даҿагыланы дцәажәеит; урҭ иажәахәқәа ажәытәӡатәи аоратортә ҟазара зегь раасҭа зыҩаӡара ҳараку ҿырԥштәқәаны иԥхьаӡан. Ԥыҭрак ашьҭахь, Антони асенат аҿы аҭак ҟаиҵеит, иажәахә аҟны, егьырҭқәа инарҷыданы, адиктатор иԥсраҿы Цицеронгьы ахара шиду азгәеиҭеит. Марк иара убас иргәалаиршәеит Катилина ицәгьахәыцратә усмҩаԥгатәқәа раԥырҟәҟәаара Цицерон дшалахәыз, Клоди ишьра, насгьы Помпеии Цезари рыбжьара аимак-аиҿак ацәырҵраҿы илагала шыҟоугьы. Абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь, Цицерон иԥсҭазаара дацәшәо далагеит, Кампаниа иҟаз инхарҭахь дцеит, уаҟа аҩбатәи афилиппика аҩра далагеит, атрактатқәа «Ауалԥшьақәа ирызку», «Аиҩызара иазку»<ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 477.</ref><ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 336.</ref>.
==== Жьҭаарамза—ԥхынҷкәынмза: Октавиани иареи реиҿагылара, Цизальптәи Галлиа абашьра ====
Ҭагалан Антони еиликааит асенати иареи русеицура шзалымшоз, убри аҟынтә Цизальптәи Галлиа мчыла ампыҵахаларазы ар реизгара далагеит. Жьҭаарамзазы Брундизиҟа дцеит, уахь Македониантәи ԥшь-легионк ааихьан. Адемобилизациа зызуыз Цезар иветеранцәа рҟынтәи аӡәырҩы Италиа аладахьы инхон, аграждантә еибашьра иалагар Антони урҭ рыцхыраара дақәгәыӷуан. Аха урҭ асолдаҭцәа Октавиан иагьентцәагьы агитациа рзыҟарҵон: уи уажәшьҭа Цезар имал иара итәын, аҵарҭыша бзиа рыҭара илшон. Убас, Кампаниа иҟаз Цезар иветеранцәа аӡәырҩы Октавиан иара иҟны арра амаҵзура иахысларц азы досу 500 денари (2000 сестерци), иҭаны ирхынҳәит, насгьы Македониатәи алегионерцәа аӡәырҩы аҵарҭыша риҭеит. Антони урҭ 100 денарии (400 сестерци) рыдгалара акәын илшоз, уи азы асолдаҭцәа ихыччон. Марк уи изымчҳаит, [[Децимация (наказание)|адецимациа]] мҩаԥигеит, хышәҩык рҟынӡа аимак аԥшьгаҩцәа рышьразы адҵа ҟаиҵеит. Аха егьырҭ раанкыларазы, изықәиргәыӷыз аԥара ахыԥхьаӡара еизирҳар акәхеит<ref name=mashkin.148et150>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 148—150.</ref><ref name=huzar.100>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 100.</ref><ref>(App. B. C. III, 43) Аппиан. Гражданские войны, III, 43.</ref>.
Зықьҩыла аибашьцәа ааидкыланы, Октавиан абҵарамза 10 рзы Рим далалеит, Афорум инапахьы иааигеит(абри аамҭазы Антонигьы аҳҭнықалақь ахь ддәықәлеит, аха амҩа дықәхеит). Ажәлар рыгәра згоз атрибун азин имхны, Октавиан ажәахә ҟаиҵеит, иара Антони иабашьырц азы ааԥхьара ҟаиҵеит, Марк азакәан еилеигеит, насгьы Цезар ишьҭрамадаҩ, даҽакала иуҳәозар, иара ихаҭа дааирбуам ҳәа Антони ахара идиҵеит. Ари ажәалагала ақалақь аҿы гәацԥыҳәарала аӡәгьы дадымгылеит. Уи аҭыԥан, асолдаҭцәа Цезар ишьҭрамадаҩ даанрыжьуа иалагеит: уаанӡа урҭ Октавиан Брути Кассии рахьырхәразы еизигоз џьыршьон; ианамуӡах, асолдаҭцәа Октавиан ихьчаҩцәа ракәхоит ҳәа ргәы иаанагон. Антони чарҳәара шизыруазгьы, урҭ зынӡагьы ирҭахымызт Цезар иҩыза гәакьа иабашьра, урҭ Цезар иҭархара аҽанраалара рцәыуадаҩын. Асолдаҭцәа, иара убасгьы, Октавиан ар рнапхгаразы анапынҵақәа шимамыз еилыркаауан, уи аамҭаз консулс иҟаз Антони иакәын азин змаз. Аха асолдаҭцәа маҷҩымкәа Октавиан иҟны иаанхеит, иара аԥара иахьақәиргәыӷыз азы. Аха, Октавиан Рим ааныжьны Аррециаҟа дцеит, насгьы иагьентцәа Антони исолдаҭцәа еиҭа Гаи иганахь иарго иалагеит, Брундизи алегионерцәа рышьра згәы ԥнажәақәоз, насгьы Антони иаасҭа Октавиан еиҳа аԥара рацәаны иақәиргәыӷит(иара асолдаҭцәа ажәа риҭеит аиааира ргар дарбанзаалак хәнызқь-хәнызқь денари, мамзаргьы 20 зқьы сестери) шриҭо ала<ref name=mashkin.148et150 /><ref name=huzar.100 /><ref>(App. B. C. III, 48) Аппиан. Гражданские войны, III, 48.</ref><ref>''Парфёнов В. Н.'' Начало военно-политической карьеры Октавиана // Античный мир и археология. — Вып. 4. — Саратов, 1979. — С. 110.</ref>.
Абҵарамза 24 рзы Антони аҳҭнықалақь данаа, Октавиан аҳәынҭқарра аӷас асенат аилатәараҿы дрыԥхьаӡахарц акыр иҽазишәеит, аха имч ақәымхеит. А бҵарамза 28 рзы имҩаԥысыз аилатәараҿы, аҵас ишаҳәоз ала акәымкәа, уи ахәылбыҽха еизган (анаҩс уи аилатәара амч амаӡам ҳәа ирыԥхьаӡеит), иара илиршеит апровинциақәа жәпакы ацезарианеццәа рыбжьара реихшара -Марк Емили Лепиди, [[Луций Мунаций Планк|Луци Мунаци Планки]], [[Гай Азиний Поллион|Гаи Азини Поллиони]], Кальвизи Сабини - иара идгылаҩцәа ҳәа иԥхьаӡаз, апровинциақәа рыҭан, иара убас иашьа Гаигьы. Уи ашьҭахь Антони Рим ааныжьны иара ипровинциа ҳәа ииԥхьаӡоз Цизальптәи Галлиаҟа дцеит, аха уаанӡа Рим ахаҭарнакс уаҟа иҟаҵаз Децим Иуни Брут Албин уа иҽирӷәӷәахьан. Децим Мутина (ҳаамҭазтәи [[Модена]]) ааникылт, насгьы Антони апровинциа анапхгара азуразы имаз азин азхаҵара мап ацәикит. Марк ԥшь-легионк иманы ақалақь дакәшеит, насгьы иара идгылаҩцәоуп ҳәа ииԥхьаӡоз мраҭашәаратәи апровинциақәа рхаҭарнакцәа рыцхыраара дазыԥшын<ref name=mashkin.148et150 /><ref name=huzar.101et102>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 101—102.</ref>.
ԥхынҷкәынмза 20 рзы Цицерон ахԥатәи афилиппика асенат дырзаԥхьеит, уи аҽныҵәҟьа аԥшьбатәигьы даԥхьеит — уажәшьҭа ажәлар рҿаԥхьа. Аоратор ду иаартны Антони иҿагылара азы ааԥхьара ҟаиҵеит, [[Луций Сергий Катилина|Катилинеи]], атәы [[Спартак|Спартаки]] дырҿырԥшуа<ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 341—342.</ref>. Октавиан дареи еинышәароуп ҳәа иԥхьаӡон. Иара инырра абзоурала, Антони иҭаз Цизальпинтәи Галлиа асенат имнахит, аформалтә процедурақәа еилеигеит ҳәа шьаҭас иҟаҵаны. Асенаторцәа, иара убас, ҳ. ҟ. ажьырныҳәамза 1, 43 шықәса рзы амаҵзура аанызкылаз аконсулцәа [[Авл Гирций|Авл Гирции]] [[Гай Вибий Панса Цетрониан|Гаи Виби Пансеи]] адҵа рырҭеит Октавиан ир зықәиргәыӷыз аԥара аруаа ирырҭарц азы<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 140.</ref>. Уи аамҭазы, мрагыларатәи апровинциақәа рҿы Марк Брути Касси Лонгини Антони иалихыз Рим ахаҭарнакцәа ржәыларақәа рҿагыларазы аҽазыҟарҵарақәа ирылагеит, уи аграждантә еибашьра иалагеит акәын иаанагоз<ref name=mashkin.148et150 /><ref name=huzar.101et102 />.
=== Мутина амацәаз аҭакра ===
{{main|Мутинтәи аибашьра}}
[[Файл:Civil War in Roman Republic 44-43 BC (Mutina and Forum Gallorum).png|thumb|360px|Арратә усмҩаԥгатәқәа ҳ. ҟ. 44 ашықәс анҵәамҭеи 43 ашықәс алагамҭеи ақалақьқәа ҳаамҭазтәи рыхьӡқәеи аоперациақәа рымҩаԥысра амшқәеи ахыцқәа ирҭакуп — Марк Антони иныҟәарақәа — Октавиан иныҟәарақәа — Децим Иуни Брут Албин иныҟәарақәа — Гаи Виби Панс иныҟәарақәа]]
Антони Мутина ақалақь аҟны Децим Брут даниабашьуаз, Рим иҟаз иаӷацәа Октавиан идгылеит. Ҳ. ҟ. 43 ашықәс, ажьырныҳәамза 1 азы уаанӡа Цезар идгылақәоз аконсулцәа Виби Пансеи Авл Гирци рмаҵзурақәа ааныркылеит, уажәшьҭа дара Антони иҿагылеит. Цицерон Марк аҳәынҭқарра аӷас иҟаҵаразы аҽазышәарақәа ааирԥшит, аха иара идгылаҩцәа, Антони иҭынхацәа (еиҳарак иани иԥҳәыси рыуацәа) рыцхыраарала, хара имгакәа уи аӡбамҭа адкылара иаԥырхагахеит. Аҵыхәтәаны, асенат иара иахь ацҳаражәҳәацәа нанашьҭит, Мутина ижәыларақәа ааникыларц азы, Цизальптәи Галлиа аанижьырц, Рим 200 миль (296 километра) еиҳаны дазааигәамхарц азы адҵа ҟанаҵеит. Абри адҵала, асенат ари апровинциа Антони итәуп ҳәа Ажәлар реизара иҟанаҵахьаз ақәҵара амч ацәнарӡит. Уи адагьы, Цицерон иҟаиҵаз ажәалагалала, асенат Октавиан ҭабуп ҳәа ианаҳәеит, зежә шықәса зхыҵуаз аҷкәын асенат ахь дахьаларҵаз, жәашықәса цаанӡа, заа консулс дҟалартә алшара ахьиоуз, азакәан еилаганы еизыргаз ар, апропретортә напынҵақәа рыҭарала азакәантә шьаҭақәа ахьроуз (аха апропретор инапынҵақәа иазыԥхьагәарҭон, аконсулцәа — еиҳау аҩаӡараҿы амчра змаз — рыдҵақәа наигӡалар шихәҭаз{{ref+|Аха [[Борухович, Владимир Григорьевич|В. Г. Борухович]] игәаанагарала, асенат иҷыдоу аҳаҭырқәа Октавиан изинқәа аконсултә зинқәа ираҟарартәуан<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 140—141.</ref>.|group="азгә."}}). Марк Туллигьы афилиппика ҿыцқәа рыла дықәгылон, Октавиан дырҽхәо, Антони аҳәынҭқарра аӷас дыԥхьаӡахарц дҵаны иқәыргыло: аоратор ишиԥхьаӡоз ала, ар рԥыза иҿцәажәара акәымкәа, ӷәӷәала иабашьра акәын иаҭахыз<ref name=huzar.104et105>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 104—105.</ref>.
Антони ацҳаражәҳәаҩцәа аҭак аахжәаны ириҭеит: иара дҵаны иқәиргылеит Цезар изакәанқәа зегьы асенат иаднакыларц, иара Антони иусԥҟақәагьы, адиктатор игәы иҭеикқәаз ракәызшәа арбаны, иара убас Цезар даныршь ауха иигаз 700 миллион сестерци азакәантә ҟазшьа амоуп ҳәа иазхаҵатәын; Марк Брути Кассии мрагыларахьтәи апровинциақәа рҟынтә идырхынҳәыр акәын. Иара убас Марк иеибашьцәа зықәиргәыӷыз аԥара аҳәынҭқарратә ԥара аҟынтә ирыҭатәуп иҳәеит, адгьыл рыҭатәуп, иара [[Император (Древний Рим)|аимператор]] ититул иоуроуп<ref group="азгә.">Ареспублика аамҭазы, «аимператор» -аиааира згаз ар рԥыза итутул акәын.</ref>. Убри аан, иара дақәшаҳаҭхеит Цизальптәи Галлиа мап ацәкра, аха уи ацымхәрас 5 шықәса Трансальптәи (Нарбонтәи) Галлиеи, арратә легионқәа фбеи ирҭар акәын. Аҵыхәтәаны, ацҳаражәҳәаҩцәа амацәаз иҭакыз Мутина алалара азин рыимҭеит<ref name=huzar.104et105 />. Антони иҟаиҵаз аҭак џьбара атәы анраҳа, асенаторцәа ааизан Италиа азааигәара аибашьра иалагеит ҳәа ажәлар ирыладырҵәеит. Асенат иҷыдоу азакәан аднакылеит, насгьы «аҳәынҭқарра ааха арымҭарц » азы аконсулцәеи Октавиани ирылшо ҟарҵарц рыдырҵеит. Аха, азакәан аҿы хықәкыла аӷа ихьӡ арбаӡамызт: Антони идгылаҩцәа ирымуит Антони аҳәынҭқарра аӷас дыԥхьаӡазарц. Аконсулцәа ажәылара рҽазырхио ар реизгара иалагеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 106.</ref>. Антони иҭагылазаашьа уадаҩын, иара Цизальптәи Галлиа х-қалақьк ракәын идгылоз: апровинциа ауааԥсыра, Цезар ирзыҟаиҵахьаз ацхыраақәа хьаас имкаӡакәа, ареспубликанеццәа ирыдгылон<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 103.</ref>.
Жәабранмзазы асенат ицаз ашықәс азы Антони идикылаз азакәанқәа реиҳарак апроцессуалтә еилагарақәа рзы иаԥнахит. Уи аамҭазы Марк Иуни Брут [[Иллирик (римская провинция)|Иллирик]], Бырзентәыла, Македониа инапахьы иааигеит, Гаи Антони дитҟәеит, асенат ацәгьаршра анапхгаҩы идгылеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 107.</ref>. Ацәгьаршцәа ақәҿиарақәа анырга ашьҭахь (убри аамҭазы дара ахақәиҭра аазгаз — ''liberatores'' — ҳәа рхы иазырҳәо иалагеит), Антони Абалканқәа рҿы ацезарианеццәа реидкылара далагеит, иҿагылаз акоалициа еиԥирҟәҟәаарц азы (Октавиан Брути Кассии рҽахьдырӷәӷәоз дақәшаҳаҭмызт). Марк иаарту асаламшәҟәқәа дәықәиҵеит ауааԥсыра ирзаԥхьарц азы, урҭ рҿы ишиҩуаз ала, иара заҵәык иакәын Цезар ишьоура зҽазызшәоз. Аха уи аамҭазы Гирци амацәаз иҭакыз Мутинаҟа ацхырааразы днеихьан, Пансеи Октавиани арбџьармчқәа реиқәыршәара ахыркәшара иаҿын<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 107—108.</ref>. Уи аԥхьа, Антони идгылаҩцәа руаӡәк, [[Публий Вентидий Басс|Публи Вентиди Басс]], Цезар иветеранцәа ҩ-легионк Кампаниа еизигеит, Рим ихьчамкәа иҟаз аладатәи аган ала джәыло далагеит, аха Антони изааигәахара илымшеит, убри аҟнытә [[Пицен (область в Италии)|Пицен]] иҽирӷәӷәеит<ref>(App. B. C. III, 66) Аппиан. Гражданские войны, III, 66.</ref>.
Мшаԥымза агәҭаны Панса иҟаз ԥшь-легионк Мутина изааигәахо ианалага, Галлиатәи афорум (ҳаамҭазтәи [[Кастельфранко-Эмилия|Кастельфранко Емилиа]]) азааигәара, аӡҭачқәа ахьыҟаз Антони ирхәҭақәа иманы амҩа ҭшәараҿы ирыжәлеит. Аконсул ир аҵахеит, иара ихаҭагьы дук мырҵыкәа иоуз ахәрақәа ирыхҟьаны иԥсҭазаара далҵит. Амала, Антони иеибашьцәа иргаз аиааира азгәаҭара ианалага, Мутина азааигәара арезервқәа зманы итәаз Гирци дрыжәлеит. Зымчқәа ҿыцыз Гирци Марк ирхәҭақәа акыр ианскьеицеит, аха зынӡа иԥыхха ирзықәымҵеит илашьцо иахьалагаз азы. Рим Антони иахьииааииз азгәарҭон. Аха Марк Мутина ажәлара даҟәымҵӡеит (Галлиатәи афорум аҟны ицоз аибашьраан уи Луци Антони иациҵон), насгьы Децим Брут ир ирымаз афатә анҵәара иаҿын. Мшаԥымза 27 рзы Гирции Октавиани Антони дахьтәаз аҭыԥ иажәлеит, аиааирагьы ргеит, аибашьраан аконсул Гирци дышҭахазгьы. Дук мырҵыкәа Антони иаанхаз ирхәҭа маҷ иманы Нарбонтәи Галлиаҟа дыбналеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 108—109.</ref>. Иаӷацәа ишьҭамлеит: Мутина иҟаз Децим Брут ируаа акыр иааԥсаны иҟан, насгьы Октавиан ацәгьаршцәа руаӡәык аус ицура иҭахымхеит<ref name=autogenerated3>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 110.</ref>.
=== Аҩбатәи атриумвират ашьаҭаркра. Апроскрипциақәа ===
{{main|Аҩбатәи атриумвират}}
Марк Мутинантәи даныбнал ашьҭахь, асенат адгылаҩцәа Антони иахьииааиз заанаҵы иазгәарҭо иалагеит. Ацәгьаршцәа ирыдгылоз асенаторцәа, аха Октавиан рган ахь диаргарц азы Цицерон иазааигаз, уажәшьҭа идгылара мап ацәыкырц рыӡбеит. Аконсулцәа рҩыџьагьы ахьҭахаз азы, аконсулцәа-суффектцәа алырхыр ахәҭан. Урҭ рыҩбагь рахь Октавиан далырхырц азы, Цицерон дашьҭаларц идигалеит. Гаи иқәра ахьмаҷыз азы мап ицәыркит. Октавиан иааигаз аиааирақәа рзы атриумфгьы изыҟамҵаӡеит, аха [[Овация (Древний Рим)|аовациа]] — атриумф маҷ — амҩаԥгаразы азин иоуит. Уи аамҭазы, мызла Мутина итәаз Децим Брут атриумф амҩаԥгара азин ирҭеит. Асенаторцәа Антони изакәанқәа реиҭахәаԥшразы акомиссиа аԥырҵеит, аветеранцәа рыбжьара адгьыл ашарагьы уахь иналаҵаны. Адгьыл азҵаареи аԥаратә ҳамҭақәа рыҭареи ицәырыргаз агәыҩбара иахҟьаны Италиа иаанхаз Цезар иветеранцәа аӡәырҩы ринтересқәа рыхьчарц азы Октавиан идгылеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 112—113.</ref><ref name=plut.cic.45>(Plut. Cic. 45) Плутарх. Цицерон, 45.</ref><ref>''Шифман И. Ш.'' Цезарь Август. — {{Л.}}: Наука, 1990. — С. 54.</ref>.
Октавиан ихаҭа Рим иҟалаз аԥсахрақәа агәҭынчымра изцәырыргон, убри азы Децим Брут аус ицура зынӡа даҟәыҵит. Аҵыхәтәантәи ар рԥыза қәыԥш иахь игәынамӡара ааирԥшуа далагеит<ref>''Шифман И. Ш.'' Цезарь Август. — {{Л.}}: Наука, 1990. — С. 55-56.</ref>. Иара убасгьы идыруп Брут идҵа Октавиан имӡаӡакәа асаботаж шазиуз — уи Публи Вентиди Басс архәҭақәа иманы Антони изы ацхыраара анеира азин ииҭеит<ref name=app.3.80>(App. B. C. III, 80) Аппиан. Гражданские войны, III, 80.</ref>. Гаи исолдаҭцәа ԥасеиԥш агәынамӡара аадырԥшуан Цезар акыр шықәса идгылақәаз рҿагылараҿы рхы иахьадырхәоз, насгьы уи ишьоуразы ажәа рырҭахьан<ref name=autogenerated3 />. Октавиан итҟәаны ирымаз Антони исолдаҭцәеи иафицарцәеи рхы рақәиҭтәра далагеит, Марк уи аинышәара ашьаҿоуп ҳәа дахәаԥшуеит ҳәа дгәыӷуа<ref name=app.3.80 />. Хара имгакәа Брут Антони дишьҭалеит, иара игәы ишаанагоз ала, уи ируаа рхыԥхьаӡарагь маҷын, рыгәгьы каҳан иҟан. Убри аамҭазы Антони ихаҭа Вентиди Басс еизигаз архәҭақәа еидкыланы, рхыԥхьаӡара аа-легионк рҟынӡа инаигеит. Антони Нарбонтәи Галлиа ахаҭарнак, бжь-легионк змаз Лепид диҿцәажәо далагеит. Дук мырҵыкәа Лепид, Рим егьи ахаҭарнак Планки рыруааи аӡиас Аргентеи (ҳаамҭазтәи ахьӡ — [[Аржанс (река)|Аржанс]]) ахықәаҿ рыҽдырӷәӷәеит, урҭ рҿаԥхьа Антони илагерь иргылеит. Лепид исолдаҭцәа, урҭ рҟынтәи аӡәырҩы Цезар ихаан аррамаҵура иахысхьан, Антони иганахь аиасра иалагеит, Антони иҭархаз адиктатор ишьа ҳуеит ҳәа ажәа риҭеит. Урҭ ркомандаҟаҵаҩ уи аус даԥырхагамызт, хара имгакәа иара ихаҭагьы Марк иганахь диасит (ажәытәтәи авторцәа изларҳәо ала, акампаниа алагамҭа инаркны Антонии иареи маӡала аимадара рыбжьан). Хыԥхьаӡарала еиҳаз Антони ирбџьармчқәа аникәша, Планкгьы ир иманы иара иганахь диасыр акәхеит. Ԥыҭрак ашьҭахь, [[Азиний Поллион|Азини Поллионгьы]] Антони иганахь диасит. Убасала, ҩымчыбжьа рыла Марк 23 легион ар еидикылеит, урҭ рыбжьара аԥышәа змаз аветеранцәа рацәаҩын. Уи аамҭазы Децим Брут Альпқәа дырхысхьан, аха Антони имчқәа иара имчқәа раасҭа акырӡа ишеиҳаз аниба, дхьаҵырц иҽазишәеит, аха Антони идҵала агаллцәа дыршьит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 111—112.</ref>.
Децим Брут даныбнала ашьҭахь, Италиеи мраҭашәаратәи апровинциақәеи рҿы архәҭа дуқәаны иаанхаз Октавиани Антони рырхәҭақәа ракәхеит. Ар рԥызацәа аҩыџьагьы аусеицура иақәшаҳаҭхеит, нанҳәамзазы Октавиан (исолдаҭцәа ус рҳәазшәа<ref>''Парфёнов В. Н.'' Начало военно-политической карьеры Октавиана // Античный мир и археология. — Вып. 4. — Саратов, 1979. — С. 120.</ref>) ир Римҟа идәықәигалеит, ҿагылара имоуӡакәа: асенат анапаҵаҟа иаанхаз алегионқәа зегьы иара идгылеит. Аҳҭнықалақь аҿы Гаи асенат мчыла иадиҵеит идгылоз [[Квинт Педий|Квинт Педии]] иареи консулцәас иалырхырц азы. Аҳәынҭқарра анапхгара аниоу, иара Цезар ишьҭрамадаҩыс иҟазаара, [[Куриатные комиции|акуриаттә комициақәа]] рааԥхьарала, иахьынӡахәҭаз азакәан ԥшра аҭан иҟаиҵеит. Иара убас, Цезар дызшьыз зегьы, «ахақәиҭра аазгаз» ирыдгылаз Секст Помпеигьы уахь дналаҵаны, ашьра рықәызҵо азакәан аԥиҵеит. Убри аамҭазы Антонигьы 17 легион иманы Апеннинтәи адгьылбжьахахь дхынҳәит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 112—114.</ref>.
Ҭагалан Антонии, Октавиани, Лепиди еиқәшәеит Бонониа азааигәара (ҳаамҭазтәи [[Болонья|Болоние]]) Цизальпиатәи Галлиеи Италиеи рҳәаа азааигәара, еиқәышаҳаҭхеит [[Второй триумвират|аҩбатәи атриумвират]] аԥҵаразы, уи алахәылацәа азакәантә мчра рымазар акәын (Цезари, Помпеии, Красси [[первый триумвират|раԥхьатәи ртриумвират]] формалтәымызт). Ҳ. ҟ. абҵарамза 27, 43 ашықәс азы атрибун [[Публий Тиций|Публи Тици]] иаԥшьгарала, хҩык рыла ишьақәгылоу аколлегиа аԥҵаразы азакәан рыдыркылеит, «аҳәынҭқарра арҽеиразы» (''triumviri rei publicae constituendae''{{ref+|Даҽа хыҵхырҭақәак рҿы — ''tresviri''<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 147.</ref>.|group="азгә."}})<ref name=shifman.60et61>''Шифман И. Ш.'' Цезарь Август. — {{Л.}}: Наука, 1990. — С. 60-61.</ref>. Раԥхьа атриумвират аҿы ихадаз ароль Антони итәын: Елеонора Хиузар ишылыԥхьаӡо ала, Октавиан Рим анапхгара шаиҭозгьы, уи атриумвират зегь раасҭа иӷәӷәаз ахаҭарнак иакәмызт<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 117.</ref>.
Атриумвирцәа дара-дара еиқәшаҳаҭны, иааиуа ашықәсқәа рзы ихадоу амагистратурақәа рыдгылаҩцәа рыбжьара иршеит. Дара рыбжьара апровинциақәагьы еихыршеит: Испаниақәа рыҩбагьы, Нарбонтәи Галлиеи Лепид иоуит; Галлиа иаанхаз ахәҭақәа, Нарбонтәи ада, Антони иахь ииасит, Октавиан Африкеи, Сицилиеи, Сардиниеи иоуит. Уи аамҭазы [[Секст Помпей Магн|Секст Помпеи Магн]] Сицилиеи Сардинии рҿы иҽырӷәӷәаны дтәан, насгьы Антони илоиалны изыҟаз акомандаҟаҵаҩ Африка аус иуан. Атриумвирцәа Италиа ақалақь дуқәа рыдгьылқәа ргеит, рветеранцәа ирызшарц азы. Ар ду аныҟәгареи ауалафахәы бзиа ашәареи рзы миллионла аденариқәа аҭахын (ирықәыз ауал мацара 200 миллион денари инарзынаԥшуа иҟан, мамзаргьы 800 миллион сестерци), насгьы мрагыларатәи апровинциа беиақәа Брути Кассии рнапхгара аҵаҟа иахьыҟаз азы, атриумвирцәа ашәахтә политика радикалла еиҭахәаԥшит. Ахәҭакахьала, ҳ. ҟ. 167 шықәса инаркны раԥхьаӡа акәны Рим атәылауаа ишиашоу ашәахтәқәа рықәырҵеит, амалуаа аӡәырҩы рмазара рымырхуа иалагеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 117—118.</ref>.
[[Файл:Svedomsky-Fulvia.jpg|thumb|300px|[[Сведомский, Павел Александрович|Павел Сведомски]]. Фульвиа Цицерон ихы кны (XIX-тәи ашәышықәса ахырқәшамҭа)]]
Аҵыхәтәаны, атриумвирцәа ирыӡбеит [[Проскрипция|апроскрипциақәа]] рымҩаԥгара( рмазара рымхны ашьра зқәырҵаз ауаа рсиақәа ркьыԥхьра), [[Луций Корнелий Сулла|Луци Корнели Сулла]] имҩаԥигоз иреиԥшыз, урҭ реиԥш иҟаз аусмҩаԥгатәқәа Цезар дрыцәхьаҵырц иҽазишәон. Хыԥхьаӡара рацәала ашьра зқәырҵоз ауаа иреиуан атриумвирцәа рполитикатә оппонентцәа, ус баша амал змазгьы. Апроскрипциатә сиақәа рышьақәыргылараан атриумвирцәа зны-зынла ажәытәтәи раӷацәагьы рлахьынҵа рыӡбон, убри аан аиуареи аиҩызаратә уалԥшьеи зынӡа хырҩа рырҭон: Лепид иашьа ари асиа даниҵеит, Антони -иаб иашьа Луци Цезар. Цицерон апроскрипциатә сиа иалаҵара азҵаарагьы ӷәӷәала иқәгылан: Антони иҽазҵәылхны аоратор ишьра дашьҭан, Октавиан уи мап ацәикуан, аха ахԥатәи амш аҽны диҿамгылеит. Сулла иҟаиҵаз апроскрипциақәа реиԥш акәымкәа, аҩбатәи атриумвират ашьрақәҵарақәа рзы активла асолдаҭцәа рыцхыраара рхы иадырхәон, аха зхатә гәаԥхарала ацәгьа зҳәақәоз рроль даараӡа иҳаракын. Аха атриумвират, Сулла ихаан ишыҟаз еиԥш, иршьыз имазара абжа ашьра ҟазҵаз ирҭомызт. Уи аҭыԥан, атриумвирцәа ахара здырҵоз рмал зегьы рымырхуан, убри аан анагӡаҩцәа рзы еиԥшу атарифқәа шьақәдыргылеит — асиа ианыз ҭазырхоз зхы ихақәиҭны ииз ашьцәа - 100 нызқь сестерци, атәцәа-ашьцәа рзы — ахақәиҭреи, 40 нызқь сестерции. Убас еиԥш иҟоу аҳамҭа рзыԥшын апроскрипциа зықәшәаз дахьыҟаз аҭыԥ иазку адырра ҟазҵоз аинформаторцәагьы. Иааидкыланы асиақәа ирнылеит 300-ҩык инареиҳаны асенаторцәа, 2 нызқьҩык аҽыуаа. Аӡәырҩы Бырзентәыла иҟаз Брути Кассии рахь ибналан ицеит, мамзаргьы Сицилиа иҟаз Секст Помпеи иахь<ref name=shifman.60et61 /><ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 118—121.</ref><ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 350—351.</ref>.
Цицеронгьы апроскрипциақәа рыцәцара иҽазишәеит, аха ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза 7,43 ашықәс азы Антони исолдаҭцәа дрыԥшааит. Урҭ аоратор ду ихыи инапи (егьырҭ ахыҵхырҭақәа рыла, инапқәа рыҩбагьы<ref name=plut.cic.48>(Plut. Cic. 48) Плутарх. Цицерон, 48.</ref>) Антони изааргеит, иара ажәлар реизара аҿы ажәахә аниҳәоз аамҭазы. Марк уи даара деигәырӷьеит, насгьы анагӡаҩцәа зықәгәыӷуаз аасҭа жәантә еиҳаз аҳамҭа риҭеит. Аҿаԥыцтә ҳәамҭақәа инарықәыршәаны, раԥхьа Цицерон ихы акрыфарҭа аишәа иқәиргылеит, иԥҳәыс Фульвиа Цицерон ибыз агәырӷәа алалҵон, нас Цицерон ицәеижь ахәҭақәа [[ростра|аростралтә]] трибуна азааигәара ажәлар иахьырбаша иқәдыргылеит — уантәи аоратор лассы-лассы римаа рахь ажәахә ҟаиҵон, аха уаҟа, иара убас, арратә трофеиқәагьы ықәдыргылон<ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 352.</ref>.
=== Бырзентәылатәи акампаниа. Филиппы азааигәара имҩаԥгаз аибашьра ===
{{main|Ажәытәӡатәи Рим Аграждантә еибашьра (44—42 ҳ. ҟ.)|Филиппы азааигәара аибашьра}}
Лепид Италиа дааныжьны, Антонии Октавиани Бырзентәылаҟа ицеит, ареспубликанеццәа ирабашьырц азы. Уи аамҭазы Брут Балкантәи адгьылбжьахаҿы, насгьы Азиа Маҷ аҿы иҟаз римтәи атәыла-хәҭақәа зегьы инапахьы иааигеит, Касси Шьамтәыла импыҵаихалеит. Ареспубликанеццәа мрагыларатәи апровинциақәа рҿы иааиуаз жәашықәса ирызхашаз ашәахтәқәа еизыргеит, уи аԥарала 19 легион змаз ар дуи, амч ду змаз амшынтә флоти еиҿыркааит. Асолдаҭцәа рыбжьара апатриотцәа ӷәӷәақәеи атираниа иаҿагылози маҷын, аха Брути Кассии аруаа меигӡарахда аԥара рзыршәон. Раԥхьа урҭ амшын аҿы ирымаз аԥыжәара рхы иархәаны, аӷа амшын иӡхыҵра иаԥырхагахо иалагеит, аха атриумвирцәа рҩыџьагьы рырхәҭақәа уеизгьы Бырзентәыла аӡхыҵра рылдыршеит. Аха уи ашьҭахьгьы, ареспубликанеццәа иҟаҵаны ирымаз аблокада рмырԥсыҽӡеит, уи Антонии Октавиани рырхәҭа дуқәа фатәыла реиқәыршәараҿы ауадаҩра ӷәӷәақәа рзаанагеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 121—125.</ref>.
Антони [[Эгнатиева дорога|Егнати имҩала]] ирлас ԥхьаҟа дцо далагеит идуумыз авангард дашьҭаланы, Октавиан ирхәҭақәа шьҭахьҟа иаанхеит. Плутарх излеиҳәо ала, Антони ирхәҭақәа [[Филиппы]] ақалақь азааигәара иҟаз аӡҭачқәа акырӡа ирласны ирзааигәахеит, Брути Кассии илегионқәа рааигәара ишааиз азы ажәабжь раԥхьа агәра рзымгеит<ref name=plut.brut.38>(Plut. Brut. 38) Плутарх. Брут, 38.</ref>. Октавиан данааи ашьҭахь, амчқәа еиҟарахеит — ганцыԥхьаӡа 19 легион (100 нызқьҩык аруаа инарзынаԥшуа) еизган. Акомандаҟаҵаҩцәа зегьы рҭыԥқәа рырӷәӷәара иалагеит, Антони ирхәҭақәа Кассии илегионқәа рҿаԥхьа еизигеит, Октавиан иотриадқәа Брут иҿаԥхьа. Антонии Октавиани аӡырыжәтә азы ауадаҩрақәа рызцәырҵуан, убри аҟнытә мчыла аибашьра ду мҩаԥыргарц рҽазыршәеит, аха Брути Кассии раӷацәа рыуадаҩрақәа ртәы рдыруан, убри аҟнытә аӷа амлакрала ддырԥсыҽырц рҽазыршәон. Аҵыхәтәаны, жьҭаарамзазы, Антони иаӷа дахьтәаз арымарахьтәи (аладатәи) аган ала, аӡҭачқәа рҿы маӡала ахырӷәӷәарҭақәа рыргылара иҽаназишәа, аиҿагылара ду ахь инанагеит, анаҩс [[битва при Филиппах|Филиппы иҟалаз актәи аибашьра]] ҳәа зыхьӡырҵаз. Касси иперпендикулиартәу ахырӷәӷәарҭақәа аниргыла, имчқәа ҵнашәааит. Антони Касси итәарҭа ҭыԥ иажәларц азы архәҭақәа дәықәиҵеит. Убри аамҭазы, Брут исолдаҭцәа, егьи аган аҟны аибашьра ишалагаз анырба, адҵа роуаанӡа Октавиан илагер иажәлеит. Антони илегионқәагьы қәҿиарала Касси илагер иалалеит<ref name=huzar.126>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 126.</ref>. [[Аппиан]] ишааицҳауа ала, асолдаҭцәа егьи аган аҿы имҩаԥысуаз ажәылара алҵшәақәа рыздыруамызт, Брут Кассии илагер шыргаз азы ажәабжь аниаҳа, Антони иакәзар Брут Октавиан илагер дшақәлаз аниаҳа ашьҭахь, раԥхьатәи рпозициақәа рахь ихынҳәит<ref name=autogenerated2>(App. B. C. IV. 112) Аппиан. Гражданские войны, IV, 112.</ref>. Ахәқәа рахь ибналаз Касси Брут илагер аҿы архәҭақәа шеиҭанеиааиуаз аниба, арымарахьтәи афланг аҟны атриумвирцәа аиааира ргоит ҳәа иӡбеит, уи ашьҭахь иҽишьит<ref name=huzar.126 /><ref name=cah.2.10.8>''Pelling C.'' The triumviral period // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 8.</ref>{{ref+|Плутарх, ар рԥыза «адҵа иимҭаӡакәа» атәы Пиндар ихала Касси дишьит ҳәа ажәытәӡан иҟаз аверсиа атәы далацәажәоит<ref name=plut.brut.43>(Plut. Brut. 43) Плутарх. Брут, 43.</ref>.|group="азгә."}} (Плутарх излеиҳәо ала, Касси агха ихьит, избанзар илақәа цқьа ирбомызт<ref name=plut.brut.43 />). Актәи аибашьраҿы иҭахеит 8 нызқьҩык рҟынӡа ареспубликанеццәа, 16 нызқьҩык рҟынӡа атриумвирцәа рыруаа<ref name=autogenerated2 />.
Аҟыбаҩ змаз ар рԥыза Касси иҽанишь ашьҭахь, ареспублика архәҭақәа рнапхгара Брут иахь ииасит, уи аԥышәа змаз арратә напхгаҩымызт. Аха, иара иҭагылазаашьа ииашоу ахәшьара аиҭеит, насгьы дааԥшырц иӡбеит: акы, [[Ионическое море|Иониатәи амшын]] аҿы Филипптәи аибашьра актәи амш аҽны, ареспубликанеццәа рфлот Октавиани Антони рырхәҭақәа раӷьырак ӡаадырҟәрылеит ма итҟәаны иргеит<ref>(App. B. C. IV. 115—116) Аппиан. Гражданские войны, IV, 115—116.</ref>, ҩба, амшқәа ирласӡаны еицәахо ицон (Плутарх излеиҳәо ала, раԥхьа ақәа леит, нас аҵаара иалагеит). Насгьы, атриумвирцәа рыр уаанӡа еиԥш, фатәыла реиқәыршәараҿы ауадаҩрақәа ыҟан<ref name=plut.brut.47>(Plut. Brut. 47) Плутарх. Брут, 47.</ref>. Брут Антонии Октавиани аибашьра алагаразы иҟарҵоз аҽазышәарақәа мап рцәикуан, убри аҟнытә атриумвирцәа ирыӡбеит ареспубликанеццәа аӡҭачқәа ахьыҟаз аладатәи афланг иахықәшаны, раӷа итыл рнапахьы иааргарц, убри алагьы фатәыла рырхәҭақәа еиқәдыршәарц. Брутгьы аӷа амацәаз дҭаимкырц азы ашьаҿақәа ҟаиҵеит. Аҵыхәтәаны, ҩымчыбжьа изҿыз аманиоврқәа рнаҩс, Брут иҩызцәеи исолдаҭцәеи агәра идыргеит аибашьра аҽалархәра шаҭаху азы<ref>(App. B. C. IV. 124) Аппиан. Гражданские войны, IV, 124.</ref>. Еиуеиԥшым аверсиақәа рыла, аҩынтәраан еибашьит жьҭаарамза анҵәамҭазы, мамзаргьы абҵарамза агәҭаны.
Аибашьра ӷәӷәаҿы атриумвират архәҭақәа ареспубликанеццәа ириааит, Афилиппқәа рҿы аҩганкгьы 50 нызқьҩык раҟара ауаа рцәыӡит. Антони аиааира агараҿы ихадоу алагала ҟаиҵеит: актәи аибашьра аламҭалазы, Октавиан иҩызцәа рылабжьарала алагер аанижьит{{ref+|Светони Октавиан актәи ажәылара дшалахәыз атәы иҩуеит, аха уеизгьы иазгәеиҭоит, аибашьра адәаҿы иара дшалкаамхаз: «''иара, иԥсыҽреи ичымазареи рышьҭахьгьы, Филипптәи аибашьра ҩ-жәыларак рыла ихиркәшеит; убри аамҭазы актәи ажәылараан илагер аҟынтә дықәцан, аарла иԥсы еиқәирхеит, егьи аганахь, Антони дахьыҟаз дыбналан данца''»<ref name=suet.aug.13>(Suet. Aug. 13) Светоний. Божественный Август, 13.</ref>.|group="азгә."}}, аҩбатәи аибашьра аламҭалазы ӷәӷәала дычмазаҩхеит{{ref+|Плутарх ишыҩуа ала, ажәылара ашьҭахьҵәҟьа «[Октавиан] ичымазара акырӡа аҽарӷәӷәеит, имшқәа ԥхьаӡазшәа ргәы иаанагон»<ref>(Plut. Ant. 23) Плутарх. Антоний, 23.</ref>.|group="азгә."}}, убри аҟынтә Марк иоуп ииашаҵәҟьаны архәҭақәа зегьы напхгара рзызуаз. Аибашьра ашьҭахь Брут иҽишьит, Антони иԥсыбаҩ аниԥшаа, ҳаҭыр шиқәиҵоз аарԥшуа, аҟаԥшьеиқәа ԥшшәы змаз аплашь ақәиршәит{{ref+|Брут ихы хызҵәаз Октавиан иоуп, ихы Римҟа идәықәиҵеит, Цезар иҳатәара ашьапаҿы икарыжьырц, аха ахы зҭаз аӷба амшын иӡааҟәрылеит<ref name=suet.aug.13 />.|group="азгә."}}. Зыԥсы ҭаны иаанхаз ареспубликанеццәа рҟынтә џьоукы Антони рыҽирҭеит (Брут исолдаҭцәа аӡәырҩы иара иахь ииасит, избанзар иара ажәа риҭеит анаҩсангьы аԥара шырзишәало ала), егьырҭ Секст Помпеи иахь ибналан ицеит<ref name=cah.2.10.8 /><ref name=huzar.127>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 127.</ref>. Аибашьра ашьҭахь Октавиан Римҟа дхынҳәит, Антони Мрагылара даанхеит, ф- легионки, аҽыуаҩцәа ротриад дуи иманы<ref name=huzar.129et130>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 129—130.</ref>. Цезар формалла ишьа шырузгьы, атриумвирцәа, еиқәшаҳаҭны, иҷыдоу рнапынҵақәа мап рцәырымкит.
== Антони Мрагылара ==
=== Антони Бырзентәыла, Азиа, Мысра. Перузиатәи аибашьра (ҳ. ҟ 41—40 шықәсқәа.) ===
{{main|Перузиатәи аибашьра}}
[[Файл:Natoire Marc-Antoine-Ephèse.jpg|thumb|300px|[[Натуар, Шарль-Жозеф|Шарль-Жозеф Натуар]]. Марк Антони Ефесҟа иаара (1741)]]
Ҳ. ҟ. 42—41 шықәсқәа аӡын Антони Бырзентәыла ихигеит, илегионқәа рыхәҭак оуижьит, аха аибашьра иазыхиаз архәҭақәа ааникылеит. Иҟалап Антони Парфиа аибашьра аҽазыҟаҵара далагазар, уи азы аԥара иҭаххеит. Ареспубликанеццәа рырхәҭақәа рныҟәгаразы, ирхысыз ҩышықәса ирылагӡаны азиатәи апровинциақәа рҟынтә жәашықәса ирылыргашаз ашәахтә заанаҵы еизыргеит, аха Антони иааиуа ашықәс иалагӡаны, имҩаԥигараны иҟаз акампаниазы, еиҭа убриаҟа аԥара иҭаххеит<ref group="цитата">(App. B. C. IV. 5) Аппиан. Аграждантә еибашьрақәа, IV, 5: «Шәара шәзы [Азиа инхо ауаа], шәыдгьыл шәықәрымцарц[италиаа реиԥш], шәықалақьқәа, шәыҩнқәа, шәныхабаашқәа, шәнышәынҭрақәа шәымрымхырц азы, ҳара аԥара ашәара шәыдаҳҵеит, зегьы ракәым — уи шәара ишәылшомызт — аха урҭ рыхәҭак, зегь реиҳа имаҷу ахәҭа; ари шәара шәгәы иахәароуп ҳәа сыԥхьаӡоит. Ҩышықәса рыла ҳаӷацәа ирышәҭаз — шәара жәашықәса ишәшәашаз ашәахтә рышәҭеит — ҳара иҳазхоит, аха ҳара уи шықәсык иалагӡаны иҳауар акәхоит: ҳҭахрақәа уи рҭахуп».</ref>. Антони мрагыларатәи ақалақьқәеи, идгылаз аҳрақәеи рҟынтә 150 нызқь талант инарзынаԥшуа ишиҭаххазгьы, ианаамҭаз 20 нызқь талант иреиҳаны аизигара илымшеит. Марк хара имгакәа иҭахрақәа ирмаҷыр акәхеит — ҩышықәса ирылагӡаны 9 шықәса рзтәи ашәахтә дыршәара аҟынӡа<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 10.</ref>. Убри аамҭазы, иара ареспубликанеццәа ирҿагылаз атерриториақәа дрыдгылон ([[Ликия|Ликиеи]] [[Родос|Родоси]] ашәахтә ашәаразы рхы иақәиҭитәит), иара убасгьы ажәытәӡатәи аҭоурых змоу ақалақьқәа дрыдгылеит (ахәҭакахьала, Афины анапхгара аҵаҟа иҟаз аҭыԥ ирҭбааит). Урҭ аусқәа аеллинцәа рмонархцәа рполитика иацырҵон, уи инақәыршәаны ақалақьқәеи аҳәынҭқаррақәеи анкьатәи рылшамҭақәа рзы ацхыраара рырҭон<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 11.</ref>. Антони, иара убас, [[Антипатр Идумеянин|Антипатр]] иԥа [[Ирод I Великий|Ирод]] Иудеиа, Идумеиа, Переи аҳыс дриҭеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 161—162.</ref>, Марк Габини Мысра имҩаԥигоз акампаниа далахәын (шәахәаԥш аҟәша «Габини инапаҵаҟа амаҵзура. Иудеиеи Мысреи рҿы имҩаԥысуаз аибашьрақәа»).
[[Файл:Kleopatra-VII.-Altes-Museum-Berlin1.jpg|thumb|left|235px|Клеопатра. ҳ. ҟ. I-тәи ашәышықәса, амармалташь. Берлин, [[Старый музей|Ажәытәтәи амузеи]]]]
Киликиа даныҟаз, Антони Мысратәи аҳкәажә [[Клеопатра|Клеопатра]] дааиԥхьеит, иҟалап урҭ Мысратәи аекспедициа аан еибабазар. Плутарх излеиҳәо ала, Марк аҳкәажә лҟынтәи ареспубликанеццәа дышыцхраауаз атәы иаҳарц иҭахын. Анаҩс, абырзен ҭоурыхҭҵааҩы излеиҳәо ала, Клеопатра иреиӷьыз лхьымаҭәақәа еизганы, лмаҵуцәа зегьы лыманы [[Тарс|Тарсҟа]] дцеит, уаҟа Антони дигәаԥхартә иҟалҵеит<ref group="цитата">(Plut. Ant. 25-27) Плутарх. Антони, 25-27: [Клеопатра] «…[[Кидн]] аӡиас дӡысо дхын, зыӷбаҵыхәа хьтәыз, иҟаԥшьеиқәоу аԥрақәеи, араӡын зхьыршаз ажәҩақәеи змаз ашхәа дақәтәаны, уи афлеитеи, аҿырпынқәеи, акифарақәеи рыбжьқәа аҽрықәыршәаны иӡсаны ицон <…> Антони Мысратәи аԥҳәыс дидикылеит, насгьы илшоз зегьы ҟаиҵеит маллеи хыркрылеи дылиааирц азы, аха аҩбагьы рҿы дышаҵахаз аниба, иара зегь раԥхьагьы ичаражәра иацыз аӷарреи агьама амаҷреи дахыччо далагеит. Антони илафқәа рыла ааӡара згыз солдаҭны дшыҟаз анеилылкаа, Клеопатрагьы лхаҭа убас еиԥшала дцәажәо далагеит — дымшәаӡақәа, ԥхашьарак аамырԥшӡакәа».</ref>.
Антони Мрагылара дыҟанаҵ, Октавиан Италиаҟа дхынҳәит, избанзар адемобилизациа зызуыз аруаа аԥареи адгьыли рыҭара зыхәҭаз иара иакәын. Шықәсы рацәалатәи аграждантә еибашьрақәа Италиа иазааргаз аԥхасҭақәа ирыхҟьаны, иара убасгьы адгьылбжьахахь афатә анагара амҩақәа зкыз Секст Помпеи ихҟьаны, архәҭақәа зықәдыргәыӷыз анагӡара уадаҩхеит<ref name=huzar.129et130 />. Аруаа рҿаԥхьа иду ауалԥшьа анагӡаразы (зегьы ааидкыланы 170 нызқьҩык аветеранцәа анхарҭа ҭыԥқәа риҭар ихәҭан), Гаи Италиа еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы инхоз ауаа рыдгьылқәа рымхра иқәшәеит: Аппиан излеиҳәо ала, Октавиан ''Италиа ахырҵәара'' иқәшәеит<ref>(App. B. C. IV. 5) Аппиан. Гражданские войны, IV, 5.</ref>. Октавиан аԥара ахьизымхоз азы, адгьылқәа аџьармыкьатә ахәԥсақәа раасҭа акырӡа еиҵаны мчыла иддырҭииуан изтәқәаз. Уи аполитика ақыҭанхамҩа аиҵахарахь инанагеит, избан акәзар аветеранцәа рҟынтәи аӡәырҩы арахә рымамызт, излаарыхуаз рхатәы техникагьы. Уи адагьы, атәцәа рацәаҩны (ақыҭанхамҩаҿы аус зуазгьы уахь иналаҵаны) Секст Помпеи иахь ибналеит, насгьы урҭ иара иҟны амаҵзура иалалар, ахақәиҭра шриҭо атәы раиҳәахьан. Имҩаԥысуаз аграждантә еибашьрақәа ирыхҟьаны анапҟазареи ахәаахәҭреи ахьеиҿкаамыз, аекономикатә ҭагылазаашьа еицәахеит<ref name=bor.115etc>''Борухович В. Г.'' Последний период гражданских войн (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 6. — Саратов, 1986. — С. 115—120.</ref>. Антони аҳҭнықалақь аҿы имаз аинтересқәа рыхьчара даҿын иашьа Луци (Марк уи аконсулс иалхра илиршеит) уи инаҩс иԥҳәыс Фульвиа. Ҳ. ҟ. 41 ашықәс азы Октавиан ауаа дахьырҭахымыз рхы иархәаны, агәынамӡара аазырԥшуаз абџьар рыҭара иалагеит. Луци Гаи иполитика иаартны данаҿагыла, ируаа иманы ԥыҭраамҭак Рим ааникылеит, усҟан адгьылқәа рымхра иаҟәыҵырц азы ааԥхьара аныҟаиҵа, аӡәырҩы иара идгылеит. Аха Луции Фульвиеи асалам шәыҟәқәа ззырыҩуаз Марк Антони аҭагылазаашьа аҿиашьа зынӡагьы иҽалаимырхәӡеит. Аамҭа ахьцаз иахҟьаны, Октавиан ар еизигеит, Перузиа (ҳаамҭазтәи [[Перуджа|Перуџьиа]]) итәаз Луци дижәлан дииааит. Аҿагылаҩцәа здызкылаз ақалақь амца ацраҵаразы адҵа ҟаиҵеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 131—133.</ref>.
Антони Италиа иҟаз ахҭысқәа хырҩа ахьриимҭоз зыхҟьаз Мрагыларатәи атәылақәа рҿы ихымԥадатәиу аусқәа дахьырҿыз акәын, зегь раԥхьаӡа иргыланы Парфиа абашьразы аҽазыҟаҵарақәа дахьырҿыз (хыхь шәаҳәаԥш). Марк ахҭысқәа иҽахьрылаимырхәуаз даҽа мзызкгьы аман, уи Луци имҩаԥигоз ихьыԥшым аполитика акәын: иажәахәқәа рҿы иҳәон — иҟалап иашьа уи азҵааразы димацәажәаӡакәа — атриумвирцәа рнапынҵақәа шьҭарҵоит ҳәа<ref>(App. B. C. IV. 30) Аппиан. Гражданские войны, IV, 30.</ref><ref name=huzar.133et135>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 133—135.</ref>. Ажәытәтәи авторцәа ахԥатәи амзызгьы аӡбахә рҳәоит — урҭ ргәаанагарала, Антони Мысратәи аҳкәажә лахь имаз абзиабара зынӡа ихы ҭнаҟьеит, насгьы лара длышьҭаланы [[Александрия|Александриаҟа]] дахьцаз азы аамҭа рацәаны ицәыӡит<ref name=plut.ant.28>(Plut. Ant. 28) Плутарх. Антоний, 28.</ref>. Перузиа агара иадҳәалаз ажәабжь аниаҳа ашьҭахь ауп Антони Италиаҟа дцарц аниӡбаз. Аха ҳ. ҟ. 40 ашықәс, аԥхынразы Рим мрагыларатәи ахәҭақәа парфиатәи ар ақәлеит, уи напхгара азыруан аҳ иԥа [[Пакор I|Пакори]] римтәи [[Квинт Лабиен|Квинт Лабиени]]<ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 108.</ref>. Антони ажәылара шыҟалоз идыруан, аха иаразнак ажәылара аԥырҟәҟәаара иҭахымхеит, аметрополиахь имҩа иациҵеит<ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 111.</ref>. Италиаҟа даныхынҳә, Марк Брундизи дажәлеит, иара аметрополиеи мрагыларатәи апровинциақәеи еидызкылоз астратегиатә ҵакы змаз баӷәазан. Афлотилиа дуқәа напхгара рзызуаз Гнеи Домици [[Гней Домиций Агенобарб (консул 32 года до н. э.)|Агенобарби]], Секст Помпеии Марк аус ицыруа иалагеит<ref name=huzar.133et135 /><ref name=shifman.72et74>''Шифман И. Ш.'' Цезарь Август. — {{Л.}}: Наука, 1990. — С. 72—74.</ref><ref name=cah.2.10.17et20>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 17—20.</ref>.
=== Октавиани Секст Помпеии рнышәара (ҳ. ҟ 40—38 шықәсқәа.) ===
[[Файл:Antony with Octavian aureus.jpg|thumb|300px|[[Аурей|Ауреи]] (ауреус) Антони ипортреҭқәа(арымарахь) Октавиан (арыӷьарахь) ҳ. ҟ.41 ашықәс.]]
Октавиан ирхәҭақәа Антони иабашьра рҭахымызт, уи ргәалаҟазаара канажьуан. Убри аҟынтә, Октавиан Италиа ахәҭақәа реиҳарак инапаҿы ишыҟазгьы, аҭагылазаашьа уадаҩын. Асолдаҭцәа роуп ҩыџьа атриумвирцәа реиныршәара аԥшьызгаз, уи ҟалеит ҳ. ҟ. 40 ашықәс азы, ҭагалан (Лепид уи аамҭазы амчра имырххьан). Уи аҭынчра ашьақәыргылара иацхрааит. Октавиан имҩаԥигоз ахара инаԥшуаз аполитикагьы, иара иҿагылаз Луци Антонии Фульвиеи ишаҭеит. Аиқәышаҳаҭра ҿыц инақәыршәаны, Антони амрагыларахьтәи апровинциақәа зегьы ирҭеит, Октавиан -мраҭашәаратәи апровинциақәа зегьы, уаанӡа Антони иитәыз Галлиатәи апровинциақәагьы уахь иналаҵаны. Лепид Африка заҵәык иоуит, Секст Помпеи интересқәа Марки Гаии хырҩа рырымҭеит, убри азы иара ҩаԥхьа Италиа амшынтә блокада азыҟаиҵо далагеит. Уи адагьы, хара имгакәа Фульвиа лыԥсҭазаара далҵит, Антонии Октавиани аизааигәахаразы алшара ҿыц роуит, Марк ԥҳәысс дигеит ааигәа иԥҳәысеибахаз Октавиан иаҳәшьа [[Октавия Младшая|Октавиа]]<ref name=bor.115etc /><ref name=huzar.133et135 /><ref name=shifman.72et74 /><ref name=cah.2.10.17et20 />.
Аха Секст Помпеи Италиа ҿыц амшынтә блокада ахьыҟаиҵаз азы, атриумвирцәа рыгәҭакқәа рыԥсахыр акәхеит, избанзар ача ахьмаҷхаз Октавиани, аҳҭнықалақь аҿы иаанхаз Антонии рхыԥша иаԥырхагахеит. Ҳ. ҟ. 39 ашықәс азы Антонии, Октавиани, Помпеии Кампаниа имҩаԥысуаз аиҿцәажәарақәа рҿы аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Атриумвирцәа Сицилиа, Сардиниа, Корсика хәышықәса ҳәа Секст иширҭо ала ажәа рҳәеит, иара убас Пелопоннесгьы уахь ишацырҵо ([[Ахея (римская провинция)|Ахеиа апровинциа]]) азгәарҭеит, аха иахәҭоу азакәантә напынҵақәа иҭаны атриумвирцәа рхыԥхьаӡара иалахәхара мап ацәыркит. Уи аҭыԥан, Секст ҳ. ҟ 33 шықәса рзы консулс дшыҟарҵо ала ажәа ирҭеит. Ацымҳәрас Секст аблокада аԥихыр, Италиа фатәыла еиқәиршәар, Адгьылбжьаратәи амшын апиратцәа рҟынтә ирыцқьар, насгьы ҿыц ибналаз атәцәа идимыкылар акәын. Атриумвирцәа Секст иахь ибналан ицаз зегьы ршаҭара иақәшаҳаҭхеит, ирҳәҭақәа рыҟны еибашьуаз атәцәа зегьы ахақәиҭра рырҭеит, иара убасгьы ирҳәҭақәа ирылахәыз ахақәиҭра змоу асолдаҭцәа Октавиани Марки рлегионерцәа реиԥш аԥаратә ҳамҭақәа рацәаны ирықәдыргәыӷит<ref name=shifman.75et75>''Шифман И. Ш.'' Цезарь Август. — {{Л.}}: Наука, 1990. — С. 74—75.</ref><ref name=cah.2.10.20et21>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 20—21.</ref>. Аиқәшаҳаҭра ахьрыдыркылаз Секст ажәҩа рацәа змоу инышь ду аҿы аныҳәа ҟаҵаны иазгәарҭеит ҳәа алегенда ыҟоуп, насгьы Помпеи иҩыза [[Менодор]] Антонии Октавиани ршьырц идигалеит, напхгаҩ ҿыцс дҟаларц азы, аха иалымҵит<ref>(App. B. C. V. 73) Аппиан. Гражданские войны, V, 73.</ref>. 39 ашықәс ҳ. ҟ. Жьҭаарамзазы, Антони Рим ааныжьны Азиаҟа ддәықәлеит Парфиа иабашьразы, аха уеизгьы аӡын Афины ихигеит. Аха уи аибашьра иалахәхара уажәшьҭа иаҭахымызт: иҩыза [[Публий Вентидий Басс|Публи Вентиди Басс]] Азиа Маҷ аҿы Лабиен ирҳәҭақәа дыриааит, насгьы Парфиа анапахьы иаанагахьаз Римтәи апровинциақәа реиҳарак ахақәиҭра риҭеит<ref name=shifman.75et75 /><ref name=cah.2.10.20et21 />.
Басс ақәҿиарақәа шимазгьы, Рим аӷацәа [[Малая Азия|Азиа Маҷ]] ашьхаратә ҭыԥқәак рнапаҿы иҟан, убри аҟынтә Антони уаҟа апориадок ҟаиҵар акәхеит. Аха Марк имчқәа рыла апровинциақәеи ирзааигәаз аҳәынҭқаррақәеи рҿы аҭынчра ашьақәыргылара даламгеит, уи идгылаз анапхгаҩцәа ирыдиҵеит. Уи азы аҭыԥантәи адинастиақәа рымчра ирӷәӷәар акәхеит, уи ари арегион аҿы уаанӡатәи Римтәи аполитика адоктрина иаҿагылон (иаҳҳәап, [[Гней Помпей Великий|Гнеи Помпеи]] [[Третья Митридатова война|Ахԥатәи Митридаттәи аибашьраан]] ахәаахәҭратә қалақьқәа дрықәгәыӷуан, убри аан аҭыԥантәи анапхгаҩцәа ирԥсыҽуан). Ахәҭакахьала, Антони [[Митридат VI|Митридат Евпатор]] имаҭа [[Дарий Понтийский|Дари]] Понттәи аҳыс дҟаиҵеит. Киликиеи Кипреи рыхәҭак Антони Клеопатра илиҭеит: иҟалап, абнақәа рыла ибеиоу арҭ адгьылқәа Мысра афлот аргыларазы рхы иадырхәарц рҭахызҭгьы. Дук мырҵыкәа Антони Азиа имаз иусқәа аанкыланы Брундизиҟа дхынҳәит, уахь Октавиан дааиԥхьеит атриумвират аԥеиԥш иазкны аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгаразы — урҭ рнапынҵақәа раамҭа нҵәон ҳ. ҟ ԥхынҷкәынмза 31, 38 ашықәс азы. Аха Гаи уахь дымнеит, Секст Помпеи иабашьра дахьахнагаз мзызс иҟаҵаны, Маркгьы Шьамтәылаҟа дцеит. Аха уа даннеи аамҭазы, Вентиди Басс апровинциаҿы римтәи амчра еиҭашьақәирӷәӷәахьан. Ар рԥыза [[Коммагена|Коммаген]] еибашьрала алалара иҽахьикӡеит, Парфиатәи асолдаҭцәа рыҭара дахьақәшаҳаҭмыз ҽыҵгас иҟаҵаны. Антони аҳра аҳҭнықалақь [[Самосата]] амацәаз аҭакразы аоперациа напхгара аиҭон, аха ақалақь зтәыз гәымшәарыла ирыхьчон. Убри аҟынтә Антонии Коммаген анапхгаҩи аҭынчразы еиқәшаҳаҭхеит: Марк 300 талант аконтрибуциа иоуа иалагеит, раԥхьа зқьы дшазыԥшызгьы. Парфиа ауааԥсыра рхырҵәара хыркәшахахьан, аха Парфиа ақәлара макьана иахьазыхиамыз азы, Вентиди Римҟа дхынҳәын, дзыԥсаз атриумф азгәеиҭеит, Антони Мрагылара даанхеит. Еилкаауп, Маркгьы атриумф азгәеиҭар шилшоз, аха иҽникыларц иӡбеит<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 21—24.</ref><ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 115—116.</ref>.
Акампаниақәа рыбжьара Антони иаамҭа Клеопатра лҟны, Александриа ихигон, уаҟа иҩызцәеи иареи ачара дуқәа мҩаԥыргон<ref name=plut.ant.28 />. Алегенда излаҳәо ала, шамахамзар есыуаха атриумвири аҳкәажәи атәцәа реиԥш рҽеилаҳәаны, еицны ақалақь иалан<ref group="цитата">(Plut. Ant. 29) Плутарх. Антони, 29: «Лара [Клеопатра] дицны абаҩқәа рыла дыхәмаруан, еицрыжәуан, еицышәарыцон, абџьарқәа рыла иҽаназыҟаиҵоз ахәаԥшцәа дрылахәын; уахынла, атәы имаҭәа ишәҵаны, ақалақь даналаз, аҩнқәа рышәқәеи рԥенџьырқәеи рҿы даанкыланы, аԥшәмацәа — малла иаҩцамыз ауаа— дзышьццылахьаз алаф рылихуа даналагоз, Клеопатрагьы иара иеиԥш лҽеилаҳәаны, Антони дицын. Лассы-лассы иара ихаҭагьы ҭакс ахыччара бааԥсқәа иаҳауан, Александриаа рнапҟьаҟьақәа рыла дҟәаҟәаны аҩныҟа даныхынҳәуазгьы ыҟан, урҭ реиҳараҩык иара дазусҭаз шеилыркаауазгьы. Аха уеизгьы Антони ихәмаррақәа ақалақьуаа ргәы иақәшәон, дара ирҭахны, гьамала ари ахәмарра рхы аладырхәуан, насгьы римаа рзы иара атрагедиатә маска ихаиҵоит, ҳара ҳзы акәзар — акомедиатә » ҳәа азгәарҭон.</ref>. Ҳ. ҟ. 40 ашықәс ианазынаԥшуаз Клеопатра Антони иҟынтә ҩыџьа ахшара лхылҵит — [[Александр Гелиос|Александр Гелиоси]] [[Клеопатра Селена II|Клеопатра Селенеи]].
=== Атриумвирцәа рнапынҵақәа рыцҵара. Парфиатәи аекспедициа (Ҳ. ҟ. 37—36 шықәсқәа) ===
{{main|Марк Антони Парфиатәи икампаниа}}
[[Файл:Mark Antony's campaign in Parthia, 36 BC.png|thumb|350px|Антони Парфиатәи икампаниа. - римаа русқәа (ҵәаӷәаԥҵәала иаарԥшуп излахьаҵуаз амҩа) — апарфианцәа русқәа<br>{{legend|yellow|Рим атәыла иаҵанакуаз}}{{legend|orange|Римаа рыдгылаҩцәа}}{{legend|#55dd55|Парфиа}}{{legend|#77aaff|Апарфиаа рыдгылаҩцәеи рвассалцәеи}}]]
Ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза 31, 38 ашықәс азы Аҩбатәи атриумвират аусқәа официалла ихыркәшахеит, аха Октавиан Секст Помпеи иабашьра даҿын, Антонигьы Парфиа абашьра иҽазыҟаиҵон, насгьы урҭ азакәантә напынҵақәа даҽа ԥыҭраамҭак раанкылара ринтересқәа ирықәшәон. Атриумвирцәа аҩыџьагьы ирылымшеит имҩасуаз ашықәс анаҩстәи аусуратә план аиқәыршәара, убри аҟнытә еицәажәеит ҳ. ҟ 37 ашықәс азы, аԥхынразы еиқәшәарц. Раԥхьаӡа Антони Брундизи дыӡхыҵырц игәы иҭеикит — Македониантәи иаауаз амҩа иазааигәаӡаз абаӷәаза — аха ақалақь аҿы иҟаз Октавиан идгылаҩцәа абаӷәаза аҭалара азин ирымҭеит, ақалақь агара игәы иҭоуп ҳәа гәҩарас иҟаҵаны. Уи иахҟьаны, Тарент (ҳаамҭазтәи [[Таранто]]) аиҿцәажәарақәа мҩаԥысит, уаҟа Антонии Октавиани атриумвират аамҭа даҽа хәышықәса иацырҵарц азы еиқәышаҳаҭхеит. Аӡәи-аӡәи еицхыраарц азы, архәҭақәа реиҭныԥсахразы еицәажәеит: аршьаҟауаа реинтерес змаз Антони ԥшь-легионқ иоур акәын, урҭ рцымхәрас иӷәӷәоу афлот зҭахыз Октавиан аибашьыга ӷбақәа 120 цыра ииҭон. Атриумвирцәа ҳ. ҟ. 31 ашықәс аҟынӡа аконсулцәа рсиақәа шьақәдырӷәӷәеит<ref name=cah.2.10.25et26>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 25-26.</ref><ref name=huzar.142et143>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 142—143.</ref>. Анаҩстәи аҭоурыхтә традициа аизыҟазаашьақәа реиҭашьақәыргылараҿы Октавиа акыр зҵазкуа ароль лыднаҵон, аха ари аверсиа уажәтәи ҳаамҭазы агәыҩбара цәырнагоит<ref name=cah.2.10.25et26 />.
Ҳ. ҟ. 37 ашықәс азы Антони, иааиуаз ашықәс азы иазԥхьагәаҭаз Парфиа абашьразы аҽазыҟаҵара ӷәӷәақәа дрылагеит. Антони ихыдҵақәа нагӡаны Октавиан 120 ӷба шииҭазгьы, Гаи дзықәиргәыӷыз ԥшь-легионк изааимышьҭит<ref name=cah.2.10.25et26 /><ref name=huzar.142et143 />. Аха, ҳ. ҟ. 36 ашықәс ааԥынразы Марк илшеит 16 легион инарзынаԥшуа реизгара (60 нызқьҩык аруаа раҟара){{ref+|Антони илегионқәа рхыԥхьаӡара иазкны еиуеиԥшым ажәытәӡатәи ахыҵхырҭақәа ирҳәо еиқәшәаӡом- еиуеиԥшым аверсиақәа рыла, урҭ раԥхьаӡа 13<ref>(Vell. Pat. II. 82) Веллей Патеркул. Римская история, II, 82.</ref>, 15<ref>(Aur. Vict. De vir. ill. 85.4) Аврелий Виктор. О знаменитых мужах, 85.</ref> мамзаргьы 18<ref>(Liv. Ep. CXXX) Тит Ливий. Эпитомы, 130.</ref>,16 легион ыҟан — Плутарх игәаанагарала<ref name=autogenerated4>(Plut. Ant. 37) Плутарх. Антоний, 37.</ref>, уи иоуп еиҳа инарҭбааны уи аиҿагылара иахацәажәо, иара убасгьы Иустини Флори<ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 120.</ref>.|group="азгә."}}, 10 нызқьҩык аҽыр (еиҳарак испаниатәии галлиатәии апровинциақәа рҟынтәи), насгьы ацхырааразы 30 нызқьҩык раҟара ар<ref name=huzar.176>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 176.</ref>. Ажәыларазы аамҭа бзиа алхын: аигәа заб дхәаҽны дызшьыз [[Фраат IV]] Парфиа анапхгарахьы днеит. Анапхгаҩ ҿыц иаразнак иашьцәа рышьразы адҵа ҟаиҵеит, насгьы аристократцәа аӡәырҩы рҭархаразы адҵа ҟаиҵеит. Аҳ ҿыц ицәыбналаны унеишь-уааишь ҳәа зарҳәоз парфиаа Марк Антони иахь ицеит, Фраат диҿагыларц азы иацәажәо иалагеит. Антони Парфиа иҟаз аҩнуҵҟатәи аиҿагыларақәа ихы иархәаны, иаразнак ажәылара шаҭахыз азы арҭ ахҭысқәа агәра идыргеит<ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 117—118.</ref>.
Иҟалап Антони ихы иаирхәазар Цезар ақәылара азы иҟаиҵаз инагӡамыз агәҭакқәа: Светони иааицҳауеит, Цезар [[Великая Армения|Ермантәыла]] ала Парфиа дақәларц иҭахызшәа<ref>(Suet. Iul. 44) Светоний. Божественный Юлий, 44.</ref><ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 119.</ref>. Аибашьра рҽаназыҟарҵоз, иҟалап [[Парфянский поход Красса|Красс Парфиа дшеибашьуаз]] аԥышәа бааԥсы иазхәыцзаргьы. Иҟалап, Антони аханатә [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиа]] ала акәымкәа, Ермантәыла ала Парфиа агәҭаҵәҟьа далаларц иӡбазар. Римаа аҩадахьала ажәылара иахьалагаз мзыз хадас иамаз, ахәқәеи ашьхақәеи змаз арельеф рхы иархәаны Парфиатәи аҽыр рнырҵәара акәын, аҽыр адәкаршәрақәа рҿы акәын еиҳарак иманшәалан иахьеибашьуаз. Ермантәыла далсырц азы, Марк Ермантәыла анапхгаҩы [[Артавазд II]] диацәажәеит, уигьы ацхырааразы аруаа рацәаҩны Антони ииҭеит, аҽыргьы уахь иналаҵаны. Ермантәылантәи Антони Ермантәыла иаӷаз даҽа [[Артавазд I (царь Атропатены)|Артаваздгьы]] дызхагылаз [[Атропатена|Мидиа-Атропатена]] атерриториа далаларц азы агәыӷра иман. Аибашьра алагаразы аҽыҵга аҟаҵаразы, Антони Парфиа аҳ Фраат адҵа ииҭеит [[Битва при Каррах|Карра аибашьраҿы]] иигаз атрофеиқәа ииҭарц азы<ref name=cah.2.10.31et32>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 31-32.</ref>. Апарфиаа рҳәынҭқар мап икит.
Раԥхьаӡа римтәи архәҭақәа Карр азааигәара [[Евфрат]] иаԥныз [[Зевгма (Коммагена)|Зевгма]] ақалақь аҿы еизаны иҟан. Аха Фраат Месопотамиа аибашьцәа реизгара даналага, Антони аҩадахьала, Евфрат даваланы Ермантәыла далалеит (Зевгма ақалақь аҟны дгылан, Евфрат аӡхыҵырҭа ду ахьыҟаз, уи парфиаа еиланарҩашьар акәын). Антони аибашьра ихьшәаны далагеит, аха аӡынразы иара идгылаз Ермантәыла ирхәҭақәа рааныжьра ацымхәрас, аибашьра иациҵеит. Анаҩс, иара изы ацәгьа зҭахыз ауаа Александриа Клеопатра лҿы даанхеит ҳәа ахара идырҵеит<ref name=cah.2.10.31et32 /><ref>''Циркин Ю. Б.'' Гражданские войны в Риме. Побеждённые. — СПб.: СПбГУ, 2006. — С. 285.</ref>; аха Плутарх игәы ишаанаго ала, Антони, уи аҭыԥан, иаанхаз ашықәс зегьы аҳкәажә лҿы иихигарц азы, аӡын алагаанӡа акампаниа ахыркәшара дахыццакуан<ref name=autogenerated4 />. Марк Ермантәылантәи Атропатена далалеит, уи ақалақь хада Фрааспа (даҽа транскрипциак аҿы Фраата) дакәшан дгылеит, уи ахьыҟаз аҭыԥҵәҟьа еилкааӡам (версиак инақәыршәаны, ари ақалақь аҭыԥ аҿы [[Тахт-е Солейман|Тахт-е Солеиман]] ахыжәжәарақәа ыҟоуп). Аха, Марк дахьыццакуаз иахҟьаны, ақалақь амацәаз аҭакразы иалихыз атехника акырӡа иԥсыҽхеит. Фрааспа ажәыларақәа ҵыхәаԥҵәарада ицон, Антони иҭагылазаашьа еиҳа-еиҳа иуадаҩхон, Парфиатәи архәҭақәа ацхыраара иахьааз иахҟьаны. Апарфиаа ажәыларазы иахәҭаз амыругақәа змаз римтәи ар ргәыԥи, уи иацыз ҩ-легионки ԥыхха ишьҭарҵеит. Абри аибашьра ашьҭахь Ермантәыла аҳ Артавазд Атропатенантәи ир ықәигарц иӡбеит{{ref+|Дион Касси далацәажәоит (уи ҵабыргны иҟамзаргьы) аерман Артавазд Октавиан идҵала Антони чарҳәара изиуит ҳәа зҳәо ахыҵхырҭа<ref>(Dio Cass. xlix.14.6) Дион Кассий. Римская история, XLIX, 14.</ref>.|group="азгә."}}. Аҽыр иреиҳаз рыхәҭакгьы иара ицны иахьцаз азы, римаа парфиатәи ар ишыриааиуа азы агәыӷра рцәыӡит. Архәҭақәа ргәы шьҭихырц азы, Марк шьҭахьҟа ихьаҵуаз агәыԥқәа руак аҟны адецимациа мҩаԥигар акәхеит. Парфиаа Антони ир ирыкәшеит ҳәа ҳҳәар ҳалшоит, аха 27 мшы рыла акомандаҟаҵаҩ илшеит аблокада ԥжәаны Ермантәылаҟа ахынҳәра, парфиатәи аҽыр ржәыларақәа иааиԥмырҟьаӡакәа қәҿиарала дырҿагыло, убрантәи Римтәи атәылахь дхынҳәит, аҵыхәтәаны -Мысраҟа. Акампаниа қәҿиарада ишымҩаԥысызгьы, Антони уеизгьы иааирԥшит илаз ар рԥыза иҟыбаҩ, зынӡа дҟәыбаса дықәырҵартә иҟаимҵеит<ref name=cah.2.10.33et34>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 33-34.</ref><ref>''Бокщанин А. Г.'' Парфия и Рим. Часть 2: Система политического дуализма в Передней Азии. — М.: МГУ, 1966. — С. 108—116.</ref><ref>(Plut. Ant. 37-51) Плутарх. Антоний, 37-51.</ref><ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 120—124.</ref>. Акампаниа аан Антони ицәыӡқәа зегьы ааидкыланы акырӡа иҳаракуп ҳәа ахәшьара арҭеит ажәытәӡатәи авторцәа — еиуеиԥшым аверсиақәа рыла, архәҭақәа раԥхьатәи рхыԥхьаӡара аҟынтә аԥшьбатәи ахәҭа инаркны (25 нызқьҩык аруаа)<ref>(Vell. Pat. II.82)</ref> 42 нызқьҩык рҟынӡа<ref>(Plut. Ant. 50-51) Плутарх. Антоний, 50-51.</ref>.
=== Ермантәылаҟа аныҟәара. Октавиан иабашьра аҽазыҟаҵара ( ҳ. ҟ. 35—33 шықәса) ===
[[Файл:Marcus Antonius - Cleopatra 32 BC 90020163.jpg|thumb|300px|[[Денарий|Денари]], Ермантәыла имҩаԥысуаз акампаниа аҳаҭыр азы иҭрыжьит. Арымарахь -Клеопатра, арыӷьарахь -Антони, аҩыра «Antoni Armenia devicta»]]
Антони Парфиатәи аибашьра хьӡыда ианыхиркәша, Октавиан Секст Помпеи дииааит, насгьы Италиа имчра арӷәӷәара далагеит. Помпеи Италиантәи Антони инапаҵаҟа иҟаз [[Митилини|Митиленыҟа]] абналара илшеит. Марк Фрааспа азааигәара ишиқәымҿиаз аниаҳа, иара ақәгылара еиҿикааит. Ҳ. ҟ. 35 шықәса алагамҭазы Секст Помпеи афлот ҿыц еизиган, Азиеи Вифиниеи рыԥшаҳәа иаԥныз ақалақьқәа рҿы ақәыларақәа ҟаиҵо далагеит, иара убасгьы парфиаа иҽрымадара иҽазишәеит. Секст иӷбақәа анаҵаха ашьҭахь, [[Марк Тиций|Марк Тици]] дишьит, аха уи ишьразы адҵа, ҳәарада, Антони ихаҭа иоуп иҟазҵаз<ref name=huzar.145>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 145.</ref><ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 37-38.</ref><ref>(App. B. C. V, 133—143) Аппиан. Гражданские войны, V, 133—143.</ref>{{ref+|А. Г. Бокшьанин Секст Помпеи Антони диҿагыланы данықәгылаз Ермантәылаҟа аекспедициа анымҩаԥыргаз иашьҭанеиуаз ашықәсазы ауп ҳәа иԥхьаӡоит<ref>''Бокщанин А. Г.'' Парфия и Рим. Часть 2: Система политического дуализма в Передней Азии. — М.: МГУ, 1966. — С. 119—121.</ref>.|group="азгә."}}.
Ҳ. ҟ. 35 ашықәс азы Атропатена аҳ [[Артавазд I (правитель Атропатены)|Артавазд]] иҟынтәи ацҳаражәҳәарҭа Антони дахьыҟаз Александриаҟа иааит. Уи Марк ажәалагала изыҟаиҵеит, рҩыџьагьы рҽеибыҭаны ажәытәтәи иаӷа [[Артавазд II|Ермантәылатәи Артавазд]] иҿагыларц азы. Уи аамҭазы Атропатена анапхгаҩи парфиааи аимак роухьан, убри аҟынтә Антони раԥхьатәи иаӷа дицхраауеит ҳәа ахара идырҵар ҳәа дшәомызт. Марк ҿыц ар еизганы Шьамтәыла далалеит (Парфиа ҿыц абашьра азы ҳәа акәызшәа), ҳ. ҟ. 34 шықәса алагамҭазы еиҭа аҩада Ермантәыла аганахь ихы ирхеит. Амҩан, аерманцәа раҳ Артавазди иахь ацҳаражәҳәаҩцәа дәықәиҵеит, адинастиатә ҭаацәазаара азы ажәалагалақәа рыманы (Антони, Артавазд иԥҳа Клеопатра лҟынтәи иара иԥа Александр Гелиос ԥҳәысс дииҭарц иҭахушәа иҳәон), иара убас, Парфиа иаҿагыланы ахеилак ҿыц аиҿкааразы. Ермантәыла аҳәынҭқар аҩ-ажәалагалакгьы мап шырцәикызгьы, Антони иаҳҭнықалақь [[Арташат]] даназааигәаха, хаҭалатәи аиԥылара дақәшаҳаҭхеит. Аха римаа аҳ дытҟәаны дыргеит, хара имгакәа Ермантәыла зегьы рнапахьы иааргеит. Шамахамзар шьакаҭәарада имҩаԥысыз аибашьра ашьҭахь, Антони атрофеи дуқәа иманы Александриаҟа дхынҳәит, Рим акәымкәа, иара убраҟа [[триумф|атриумф]] азгәеиҭеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 180—182.</ref><ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 38-40.</ref>. Ермантәыла аиааира ачарҳәарақәа ирыбзоураны ишигазгьы, Антони уи даара дазгәдуун, уи моу аиааира аӡбахә аԥара ҿырпқәа ирнырҵарц адҵа ҟаиҵеит<ref name=bokschanin.120et121>''Бокщанин А. Г.'' Парфия и Рим. Часть 2: Система политического дуализма в Передней Азии. — М.: МГУ, 1966. — С. 120—121.</ref>.
Секст Помпеи ианииааи ашьҭахь, Октавиан ауаажәларра Антонии Клеопатреи рабашьразы разыҟаҵара далагеит<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 35-36.</ref>, хара имгакәа Марк уи аҭак ҟаиҵеит. Аамҭақәак апропагандатә еибашьра официалла имҩаԥысуамызт; убри аан, Антонигьы Октавиангьы атриумвирати ареспубликеи ирыдгылан ицәажәон. Аха, ҳ. ҟ. ажьырныҳәамза акы, 33 ашықәс азы Гаи аконсул имаҵзура аанкылеит, уи ашьҭахь Марк иаахтны диҿагылеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 200.</ref>. Аоппонентцәа иаарту ашәҟәқәа, апамфлетқәа, аинвективқәа ркьыԥхьра иалагеит, еиуеиԥшым ауҳәан-сҳәанқәа рыладырҵәон. Убас, Рим ишеиҭарҳәоз ала, Антони ауаа рҿаԥхьа Клеопатра лшьапқәа ахәша рхьишьуан<ref name=plut.ant.58>(Plut. Ant. 58) Плутарх. Антоний, 58.</ref>, насгьы уи идгылаҩ [[Луций Мунаций Планк|Планк]], жәҩангәыԥштәыла иҽышәны, иҽырҟьантазны дкәашон, амшын анцәахәы [[Главк Морской|Главк]] ихаҿсахьа аарԥшуа<ref>(Vell. Pat. II. 83) Веллей Патеркул. Римская история, II, 83.</ref>. Антони ихаҭа Мысратәи аҳкәажә линтересқәа рыхьчара далагеит, Рим аинтересқәа аԥхасҭа риҭеит ҳәа ахара идырҵеит. Октавиан ишьақәырӷәӷәаны иҳәон, Антони Ермантәыла дахьаиааиз азы итриумф Мысра аҳҭнықалақь Александриа иахьымҩаԥигаз, уахь аҳҭнықалақь аиагара игәы ишҭоу аанарԥшуеит ҳәа. Антони Рим Мысра иапровинцианы аҟаҵара игәы иҭазшәа Октавиан ақалақьуаа иршәон<ref name=bor.128etc>''Борухович В. Г.'' Последний период гражданских войн (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 6. — Саратов, 1986. — С. 128—130.</ref>. Антони иакәзар, иазгәеиҭон Октавиан Филиппы аибашьра шамахамзар ихы шалаимырхәыз, ауаа ириҭоз ажәа изныкымкәа ишеилеигахьаз, исолдаҭцәа рымацара адгьылқәа шриҭоз, аҵыхәтәаны атриумвир Лепид амчра шимихыз атәы. Римтәи аполитикатә памфлетқәа ртрадициақәа ирықәныҟәаны, Марк иаӷа ихатә ԥсҭазаара атемагьы далацәажәеит: Гаии аконсулцәа рыҳәсақәеи азакәан еилазго аизыҟазаашьақәа рыбжьалон ҳәа, насгьы иԥҳа аварвар, [[Геты|агетцәа]] раԥхьагылаҩ ԥҳәысс дииҭарц ажәа ииҭеит ҳәа. Аҵыхәтәаны, Антони, Цезар ишьҭрамадаҩҵәҟьа ҳәа иԥхьаӡатәу азы азҵаара шьҭихит: иара инаҵшьны иазгәеиҭеит Цезарион Цезар иԥа шиакәыз, Октавиан ԥас дшыҟаиҵаз<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 42-44.</ref>. Атриумвирцәа рҩыџьагьы еиуеиԥшым аҳәынҭқарра ауааԥсыра рыхәҭақәа ирықәгәыӷуан. Антони, Иули Цезар еиԥш, алатинизациа ззырымуаз апровинициақәа руааԥсыра Римтәи Ареспублика анапхгара ралархәра иҽазишәон, насгьы иара икәша-мыкәша еснагь «аварварцәа» рацәаҩын. Уи аҭыԥан, Октавиан хықәкыла иазгәеиҭон итрадициатәу римтәи аҵасқәа дышрықәныҟәоз, насгьы римаа рмилаҭтә цәаныррақәа ихы иархәаны еснагь «аварварцәа» ирыҿирԥшуан<ref name=huzar.186>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 186.</ref><ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 154.</ref>. Марк, еллинтәи анапхгаҩцәа аӡәырҩы реиԥш, имчра анцәа иҟәырҷаха аҭара иҽазишәон, иара ихы анцәахәқәа ирыдикылон (аха атриумвир дыԥшьазшәа иаарԥшразы раԥхьатәи ашьаҿақәа абырзенцәа рхаҭақәа рҟынтә иҟаҵан, ҳ. ҟ. 41—40 шықәсқәа рзы, аӡын Ефес инхоз ауааԥсыра [[Дионис]] ҿыц иоуп ҳәа изырҳәеит). Клеопатра анцәахәқәа дахьрыдыркылоз деигәырӷьон, еиуеиԥшым амифқәа рҿы Дионис ицәыбза [[Афродита]] лроль дыхәмаруа ауаа рҿаԥхьа дцәырҵуан. Мысра инхоз ауаа Марк [[Осирис|Озирис]] дидырҳәалон<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 195—196.</ref>. Аха римааи италиааи рахьтә Антони идгылақәоз аӡәырҩы, Антони Мрагыларатәи аԥсҭазаашьа ахьидикылоз, насгьы иполитика Клеопатра анырра ду ахьалҭоз азы ашьшьы-шьшьыҳәа иԥырҵуа иалагеит<ref name=huzar.186 />. Ҳ. ҟ. 34 ашықәс иназынаԥшуа Антони Цезарион Клеопатра лыцнапхгаҩыс дҟаиҵеит, насгьы аҳкәажә лҟынтәи ихәыҷқәа рыбжьара Мрагыларатәи аҳрақәа еихишеит, макьана импыҵахаламызгьы уахь иналаҵаны: Александр Гелиос атәылақәа Ермантәыла, Мидиа, Парфиа аҳыс дроур акәын, Птолемеи — Финикиа, Шьамтәыла, Киликиа (уаанӡа Антони Финикиа Клеопатра илиҭахьан, Шьамтәыла акәзар уажәгьы Рим иапровинцианы иаанхон), Клеопатра Селена — [[Киренаика]] аҳкәажәс<ref name=plut.ant.54>(Plut. Ant. 54) Плутарх. Антоний, 54.</ref>.
Ҳ. ҟ. 33 ашықәс азы Антони ҩаԥхьа Парфиа дақәларц игәы иҭеикит, насгьы жәаф легион Ермантәыла еизигахьан, аха Римынтәи иааз агәҭынчымра узҭоз ажәабжьқәа дааныркылеит. Убри аҟнытә, мрагыларахь акампаниа ҿыц ацымхәрас, Марк Атропатентәи Артавазд диԥылан, Ермантәыла ахәҭаки ируаа ԥыҭҩыки инапы ианиҵеит. [[Дион Кассий|Дион Касси]] ишаҳаҭрала, Антони иҟаларан иҟаз Октавиани иареи реибашьраҿы ацхыраара ииҭарц азы еиҭа Артавазд диҳәеит, аха Атропатена анапхгаҩы мап икит<ref>(Dio Cass. XLIX, 44) Дион Кассий. Римская история, XLIX, 44.<!--+check--></ref><ref>''Бокщанин А. Г.'' Парфия и Рим. Часть 2: Система политического дуализма в Передней Азии. — М.: МГУ, 1966. — С. 121.</ref>.
Антони аметрополис аҿы иҟаз аҭагылазаашьа напхгара шизамҭозгьы, уа макьана инырра ду аанханы иҟан. Гаи Рим иҟаиҵоз иажәахәқәа рҿы ақәҿиарақәа шимазгьы, Антони ԥасеиԥш асенаторцәа аӡәырҩы идгылан, избанзар урҭ иаанхаз ареспубликатә хақәиҭра зынӡа иқәызхыз, ашьоура иашьҭаз Октавиан иаҵкыс, Антони еиҳа деиӷьны дрыԥхьаӡон. Марк иган ахь ииасит уаанӡа иаӷацәаз аӡәырҩы ҳ. ҟ. — 49—45 шықәсқәа рзтәи аграждантә еибашьраан Гнеи Помпеи идгылаҩцәеи Секст Помпеи идгылаҩцәеи, иара убасгьы еиқәхаз ареспубликанеццәа аӡәырҩы. Октавиан 100 нызқьҩык аветеранцәа Италиа ианынирха, иара шә-нызқьҩыла адгьыл ақәаарыхҩцәа рхатәы дгьылқәа ирықәицар акәхеит, урҭгьы нарыцлеит иполитика згәамԥхоз рхыԥхьаӡара. Даҽа ганкахьалагьы, адгьыл зауз аветеранцәа Октавиан идгылеит, избанзар Антони амчрахь даар, рмазара рымихыр ҳәа ишәон. Аветеранцәа рҭахрақәа анхарҭәааха, Октавиан ԥыҭраамҭак ашәахтәқәа рырмаҷра алыршахоит ҳәа иԥхьаӡеит, насгьы аусурҭа ҭыԥқәа рыла реиқәыршәаразы (зыдгьылқәа зцәыӡыз анхацәа рҟынтәи аӡәырҩы аусура рзыԥшаауамызт) Рими, мраҭашәаратәи апровинциақәа рықалақьқәеи рҿы мҽхакы ҭбаала аргыларақәа дрылагеит. Асенаторцәа иара иганахь рҽынкыланы иахьыҟаз азы, Октавиан абаҩхатәра змаз идгылаҩцәа ҳараикуа далагеит — [[Марк Випсаний Агриппа|Агриппа]], [[Гай Цильний Меценат|Меценат]] уҳәа егьырҭгьы<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 201—205.</ref>. Гаи идгылеит Рим амалуаа аӡәырҩгьы. Аха Октавиан ир рыцхрааразы ашәахтә ҿыцқәа анышьақәиргыла (ахәҭакахьала, ахақәиҭра змаз ауаа зегьы рзы 25% ашәахтә, зныктәи ашәахтә 12,5% ахақәиҭра зауз, ибеиахаз атәцәа рмазара аҟынтә), абунтқәа ирылагеит, урҭ ар рымчала иԥдырҟәҟәаауан<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 209—211.</ref>.
== Акции азааигәара иҟалаз аибашьреи аҭахареи ==
=== Октавиани иареи реиԥырҵра. Бырзентәыла архәҭақәа реизгара (ҳ. ҟ 32 ашықәс) ===
{{main|Римтәи Ареспублика аҵыхәтәантәи аибашьра}}
[[Файл:Octavian and Antony denarius (obverse).jpg|мини|Марк Антони ихаҿсахьа зну [[Денарий|аденари]]]]
Ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза 31, 33 ашықәс азы атриумвирцәа рмаҵзура аамҭа нҵәон, убри аҟынтә Октавиан ирылеиҳәеит аԥхьаҟа атриумвир имчра ахархәара игәы ишҭам. Антони асенат ахь ашәҟәы ишьҭит, уа аԥхьаҟа атриумвир имчра ахархәара мап ацәкра дшақәшаҳаҭхо атәы иҳәон, амала аграждантә еибашьрақәа раԥхьа иҟаз аконституциатә еиҿкаара еиҭашьақәыргылахар ауп ҳәа азгәеиҭон. Аха, аус аҿы, иара инапынҵақәа шьҭеимҵаӡеит. Ҳ. ҟ. 32 ашықәс азы консулцәас иҟалеит Антони идгылаҩцәа [[Гней Домиций Агенобарб (консул 32 года до н. э.)|Гнеи Домици Агенобарби]] [[Гай Сосий (консул)|Гаи Сосии]]. Урҭ Антони иҟаиҵаз адҵақәа зегьы азакәантә мчра рырҭарц азы азҵаара ықәдыргылеит, мрагыларатәи апровинциақәа (Цезариони Антони ихәыҷқәеи) рҿы амчра рыҭарагьы уахь иналаҵаны. Сосии иаартны Октавиан иҿагылара иҽаназишәа, Октавиан ир асенат иакәшан иргылеит, Антони иқәыӡбарц дҵаны рҿаԥхьа иқәиргылеит. Октавиан иаартны данырҿагыла, аконсулцәа аҩыџьагьи хышә- ҩык асенаторцәеи Марк иахь ибналан ицеит, иаарласны «ихҵәаз асенат» аилатәара Александриа еиҿыркааит. Ари аилатәара аиуристтә статус еилкаамызт, аха аконсулцәа рыбналара Октавиан анаҩстәи иусқәа зегьы азакәантә шьаҭа шрымаз агәыҩбара цәырнагон. Аха Гаи иҩызцәа аконсулцәа- суффектцәас иҟаиҵеит (убас ала, иара Агенобарби Сосии рымчра дшақәшаҳаҭымхо ааирԥшит). ҳ. ҟ. 32 ашықәс, аԥхынразы Антони Октавиа длылҵит. Аҭаацәазаара закәанла иахьхыркәшахаз (иашаҵәҟьаны, Антони Клеопатра длыцынхоижьҭеи акыр ҵуан, Октавиа Рим дыҟан) иаанарԥшуан Антони, Октавиани иареи изакәзаалак компромисск рыбжьаларц шиҭахымыз атәы. Аха Антони идгылаз аӡәырҩы ари аӡбамҭа Клеопатра лыгьангьашра иабзороуп ҳәа рыԥхьаӡон, убри аҟынтә урҭ рахьтә ԥыҭҩык Римҟа ихынҳәуа иалагеит. Убас [[Марк Тиций|Тиции]] [[Луций Мунаций Планк|Планки]] Октавиан изеиҭарҳәеит Антони иуасиаҭ ишану Гаи ипропагандатә кампаниаҿы ицхыраашаз аӡбамҭақәа. Октавиан [[Весталки|авесталкацәа]] ауасиаҭ рымихын, икьыԥхьит, азакәанԥҵаратә ԥкрақәа рыдагьы, иԥшьоу азакәанқәагьы еилаганы. Ари ашәҟәы инақәыршәаны, Антони Александриа анышә дамардар акәын, Октавиан иҭыԥан Цезарион Цезар ишьҭрамадаҩыс дыԥхьаӡатәын, насгьы Антони имазара аиҳарак, азакәан еилаганы, Клеопатреи, уи Антони иҟынтә илымаз лыхшареи рахь ииасуан{{ref+|Римтәи азакәан инақәыршәаны, Клеопатра, тәымтәылауаҩык лаҳасабала, ''ius conubii'' — закәанла аҭаацәара алалара азин лымамызт. Убри аҟынтә, Антони иҟынтәи илхылҵыз ахшара атәымтәылауаа ирыдыркылон, урҭ Римтәи атәылауаҩ Марк иҭынха ргар азин рымамызт<ref name=autogenerated6 /><ref name="multiple" />.|group="азгә."}}. Ажәлар рҿы Мысра иаҿагылаша агәалаҟазаарақәа рцәыргара анрылша, ҳ. ҟ 32 ашықәс ахыркәшамҭаз Октавиан Клеопатра дышлабашьуаз атәы рылеиҳәеит. Антони инапынҵақәа имхын, иара убас хәышықәса раԥхьа ишьақәырӷәӷәаз Марк ҳ. ҟ. 31 ашықәс азы аконсул имаҵура иоуразы азингьы<ref>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 417—418.</ref><ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 206—208.</ref><ref group="цитата">(Plut. Ant. 58) Плутарх. Антони, 58: «[Октавиан] дааны [ауасиаҭшәҟәы] игеит, раԥхьа иара ихаҭа дахәаԥшит, ахара идҵаразы иаҭаху аҭыԥқәа зегьы алкаауа, анаҩс асенат аилатәараҿы ирылеиҳәеит — аилатәараҿы иҟаз реиҳараҩык уи иақәшаҳаҭымхеит: дара ухахьы иузаамго закәанеилагароуп ҳәа рыԥхьаӡеит, иуасиаҭ инақәыршәаны, даныԥслак ашьҭахь иҟаларан иҟоу азы, уажәы зыԥсы ҭоу ауаҩы иахьырхәра. Цезар еиҳараӡакгьы дырҿагылеит аԥсыжра иазкыз адҵақәа. Антони уасиаҭс иҟаиҵахьан, Рим дыԥсыр, аԥсыжратә ныҟәара аан иԥсыбаҩ афорум иалган иргарц, нас Александриаҟа, Клеопатра лахь, идәықәырҵарц».</ref>. Аха версиак инақәыршәаны, уи ауасиаҭ Октавиан ихаҭа еиқәирҽаҽазар ауан, мамзаргьы ихатә риашарақәа алаигалазар алшон<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 52.</ref>. Дук мырҵыкәа, архәҭақәа рнаԥхгаразы азин изҭоз маҵзурак змамыз Октавиан, мраҭашәаратәи апровинциақәа зегьы руааԥсыра шидгыло азы мчыла ҭоуба дируит, аруаа ркомандаҟаҵаҩ иҿы иҟарҵоз аҭоуба еиԥшны<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 209.</ref>.
Антони уи аамҭазы илегионқәеи, Клеопатра лырхәҭақәеи, идгылаз анапхгаҩцәа рыри Бырзентәылаҟа рдәықәҵара далагеит. Ар рхыԥхьаӡарала, Октавиан иаӷа иаасҭа маҷк деиҵан: Марк 100 нызқьҩык раҟара аршьаҟауаа иман, Октавиан — 80 нызқьҩык; аҽыр рганахьала еиҿагылаз рырхәҭақәа рхыԥхьаӡара шамахамзар еиҟаран. Антони ифлот, Клеопатра лыӷбақәа рыцхыраарала акыр еиҳан, иара иеибашьыга ӷбақәа Октавиан иӷбақәа раасҭагьы идуқәан<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 55.</ref>. Аха Плутарх ишазгәеиҭо ала, Марк иӷбақәа рҿы ажәҩаҵшьҩцәа рызхомызт, убри аҟынтә аӷбақәа ирымаз алшарақәа инагӡаны рхы ирзархәомызт<ref group="цитата">(Plut. Ant. 62) Плутарх. Антони, 62: «Аха иара [Антони] ибеит аӷбақәа рҿы ауаа шырзымхоз, насгьы атриерақәа реиҳабацәа «агәаҟрақәа зхызгахьаз» Бырзентәыла амҩақәа ирну ауаа шааныркылоз, аҽадақәа рныҟәцаҩцәа, аҽаҩра ҭагалаҩцәа, зԥаҵа маац аҷкәынцәа уҳәа, аха усгьы ирызхаша ауаа шырзеизымгоз…»</ref>. Уи аамҭазы, Марк иршьаҟауаа рхыԥхьаӡара еиҳагьы ирацәахар алшон, Октавиан 20 нызқьҩык асолдаҭцәа атриумвират ала ҩызас имаз ииҭарц азы Тарент ииҳәаз иажәа наигӡазҭгьы (шәахәаԥш аҟәша «Атриумвирцәа рнапынҵақәа рыцҵара. Парфиатәи аекспедициа (ҳ. ҟ 37—36 шықәсқәа.)»). Иажәа анагӡара аҭыԥан, Октавиан Иллириа дақәлеит, убри хҿыхгас иҟаиҵеит Антони аибашьцәа ахьиимҭаз аус аҟны<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 203.</ref>. Антони имаҷымкәа аруаа изаарышьҭит идгылоз атәылақәа рнапхгаҩцәа — [[Полемон I|Полемон Понттәи]], [[Митридат II (царь Коммагены)|Митридат Коммагентәи]], Котизон Дакиатәи. Иудеиатәи [[Ирод I Великий|Ирод]] Антони ицхыраарц азы аотриад изиишьҭырц иҭахын, аха Антони иусқәа зыҽрылазырхәуаз Клеопатра лыцәгьаршрақәа ирыхҟьаны, даҟәыҵит. Аха Клеопатра лхаҭа Антони афлот ду илҭеит, насгьы ирхәҭақәа фатәылеи ԥареи еиқәлыршәон<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 213.</ref>. Антони ир дуӡӡа ашьшьыҳәа акәын ԥхьаҟа ишцоз.(Марк ихаҭа лассы-лассы шьҭахьҟа даанхон, иара иаҳаҭыр азы имҩаԥыргоз аныҳәақәеи афестивальқәеи иҽрылаирхәырц азы<ref name=autogenerated1>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 214.</ref>), убри аҟынтә ар Иониатәи аԥшаҳәаҿы нанҳәамза азы ауп рҽанеизыргаз. Убри аамҭа зегьы Клеопатра Антони дицын, иҩызцәа аӡәырҩы аҳкәажә Мысраҟа дирхынҳәырц шиабжьыргозгьы: лара арра анапхгара лҽахьалалгалоз адагьы, мысратәи аҳкәажә ар рҿы лыҟазаара Марк Италиа имаз адгылара иаԥырхагахар алшон<ref name=autogenerated1 /><ref name=cah.2.10.45et52>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 48-52.</ref>. Антони уи ашықәсан аибашьра алагара изымгәаӷьит еиуеиԥшым амзызқәа рзы: акы- ҭагалан анҵәамҭеи аӡынреи мшынла аныҟәара азы иманшәалам аамҭаны иԥхьаӡан, ҩба-, иара ифлот (800 ӷба, урҭ рахьтә 300 атранспорттә ӷбақәа) ирхәҭақәа зегьы знык ала Италиаҟа риагаразы зынӡагьы иалшомызт, ахԥатәи, Октавиан Бырзентәыла аԥшаҳәа иазааигәаз абаӷәазақәа Брундизиеи Тарентеи ибзиаӡаны ирӷәӷәаны иман, адесант ду аӡхыҵразы иманшәалаз егьырҭ абаӷәазақәа акырӡа ихараны иҟан<ref name=cah.2.10.45et52 />. Убри аҟнытә Антони раԥхьатәи аамҭаз Италиа аӡхыҵра ахирԥеит, анаҩс Бырзентәыла иҽирӷәӷәарц иӡбеит, Октавиан наҟ иӡхыҵра уаҟа дазыԥшырц иҭаххеит. Ажәытәӡатәи авторцәа Антони истратегиа аԥсахра Клеопатра илыбзоуроуп ҳәа ишақәыӡбозгьы<ref>(Plut. Ant. 62) Плутарх. Антоний, 62.</ref>, ҳаамҭазтәи аҭоурыхҭҵааҩцәа уи ахара инаԥшуаз ӡбамҭан ҳәа рыԥхьаӡоит<ref name=gs.ac.28>''Goldsworthy A.'' Chapter XXVIII: War // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 349—356.</ref>. Ахыхьчаратә стратегиа аԥыжәарақәа аман: Антони еиԥш акәымкәа, Октавиан исолдаҭцәа ауалафахәы рызшәара даара ицәыхьанҭан, насгьы амшын дыӡхыҵны дцар, мшынла изнаргоз афатә аалых аиура ауадаҩрақәа цәырнагон<ref name=gs.ac.28 />. Иҟалап, аӡынтәи аҭыԥқәеи ахыхьчареи реиҿкаараан, Антони Помпеи иԥышәа хшыҩзышьҭра азиузар, уи ҳ. ҟ. 48 ашықәс азы аиааира агаразы маҷӡак ауп игхаз. Аха иҟаиҵаз амшынтә блокада аанагӡареи аԥшаҳәа ахьчареи рзы Марк ирхәҭақәеи ифлоти хәҭа-хәҭала еихишар акәхеит. Антони иӷбақәа реиҳарак [[Акций (мыс)|Акции]] ахықә азааигәара иҟоу [[Артский залив|Амбракиатәи аӡыбжьахалаҿы]] аӡынра рхыргон, иаанхаз аӷбақәа ԥсаҟьаны, Бырзентәыла агаҿа мраҭашәаратәи ахәҭаҟны иҟаз абаӷәазақәа рҿы амшын ихгылан<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 54-55.</ref>.
=== Бырзентәылеи Мысреи рабашьрақәа. Антони иҽшьра. Ареспублика аҵыхәтәа (ҳ. ҟ.)31—30 шықәсқәа ===
{{main|Акции иҟалаз аибашьра}}
[[Файл:Civil War in Roman Republic 31 BC (before Actium).png|thumb|300px|Акцииатәи аибашьра ҟалаанӡа Бырзентәыла имҩаԥысуаз акампаниа ҳ. ҟ. 31 ашықәс аԥырсал ҟаԥшьқәа Антони ифлот аӡынра ахьахнагоз аҭыԥ хадақәа адырбоит. — Антони иусқәа — Октавиани Агриппеи русқәа]]
Аӡын анҵәамҭазы — ааԥынра алагамҭазы ҳ. ҟ. 31 ашықәс азы [[Марк Випсаний Агриппа|Марк Випсани Агриппа]] иаалырҟьаны аладатәи Антони ихырӷәӷәарҭақәа руак инапахьы иааигеит — [[Пелопоннес]] иҟоу [[Метони (Месиния)|Метони]]. Иҟалап Марк аҩадантә ажәылара дазыԥшызҭгьы, иаалырҟьаны иҟалаз ажәылара игәҭакқәа еиланарҩашьеит. Аха нас, Агриппа иӷбақәа Бырзентәыла мраҭашәаратәи агаҿа иаҵанакуаз ақалақьқәа зегьы ирыжәло иалагеит, Октавиан аҩадахьы, Панорм дыӡхыҵит. Октавиан Агриппа ицхыраарала ирхәҭа хадақәа Антони иӷбақәа аӡынра ахьырхыргоз аҭыԥ ахь инаигеит, Амбракиатәи аӡыбжьахалеи Иониатәи амшыни еидызкылоз аҳаракыра инапахьы иааигеит. Марк ир реиҳараҩык аӡыбжьахала аладатәи аган аҟынӡа иганы, уантә аҩадатәи агаҿахь дырит, уаҟа алагер еиҿикааит. Октавиан Антони аибашьра алагаразы иҟаиҵоз аҽазышәарақәа зегьы мап рцәикуан, аӡырыжәтә ахьынтәааргоз аӡыхь ахь инеиларц азы Антони ирхәҭақәа рабашьра ишаҿызгьы. Октавиан ипозициа даара иманшәалан: ирхәҭақәа аҳаракыра аҟны итәан, амшыни аӡы цқьеи рахь анеиразы алшара рыман, Антони аӡҭачқәа ахьыҟаз аҭыԥ аҿы алагер еиҿикаар акәхеит, уи иахҟьаны иаарласны ачымазарақәа рылаҵәо иалагеит. Гаии Марки адгьыл ҭшәараҿы еибашьуанаҵы, Агриппа Антони ибаза хадақәа ԥыҭк инапахьы иааигеит, уи алагьы Антони Мысрантәи иааргоз афатәи амшын аҟны имаз аԥыжәареи ицәыӡит, иара убасгьы Антони иӷбақәа раӷьырак ахьыҟаз Амбракиатәи аӡыбжьахала амацәаз иҭаикит<ref name=gs.ac.28 />.
Антонии идгылаз анапхгаҩцәа Октавиан иахь ииасуа иалагеит, анаҩс римаагьы уахь ихьаҵуа иалагеит. Антонии Клеопатреи аҵыхәтәантәи ргәыӷра амшынтә еибашьра иадҳәалан, уи мҩаԥысит Октавиани Агриппеи рыр хыԥхьаӡарала акыр ианреиҳахахьаз: урҭ 400 ӷба раҟара рыман, Антонии Клеопатреи 200—250 раҟара. [[Битва при Акциуме|Аибашьра хада]] Акци азааигәара имҩаԥысит ҳ. ҟ. 31 ашықәс, цәыббрамза 2 рзы. Аибашьра алагамҭазы, ажәылара хада ҟалеит аӡыбжьахала аҩадатәи ахәҭаҿы. Убри иабзоураны, агәҭаны иҟаз аӷбақәа напхгара рызҭоз Антонии Клеопатреи аӷа ицәцара рылшеит. Урҭ Октавиани Агриппеи атыл ала ирыжәымлеит, афлот аиҳарак Амбракиатәи аӡыбжьахалаҿы иҭакны иаанхеит<ref name=cah.56et59>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 56—59.</ref>. Плутарх излеиҳәо ала, Клеопатра лыбналара Антони дазыԥшӡамызт, анаҩс иара длышьҭалеит. Амшын аҿы имҩаԥысуаз аибашьра алҵшәа шеилкаамызгьы, ифлот зегьы кажьны ддәықәлеит<ref>(Plut. Ant. 66) Плутарх. Антоний, 66.</ref>. Аха аҩада имҩаԥыргоз аманиоврқәеи, аибашьра агәҭа иҟаз аӷа иӷбақәа ҭарханы иахьцази, Антонии Клеопатреи раԥхьатәи рыгәҭакы иахәҭакзар алшон. Аибашьра алҵшәа аҩ-ганкгьы досу ишырзыфеидаз иахцәажәон: Антонии Клеопатреи аблокада ԥыржәеит, аха рфлот аиҳарак рцәыӡит, насгьы Бырзентәыла иҟаз рырхәҭақәеи дареи аимадара рцәыӡит (иҭахаз рхыԥхьаӡара рацәамызт, аӷа иганахь ииасыз рхыԥхьаӡара ахьырацәаз иахҟьаны). Антони Азиа иаанхаз ируаа иҽрымеидарц аниҭахха, урҭ асолдаҭцәа Октавиан иахь ииасхьан, убри аҟынтә Марк Александриаҟа ахынҳәра иқәшәеит<ref name=cah.56et59 />.
[[Файл:LA MORT D'ANTOINE.jpg|thumb|left|300px|Анисе Лемоние. Антони иԥсра (1780-тәи ашықәсқәа)]]
Октавиан Италиа имаз иусқәа дааныркылеит, аха иааиуаз ашықәс азы Мысра дақәлеит. Антони ахеиқәырхаразы имаз агәыӷра ицәыӡырц агьигмызт, убри аан иаамҭа зегьы Клеопатра диман ихигон. Аха иара Октавиан ижәылара аанкылара иҽазишәеит (Гаи ихаҭа мрагыларахьынтә джәылон, ир даҽа хәҭак мраҭашәарахьынтә, Киренаикантә Мысра иажәлеит), уи моу жәыларак аҿы аиааира игеит. Антони қәҿиарақәак шимазгьы, нанҳәамза 1 рзы, Александриатәи абаӷәазаҿы иӷбақәа аӷа иганахь ииасит, насгьы имаз идгьылмҩатә ар ажәылара иаҵахеит. Дук мырҵыкәа Александриа аӷа инапахьы иааигеит. Аҳцәа рынхарҭа ҭыԥ аҿы иҟаз Антони аҭагылазаашьа ахьынӡауадыҩыз издыруамызт. Иаалырҟьаны, Клеопатра лҽылшьит ҳәа ажәабжьқәа иаҳауа иалагеит (Плутарх иҩуеит, урҭ ажәабжьқәа аҳкәажә лхаҭа ирылалырҵәон) ҳәа. Плутарх ахҭысқәа рымҩаԥысшьа иҵегь инҭкааны, адраматизациа рзуны дрылацәажәоит<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 63.</ref>. Ахәҭакахьала, абырзен ҭоурыхҭҵааҩ иҩуеит Антони тәыс имаз Ерот адҵа анииҭа иаԥшәма дишьырц азы, атәы уи ҟамҵаӡакәа иҽшьыишьыз атәы. Уи ашьҭахь Антони аҳәа илеиҵеит иҽишьырц азы, аха ахәра аҟынтәи ашьа ӷәӷәаны иаауамызт, убри азы Марк даҽа сааҭқәак иԥсы ҭан<ref name=q>(Plut. Ant. 74—77) Плутарх. Антоний, 74—77.</ref>. Плутарх излеиҳәо ала, ахәра зауз Антони иаарласны еиликааит аҳкәажә лыԥсы шҭаз. Иара аҳҭынрахьы дыргеит, ашахақәа рыла дышьҭыхны, зуадақәа зҽыҩнакны итәаз Клеопатра лахь днаргеит. Абраҟа иара аҳкәажә дшылгәыдкылаз иԥсҭазаара далҵит ҳ. ҟ. нанҳәамза 1, 30 шықәса ахәылбыҽхан<ref name=q /><ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 226.</ref>.
Ԥыҭрак ашьҭахь, Октавиан Римҟа иигарц ииҭахыз аиааиратә процессиа алахәхара мап ацәкны, Клеопатрагьы лҽылшьит, Октавиан Мысра Римтәи атәыла ахәҭақәа ирыдиҵеит. Гаи идҵала Антони иԥеиҳабы Марк Антони Антилла дыршьит, анаҩс дыршьит Цезарионгьы. Антони егьырҭ ихәыҷқәа Октавиа илааӡеит ([[#Ахатә ԥсҭазаара|уахәаԥш аҟәша «Ахатә ԥсҭазаара»]]). Октавиан, Римҟа даныхынҳә ашьҭахь, амчра зегьы инапахьы иааигеит, иара 44 шықәса анапхгараҿ дыҟан. Ҳ. ҟ. 31-еи 27 шықәсқәеи рыбжьара иҟалаз ахҭысқәа Римтәи ареспублика аилыбгареи Римтәи аимпериа алагареи ираамҭоуп ҳәа традициала иԥхьаӡоуп, насгьы Октавиан ихаҭа раԥхьатәи [[Список римских императоров|Римтәи императорны]] дыԥхьаӡоуп, ҳамҭазтәи аҵакы аҭан ҳахәаԥшуазар.
Дион Касси иаанижьыз аҳашаҭгала, Антонии Клеопатреи Мысратәи аҵас инақәыршәаны ихәшәдыркит, насгьы ԥсыжырҭак аҿы иеицыржит<ref>(Dio Cass. LI, 15) Дион Кассий. Римская история, LI, 15.</ref>. 2009 шықәсазы мысратәи археологцәа ргәыԥ Александриа мраҭашәаратәи аганахь ала иҟаз абаашқәа ркомплекс азааигәара Антонии Клеопатреи инықәырԥшшәа рыԥсыжырҭа аҭыԥ рыԥшаазшәа адырра ҟарҵеит<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/science/2009/04/090416_cleopatra_grave.shtml|title=Раскопки помогут найти могилу Клеопатры|date=2009-04-16|publisher=[[BBC]]|accessdate=2014-09-11}}</ref>.
== Ахаҭара ==
=== Аҭеиҭыԥш. Азеиԥш ҷыдарақәа ===
Плутарх излеиҳәо ала, Антони «''… иҭеиҭԥш ԥшӡан, ихатәран. Ижакьа аформа бзиа аман, илахь ҭбаан, иԥынҵа маҷк иаалгәыгәны иҟан, аха уи Антони илаз ахаҵара еиҳагьы иаҵнашьуан, Геракл акала диеиԥшны дҟанаҵон, асахьаҭыхҩцәеи аскульпторцәеи дшаадырԥшуа еиԥш''»<ref name=plut.ant.4 />. Аԥара ҿырпқәа ирныз ипортреҭқәа иаҳдырбоит атриумвир ацламҳәа хьанҭеи ахәда ҟәази шимаз<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 127.</ref>. Плутарх иазгәеиҭоит, Марк напхгара ззиуаз асолдаҭцәа ргәы аҟаҵашьа дшақәшәоз атәы<ref name=plut.ant.4 />.
=== Ахатә ԥсҭазаара ===
Антони раԥхьатәи иԥҳәыс [[Фадия|Фадиа]] лакәын, лара амал змаз ахақәиҭра зауз атәы диԥҳан, насгьы Марк иҟалап убри дазхәыцны акәзар аҭаацәара дшалалаз ([[#Аҿара|шәахәаԥш аҟәша «Аҿара»]]). Фадиа лыӡбахә зҳәо Цицерон заҵәык иоуп. Урҭ рҭаацәазаара аҟынтәи ахшарагьы рыӡбахә иҳәоит<ref group="цитата">(Cic. Phil. II.II.3) Цицерон. Аҩбатәи Филиппика, II (3): «Аха уара ари азҵаара уалацәажәеит, сара сгәанала, ауаа ӷарқәа рхаҭарнакцәа ргәы узцарц азы, избан акәзар ахақәиҭра зауз зегьы иргәалашәон уара ушрымаҳәыз, ухәыҷқәагьы ахақәиҭра зауз Квинт Фади имаҭацәа шракәыз».</ref>. Иҟалап, ҳ. ҟ. 44 ашықәс азы, Фадиа лыӡбахә аҵыхәтәаны ианырҳәоз, лареи лхәыҷқәа зегьи ԥсхьазҭгьы<ref name=huzar.25 />. Антони инысымҩа зыҩуаз Плутарх Фадиа лыӡбахә издырӡом, иара иааизакны Марк хҩык иҳәса рҟынтә быжьҩык ахәыҷқәа иԥхьаӡеит, Клеопатрагьы уахь дналаҵаны<ref name=plut.ant.87>(Plut. Ant. 87) Плутарх. Антоний, 87.</ref>. Еиқәымшәо ахыҵхырҭақәа реилыргаразы, Елеонор Хуизар аҭаацәазаара закәантә формала ишьақәырӷәӷәамызт ҳәа агәаанагара аалырԥшуеит, аха Марк Фадиеи иареи рыхшара идикылеит<ref name=huzar.25 />.
[[Файл:Fulvia Antonia.jpg|thumb|250px|Фульвиа [[Фригия|Фригиатәи]] аԥараҿырпы аҟны ҳ. ҟ.41—40 шықәсқәа]]
ҳ. ҟ. 55 ашықәс ашьҭахь Антони аҩынтәран аҭаацәара далалеит. Ԥҳәысс дигеит иаб иашьа иԥҳа [[Антония Гибрида Младшая|Антониа Гибрида]], [[Гай Антоний Гибрида|Гаи Антони Гибрида]] иԥҳа. Ҳ. ҟ. 54 ш инаркны 49 шықәсанӡа аԥҳа [[Антония (жена Пифодора)|Антониа]] дырхылҵит. Ҳ. ҟ. 47 ашықәс азы Долабелла дицныҟәон ҳәа Марк иԥҳәыс длылҵит ([[#Италиа анапхгара. Ацәымӷра (48—45 шықәса ҳ. ҟ.)|шәахәаԥш аҟәша «Италиа анапхгара. Ацәымӷра»]]). 44 ашықәс азы ҳ. ҟ. Лепид иареи еиқәшаҳаҭхеит иԥҳаи Лепид иԥеи ианрызҳалак рыԥсҭазаара еиларҵарц азы. Аха ҳ. ҟ. 34ашықәс азы Марк аизҳәаразы ирымаз аиқәшаҳаҭра еилеигеит, ахьымӡӷ згаз Лепид диҭахымхеит, иԥҳагьы Тралл (ҳаамҭазтәи [[Айдын|Аидын]]) инхоз абырзен беиа Питодор дииҭеит<ref name=huzar.25 />. Урҭ [[Пифодорида|рыԥҳа]] лхылҵшьҭрақәа ԥыҭра аамҭак мрагыларатәи аҳрақәа рҿы напхгара ҟарҵон, насгьы IV-тәи ашәышықәсанӡа [[Боспорское царство|Боспортәи аҳра]] напхгара арҭон.
ҳ. ҟ. 47 шықәсазы, Антониа данлылҵ ашьҭахь, Марк акыр шықәса цәыбзас имаз [[Фульвия|Фульвиа]] дигеит. Уаанӡатәи лхацәа Марк иҩызцәа ракәын — [[Публий Клодий Пульхр|Клодии]] [[Гай Скрибоний Курион (претор 49 года до н. э.)|Курини]]<ref name=huzar.26 />. Ахаҵеи ԥҳәыси ҩыџьа ахәыҷқәа рыман — [[Марк Антоний Антилл|Марк Антони Антилл]], [[Юл Антоний|Иул Антони]]<ref name=huzar.70 />. Римаа рзы иџьашьатәыз ахьӡ, аҵыхәтәантәи иршьыз Иули Цезар иаҳаҭыр азы ирҭеит. Ажәытәӡатәи авторцәа Марк иԥҳәыс ҿыц агәаӷь ӷәӷәа змаз, зхацәа зегьы зхы иазырхәоз ԥҳәысны илыхцәажәон<ref name=huzar.70 />.
[[Файл:8106 - Roma - Ara Pacis - Ottavia Minore - Foto Giovanni Dall'Orto - 30-Mar-2008.jpg|thumb|left|200px|[[Октавия Младшая|Октавиа Аиҵбы]]]]
Ҳ. ҟ. 40 ашықәс азы [[Перузинская война|Перузиатәи аибашьра]] ашьҭахь Италиа иқәырцаз Фульвиа [[Пелопоннес]] иҟоу [[Сикион]] дыԥсит. Октавиан уи аҭагылазаашьа ихы иархәаны, [[Октавия Младшая|иаҳәшьа]] Марк ԥҳәысс диҭаны, Антони иареи аиқәшаҳаҭра ҿыц рыбжьарҵартә иҟаиҵеит<ref group="цитата">(Plut. Ant. 31) Плутарх. Антони, 31: «…зегьы Антонии Октавиеи реибагара иацхраауан, абри аԥҳәыс Антони дигар, лыԥшӡара џьашьахәы, насгьы лыҳаҭыри лҟәыӷареи ирыбзоруаны ицәырҵуа абзиабара аҳәынҭқарра еиднакылоит, аизҳазыӷьара азаанагоит ҳәа агәыӷра рыман. Аҩ-ганк ақәышаҳаҭра анаадырԥш, зегьы Рим еизаны ачара руит, аԥҳәыс еиба лхаҵа даныԥсы ашьҭахь жәамз ҵаанӡа ҿыц аҭаацәара алалара азакәан мап шацәнакуазаргьы; аснат иҷыдоу ақәҵарала Октавиа лзы уи аамҭа аркьаҿит».</ref>. Октавиеи Антонии ҩыџьа аԥҳацәа рхылҵит. Марк иаамҭа аиҳарак лара лҿы акәымкәа (Октавиа еиҳарак Рим даанхон, Антони ҳ. ҟ. 39 ашықәс ашьҭахь аҳҭнықалақь ахь дцәырҵӡомызт), [[Клеопатра|Клеопатра]] лҿы ихигон. Убри аҟнытә, ҳ. ҟ. 30-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, Марк аҭаацәаратә ҿаҭахьа еилеигеит ҳәа Гаи имаҳә ахара идҵара даналага, Октавиа лашьа диҳәеит иполитикатә хәмарраҿы хәмаргас дҟаимҵарц азы<ref name=plut.ant.54 />. Аха Антони уи данлылҵ, Плутарх излеиҳәо ала, римаа иҟарҵо-ирҳәо иақәымшәо иаанхеит, избанзар Клеопатра «''Октавиа лаҵкыс дыԥшӡамызт, дқәыԥшмызт''»<ref>(Plut. Ant. 57) Плутарх. Антоний, 57.</ref>. Абырзен ҭоурыхҭҵааҩы, иара убас, иҳәоит Мысратәи аҳкәажә ишакәхалак Антони длыдылҳәаларц даҿын, убри аан Октавиа лцәа лхыхуа ҳәа<ref>(Plut. Ant. 53) Плутарх. Антоний, 53.</ref>.
Антони иҽанишь ашьҭахь зыԥсы ҭаны иаанхаз ихәыҷқәа зегьы Октавиа илааӡеит. Римтәи аимператор дахьизааигәаз лхы иархәаны, Антони иԥҳацәа ԥыҭҩык Октавиан еицырдыруаз идгылаҩцәеи, ирыдгылаз аҳратәрақәа рнапхгаҩцәеи ирылҭеит. Друз Еиҳаби [[Антония Младшая|Антониа Аиҵбыи]] рыҭаацәазаара аҟынтәи иит [[Германик|Германики]] [[Клавдий|Клавдиеи]], урҭ рахьтә Клавди 41 ашықәс азы императорс дҟалеит. Германик ихшара иреиуоуп аимператор [[Калигула]], [[Агриппина Младшая|Агриппина Аиҵбы]]. Аҵыхәтәантәи [[Антония Старшая|Антониа Аиҳабы]] лԥа [[Гней Домиций Агенобарб (консул 32 года)|Гнеи Домици Агенобарб]] дигеит. Дук мырҵыкәа Агриппина Клавди диццеит, раԥхьатәи лҭаацәазаара аҟынтәи лыҷкәын ԥас дҟаиҵартә аусқәа еиҿылкааит. 54 ашықәс азы [[Нерон]] ҳәа ирдыруа лԥа, Римтәи императорс дҟалеит<ref name=plut.ant.87 />.
Аполитикатә оппонентцәа Антони агомосексуалтә хымҩаԥгашьа иман ҳәа ахара идырҵон. Ари азҵаара ахыҵхырҭа хада -Цицерон -аҩбатәи афилиппикаҿ Антони акаҳԥра даҿуп ҳәа изиҳәеит, насгьы уи иклиент хада иҩыза Курион иоуп ҳәа изиҳәеит аоратор, насгьы Антони ихаҭа аԥҳәысгьы, «''ақьафурақәа рзы иаахәаз атәгьы''» дрыҿирԥшуан<ref group="цитата">(Cic. Phil. II, XVIII, 44-45) Цицерон. Аҩбатәи Филиппика, XVIII, 44-45: «Нас уара [Антони] ахаҵа итога ушәуҵеит, аха иаразнак уи аԥҳәыс лтәала иуԥсахит. Раԥхьа уара укаҳԥын, зегьы еимдырҟьоз; ухьымӡӷ ахә ҳәаақәҵаны иҟан, иагьмаҷмызт; аха дук мырҵыкәа Курион даацәырҵын, акаҳԥра азанааҭ уааҟәыхны — астола [аҳәса рымаҭәа] ушәиҵазшәа — иӷәӷәаҟацаӡа иҟоу аҭаацәара уалеиҵеит. Ақьафуразы иаархәоз дарбан хәыҷызаалак иаҳ убасҟак дихьыԥшымызт, уара Курион шаҟа уихьыԥшу аҟара. Шаҟантә иаб иҩны удәылицахьааз! Шаҟантә ахьчаҩцәа иргылахьааз, иҩны ашәхымс узахымсырц азы, аха уара уеизгьы, алашьцара уҽалакны, ақьафура уашьҭаланы, иуырҭо аԥара уазхәыцуа, аҩны ахыб ала улбаауан!»</ref>. Убри аамҭазы, Цицерон дызқәыӡбо агомосексуалтә еимадарақәа ракәӡам, аха урҭ рҿы апассивтә роль ахьынаигӡоз ауп. Римаа, «иҭалоу» ароль назыгӡоу ахымҩаԥгашьа ахаҵа изы иԥхашьарам ҳәа рыԥхьаӡон, апартниор дхаҵоу-дыԥҳәысу хьаас имкӡакәа. Убри аан, ахаҵа ипассивтә роль наигӡозар, уи лахь арҭон<ref>''Williams C. A.'' Roman Homosexuality. — Second Edition. — Oxford University Press, 2010. — P. 247.</ref>. Плутарх иазгәеиҭоит, Антони ихатә ԥсҭазаара иазкны ирҳәоз зегьы ҭынч идикылон ҳәа<ref name=plut.ant.4 />, Цезар иакәзар, уи аҳ Никомедии иареи реизыҟазаашьақәа рыӡбахә анцәырыргоз, игәаԥсахы еибакуан ҳәа. Аха, урҭ Цицерон мыцхәы ихы иаирхәоз, аҳаҭыр лазырҟәуаз ахарадҵақәа ракәын, убри иахҟьаны рнырра рцәыӡуан<ref>''Southern P.'' Antony and Cleopatra. — Amberley Publishing Limited, 2009. — P. 22.</ref>. Урҭ ажәақәа реиҳарак Цицерон игәы иҭаз агәаӷ иалҵшәоуп, афактқәа шьаҭас измоу ажәақәа иреиԥшмызт.
Уи шиашам аанарԥшуеит, урҭ ауҳәан-сҳәанқәа 16 шықәса рышьҭахь, хықәкылатәи аполитикатә ҭагылазаашьа аан иахьцәырҵызгьы, насгьы уаанӡа Антони убас еиԥш ихы мҩаԥгоит ҳәа гәҩаракгьы ыҟамызт; уи адагьы, арҭ ауҳәан-сҳәанқәа уаҳа даҽа хыҵхырҭақәак ишьақәдырӷәӷәаӡом, убри азы римтәи ауаажәларраҿы аҭыԥ рмоуит<ref>''De Ruggiero P.'' Mark Antony: A Plain Blunt Man. — Pen and Sword, 2014. — P. 35.</ref>.
=== Антонии Клеопатреи ===
[[Файл:Sir Lawrence Alma-Tadema - The Meeting of Antony and Cleopatra.jpg|thumb|200px|[[Встреча Антония и Клеопатры в 41 году до н. э.|Антонии Клеопатреи реиԥылара]] 41 ашықәс ҳ. ҟ. ''1883, ахатәы коллекциа'']]
Антонии Клеопатреи реизыҟазаашьақәа рҭоурых ажәытәӡан иаԥырҵаз аромантикатә детальқәа рыла иҭәуп, аха уи шьаҭас иамоуп иҟалаҵәҟьаз ахҭысқәа. Адриан Голдсуорси ишазгәеиҭо ала, ажәлар рыхдырраҿы Клеопатра дшыҟаҵәҟьаз аасҭа еиҳа ихадоу персонажны дрыԥхьаӡо иалагеит, Антони иакәзар, уи ашәшьыра дыҵаркит, насгьы иара еиҳарак еицырдыруа аҳкәажә длыдҳәаланы ауп дшыргәаладыршәо<ref name=gs.ac.conclusion>''Goldsworthy A.'' Conclusion: History and the Great Romance // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 386—396.</ref>.
Клеопатреи Антонии хҩык ахәыҷқәа рхылҵит — еицииз [[Александр Гелиос|Александр Гелиоси]] [[Клеопатра Селена II|Клеопатра Селенеи]] ([[Гелиос]] ажәытәӡатәи абырзенцәа Амра анцәахәыс ирымаз, [[Селена]] Амза- анцәарҭыԥҳа). Уи ашьҭахь, Марк иҟынтә ахԥатәи ахшара длоуит — [[Птолемей Филадельф (сын Клеопатры)|Птолемеи Филадельф]]<ref name=plut.ant.54 />. 32 шықәсазы ҳ. ҟ. Октавиеи иареи анеилыҵ ашьҭахь, Антони Мысратәи аҳкәажә дахьлыцынхоз азакәантә ԥшра аиҭеит<ref name=bor.128etc />, аха римтәи агәаанагарала уи инагӡоу азакәантә ҟазшьа амамызт{{ref+|Римтәи азакәан инақәыршәаны, Клеопатра, тәымтәылауаҩык лаҳасабала, ''ius conubii'' — закәанла аҭаацәара алалара азин лымамызт. Убри аҟынтә, Антони иҟынтәи илхылҵыз ахшара атәымтәылауаа ирыдыркылон, урҭ Римтәи атәылауаҩ Марк иҭынха ргар азин рымамызт<ref name=autogenerated6 /><ref name="multiple" />.|group="азгә."}}.
== Антони ихаҿсахьа акультуреи, аҟазареи, аҭоурыхҭҵаареи рҿы ==
=== Аимператорцәа раамҭазы Антони игәаларшәара ===
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Ширина = 320px
| Заголовок = Акции аибашьра иазку [[Вергили|Вергили]] иҩымҭа «Енеида» ацыԥҵәаха
| Содержание = <poem>Аварварцәа рымчалеи аԥштәы рацәа змоу иабџьарқәа рылеи дыӷәӷәоуп Антони.
Ашәаԥшь ҟаԥшь аԥшаҳәақәеи ихароу ажәларқәеи рыҟны аиааира згаз:
Уи аибашьрахь инаигеит Мысреи, Мрагылареи, адунеи аҵыхәа инаркны
Абактраа; иара дицны ӷбала дааит — о, арыцҳара! — мысратәи иԥҳәыс.
<…>
Аҳкәажә мысратәи асистрала ар адырра рылҭоит.
Ишьҭахь иҟоу ашҳам змоу амаҭқәагьы ибаӡом.
Ацәыршәага- нцәахәқәа аауеит, ала ахы зхагылоу Анубисгьы абџьар иманы
Нептуни Венереи ирҿагыланы ажәыларахь, Минерва илҿагыланы.
<…>
Хыхьынтәи ажәылара данахәаԥшуа, Актиитәи Аполлон ирхәоит
ихыц, Мысра уи иацәшәаны ибналоит,
Ирышьҭаланы аиндцәа бналоит, насгьы Саватәи аҳра аҟынтә арабцәа<ref>(Verg. Aen. 685—706)</ref>.</poem>}}
Антони иҽанишь ашьҭахь, Октавиан аполитикатә ҿагылаҩцәа имамкәа даанхеит, насгьы «ареспублика аиҭашьақәыргылаҩ» ҳәа ихьӡ аҳаракра, аларҵәаразы аџьабаа рацәаны ибеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа, дзааӡаз иаб иҿагылаҩцәа рацәаҩны рреабилитациа иалагеит — [[Марк Порций Катон Младший|Катон Аиҵбы]], [[Гней Помпей Великий|Гнеи Помпеи]], Цицерон, уимоу Брутгьы. Аха, Антони уаанӡеиԥш дышиаӷаз даанхеит, иара иҟазаара ашьҭақәа зегьы арӡра иалагеит:, изыркхьаз, уи моу аофициалтә ҩырақәа зегьы рҟынтә ихьӡ анырхуа иалагеит(ахәҭакахьала, аконсултә фастқәа рҟынтә), уаанӡа иҟаиҵаз аҳаҭырқәа рышьҭақәа зегьы ықәырхуа иалагеит, Клеопатра зышьаҭа лкыз Антони иаҳаҭыр азы аныхабаа андыргыла ашьҭахь Октавиан ихьӡ ахырҵеит. Марк иҽшьра инамаданы Октавиан аҳаҭыр ҿыцқәа иҭара иазку аусԥҟаҿы Антони ихьӡ зныкгьы иарбамызт. Иара даниз амш официалла ашәиԥхьыӡ зцу ҳәа ирыԥхьаӡо иалагеит, Антониаа рышьҭра иалҵыз ахацәа зегьы закәанла азин рымырхит [[преномен|апреномен]] азы — ахатәы (раԥхьатәи) хьӡы — Марк рыхьӡырҵар ҟаломызт<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 228; P. 237.</ref><ref>(Dio Cass. LI, 19) Дион Кассий. Римская история, LI, 19.</ref>. Антони дахьаҵахаз азы рим ауааԥсыра ирымаз агәаанагара иазкны иаҳдыруа рацәам. [[Амвросий Феодосий Макробий|Макроби]] «[[Сатурналии (Макробий)|Асатурналиақәа]]» рҿы ииҩыз аҭоурых иаанарԥшуеит урҭ ҳ. ҟ. 31 шықәсазтәи акампаниа алҵшәа зеиԥшразаалакгьы ишазыхиаз. Римтәи автор излаиҳәо ала, Акции иҟалаз аибашьра ашьҭахь, аиааира згаз имҵахырхәарц азы, уи ала аҳамҭа дуқәа роуеит ҳәа игәыӷуаз ауаа, Октавиан ирҭо иалагеит ихьӡала аҽхәаԥхьыӡқәа зҳәоз аԥсаатәқәа. Аха, ишеилкаахаз ала, аҳамҭақәа ҟазҵоз руаӡәык заанаҵы даҽа ԥсаатәкгьы азыҟаиҵеит- «Иԥсы ҭазааит Цезар, аиааира згаз, аимператор!» ацымхәрас, уи иаҳәон: «Иԥсы ҭазааит аиааира згаз аимператор Антони!»<ref name="auto.x1">Макробий. Сатурналии, II, 29-30.</ref><ref name="auto.x1" />
Антони инысымҩазы ахыҵхырҭа хадақәа рҩит абырзенцәа — [[Плутарх]] (иара ииҩыз Антони инысымҩа зегьы раасҭа идууп «[[Сравнительные жизнеописания|Аиҿырԥшратә ԥсҭазаара ахцәажәарақәа]]» зегь рахьтә; уи адагьы, Антони ихааныз ауаа рнысымҩақәа рҿы акыр зҵазкуа аршаҳаҭгақәа рацәоуп), [[Аппиан]] ииҩыз (иара «Играждантә еибашьрақәа» 35 шықәса ҳ. ҟ. рҟынӡа инаган, уи иашьҭанеиуаз ашәҟәқәа еиқәымхаӡеит), [[Дион Кассий|Дион Касси]] ииҩыз<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 248—252.</ref>. Ҳаамҭазы Антони инысымҩа ҭызҵаауа Елеонор Хуизар, Антони изку алитературатә шьаҳаҭгақәа х-гәыԥкны еихылшеит, авторцәа рполитикатә позициа инақәыршәаны — Марк иаӷацәаз ареспубликанеццәа рҟынтәи ашаҳаҭгақәа (аиашаз, урҭ рҟынтә џьоукы Филипптәи аибашьра ашьҭахь Антони иган ахь ииасит), Октавиан идгылаҩцәа иаанрыжьыз адыррақәеи, Антони идгылаҩцәа рышаҳаҭгақәеи<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 238.</ref>. Авторцәа -ареспубликанеццәа иаанражьыз адыррақәа рҟынтә зегь реиҳа ихадоуп Цицерон информациа. Даара акрызҵазкуа хыҵхырҭоуп, дахьиҭахымыз аҟынтә аобиективра шицәмаҷызгьы, Антони диҿагыланы ииҩыз, иахьанӡа иаанхаз «афилиппикқәа» жәиԥшь. Антони Цицерон иахь ииҩыз ҩ-саламшәҟәыкгьы еиқәхеит (49 шықәсеи 44 шықәсеи ҳ. ҟ.) насгьы Цицерон Антони иахь иишьҭыз асаламшәҟәы (44 шықәса ҳ. ҟ.). Убри аамҭазгьы, еинышәашьа змамыз ҩыџьа аиӷацәа ирыбжьаз асалам шәҟәқәа ҩын ҳаҭырқәҵарала<ref>''Альбрехт М.'' История римской литературы. Т. 1. — М.: Греко-латинский кабинет Ю. А. Шичалина, 2003. — С. 565.</ref>. Антони иҿагылаз авторцәа рҟынтәи ашаҳаҭгақәа рыхәҭақәак еиқәырханы иҟоуп. Октавиан ихатәнысымҩаҿы Антони ихьӡ иҳәаӡом, абстракттә оппонентк иӡбахә иҳәоит мацара ауп. Аграждантә еибашьрақәа раан иҟалаз ахҭысқәа рзы инарҭбааны официалтә гәаанагара аазырԥшуаз Октавиан ихаҭәаау имемуарқәа иахьа уажәраанӡа иааӡаз афрагментқәа мацара роуп. Урҭ рҿы ԥхьаҟа императорхаран иҟаз дреспубликанецны даарԥшуп. Октавиан дзырҽхәоз аусумҭақәа рацәаны иаԥырҵеит аимператор изааигәаз алитераторцәа<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 242.</ref>. Август иаамҭазтәи авторцәа ркритика лассы-лассы Клеопатра илзыркуан, Антони иахь илымаз анырра ду инаҵшьны иазгәарҭон<ref>''Чиглинцев Е. А.'' Рецепция античности в культуре конца XIX — начала XXI вв. — Казань: Издательство Казанского государственного университета, 2009. — С. 220—221.</ref>. Ахәҭакахьала, [[Вергили|Вергили]] «Енеида» аҟны Акции аибашьра римтәи анцәахәқәеи атәым нцәахәқәеи ирыбжьаз аибашьра иаҿирԥшуеит<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 572.</ref> (уахәаԥш арӷьарахьтәи арамка). Идыру Антони идгылаҩцәа рацәаҩым. Урҭ аҩымҭақәа рахьынтә акагьы иахьанӡа еиқәымхаӡеит, ажәытәӡа аамҭазы ирыԥхьақәоз ԥыҭк шыҟазгьы. Иҟалап Марк ихьӡ бзиан иаазырԥшуаз алитература аиҳарак, Октавиани Тиберии рыдҵала иқәгазҭгьы (ахәҭакахьала, [[Кассий Север|Касси Север]], [[Тит Лабиен]], [[Тимаген Александрийский|Александриатәи Тимаген]] русумҭақәа ықәгахон). Октавиан иганахь ицаз Антони идгылаҩцәа рҩымҭақәа еиқәханы иҟоуп, урҭ рҟынтә еиҳа далкаауп аҭоурыхдырҩы [[Гай Азиний Поллион|Гаи Азини Поллион]]. Иусумҭа еиқәымхазаргьы, ажәытәтәи авторцәа рыхцәажәарақәа рыла, еиҭашьақәыргылоуп уи иҩымҭа Цицерон иахь имаз ацәымӷра шаанарԥшуа, иара убас Антони ихымҩаԥгашьазы инеитралтәу ахҳәаа. Анаҩс, Поллион иусумҭа акыр зҵазкуа хыҵхырҭаны иҟалеит аграждантә еибашьрақәа рзы иҟаз официаллтә гәаанагара акәымкәа, даҽакы здырырц зҭахыз авторцәа зегьы рзы<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 242—245.</ref>.
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Ширина = 250px
| Заголовок = [[Луций Анней Сенека|Сенека]] Антони изкны
| Содержание = <poem>Дҭазырхазеи Марк Антони, аҟазшьа бзиақәа змаз ауаҩ ду, атәым ҟазшьақәеи рим иатәым агра бааԥсқәеи рахь дназгазеи, арыжәтә ажәреи, Клеопатра лахь абзиабареи реиԥш иҟаз? Уи аҳәынҭқарра аӷас дҟанаҵеит, уи адагьы, иаӷацәа раасҭа дарԥсыҽит, игәымбылџьбарара еиҳагьы иарӷәӷәеит, Рим ираԥхьагылаз ахацәа рыхқәа хҵәаны икрыфараан ианизааргоз, хкы рацәала аишәа иқәыз ачысқәеи, амали, аԥшӡареи ирылбааны асиақәа инарықәыршәаны иршьыз ауаа рхаҿқәеи рнапқәеи рдырра иҽаназишәоз, аҩы иҽаршьны ашьа даназыхьуаз<ref>Сенека. Нравственные письма к Луцилию, LXXXIII, 25.</ref>.</poem>}}
[[Валерий Максим|Валери Максим]], [[Гай Веллей Патеркул|Веллеи Патеркул]] русумҭақәа шамахамзар зегьы еиқәханы иҟоуп, урҭ Антони адемонцәа дрыдкыланы, Октавиан дырҽхәаны иҟаз аофициалтә знеишьала иҩуп(ахәҭакахьала, Веллеи Патеркул Октавиан апроскрипциақәа реиқәыршәара иалахәзаара мап ацәикуан, ахара зегьы Антонии Лепиди ирыдҵаны<ref>''Альбрехт М.'' История римской литературы. Т. 2. — Москва: Греко-латинский кабинет, 2004. — С. 1165.</ref>). ҳ. ҟ. I-тәи ашәышықәса аҵыхәтәаны иҟалаз ахҭысқәа зныԥшуа, [[Тит Ливий|Тит Ливи]] ишәҟәқәа «Аҭоурыхқәа» рҟынтә иахьанӡа иаанхаз икьаҿу рыхәҭақәа мацара роуп, аха аусумҭа ахьӡ ахьрылаҵәаз иахҟьаны, ибжьаӡыз ашәҟәқәа рҵакы иазкны еиуеиԥшым иԥкаау адырраҭарақәа ыҟоуп. Ливи деицырдыруан апринципат ахь имаз аҽынкыларатә знеишьала, аха Антонии Клеопатреи ракәӡамызт иара ирҽхәоз, Помпеии, Кассии, Брути ракәын. Марк Антони аӷа еиԥш дизыҟан, абри азҵаараҿы иара аҳҭынратә ҭоурыхыҩра дадгылон<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 244—245.</ref>. Октавиан Антони дшииааиз атәы зҳәо [[Гай Рабирий (поэт)|Рабири]] иусумҭа ацыԥҵәахақәак еиқәханы иҟоуп, иара убасгьы [[Корнелий Север|Корнели Север]] иҭоурыхтә поема афрагмент, Антони Цицерон апроскрипциатә сиа дахьаниҵаз азы дахьиқәыӡбо<ref>История римской литературы. — Под ред. С. И. Соболевского, М. Е. Грабарь-Пассек, Ф. А. Петровского. — Т. 1. — М.: Изд-во АН СССР, 1959. — С. 464—465.</ref>.
Антони ихылҵшьҭрақәа — аимператорцәа [[Калигула|Калигулеи]] [[Клавдий|Клавдии]] раамҭазы инхоз ауаа рҿаԥхьа Марк ихаҿсахьа еиҳа идырԥшӡарц рҽазыршәон. Урҭ ирылымшеит рҭынха ихьӡ-иԥша инагӡаны аиҭашьақәыргылара, [[Сенека]] Антони амчраҿы иҟаз арыжәтә зҽадызцалоз уаҩны диԥхьаӡон. Иулиаа-Клавдиаа рдинастиа аҵыхәтәа аныԥҵәа ашьҭахь, Октавиани Антонии ирызкны ихьыԥшым агәаанагарақәа раарԥшра алыршахеит. Ахәҭакахьала, Антони инысымҩа Плутарх иҩымҭа убри аамҭа иаҵанакуеит — Марк иԥсҭазаара иазку зегь реиҳа ихадоу ахыҵхырҭа. Зегьы ирылаҵәан иҟаз аматериалқәа рхархәара адагьы, Плутарх Антони изы иманшәалаз абырзенқәеи-мысрааи ртрадициа иаҵанакуаз аҩырақәа ахархәара рзиуит, иара убасгьы иабдуи иабду иаби рҟынтәи иаҳахьаз адыррақәа ихы иаирхәон. Абырзен автор хықәкыс иман зыӡбахә иҳәоз аперсонажцәа рҟазшьақәа раарԥшра, Антони изкны иҟаиҵаз ахәшьараҿы аиҿагыларақәагьы ыҟан. Уи даара ахә ҳаракны ишьон Антони игәыҭбаара, иҟыбаҩ. Уи иабзоураны аҩада ахалара илшеит. Абырзен Плутарх иара убас изеилкаауам, усҟантәи аамҭазы зегь реиҳа амч ду змақәаз аҳәынҭқарцәа иреиуаз Клеопатра дахьигаз, Антони ҽԥныҳәас изирҭоз. Убри аамҭазгьы, иара Марк ахара идиҵоит «''Римтәи ажәлар тәцәас рыҟаҵара''» гәҭакыс иахьимаз азы, ақьаф уа иԥсҭазаара ахьихыигоз, насгьы Клеопатра илхырҟьаны аҳәынҭқарратә, арратә усқәа дахьырхамыҵгылоз азы<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 245—247.</ref><ref>(Plut. Comp. Ant. 1-6 = Plut. Ant. 88-93) Плутарх. Сопоставление Деметрия и Антония, 1-6 (88-93).</ref>. Цезари Октавиани рнысымҩа зҩыз [[Светоний|Светони]] Антони иусқәа иааркьаҿны дрылацәажәоит, аха иара иҟаиҵаз ашаҳаҭгақәа рҿы акры зҵазкуа адокументқәа ихы иахьаирхәаз азы, акырӡа иаҵахеит. II-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурыхҭҵааҩцәа Аппиани Дион Кассии ахыҵхырҭа беиа рхы иархәаны, ихьыԥшым ахәшьарақәа ҟарҵеит. Шьҭрала иалександриатәыз Аппиан изы Антони даӷаӡам; аха уи зыбзоуроу Азини Поллион иоуп, избанзар уи хыҵхырҭа хадас ихы даирхәеит. Дион Касси Марк диқәыӡбоит, аха Октавиан ихаан иҟарҵоз ахарадҵарақәа ҩаԥхьа дрылацәажәаӡом. Ливи ииҩыз хыҵхырҭас измаз аҭоурыхҭҵааҩ [[Луций Анней Флор|Флор]] зегь рыла актәи аимператор дидгылоит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 248—250.</ref>.
=== Абжьаратәи ашәышықәсақәа, Аамҭа Ҿыц, иахьатәи аамҭа ===
[[Файл:Marlon Brando in Julius Caesar trailer.jpg|thumb|[[Брандо, Марлон|Марлон Брандо]] Марк Антони ироль наигӡоит 1953 шықәсатәи афильм «[[Юлий Цезарь (фильм, 1953)|Иули Цезар]]» аҟны]]
Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы Антони изкны ирдыруаз маҷын, избанзар Плутарх ииҩыз инысымҩеи, иара убас Аппиани Дион Кассии русумҭақәеи Мраҭашәаратәи Европа ирдыруаз алаҭын бызшәахьы еиҭагамызт. Ахәҭакахьала, Данте «Анцәатә комедиа» аҟны иӡбахә иҳәаӡом, Брути Кассии, Клеопатреи («агәнаҳаҟаҵаҩ акаҳԥы») шидыруагьы. XV-тәи ашәышықәса агәҭаны Плутарх ииҩыз анысымҩа анеиҭарга ашьҭахь, ари афырхаҵа иахь аинтерес акырӡа еизҳаит. XVI—XVII ашәышықәсақәа рынҵәамҭазы, аромантикатә ҭоурых изныкымкәа асценатә спектакльқәа рзы рхы иадырхәеит. Антони дызлахәу еицырдыруа адраматә усумҭақәа иреиуоуп [[Гарнье, Робер|Робер Гарние]] итрагедиа «Марк Антони» (1578), [[Шеқспир, Уильиам|Уильиам Шекспир]] итрагедиақәа «Иули Цезар», иара убас «Антонии Клеопатреи», [[Драйден, Джон|Џьон Драиден]] ифырхаҵаратә драма «Абзиабаразы зегьы» (1677). Убри аамҭазы, урҭ ажәытәӡатәи ахыҵхырҭақәа ирықәныҟәон: ахәҭакахьала, Шекспир активла ихы иаирхәон Плутарх инысымҩа<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 246.</ref>.
=== Акино аҿы ===
Акинематограф анаԥырҵа ашьҭахь хара имгакәа, Антонии Клеопатреи рыбзиабаратә ҭоурых раԥхьатәи акиноадаптациақәа цәырҵит, насгьы афильмқәа рсценариқәа Шекспир ипиеса «Антонии Клеопатреи» шьаҭас ирыман. 1912 шықәсазы Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҭыхын афильм «Клеопатра», арежиссиор [[Чарльз Л. Гэскилл|Чарльз Гескилл]] (Марк Антони ироль наигӡон [[Чарльз Синделар]]). Анаҩстәи ашықәс азы Италиа [[Гуаццони, Энрико|Енрико Гуаццони]] «Марк Антонии Клеопатреи» захьӡыз афильм ҭихит. Аклассикатә сиужет шамоузгьы, афильм аҿы Ливиа азы ааигәа ихыркәшахаз [[Итало-турецкая война|италиа-ҭырқәтәылатәи аибашьра]] иазку аилиузиақәа рацәаны иаман. [[Клеопатра (фильм, 1917)|1917]] – [[Клеопатра (фильм, 1934)|1934]] шш рзы Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы «Клеопатра» ҳәа хьӡыс измаз ҩ-фильмк ҭырхит. Аҵыхәтәантәи ([[Звуковое кино|абжьы зхарҵаз]] раԥхьатәи фильмқәа иреиуоуп), режиссиорс даман [[Де Милль, Сесиль Блаунт|Сесиль де Милле]], Антони ироль наигӡон [[Вилкоксон, Генри|Генри Вилкоксон]]. Уи Марки Мысратәи аҳкәажәи реизыҟазаашьақәа ирызку усҟантәи аамҭа иақәшәо аштампқәа рацәаны аекран аҿы иаанарԥшит. Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь «[[Пеплум (жанр)|апеплум]]» аамҭа анааи, Антони ироль лассы-лассы еицырдыруаз актиорцәа инарыгӡон: иқәыԥшыз [[Чарлтон Хестон]] 1950 шықәсазы, Шекспир даҽа ипьесак аҿгьы «Иули Цезар» аекранизаициаҿы дыхәмарит, 1953 шықәсазы [[Манкевич, Джозеф Лео|Џьозеф Манкевич]] ифильм «[[Юлий Цезарь (фильм, 1953)|Иули Цезар]]» аҿы Антони ироль наигӡеит [[Брандо, Марлон|Марлон Брандо]], [[Бёртон, Ричард (актёр)|Ричард Биортон]] 1963 шықәсатәи «[[Клеопатра (фильм, 1963)|Клеопатра]]» аҿы [[Тейлор, Элизабет|Елизабет Теилор]] длыцыхәмарит — усҟантәи аамҭазы зегь реиҳа збиуџьет ҳаракыз афильм. Аҵыхәтәантәи афильм, ахәҭакахьала, Антони ихаҭара иҿыцны уазнархәыцуан: уа Марк дааҟәымҵӡакәа еснагь Цезар имҩа даныланы дцаларц азы аҽазышәарақәа ҟазҵо, зегь рыла изқәымҿио аӡә иакәны даарԥшуп<ref name=chig>''Чиглинцев Е. А.'' Рецепция античности в культуре конца XIX — начала XXI вв. — Казань: Издательство Казанского государственного университета, 2009. — С. 233—236.</ref>. «Клеопатра» аҭыхрақәа ирықәдырӡыз ахәԥса ахьрызмырхынҳәыз азы, Антони дызлахәыз афильм ҿыцқәа акыр аамҭа иҟамызт. 1999 шықәсазы ателефильм «Клеопатра» ҭырхит, Антони ироль наигӡон [[Зейн, Билли|Билли Зеин]], насгьы 2005—2007 шықәсқәа рзы, ҳ. ҟ. 50—30 шықәсқәа рзтәи ахҭысқәа ртәы зҳәоз, «[[Рим (телесериал)|Рим]]» захьӡыз ателесериал ҩ-сезонк ҭырхит. Асериал аҿы зегь реиҳа ихадоу Марк Антони ироль наигӡеит [[Пьюрфой, Джеймс|Джеимс Пиурфои]].
== Азгәаҭақәа ==
'''Акомментариқәа'''
{{Reflist|group="азгә."|2}}
'''Ацитатақәа'''
{{Reflist|group="цитата"|2}}
'''Ахыҵхырҭақәа'''
{{Reflist|3}}
== Алитература ==
{{refbegin|2}}
* {{статья|автор=Белкин М. В.|заглавие=Цицерон и Марк Антоний: истоки конфликта|ссылка=http://centant.pu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2002/belkin1.htm|издание=Исследования и публикации по истории античного мира / Под ред. Э. Д. Фролова|место=СПб.|год=2002|страницы=133—162|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060307095330/http://centant.pu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2002/belkin1.htm|archivedate=2006-03-07}}
* {{статья|автор=Борухович В. Г. |заглавие=После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) |издание=Античный мир и археология |выпуск= 5 |место=Саратов |год=1983 |страницы= 24—35}}
* {{статья|автор=Борухович В. Г. |заглавие=Последний период гражданских войн (исторический очерк) |издание=Античный мир и археология |выпуск= 6 |место=Саратов |год=1986 |страницы= 115—134}}
* {{книга|автор=Машкин Н. А. |заглавие=Принципат Августа |место=М.; {{Л.}} |издательство= Изд-во АН СССР |год=1949 |страниц= 608 }}
* {{статья|автор=Смыков Е. В. |заглавие=Марк Антоний и политика clementia Caesaris |издание=Античный мир и археология |выпуск= 7 |место=Саратов |год=1990 |страницы= 56—65}}
* {{статья|автор=Смыков Е. В. |заглавие=Парфянский поход Марка Антония |издание=Проблемы отечественной и всеобщей истории |место=Саратов |год=1987 |страницы= 111—120}}
* {{книга|автор=Утченко С. Л. |заглавие=Цицерон и его время |место=М. |издательство=Мысль |год=1972 |страниц= 370 }}
* {{книга|автор=Broughton T. R. S. |заглавие=The Magistrates of the Roman Republic. Vol. 2 |место=New York |издательство= American Philological Association |год= 1952 |allpages= 649 }}
* {{статья|автор=Charlesworth M. P. |заглавие=Some Fragments of the Propaganda of Mark Anthony |издание=The Classical Quarterly |год= 1933. Vol. 27, № 3/4 |pages= 172—177}}
* {{статья|автор=Crook J. |заглавие=A Legal Point about Mark Antony’s Will |издание=The Journal of Roman Studies |год= 1957 |volume= 47 |номер= 1/2 |pages=36—38}}
* {{статья|автор=Crook J. |заглавие=A Negative Point about Mark Antony’s Will |издание=L’Aniquité Classique |год= 1989 |том= 58 |pages= 221—223}}
* {{книга|автор=De Ruggiero P. |заглавие=Mark Antony: A Plain Blunt Man |издательство= Pen and Sword |год= 2014 |allpages= 300}}
* {{книга|автор=Goldsworthy A. |заглавие=Antony and Cleopatra |ссылка=https://archive.org/details/antonycleopatra0000gold |место= New Haven; London |издательство= Yale University Press |год= 2010 |allpages= 470 p |isbn= 978-0-300-16534-0}}
* {{статья|автор=Greuel M. |заглавие=Coin with Portraits of Cleopatra and Mark Anony |издание=Art Institute of Chicago Museum Studies |год= 2009 |volume= 35 |номер= 2 |pages= 34—35}}
* {{книга|автор=Gruen E. |заглавие=The Last Generation of the Roman Republic |ссылка=https://archive.org/details/lastgenerationof0000grue |место=Berkeley |издательство= University of California Press |год= 1975 |allpages= 596 |isbn= 0-520-20153-1}}
* {{книга|автор=Huzar E. |заглавие=Mark Antony: A Biography |ссылка=https://archive.org/details/markantonybiogra00huza_0 |место=Minneapolis |издательство= University of Minnesota Press |год= 1978 |allpages= 350 |isbn= 0-8166-0863-6}}
* {{статья|автор=Huzar E. |заглавие=Mark Anthony: Marriages vs. Careers |ссылка=https://archive.org/details/sim_classical-journal_december-january-1985-1986_81_2/page/97 |издание=The Classical Journal |год= 1985/1986. |volume= 81 |номер= 2 |pages= 97—111}}
* {{статья|автор=Johnson J. R. |заглавие=The Authenticity and Validity of Antony’s Will |издание=L’Aniquité Classique |год= 1978 |том= 47, Fasc. 2 |pages= 494—503}}
* {{статья|автор=Lange C. H. |заглавие=The Battle of Actium: a Reconsideration |издание=The Classical Quarterly. New Series |год= 2011, December |volume= 61 |номер= 2 |pages= 608—623}}
* {{книга|автор=Lindsay J. |заглавие=Marc Antony, His World and His Contemporaries |место= London |издательство= George Routledge |год= 1936 |allpages= 329 }}
* {{статья|автор=Ramsey J. |заглавие=Did Mark Antony Contemplate an Alliance with His Political Enemies in July 44 BCE? |ссылка=https://archive.org/details/sim_classical-philology_2001-07_96_3/page/253 |издание=Classical Philology |год= 2001 |volume= 96 |номер= 3 |pages=253—268}}
* {{статья|автор=Ramsey J. |заглавие=Mark Antony’s Judiciary Reform and Its Revival under the Triumvirs |издание=The Journal of Roman Studies |год= 2005 |volume= 95 |pages= 20—37}}
* {{статья|автор=Ramsey J. |заглавие=The Senate, Mark Antony, and Caesar’s Legislative Legacy |ссылка=https://archive.org/details/sim_classical-quarterly_1994_44_1/page/130 |издание=The Classical Quarterly |год= 1994 |volume= 44 |номер= 1 |pages= 130—145}}
* {{статья|автор=Scott K. |заглавие=The Political Propaganda of 44-30 BC |издание=Memoirs of the American Academy in Rome |год= 1933 |volume= 11 |pages= 7—49}}
* {{книга|автор=Southern P. |заглавие=Antony and Cleopatra |издательство= Amberley Publishing Limited|год= 2009 |allpages= 189}}
* {{книга|автор=Southern P. |заглавие=Mark Antony: A Life |издательство= Amberley Publishing Limited |год= 2012 |allpages= 288 |isbn= 1445609266}}
* {{книга|автор=Syme R. |заглавие=The Roman Revolution |ссылка=https://archive.org/details/bwb_C0-AVR-868 |место= Oxford |издательство= Clarendon Press |год= 1939 |allpages= 590 }}
* {{книга|автор=Tarn W. W., Charlesworth M. P. |заглавие=Octavian, Antony and Cleopatra |ссылка=https://archive.org/details/octavianantonycl0000tarn_h4j1 |место= Cambridge |издательство= Cambridge University Press |год= 1965 |allpages= 168 }}
* {{книга|автор=Weigall A. |заглавие=The Life and Times of Marc Anthony |ссылка=https://archive.org/details/lifetimesofmarca0000weig_z6i4 |место= New York |издательство= G.P. Putnam & Sons |год= 1931 |allpages= 475}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Антоний, Марк}}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.markantony.org Марк Антоний]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200106112309/http://www.markantony.org/ |date=2020-01-06 }} на ''MarkAntony.org''
* {{статья |заглавие=Cleopatra in Pompeii |издание=Papers of the British School at Rome |том=76 |страницы=35—46, 345—8 |ссылка=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/S0068246200000404 |doi=10.1017/S0068246200000404 |язык= |автор=Walker, Susan |год=2008}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:Антони, Марк}}
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 83 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 14 рзы ииз]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 30 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Нанҳәамза 1 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Ажәытә Рим ар реиҳабцәа]]
[[Акатегориа:Галлтәи аибашьра иалахәыз римаа]]
[[Акатегориа:Жәлар ртрибунцәа]]
[[Акатегориа:Авгурцәа]]
[[Акатегориа:Антониаа]]
[[Акатегориа:Аконсул-десигнатцәа]]
[[Акатегориа:Аҳәа зылаҵаны зҽызшьыз]]
qvtfu7kzny21qofds9x8cg1husa6ufi
171872
171838
2026-08-17T19:34:26Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171872
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик
| ахьӡ = Марк Антони
| даҽа ахьӡ = {{lang-la|Marcus Antonius}}
| афото = Busto de Marco Antonio - Museo Arqueológico Nacional (M.A.N).jpg
| афото ахҵара = Мадридтәи амузеи аҟынтә Марк Антони ибиуст, ҳ. ҟ. 42—31 шш.
| амаҵура = [[Римская республика|Римтәи Ареспублика]] [[Консул-десигнат|аконсул-десигнат]]
| аамҭахҵәаха = ҳ. ҟ. 31 ашықәс (амаҵзура ааниимкылеит)
| амаҵура2 = Римтәи Ареспублика аконсул
| аамҭахҵәаха2 = ҳ. ҟ. 34 ашықәс
| даиҭеит2 = [[Луций Семпроний Атратин (консул-суффект 34 года до н. э.)|Луци Семпрони Атратин]], [[Павел Эмилий Лепид|Павел Емили Лепид]] (асуффектқәа)
| аԥхьа иҟаз2 = [[Публий Корнелий Долабелла (консул-суффект 35 года до н. э.)|Публи Корнели Долабелла]], [[Тит Педуцей|Тит Педуцеи]]
| еиманы2 = [[Луций Скрибоний Либон (консул 34 года до н. э.)|Луци Скрибони Либон]]
| амаҵура3 = [[Второй триумвират|Атриумвир]]
| аамҭахҵәаха3 = ҳ. ҟ. 43—33 ашықәсқәа
| еиманы3 = [[Октавиан Август|Октавиан Августи]], [[Марк Эмилий Лепид (триумвир)|Марк Емили Лепид]]
| амаҵура4 = Римтәи Ареспублика аконсул
| аамҭахҵәаха4 = ҳ. ҟ. 44 ашықәс
| даиҭеит4 = [[Гай Вибий Панса Цетрониан|Гаи Виби Панса Цетрониани]] [[Авл Гирций|Авл Гирции]]
| аԥхьа иҟаз4 = [[Гай Каниний Ребил (консул-суффект 45 года до н. э.)|Гаи Канини Ребили]] [[Гай Требоний|Гаи Требонии]]
| еиманы4 = Гаи Иули Цезар (хәажәкырамза 15 аԥхьа), [[Публий Корнелий Долабелла (консул-суффект 44 года до н. э.)|Публи Корнели Долабелла]] ([[Консул (Древний Рим)|аконсул- суффект]])
| амаҵура5 = ''[[Magister equitum]]''
| аамҭахҵәаха5 = ҳ. ҟ. 48—47 ашықәсқәа
| даиҭеит5 = Марк Емили Лепид
| аԥхьа иҟаз5 = [[Квинт Цецилий Метелл Пий|Квинт Цецили Метелл Пии]]
| еиманы5 = Гаи Иули Цезар ([[Диктатор (Древний Рим)|адиктатор]])
| амаҵура6 = Римтәи Ареспублика [[народный трибун|жәлар ртрибун]]
| аамҭахҵәаха6 = ҳ. ҟ.49 ашықәс
| еиманы6 = [[Луций Цецилий Метелл (народный трибун 49 года до н. э.)|Луци Цецили Метелл]], [[Гай Кассий Лонгин (заговорщик)|Гаи Касси Лонгин]], [[Квинт Кассий Лонгин (народный трибун)|Квинт Касси Лонгин]], [[Луций Марций Филипп (консул-суффект 38 года до н. э.)|Луци Марци Филипп]]
| аира арыцхә = {{date|14|1|ҳ. ҟ. 83}}
| аира аҭыԥ = [[Рим]], [[Римтәи Ареспублика]]
| аԥсра арыцхә = {{date|1|8|ҳ. ҟ. 30}}
| аԥсра аҭыԥ = [[Александриа]], [[Эллинистический Египет|Мысра]]
| ацынхаҩы =
| ауацәа =
| ани аби = [[Марк Антони Криттәи]] (иаб), [[Иулиа Антониа]] (иан)
| аԥҳәыс = 1) [[Фадиа]]<br /> 2) [[Антониа Гибрида Аиҵбы]] (ҳ. ҟ. 50-тәи — 47 ашықәсқәа)<br /> 3) [[Фульвиа]] (ҳ. ҟ. 47—40 ашықәсқәа инарзынаԥшуа)<br /> 4) [[Октавиа Аиҵбы]] (ҳ. ҟ. 40—32)<br /> 5) [[Клеопатра]] (ҳ. ҟ. 32—30)
| ахәыҷқәа = '''1-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә''':<br /> 1) Фадиа лҟынтә ахәыҷқәа (иԥкааны еилкаам)<br /> '''2-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә''':<br /> 2) [[Антония (жена Пифодора)|Антониа]]<br /> '''3-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә''':<br /> 3) [[Марк Антоний Антилл|Марк Антони Антилл]]<br /> 4) [[Юл Антоний|Иул Антони]]<br /> '''4-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә''':<br /> 5) [[Антония Старшая|Антониа Аиҳабы]]<br /> 6) [[Антония Младшая|Антониа Аиҵбы]]<br /> '''5-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә''':<br /> 7) [[Александр Гелиос]]<br /> 8) [[Клеопатра Селена II]]<br /> 9) [[Птолемей Филадельф (сын Клеопатры)|Птолемеи Филадельф]]{{ref+|Римтәи азакәан инақәыршәаны, Клеопатра, тәымтәылауаҩык лаҳасабала, ''ius conubii'' — закәанла аҭаацәара алалара азин лымамызт. Убри аҟынтә, Антони иҟынтәи илхылҵыз ахшара атәымтәылауаа ирыдыркылон, урҭ Римтәи атәылауаҩ Марк иҭынха ргар азин рымамызт<ref name=autogenerated6>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 208.</ref><ref name="multiple">''Crook J.'' A Legal Point about Mark Antony's Will // The Journal of Roman Studies. — 1957. Vol. 47, № 1/2. — P. 36.</ref>.|group="азгә."}}
}}
'''Марк Антони''' ({{lang-la|Marcus Antonius}}; {{date|14|1|ҳ. ҟ. 83}} [[Рим|Рим]] — {{date|1|8|ҳ. ҟ. 30}} [[Александриа]]) — [[Древний Рим|ажәытәӡатәи римтәи]] [[политик|аполитик]], ар рԥыза, ҳ. ҟ. 43—33 ашықәсқәа рзы [[Второй триумвират|аҩбатәи атриумвират]] иалахәыз, хынтә [[Консул (Древний Рим)|консулс]] иҟаз-ҳ. ҟ. [[Ҳ. ҟ. 44|44]]ш. азы, ҳ. ҟ., [[Ҳ. ҟ. 34|34]], иара убас,[[Ҳ. ҟ. 31|31]] шш. рзы(аҵыхәтәаны официалла амаҵура дахамгылаӡеит).
Антони ижәытәӡатәиу, аамҭа кьаҿк ала иҳаракхаз [[Плебеи|аплебеицәа]] рышьҭра дахаҭарнакын. Данқәыԥшыз аҳҭнықалақь «ахьтәы ҿар» ҳәа изышьҭаз дрыцны аамҭа ихигон, уи алагьы ихьӡ аԥырхага аиҭеит. Иара аҟыбаҩ злаз ар рԥыза иаҳасабала, ахьӡ-аԥша иоуит [[Авл Габиний|Габини]] инапхгара аҵаҟа [[Иудейское царство|Иудеиеи]] [[Эллинистический Египет|Мысреи]] данеибашьуаз, анаҩс -[[Галльская война|Галлиатәии]] [[Гражданская война в Древнем Риме (49—45 до н. э.)|аграждантәи]] еибашьрақәа рҿы [[Гаи Иулии Цезар|Цезар]] инапхгарала. Марк Цезар ицеибашьуаз иҩызцәа зегь раасҭа изааигәаз дыруаӡәкхеит, насгьы иара ихылаԥшрала ирласны дҳараркит. Цезар даныршь ашьҭахь, ишьҭрамадаҩыс [[Октавиан Август|Гаи Октави (Октавиан)]] иӡбахә анырҳәа, Антони раԥхьа имацара амчра инапахьы иааигарц иҽазишәеит, нас Октавиани [[Марк Эмилий Лепид (триумвир)|Лепиди]] иҽрыдкыланы, Цезар иҿагылаз ареспубликанеццәа ҳрабашьуеит ҳәа ҽыҵгас иҟаҵаны, [[второй триумвират|аҩбатәи атриумвират]] шьақәдыргылеит. Атриумвирцәа гәымбылџьбарала [[Проскрипция|апроскрипциақәа]] мҩаԥыргон, амалуааи хаҭала ӷас ирымази ршьуа иалагеит, насгьы еицырдыруаз аоратор, афилософ [[Марк Туллий Цицерон|Цицерон]] ишьра аԥшьызгаз Антони иоуп рҳәон. [[Битва при Филиппах|Филиппы аибашьраҿы]] ареспубликанеццәа [[Марк Юний Брут|Брути]] [[Гай Кассий Лонгин (заговорщик)|Кассии]] ианыриааи, иара мрагыларахьтәи апровинциақәа анапхгара риҭо далагеит.
Мрагылараҟны Антонии Мысратәи аҳкәажә [[Клеопатра|Клеопатреи]] еибадырит, бзиа дибеит, насгьы урҭ реизыҟазаашьақәа ирхыҵхырҭахеит аромантикатә легендақәа жәпакы. Ҳ. ҟ. 30-тәи ашықәсқәа рыбжьара Антони зымчра ӷәӷәахо иалагаз [[Парфянское царство|Парфиатәи аҳәынҭқарра]] дабашьуа далагеит, аха ацәыӡ дуқәа ҟаҵаны дхьаҵит. Итриумвират аамҭа анхырқәшаха Антони Бырзентәыла ар еизигеит, Октавиан дижәлар диҿагыларц азы, аха [[Артский залив|Амбракиатәи аӡыбжьахалаҿы]] амацәаз дҭаркит. Ҳ. ҟ. Цәыббрамза ҩба, 31 ш. азы Антонии Клеопатреи [[Сражение при Акциуме|Акции ицоз аибашьраан]] Октавиан иблокада ԥжәаны Мысраҟа ихынҳәит, аха рыфлот аиҳарак рыцәҭахеит, аиааиразы ирымаз агәыӷрагьы рцәыӡит. Октавиан ир Александриа иакәшан иҟан. Уи ақалақь аҿы иаанхаз Марк иҽишьит, мышқәак рышьҭахь Клеопатрагьы уи диҿыԥшны лыԥсҭазаара лҽалылхит.
Антони иԥа еиҳабы Октавиан дҭаирхеит, аха егьырҭ ихшара аимператор дрыламкьысит. Иԥҳацәа ҩыџьа излалаз аҭаацәарақәа ирыбзоураны, Марк Антони аимператор [[Клавдий|Клавди]] иабду, аимператор [[Калигула]] иабду иаб, аимператор [[Нерон]] иабду иабду иакәхеит.
== Ахылҵшьҭра, ақәыԥшра, акариера шалагаз ==
=== Ахылҵшьҭра ===
[[Файл:Marble bust of Mark Antony (Vatican Museums).jpg|мини|Римтәи ауаҩы ибиуст, традициала Марк Антони идыркылоит.{{ref+|Абиуст аидентификациа зыбзоуроу уи Октавиан ибиуст ҳәа иԥхьаӡоу авара иахьырыԥшааз ауп, насгьы рывараҿы ирыԥшааз ахԥатәи ахаҿсахьа, Лепид ибиуст ауп ҳәа ԥхьаӡоуп. Аха урҭ ахԥагьы еиуеиԥшым аамҭақәа ирыҵаркуеит, убри аҟнытә аҵыхәтәаны Октавиан ибиуст Иули Цезар исахьа ауп иаанарԥшуа ҳәа шьақәдыргылеит<ref>{{Cite book |last=Gerhard |first=Eduard |url=http://archive.org/details/archaologischez21deut |title=Archäologische Zeitung |date=1863 |publisher=Verlag Georg Reimer |pages=156 |language=de}}</ref><ref>{{Cite book |last=Amelung |first=Walther |url=https://archive.org/details/diesculpturende00amelgoog/page/112 |title=Die Sculpturen des Vaticanischen Museums |date=1903 |publisher=Berlin, Kommission bei G. Reimer |others=Harvard University |pages=112–113 |language=de}}</ref>.|group="азгә."}} Аҵыхәтәантәи ҳашықәсԥхьаӡара I-тәи ашәышықәсазы, [[Список музеев Ватикана|Ватикантәи амузеиқәа]].]]
Марк Антони Рим еицырдыруаз аҭаацәара далҵит, урҭ анапхгаратә елита — [[нобилитет|анобилитет]] ахәҭак иаҵанакуан. Иаб [[Марк Антоний Кретик|Марк Антони Кретик]] (даҽакала иуҳәозар, «[[Крит|Криттәи]]»), иан — [[Юлия Антония|Иулиа]]. [[Антонии|Антониаа]] ажәытәӡатәи ашьҭрақәа иреиуан, насгьы, ажәытә римтәи аҭаацәарақәа реиҳарак реиԥш, рхылҵшьҭра иазку еицырзеиԥшу алегенда рыман, рышьҭра [[Геракл]] иԥа Антон иҟынӡа инеиуеит ҳәа рыԥхьаӡон<ref name=plut.ant.4>(Plut. Ant. 4) Плутарх. Антоний, 4.</ref>. Антониаа рышьҭра ахаҭарнакцәа Римтәи Ареспубликаҿы аҭыԥ дуқәа ааныркылон ҳ. ҟ V-тәи ашәышықәсазгьы, урҭ [[Тит Антоний Меренда|руаӡәк]] еицырдыруа [[Законы двенадцати таблиц|Атаблицақәа жәаҩа рзакәанқәа]] раԥҵара далахәын. Урҭ еиҳарак рышьҭра апатрициатә махәҭа ахаҭарнакцәа ракәын, Марк иабдуцәа зҵазкуаз аплебеитә махәҭа акыр аамҭа рышьҭахь ауп еицырдыруа ианыҟала. ҳ. ҟ. 99 шықәса рзы ауп ԥхьаҟа итриумвирхаран иҟаз [[Марк Антоний Оратор|Марк Антони иабду]], “Аоратор” ҳәа зыхьыӡртәыз, раԥхьаӡа акәны рҭаацәараҿы иара [[Консул (Древний Рим)|аконсул]] имаҵура иоуртә иҟаиҵеит, ҩышықәса рышьҭахь [[Цензор (Древний Рим)|ацензор]] имаҵура ирҭеит. Ҳ. ҟ. 87 шықәсазы [[Гай Марий|Гаи Мари]] идҵала дыршьит<ref name=huzar.14>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 14.</ref>, аха иԥа ашьауӷа иҽацәихьчеит. Иҟалап, ԥхьаҟатәи атриумвир иаб зцәазтәым иԥҳәыс Иулиа диманы аҽыҵәахра иқәшәазар<ref name=gs.ac.4>''Goldsworthy A.'' Chapter IV. The Orator, the Spendthrift and the Pirates // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 52–66.</ref>. Убри аҟынтә Антони дахьиз еилкааӡам.
Антони иан ажәытәӡатәи апатрицицәа рышьҭа [[Юлии|Иулиаа]] дырхылҵит, насгьы [[Гаи Иулии Цезар|Гаи Иулии Цезари]] аԥхьаҟа императорхаран иҟаз Октавиани дырҭынхан. Аха Антони иан дызҵанакуаз Иулиаа Цезарцәа рымахәҭа ахаҭарнакцәа, Гаи Мари идгылаҩцәа Цезари Октавиани рхы рыдыркыломызт — [[Луций Корнелий Сулла|Луци Корнели Сулла]] иган иадгылон<ref name=huzar.12>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 12.</ref>.
=== Ахәыҷра ===
Еиҳа еицырдыруа аверсиа излаҳәо ала, Марк Антони диит ҳ. ҟ. 83 шықәсазы<ref name=gs.ac.4 /> (зны-зынла ҳ. ҟ 82 шықәсазы диит ҳәа агәаанагара цәырҵуеит<ref name=huzar.22>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 22.</ref>.) Плутарх иазгәеиҭеит даҽа хыҵхырҭақәакгьы шыҟоу, урҭ изларҳәо ала, ар рԥыза даныԥсуаз 53 акәымкәа, 56 шықәса ихыҵуан ҳәа, — ус акәзар Антони ҳ. ҟ 86 шықәсазы диит.<ref name=autogenerated5>(Plut. Ant. 86) Плутарх. Антоний, 86.</ref> Марк жьырныҳәамза 14 аҽны диит ҳәа агәаанагара ыҟоуп{{ref+|Иҟоуп аҩыра (''[dies vi]tiosus [ex s.]c. An(tonii) natal.''), уи жәабрантәи акалендақәа ирылагаанӡа 19-тәи амш (ажьырныҳәамза 14, иулиантәи амзар ала) «иԥхасҭахаз амш» ҳәа аҳәоит (''dies vitiosus'') [[сенатусконсульт|асенатусконсульт]] ала, Антони иира амш иахьақәшәо (иира амш ашәиԥхьыӡ шацыз ахыҵхырҭақәа рҿы иарбоуп; шәахәаԥш аҟәша «Аимпериатә аамҭазы Антони игәаларшәара»)<ref>Documents illustrating the reigns of Augustus & Tiberius. — Oxford: Clardendon Press, 1976. — P. 45.</ref>. Ари агәаанагара инықәырԥшшәа ишьақәнарӷәӷәоит [[Гай Светоний Транквилл|Светони]] иҟаиҵаз адыррақәа, уи Клавди инысымҩаҿы иҩуеит: «Марк Антонигьы ҳаҭырла, ҭабуп ҳәа иаҳәаны, зны аедикт аҿы иазгәеиҭеит, иаб Друз иира амш еиҳагьы ибзиан иазгәеиҭарц шиҭаху, уи Антони иабду иира амш ахьаку азы »<ref>(Suet. Div. Claud. 11) Светоний. Божественный Клавдий, 11.</ref>. Друз иира амш аныҟаз, инықәырԥшшәа иҟоу аҷыдарақәа рыла, хәажәкырамза агәҭаны — мшаԥымза агәҭанынӡа акәын, насгьы Цезар имзартә реформа ҳхы иархәаны ажьырныҳәамза 14 Иулиантәи амзар ала, ҿыц иԥхьаӡоу инақәыршәаны, уи аамҭаҵәҟьа иақәшәоит<ref>Sutonius. Divus Claudius. Ed. by D. W. Hurley. — Cambridge University Press, 2001. — P. 106.</ref>.|group="азгә."}}.
Антони ҩыџьа аишьцәа еиҵбацәа иман, [[Луций Антоний|Луции]] [[Гай Антоний (проконсул)|Гаии]]. Ихәыҷреи иааӡашьеи ртәы инҭкааны еилкааӡам — Антони инысымҩа ҭызҵаауаз [[Плутарх]] урҭ ртәы иҳәаӡом. Унеишь-уааишь ҳәа зарҳәоз аҭаацәарақәа рыхшара аӡәырҩы реиԥш, иара аҩны аҵара бзиа идырҵеит: Цицерон иазгәеиҭоит данқәыԥшыз «агәыӷрақәа здуҳәалашаз » дреиуан ҳәа шырыԥхьаӡоз<ref>(Cic. Phil. II.XVIII.46) Цицерон. Вторая филиппика, XVIII (46).</ref>. Уи адагьы, Антони еснагь агәамч бзиа иман, убри аҟнытә, ҳәарада, абҩарҵәыреи арратә ҽазыҟаҵарақәеи рҿы далыукаауан — уи [[Нобилитет|анобиль]] ҿарацәа рааӡараҿы акры зҵазкуа акәны иҟан<ref name=huzar.22 /><ref name=gs.ac.6>''Goldsworthy A.'' Chapter VI. Adolescent // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 81–96.</ref>. Иҟалап Марк данқәыԥшыз [[Луперкалии|луперктәи]] аныхаԥааҩс дыҟазҭгьы: илуперкцәахон еиҳарак аҭаацәара хатәрақәа рҟынтәи арԥарцәа, ԥыҭк ашьҭахь Луперкалии аныҳәаҿы ихы шалаирхәуаз зҳәо адыррақәа аанхеит<ref name=huzar.25>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 25.</ref>.
Марк иабду ибзоурала Антониаа рнырра ӷәӷәахеит. Марк [[Италики|италиааи]] Римтәи апровинциақәа рҿы инхоз ауааи ирзыҟаиҵоз аусқәа рзы, урҭ рпатронцәа — Антониаа рышьҭра ахаҭарнакцәа рыцхыраарала ахә ршәалар акәын. Марк иаб ҳ. ҟ. 74 шықәсазы апретор иҭыԥ иоуртә иҟаиҵеит, насгьы Адгьылбжьаратәи амшын аҿы ицоз ахәаахәҭра ааха ду азҭоз апиратцәа рҿагылараҿы ҳәаа змам анапынҵақәа иоуит. Аха иара ирҭаз амчра ихы изамырхәеит, иара дызларгәалашәоз апровинциақәа рҿы имҩаԥысуаз аӷьычрақәеи, апиратцәа ирҿагыланы арратә усмҩаԥгатәқәа реиҿкаараҿы аҟазара ахьмаҷызи рыла мацара ауп. Иԥсҭазаара далҵит Криттәи адгьылбжьахаҿы ҳ. ҟ. 71 шықәсазы<ref name=huzar.15et16>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 15-16.</ref>.
Марк иаб ишьҭахь ауал дуқәа аанижьит. Урҭ убриаҟара ирацәан, Антониаа Марк иаанижьыз анхарҭа ҭыԥқәа руак мап ацәыркит — адгьыли аҩни ауал дуқәа рықәын<ref name=gs.ac.4 />. Дук мырҵыкәа Иулиа аҩынтәраан хаҵа дцеит, уи ԥҳәысс дигеит [[Публий Корнелий Лентул Сура|Публи Корнели Лентулуа Сура]], ҳ. ҟ. 71 шықәса азы консулс иҟаз. Иконсулра ашьҭахьтәи ашықәс азы ацензорцәа асенат далырцеит — официалла ишырҳәаз ала, ихәымџьар ԥыртланы дахьгәараз азы<ref name=huzar.17et19>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 17-19.</ref>. Анаҩс Цицерон Антони дшыхәыҷыз дбанкротхеит ҳәа ахьиҳәаз азы, агәаанагара цәырҵит Лентул Сура Марк Антони аиҳабы иуалқәа зегьы ршәаха имаӡеит, иҭахымхеит, мамзаргьы илымшеит ҳәа<ref name=gs.ac.4 />.
[[Файл:Cicero Denounces Catiline in the Roman Senate by Cesare Maccari - 3.jpg|thumb|right|300px|Чезаре Маккари. Цицерон Катилина даҿаԥиҽуеит (1888)]]
ҳ. ҟ. 63 шықәсазы Лентул Сура [[Заговор Катилины|Катилина ицәгьаршратә ус]] далалеит (Катилина зегь реиҳа ихадоу идҵақәа иреиуан ауалқәа зегьы раԥыхра — ''tabulae novae''), аха ицәгьахәыцрақәа зегьы аадырԥшит, дагьыршьит ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза 5, 63 шықәсазы.<ref name=huzar.17et19 /> Иҟалап, убасҟан акәзар Антонии Цицерони рыбжьара аиӷара ашьаҭа аншәаҳаха: аҵыхәтәантәи ацәгьаршратә ус аартразы аџьабаа ду ибеит<ref name=plut.ant.2>(Plut. Ant. 2) Плутарх. Антоний, 2.</ref>, анаҩсангьы еснагь уи далаҽхәон. Цезар иакәзар, ашьрақәҵара даҿагыланы дықәгылон, Рим уи азакәан шамахамзар ахархәара амамызт, Цезар ацәгьауаҩ иԥсы ҭанаҵы аҭакра иқәҵара атәы зҳәоз азакәан дадгылон, иҟалап уи аԥхьаҟа Антонии иареи реизааигәахара иацхраазар<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 19–20.</ref>. Уи ашықәсазы иҟаз ҩыџьа аконсулцәа руаӡәк Марк иаб иашьа Гаи Антони Гибрида иакәын<ref name=huzar.15et16 />. Уигьы ацәгьаршцәа дрылахәын ҳәа агәҩара рыман, аха ашьауӷа аҽацәыхьчара илшеит. Аха ҳ. ҟ. 59 шықәсазы уеизгьы Македониа Рим ахаҭарнакс даныҟазтәи ашықәсқәа рзы иҟаиҵоз азакәан еилагарақәа рзы
ахара идырҵеит, насгьы дыхҵәаны дцарц идырҵеит — уи аҭынчра аамҭазы иҟаҵоу ацәгьоурақәа реиҳарак рзы иреиҳау ашьауӷа ҳәа иԥхьаӡан<ref name=huzar.17et19 />. Уи аамҭазы иан лашьа [[Луций Юлий Цезарь (консул 64 года до н. э.)|Луци Иули Цезар]] аконсерватоцәа — [[оптиматы|аоптиматцәа]] дрыдгылан. Ахәҭакахьала, уи Катилина ицәгьахәыцра иалахәқәаз рышьра дадгылан, Лентул Сура имаҳә шиакәызгьы<ref name=huzar.20>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 20.</ref>.
=== Аҿара ===
Антони иқәыԥшра Римтәи Ареспубликазы иҭынчыз аамҭа иақәшәеит. Уи аамҭазы арратә кампаниа дуқәа аҳҭнықалақь иацәыхараны имҩаԥысуан, насгьы еицырдыруаз аҿар, арратә маҵзура аҭыԥан, Рим аамҭа рхыргон. Анобиль қәыԥшцәа ахаарԥшра рҽазыршәон: иаҳҳәап, Цезар ирласӡаны амаҟа имӷаиҵон, насгьы ачыхә змаз амаӷрақәа ныҟәигон. Антони иԥаҵа оуижьит, насгьы амиф ишаҳәо ала ишьҭра ахьынтәаауаз Геркл диҿыԥшны, «иуаҭәақәа рҿы акәын амаҟа ахьимӷаиҵоз, имаҟаҿаҳәарсҭа аҳәа ду адиҳәалон, арратә плашь хьанҭа иҽылеиҳәон»<ref name=plut.ant.4 /><ref name=gs.ac.6 />. Антони анырра ду ииҭеит [[Гай Скрибоний Курион (претор 49 года до н. э.)|Гаи Скрибони Курион]], ҳ. ҟ. 76 шықәсазтәи аконсул иԥа. Плутарх излеиҳәо ала, Курион ихҟьаны ауп Антони арыжәтәи аҳәсеи иҽызрыдицалаз, ақьафура дзашьҭалаз<ref name=plut.ant.2 />. Ас еиԥш иҟаз аиҩызара анаҩс уҳәан-сҳәан рацәа ахылҿиааит ([[#Ахатә ԥсҭазаара|шәахәаԥш аҟәша «Ахатә ԥсҭазаара»]]). Цицерон иҳәоит, Курион -аиҳабы, иԥа иқәыӷәӷәарала, Марк Тулли ибжьаҟазарала, Марк Антони иуалқәа рыхәҭак ишәеит, мамзаргьы ахәдықәҵара ҟаиҵеит, аха убри аамҭазы иԥа Антони дибаларц азы азин ииҭомызт<ref>(Cic. Phil. II, XVIII, 45-46) Цицерон. Вторая филиппика, XVIII, 45-46.</ref>.
ҳ. ҟ. 60-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы Антони ақалақь арадикалтә ӷарцәа бзиа ирбоз еицырдыруаз адемагог Клоди диҩызахеит<ref name=huzar.25 />. Аха иаарласны рымҩақәа еиҟәыгахеит. Цицерон излаиԥхьаӡо ала, уи зыхҟьаз Клоди иԥҳәыс [[Фульвия|Фульвиеи]] Марки ирыбжьалаз аизыҟазаашьақәа роуп<ref name=huzar.26>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 26.</ref>.
{{Anchor|Фадиа}}Антони ихылҵшьҭра шыҳаракызгьы, дышқәыԥшыз ихьӡ-иԥша зынӡа ибжьысхьан, убри аҟынтә иҭынхацәа аҭаацәара бзиақәа рҟынтә ҭыԥҳак ԥҳәысс дигартә еиԥш рзеиҿымкааит. Уи иахҟьаны Марк раԥхьатәи иԥҳәыс [[Фадия|Фадиа]] лакәхеит, [[вольноотпущенник|ахақәиҭра зауз]] малуаҩык (ахақәиҭра зауз атәы) Квинт Фади Галл иԥҳа. Аха абри аҭаацәара аԥҵара иазкны иаанхаз аинформациа маҷуп — ҳ. ҟ. 44 шықәсанӡа лара дыԥсхьазар ҟаларын. Ахақәиҭра зауз атәы иԥҳа ԥҳәысс лгара [[мезальянс|мезолиансуп]] ҳәа иԥхьаӡан, насгьы лассы-лассы уи аҩыза аизыҟазаашьақәа зыхҟьоз аԥара акәын<ref name=gs.ac.6 /><ref name=huzar.25 />.
=== Габини инапхгарала арра амаҵзура ахысра. Иудеиеи Мысреи имҩаԥгаз акампаниақәа ===
Курион аус иҽахьалаигалази, Фадиа ԥҳәысс дахьигази Антони иуалқәа рызҵаара рзымыӡбеит<ref name=huzar.24>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 24.</ref>. Анаҩс, иԥсҭазаашьа дбанкротмызшәа иахьеиҿикаауаз иаҽыԥнырҳәо иалагеит. Ахәҭакахьала, атеатр аҿы [[Закон Росция|Росци изакәан]] инақәыршәаны аҽыуаҩцәа ирзылхыз жәиԥшь цәаҳәа рахьтә акаҿы аҭыԥ ааникылеит ҳәа рҳәоит. Убри аамҭазгьы Марк аҽыуаҩцәа рыкласс уаҳа даҵанакуамызт, убри аҟынтә еиҳа зыҳаҭыр лаҟу аҭыԥқәа рҿы дтәар акәын<ref name=cic.phil.2.44>(Cic. Phil. II, XVIII, 44) Цицерон. Вторая филиппика, XVIII, 44.</ref>.
ҳ. ҟ. 58 шықәсазы Антони Рим аанрыжьны Бырзентәылаҟа дцеит. Иаалырҟьаны иаԥшьигаз аныҟәара амзызқәа иреиуоуп акредиторцәа рықәыӷәӷәара, Фульвиа лзы зымчра иацлаз Клодии иареи реисра, аҵыхәтәаны, Марк иажәаҳәаратә ҟазара аиӷьтәра азы игәазыҳәара — Римтәи Ареспубликаҿы ақәҿиара змаз аполитикатә кариера аҟаҵаразы акыр зҵазкуа аԥышәа. Ахәҭакала даныхәыҷыз иоуз аҵара бзиа, Бырзентәыла «астажировка» ахьимаз абзоурала, Марк ажәлар рҿаԥхьа ақәгыларақәа рҿы аихьӡара бзиақәа ааирԥшуа далагеит, [[Азианизм|Азиатәи (азиантәи)]] аоратортә школ атрадициақәа дрықәныҟәон, уи ахаҭарнакцәа иԥшӡоу, ихырку астиль рхы иадырхәон. Иара убасгьы идыруп, Антони иажәахәқәа рҿы архаизмқәа мыцхәы ихы ишаирхәоз — анаҩс Октавиан уи азы ахара идиҵон<ref name=plut.ant.2 /><ref name=huzar.26 />.
Уи ашықәсазы Марк Шьамтәыла аконсул [[Авл Габиний|Авл Габини]] инапхгара аҵаҟа аррамаҵура ахысра дақәшаҳаҭхеит. Аконсулра анҵәамҭазы, Габини уахь апроконсул ичын иҭаны ддәықәырҵаран иҟан, насгьы иотриадқәа рҿы Антони аҽыуаҩцәа рнаԥхгаҩыс дҟаларц идигалеит<ref name=huzar.26 />. Даҽа версиак инақәыршәаны, ахаҭарнак ҿыц Бырзентәыла далсны ипровинциахь данцоз ауп Антони днааиԥхьаз<ref name=gs.ac.7>''Goldsworthy A.'' Chapter VII. The Return of the King // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 96—105.</ref>. Габини ар рнапхгараҿы аԥышәа змамыз, еицырдыруаз «ахьтәы аҿар» рхаҭарнак дахьигаз амзызқәа иреиуоуп ажәытәан аҩ-ҭаацәарак ирыбжьаз аимадарақәагьы: Авл иаб Марк иабду инапхгара аҵаҟа Киликиа квесторс дыҟан ҳ. ҟ. 102 шықәсазы<ref name=huzar.27>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 27.</ref>. Габини раԥхьаӡа Антони еиҳа имаҷыз аҭыԥ идигалеит, аха иара еиҳа ихадоу аҽыуаҩцәа рпрефект иҭыԥ иҭаххеит (аҽыуаҩцәа рпрефект инапхгара аҵаҟа — ''praefectus equitum'' — иҟан акы ма еиҳаны аотриадқәа, рыцыԥхьаӡа 400—500 ҽыуаҩцәа еидызкылоз)<ref name=gs.ac.7 />.
Шьамтәыла Рим ахаҭарнак ҿыц иҿаԥхьа, апровинциаҿы иҟоу аусқәа реилыргара адагьы, Иудеиа Рим анырра аиҭашьақәыргыларагьы напынҵас иман: иахырҳәаз аҳ [[Аристобул II]] иԥа, Рим ирбаандаҩны ирымаз, [[Александр Яннай II|Александр Ианнаи II]] ар еизиган, Римынтә аҳыс иҟарҵаз [[Гиркан II]] дықәиҳәарц иҽазишәеит. Римаа ирҿагылаз апринц иитәыз абаа [[Александрион (Сартаба)]] ианақәла, Антони зегь раԥхьаӡа аҭӡы дхалеит, ианаршьеит «аҭӡамцтә гәыргьын» ({{lang-la|corona muralis}}) — аҳаҭыртә арратә ҳамҭа. Марк иара убасгьы дрылахәын акыр зҵазкуаз егьырҭ абаашқәа рнапахьы аагаразы имҩаԥыргоз ажәыларақәагьы - [[Махерон|Махерони]] [[Гиркания (крепость)|Гирканиеи]] ргараҿы<ref name=huzar.28>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 28.</ref>. Дук мырҵыкәа Аристобул II ихаҭа Римынтә дыбналеит. Иудеиа даннеи, аҿагылара ҿыц аԥшьигеит. Уажәы Габини аибашьра амҩаԥгара рыдиҵеит инапаҵаҟа иҟаз хҩык — Антони, Сизенна (иԥа), Сервили. Александрион азааигәара Аристобул ир нырҵәаны, иара Римҟа ддыргьежьит<ref name=gs.ac.7 /><ref name=huzar.28 />.
Иҟалап Габини [[Парфянское царство|Парфиа]] дақәларц иҽазыҟаиҵозҭгьы, уи моу ир [[Евфрат]] азааигәара еизигеит, убасҟан иара дидҵаалеит Мысрантә иқәырцаз афараон [[Птолемей XII Неос Дионис|Птолемеи XII Авлет]]. ҳ. ҟ. 59 шықәсазы, иара атриумвирцәеи хаҭала Цезари аҵарҭыша ду риҭеит имчра азхарҵарц азы (убас ала, Рим Птолемеи XI иуасиаҭ ԥаршеи инақәыршәаны Мысра мап ацәнакит) насгьы «Римтәи ажәлар рҩызеи рыдгылаҩи ҳәа изырҳәаларц азы». Аха 58 шықәсазы ҳ. ҟ. Птолемеи данахырҳәа, иара Рим ацхыраара даҳәеит. Асенаторцәа афараон мап ицәыркит, насгьы аныхаԥааҩцәа иԥшьоу [[Книги Сивилл|Сивилла лышәҟәқәа]] рҟны ирыԥшааз ацыԥҵәаха ишаҳәоз ала, Птолемеи ацхырааразы мап ицәктәуп ҳәа азгәарҭеит. Рим ианрықәымҿиа ашьҭахь, Птолемеи дышиашоу Габини иахь дцеит, аҵарҭыша ду, 10 нызқь талант идигалеит, Римтәи ар ахархәарала аҳра ирхынҳәырц азы<ref name=huzar.29et31>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 29-31.</ref>.
{{Anchor|Антипатр}}Ԥыҭрак даназхәыц ашьҭахь, Авл уи дақәшаҳаҭхеит, уи мап ацәызкуаз адинытә закәан Рим ишыҭрыжьыз шидыруазгьы. Уи адагьы, азакәан излаҳәоз ала, ахаҭарнак асенат ма Жәлар Реизара ҷыдала азин ирымҭакәа апровинциа ааныжьны егьырҭ адгьылқәа дрықәлар ҟалаӡомызт. Антони ахаҭарнак дишьҭалан ддәықәлеит, егьырҭ афицарцәа аӡәырҩы азакәан иаҿагылаз аус рҽаладырхәырц мап шацәыркызгьы<ref name=huzar.31>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 31.</ref>. Уи моу, Плутарх игәы ишаанагоз ала, Антони иакәын Габини Мысратәи авантиура далазгалаз<ref name=plut.ant.3>(Plut. Ant. 3) Плутарх. Антоний, 3.</ref>. Гиркан Габини имчра ахьиихьчаз азы иҭабуп ҳәа иаҳәо, римтәи ар фатәыла еиқәиршәеит, насгьы [[Антипатр Идумеянин|Идумианинтәи Антипатр]] напхгара зиҭоз ируаа рыцны идәықәиҵеит<ref name=gs.ac.7 />.
ҳ. ҟ. 56 шықәсазы, ҭагалан мысратәи аиҳабыра ҿыц апиратцәа ирыцхраауеит, насгьы амшынтә флот ду аиқәыршәара иаҿуп, римаа амшынаҿ ирымаз амчра ашәарҭара иҭазыргыло ҳәа Габини ахара рыдиҵеит. Абри ҽыҵгас иҟаҵаны, ируаа Мысра иалеигалеит. Антони инапы ианырҵеит Александриаҟа ицоз амҩа зылсуаз, стратегиала акыр зҵазкуа аҭыԥ [[Пелузий|Пелузиа]] аанкылара. Марк напхгара зиҭоз аҽыр иаарласны Синаитәи ацәҳәырақәеи Суецктәи аӡымҩахгага аӡҭачқәеи ирылсны ицеит, анаҩс Пелузи рнапахьы иааргеит<ref name=huzar.31 />. Ақалақь агараҿы ацхыраара ду ҟаиҵеит Антипатр: қьырала Мысра амаҵ азызуаз иудеиаа, римаа агәашәқәа рзаадыртразы иргәыбзыӷит<ref name=gs.ac.7 />. Архәҭа хадақәа ицны ақалақь ахь иааз Птолемеи аҭыԥантәи ауааԥсыра рышьразы адҵа ҟаиҵеит, избанзар урҭ аҳрахь инеиз [[Береника IV|Береника]] аҳкәажә ҿыц ҳәа дазхарҵеит, аха Марк урҭ дрыдгылан, аҳ агәра ииргеит ашьрақәа мап шрыцәктәу ала. Дук мырҵыкәа, Александриа иацәыхарамкәа, Птолемеии Габиниеи Береника лыр ирабашьит. Ари аибашьра алҵшәа зыӡбаз Антони иоуп, уи римтәи аҽыр Мысраа ртыл иалеигалеит, убри алагьы аибашьра алҵшәа иӡбеит<ref name=huzar.31 />.
Александриа анырга ашьҭахь, Марк Береника лхаҵа, Мысра аҳ-аконсорт [[Архелай (царь Египта)|Архелаи]] иԥсыбаҩ иԥшааит (урҭ уаанӡагьы еибадыруан), аҳык ишихәҭоу еиԥш, ҳаҭыр ду иқәҵаны анышә дамардеит, уи алагьы Антони мысраа раҳаҭыр иоуит<ref name=gs.ac.7 />. Александриатәи аҭоурыхдырҩы [[Аппиан]] иоуп II-тәи ашәышықәсазы Габини иекспедициа аан Антони раԥхьаӡа акәны Птолемеи иԥҳа [[Клеопатра|Клеопатра]] дибеит, насгьы иаразнак лыбзиабара ирцәырҵит ҳәа алегенда зҩыз<ref name=gs.ac.7 />. Дук мырҵыкәа Габинии Антонии еиманы Мысра аанрыжьит, Иудеиа иҟалаз аҿыгылара ҿыц аанкыларазы, насгьы [[Набатейское царство|набатеиатәи]] арабцәа рқәылара иаҿыгыларц азы. Птолемеи изықәиргәыӷыз аҵарҭыша зегьы знык ала иахьизымшәаз аҟынтә, Антони мысратәи акампаниа хәарҭара изалымгазар ҟалап<ref name=huzar.32>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 32.</ref>.
54 шықәсазы ҳ. ҟ. Габини Шьамтәыла инапхгара аамҭа нҵәон, убри аҟнытә апровинциа аанижьит. Ахаҭарнак уахынла Римҟа дхынҳәит, аӡәгьы дизгәамҭарц иҭахын, насгьы Иудеиеи Мысреи рҿы иигаз ааирақәа рыӡбахә ҳәа акгьы ыҟамызт. Рим иара еиуеиԥшым ахарақәа идырҵеит (азакәанқәеи адинтә закәанқәеи реилагара адагьы, Авл инапы ианырҵаз апровинциа ирҳәит). Габини ихылаԥшуаз [[Гней Помпей Великий|Помпеи]] анкьаахыс ҩызас имаз ихьчара далагеит, аха аҵыхәтәаны уи аус дарҭан, дықәрцеит. Антони аусӡбара дацәцеит. Аха асенаторцәа аӡәырҩы дырҭахымызт, убри аҟынтә 55 шықәса анҵәамҭазы, мамзаргьы 54 шықәса алагамҭазы ҳ. ҟ. Марк, Цезар иааԥхьарала, [[Галлия|Галлиаҟа]] дцеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 32–33.</ref>. Иҟалап Антони Шьамтәыла даанхар илшозҭгьы, насгьы апровинциа аҟны Рим ахаҭарнак ҿыц [[Марк Лициний Красс|Марк Лицини Красс]] Парфиа даҿагыланы имҩаԥигоз акампаниа далахәхар, аха Красс аԥышәа змаз аофицарцәа рацәаҩны ицны иааит, ус анакәха аԥышәа змамыз Антони қәыԥш диҭахымзар ҟаларын<ref name=gs.ac.8>''Goldsworthy A.'' Chapter VIII. Candidate // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 105—116.</ref>.
== Цезар ихаан иҳаракхара ==
=== Галлиа амаҵзура ===
{{main|Галлтәи аибашьра}}
[[Файл:Bust_of_Gaius_Iulius_Caesar_in_Naples.jpg|thumb|left|200px|Гаи Иули Цезар. [[Траян|Траиан]] иаҳратәраан иаԥҵаз абиуст (ҳашықәсԥхьаӡара II-тәи ашәышықәса алагамҭазы).]]
Ҳ. ҟ. 54 шықәса Ҭагалан, Антони [[Галлия|Галлиа]] иҟаз [[Гаи Иулии Цезар|Гаи Иулии Цезар]] иахь дцеит, уи [[Галльская война|Галлтәи аибашьра]] ахыркәшаразы аҟыбаҩ змаз афицар қәыԥшцәа еидикылон. Цезар иалхра зыхҟьаз аԥара мариа арҳара азгәышьра акәын: зегьы ирдыруан Цезар акы дацәыԥхамшьакәа Галлиа ширҳәуаз атәы. Цезар инапхгарала имҩаԥысуаз амаҵзура иазкны еилкаау маҷуп, избан акәзар Галлтәи аибашьра иазку ахыҵхырҭа хада — Гаи ихаҭа «[[Записки о Галльской войне|Ианҵамҭақәа]]» рҿы — ар рԥыза илегатқәеи егьырҭ иафицарцәеи рылшарақәа рыӡбахә маҷны иҳәоуп. Иҟалап раԥхьа Антони легатс дыҟазҭгьы, алегион атрибунс, ма Габини иеиԥш аҽыр апрефект иакәызҭгьы<ref name=gs.ac.8 /><ref name=huzar.35>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 35.</ref>.
Ҳ. ҟ. 53 шықәсазы Цезар Антони Римҟа дишьҭит [[квестор|аквесторцәа]] ралхрақәа иҽрылаирхәырц азы, Антони ажәытәаахыс дызҭахымыз Цицерон ихьӡала ашәҟәы ицҵаны. Ари амаҵзура хәыҷы Антони иоурц азы Цицерон ԥырхага иимҭар акәзар ҟалап ицхыраара ҳәа изҿыз<ref name=gs.ac.8 /><ref name=huzar.36>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 36.</ref>. Алхрақәа ахьаанкылахаз азы, Антони Рим дыҟан ҳ. ҟ. 52 шықәсанӡа, ажьырныҳәамза азынӡа, адемагог [[Тит Анний Милон|Милон итәы]] Клоди данишьызгьы. Цицерон излеиҳәо ала, уаанӡа Антони ихаҭа Клоди дишьырц иҽазишәахьан<ref group="цитата">(Cic. Phil. II, 21) Цицерон. Аҩбатәи афилиппика, 21: «Публи Клоди, уара ишуҳәаз еиԥш, сара иҟасҵаз аичырчаралоуп дшыршьыз. Ажәлар ирҳәооз, уара аҳәа шьҭыхны аформ аҿы душьырц уишьҭалазҭгьы, римтәи ажәлар рыла ишабоз, насгьы уара ари аус аҵыхәтәанынӡа инаугазҭгьы, иара ашәҟәҭыжьырҭа амардуан ахь дымҩахымҵызҭгьы, умҩа даҿагыланы уааныимкылазҭгьы?»</ref><ref>(Cic. Phil. II, 49) Цицерон. Вторая филиппика, 49.</ref>, аха Марк Клоди дидгылан, ҩ-сааҭк ицоз ажәахә ҟаиҵеит, уаҟа Милон иқәыӡбатәуп ҳәа дҵаны иқәиргылон. Аквесторцәа ралхрақәа рышьҭахь, урҭ еиуеиԥшым адҵақәа рыҭаразы традициала аҵәҭаԥсарала еихыршон, аха Антони машәыршәа сышԥалрымхри ҳәа дыԥшуамызт. Уи аҭыԥан, агаллцәа зегьы [[Верцингеториг]] инапхгарала изабашьуаз Цезар иахь ддәықәлеит. Аха уи аҳҭнықалақь аҿы даанхар акәхеит: Антони дызлахәыз Милон иусӡбара мҩаԥысит мшаԥымзазы<ref name=gs.ac.8 /><ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 37–38.</ref>. Ежи Линдерски иверсиала, Клоди иус дахьалахәыз азы, Марк ҳ. ҟ. 52 шықәсазы аквесторцәа ралхрақәа рылахәхара мап ацәикит, аха иааиуаз ашықәсазы амагистратцәа ралхрақәа дырзыԥшын, убри аҟынтә ҳ. ҟ 51 ашықәсазы квесторс дҟалеит.<ref>''Linderski J., Kaminska-Linderski A.'' The Quaestorship of Marcus Antonius // Phoenix. — 1974. — Vol. 28, № 2. — P. 223.</ref><ref>''Linderski J., Kaminska-Linderski A.'' The Quaestorship of Marcus Antonius // Phoenix. — 1974. — Vol. 28, № 2. — P. 223.</ref>
Марк ар рԥыза ирхәҭақәа данрыцлаз аамҭа еилкааӡам<ref name=gs.ac.8 />. [[Битва при Алезии|Алезиа ааигәара имҩаԥгаз аибашьраҿы]] Цезар Антони легатк иаҳасабала иӡбахә иҳәоит: Марк Гаи Требони дивагыланы агаллцәа раԥхьатәи ржәылараан римтәи арезервқәа напхгара рзиуан<ref>(Caes. B. G. VII, 81) Цезарь. Записки о Галльской войне, VII, 81.</ref>. ҳ. ҟ. 52—51 шықәсқәа рзы, аӡынра Цезар аӡынтәи лагерь акомендантс Антони даанижьит<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 2) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 2.</ref>. Дук мырҵыкәа XII-тәи алегион напхгара азҭоз Марк, Цезар дицны, Римтәи анапхгара мап ацәызкуаз агаллцәа ирҿагыланы аҵыхәтәантәи ахьырхәратә аоперациақәа рхы рыладырхәит<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 24) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 24.</ref>. Бельгика имҩаԥысуаз аоперациақәа рышьҭахь, Цезар Антони адҵа ииҭеит абелловак жәлар ахьынхоз аҭыԥ аҿы даанхарц, аҿагылара ҿыц ҟамларц азы<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 38) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 38.</ref>. ҳ. ҟ. 51—50 шықәсқәа рзы, аӡын Антони Гаи Требонии Публи Ватинии дрыцны Бельгика иҟаз аӡынтәи алагер акомендантс дыҟан, уи ԥшь-легионк еиднакылон<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 46-47) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 46-47.</ref>. Аӡын Антони ауаҩы дишьҭит, Цезар чарҳәара изызуаз [[Атребаты|атребатцәа]] рыжәлар раԥхьагыла [[Коммий|Комми]] дишьырц азы. Аха Комми иԥсы еиқәирхеит, анаҩс Антони иахь ацҳаражәҳәаҩцәа ишьҭит, инапаҵаҟа дшыҟало азы агәра ирго, убри аҟынтә диҳәон дрыцҳаишьарц азы. Марк дақәшаҳаҭхеит<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 48) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 48.</ref>.
=== Аграждантә еибашьра аламҭалазы ===
Ҳ. ҟ. 50 ашықәсазы Антони ажәытәтәи иҩыза Курион Цезар иганахь диасырц азы абжьаҟазара даҿызар ҟаларын, аха Иули иҟынтәи иоуз аҵарҭыша ду иполитикатә позициа аԥсахраҿы ихадоу ароль нанагӡеит<ref name=huzar.42et45>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 42–45.</ref>. Убри ашықәсазы Марк (Цезар идҵала акәхап) ҩ-маҵураҭыԥк риоуразы икандидатура ықәиргылеит — иааиуа ашықәс азы аплебеицәа (ажәлар) ртрибуни, [[Авгуры|авгури]] рҭыԥқәа рахь. Аҵыхәтәантәи аҭыԥ ахь иалхра иаанагон иԥсы ҭанаҵы аныхаԥааҩцәа рколлегиа алахәхара. Авгурцәа аԥшреи ажәҩантә дыргақәа еилкааны реиҭаҳәареи рзы аныпынҵақәа рыман, насгьы аполитикаҿы анырра ҟарҵон. Ҭыԥ заҵәык ҭацәхеит [[Квинт Гортензий Гортал|Квинт Гортензи Гортал]] иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь. Егьи акандидат — [[Луций Домиций Агенобарб (консул 54 года до н. э.)|Луци Домици Агенобарб]], еицырдыруаз аполитик, насгьы Цезар зегь раасҭа иҿагылақәаз дыруаӡәкын. Уи иахҟьаны Цезар Антони активла дидгылеит: ар рԥыза иӡбеит [[Цизальпийская Галлия (римская провинция)|Цизальптәи Галлиа]] зегь дакәшарц ааԥхьара ҟаҵо, ари апровинциаҿы инхоз ауааԥсыра (урҭ рҟынтә абжьыҭара зылшоз рим атәылауаа маҷҩымызт) алхрақәа рыҩбагьы рҿы рыбжьы Марк ирҭарц азы<ref name=gs.ac.10>''Goldsworthy A.'' Chapter X. Tribune // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 130—143.</ref>. Аха ажәлар Марк идгылеит авгур иалхрақәа рҿы, Цезар агитациа далагаанӡагьы, убри аҟынтә Гаи иаразнак атрибунқәеи, апреторцәеи, аконсулцәеи ралхрақәа рҿы икандидатцәа рыбжьы рырҭаларц ааԥхьара далагеит<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 50) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 50.</ref>. Атрибунцәа ралхраҿы аицлабра маҷын, Антони уадаҩрада далырхит. Цезар идгылоз [[Квинт Кассий Лонгин (трибун)|Квинт Касси Лонгингьы]] трибунс далхын, Марк иашьа Луци квесторс далхын. Цезар идгылаз даҽаӡәгьы, [[Сервий Сульпиций Гальба (претор 54 года до н. э.)|Серви Сульпици Галба]] аконсулцәа ралхрақәа рҿы дахьаҵахаз азы, Гаи аҳҭнықалақь аҿы интересқәа рыхьчаразы аҭакԥхықәра ахәҭа дук Марк Антони идырҵеит<ref name=huzar.42et45 /><ref name=gs.ac.10 />.<!--+о ситуации. КРАТКО-->
ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза жәаба, 50 шықәса рзы<ref group="азгә.">Атрибунақәа, аконсулцәеи егьырҭ амагистратцәеи реиԥш акәымкәа, рмаҵура иалагеит ԥхынҷкәынмза 10 рзы, егьырҭ-ажьырныҳәамза 1 азы акәын.</ref> имаҵура данахагыла ашьҭахь хара имгакәа Антони асенаторцәа ԥыҭҩык Цезар инапхгара аҟынтәи ихы дақәиҭыртәырц аҽазыршәарақәа ҟарҵо иалагеит. Антонии Кассии Цезар иабџьар шьҭаиҵарц, насгьы иара аҳәынҭқарра даӷоуп ҳәа иӡбахә рыларҳәарц азы асенат иҟанаҵоз адҵарақәа авето рықәырҵеит<ref name=gs.ac.10 />. Ԥхынҷкәынмза 20 рзы Антони ажәлар реизараҿы (''contio'') дықәгылеит, Помпеи иҿагылоз ажәахә ҟаиҵеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 47–48.</ref><ref>''Wiseman T. P.'' Caesar, Pompey and Rome // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 422.</ref>; Иажәахә аҿы ихадоу ахшыҩҵакқәа аниҵеит Цицерон<ref>(Att., VII, 8, 5) Цицерон. Письма к Аттику, VII, 8, 5.</ref>. ҳ. ҟ. ажьырныҳәамза 1, 49 шықәсазы Курион Цезар иҟынтәи ашәҟәы Римҟа инаигеит, аҩганкгьы хьаҵны аҭынчразы еиқәышаҳаҭхарц азы ажәалагала ахьыҟаиҵоз. Раԥхьа Цезар иҿагылаҩцәа асенат аилатәараҿы ашәҟәы аԥхьара иаԥырхагахеит, убри аҟынтә Антонии Кассии уи иаԥхьартә аҟаҵара рылдыршеит. Официалла аҭак ҟамлаӡеит. Иааиуаз амшқәа рзы Антони иара ихьӡала Цезар анаҩстәи аконсулра аҟынӡа кьыс шимоуа ала агарантиақәа дрылацәажәон, аха иҟаиҵаз ажәалагалақәа зегьы мап рцәыркит<ref name=huzar.48et49>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 48–49.</ref>. Ажьырныҳәамза 7 рзы асенат иалшеит иҷыдоу азакәан (''senatus consultum ultimum'') адкылара, насгьы уи атрибунцәа авето ақәҵаразы рҽазышәарақәа лҵшәада иаанхеит: шәганахь амч ҳхы иаҳархәоит ҳәа ирықәмақаруа иалагеит, Цезар атрибунцәа ирықәлеит ҳәа шиҳәозгьы<ref name=gs.ac.10 /><ref group="азгә.">Жәлар ртрибунқәа рымчра ахьынӡаҟоу кьыс рымамзароуп ҳәа иԥхьаӡан, насгьы атрибун иқәлара иԥшьоу аус аҿагылара иаҩызан.</ref>. Иҷыдоу азакәан анрыдыркыла раԥхьатәи аухаҵәҟьа Антонии Кассии атәцәа рымаҭәақәа рышәҵаны, аҳҭнықалақь аҟынтәи ибналан ицеит [[Рубикон]] аӡиас аҩадатәи агаҿа аҟны игылаз Цезар илагер ахь. Кьыс змамзар зыхәҭоу ажәлар ртрибунцәа иԥшьоу ршәарҭадара иақәмақаруа иахьалагаз Цезар ҽыҵгас иҟаҵаны Италиа дақәлеит<ref name=huzar.48et49 />.
=== ҳ. ҟ. 49—45 шш. Аграждантә еибашьра ===
==== Аграждантә еибашьра алагамҭа. Бырзентәылаҟа акампаниа ҳ. ҟ (49—48 шықәсқәа). ====
{{main|Ажәытәӡатәи Рим Аграждантә еибашьра (49—45 ҳ. ҟ.)}}
[[Файл:Bellum Civile 4945BC.png|thumb|left|440px|Аграждантә еибашьра арратә усмҩаԥгатәқәа ҳ. ҟ. 49—45 шш. Ацәаҳәа еиқәаҵәа ҵаӷақәа рыла Римтәи Ареспублика аҳәаақәа аарԥшуп, аҵәаӷәаԥҵәала -апровинциақәа рҳәаақәа — Цезар иусурақәа; — Цезар иҩызцәа русурқәа; — Помпеи иусурқәа;<br>{{legend|red|Цезар ииааирақәа, иара импыҵаихалаз ақалақьқәа}}{{legend|blue|Помпеи ииааирақәа}}{{legend|black|Ақалақь дуқәа}}]]
Ажәлар ртрибунцәа традициала ар напхгара рырҭар ҟаломызт, аха Цезар идгылоз афицарцәа даараӡа иҭахын, убри аҟынтә Антони [[пропретор|апропретор]] инапынҵақәа ииҭеит<ref>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 260.</ref>. Гаи уи хә-[[когорта|когортак]] рнапхгара идиҵеит, насгьы стратегиала акыр зҵазкуа [[Кассиева дорога|Кассиантәи амҩаду]] аҿы иҟаз ақалақь Арреци (иахьатәи [[Ареццо]]) инапахьы иааигарц адҵа ииҭеит, уи Марк қәҿиарала инаигӡеит<ref>(Caes. B.C. I, 11) Цезарь. Записки о Гражданской войне, I, 11.</ref>. Иҟалап, уи аҽныҵәҟьа адҵа нагӡахазаргьы, аха Цезар «Ианҵамҭақәа» рҿы ажәылара деиҭалагаанӡа Помпеии иареи реиҿцәажәарақәа қәҿиара рымамызт ҳәа азгәеиҭоит<ref name=cah.424>''Rawson E.'' Caesar: Civil War and Dictatorship // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 424.</ref>. Иули ихаҭа [[Фламиниева дорога|Фламиниантәи амҩала]] дцон, аха аҭынчратә еиҿцәажәарақәа анхыбгала ашьҭахь (даҽа версиак ала, аҭынчратә еиҿцәажәарақәа раан Цезар ир [[Пицен (область в Италии)|Пицено атәылаҿацә]] ааныркыло иалагеит<ref name=cah.424 />) насгьы Помпеи изы илоиалыз аруаа аҩада-мрагыларахь рхы дырхеит ҳәа ажәабжь аниоу, Рим днавсны урҭ дрышьҭалеит. Антони Цезар еиԥш аманиоврқәа ҟаиҵон. Жәабранмзазы [[Корфиний|Корфини]] (ҳаамҭазтәи [[Корфинио]]) ианажәла, Цезар еиликааит ақалақь Сульмон агарнизон (ҳаамҭазтәи [[Сульмона]]) рыбџьар ашьҭаҵара ишазхиоу азы, насгьы Марк Антони инапхгарала уахь хә-когортак дәықәиҵеит<ref name=huzar.50>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 50.</ref><ref>(Caes. B.C. I, 18) Цезарь. Записки о Гражданской войне, I, 18.</ref>.
Помпеи Брундизиатәи (ҳаамҭазтәи [[Бриндизи]]) Бырзентәылаҟа ӷбала данца ашьҭахь, Антони ажәлар ртрибун инапынҵақәа рынагӡара дазыхынҳәит. Антонии Лонгини иаарыԥхьаз ажәлар реизара аҟны Сулла ихаан [[Проскрипция|азакәан анҭыҵ иҟаз]] ахәыҷқәа рзинқәа реиҭашьақәыргылара иақәшаҳаҭхеит, насгьы Помпеи изакәанқәа рыла ахара здырҵаз зегьы уи ранарыжьит 52 шықәса ҳ. ҟ.<ref>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 258.</ref><ref name=huzar.52>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 52.</ref><ref name=uc.221>''Утченко С. Л.'' Юлий Цезарь. — М.: Мысль, 1976. — С. 221.</ref> (даҽа версиак инақәыршәаны, Сулла ихаан азакәан анҭыҵ иҟаз ахәыҷқәа рзинқәа Цезар ихаҭа ирызирхынҳәит, аха уи ашықәс анҵәамҭазы иҟалеит<ref name=cah.431>''Rawson E.'' Caesar: Civil War and Dictatorship // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 431.</ref>). Иҟалап, абри аилатәараҿы, Цизальптәи Галлиа (Цизальптәи Галлиа аҩадатәи ахәҭа, аӡиас Пад анаҩс (По) анҭыҵ — {{lang-la|Padus}}) инхоз ауаа рим атәылауаҩра рыҭан, избан акәзар урҭ уаанӡа иԥкыз алатинтә зин акәын ирымаз<ref name=huzar.52 />. Антонии Кассии Рим анҭыҵгьы асенат асессиазы иаарыԥхьеит, Цезар апроконсул имаҵзура аанмыжьӡакәа уи далахәхарц азы, ари амаҵзура аруаа рҿы азакәантә мчра инаҭон<ref name=cah.430>''Rawson E.'' Caesar: Civil War and Dictatorship // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 430.</ref><ref group="азгә.">Апроконсултә напынҵақәа змаз ар рԥыза, апровинциа аҟынтәи даныхынҳә ашьҭахь, Рим иԥшьоу аҳәаақәа — апомери — еилазгаз, иаразнак инапынҵақәа ицәыӡуан.</ref>.
Испаниаҟа данца, Цезар Италиеи уа иҟаз архәҭақәеи рнапхгара Антони идиҵеит, аха аҳҭнықалақь анапхгара азиулар акәын апретор [[Марк Эмилий Лепид (триумвир)|Марк Емили Лепид]]<ref name=uc.221 />. Атрибун-апропретор инапынҵақәа рахь иаҵанакуан аҳҭнықалақь чала аиқәыршәара, ицәырҵуаз аекономикатә зҵаарақәа рыӡбара, афлот аизгара, апориадок ацклаԥшра. Цезар Италиаҟа даныхынҳәуаз аамҭазы, Марк илиршеит адгьылбжьахаҿы аҭынчра ахьчара, Помпеи идгылақәоз рықәгылара аԥырҟәҟәаара, насгьы амшынтә блокада ԥжәаны Иониатәи амшын ахысра зылшоз афлот аиқәыршәара. Аха урҭ азҵаарақәа рыӡбараҿы иара илагала шаҟаз еилкааӡам: Плутарх игәы иаанагоит Марк гәацԥыҳәарала идыз анапынҵақәа рынагӡара даҿын ҳәа, Цицерон иҳәоит уи дыхәмаруа, ицәыбза [[Волумния (актриса)|Волумниеи]] длыцны иаамҭа ихигон ҳәа<ref name=gs.ac.12>''Goldsworthy A.'' Chapter XII. Civil War // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 152—167.</ref><ref name=huzar.54>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 54.</ref>. Антони Лепид дицны иааиуаз ашықәс азы амагистратцәа ралхрақәа еиҿикаар акәын, Цезар азакәантә зин ирҭарц азы (Гаи аконсул имаҵзура иоуеит ҳәа агәыӷра иман). Урҭ аконсулцәа рыда рымҩаԥгара рылымшеит, урҭ Помпеи ицны ӷбала ицахьан, Лепид Антони ицхыраарала, ҷыдала алхрақәа рымҩаԥгаразы Цезар диктаторс иҟаҵара еиҿикааит<ref name=huzar.54 />. Ауаҩы адиктатор ҳәа иҷыдоу амаҵзурахьы иалхра Рим заатәи аҭоурых аҿы лассы-лассы аҭыԥ аман, аха уи апреторс иҟаҵара уаанӡа иҟамлацыз акы акәхеит<ref name=gs.ac.12 />. Аҳәынҭқарратә зҵаарақәа рыӡбара адагьы, Антони имчра амалырҳаразгьы ихы иаирхәон: Помпеи [[тускул|тускулантәи]] ивилла ааникылеит, иара убас Италиантәи ибналаз Помпеи идгылақәоз рынхарҭақәеи рмали. Анаҩс, ҳ. ҟ., 47 шықәсазы, Цезар Александриантәи изиҩит [[Марк Теренций Варрон|Марк Теренциа Варрон]] ивилла изирхынҳәырц азы<ref name=huzar.53>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 53.</ref>. Антони ихымҩаԥгашьақәа ирхырҟьаны, уаанӡа анеитралитет зкыз асенаторцәа џьоукы Италиа аанрыжьит. Марк анырра ду змаз Цицерон идгылара аиура даара иҽазишәеит, аха илымшеит — уигьы Помпеи иахь дыбналаны дцеит<ref name=huzar.55et56>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 55-56.</ref>.
ҳ. ҟ. 48 шықәсазы, ажьырныҳәамзазы Цезар Брундизинтәи Бырзентәылаҟа дцеит ир рыхәҭак иманы, Антони лшарак шааиоузҵәҟьа, иаанхаз аотриадқәа иманы [[Ионическое море|Иониатәи амшын]] дырны дцарц адҵа ииҭеит. Помпеи идгылаҩцәа арсырҭа ҿыц арсра рҽазыршәеит, убри аан [[Луций Скрибоний Либон (консул 34 года до н. э.)|Луци Скрибони Либон]] Брундизи иахьазааигәаз ддәықәырҵеит. Ҩ-[[трирема|триремк]] (х-цәаҳәак ажәҩақәа змоу аӷба бжьаратәқәа) рыла, иара убас аӷба хәыҷқәа рыла, Антони илиршеит Либон иитәыз [[Квадрирема|аквадриремақәа]] хәба (ԥшь- цәаҳәак ажәҩақәа змоу аӷба дуқәа) амшын агаҿа аҟынтә анаскьацара, Либон иӷбақәа руак ааникылеит<ref name=huzar.57et58>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 57-58.</ref><ref>(Caes. B.C. III, 24) Цезарь. Записки о Гражданской войне, III, 24.</ref>. Мшаԥымза 10 рзы Антонии [[Квинт Фуфий Кален|Квинти Фуфи Калени]], амчра хадақәа рыла Помпеи идгылаҩцәа рмацәаз ԥжәаны, ақалақь Лисс (ҳаамҭазтәи [[Лежа (город)|Лежа]]) азааигәара иӡхыҵит. Урҭ ирыцны иааит Цезар изы акыр зҵазкуаз ацхыраара — х-легионк аветеранцәа, ҿыц еибашьра иргаз легионк, аҽыуаҩцәа 800-ҩык инарзынаԥшуа<ref name=gs.ac.12 /><ref name=huzar.57et58 /><ref>(Caes. B.C. III, 29) Цезарь. Записки о Гражданской войне, III, 29.</ref>. Цезаргьы Помпеигьы Антони иахь раԥхьа инеиуа ҳәа рҽазыршәон, аха аҭыԥантәи ауааԥсыра Марк игәы иҽанырҵеит Гнеи Помпеи дшааигәахоз азы. Дук мырҵыкәа Антони Цезар иҽимеидеит, уажәшьҭа уи имчқәа Помпеи имчқәа ираҟарахеит<ref name=huzar.59>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 59.</ref><ref>''Утченко С. Л.'' Юлий Цезарь. — М.: Мысль, 1976. — С. 232.</ref><ref>(Caes. B.C. III, 30) Цезарь. Записки о Гражданской войне, III, 30.</ref>. [[Битва при Диррахии (48 год до н. э.)|Диррахием азааигәара]] имҩаԥысуаз аманиоврқәа раан, Антони аладатәи ахырӷәӷәарҭақәа руак аҿы аус иуан, [[IX Испанский легион|IX-тәи алегион]] напхгара азиуан, аха аибашьра хада дахьынӡалахәыз атәы акгьы еилкааӡам<ref name=gs.ac.12 /><ref name=huzar.60>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 60.</ref><ref>(Caes. B.C. III, 45-46) Цезарь. Записки о Гражданской войне, III, 45-46.</ref><ref>(Caes. B.C. III, 65) Цезарь. Записки о Гражданской войне, III, 65.</ref>. Цезар аиааира ахьигаз [[Битва при Фарсале|Фарсалтәи аибашьраҿы]], Антони Цезар ир арымарахьтәи афланг напхгара азиуан; иара диҿагылан [[Луций Афраний (консул)|Луци Афрани]]<ref name=gs.ac.12 /><ref>''Утченко С. Л.'' Юлий Цезарь. — М.: Мысль, 1976. — С. 238.</ref>. Аха аибашьра алҵшәа Марк дызлахәымыз арыӷьарахьтәи афланг аҿы иӡбахеит. Аибашьра ашьҭахь дук мырҵыкәа Антони Римҟа дхынҳәит.
==== Италиа анапхгара. Ацәымӷра (48—45 шықәса ҳ. ҟ.) ====
Аҳҭнықалақь аҿы Марк, аконсул [[Публий Сервилий Ватия Исаврик (консул 48 года до н. э.)|Публи Сервили Ватиа Исаврик]] дицны, Цезар еиҭа адиктатор имаҵураҭыԥ ахь инагара илиршеит. Аха уажәазы ари амаҵзура атехникатә ҟазшьа амамызт: Цезар ҳ. ҟ. 47 шықәсазы архәҭақәа рҿы азакәантә мчра еиқәирхар акәын. Уи азы итрадициатәыз 6 мыз мацара диктаторс дарымҭеит, шықәсык ҳәа дҟаҵан. Анапынҵа ҿыцқәа қәҿиарала иширҭаз азы ажәабжь аниоу, Цезар Марк Антони ихаҭыԥуаҩс дҟаиҵеит — аҽыр рнаԥхгаҩыс (''[[magister equitum]]'')<ref name=mrr.2.272>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 272.</ref> (аха Елеонор Хуизар лгәы иаанагоит Антонигьы ари амаҵзура иоуит ҳәа Цезар дызларҭаз адекрет иаҩызоу инақәыршәаны<ref name=huzar.64et65>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 64-65.</ref>). Еилкаауп, ԥхынҷкәынмза азы Антони имаҵура ҿыц дшахагылаз<ref name=mrr.2.272 />. Ашықәс анҵәамҭазы, адиктатор ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала имаз анапынҵақәа аконсулцәеи апреторцәеи ртәқәа раасҭа еиҵан. Аха Цезар -аҩбатәи аконсул инапынҵақәа назыгӡоз- иааиуаз ашықәс азы амагистратцәа ралхрақәа рҿы дцәырымҵит, ианаамҭаз иалырхыз амагистратцәа еиҵбацәа — атрибунцәеи аедилцәеи ракәхеит. Убри аҟынтә, Марк Рими Италиеи рнапхгаразы имаз амчра хаҭәаан ҳәа ҳҳәар ҳалшоит, Гаи Мысрантәи дхынҳәаанӡа<ref name=huzar.64et65 />.
{{Anchor|Антониеи Долабеллеи}}Еиуеиԥшым ақәҿиарақәа иманы, Антони инеитралтәызи, агәыҩбара аазырԥшуази асенаторцәа Цезар иган иадикылон<ref name=huzar.64et65 />, аха иааизакны иуҳәозар, ахара имхәыцуаз аполитика мҩаԥигон ҳәа изырҳәоит, насгьы Цицерон исалам шәҟәқәа рҿы абысҟак иуадаҩыз аамҭазы уи иԥсҭазаашьа дахашшаауан<ref name=huzar.65et67>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 65-67.</ref>. Уи адагьы, анапхгараҿы аметод ӷәӷәақәа ихы иаирхәоит, насгьы азакәанқәа рынагӡараҿы аекспроприациа ҿыцқәа ҟаиҵоит ихатәы феида дазхәыцны ҳәа ахара идырҵон. Марк ауал азҵаара аӡбашьала ихьӡ-иԥша зынӡа даалгеит. Акредиторцәа ауал зқәыз руалқәа ршәарц рыдырҵон, аха аҵыхәтәантәиқәа урҭ ршәара рылшомызт. Ажәлар ртрибун [[Публий Корнелий Долабелла (консул-суффект 44 года до н. э.)|Публи Корнели Долабелла]] ауалқәа ркассациа азҵаара анышьҭих (''tabulae novae''), [[инсула|аҩнеихагылақәа]] руадақәа раренда азы ауалқәагьы уахь иналаҵаны, Антони уи дидгылеит. Долабелла оппонентс диман [[Луций Требеллий Фид|Луци Требелли]], уи иаҩцацәамыз ажәалагалақәа ҟаиҵон (иҟалап [[Гай Азиний Поллион|Гаи Азини Поллион]] дидгылозҭгьы<ref name=plut.ant.9>(Plut. Ant. 9) Плутарх. Антоний, 9.</ref><ref>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 287.</ref>). Аха рим амалуаа Долабелла иҟаиҵаз ажәалагалақәа ӷәӷәала ирҿагылеит. Дук мырҵыкәа еилкаахеит Долабелла Марк иԥҳәыс Антониа дышхыихыз, убри аҟынтә урҭ рыбжьара аимак ҟалеит{{ref+|Аха Цицерон ишиҳәо ала, Антони ԥасатәи ицәыбза Фульвиа ԥҳәысыс дигарц азы заа аҽазыҟарҵарақәа дырҿын<ref>(Cic. Phil. II. XXXVIII.99) Цицерон. Вторая филиппика, XXXVIII, 99.</ref>.|group="азгә."}}. Аҵыхәтәаны еиҿагылаз атрибунцәа рыдгылаҩцәа бџьарла рҽеибыҭаны амҩадуқәа рҿы аибашьрақәа ирылагеит. Аҭынчымра аанкыларазы, асенат Антони азин инаҭеит аҳҭнықалақь ар алагалара, аха уи маӡала асолдаҭцәа ихы иаирхәеит Требелли ицхраарц азы<ref name=huzar.65et67 />.
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Ширина = 300px
| Заголовок = Аграждантә еибашьраан Антони иԥсҭазаашьа
| Содержание = «Изааигәаз ауаа рҟынтә зегь реиҳа анырра змаз дреиуан амим Сергии, насгьы Антони бзиа иибаз — убри атруппа аҟынтәи [[Киферида]] захьӡыз аԥҳәыс. <…> Римаа раҳаҭыр ланарҟәуан ахьтәы аҿақәагьы, урҭ рыманы иара ишьҭагалан, иԥшьоу аныҟәара мҩаԥыргошәа, амҩа аганқәа рҿы игылаз ашьаԥақәа, аӡиас ахықәаҿ ма абнара аҿықә аҿы иҟарҵоз ашьыжьхьафарақәа, аҽыуардынлас аҟны иҵакны ирымаз алымқәагьы, инагоу ауаа рыҩнқәа акаҳԥцәеи аҩымаа арҳәаҩцәеи рзы уадақәас иахьыҟарҵаз. Зегьы агәынамӡара аадырԥшуан, ргшәы ԥжәон, убри аамҭаз Цезар ихаҭа, Италиа анҭыҵ, адгьыл аӡа дықәиан дыцәон, аџьабаа дуқәа баны, ашәарҭарақәа дыриааины аибашьра аҵыхәтәантәи ацыԥхьқәа арцәара даҿын, аха убри аамҭазҵәҟьа егьырҭ, Цезар ириҭаз амчра рхы иархәаны, қьафура иаҿын, ртәылауаа ирхыччо».<ref name=plut.ant.9 />}}
Акыраамҭа Цезар изкны жәабжьк ахьыҟамыз азы (Клеопатреи иареи ирыбжьаз аизыҟазаашьақәа рзы Мысра даанхеит), иԥсра иазкыз уҳәан-сҳәан дәықәлеит. Ар рԥыза игәабзиара иазкны иҵабыргу адыррақәа ахьыҟамыз азы, Кампаниа иҟаз алегионерцәа рхы иақәиҭыртәразы адҵа ықәдыргылеит (урҭ рҟынтә ԥыҭҩык Галлтәи аибашьра алагамҭа инаркны арратә маҵзураҿы иҟан 58 шықәса ҳ. ҟ.) иара убас изықәдыргәыӷхьаз аԥарақәа рзыршәарц азы. Марк аҳҭнықалақь аанрыжьыр акәхеит, адиктатор идгылаз иаб иашьа [[Луций Юлий Цезарь (консул 64 года до н. э.)|Луци Иули Цезар]] ақалақь префектс дҟаҵаны (''praefectus urbi''). Антони илымшеит асолдаҭцәа имҩаԥыргоз аҿагыларақәа раанкылара, аха Рим иҟаз аҭагылазаашьа иахҟьаны иара уаҟа дҟалар акәхеит. Антони аҳҭнықалақь даналҵ, еиҿагылаз атрибунцәа рыдгылаҩцәа иара иҟамзаара рхы иархәаны (урҭ рҟынтә аӡәгьы Луци Цезар изхәыцуамызт) амҩадуқәа рҿы идырӷәӷәеит бџьарла еибыҭаз ротриадқәа. Асенат аҷыдалкаатә закәан аднакылеит, уи Антони ааԥхьара инаҭон апоридок еиҭашьақәиргыларц азы. Ақалақь архәҭа ҿыцқәа аналаигала ашьҭахь, Долабелла изакәан апроектқәа аԥсҭазаара аларҵәара игәы ишҭоу рылаҳәаны, Афорум аҿы идгылаҩцәа иманы абаррикада ҟаҵаны днатәеит. Шьыжьнаҵы Антони исолдаҭцәа Афорум иақәлеит, азакәанқәа рыдкылара ааныркылеит, 800-ҩык инарзынаԥшуа ауаа ршьит. Антони иара убасгьы Долабелла идгылаҩцәа [[Тарпейская скала|Тарпеиатәи ахра]] аҟынтәи иршәны рышьразы адҵа ҟаиҵеит (атрибун ихаҭа аханатә Антони иеиԥш кьыс ирҭар алшомызт ҳ. ҟ. 49 шықәса. Убри азы деиқәхеит)<ref name=huzar.65et67 /><ref name=cah.435>''Rawson E.'' Caesar: Civil War and Dictatorship // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 435.</ref>.
Ҳ. ҟ. 47 шықәса, жьҭаарамзазы Цезар Римҟа дхынҳәит, уа иҟаз ақәгыларақәа ртәы аниаҳа, раԥхьа абунт шьҭызхыз асолдаҭцәа рҿаԥхьа дықәгылан ажәахә ӷәӷәа ҟаиҵеит, уи алагьы еиқәиртәеит. Уи адагьы, аӡәырҩы дшымӷәыӷуаз, ақалақь агәаҟцәа рыбжьара еицырдыруаз Долабелла ацәгьоура ианаижьит, насгьы Антони диқәыӡбеит. Цезар ихаҭыԥуаҩ аконфискациа ззииуз амазара зегьы ахә ишәарц идиҵеит, насгьы иааиуаз ашықәс азы консулс далырхырц азы азин иимҭеит. Марк даара игәы иамыхәеит адиктатор иӡбамҭақәа: уҳәан-сҳәанны ирҳәон, уи аамҭазы Цезар ишьразы имҩаԥгаз аҽазышәара Антони еиҿикааит ҳәа<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 68.</ref>. Иҟалап Антони Африкеи Испаниеи рҟны имҩаԥысуаз акампаниақәа дызрылахәымыз, Цезари иареи реизыҟазаашьақәа ахьыхьшәашәахаз акәзаргьы. Абри аамҭа иаҵанакуа хҭыс заҵәык ауп инысымҩаҿы иарбоу — Антони акыр шықәса ицәыбзаз, аԥхьа Клодии Курионии ԥҳәысс ирымаз [[Фульвия|Фульвиеи]] иареи рчара ауп<ref name=huzar.70>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 70.</ref>.
==== Цезари иареи реинышәара (45—44 шықәса ҳ. ҟ.) ====
Ҳ. ҟ. 45 ашықәс алагамҭазы Цезари Антонии еинаалеит, Марк адиктатор Нарбонна диԥылеит, Испаниа имҩаԥигоз аҵыхәтәантәи икампаниа аҟынтәи даныхынҳәуаз. Ҳ. ҟ. 44 ашықәс азы Марк Антони консулс дҟалеит, иашьа Гаи, Цезар иабжьгарала, преторс далхын, Луци- жәлар ртрибунс далхын. Иҟалап, уи аамҭазы, Цезар ицнагаҩцәа еицлабуа иалагазар, ахшара дызмамыз адиктатор урҭ ишьҭрамадаҩцәаны иҟаиҵарц азы<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 71-72.</ref>. [[Биллоуз, Ричард|Ричард Биллоус]] излаиԥхьаӡо ала, Антони адиктатор ишьҭрамадаҩ ҳәа ихы иԥхьаӡартә еиԥш алшара бзиақәа иман (Цезар азакәантә ҭаацәазаара аҟынтә ахшара димамызт), избан акәзар уи Гаи изааигәаз ицнагаҩ мацара иакәмызт, иан лганахьалагьы аиуара рыбжьан. Ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала, Марк даараӡа иџьеишьеит, игәгьы арҵкапит, Цезар даныршь иуасиаҭ ахьаадыртыз. Ҳ. ҟ. 45 ашықәс, цәыббрамзазы еиқәыршәаз ари адокумент ишаҳәоз ала, Иулиаа рҭаацәара аҟынтәи даҽаӡәы -Гаи Октави хылҵшьҭра хадас дҟалеит<ref>''Billows R.'' Julius Caesar: The Colossus of Rome. — London; New York: Routledge, 2009. — P. 257.</ref>.
{{Anchor|Цезари Парфиеи}}Цезар Антони ибзианы дшизыҟоу зегьы рҿаԥхьа ишааирԥшуазгьы{{ref+|Ахәҭакахьала, Плутарх иазгәеиҭоит Испаниантәи Италиаҟа даныхынҳәуаз, ивара аҽыуардынлас дшақәиртәаз, уи ҳаҭыр дуны ишыԥхьаӡаз<ref name=plut.ant.12>(Plut. Ant. 12) Плутарх. Антоний, 12.</ref>.|group="азгә."}}, Антони ихӡыргарақәа ирыхҟьаны реизыҟазаашьақәа ԥхасҭахеит. Еилкаауп, Цезар Парфиа дабашьырц иҽаназыҟаиҵоз, усҟан адиктатор акыр аамҭа Рим дзыҟаломызт аҟынтә, Антонии иаӷаз, Публи Корнели Долабелла аконсул иҭыԥ ааникыларцазы ажәалагала шыҟаиҵаз. Марк ҳ. ҟ. 44 ашықәсазы аҩбатәи аконсулс дыҟан, ари ажәалагала ӷәӷәала даҿагылеит. Уи дгәыӷуан, Цезар данцалак ашьҭахь, (''sine collega'') аӡәгьы дивагылаӡамкәа, Рими Италиеи консулк иаҳасабала анапхгара рызҭо иара ихала иакәхоит ҳәа, уи имчра аколлега дахьивагыламыз иабзоураны, адиктатортә мчра иазааигәахон. Цезар Антони иамбициақәа рынагӡара иҽазишәеит, Македониа апровинициақәа апроконсул инапынҵақәа идигалеит, уаҟа имҩаԥысуаз аварварцәа рқәыларақәа алшара ирҭон ар рԥыза ибаҩхатәра аарԥшразы, уи алагьы атриумф агара<ref name=huzar.74>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 74.</ref>. Адиктатор еиҳагьы ихы игәаирԥхарц азы, Марк Цезар ихьӡ еиҳагьы ашьҭыхразы, асенати Жәлар Реизареи аҳаҭыртә дырга ҿыцқәа рыдгалара далагеит, иԥсы ахьынӡаҭоу иԥшьоу адин-қьабзтәқәагьы уахь иналаҵаны<ref name=huzar.76et78>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 76-78.</ref>. Урҭ азакәанқәа руак инақәыршәаны, Антони нцәахәыс иалырхыз Цезар иныхаԥааҩс дҟарҵеит<ref name=cah.462et464>''Rawson E.'' Caesar: Civil War and Dictatorship // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 462—464.</ref>, аха Цезар иԥсы ҭанаҵы имаҵзура ахагылара дзахьымӡеит<ref>(Cic. Phil. II, XLIII, 110) Цицерон. Вторая филиппика, XLIII, 110.</ref><ref>''Ross Taylor L.'' The Divinity of the Roman Emperor. — Philadelphia: Porcupine Press, 1975. — P. 68.</ref>. Цезаргьы Антони игәы ҟаиҵарц, аҭакс апатрицицәа рышьҭра, еицырдыруаз аплебеитә ҭаацәарақәа рхаҭарнакцәа рыла арҭбааразы, Антониаа рҭаацәарагьы рылаирхәит<ref name=huzar.76et78 />.
ҳ. ҟ. жәабранмза 15, 44 шықәсазы Антони аныҳәа [[Луперкалии|Луперкали]] азгәаҭара далахәын. Ари аныҳәа аан, иара идгылаҩцәа иманы, ауаа ахьырацәаз иҳаракыз ҭыԥк аҿы итәаз Цезар аҳ идиадема ихаиҵеит. Уи адиктатор изныкымкәа мап ацәикит, аҵыхәтәаны адиадема Иупитер иныхабаахь иргарц адҵа ҟаиҵеит. Плутарх ишазгәеиҭаз ала, Марк иҟаиҵақәоз ауааԥсыра даара рҽынкыланы иахәаԥшуан, насгьы адиктатор уи мап ахьацәикыз шыргәаԥхаз мӡаӡакәа иаадырԥшит. Иҟоуп агәаанагара, аҳ идиадема Цезар ихы ахаҵара Марк иаԥшьгамҭа акәӡамызт ҳәа, ари азҵаара иазкны ауаажәларратә гәаанагара аилкааразы иара Цезар ихаҭа иҟаиҵаз адҵа ауп ҳәа<ref name=plut.ant.12 /><ref name=huzar.76et78 />. Луперкалии аныҳәаҿы иҟалаз аепизод иарццакит [[Марк Юний Брут|Марк Иуни Брути]] [[Гай Кассий Лонгин (заговорщик)|Гаи Касси Лонгини]] адиктатор ишьразы еидыркылоз [[Убийство Юлия Цезаря|ачарҳәаратә гәыԥқәа]] рышьақәыргылара — ацәгьахәыццәа рзы еилкаан Цезар аҳратәра архынҳәразы ауааԥсыра шазыҟаиҵоз.
[[Файл:Karl Theodor von Piloty Murder of Caesar 1865.jpg|thumb|left|300px|[[Пилоти, Карл Теодор фон|Карл Теодор Пилоти]]. [[Убийство Юлия Цезаря|Цезар ишьра]] (1865). Кимвр Цезар ихәдаҟынтә атога дахоит, Каска ишьҭахь ала аҳәызба илеиҵоит.]]
Антони Цезар зегь раасҭа изааигәаз, насгьы анырра змаз иҩызцәа дыруаӡәкны дыԥхьаӡан аҟынтә, ацәгьаршцәа иаргьы Гаи дицыршьырц гәҭакыс иҟарҵахьан<ref name=huzar.79et80>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 79-80.</ref>. Плутарх ишиҳәо ала, ацәгьаршцәа реиҳараҩык Антони дыршьырц рҭахын, аха Брут иҟаиҵаз ақәыӷәӷәара иахҟьаны иԥсы ҭаны даанрыжьырц рыӡбеит. Абырзен ҭоурыхҭҵааҩы излеиҳәо ала, Брут дгәыӷуан Антони амчра бзиа иахьибоз иабзоураны дара дрыдгылоит ҳәа<ref name=plut.brut.18>(Plut. Brut. 18) Плутарх. Брут, 18.</ref>. Хыҵхырҭақәак ишазгәарҭо ала, Антони иҟалараны иҟаз ацәгьаура аӡбахә идыруан, аха мзызқәак ирыхҟьаны уи атәы Цезар изеиҭеимҳәеит<ref>''Billows R.'' Julius Caesar: The Colossus of Rome. — London; New York: Routledge, 2009. — P. 248.</ref>. Хәажәкырамза 15 рзы имҩаԥысран иҟаз аилатәара адиктатор дицны Антонигьы далахәызар акәын, аха рыгәҭакқәа рынагӡара даԥырхагамхарц азы дааныркылеит, дымнеиртә иҟарҵеит (еиуеиԥшым аверсиақәа рыла, уи ҟазҵаз [[Гай Требоний|Гаи Требони]] ма [[Децим Юний Брут Альбин|Децим Иуни Брут Албин]] ракәын)<ref name=huzar.79et80 /><ref name=plut.brut.17>(Plut. Brut. 17) Плутарх. Брут, 17.</ref><ref>''Утченко С. Л.'' Юлий Цезарь. — М.: Мысль, 1976. — С. 331.</ref>.
== Цезар даныршь ашьҭахь Антони икариера. Аҩбатәи атриумвират ашьаҭаркра ==
=== Антони ҳ. ҟ. 44 шықәсазы. ===
==== Хәажәкырамзатәи аидақәа рнаҩс раԥхьатәи амшқәа ====
Цезар даныршь ашьҭахьҵәҟьа, аилатәахь изымнеиз Антони иҩныҟа дыбналан дцан, уа иҽирӷәӷәеит<ref name=huzar.81>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 81.</ref>. Ацәгьаршцәа адиктатор иԥсра, атираниа аҟынтә ахақәиҭтәра, ауааԥсыра зегь еигәырӷьоит ҳәа ргәы иаанагон, убри аҟнытә урҭ активтә усмҩаԥгатәқәа рҽырцәырыхьчеит. Цезар даныршь ашьҭахьҵәҟьа Рим агәҭа иҟаз [[Капитолий (холм)|Капитолиатәи ахәы]] ааныркылеит. Иара убри аамҭазы ацезарианцәа еилыркаауан ишьақәгылаз аҭагылазаашьа. Ақалақь зыхьчоз ар напхгара рзиуан [[Марк Эмилий Лепид (триумвир)|Марк Емили Лепид]], иара зыԥшрак ҟамҵаӡакәа ацәгьаршцәа аанкыланы рышьра иҭахын. Аха иара Антони дыԥшааны, анаҩс иҟарҵашаз аусқәа иабжьигартә диҳәеит. Аконсул иаразнак ашьаура алагара шаԥсамыз Лепид агәра ииргеит, насгьы дақәиршаҳаҭхеит иара дицхраарц азы, уи ацымхәрас апонтифик ду иҭыԥ шииҭо ала дақәиргәыӷит (Цезар даныԥсы ашьҭахь уи ҭацәхеит), иара убас ажәа ииҭеит иԥҳа Антониа, Лепид иԥа ԥҳәысс дышииҭо ала. Уи аухаҵәҟьа Антони Цезар иҩныҟа дцеит, адиктатор иԥҳәыс Кальпурниа лыцхыраарала, Цезар исалам шәҟәқәа зегьы игеит, маӡалатәиқәагьы уахь иналаҵаны, насгьы аҳәынҭқарра аԥарақәа 700 миллион сестерци итәитәит<ref name=huzar.82>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 82.</ref><ref>''Chilver G. E. F.'' The Aftermath of Caesar // Greece & Rome. Second Series. — 1957. — Vol. 4, № 1. — P. 71.</ref>. Адырҩаҽны Антонии ацәгьаршцәеи зҳәатәы акыр ԥхылнадоу римаа рыбжьара аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара ирылагеит, урҭ рыцхыраара роурц азы; Маркгьы ацәгьаршра иалахәыз Децим Брут иҽимеидеит<ref name=huzar.82et83>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 82-83.</ref>. Хәажәкырамза 17 азы Антони [[Теллус]] аныхабааҿы асенат аилатәаразы иааиԥхьеит, аныхабаа иҩны азааигәара игылан, аилатәараҿы аилаҩынтрақәа ҟалар, иҩны рышьҭахьҟа ахьаҵра иазырхианы иҟаҵан<ref name=huzar.82et83 />. Ацәгьаршрцәа рхаҭарнакцәа уи иалахәымызт. [[Файл:Marko Antonije nad Cezarom Bela Čikoš Sesija.JPG|thumb|left|300px|[[Чикош-Сесия, Бела|Бела Чикош-Сесиа]]. Марк Антони Цезар иԥсыбаҩ дахагылоуп (инарзынаԥшуа 1920).]]
Асенаторцәа иҟарҵаран иҟаз алкаа даара иуадаҩхеит. Ацәгьаршцәа атиран дызшьыз ҳәа рзырҳәар акәын, ус анкәха Цезар дтирануп ҳәа дыԥхьаӡахон, мамзаргьы ауаҩшьра иақәыӡбар акәын, ацәгьаршцәа ахара рыдҵаны аусӡбарахь инагатәын. Аха асенат акомпромисстә вариант алнахит. Деилкааӡам асенат аҵыхәтәантәи аӡбамҭаҿы анырра ду ҟазҵаз. Плутарх излеиҳәо ала, асенат Цезар дызшьыз ирықәыӡбар рҭахын. Аха, Цицерон иажәахә ашьҭахь, [[Пелопоннесская война|Пелопоннесстәи аибашьра]] анҵәамҭазы [[Афины]] иҟаз аҭагылазаашьа аныргәалаиршәа: усҟан [[Тридцать тиранов (Афины)|ҩажәижәабаҩык атиранцәа]] зшьыз аҭакԥхықәра иацәынхеит, иҟалаз зегьы рхадыршҭит({{lang-grc|ἀμνηστία}} [''амнестиа''] — ахашҭра). Цицерон иныррала, асенат ацәгьаршцәа рус ранажьразы ажәалагала аднакылеит<ref name=plut.cic.42>(Plut. Cic. 42) Плутарх. Цицерон, 42.</ref>. Антони инаигӡаз арольгьы маҷмызт, избанзар асенат иалахәқәаз ԥыҭҩык ареспублика ишадгылаз идыруан, убри аҟнытә агәаҽанызаара зныԥшуаз атактика алихит. Иара зегьы раасҭа ихадоу илшарақәа иреиуахеит, адиктатор изакәанқәа рмыԥсахырц азы асенаторцәа ирыдыркылаз аӡбамҭа: ари азҵаара анықәдыргылаз, Антони иргәалаиршәеит ари аилатәараҿы иҟаз аӡәырҩы асенат аҿы рҭыԥқәа ахьроуз Цезар азакәанқәа ирылеигалаз ахарҭәаарақәа ҩба шракәыз изыбзоурахаз. Иҭахара маҷк шагыз, адиктатор иааиуа ашықәс азтәи амагистратцәа рсиақәагьы шьақәирӷәӷәеит. Ари азакәан аԥыхра алхрақәа рахь инанагон, насгьы адиктатор дахьҭадырхаз римаа зынӡагьы иахьамеиӷәырӷьоз азгәаҭаны, урҭ рылҵшәа ареспубликанеццәа рзы иманшәалахомызт. Аха аҵыхәтәантәиқәа, Цезар изакәанқәа рхашҭырц рҭахымызт: адиктатор игәы иҭеикхьан ацәгьаршцәа ԥыҭҩыки ма урҭ ирыдгылақәоз асенаторцәеи иреиҳау амаҵзурақәа рыҭара, даҽа шьоукы — анапхгаразы апровинциақәа рыҭара. Цицерон иҟаиҵаз ажәалагалала, Цезар идҵақәа зегьы ҵабыргуп ҳәа рыԥхьаӡара адагьы, иара «игәы иҭеикыз» азакәанқәа зегьы рыдкылара рыхәҭан (ԥыҭрак ашьҭахь Антони ари ақәҵара ахәарҭа ду алигеит, избанзар адиктатор исалам шәҟәқәеи азакәанқәа рпроектқәеи зегьы иара инапаҿы иҟан). Ацәгьаршцәа рлахьынҵа ӡбамкәа иаанхеит: ацәгьаршцәа ҳаҭыр рықәҵара азы ажәалагала рыдрымкылеит. Убасала, асенат адиктатор ишьра иақәшаҳаҭымхеит, иагьақәмыӡбеит: аҩ-ажәалагалакгьы абжьықәа реиҳарак рмоуӡеит<ref name=huzar.82et83 /><ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 469—470.</ref><ref name=mash.125>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 125.</ref>. Антони ажәытәаахыс аӷас имаз Долабелла Цезар иҭыԥан консул-суффектс иҟаҵара дақәшаҳаҭхеит. Иара илиршеит ареспубликанеццәа ргәы ақәшәара, адиктатор имаҵура наӡаӡа мап ацәкразы ажәалагала ахьыҟаиҵаз ала, иара ихатәы интересқәа шимазгьы: ари азакәан анрыдыркыла ашьҭахь, Лепид, Цезар ихаан анапынҵа ҭбаақәа змаз аҽыр рнаԥхгаҩыс (адиктатор ихаҭыԥуаҩс) иҟаз, иаанхаз имчреи ихьыԥшымреи ицәыӡуан. Аконсул ҿыц Долабелла иӷәӷәоу политикны дыԥхьаӡамызт аҟынтә, Антони уажәшьҭарнахыс ацезарианеццәа рлагер аҿы аԥхьагылара иҽазишәон<ref name=ts.258>''Циркин Ю. Б.'' Гражданские войны в Риме. Побеждённые. — СПб.: СПбГУ, 2006. — С. 258.</ref>.
Аилатәара ашьҭахьҵәҟьа Антонии Лепиди ацәгьаршцәа шасыс рхәыҷқәа рыҭаны, аиҿцәажәарақәа ирылагеит<ref name=plut.brut.19>(Plut. Brut. 19) Плутарх. Брут, 19.</ref>. Раԥхьаӡа аганқәа еизыуаазшәа рхы аадырԥшуан — рнапқәа еимырдон, шьыбжьхьа еицырфон (Антони Касси Лонгин шьыбжьхьа ицифеит, Лепид- Брут ицифеит). Хәажәкырамза 18 рзы имҩаԥысыз аилатәараҿы иалацәажәеит Цезар анышә иамадара иазку акыр зҵазкуа азҵаара. Ацәгьаршцәа адиктатор иԥсыбаҩ Тибр иӡаарыжьларц ажәалагала ҟарҵеит, аха адиктатор иабхәа [[Луций Кальпурний Пизон Цезонин (консул 58 года до н. э.)|Калпурни Пизон]] ирабжьигеит аԥсыжра аҳәынҭқарратә ҳаҭырқәҵарыла еиҿкаахарц, адиктатор иуасиаҭ зегьы рҿаԥхьа иаԥхьарц, асенат уи ажәалагала иадгылеит<ref name=huzar.84>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 84.</ref> (Плутарх излаиҳәо ала, абжьгара Антони иҟынтәи иаауан<ref name=plut.brut.20>(Plut. Brut. 20) Плутарх. Брут, 20.</ref>). Уи аамҭазы, ацәгьаршцәа рыбжьарагьы аилибамкаара ҟалеит: Брут аҵыхәтәаны ацезарианеццәа ирҳәоз дақәшаҳаҭхеит<ref name=plut.brut.20 />. Уаанӡа, асенат апровинциақәа реихшара аус шьақәнарӷәӷәахьан, ацәгьаршцәагьы урҭ зауз рхыԥхьаӡараҿы иҟан. Аконсулцәа ираҩсит, убри аҟынтә Македониа Антони иакәымкәа, Марк Брут ирҭеит<ref name=ts.261>''Циркин Ю. Б.'' Гражданские войны в Риме. Побеждённые. — СПб.: СПбГУ, 2006. — С. 261.</ref>(аха Плутарх ишиҳәо ала, Брут Крит ауп ирҭаз<ref name=plut.brut.19 />). Аԥсыжра аламҭалазы Цезар иуасиаҭ зегьы ишраҳауаз иаԥхьарц ргәы иҭан, аха иара раԥхьа Антони иҩны иаадыртит, иара иҭахрала (даҽа версиак ала, ауасиаҭ заанаҵы аартра аԥшьызгаз Луци Кальпурни Пизон иакәын<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 130.</ref>). Аӡәгьы дшымӷәыӷӡоз, Цезар ишьҭрамадаҩ [[Октавиан Август|Гаи Октави]] иакәхеит<ref name=huzar.84 />.<!--+есть разбор выше-->
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Ширина = 300px
| Заголовок = Плутарх Цезар иԥсыжра иазкны
| Содержание = «Ауаа даара ргәы хыҭхыҭуа, иажәақәа шырнырыз аниба, иара [Антони] урҭ аҽхәаԥхьыӡқәа инарывкны иаагеит гәырҩала иҭәыз ибжьы, иҟалаз азы игәы шыԥжәоз аазырԥшуаз, аҵыхәтәаны, ашьа зықәҭәаз, аҳәақәа рыла иԥыжәжәаны иҟаз Цезар имаҭәақәа шьҭыхны иҟьо, уи ҟазҵаз ауаа ԥсҭыхыҩцәоуп, уаҩшьцәоуп ҳәа рзиҳәеит. Ажәлар убриаҟара ргәаԥсахы еибакит, аҟәардәқәеи аишәақәеи рыла амца еиқәҵаны, афорум аҿыҵәҟьа Цезар иԥсыбаҩ рбылит, анаҩс, абылра иаҿыз акәасҭӷақәа шьҭыхны, ацәгьауцәа рыҩнқәа рахь ижәылеит, урҭ ирыҩналарц рҽазыршәо иалагеит».<ref name=plut.ant.14>(Plut. Ant. 14) Плутарх. Антоний, 14.</ref>}}
Цезар иԥсыжра мҩаԥысит хәажәкырамза 19 ма 20 рзы<ref name=mash.125 /><ref name=huzar.85>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 85.</ref>. Адиктатор Рим ҭынха гәакьа дахьимамыз азы (Гаи Октави Бырзентәыла дыҟан), Марк Брут ақалақь апретор иаҳасабала Антони азин ииҭеит аԥсыжраҿы ажәахә аҟаҵара. Ацәгьаршцәеи ацезарианеццәеи еинышәазшәа шыҟарҵазгьы, Антони, Цезар дызшьыз рахьырхәра азы ааԥхьара ҟаҵо, амцабз иаҩызаз ажәахә иҳәеит. Ажәлар еиҳагьы ргәы шырц азы, ицәырган идирбеит адиктатор ишьа зықәҭәаз атога<ref name=huzar.85 />. Антони иажәахә ашьҭахь, ацеремониа апориадок еилагахеит: ауаа иаарыкәыршаны иҟаз адәқьанқәа рҟынтә амҿтәы маҭәахәқәа еизганы, Афорум аҿыҵәҟьа аԥсыжратә мца еиқәырҵеит, анаҩс еиханы идәықәлеит ацәгьаршцәа рыԥшаара. Плутарх иазгәеиҭоит, асенат ргәы ишаанамгаӡоз, ақалақь агәҭа аҭуџьарцәа рҟәардәқәеи реишәақәеи рхы иархәаны, ауааԥсыра аԥсыбаҩ абылра шаԥшьырзгаз атәы, дара зхьыԥшыз адемагог Клоди иҿырԥштәы ауп ҳәа, уигьы убасҵәҟьа дышьны анышә дамардеит ҳ. ҟ. 52 ашықәс азы<ref name=plut.brut.20 />. Аха [[Сайм, Рональд|Рональд Саим]] излаиԥхьаӡо ала, Антони аԥсыжраҿы иҟаиҵаз апровокациатә ҳәамҭақәа рзы аршаҳаҭгақәа ахырҟьацәоуп: абритантәи аҭоурыхдырҩы излаиҳәо ала, Антони иҭагылазаашьа ахьҭышәынтәаламыз иахҟьаны, ацәгьаршцәеи иареи реизыҟазаашьақәа еицәахар зынӡа изыфеидамызт<ref>''Syme R.'' The Roman Revolution. — Oxford: Clarendon Press, 1939. — P. 98.</ref>.
Иҟалап ацәгьаршцәа Цезар иԥсыжраҿы иҟамызҭгьы, раԥхьа игәцаракны рыҩнқәа дырӷәӷәеит. Аԥсыжра ашьҭахь хара имгакәа, урҭ ақалақь ааныжьны ибналеит — раԥхьа Анци ицеит (иахьатәи [[Анцио]]), нас аԥхынразы ирыдҵаз апровинциақәа рахь ицеит. Аха Цезар иусԥҟақәа рыла апровинциақәа реихшара азҵаара аимак шацыз иаанхеит<ref name=cah.471>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 471.</ref>. Антони Македониантәи аибашьра иазыхиаз легионқәак ааигарц иҽазишәеит (раԥхьаӡа Рим ари атәыла ахәҭа иара ирҭарц азԥхьагәаҭан), аха уи аамҭазы Рим иазааигәаз апровинциа — Цизальптәи Галлиа аиура дақәӷәыӷуан, уаҟантә алшара иоуан аҳҭнықалақь аполитика анырра ду аҭара<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 136.</ref>.
==== Мшаԥымзеи лаҵарамзеи: Амц- Мариа ибунтра, Антони изакәанқәа, Октави иаара ====
Хәажәкырамза анҵәамҭазы, мамзаргьы мшаԥымза алагамҭазы, Гаи Амаци Рим даацәырҵит ([[Валерий Максим|Валери Максим]] излеиҳәо ала, уи офтальмологын, ихьӡҵәҟьа Герофил{{ref+|Аоригинал аҿы — ''ocularius medicus''<ref>(Val. Max. 9.15.1) Facta et Dicta Memorabilia, IX, 15, 1.</ref>. Аха [[Машкин, Николай Александрович|Н.А.Машкин]] Валери Максим иажәақәа ааигоит ''equarius medicus'', даҽакала иуҳәозар, «аҽқәа рҳақьым», мамзаргьы аветеринар ҳәа<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 126.</ref>.|group="азгә."}}), ар рԥыза [[Гай Марий|Гаи Мари]] имаҭа иакәызшәа, ус анакәха, Цезар изааигәаз иуацәа дыруаӡәкны ихы ааирԥшуан. Амаци римаа аҵәы рылеиҵон Брути Кассии рахьырхәразы, уи абзоурала Цезар иветеранцәеи ақалақь аҿы инхоз арыцҳацәеи аӡәырҩы еизигеит<ref>(App. B. C. III, 2) Аппиан. Гражданские войны, III, 2.</ref><ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 126—127.</ref>. Аха Антони аконсул имчра ихы иархәаны, Амц -Мари дҭаикит, ашьҭахь иус мыӡбаӡакәа дишьит. Дук мырҵыкәа Амаци идгылаҩцәа еимирпит, урҭ рахьтә аӡәырҩы ишьит<ref group="цитата">(App. B. C. III, 3) Аппиан. Аграждантә еибашьрақәа, III, 3: «Афорум рнапахьы иаарган, Антони ҿҭыӡәӡәала ихцәажәо иалагеит, амагистратцәа ирыдырҵо иалагеит Амации иҭыԥан [Цезар] аныҳәарҭа изыркырц, дара зегь раԥхьа уаҟа Цезар аԥсаҭатә изыҟарҵарц. Антони Афорум ахь инаишьҭыз асолдаҭцәа анрықәыӷәӷәа, урҭ еиҳагьы ргәынамӡара иацлеит, рыбжьқәа ҭганы иҳәҳәо, анкьа зны Цезар иҳатәарақәа ахьгылаз, аха нас иқәыргаз, аҭыԥқәа рахь рнапқәа дырххон. Урҭ аҳаҭәарақәа рсахьақәа ахьырыԥсахыз аҟазарҭа шәсыдырбоит ҳәа аӡәы ианақәирӷәыӷ, иаразнак уи ишьҭалеит, аҟазарҭа анырба, амца ацраҵеит, Антони еиҭа асолдаҭцәа наишьҭаанӡа. Шьоукы, аҽыхьчара ишаҿыз, иршьит, егьырҭ анырк икнарҳаит, атәцәа ракәзар, зхы иақәиҭыз ракәзар — ацаҟьа аҟынтәи ҵаҟа идыршәуан».</ref>. Амаци ихҭыс ашьҭахь, асенат Марк азин инаҭеит Цезар иветеранцәа рахьтә дзыхьчаша ауаа еидикыларц, аха иара еизигеит 6 нызқьҩык зегь раасҭа аԥышәа змаз, иара идгылоз асолдаҭцәа, урҭ реиҳараҩык ацентурионцәа ракәын<ref name=ts.259et261>''Циркин Ю. Б.'' Гражданские войны в Риме. Побеждённые. — СПб.: СПбГУ, 2006. — С. 259-261.</ref>.
Ааԥынразы Антони ԥыҭк азакәанқәа аԥиҵеит, урҭ рпроектқәа Цезар иусшәҟәқәа ирылазшәа рҳәоит. Актәи, ацәгьаурақәа жәпакы рзы ахара здырҵо рзы ажәлар реизарахь апеллиациа азы азакәан. Аҩбатәи, Цезар иҟаиҵаз иаҿагыланы, Антони ашьаустә ӡбарҭақәа аусзуҩцәа рыла еиқәзыршәоз хы-хәҭакны иҟаз асистема ирхынҳәит, уи иабзоураны аӡбаҩцәа ахԥатәи рыхәҭа ацентурионцәа рҟынтәи иалырхуан, мамзаргьы асолдаҭцәа рҟынтәи{{ref+|Цезар ашьаустә ӡбарҭақәа аусзуҩцәа рыла реиқәыршәараҿы реформак ҟаиҵахьан (''[[quaestiones perpetuae]]''), аерартә трибунқәа ахԥатәи адекуриа аԥыхны, ҩба мацара ааныжьны — асенаторцәеи аҽыуаҩцәеи<ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 476.</ref>.|group="азгә."}} (даҽа версиак ала, аӡбарҭақәа рреформа азы азакәан мҩаԥган цәыббрамзеи 2 -жьҭаарамзеи 8 рыбжьара 44 шықәса ҳ. ҟ.<ref>''Ramsey J.'' Mark Antony’s Judiciary Reform and Its Revival under the Triumvirs // The Journal of Roman Studies. — 2005. Vol. 95. — P. 20.</ref>). Ахԥатәи, Италиа аколониақәа ҟаиҵеит, еиҳарак Цезар иветеранцәа рзы. Аԥшьбатәи, Италиа иаанхаз еиҟәымҭхаз ауаажәларратә ҭыԥқәа зегьы (''[[ager publicus]]'') аветеранцәеи аӷарцәеи рыбжьара еиҩыршарц рыӡбеит. Аҵыхәтәантәи азакәан анагӡаразы акомиссиа аԥҵан, уи иалахәхеит атрадициа ишақәымшәозгьы, уажәтәи аконсул Марк Антонии, уи иашьа, атрибун Луции. Аҵыхәтәаны Антони Шьамтәыла Рим ахаҭарнакс Долабелла иҟаҵара илиршеит, насгьы иконсулра аамҭа анҵәара дазымԥшӡакәа, иаразнак уахь ддәықәиҵеит, уи ашьҭахь Марк заҵәык иакәхеит Рим консулс иаанхаз. Брут Рим даналҵ, уи иахҟьаны, ақалақь апретор имаҵзура аҟынтәигьы дцеит (''praetor urbanus'') — Рим зегь реиҳа ихадақәаз иреиуаз — Антони ипозициақәа еиҳагьы иарӷәӷәеит, избан акәзар Брут инапынҵақәа рынагӡара далагеит Гаи Антони, Марк иашьа<ref name=ts.259et261 /><ref>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 319.</ref>.
Ааԥынра анҵәамҭазы, [[Октавиан Август|Гаи Октави]] Италиаҟа дхынҳәит, уи иаразнак ишьақәирӷәӷәеит Цезар ишьҭрамадара дшазыхиоу (ирааӡо ауаа рыхьӡқәа иазку римтәи аканонқәа рыла, Цезар ихьӡ ''Октавиан'' ацҵазар акәын, аха иара ари ахьӡ ацҵара иҭахымызт, избанзар уи иара дшырааӡоз атәы аанарԥшуан<ref name=cah.471 />). Иара илиршеит аветеранцәа рыхәҭаки аплебс аиҳараки рыдгылара аиура<ref name=cah.471 />. Ацезарианеццәа рыхәҭак Октавиан қәыԥш иган ахь рыиасра иацхрааит Антони иҽеимыз ихымҩаԥгашьагьы: ахәҭакахьала, ақалақь аплебс рыбжьара ихьӡ-иԥша каҳаит, имҩаԥыргоз ақәгыларақәа гәымбылџьбарала иахьыԥирҟәҟәаауаз азы<ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 472.</ref>. Гаии Марки уаанӡа ишеибадыруазгьы, ҳ. ҟ. 44 ашықәс азы имҩаԥысыз раԥхьаӡатәи реиқәшәара лҵшәада ихыркәшахеит{{ref+|С. Л. Утченко Антони Октавии иареи раԥхьатәи реицәажәара иазку адыррақәа хыҭхәыцаауп ҳәа иԥхьаӡоит<ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 309.</ref>.|group="азгә."}}. Урҭ аҩыџьагьы Цезар иҭынхаз анырра агараҿы аԥхьагылара иашьҭан, аӡәгьы ахьаҵра иҭахымызт. Уи адагьы, Антони мап ацәикит Цезар иҟынтә иигаз 700 миллион сестерци Гаи иҭара. Цезар ишьҭрамадаҩ иаҳасабала ирымхыз адгьылқәеи амхурсҭақәеи рырхынҳәразы Октави иахь азыҳәарақәа адәықәҵара ианалага, Антони маӡала азыҳәаҩцәа дрыдгылеит<ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 473.</ref>. Марк, иара убас, Цезар ԥас Октави иҟаҵара иазкыз апроцедура ирццакӡомызт<ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 310.</ref>, ауаа рҿаԥхьа ииҳәоз ажәахәқәа рҿы иазгәеиҭон, адиктатор иԥаҵәҟьа Октави иакәымкәа, Клеопатра лԥа [[Цезарион]] шиакәыз атәы<ref>''Циркин Ю. Б.'' Гражданские войны в Риме. Побеждённые. — СПб.: СПбГУ, 2006. — С. 263.</ref>. Аха Антонии Октавии рыбжьара иҟаз аицлабра аҿиара аиур ирымуит Цезар иветеранцәа, урҭ ишьыз адиктатор ишьҭрамадаҩи иҩыза хадеи еинышәар рҭахын<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 136.</ref>. Аамҭа цацыԥхьаӡа, Октави анырра ду змаз аҩызцәа рацәаҩны иоуан, урҭ рҟынтә [[Цицерон]] еиҳарак далкаатәын. Плутарх иааигоит инханы иҟаз легендак. Уи ишаҳәо ала, шықәсқәак раԥхьа Цицерон аԥхыӡ ибеит, уаҟа [[Юпитер (мифология)|Иупитер]] ахәыҷқәа рҟынтә ҷкәынак даалхны, иаԥхьаҟа иԥеиԥшхоз иеиҳәеит, аграждантә еибашьрақәа рхыркәшареи Рим анапхгареи. Дук мырҵыкәа ԥхыӡла иибаз аҷкәын амҩан диԥылеит, уи Гаи Октави шиакәыз еилкаахеит. Уи аахыс, абырзен ҭоурыхҭҵааҩы агәра шаҳирго ала, Цицерон Октави ҷыдала дизҿлымҳан<ref name=plut.cic.44>(Plut. Cic. 44) Плутарх. Цицерон, 44.</ref>. Ажәытәӡатәи аамҭаз, хара имхәыцуаз Цицерон ауаҩы гьангьаш Октавиан ихатәы интересқәа рзы ихы даирхәон ҳәа агәаанагара аԥыжәара агон, аха иҟоуп даҽа гәаанагаракгьы, уи инақәыршәаны, Цицерон ихаҭа раԥхьатәи аамҭазы Октавиан ихы даирхәон ацезарианеццәа еиирсырц азы<ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 338—339.</ref>.
==== Рашәарамза—цәыббрамза: асенат данышәарц аҽазышәара, Цицерони иареи реимак ====
рашәарамза 2 ма 3 рзы, Антони ажәлар реизара еизигеит, иара ихатәы интересқәа инарықәыршәаны апровинциақәа реиҳабацәа ралхра азакәантә шьаҭа аиҭеит: иашьа Гаи Македониа ахаҭарнакыс дҟаиҵеит, Цизальптәии [[Трансальпийская Галлия|Трансальптәии (Нарбонтәи) Галлиа]] иара игеит. Македониантәи иааз алегионқәа Марк инапаҵаҟа иаанхар акәын. Аха аилатәара аилагарақәа аман имҩаԥысит: акы, аилатәара амҩаԥгара азин аныҟаз амшқәа рзы еиҿкаамызт (sg.: ''dies comitialis''); ҩба, иҟалараны иҟоу аилатәара азы алаҳәарагьы ҟаҵан иахәҭоу аԥҟарақәа ирықәымныҟәаӡакәа; хԥа, азакәанԥҵаразы абжьыҭара аан агәынамӡара аазырԥшыз ауаа рыпҟеит<ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 474.</ref><ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 137.</ref>. Уи аамҭазы Антони асенаторцәа рыдгылара иоурц аҽазышәарақәа ҟаиҵо далагеит, [[Секст Помпей Магн|Секст Помпеи]] Римтәи афлот анапхгаҩыс дҟаиҵеит — уаанӡа Гнеи Помпеи идгылаз ауаа рацәаҩны асенат аҿы иаанхон. Уи адагьы, Антони Цезар асенат еиҭа ихаирҭәаарц игәы иҭан иҳәан, идгылаҩцәа аӡәырҩы уи иалеигалеит<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 133.</ref>. Аха Антони анобильцәа дахьырзааигәахаз, Цезар иветеранцәеи аплебеицәеи еиҳагьы ргәы архьшәашәеит. Ацезарианеццәа аекстремистцәагьы уи ргәы иамыхәеит, урҭ Цезар «Аԥсадгьыл аб» ҳәа атитул шимаз атәы азгәарҭеит, насгьы ацәгьаршцәа «заб дызшьыз» ҳәа рықәыӡбара шахәҭоу атәы рҳәеит<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 145.</ref>.
Ԥхынгәымзазы Аполлон иаҳаҭыр азы ахәмаррақәа мҩаԥысуан (''ludi Apollinares''), уи Цезар иира амш иақәшәеит (ари амш аҽны иҷыдоу аныҳәарақәа мҩаԥыргон). Ԥхынгәымза — ԥаса квинтили — иԥсы анҭазгьы Цезар ихьӡ шахырҵахьазгьы, ареспубликанеццәа шьоукы уи квинтили ҳәа иашьҭан. Традициала, Аполлон иаҳаҭыр азы ахәмаррақәа ақалақь апретор еиҿикаауан, аха уи ашықәсазы Цезар дызшьқәаз руаӡәык Марк Брут иакәын, уи ақалақь аанзыжьны дыбналахьан. Антони илиршеит аусмҩаԥгатәқәа реиҿкаара иашьа Гаи инапы ианырҵарц<ref name=cah.475>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 475.</ref>. Раԥхьа ацәгьаршцәа рԥыза аныҳәа аан атеатр аҿы [[Луций Акций|Атии]] итрагедиа «Брут» ықәдыргылар иҭахын, Римынтә иқәырцаз аҳ [[Тарквиний Гордый|Тарквини]] [[Луций Юний Брут|Луци Иуни Брут]] дҳаразкуаз. Гаи Антони абри автор иитәыз, инеитралтәу даҽа спектакльк ықәиргылеит<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 140.</ref>.
Нанҳәамза анҵәамҭазы Антони иаалырҟьаны ириторика иԥсахит, аусеицура дшазхиоу ала асенат агәра диргеит. Антони ихьыз аԥсахра атәы анеиликаа, Рим аанзыжьыз Цицерон аҳҭнықалақь ахь дхынҳәит<ref name=plut.cic.43>(Plut. Cic. 43) Плутарх. Цицерон, 43.</ref>. Цәыббрамза акы азы Антони асенат аҿы акрызҵазкуа алаҳәара ҟаиҵарц иҽазыҟаиҵон, насгьы Цицерон дҟалоит ҳәа дгәыӷуан. Аха аҵыхәтәантәи, сгәабзиара ҽеим ҳәа, аилатәара аҽалархәра мап ацәикит. Уи ашьҭахь, Антони, Плутарх излеиҳәо ала, уаҩы дшымгәыӷӡоз адҵа ҟаиҵеит: ''ма Цицерон даажәга, мамзаргьы иҩны жәблы'' ҳәа<ref name=plut.cic.43 />. Цицерон асенат ахь дцәырҵит цәыббрамза 2 рзы (Антони уи аҽны аизара далахәымызт), Антони диҿагыланы ажәахә ҟаиҵеит. Иажәахә «[[филиппика]]» ҳәа ахьӡ аиҭеит, иҟаз аҭагылазаашьа IV-тәи ашәышықәса агәҭаны ҳ. ҟ. [[Афины]] иҟаз аҭагылазаашьа иаҩызоуп ҳәа азгәаҭо, усҟан аоратор [[Демосфен]] [[Филипп II Македонский|Македониатәи Филипп II]] иҽахьирӷәӷәаз даҿагыланы дцәажәеит; урҭ иажәахәқәа ажәытәӡатәи аоратортә ҟазара зегь раасҭа зыҩаӡара ҳараку ҿырԥштәқәаны иԥхьаӡан. Ԥыҭрак ашьҭахь, Антони асенат аҿы аҭак ҟаиҵеит, иажәахә аҟны, егьырҭқәа инарҷыданы, адиктатор иԥсраҿы Цицеронгьы ахара шиду азгәеиҭеит. Марк иара убас иргәалаиршәеит Катилина ицәгьахәыцратә усмҩаԥгатәқәа раԥырҟәҟәаара Цицерон дшалахәыз, Клоди ишьра, насгьы Помпеии Цезари рыбжьара аимак-аиҿак ацәырҵраҿы илагала шыҟоугьы. Абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь, Цицерон иԥсҭазаара дацәшәо далагеит, Кампаниа иҟаз инхарҭахь дцеит, уаҟа аҩбатәи афилиппика аҩра далагеит, атрактатқәа «Ауалԥшьақәа ирызку», «Аиҩызара иазку»<ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 477.</ref><ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 336.</ref>.
==== Жьҭаарамза—ԥхынҷкәынмза: Октавиани иареи реиҿагылара, Цизальптәи Галлиа абашьра ====
Ҭагалан Антони еиликааит асенати иареи русеицура шзалымшоз, убри аҟынтә Цизальптәи Галлиа мчыла ампыҵахаларазы ар реизгара далагеит. Жьҭаарамзазы Брундизиҟа дцеит, уахь Македониантәи ԥшь-легионк ааихьан. Адемобилизациа зызуыз Цезар иветеранцәа рҟынтәи аӡәырҩы Италиа аладахьы инхон, аграждантә еибашьра иалагар Антони урҭ рыцхыраара дақәгәыӷуан. Аха урҭ асолдаҭцәа Октавиан иагьентцәагьы агитациа рзыҟарҵон: уи уажәшьҭа Цезар имал иара итәын, аҵарҭыша бзиа рыҭара илшон. Убас, Кампаниа иҟаз Цезар иветеранцәа аӡәырҩы Октавиан иара иҟны арра амаҵзура иахысларц азы досу 500 денари (2000 сестерци), иҭаны ирхынҳәит, насгьы Македониатәи алегионерцәа аӡәырҩы аҵарҭыша риҭеит. Антони урҭ 100 денарии (400 сестерци) рыдгалара акәын илшоз, уи азы асолдаҭцәа ихыччон. Марк уи изымчҳаит, [[Децимация (наказание)|адецимациа]] мҩаԥигеит, хышәҩык рҟынӡа аимак аԥшьгаҩцәа рышьразы адҵа ҟаиҵеит. Аха егьырҭ раанкыларазы, изықәиргәыӷыз аԥара ахыԥхьаӡара еизирҳар акәхеит<ref name=mashkin.148et150>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 148—150.</ref><ref name=huzar.100>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 100.</ref><ref>(App. B. C. III, 43) Аппиан. Гражданские войны, III, 43.</ref>.
Зықьҩыла аибашьцәа ааидкыланы, Октавиан абҵарамза 10 рзы Рим далалеит, Афорум инапахьы иааигеит(абри аамҭазы Антонигьы аҳҭнықалақь ахь ддәықәлеит, аха амҩа дықәхеит). Ажәлар рыгәра згоз атрибун азин имхны, Октавиан ажәахә ҟаиҵеит, иара Антони иабашьырц азы ааԥхьара ҟаиҵеит, Марк азакәан еилеигеит, насгьы Цезар ишьҭрамадаҩ, даҽакала иуҳәозар, иара ихаҭа дааирбуам ҳәа Антони ахара идиҵеит. Ари ажәалагала ақалақь аҿы гәацԥыҳәарала аӡәгьы дадымгылеит. Уи аҭыԥан, асолдаҭцәа Цезар ишьҭрамадаҩ даанрыжьуа иалагеит: уаанӡа урҭ Октавиан Брути Кассии рахьырхәразы еизигоз џьыршьон; ианамуӡах, асолдаҭцәа Октавиан ихьчаҩцәа ракәхоит ҳәа ргәы иаанагон. Антони чарҳәара шизыруазгьы, урҭ зынӡагьы ирҭахымызт Цезар иҩыза гәакьа иабашьра, урҭ Цезар иҭархара аҽанраалара рцәыуадаҩын. Асолдаҭцәа, иара убасгьы, Октавиан ар рнапхгаразы анапынҵақәа шимамыз еилыркаауан, уи аамҭаз консулс иҟаз Антони иакәын азин змаз. Аха асолдаҭцәа маҷҩымкәа Октавиан иҟны иаанхеит, иара аԥара иахьақәиргәыӷыз азы. Аха, Октавиан Рим ааныжьны Аррециаҟа дцеит, насгьы иагьентцәа Антони исолдаҭцәа еиҭа Гаи иганахь иарго иалагеит, Брундизи алегионерцәа рышьра згәы ԥнажәақәоз, насгьы Антони иаасҭа Октавиан еиҳа аԥара рацәаны иақәиргәыӷит(иара асолдаҭцәа ажәа риҭеит аиааира ргар дарбанзаалак хәнызқь-хәнызқь денари, мамзаргьы 20 зқьы сестери) шриҭо ала<ref name=mashkin.148et150 /><ref name=huzar.100 /><ref>(App. B. C. III, 48) Аппиан. Гражданские войны, III, 48.</ref><ref>''Парфёнов В. Н.'' Начало военно-политической карьеры Октавиана // Античный мир и археология. — Вып. 4. — Саратов, 1979. — С. 110.</ref>.
Абҵарамза 24 рзы Антони аҳҭнықалақь данаа, Октавиан аҳәынҭқарра аӷас асенат аилатәараҿы дрыԥхьаӡахарц акыр иҽазишәеит, аха имч ақәымхеит. А бҵарамза 28 рзы имҩаԥысыз аилатәараҿы, аҵас ишаҳәоз ала акәымкәа, уи ахәылбыҽха еизган (анаҩс уи аилатәара амч амаӡам ҳәа ирыԥхьаӡеит), иара илиршеит апровинциақәа жәпакы ацезарианеццәа рыбжьара реихшара -Марк Емили Лепиди, [[Луций Мунаций Планк|Луци Мунаци Планки]], [[Гай Азиний Поллион|Гаи Азини Поллиони]], Кальвизи Сабини - иара идгылаҩцәа ҳәа иԥхьаӡаз, апровинциақәа рыҭан, иара убас иашьа Гаигьы. Уи ашьҭахь Антони Рим ааныжьны иара ипровинциа ҳәа ииԥхьаӡоз Цизальптәи Галлиаҟа дцеит, аха уаанӡа Рим ахаҭарнакс уаҟа иҟаҵаз Децим Иуни Брут Албин уа иҽирӷәӷәахьан. Децим Мутина (ҳаамҭазтәи [[Модена]]) ааникылт, насгьы Антони апровинциа анапхгара азуразы имаз азин азхаҵара мап ацәикит. Марк ԥшь-легионк иманы ақалақь дакәшеит, насгьы иара идгылаҩцәоуп ҳәа ииԥхьаӡоз мраҭашәаратәи апровинциақәа рхаҭарнакцәа рыцхыраара дазыԥшын<ref name=mashkin.148et150 /><ref name=huzar.101et102>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 101—102.</ref>.
ԥхынҷкәынмза 20 рзы Цицерон ахԥатәи афилиппика асенат дырзаԥхьеит, уи аҽныҵәҟьа аԥшьбатәигьы даԥхьеит — уажәшьҭа ажәлар рҿаԥхьа. Аоратор ду иаартны Антони иҿагылара азы ааԥхьара ҟаиҵеит, [[Луций Сергий Катилина|Катилинеи]], атәы [[Спартак|Спартаки]] дырҿырԥшуа<ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 341—342.</ref>. Октавиан дареи еинышәароуп ҳәа иԥхьаӡон. Иара инырра абзоурала, Антони иҭаз Цизальпинтәи Галлиа асенат имнахит, аформалтә процедурақәа еилеигеит ҳәа шьаҭас иҟаҵаны. Асенаторцәа, иара убас, ҳ. ҟ. ажьырныҳәамза 1, 43 шықәса рзы амаҵзура аанызкылаз аконсулцәа [[Авл Гирций|Авл Гирции]] [[Гай Вибий Панса Цетрониан|Гаи Виби Пансеи]] адҵа рырҭеит Октавиан ир зықәиргәыӷыз аԥара аруаа ирырҭарц азы<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 140.</ref>. Уи аамҭазы, мрагыларатәи апровинциақәа рҿы Марк Брути Касси Лонгини Антони иалихыз Рим ахаҭарнакцәа ржәыларақәа рҿагыларазы аҽазыҟарҵарақәа ирылагеит, уи аграждантә еибашьра иалагеит акәын иаанагоз<ref name=mashkin.148et150 /><ref name=huzar.101et102 />.
=== Мутина амацәаз аҭакра ===
{{main|Мутинтәи аибашьра}}
[[Файл:Civil War in Roman Republic 44-43 BC (Mutina and Forum Gallorum).png|thumb|360px|Арратә усмҩаԥгатәқәа ҳ. ҟ. 44 ашықәс анҵәамҭеи 43 ашықәс алагамҭеи ақалақьқәа ҳаамҭазтәи рыхьӡқәеи аоперациақәа рымҩаԥысра амшқәеи ахыцқәа ирҭакуп — Марк Антони иныҟәарақәа — Октавиан иныҟәарақәа — Децим Иуни Брут Албин иныҟәарақәа — Гаи Виби Панс иныҟәарақәа]]
Антони Мутина ақалақь аҟны Децим Брут даниабашьуаз, Рим иҟаз иаӷацәа Октавиан идгылеит. Ҳ. ҟ. 43 ашықәс, ажьырныҳәамза 1 азы уаанӡа Цезар идгылақәоз аконсулцәа Виби Пансеи Авл Гирци рмаҵзурақәа ааныркылеит, уажәшьҭа дара Антони иҿагылеит. Цицерон Марк аҳәынҭқарра аӷас иҟаҵаразы аҽазышәарақәа ааирԥшит, аха иара идгылаҩцәа, Антони иҭынхацәа (еиҳарак иани иԥҳәыси рыуацәа) рыцхыраарала, хара имгакәа уи аӡбамҭа адкылара иаԥырхагахеит. Аҵыхәтәаны, асенат иара иахь ацҳаражәҳәацәа нанашьҭит, Мутина ижәыларақәа ааникыларц азы, Цизальптәи Галлиа аанижьырц, Рим 200 миль (296 километра) еиҳаны дазааигәамхарц азы адҵа ҟанаҵеит. Абри адҵала, асенат ари апровинциа Антони итәуп ҳәа Ажәлар реизара иҟанаҵахьаз ақәҵара амч ацәнарӡит. Уи адагьы, Цицерон иҟаиҵаз ажәалагалала, асенат Октавиан ҭабуп ҳәа ианаҳәеит, зежә шықәса зхыҵуаз аҷкәын асенат ахь дахьаларҵаз, жәашықәса цаанӡа, заа консулс дҟалартә алшара ахьиоуз, азакәан еилаганы еизыргаз ар, апропретортә напынҵақәа рыҭарала азакәантә шьаҭақәа ахьроуз (аха апропретор инапынҵақәа иазыԥхьагәарҭон, аконсулцәа — еиҳау аҩаӡараҿы амчра змаз — рыдҵақәа наигӡалар шихәҭаз{{ref+|Аха [[Борухович, Владимир Григорьевич|В. Г. Борухович]] игәаанагарала, асенат иҷыдоу аҳаҭырқәа Октавиан изинқәа аконсултә зинқәа ираҟарартәуан<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 140—141.</ref>.|group="азгә."}}). Марк Туллигьы афилиппика ҿыцқәа рыла дықәгылон, Октавиан дырҽхәо, Антони аҳәынҭқарра аӷас дыԥхьаӡахарц дҵаны иқәыргыло: аоратор ишиԥхьаӡоз ала, ар рԥыза иҿцәажәара акәымкәа, ӷәӷәала иабашьра акәын иаҭахыз<ref name=huzar.104et105>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 104—105.</ref>.
Антони ацҳаражәҳәаҩцәа аҭак аахжәаны ириҭеит: иара дҵаны иқәиргылеит Цезар изакәанқәа зегьы асенат иаднакыларц, иара Антони иусԥҟақәагьы, адиктатор игәы иҭеикқәаз ракәызшәа арбаны, иара убас Цезар даныршь ауха иигаз 700 миллион сестерци азакәантә ҟазшьа амоуп ҳәа иазхаҵатәын; Марк Брути Кассии мрагыларахьтәи апровинциақәа рҟынтә идырхынҳәыр акәын. Иара убас Марк иеибашьцәа зықәиргәыӷыз аԥара аҳәынҭқарратә ԥара аҟынтә ирыҭатәуп иҳәеит, адгьыл рыҭатәуп, иара [[Император (Древний Рим)|аимператор]] ититул иоуроуп<ref group="азгә.">Ареспублика аамҭазы, «аимператор» -аиааира згаз ар рԥыза итутул акәын.</ref>. Убри аан, иара дақәшаҳаҭхеит Цизальптәи Галлиа мап ацәкра, аха уи ацымхәрас 5 шықәса Трансальптәи (Нарбонтәи) Галлиеи, арратә легионқәа фбеи ирҭар акәын. Аҵыхәтәаны, ацҳаражәҳәаҩцәа амацәаз иҭакыз Мутина алалара азин рыимҭеит<ref name=huzar.104et105 />. Антони иҟаиҵаз аҭак џьбара атәы анраҳа, асенаторцәа ааизан Италиа азааигәара аибашьра иалагеит ҳәа ажәлар ирыладырҵәеит. Асенат иҷыдоу азакәан аднакылеит, насгьы «аҳәынҭқарра ааха арымҭарц » азы аконсулцәеи Октавиани ирылшо ҟарҵарц рыдырҵеит. Аха, азакәан аҿы хықәкыла аӷа ихьӡ арбаӡамызт: Антони идгылаҩцәа ирымуит Антони аҳәынҭқарра аӷас дыԥхьаӡазарц. Аконсулцәа ажәылара рҽазырхио ар реизгара иалагеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 106.</ref>. Антони иҭагылазаашьа уадаҩын, иара Цизальптәи Галлиа х-қалақьк ракәын идгылоз: апровинциа ауааԥсыра, Цезар ирзыҟаиҵахьаз ацхыраақәа хьаас имкаӡакәа, ареспубликанеццәа ирыдгылон<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 103.</ref>.
Жәабранмзазы асенат ицаз ашықәс азы Антони идикылаз азакәанқәа реиҳарак апроцессуалтә еилагарақәа рзы иаԥнахит. Уи аамҭазы Марк Иуни Брут [[Иллирик (римская провинция)|Иллирик]], Бырзентәыла, Македониа инапахьы иааигеит, Гаи Антони дитҟәеит, асенат ацәгьаршра анапхгаҩы идгылеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 107.</ref>. Ацәгьаршцәа ақәҿиарақәа анырга ашьҭахь (убри аамҭазы дара ахақәиҭра аазгаз — ''liberatores'' — ҳәа рхы иазырҳәо иалагеит), Антони Абалканқәа рҿы ацезарианеццәа реидкылара далагеит, иҿагылаз акоалициа еиԥирҟәҟәаарц азы (Октавиан Брути Кассии рҽахьдырӷәӷәоз дақәшаҳаҭмызт). Марк иаарту асаламшәҟәқәа дәықәиҵеит ауааԥсыра ирзаԥхьарц азы, урҭ рҿы ишиҩуаз ала, иара заҵәык иакәын Цезар ишьоура зҽазызшәоз. Аха уи аамҭазы Гирци амацәаз иҭакыз Мутинаҟа ацхырааразы днеихьан, Пансеи Октавиани арбџьармчқәа реиқәыршәара ахыркәшара иаҿын<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 107—108.</ref>. Уи аԥхьа, Антони идгылаҩцәа руаӡәк, [[Публий Вентидий Басс|Публи Вентиди Басс]], Цезар иветеранцәа ҩ-легионк Кампаниа еизигеит, Рим ихьчамкәа иҟаз аладатәи аган ала джәыло далагеит, аха Антони изааигәахара илымшеит, убри аҟнытә [[Пицен (область в Италии)|Пицен]] иҽирӷәӷәеит<ref>(App. B. C. III, 66) Аппиан. Гражданские войны, III, 66.</ref>.
Мшаԥымза агәҭаны Панса иҟаз ԥшь-легионк Мутина изааигәахо ианалага, Галлиатәи афорум (ҳаамҭазтәи [[Кастельфранко-Эмилия|Кастельфранко Емилиа]]) азааигәара, аӡҭачқәа ахьыҟаз Антони ирхәҭақәа иманы амҩа ҭшәараҿы ирыжәлеит. Аконсул ир аҵахеит, иара ихаҭагьы дук мырҵыкәа иоуз ахәрақәа ирыхҟьаны иԥсҭазаара далҵит. Амала, Антони иеибашьцәа иргаз аиааира азгәаҭара ианалага, Мутина азааигәара арезервқәа зманы итәаз Гирци дрыжәлеит. Зымчқәа ҿыцыз Гирци Марк ирхәҭақәа акыр ианскьеицеит, аха зынӡа иԥыхха ирзықәымҵеит илашьцо иахьалагаз азы. Рим Антони иахьииааииз азгәарҭон. Аха Марк Мутина ажәлара даҟәымҵӡеит (Галлиатәи афорум аҟны ицоз аибашьраан уи Луци Антони иациҵон), насгьы Децим Брут ир ирымаз афатә анҵәара иаҿын. Мшаԥымза 27 рзы Гирции Октавиани Антони дахьтәаз аҭыԥ иажәлеит, аиааирагьы ргеит, аибашьраан аконсул Гирци дышҭахазгьы. Дук мырҵыкәа Антони иаанхаз ирхәҭа маҷ иманы Нарбонтәи Галлиаҟа дыбналеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 108—109.</ref>. Иаӷацәа ишьҭамлеит: Мутина иҟаз Децим Брут ируаа акыр иааԥсаны иҟан, насгьы Октавиан ацәгьаршцәа руаӡәык аус ицура иҭахымхеит<ref name=autogenerated3>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 110.</ref>.
=== Аҩбатәи атриумвират ашьаҭаркра. Апроскрипциақәа ===
{{main|Аҩбатәи атриумвират}}
Марк Мутинантәи даныбнал ашьҭахь, асенат адгылаҩцәа Антони иахьииааиз заанаҵы иазгәарҭо иалагеит. Ацәгьаршцәа ирыдгылоз асенаторцәа, аха Октавиан рган ахь диаргарц азы Цицерон иазааигаз, уажәшьҭа идгылара мап ацәыкырц рыӡбеит. Аконсулцәа рҩыџьагьы ахьҭахаз азы, аконсулцәа-суффектцәа алырхыр ахәҭан. Урҭ рыҩбагь рахь Октавиан далырхырц азы, Цицерон дашьҭаларц идигалеит. Гаи иқәра ахьмаҷыз азы мап ицәыркит. Октавиан иааигаз аиааирақәа рзы атриумфгьы изыҟамҵаӡеит, аха [[Овация (Древний Рим)|аовациа]] — атриумф маҷ — амҩаԥгаразы азин иоуит. Уи аамҭазы, мызла Мутина итәаз Децим Брут атриумф амҩаԥгара азин ирҭеит. Асенаторцәа Антони изакәанқәа реиҭахәаԥшразы акомиссиа аԥырҵеит, аветеранцәа рыбжьара адгьыл ашарагьы уахь иналаҵаны. Адгьыл азҵаареи аԥаратә ҳамҭақәа рыҭареи ицәырыргаз агәыҩбара иахҟьаны Италиа иаанхаз Цезар иветеранцәа аӡәырҩы ринтересқәа рыхьчарц азы Октавиан идгылеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 112—113.</ref><ref name=plut.cic.45>(Plut. Cic. 45) Плутарх. Цицерон, 45.</ref><ref>''Шифман И. Ш.'' Цезарь Август. — {{Л.}}: Наука, 1990. — С. 54.</ref>.
Октавиан ихаҭа Рим иҟалаз аԥсахрақәа агәҭынчымра изцәырыргон, убри азы Децим Брут аус ицура зынӡа даҟәыҵит. Аҵыхәтәантәи ар рԥыза қәыԥш иахь игәынамӡара ааирԥшуа далагеит<ref>''Шифман И. Ш.'' Цезарь Август. — {{Л.}}: Наука, 1990. — С. 55-56.</ref>. Иара убасгьы идыруп Брут идҵа Октавиан имӡаӡакәа асаботаж шазиуз — уи Публи Вентиди Басс архәҭақәа иманы Антони изы ацхыраара анеира азин ииҭеит<ref name=app.3.80>(App. B. C. III, 80) Аппиан. Гражданские войны, III, 80.</ref>. Гаи исолдаҭцәа ԥасеиԥш агәынамӡара аадырԥшуан Цезар акыр шықәса идгылақәаз рҿагылараҿы рхы иахьадырхәоз, насгьы уи ишьоуразы ажәа рырҭахьан<ref name=autogenerated3 />. Октавиан итҟәаны ирымаз Антони исолдаҭцәеи иафицарцәеи рхы рақәиҭтәра далагеит, Марк уи аинышәара ашьаҿоуп ҳәа дахәаԥшуеит ҳәа дгәыӷуа<ref name=app.3.80 />. Хара имгакәа Брут Антони дишьҭалеит, иара игәы ишаанагоз ала, уи ируаа рхыԥхьаӡарагь маҷын, рыгәгьы каҳан иҟан. Убри аамҭазы Антони ихаҭа Вентиди Басс еизигаз архәҭақәа еидкыланы, рхыԥхьаӡара аа-легионк рҟынӡа инаигеит. Антони Нарбонтәи Галлиа ахаҭарнак, бжь-легионк змаз Лепид диҿцәажәо далагеит. Дук мырҵыкәа Лепид, Рим егьи ахаҭарнак Планки рыруааи аӡиас Аргентеи (ҳаамҭазтәи ахьӡ — [[Аржанс (река)|Аржанс]]) ахықәаҿ рыҽдырӷәӷәеит, урҭ рҿаԥхьа Антони илагерь иргылеит. Лепид исолдаҭцәа, урҭ рҟынтәи аӡәырҩы Цезар ихаан аррамаҵура иахысхьан, Антони иганахь аиасра иалагеит, Антони иҭархаз адиктатор ишьа ҳуеит ҳәа ажәа риҭеит. Урҭ ркомандаҟаҵаҩ уи аус даԥырхагамызт, хара имгакәа иара ихаҭагьы Марк иганахь диасит (ажәытәтәи авторцәа изларҳәо ала, акампаниа алагамҭа инаркны Антонии иареи маӡала аимадара рыбжьан). Хыԥхьаӡарала еиҳаз Антони ирбџьармчқәа аникәша, Планкгьы ир иманы иара иганахь диасыр акәхеит. Ԥыҭрак ашьҭахь, [[Азиний Поллион|Азини Поллионгьы]] Антони иганахь диасит. Убасала, ҩымчыбжьа рыла Марк 23 легион ар еидикылеит, урҭ рыбжьара аԥышәа змаз аветеранцәа рацәаҩын. Уи аамҭазы Децим Брут Альпқәа дырхысхьан, аха Антони имчқәа иара имчқәа раасҭа акырӡа ишеиҳаз аниба, дхьаҵырц иҽазишәеит, аха Антони идҵала агаллцәа дыршьит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 111—112.</ref>.
Децим Брут даныбнала ашьҭахь, Италиеи мраҭашәаратәи апровинциақәеи рҿы архәҭа дуқәаны иаанхаз Октавиани Антони рырхәҭақәа ракәхеит. Ар рԥызацәа аҩыџьагьы аусеицура иақәшаҳаҭхеит, нанҳәамзазы Октавиан (исолдаҭцәа ус рҳәазшәа<ref>''Парфёнов В. Н.'' Начало военно-политической карьеры Октавиана // Античный мир и археология. — Вып. 4. — Саратов, 1979. — С. 120.</ref>) ир Римҟа идәықәигалеит, ҿагылара имоуӡакәа: асенат анапаҵаҟа иаанхаз алегионқәа зегьы иара идгылеит. Аҳҭнықалақь аҿы Гаи асенат мчыла иадиҵеит идгылоз [[Квинт Педий|Квинт Педии]] иареи консулцәас иалырхырц азы. Аҳәынҭқарра анапхгара аниоу, иара Цезар ишьҭрамадаҩыс иҟазаара, [[Куриатные комиции|акуриаттә комициақәа]] рааԥхьарала, иахьынӡахәҭаз азакәан ԥшра аҭан иҟаиҵеит. Иара убас, Цезар дызшьыз зегьы, «ахақәиҭра аазгаз» ирыдгылаз Секст Помпеигьы уахь дналаҵаны, ашьра рықәызҵо азакәан аԥиҵеит. Убри аамҭазы Антонигьы 17 легион иманы Апеннинтәи адгьылбжьахахь дхынҳәит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 112—114.</ref>.
Ҭагалан Антонии, Октавиани, Лепиди еиқәшәеит Бонониа азааигәара (ҳаамҭазтәи [[Болонья|Болоние]]) Цизальпиатәи Галлиеи Италиеи рҳәаа азааигәара, еиқәышаҳаҭхеит [[Второй триумвират|аҩбатәи атриумвират]] аԥҵаразы, уи алахәылацәа азакәантә мчра рымазар акәын (Цезари, Помпеии, Красси [[первый триумвират|раԥхьатәи ртриумвират]] формалтәымызт). Ҳ. ҟ. абҵарамза 27, 43 ашықәс азы атрибун [[Публий Тиций|Публи Тици]] иаԥшьгарала, хҩык рыла ишьақәгылоу аколлегиа аԥҵаразы азакәан рыдыркылеит, «аҳәынҭқарра арҽеиразы» (''triumviri rei publicae constituendae''{{ref+|Даҽа хыҵхырҭақәак рҿы — ''tresviri''<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 147.</ref>.|group="азгә."}})<ref name=shifman.60et61>''Шифман И. Ш.'' Цезарь Август. — {{Л.}}: Наука, 1990. — С. 60-61.</ref>. Раԥхьа атриумвират аҿы ихадаз ароль Антони итәын: Елеонора Хиузар ишылыԥхьаӡо ала, Октавиан Рим анапхгара шаиҭозгьы, уи атриумвират зегь раасҭа иӷәӷәаз ахаҭарнак иакәмызт<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 117.</ref>.
Атриумвирцәа дара-дара еиқәшаҳаҭны, иааиуа ашықәсқәа рзы ихадоу амагистратурақәа рыдгылаҩцәа рыбжьара иршеит. Дара рыбжьара апровинциақәагьы еихыршеит: Испаниақәа рыҩбагьы, Нарбонтәи Галлиеи Лепид иоуит; Галлиа иаанхаз ахәҭақәа, Нарбонтәи ада, Антони иахь ииасит, Октавиан Африкеи, Сицилиеи, Сардиниеи иоуит. Уи аамҭазы [[Секст Помпей Магн|Секст Помпеи Магн]] Сицилиеи Сардинии рҿы иҽырӷәӷәаны дтәан, насгьы Антони илоиалны изыҟаз акомандаҟаҵаҩ Африка аус иуан. Атриумвирцәа Италиа ақалақь дуқәа рыдгьылқәа ргеит, рветеранцәа ирызшарц азы. Ар ду аныҟәгареи ауалафахәы бзиа ашәареи рзы миллионла аденариқәа аҭахын (ирықәыз ауал мацара 200 миллион денари инарзынаԥшуа иҟан, мамзаргьы 800 миллион сестерци), насгьы мрагыларатәи апровинциа беиақәа Брути Кассии рнапхгара аҵаҟа иахьыҟаз азы, атриумвирцәа ашәахтә политика радикалла еиҭахәаԥшит. Ахәҭакахьала, ҳ. ҟ. 167 шықәса инаркны раԥхьаӡа акәны Рим атәылауаа ишиашоу ашәахтәқәа рықәырҵеит, амалуаа аӡәырҩы рмазара рымырхуа иалагеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 117—118.</ref>.
[[Файл:Svedomsky-Fulvia.jpg|thumb|300px|[[Сведомский, Павел Александрович|Павел Сведомски]]. Фульвиа Цицерон ихы кны (XIX-тәи ашәышықәса ахырқәшамҭа)]]
Аҵыхәтәаны, атриумвирцәа ирыӡбеит [[Проскрипция|апроскрипциақәа]] рымҩаԥгара( рмазара рымхны ашьра зқәырҵаз ауаа рсиақәа ркьыԥхьра), [[Луций Корнелий Сулла|Луци Корнели Сулла]] имҩаԥигоз иреиԥшыз, урҭ реиԥш иҟаз аусмҩаԥгатәқәа Цезар дрыцәхьаҵырц иҽазишәон. Хыԥхьаӡара рацәала ашьра зқәырҵоз ауаа иреиуан атриумвирцәа рполитикатә оппонентцәа, ус баша амал змазгьы. Апроскрипциатә сиақәа рышьақәыргылараан атриумвирцәа зны-зынла ажәытәтәи раӷацәагьы рлахьынҵа рыӡбон, убри аан аиуареи аиҩызаратә уалԥшьеи зынӡа хырҩа рырҭон: Лепид иашьа ари асиа даниҵеит, Антони -иаб иашьа Луци Цезар. Цицерон апроскрипциатә сиа иалаҵара азҵаарагьы ӷәӷәала иқәгылан: Антони иҽазҵәылхны аоратор ишьра дашьҭан, Октавиан уи мап ацәикуан, аха ахԥатәи амш аҽны диҿамгылеит. Сулла иҟаиҵаз апроскрипциақәа реиԥш акәымкәа, аҩбатәи атриумвират ашьрақәҵарақәа рзы активла асолдаҭцәа рыцхыраара рхы иадырхәон, аха зхатә гәаԥхарала ацәгьа зҳәақәоз рроль даараӡа иҳаракын. Аха атриумвират, Сулла ихаан ишыҟаз еиԥш, иршьыз имазара абжа ашьра ҟазҵаз ирҭомызт. Уи аҭыԥан, атриумвирцәа ахара здырҵоз рмал зегьы рымырхуан, убри аан анагӡаҩцәа рзы еиԥшу атарифқәа шьақәдыргылеит — асиа ианыз ҭазырхоз зхы ихақәиҭны ииз ашьцәа - 100 нызқь сестерци, атәцәа-ашьцәа рзы — ахақәиҭреи, 40 нызқь сестерции. Убас еиԥш иҟоу аҳамҭа рзыԥшын апроскрипциа зықәшәаз дахьыҟаз аҭыԥ иазку адырра ҟазҵоз аинформаторцәагьы. Иааидкыланы асиақәа ирнылеит 300-ҩык инареиҳаны асенаторцәа, 2 нызқьҩык аҽыуаа. Аӡәырҩы Бырзентәыла иҟаз Брути Кассии рахь ибналан ицеит, мамзаргьы Сицилиа иҟаз Секст Помпеи иахь<ref name=shifman.60et61 /><ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 118—121.</ref><ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 350—351.</ref>.
Цицеронгьы апроскрипциақәа рыцәцара иҽазишәеит, аха ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза 7,43 ашықәс азы Антони исолдаҭцәа дрыԥшааит. Урҭ аоратор ду ихыи инапи (егьырҭ ахыҵхырҭақәа рыла, инапқәа рыҩбагьы<ref name=plut.cic.48>(Plut. Cic. 48) Плутарх. Цицерон, 48.</ref>) Антони изааргеит, иара ажәлар реизара аҿы ажәахә аниҳәоз аамҭазы. Марк уи даара деигәырӷьеит, насгьы анагӡаҩцәа зықәгәыӷуаз аасҭа жәантә еиҳаз аҳамҭа риҭеит. Аҿаԥыцтә ҳәамҭақәа инарықәыршәаны, раԥхьа Цицерон ихы акрыфарҭа аишәа иқәиргылеит, иԥҳәыс Фульвиа Цицерон ибыз агәырӷәа алалҵон, нас Цицерон ицәеижь ахәҭақәа [[ростра|аростралтә]] трибуна азааигәара ажәлар иахьырбаша иқәдыргылеит — уантәи аоратор лассы-лассы римаа рахь ажәахә ҟаиҵон, аха уаҟа, иара убас, арратә трофеиқәагьы ықәдыргылон<ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 352.</ref>.
=== Бырзентәылатәи акампаниа. Филиппы азааигәара имҩаԥгаз аибашьра ===
{{main|Ажәытәӡатәи Рим Аграждантә еибашьра (44—42 ҳ. ҟ.)|Филиппы азааигәара аибашьра}}
Лепид Италиа дааныжьны, Антонии Октавиани Бырзентәылаҟа ицеит, ареспубликанеццәа ирабашьырц азы. Уи аамҭазы Брут Балкантәи адгьылбжьахаҿы, насгьы Азиа Маҷ аҿы иҟаз римтәи атәыла-хәҭақәа зегьы инапахьы иааигеит, Касси Шьамтәыла импыҵаихалеит. Ареспубликанеццәа мрагыларатәи апровинциақәа рҿы иааиуаз жәашықәса ирызхашаз ашәахтәқәа еизыргеит, уи аԥарала 19 легион змаз ар дуи, амч ду змаз амшынтә флоти еиҿыркааит. Асолдаҭцәа рыбжьара апатриотцәа ӷәӷәақәеи атираниа иаҿагылози маҷын, аха Брути Кассии аруаа меигӡарахда аԥара рзыршәон. Раԥхьа урҭ амшын аҿы ирымаз аԥыжәара рхы иархәаны, аӷа амшын иӡхыҵра иаԥырхагахо иалагеит, аха атриумвирцәа рҩыџьагьы рырхәҭақәа уеизгьы Бырзентәыла аӡхыҵра рылдыршеит. Аха уи ашьҭахьгьы, ареспубликанеццәа иҟаҵаны ирымаз аблокада рмырԥсыҽӡеит, уи Антонии Октавиани рырхәҭа дуқәа фатәыла реиқәыршәараҿы ауадаҩра ӷәӷәақәа рзаанагеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 121—125.</ref>.
Антони [[Эгнатиева дорога|Егнати имҩала]] ирлас ԥхьаҟа дцо далагеит идуумыз авангард дашьҭаланы, Октавиан ирхәҭақәа шьҭахьҟа иаанхеит. Плутарх излеиҳәо ала, Антони ирхәҭақәа [[Филиппы]] ақалақь азааигәара иҟаз аӡҭачқәа акырӡа ирласны ирзааигәахеит, Брути Кассии илегионқәа рааигәара ишааиз азы ажәабжь раԥхьа агәра рзымгеит<ref name=plut.brut.38>(Plut. Brut. 38) Плутарх. Брут, 38.</ref>. Октавиан данааи ашьҭахь, амчқәа еиҟарахеит — ганцыԥхьаӡа 19 легион (100 нызқьҩык аруаа инарзынаԥшуа) еизган. Акомандаҟаҵаҩцәа зегьы рҭыԥқәа рырӷәӷәара иалагеит, Антони ирхәҭақәа Кассии илегионқәа рҿаԥхьа еизигеит, Октавиан иотриадқәа Брут иҿаԥхьа. Антонии Октавиани аӡырыжәтә азы ауадаҩрақәа рызцәырҵуан, убри аҟнытә мчыла аибашьра ду мҩаԥыргарц рҽазыршәеит, аха Брути Кассии раӷацәа рыуадаҩрақәа ртәы рдыруан, убри аҟнытә аӷа амлакрала ддырԥсыҽырц рҽазыршәон. Аҵыхәтәаны, жьҭаарамзазы, Антони иаӷа дахьтәаз арымарахьтәи (аладатәи) аган ала, аӡҭачқәа рҿы маӡала ахырӷәӷәарҭақәа рыргылара иҽаназишәа, аиҿагылара ду ахь инанагеит, анаҩс [[битва при Филиппах|Филиппы иҟалаз актәи аибашьра]] ҳәа зыхьӡырҵаз. Касси иперпендикулиартәу ахырӷәӷәарҭақәа аниргыла, имчқәа ҵнашәааит. Антони Касси итәарҭа ҭыԥ иажәларц азы архәҭақәа дәықәиҵеит. Убри аамҭазы, Брут исолдаҭцәа, егьи аган аҟны аибашьра ишалагаз анырба, адҵа роуаанӡа Октавиан илагер иажәлеит. Антони илегионқәагьы қәҿиарала Касси илагер иалалеит<ref name=huzar.126>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 126.</ref>. [[Аппиан]] ишааицҳауа ала, асолдаҭцәа егьи аган аҿы имҩаԥысуаз ажәылара алҵшәақәа рыздыруамызт, Брут Кассии илагер шыргаз азы ажәабжь аниаҳа, Антони иакәзар Брут Октавиан илагер дшақәлаз аниаҳа ашьҭахь, раԥхьатәи рпозициақәа рахь ихынҳәит<ref name=autogenerated2>(App. B. C. IV. 112) Аппиан. Гражданские войны, IV, 112.</ref>. Ахәқәа рахь ибналаз Касси Брут илагер аҿы архәҭақәа шеиҭанеиааиуаз аниба, арымарахьтәи афланг аҟны атриумвирцәа аиааира ргоит ҳәа иӡбеит, уи ашьҭахь иҽишьит<ref name=huzar.126 /><ref name=cah.2.10.8>''Pelling C.'' The triumviral period // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 8.</ref>{{ref+|Плутарх, ар рԥыза «адҵа иимҭаӡакәа» атәы Пиндар ихала Касси дишьит ҳәа ажәытәӡан иҟаз аверсиа атәы далацәажәоит<ref name=plut.brut.43>(Plut. Brut. 43) Плутарх. Брут, 43.</ref>.|group="азгә."}} (Плутарх излеиҳәо ала, Касси агха ихьит, избанзар илақәа цқьа ирбомызт<ref name=plut.brut.43 />). Актәи аибашьраҿы иҭахеит 8 нызқьҩык рҟынӡа ареспубликанеццәа, 16 нызқьҩык рҟынӡа атриумвирцәа рыруаа<ref name=autogenerated2 />.
Аҟыбаҩ змаз ар рԥыза Касси иҽанишь ашьҭахь, ареспублика архәҭақәа рнапхгара Брут иахь ииасит, уи аԥышәа змаз арратә напхгаҩымызт. Аха, иара иҭагылазаашьа ииашоу ахәшьара аиҭеит, насгьы дааԥшырц иӡбеит: акы, [[Ионическое море|Иониатәи амшын]] аҿы Филипптәи аибашьра актәи амш аҽны, ареспубликанеццәа рфлот Октавиани Антони рырхәҭақәа раӷьырак ӡаадырҟәрылеит ма итҟәаны иргеит<ref>(App. B. C. IV. 115—116) Аппиан. Гражданские войны, IV, 115—116.</ref>, ҩба, амшқәа ирласӡаны еицәахо ицон (Плутарх излеиҳәо ала, раԥхьа ақәа леит, нас аҵаара иалагеит). Насгьы, атриумвирцәа рыр уаанӡа еиԥш, фатәыла реиқәыршәараҿы ауадаҩрақәа ыҟан<ref name=plut.brut.47>(Plut. Brut. 47) Плутарх. Брут, 47.</ref>. Брут Антонии Октавиани аибашьра алагаразы иҟарҵоз аҽазышәарақәа мап рцәикуан, убри аҟнытә атриумвирцәа ирыӡбеит ареспубликанеццәа аӡҭачқәа ахьыҟаз аладатәи афланг иахықәшаны, раӷа итыл рнапахьы иааргарц, убри алагьы фатәыла рырхәҭақәа еиқәдыршәарц. Брутгьы аӷа амацәаз дҭаимкырц азы ашьаҿақәа ҟаиҵеит. Аҵыхәтәаны, ҩымчыбжьа изҿыз аманиоврқәа рнаҩс, Брут иҩызцәеи исолдаҭцәеи агәра идыргеит аибашьра аҽалархәра шаҭаху азы<ref>(App. B. C. IV. 124) Аппиан. Гражданские войны, IV, 124.</ref>. Еиуеиԥшым аверсиақәа рыла, аҩынтәраан еибашьит жьҭаарамза анҵәамҭазы, мамзаргьы абҵарамза агәҭаны.
Аибашьра ӷәӷәаҿы атриумвират архәҭақәа ареспубликанеццәа ириааит, Афилиппқәа рҿы аҩганкгьы 50 нызқьҩык раҟара ауаа рцәыӡит. Антони аиааира агараҿы ихадоу алагала ҟаиҵеит: актәи аибашьра аламҭалазы, Октавиан иҩызцәа рылабжьарала алагер аанижьит{{ref+|Светони Октавиан актәи ажәылара дшалахәыз атәы иҩуеит, аха уеизгьы иазгәеиҭоит, аибашьра адәаҿы иара дшалкаамхаз: «''иара, иԥсыҽреи ичымазареи рышьҭахьгьы, Филипптәи аибашьра ҩ-жәыларак рыла ихиркәшеит; убри аамҭазы актәи ажәылараан илагер аҟынтә дықәцан, аарла иԥсы еиқәирхеит, егьи аганахь, Антони дахьыҟаз дыбналан данца''»<ref name=suet.aug.13>(Suet. Aug. 13) Светоний. Божественный Август, 13.</ref>.|group="азгә."}}, аҩбатәи аибашьра аламҭалазы ӷәӷәала дычмазаҩхеит{{ref+|Плутарх ишыҩуа ала, ажәылара ашьҭахьҵәҟьа «[Октавиан] ичымазара акырӡа аҽарӷәӷәеит, имшқәа ԥхьаӡазшәа ргәы иаанагон»<ref>(Plut. Ant. 23) Плутарх. Антоний, 23.</ref>.|group="азгә."}}, убри аҟынтә Марк иоуп ииашаҵәҟьаны архәҭақәа зегьы напхгара рзызуаз. Аибашьра ашьҭахь Брут иҽишьит, Антони иԥсыбаҩ аниԥшаа, ҳаҭыр шиқәиҵоз аарԥшуа, аҟаԥшьеиқәа ԥшшәы змаз аплашь ақәиршәит{{ref+|Брут ихы хызҵәаз Октавиан иоуп, ихы Римҟа идәықәиҵеит, Цезар иҳатәара ашьапаҿы икарыжьырц, аха ахы зҭаз аӷба амшын иӡааҟәрылеит<ref name=suet.aug.13 />.|group="азгә."}}. Зыԥсы ҭаны иаанхаз ареспубликанеццәа рҟынтә џьоукы Антони рыҽирҭеит (Брут исолдаҭцәа аӡәырҩы иара иахь ииасит, избанзар иара ажәа риҭеит анаҩсангьы аԥара шырзишәало ала), егьырҭ Секст Помпеи иахь ибналан ицеит<ref name=cah.2.10.8 /><ref name=huzar.127>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 127.</ref>. Аибашьра ашьҭахь Октавиан Римҟа дхынҳәит, Антони Мрагылара даанхеит, ф- легионки, аҽыуаҩцәа ротриад дуи иманы<ref name=huzar.129et130>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 129—130.</ref>. Цезар формалла ишьа шырузгьы, атриумвирцәа, еиқәшаҳаҭны, иҷыдоу рнапынҵақәа мап рцәырымкит.
== Антони Мрагылара ==
=== Антони Бырзентәыла, Азиа, Мысра. Перузиатәи аибашьра (ҳ. ҟ 41—40 шықәсқәа.) ===
{{main|Перузиатәи аибашьра}}
[[Файл:Natoire Marc-Antoine-Ephèse.jpg|thumb|300px|[[Натуар, Шарль-Жозеф|Шарль-Жозеф Натуар]]. Марк Антони Ефесҟа иаара (1741)]]
Ҳ. ҟ. 42—41 шықәсқәа аӡын Антони Бырзентәыла ихигеит, илегионқәа рыхәҭак оуижьит, аха аибашьра иазыхиаз архәҭақәа ааникылеит. Иҟалап Антони Парфиа аибашьра аҽазыҟаҵара далагазар, уи азы аԥара иҭаххеит. Ареспубликанеццәа рырхәҭақәа рныҟәгаразы, ирхысыз ҩышықәса ирылагӡаны азиатәи апровинциақәа рҟынтә жәашықәса ирылыргашаз ашәахтә заанаҵы еизыргеит, аха Антони иааиуа ашықәс иалагӡаны, имҩаԥигараны иҟаз акампаниазы, еиҭа убриаҟа аԥара иҭаххеит<ref group="цитата">(App. B. C. IV. 5) Аппиан. Аграждантә еибашьрақәа, IV, 5: «Шәара шәзы [Азиа инхо ауаа], шәыдгьыл шәықәрымцарц[италиаа реиԥш], шәықалақьқәа, шәыҩнқәа, шәныхабаашқәа, шәнышәынҭрақәа шәымрымхырц азы, ҳара аԥара ашәара шәыдаҳҵеит, зегьы ракәым — уи шәара ишәылшомызт — аха урҭ рыхәҭак, зегь реиҳа имаҷу ахәҭа; ари шәара шәгәы иахәароуп ҳәа сыԥхьаӡоит. Ҩышықәса рыла ҳаӷацәа ирышәҭаз — шәара жәашықәса ишәшәашаз ашәахтә рышәҭеит — ҳара иҳазхоит, аха ҳара уи шықәсык иалагӡаны иҳауар акәхоит: ҳҭахрақәа уи рҭахуп».</ref>. Антони мрагыларатәи ақалақьқәеи, идгылаз аҳрақәеи рҟынтә 150 нызқь талант инарзынаԥшуа ишиҭаххазгьы, ианаамҭаз 20 нызқь талант иреиҳаны аизигара илымшеит. Марк хара имгакәа иҭахрақәа ирмаҷыр акәхеит — ҩышықәса ирылагӡаны 9 шықәса рзтәи ашәахтә дыршәара аҟынӡа<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 10.</ref>. Убри аамҭазы, иара ареспубликанеццәа ирҿагылаз атерриториақәа дрыдгылон ([[Ликия|Ликиеи]] [[Родос|Родоси]] ашәахтә ашәаразы рхы иақәиҭитәит), иара убасгьы ажәытәӡатәи аҭоурых змоу ақалақьқәа дрыдгылеит (ахәҭакахьала, Афины анапхгара аҵаҟа иҟаз аҭыԥ ирҭбааит). Урҭ аусқәа аеллинцәа рмонархцәа рполитика иацырҵон, уи инақәыршәаны ақалақьқәеи аҳәынҭқаррақәеи анкьатәи рылшамҭақәа рзы ацхыраара рырҭон<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 11.</ref>. Антони, иара убас, [[Антипатр Идумеянин|Антипатр]] иԥа [[Ирод I Великий|Ирод]] Иудеиа, Идумеиа, Переи аҳыс дриҭеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 161—162.</ref>, Марк Габини Мысра имҩаԥигоз акампаниа далахәын (шәахәаԥш аҟәша «Габини инапаҵаҟа амаҵзура. Иудеиеи Мысреи рҿы имҩаԥысуаз аибашьрақәа»).
[[Файл:Kleopatra-VII.-Altes-Museum-Berlin1.jpg|thumb|left|235px|Клеопатра. ҳ. ҟ. I-тәи ашәышықәса, амармалташь. Берлин, [[Старый музей|Ажәытәтәи амузеи]]]]
Киликиа даныҟаз, Антони Мысратәи аҳкәажә [[Клеопатра|Клеопатра]] дааиԥхьеит, иҟалап урҭ Мысратәи аекспедициа аан еибабазар. Плутарх излеиҳәо ала, Марк аҳкәажә лҟынтәи ареспубликанеццәа дышыцхраауаз атәы иаҳарц иҭахын. Анаҩс, абырзен ҭоурыхҭҵааҩы излеиҳәо ала, Клеопатра иреиӷьыз лхьымаҭәақәа еизганы, лмаҵуцәа зегьы лыманы [[Тарс|Тарсҟа]] дцеит, уаҟа Антони дигәаԥхартә иҟалҵеит<ref group="цитата">(Plut. Ant. 25-27) Плутарх. Антони, 25-27: [Клеопатра] «…[[Кидн]] аӡиас дӡысо дхын, зыӷбаҵыхәа хьтәыз, иҟаԥшьеиқәоу аԥрақәеи, араӡын зхьыршаз ажәҩақәеи змаз ашхәа дақәтәаны, уи афлеитеи, аҿырпынқәеи, акифарақәеи рыбжьқәа аҽрықәыршәаны иӡсаны ицон <…> Антони Мысратәи аԥҳәыс дидикылеит, насгьы илшоз зегьы ҟаиҵеит маллеи хыркрылеи дылиааирц азы, аха аҩбагьы рҿы дышаҵахаз аниба, иара зегь раԥхьагьы ичаражәра иацыз аӷарреи агьама амаҷреи дахыччо далагеит. Антони илафқәа рыла ааӡара згыз солдаҭны дшыҟаз анеилылкаа, Клеопатрагьы лхаҭа убас еиԥшала дцәажәо далагеит — дымшәаӡақәа, ԥхашьарак аамырԥшӡакәа».</ref>.
Антони Мрагылара дыҟанаҵ, Октавиан Италиаҟа дхынҳәит, избанзар адемобилизациа зызуыз аруаа аԥареи адгьыли рыҭара зыхәҭаз иара иакәын. Шықәсы рацәалатәи аграждантә еибашьрақәа Италиа иазааргаз аԥхасҭақәа ирыхҟьаны, иара убасгьы адгьылбжьахахь афатә анагара амҩақәа зкыз Секст Помпеи ихҟьаны, архәҭақәа зықәдыргәыӷыз анагӡара уадаҩхеит<ref name=huzar.129et130 />. Аруаа рҿаԥхьа иду ауалԥшьа анагӡаразы (зегьы ааидкыланы 170 нызқьҩык аветеранцәа анхарҭа ҭыԥқәа риҭар ихәҭан), Гаи Италиа еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы инхоз ауаа рыдгьылқәа рымхра иқәшәеит: Аппиан излеиҳәо ала, Октавиан ''Италиа ахырҵәара'' иқәшәеит<ref>(App. B. C. IV. 5) Аппиан. Гражданские войны, IV, 5.</ref>. Октавиан аԥара ахьизымхоз азы, адгьылқәа аџьармыкьатә ахәԥсақәа раасҭа акырӡа еиҵаны мчыла иддырҭииуан изтәқәаз. Уи аполитика ақыҭанхамҩа аиҵахарахь инанагеит, избан акәзар аветеранцәа рҟынтәи аӡәырҩы арахә рымамызт, излаарыхуаз рхатәы техникагьы. Уи адагьы, атәцәа рацәаҩны (ақыҭанхамҩаҿы аус зуазгьы уахь иналаҵаны) Секст Помпеи иахь ибналеит, насгьы урҭ иара иҟны амаҵзура иалалар, ахақәиҭра шриҭо атәы раиҳәахьан. Имҩаԥысуаз аграждантә еибашьрақәа ирыхҟьаны анапҟазареи ахәаахәҭреи ахьеиҿкаамыз, аекономикатә ҭагылазаашьа еицәахеит<ref name=bor.115etc>''Борухович В. Г.'' Последний период гражданских войн (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 6. — Саратов, 1986. — С. 115—120.</ref>. Антони аҳҭнықалақь аҿы имаз аинтересқәа рыхьчара даҿын иашьа Луци (Марк уи аконсулс иалхра илиршеит) уи инаҩс иԥҳәыс Фульвиа. Ҳ. ҟ. 41 ашықәс азы Октавиан ауаа дахьырҭахымыз рхы иархәаны, агәынамӡара аазырԥшуаз абџьар рыҭара иалагеит. Луци Гаи иполитика иаартны данаҿагыла, ируаа иманы ԥыҭраамҭак Рим ааникылеит, усҟан адгьылқәа рымхра иаҟәыҵырц азы ааԥхьара аныҟаиҵа, аӡәырҩы иара идгылеит. Аха Луции Фульвиеи асалам шәыҟәқәа ззырыҩуаз Марк Антони аҭагылазаашьа аҿиашьа зынӡагьы иҽалаимырхәӡеит. Аамҭа ахьцаз иахҟьаны, Октавиан ар еизигеит, Перузиа (ҳаамҭазтәи [[Перуджа|Перуџьиа]]) итәаз Луци дижәлан дииааит. Аҿагылаҩцәа здызкылаз ақалақь амца ацраҵаразы адҵа ҟаиҵеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 131—133.</ref>.
Антони Италиа иҟаз ахҭысқәа хырҩа ахьриимҭоз зыхҟьаз Мрагыларатәи атәылақәа рҿы ихымԥадатәиу аусқәа дахьырҿыз акәын, зегь раԥхьаӡа иргыланы Парфиа абашьразы аҽазыҟаҵарақәа дахьырҿыз (хыхь шәаҳәаԥш). Марк ахҭысқәа иҽахьрылаимырхәуаз даҽа мзызкгьы аман, уи Луци имҩаԥигоз ихьыԥшым аполитика акәын: иажәахәқәа рҿы иҳәон — иҟалап иашьа уи азҵааразы димацәажәаӡакәа — атриумвирцәа рнапынҵақәа шьҭарҵоит ҳәа<ref>(App. B. C. IV. 30) Аппиан. Гражданские войны, IV, 30.</ref><ref name=huzar.133et135>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 133—135.</ref>. Ажәытәтәи авторцәа ахԥатәи амзызгьы аӡбахә рҳәоит — урҭ ргәаанагарала, Антони Мысратәи аҳкәажә лахь имаз абзиабара зынӡа ихы ҭнаҟьеит, насгьы лара длышьҭаланы [[Александрия|Александриаҟа]] дахьцаз азы аамҭа рацәаны ицәыӡит<ref name=plut.ant.28>(Plut. Ant. 28) Плутарх. Антоний, 28.</ref>. Перузиа агара иадҳәалаз ажәабжь аниаҳа ашьҭахь ауп Антони Италиаҟа дцарц аниӡбаз. Аха ҳ. ҟ. 40 ашықәс, аԥхынразы Рим мрагыларатәи ахәҭақәа парфиатәи ар ақәлеит, уи напхгара азыруан аҳ иԥа [[Пакор I|Пакори]] римтәи [[Квинт Лабиен|Квинт Лабиени]]<ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 108.</ref>. Антони ажәылара шыҟалоз идыруан, аха иаразнак ажәылара аԥырҟәҟәаара иҭахымхеит, аметрополиахь имҩа иациҵеит<ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 111.</ref>. Италиаҟа даныхынҳә, Марк Брундизи дажәлеит, иара аметрополиеи мрагыларатәи апровинциақәеи еидызкылоз астратегиатә ҵакы змаз баӷәазан. Афлотилиа дуқәа напхгара рзызуаз Гнеи Домици [[Гней Домиций Агенобарб (консул 32 года до н. э.)|Агенобарби]], Секст Помпеии Марк аус ицыруа иалагеит<ref name=huzar.133et135 /><ref name=shifman.72et74>''Шифман И. Ш.'' Цезарь Август. — {{Л.}}: Наука, 1990. — С. 72—74.</ref><ref name=cah.2.10.17et20>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 17—20.</ref>.
=== Октавиани Секст Помпеии рнышәара (ҳ. ҟ 40—38 шықәсқәа.) ===
[[Файл:Antony with Octavian aureus.jpg|thumb|300px|[[Аурей|Ауреи]] (ауреус) Антони ипортреҭқәа(арымарахь) Октавиан (арыӷьарахь) ҳ. ҟ.41 ашықәс.]]
Октавиан ирхәҭақәа Антони иабашьра рҭахымызт, уи ргәалаҟазаара канажьуан. Убри аҟынтә, Октавиан Италиа ахәҭақәа реиҳарак инапаҿы ишыҟазгьы, аҭагылазаашьа уадаҩын. Асолдаҭцәа роуп ҩыџьа атриумвирцәа реиныршәара аԥшьызгаз, уи ҟалеит ҳ. ҟ. 40 ашықәс азы, ҭагалан (Лепид уи аамҭазы амчра имырххьан). Уи аҭынчра ашьақәыргылара иацхрааит. Октавиан имҩаԥигоз ахара инаԥшуаз аполитикагьы, иара иҿагылаз Луци Антонии Фульвиеи ишаҭеит. Аиқәышаҳаҭра ҿыц инақәыршәаны, Антони амрагыларахьтәи апровинциақәа зегьы ирҭеит, Октавиан -мраҭашәаратәи апровинциақәа зегьы, уаанӡа Антони иитәыз Галлиатәи апровинциақәагьы уахь иналаҵаны. Лепид Африка заҵәык иоуит, Секст Помпеи интересқәа Марки Гаии хырҩа рырымҭеит, убри азы иара ҩаԥхьа Италиа амшынтә блокада азыҟаиҵо далагеит. Уи адагьы, хара имгакәа Фульвиа лыԥсҭазаара далҵит, Антонии Октавиани аизааигәахаразы алшара ҿыц роуит, Марк ԥҳәысс дигеит ааигәа иԥҳәысеибахаз Октавиан иаҳәшьа [[Октавия Младшая|Октавиа]]<ref name=bor.115etc /><ref name=huzar.133et135 /><ref name=shifman.72et74 /><ref name=cah.2.10.17et20 />.
Аха Секст Помпеи Италиа ҿыц амшынтә блокада ахьыҟаиҵаз азы, атриумвирцәа рыгәҭакқәа рыԥсахыр акәхеит, избанзар ача ахьмаҷхаз Октавиани, аҳҭнықалақь аҿы иаанхаз Антонии рхыԥша иаԥырхагахеит. Ҳ. ҟ. 39 ашықәс азы Антонии, Октавиани, Помпеии Кампаниа имҩаԥысуаз аиҿцәажәарақәа рҿы аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Атриумвирцәа Сицилиа, Сардиниа, Корсика хәышықәса ҳәа Секст иширҭо ала ажәа рҳәеит, иара убас Пелопоннесгьы уахь ишацырҵо ([[Ахея (римская провинция)|Ахеиа апровинциа]]) азгәарҭеит, аха иахәҭоу азакәантә напынҵақәа иҭаны атриумвирцәа рхыԥхьаӡара иалахәхара мап ацәыркит. Уи аҭыԥан, Секст ҳ. ҟ 33 шықәса рзы консулс дшыҟарҵо ала ажәа ирҭеит. Ацымҳәрас Секст аблокада аԥихыр, Италиа фатәыла еиқәиршәар, Адгьылбжьаратәи амшын апиратцәа рҟынтә ирыцқьар, насгьы ҿыц ибналаз атәцәа идимыкылар акәын. Атриумвирцәа Секст иахь ибналан ицаз зегьы ршаҭара иақәшаҳаҭхеит, ирҳәҭақәа рыҟны еибашьуаз атәцәа зегьы ахақәиҭра рырҭеит, иара убасгьы ирҳәҭақәа ирылахәыз ахақәиҭра змоу асолдаҭцәа Октавиани Марки рлегионерцәа реиԥш аԥаратә ҳамҭақәа рацәаны ирықәдыргәыӷит<ref name=shifman.75et75>''Шифман И. Ш.'' Цезарь Август. — {{Л.}}: Наука, 1990. — С. 74—75.</ref><ref name=cah.2.10.20et21>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 20—21.</ref>. Аиқәшаҳаҭра ахьрыдыркылаз Секст ажәҩа рацәа змоу инышь ду аҿы аныҳәа ҟаҵаны иазгәарҭеит ҳәа алегенда ыҟоуп, насгьы Помпеи иҩыза [[Менодор]] Антонии Октавиани ршьырц идигалеит, напхгаҩ ҿыцс дҟаларц азы, аха иалымҵит<ref>(App. B. C. V. 73) Аппиан. Гражданские войны, V, 73.</ref>. 39 ашықәс ҳ. ҟ. Жьҭаарамзазы, Антони Рим ааныжьны Азиаҟа ддәықәлеит Парфиа иабашьразы, аха уеизгьы аӡын Афины ихигеит. Аха уи аибашьра иалахәхара уажәшьҭа иаҭахымызт: иҩыза [[Публий Вентидий Басс|Публи Вентиди Басс]] Азиа Маҷ аҿы Лабиен ирҳәҭақәа дыриааит, насгьы Парфиа анапахьы иаанагахьаз Римтәи апровинциақәа реиҳарак ахақәиҭра риҭеит<ref name=shifman.75et75 /><ref name=cah.2.10.20et21 />.
Басс ақәҿиарақәа шимазгьы, Рим аӷацәа [[Малая Азия|Азиа Маҷ]] ашьхаратә ҭыԥқәак рнапаҿы иҟан, убри аҟынтә Антони уаҟа апориадок ҟаиҵар акәхеит. Аха Марк имчқәа рыла апровинциақәеи ирзааигәаз аҳәынҭқаррақәеи рҿы аҭынчра ашьақәыргылара даламгеит, уи идгылаз анапхгаҩцәа ирыдиҵеит. Уи азы аҭыԥантәи адинастиақәа рымчра ирӷәӷәар акәхеит, уи ари арегион аҿы уаанӡатәи Римтәи аполитика адоктрина иаҿагылон (иаҳҳәап, [[Гней Помпей Великий|Гнеи Помпеи]] [[Третья Митридатова война|Ахԥатәи Митридаттәи аибашьраан]] ахәаахәҭратә қалақьқәа дрықәгәыӷуан, убри аан аҭыԥантәи анапхгаҩцәа ирԥсыҽуан). Ахәҭакахьала, Антони [[Митридат VI|Митридат Евпатор]] имаҭа [[Дарий Понтийский|Дари]] Понттәи аҳыс дҟаиҵеит. Киликиеи Кипреи рыхәҭак Антони Клеопатра илиҭеит: иҟалап, абнақәа рыла ибеиоу арҭ адгьылқәа Мысра афлот аргыларазы рхы иадырхәарц рҭахызҭгьы. Дук мырҵыкәа Антони Азиа имаз иусқәа аанкыланы Брундизиҟа дхынҳәит, уахь Октавиан дааиԥхьеит атриумвират аԥеиԥш иазкны аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгаразы — урҭ рнапынҵақәа раамҭа нҵәон ҳ. ҟ ԥхынҷкәынмза 31, 38 ашықәс азы. Аха Гаи уахь дымнеит, Секст Помпеи иабашьра дахьахнагаз мзызс иҟаҵаны, Маркгьы Шьамтәылаҟа дцеит. Аха уа даннеи аамҭазы, Вентиди Басс апровинциаҿы римтәи амчра еиҭашьақәирӷәӷәахьан. Ар рԥыза [[Коммагена|Коммаген]] еибашьрала алалара иҽахьикӡеит, Парфиатәи асолдаҭцәа рыҭара дахьақәшаҳаҭмыз ҽыҵгас иҟаҵаны. Антони аҳра аҳҭнықалақь [[Самосата]] амацәаз аҭакразы аоперациа напхгара аиҭон, аха ақалақь зтәыз гәымшәарыла ирыхьчон. Убри аҟынтә Антонии Коммаген анапхгаҩи аҭынчразы еиқәшаҳаҭхеит: Марк 300 талант аконтрибуциа иоуа иалагеит, раԥхьа зқьы дшазыԥшызгьы. Парфиа ауааԥсыра рхырҵәара хыркәшахахьан, аха Парфиа ақәлара макьана иахьазыхиамыз азы, Вентиди Римҟа дхынҳәын, дзыԥсаз атриумф азгәеиҭеит, Антони Мрагылара даанхеит. Еилкаауп, Маркгьы атриумф азгәеиҭар шилшоз, аха иҽникыларц иӡбеит<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 21—24.</ref><ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 115—116.</ref>.
Акампаниақәа рыбжьара Антони иаамҭа Клеопатра лҟны, Александриа ихигон, уаҟа иҩызцәеи иареи ачара дуқәа мҩаԥыргон<ref name=plut.ant.28 />. Алегенда излаҳәо ала, шамахамзар есыуаха атриумвири аҳкәажәи атәцәа реиԥш рҽеилаҳәаны, еицны ақалақь иалан<ref group="цитата">(Plut. Ant. 29) Плутарх. Антони, 29: «Лара [Клеопатра] дицны абаҩқәа рыла дыхәмаруан, еицрыжәуан, еицышәарыцон, абџьарқәа рыла иҽаназыҟаиҵоз ахәаԥшцәа дрылахәын; уахынла, атәы имаҭәа ишәҵаны, ақалақь даналаз, аҩнқәа рышәқәеи рԥенџьырқәеи рҿы даанкыланы, аԥшәмацәа — малла иаҩцамыз ауаа— дзышьццылахьаз алаф рылихуа даналагоз, Клеопатрагьы иара иеиԥш лҽеилаҳәаны, Антони дицын. Лассы-лассы иара ихаҭагьы ҭакс ахыччара бааԥсқәа иаҳауан, Александриаа рнапҟьаҟьақәа рыла дҟәаҟәаны аҩныҟа даныхынҳәуазгьы ыҟан, урҭ реиҳараҩык иара дазусҭаз шеилыркаауазгьы. Аха уеизгьы Антони ихәмаррақәа ақалақьуаа ргәы иақәшәон, дара ирҭахны, гьамала ари ахәмарра рхы аладырхәуан, насгьы римаа рзы иара атрагедиатә маска ихаиҵоит, ҳара ҳзы акәзар — акомедиатә » ҳәа азгәарҭон.</ref>. Ҳ. ҟ. 40 ашықәс ианазынаԥшуаз Клеопатра Антони иҟынтә ҩыџьа ахшара лхылҵит — [[Александр Гелиос|Александр Гелиоси]] [[Клеопатра Селена II|Клеопатра Селенеи]].
=== Атриумвирцәа рнапынҵақәа рыцҵара. Парфиатәи аекспедициа (Ҳ. ҟ. 37—36 шықәсқәа) ===
{{main|Марк Антони Парфиатәи икампаниа}}
[[Файл:Mark Antony's campaign in Parthia, 36 BC.png|thumb|350px|Антони Парфиатәи икампаниа. - римаа русқәа (ҵәаӷәаԥҵәала иаарԥшуп излахьаҵуаз амҩа) — апарфианцәа русқәа<br>{{legend|yellow|Рим атәыла иаҵанакуаз}}{{legend|orange|Римаа рыдгылаҩцәа}}{{legend|#55dd55|Парфиа}}{{legend|#77aaff|Апарфиаа рыдгылаҩцәеи рвассалцәеи}}]]
Ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза 31, 38 ашықәс азы Аҩбатәи атриумвират аусқәа официалла ихыркәшахеит, аха Октавиан Секст Помпеи иабашьра даҿын, Антонигьы Парфиа абашьра иҽазыҟаиҵон, насгьы урҭ азакәантә напынҵақәа даҽа ԥыҭраамҭак раанкылара ринтересқәа ирықәшәон. Атриумвирцәа аҩыџьагьы ирылымшеит имҩасуаз ашықәс анаҩстәи аусуратә план аиқәыршәара, убри аҟнытә еицәажәеит ҳ. ҟ 37 ашықәс азы, аԥхынразы еиқәшәарц. Раԥхьаӡа Антони Брундизи дыӡхыҵырц игәы иҭеикит — Македониантәи иаауаз амҩа иазааигәаӡаз абаӷәаза — аха ақалақь аҿы иҟаз Октавиан идгылаҩцәа абаӷәаза аҭалара азин ирымҭеит, ақалақь агара игәы иҭоуп ҳәа гәҩарас иҟаҵаны. Уи иахҟьаны, Тарент (ҳаамҭазтәи [[Таранто]]) аиҿцәажәарақәа мҩаԥысит, уаҟа Антонии Октавиани атриумвират аамҭа даҽа хәышықәса иацырҵарц азы еиқәышаҳаҭхеит. Аӡәи-аӡәи еицхыраарц азы, архәҭақәа реиҭныԥсахразы еицәажәеит: аршьаҟауаа реинтерес змаз Антони ԥшь-легионқ иоур акәын, урҭ рцымхәрас иӷәӷәоу афлот зҭахыз Октавиан аибашьыга ӷбақәа 120 цыра ииҭон. Атриумвирцәа ҳ. ҟ. 31 ашықәс аҟынӡа аконсулцәа рсиақәа шьақәдырӷәӷәеит<ref name=cah.2.10.25et26>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 25-26.</ref><ref name=huzar.142et143>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 142—143.</ref>. Анаҩстәи аҭоурыхтә традициа аизыҟазаашьақәа реиҭашьақәыргылараҿы Октавиа акыр зҵазкуа ароль лыднаҵон, аха ари аверсиа уажәтәи ҳаамҭазы агәыҩбара цәырнагоит<ref name=cah.2.10.25et26 />.
Ҳ. ҟ. 37 ашықәс азы Антони, иааиуаз ашықәс азы иазԥхьагәаҭаз Парфиа абашьразы аҽазыҟаҵара ӷәӷәақәа дрылагеит. Антони ихыдҵақәа нагӡаны Октавиан 120 ӷба шииҭазгьы, Гаи дзықәиргәыӷыз ԥшь-легионк изааимышьҭит<ref name=cah.2.10.25et26 /><ref name=huzar.142et143 />. Аха, ҳ. ҟ. 36 ашықәс ааԥынразы Марк илшеит 16 легион инарзынаԥшуа реизгара (60 нызқьҩык аруаа раҟара){{ref+|Антони илегионқәа рхыԥхьаӡара иазкны еиуеиԥшым ажәытәӡатәи ахыҵхырҭақәа ирҳәо еиқәшәаӡом- еиуеиԥшым аверсиақәа рыла, урҭ раԥхьаӡа 13<ref>(Vell. Pat. II. 82) Веллей Патеркул. Римская история, II, 82.</ref>, 15<ref>(Aur. Vict. De vir. ill. 85.4) Аврелий Виктор. О знаменитых мужах, 85.</ref> мамзаргьы 18<ref>(Liv. Ep. CXXX) Тит Ливий. Эпитомы, 130.</ref>,16 легион ыҟан — Плутарх игәаанагарала<ref name=autogenerated4>(Plut. Ant. 37) Плутарх. Антоний, 37.</ref>, уи иоуп еиҳа инарҭбааны уи аиҿагылара иахацәажәо, иара убасгьы Иустини Флори<ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 120.</ref>.|group="азгә."}}, 10 нызқьҩык аҽыр (еиҳарак испаниатәии галлиатәии апровинциақәа рҟынтәи), насгьы ацхырааразы 30 нызқьҩык раҟара ар<ref name=huzar.176>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 176.</ref>. Ажәыларазы аамҭа бзиа алхын: аигәа заб дхәаҽны дызшьыз [[Фраат IV]] Парфиа анапхгарахьы днеит. Анапхгаҩ ҿыц иаразнак иашьцәа рышьразы адҵа ҟаиҵеит, насгьы аристократцәа аӡәырҩы рҭархаразы адҵа ҟаиҵеит. Аҳ ҿыц ицәыбналаны унеишь-уааишь ҳәа зарҳәоз парфиаа Марк Антони иахь ицеит, Фраат диҿагыларц азы иацәажәо иалагеит. Антони Парфиа иҟаз аҩнуҵҟатәи аиҿагыларақәа ихы иархәаны, иаразнак ажәылара шаҭахыз азы арҭ ахҭысқәа агәра идыргеит<ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 117—118.</ref>.
Иҟалап Антони ихы иаирхәазар Цезар ақәылара азы иҟаиҵаз инагӡамыз агәҭакқәа: Светони иааицҳауеит, Цезар [[Великая Армения|Ермантәыла]] ала Парфиа дақәларц иҭахызшәа<ref>(Suet. Iul. 44) Светоний. Божественный Юлий, 44.</ref><ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 119.</ref>. Аибашьра рҽаназыҟарҵоз, иҟалап [[Парфянский поход Красса|Красс Парфиа дшеибашьуаз]] аԥышәа бааԥсы иазхәыцзаргьы. Иҟалап, Антони аханатә [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиа]] ала акәымкәа, Ермантәыла ала Парфиа агәҭаҵәҟьа далаларц иӡбазар. Римаа аҩадахьала ажәылара иахьалагаз мзыз хадас иамаз, ахәқәеи ашьхақәеи змаз арельеф рхы иархәаны Парфиатәи аҽыр рнырҵәара акәын, аҽыр адәкаршәрақәа рҿы акәын еиҳарак иманшәалан иахьеибашьуаз. Ермантәыла далсырц азы, Марк Ермантәыла анапхгаҩы [[Артавазд II]] диацәажәеит, уигьы ацхырааразы аруаа рацәаҩны Антони ииҭеит, аҽыргьы уахь иналаҵаны. Ермантәылантәи Антони Ермантәыла иаӷаз даҽа [[Артавазд I (царь Атропатены)|Артаваздгьы]] дызхагылаз [[Атропатена|Мидиа-Атропатена]] атерриториа далаларц азы агәыӷра иман. Аибашьра алагаразы аҽыҵга аҟаҵаразы, Антони Парфиа аҳ Фраат адҵа ииҭеит [[Битва при Каррах|Карра аибашьраҿы]] иигаз атрофеиқәа ииҭарц азы<ref name=cah.2.10.31et32>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 31-32.</ref>. Апарфиаа рҳәынҭқар мап икит.
Раԥхьаӡа римтәи архәҭақәа Карр азааигәара [[Евфрат]] иаԥныз [[Зевгма (Коммагена)|Зевгма]] ақалақь аҿы еизаны иҟан. Аха Фраат Месопотамиа аибашьцәа реизгара даналага, Антони аҩадахьала, Евфрат даваланы Ермантәыла далалеит (Зевгма ақалақь аҟны дгылан, Евфрат аӡхыҵырҭа ду ахьыҟаз, уи парфиаа еиланарҩашьар акәын). Антони аибашьра ихьшәаны далагеит, аха аӡынразы иара идгылаз Ермантәыла ирхәҭақәа рааныжьра ацымхәрас, аибашьра иациҵеит. Анаҩс, иара изы ацәгьа зҭахыз ауаа Александриа Клеопатра лҿы даанхеит ҳәа ахара идырҵеит<ref name=cah.2.10.31et32 /><ref>''Циркин Ю. Б.'' Гражданские войны в Риме. Побеждённые. — СПб.: СПбГУ, 2006. — С. 285.</ref>; аха Плутарх игәы ишаанаго ала, Антони, уи аҭыԥан, иаанхаз ашықәс зегьы аҳкәажә лҿы иихигарц азы, аӡын алагаанӡа акампаниа ахыркәшара дахыццакуан<ref name=autogenerated4 />. Марк Ермантәылантәи Атропатена далалеит, уи ақалақь хада Фрааспа (даҽа транскрипциак аҿы Фраата) дакәшан дгылеит, уи ахьыҟаз аҭыԥҵәҟьа еилкааӡам (версиак инақәыршәаны, ари ақалақь аҭыԥ аҿы [[Тахт-е Солейман|Тахт-е Солеиман]] ахыжәжәарақәа ыҟоуп). Аха, Марк дахьыццакуаз иахҟьаны, ақалақь амацәаз аҭакразы иалихыз атехника акырӡа иԥсыҽхеит. Фрааспа ажәыларақәа ҵыхәаԥҵәарада ицон, Антони иҭагылазаашьа еиҳа-еиҳа иуадаҩхон, Парфиатәи архәҭақәа ацхыраара иахьааз иахҟьаны. Апарфиаа ажәыларазы иахәҭаз амыругақәа змаз римтәи ар ргәыԥи, уи иацыз ҩ-легионки ԥыхха ишьҭарҵеит. Абри аибашьра ашьҭахь Ермантәыла аҳ Артавазд Атропатенантәи ир ықәигарц иӡбеит{{ref+|Дион Касси далацәажәоит (уи ҵабыргны иҟамзаргьы) аерман Артавазд Октавиан идҵала Антони чарҳәара изиуит ҳәа зҳәо ахыҵхырҭа<ref>(Dio Cass. xlix.14.6) Дион Кассий. Римская история, XLIX, 14.</ref>.|group="азгә."}}. Аҽыр иреиҳаз рыхәҭакгьы иара ицны иахьцаз азы, римаа парфиатәи ар ишыриааиуа азы агәыӷра рцәыӡит. Архәҭақәа ргәы шьҭихырц азы, Марк шьҭахьҟа ихьаҵуаз агәыԥқәа руак аҟны адецимациа мҩаԥигар акәхеит. Парфиаа Антони ир ирыкәшеит ҳәа ҳҳәар ҳалшоит, аха 27 мшы рыла акомандаҟаҵаҩ илшеит аблокада ԥжәаны Ермантәылаҟа ахынҳәра, парфиатәи аҽыр ржәыларақәа иааиԥмырҟьаӡакәа қәҿиарала дырҿагыло, убрантәи Римтәи атәылахь дхынҳәит, аҵыхәтәаны -Мысраҟа. Акампаниа қәҿиарада ишымҩаԥысызгьы, Антони уеизгьы иааирԥшит илаз ар рԥыза иҟыбаҩ, зынӡа дҟәыбаса дықәырҵартә иҟаимҵеит<ref name=cah.2.10.33et34>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 33-34.</ref><ref>''Бокщанин А. Г.'' Парфия и Рим. Часть 2: Система политического дуализма в Передней Азии. — М.: МГУ, 1966. — С. 108—116.</ref><ref>(Plut. Ant. 37-51) Плутарх. Антоний, 37-51.</ref><ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 120—124.</ref>. Акампаниа аан Антони ицәыӡқәа зегьы ааидкыланы акырӡа иҳаракуп ҳәа ахәшьара арҭеит ажәытәӡатәи авторцәа — еиуеиԥшым аверсиақәа рыла, архәҭақәа раԥхьатәи рхыԥхьаӡара аҟынтә аԥшьбатәи ахәҭа инаркны (25 нызқьҩык аруаа)<ref>(Vell. Pat. II.82)</ref> 42 нызқьҩык рҟынӡа<ref>(Plut. Ant. 50-51) Плутарх. Антоний, 50-51.</ref>.
=== Ермантәылаҟа аныҟәара. Октавиан иабашьра аҽазыҟаҵара ( ҳ. ҟ. 35—33 шықәса) ===
[[Файл:Marcus Antonius - Cleopatra 32 BC 90020163.jpg|thumb|300px|[[Денарий|Денари]], Ермантәыла имҩаԥысуаз акампаниа аҳаҭыр азы иҭрыжьит. Арымарахь -Клеопатра, арыӷьарахь -Антони, аҩыра «Antoni Armenia devicta»]]
Антони Парфиатәи аибашьра хьӡыда ианыхиркәша, Октавиан Секст Помпеи дииааит, насгьы Италиа имчра арӷәӷәара далагеит. Помпеи Италиантәи Антони инапаҵаҟа иҟаз [[Митилини|Митиленыҟа]] абналара илшеит. Марк Фрааспа азааигәара ишиқәымҿиаз аниаҳа, иара ақәгылара еиҿикааит. Ҳ. ҟ. 35 шықәса алагамҭазы Секст Помпеи афлот ҿыц еизиган, Азиеи Вифиниеи рыԥшаҳәа иаԥныз ақалақьқәа рҿы ақәыларақәа ҟаиҵо далагеит, иара убасгьы парфиаа иҽрымадара иҽазишәеит. Секст иӷбақәа анаҵаха ашьҭахь, [[Марк Тиций|Марк Тици]] дишьит, аха уи ишьразы адҵа, ҳәарада, Антони ихаҭа иоуп иҟазҵаз<ref name=huzar.145>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 145.</ref><ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 37-38.</ref><ref>(App. B. C. V, 133—143) Аппиан. Гражданские войны, V, 133—143.</ref>{{ref+|А. Г. Бокшьанин Секст Помпеи Антони диҿагыланы данықәгылаз Ермантәылаҟа аекспедициа анымҩаԥыргаз иашьҭанеиуаз ашықәсазы ауп ҳәа иԥхьаӡоит<ref>''Бокщанин А. Г.'' Парфия и Рим. Часть 2: Система политического дуализма в Передней Азии. — М.: МГУ, 1966. — С. 119—121.</ref>.|group="азгә."}}.
Ҳ. ҟ. 35 ашықәс азы Атропатена аҳ [[Артавазд I (правитель Атропатены)|Артавазд]] иҟынтәи ацҳаражәҳәарҭа Антони дахьыҟаз Александриаҟа иааит. Уи Марк ажәалагала изыҟаиҵеит, рҩыџьагьы рҽеибыҭаны ажәытәтәи иаӷа [[Артавазд II|Ермантәылатәи Артавазд]] иҿагыларц азы. Уи аамҭазы Атропатена анапхгаҩи парфиааи аимак роухьан, убри аҟынтә Антони раԥхьатәи иаӷа дицхраауеит ҳәа ахара идырҵар ҳәа дшәомызт. Марк ҿыц ар еизганы Шьамтәыла далалеит (Парфиа ҿыц абашьра азы ҳәа акәызшәа), ҳ. ҟ. 34 шықәса алагамҭазы еиҭа аҩада Ермантәыла аганахь ихы ирхеит. Амҩан, аерманцәа раҳ Артавазди иахь ацҳаражәҳәаҩцәа дәықәиҵеит, адинастиатә ҭаацәазаара азы ажәалагалақәа рыманы (Антони, Артавазд иԥҳа Клеопатра лҟынтәи иара иԥа Александр Гелиос ԥҳәысс дииҭарц иҭахушәа иҳәон), иара убас, Парфиа иаҿагыланы ахеилак ҿыц аиҿкааразы. Ермантәыла аҳәынҭқар аҩ-ажәалагалакгьы мап шырцәикызгьы, Антони иаҳҭнықалақь [[Арташат]] даназааигәаха, хаҭалатәи аиԥылара дақәшаҳаҭхеит. Аха римаа аҳ дытҟәаны дыргеит, хара имгакәа Ермантәыла зегьы рнапахьы иааргеит. Шамахамзар шьакаҭәарада имҩаԥысыз аибашьра ашьҭахь, Антони атрофеи дуқәа иманы Александриаҟа дхынҳәит, Рим акәымкәа, иара убраҟа [[триумф|атриумф]] азгәеиҭеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 180—182.</ref><ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 38-40.</ref>. Ермантәыла аиааира ачарҳәарақәа ирыбзоураны ишигазгьы, Антони уи даара дазгәдуун, уи моу аиааира аӡбахә аԥара ҿырпқәа ирнырҵарц адҵа ҟаиҵеит<ref name=bokschanin.120et121>''Бокщанин А. Г.'' Парфия и Рим. Часть 2: Система политического дуализма в Передней Азии. — М.: МГУ, 1966. — С. 120—121.</ref>.
Секст Помпеи ианииааи ашьҭахь, Октавиан ауаажәларра Антонии Клеопатреи рабашьразы разыҟаҵара далагеит<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 35-36.</ref>, хара имгакәа Марк уи аҭак ҟаиҵеит. Аамҭақәак апропагандатә еибашьра официалла имҩаԥысуамызт; убри аан, Антонигьы Октавиангьы атриумвирати ареспубликеи ирыдгылан ицәажәон. Аха, ҳ. ҟ. ажьырныҳәамза акы, 33 ашықәс азы Гаи аконсул имаҵзура аанкылеит, уи ашьҭахь Марк иаахтны диҿагылеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 200.</ref>. Аоппонентцәа иаарту ашәҟәқәа, апамфлетқәа, аинвективқәа ркьыԥхьра иалагеит, еиуеиԥшым ауҳәан-сҳәанқәа рыладырҵәон. Убас, Рим ишеиҭарҳәоз ала, Антони ауаа рҿаԥхьа Клеопатра лшьапқәа ахәша рхьишьуан<ref name=plut.ant.58>(Plut. Ant. 58) Плутарх. Антоний, 58.</ref>, насгьы уи идгылаҩ [[Луций Мунаций Планк|Планк]], жәҩангәыԥштәыла иҽышәны, иҽырҟьантазны дкәашон, амшын анцәахәы [[Главк Морской|Главк]] ихаҿсахьа аарԥшуа<ref>(Vell. Pat. II. 83) Веллей Патеркул. Римская история, II, 83.</ref>. Антони ихаҭа Мысратәи аҳкәажә линтересқәа рыхьчара далагеит, Рим аинтересқәа аԥхасҭа риҭеит ҳәа ахара идырҵеит. Октавиан ишьақәырӷәӷәаны иҳәон, Антони Ермантәыла дахьаиааиз азы итриумф Мысра аҳҭнықалақь Александриа иахьымҩаԥигаз, уахь аҳҭнықалақь аиагара игәы ишҭоу аанарԥшуеит ҳәа. Антони Рим Мысра иапровинцианы аҟаҵара игәы иҭазшәа Октавиан ақалақьуаа иршәон<ref name=bor.128etc>''Борухович В. Г.'' Последний период гражданских войн (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 6. — Саратов, 1986. — С. 128—130.</ref>. Антони иакәзар, иазгәеиҭон Октавиан Филиппы аибашьра шамахамзар ихы шалаимырхәыз, ауаа ириҭоз ажәа изныкымкәа ишеилеигахьаз, исолдаҭцәа рымацара адгьылқәа шриҭоз, аҵыхәтәаны атриумвир Лепид амчра шимихыз атәы. Римтәи аполитикатә памфлетқәа ртрадициақәа ирықәныҟәаны, Марк иаӷа ихатә ԥсҭазаара атемагьы далацәажәеит: Гаии аконсулцәа рыҳәсақәеи азакәан еилазго аизыҟазаашьақәа рыбжьалон ҳәа, насгьы иԥҳа аварвар, [[Геты|агетцәа]] раԥхьагылаҩ ԥҳәысс дииҭарц ажәа ииҭеит ҳәа. Аҵыхәтәаны, Антони, Цезар ишьҭрамадаҩҵәҟьа ҳәа иԥхьаӡатәу азы азҵаара шьҭихит: иара инаҵшьны иазгәеиҭеит Цезарион Цезар иԥа шиакәыз, Октавиан ԥас дшыҟаиҵаз<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 42-44.</ref>. Атриумвирцәа рҩыџьагьы еиуеиԥшым аҳәынҭқарра ауааԥсыра рыхәҭақәа ирықәгәыӷуан. Антони, Иули Цезар еиԥш, алатинизациа ззырымуаз апровинициақәа руааԥсыра Римтәи Ареспублика анапхгара ралархәра иҽазишәон, насгьы иара икәша-мыкәша еснагь «аварварцәа» рацәаҩын. Уи аҭыԥан, Октавиан хықәкыла иазгәеиҭон итрадициатәу римтәи аҵасқәа дышрықәныҟәоз, насгьы римаа рмилаҭтә цәаныррақәа ихы иархәаны еснагь «аварварцәа» ирыҿирԥшуан<ref name=huzar.186>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 186.</ref><ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 154.</ref>. Марк, еллинтәи анапхгаҩцәа аӡәырҩы реиԥш, имчра анцәа иҟәырҷаха аҭара иҽазишәон, иара ихы анцәахәқәа ирыдикылон (аха атриумвир дыԥшьазшәа иаарԥшразы раԥхьатәи ашьаҿақәа абырзенцәа рхаҭақәа рҟынтә иҟаҵан, ҳ. ҟ. 41—40 шықәсқәа рзы, аӡын Ефес инхоз ауааԥсыра [[Дионис]] ҿыц иоуп ҳәа изырҳәеит). Клеопатра анцәахәқәа дахьрыдыркылоз деигәырӷьон, еиуеиԥшым амифқәа рҿы Дионис ицәыбза [[Афродита]] лроль дыхәмаруа ауаа рҿаԥхьа дцәырҵуан. Мысра инхоз ауаа Марк [[Осирис|Озирис]] дидырҳәалон<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 195—196.</ref>. Аха римааи италиааи рахьтә Антони идгылақәоз аӡәырҩы, Антони Мрагыларатәи аԥсҭазаашьа ахьидикылоз, насгьы иполитика Клеопатра анырра ду ахьалҭоз азы ашьшьы-шьшьыҳәа иԥырҵуа иалагеит<ref name=huzar.186 />. Ҳ. ҟ. 34 ашықәс иназынаԥшуа Антони Цезарион Клеопатра лыцнапхгаҩыс дҟаиҵеит, насгьы аҳкәажә лҟынтәи ихәыҷқәа рыбжьара Мрагыларатәи аҳрақәа еихишеит, макьана импыҵахаламызгьы уахь иналаҵаны: Александр Гелиос атәылақәа Ермантәыла, Мидиа, Парфиа аҳыс дроур акәын, Птолемеи — Финикиа, Шьамтәыла, Киликиа (уаанӡа Антони Финикиа Клеопатра илиҭахьан, Шьамтәыла акәзар уажәгьы Рим иапровинцианы иаанхон), Клеопатра Селена — [[Киренаика]] аҳкәажәс<ref name=plut.ant.54>(Plut. Ant. 54) Плутарх. Антоний, 54.</ref>.
Ҳ. ҟ. 33 ашықәс азы Антони ҩаԥхьа Парфиа дақәларц игәы иҭеикит, насгьы жәаф легион Ермантәыла еизигахьан, аха Римынтәи иааз агәҭынчымра узҭоз ажәабжьқәа дааныркылеит. Убри аҟнытә, мрагыларахь акампаниа ҿыц ацымхәрас, Марк Атропатентәи Артавазд диԥылан, Ермантәыла ахәҭаки ируаа ԥыҭҩыки инапы ианиҵеит. [[Дион Кассий|Дион Касси]] ишаҳаҭрала, Антони иҟаларан иҟаз Октавиани иареи реибашьраҿы ацхыраара ииҭарц азы еиҭа Артавазд диҳәеит, аха Атропатена анапхгаҩы мап икит<ref>(Dio Cass. XLIX, 44) Дион Кассий. Римская история, XLIX, 44.<!--+check--></ref><ref>''Бокщанин А. Г.'' Парфия и Рим. Часть 2: Система политического дуализма в Передней Азии. — М.: МГУ, 1966. — С. 121.</ref>.
Антони аметрополис аҿы иҟаз аҭагылазаашьа напхгара шизамҭозгьы, уа макьана инырра ду аанханы иҟан. Гаи Рим иҟаиҵоз иажәахәқәа рҿы ақәҿиарақәа шимазгьы, Антони ԥасеиԥш асенаторцәа аӡәырҩы идгылан, избанзар урҭ иаанхаз ареспубликатә хақәиҭра зынӡа иқәызхыз, ашьоура иашьҭаз Октавиан иаҵкыс, Антони еиҳа деиӷьны дрыԥхьаӡон. Марк иган ахь ииасит уаанӡа иаӷацәаз аӡәырҩы ҳ. ҟ. — 49—45 шықәсқәа рзтәи аграждантә еибашьраан Гнеи Помпеи идгылаҩцәеи Секст Помпеи идгылаҩцәеи, иара убасгьы еиқәхаз ареспубликанеццәа аӡәырҩы. Октавиан 100 нызқьҩык аветеранцәа Италиа ианынирха, иара шә-нызқьҩыла адгьыл ақәаарыхҩцәа рхатәы дгьылқәа ирықәицар акәхеит, урҭгьы нарыцлеит иполитика згәамԥхоз рхыԥхьаӡара. Даҽа ганкахьалагьы, адгьыл зауз аветеранцәа Октавиан идгылеит, избанзар Антони амчрахь даар, рмазара рымихыр ҳәа ишәон. Аветеранцәа рҭахрақәа анхарҭәааха, Октавиан ԥыҭраамҭак ашәахтәқәа рырмаҷра алыршахоит ҳәа иԥхьаӡеит, насгьы аусурҭа ҭыԥқәа рыла реиқәыршәаразы (зыдгьылқәа зцәыӡыз анхацәа рҟынтәи аӡәырҩы аусура рзыԥшаауамызт) Рими, мраҭашәаратәи апровинциақәа рықалақьқәеи рҿы мҽхакы ҭбаала аргыларақәа дрылагеит. Асенаторцәа иара иганахь рҽынкыланы иахьыҟаз азы, Октавиан абаҩхатәра змаз идгылаҩцәа ҳараикуа далагеит — [[Марк Випсаний Агриппа|Агриппа]], [[Гай Цильний Меценат|Меценат]] уҳәа егьырҭгьы<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 201—205.</ref>. Гаи идгылеит Рим амалуаа аӡәырҩгьы. Аха Октавиан ир рыцхрааразы ашәахтә ҿыцқәа анышьақәиргыла (ахәҭакахьала, ахақәиҭра змаз ауаа зегьы рзы 25% ашәахтә, зныктәи ашәахтә 12,5% ахақәиҭра зауз, ибеиахаз атәцәа рмазара аҟынтә), абунтқәа ирылагеит, урҭ ар рымчала иԥдырҟәҟәаауан<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 209—211.</ref>.
== Акции азааигәара иҟалаз аибашьреи аҭахареи ==
=== Октавиани иареи реиԥырҵра. Бырзентәыла архәҭақәа реизгара (ҳ. ҟ 32 ашықәс) ===
{{main|Римтәи Ареспублика аҵыхәтәантәи аибашьра}}
[[Файл:Octavian and Antony denarius (obverse).jpg|мини|Марк Антони ихаҿсахьа зну [[Денарий|аденари]]]]
Ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза 31, 33 ашықәс азы атриумвирцәа рмаҵзура аамҭа нҵәон, убри аҟынтә Октавиан ирылеиҳәеит аԥхьаҟа атриумвир имчра ахархәара игәы ишҭам. Антони асенат ахь ашәҟәы ишьҭит, уа аԥхьаҟа атриумвир имчра ахархәара мап ацәкра дшақәшаҳаҭхо атәы иҳәон, амала аграждантә еибашьрақәа раԥхьа иҟаз аконституциатә еиҿкаара еиҭашьақәыргылахар ауп ҳәа азгәеиҭон. Аха, аус аҿы, иара инапынҵақәа шьҭеимҵаӡеит. Ҳ. ҟ. 32 ашықәс азы консулцәас иҟалеит Антони идгылаҩцәа [[Гней Домиций Агенобарб (консул 32 года до н. э.)|Гнеи Домици Агенобарби]] [[Гай Сосий (консул)|Гаи Сосии]]. Урҭ Антони иҟаиҵаз адҵақәа зегьы азакәантә мчра рырҭарц азы азҵаара ықәдыргылеит, мрагыларатәи апровинциақәа (Цезариони Антони ихәыҷқәеи) рҿы амчра рыҭарагьы уахь иналаҵаны. Сосии иаартны Октавиан иҿагылара иҽаназишәа, Октавиан ир асенат иакәшан иргылеит, Антони иқәыӡбарц дҵаны рҿаԥхьа иқәиргылеит. Октавиан иаартны данырҿагыла, аконсулцәа аҩыџьагьи хышә- ҩык асенаторцәеи Марк иахь ибналан ицеит, иаарласны «ихҵәаз асенат» аилатәара Александриа еиҿыркааит. Ари аилатәара аиуристтә статус еилкаамызт, аха аконсулцәа рыбналара Октавиан анаҩстәи иусқәа зегьы азакәантә шьаҭа шрымаз агәыҩбара цәырнагон. Аха Гаи иҩызцәа аконсулцәа- суффектцәас иҟаиҵеит (убас ала, иара Агенобарби Сосии рымчра дшақәшаҳаҭымхо ааирԥшит). ҳ. ҟ. 32 ашықәс, аԥхынразы Антони Октавиа длылҵит. Аҭаацәазаара закәанла иахьхыркәшахаз (иашаҵәҟьаны, Антони Клеопатра длыцынхоижьҭеи акыр ҵуан, Октавиа Рим дыҟан) иаанарԥшуан Антони, Октавиани иареи изакәзаалак компромисск рыбжьаларц шиҭахымыз атәы. Аха Антони идгылаз аӡәырҩы ари аӡбамҭа Клеопатра лыгьангьашра иабзороуп ҳәа рыԥхьаӡон, убри аҟынтә урҭ рахьтә ԥыҭҩык Римҟа ихынҳәуа иалагеит. Убас [[Марк Тиций|Тиции]] [[Луций Мунаций Планк|Планки]] Октавиан изеиҭарҳәеит Антони иуасиаҭ ишану Гаи ипропагандатә кампаниаҿы ицхыраашаз аӡбамҭақәа. Октавиан [[Весталки|авесталкацәа]] ауасиаҭ рымихын, икьыԥхьит, азакәанԥҵаратә ԥкрақәа рыдагьы, иԥшьоу азакәанқәагьы еилаганы. Ари ашәҟәы инақәыршәаны, Антони Александриа анышә дамардар акәын, Октавиан иҭыԥан Цезарион Цезар ишьҭрамадаҩыс дыԥхьаӡатәын, насгьы Антони имазара аиҳарак, азакәан еилаганы, Клеопатреи, уи Антони иҟынтә илымаз лыхшареи рахь ииасуан{{ref+|Римтәи азакәан инақәыршәаны, Клеопатра, тәымтәылауаҩык лаҳасабала, ''ius conubii'' — закәанла аҭаацәара алалара азин лымамызт. Убри аҟынтә, Антони иҟынтәи илхылҵыз ахшара атәымтәылауаа ирыдыркылон, урҭ Римтәи атәылауаҩ Марк иҭынха ргар азин рымамызт<ref name=autogenerated6 /><ref name="multiple" />.|group="азгә."}}. Ажәлар рҿы Мысра иаҿагылаша агәалаҟазаарақәа рцәыргара анрылша, ҳ. ҟ 32 ашықәс ахыркәшамҭаз Октавиан Клеопатра дышлабашьуаз атәы рылеиҳәеит. Антони инапынҵақәа имхын, иара убас хәышықәса раԥхьа ишьақәырӷәӷәаз Марк ҳ. ҟ. 31 ашықәс азы аконсул имаҵура иоуразы азингьы<ref>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 417—418.</ref><ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 206—208.</ref><ref group="цитата">(Plut. Ant. 58) Плутарх. Антони, 58: «[Октавиан] дааны [ауасиаҭшәҟәы] игеит, раԥхьа иара ихаҭа дахәаԥшит, ахара идҵаразы иаҭаху аҭыԥқәа зегьы алкаауа, анаҩс асенат аилатәараҿы ирылеиҳәеит — аилатәараҿы иҟаз реиҳараҩык уи иақәшаҳаҭымхеит: дара ухахьы иузаамго закәанеилагароуп ҳәа рыԥхьаӡеит, иуасиаҭ инақәыршәаны, даныԥслак ашьҭахь иҟаларан иҟоу азы, уажәы зыԥсы ҭоу ауаҩы иахьырхәра. Цезар еиҳараӡакгьы дырҿагылеит аԥсыжра иазкыз адҵақәа. Антони уасиаҭс иҟаиҵахьан, Рим дыԥсыр, аԥсыжратә ныҟәара аан иԥсыбаҩ афорум иалган иргарц, нас Александриаҟа, Клеопатра лахь, идәықәырҵарц».</ref>. Аха версиак инақәыршәаны, уи ауасиаҭ Октавиан ихаҭа еиқәирҽаҽазар ауан, мамзаргьы ихатә риашарақәа алаигалазар алшон<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 52.</ref>. Дук мырҵыкәа, архәҭақәа рнаԥхгаразы азин изҭоз маҵзурак змамыз Октавиан, мраҭашәаратәи апровинциақәа зегьы руааԥсыра шидгыло азы мчыла ҭоуба дируит, аруаа ркомандаҟаҵаҩ иҿы иҟарҵоз аҭоуба еиԥшны<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 209.</ref>.
Антони уи аамҭазы илегионқәеи, Клеопатра лырхәҭақәеи, идгылаз анапхгаҩцәа рыри Бырзентәылаҟа рдәықәҵара далагеит. Ар рхыԥхьаӡарала, Октавиан иаӷа иаасҭа маҷк деиҵан: Марк 100 нызқьҩык раҟара аршьаҟауаа иман, Октавиан — 80 нызқьҩык; аҽыр рганахьала еиҿагылаз рырхәҭақәа рхыԥхьаӡара шамахамзар еиҟаран. Антони ифлот, Клеопатра лыӷбақәа рыцхыраарала акыр еиҳан, иара иеибашьыга ӷбақәа Октавиан иӷбақәа раасҭагьы идуқәан<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 55.</ref>. Аха Плутарх ишазгәеиҭо ала, Марк иӷбақәа рҿы ажәҩаҵшьҩцәа рызхомызт, убри аҟынтә аӷбақәа ирымаз алшарақәа инагӡаны рхы ирзархәомызт<ref group="цитата">(Plut. Ant. 62) Плутарх. Антони, 62: «Аха иара [Антони] ибеит аӷбақәа рҿы ауаа шырзымхоз, насгьы атриерақәа реиҳабацәа «агәаҟрақәа зхызгахьаз» Бырзентәыла амҩақәа ирну ауаа шааныркылоз, аҽадақәа рныҟәцаҩцәа, аҽаҩра ҭагалаҩцәа, зԥаҵа маац аҷкәынцәа уҳәа, аха усгьы ирызхаша ауаа шырзеизымгоз…»</ref>. Уи аамҭазы, Марк иршьаҟауаа рхыԥхьаӡара еиҳагьы ирацәахар алшон, Октавиан 20 нызқьҩык асолдаҭцәа атриумвират ала ҩызас имаз ииҭарц азы Тарент ииҳәаз иажәа наигӡазҭгьы (шәахәаԥш аҟәша «Атриумвирцәа рнапынҵақәа рыцҵара. Парфиатәи аекспедициа (ҳ. ҟ 37—36 шықәсқәа.)»). Иажәа анагӡара аҭыԥан, Октавиан Иллириа дақәлеит, убри хҿыхгас иҟаиҵеит Антони аибашьцәа ахьиимҭаз аус аҟны<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 203.</ref>. Антони имаҷымкәа аруаа изаарышьҭит идгылоз атәылақәа рнапхгаҩцәа — [[Полемон I|Полемон Понттәи]], [[Митридат II (царь Коммагены)|Митридат Коммагентәи]], Котизон Дакиатәи. Иудеиатәи [[Ирод I Великий|Ирод]] Антони ицхыраарц азы аотриад изиишьҭырц иҭахын, аха Антони иусқәа зыҽрылазырхәуаз Клеопатра лыцәгьаршрақәа ирыхҟьаны, даҟәыҵит. Аха Клеопатра лхаҭа Антони афлот ду илҭеит, насгьы ирхәҭақәа фатәылеи ԥареи еиқәлыршәон<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 213.</ref>. Антони ир дуӡӡа ашьшьыҳәа акәын ԥхьаҟа ишцоз.(Марк ихаҭа лассы-лассы шьҭахьҟа даанхон, иара иаҳаҭыр азы имҩаԥыргоз аныҳәақәеи афестивальқәеи иҽрылаирхәырц азы<ref name=autogenerated1>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 214.</ref>), убри аҟынтә ар Иониатәи аԥшаҳәаҿы нанҳәамза азы ауп рҽанеизыргаз. Убри аамҭа зегьы Клеопатра Антони дицын, иҩызцәа аӡәырҩы аҳкәажә Мысраҟа дирхынҳәырц шиабжьыргозгьы: лара арра анапхгара лҽахьалалгалоз адагьы, мысратәи аҳкәажә ар рҿы лыҟазаара Марк Италиа имаз адгылара иаԥырхагахар алшон<ref name=autogenerated1 /><ref name=cah.2.10.45et52>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 48-52.</ref>. Антони уи ашықәсан аибашьра алагара изымгәаӷьит еиуеиԥшым амзызқәа рзы: акы- ҭагалан анҵәамҭеи аӡынреи мшынла аныҟәара азы иманшәалам аамҭаны иԥхьаӡан, ҩба-, иара ифлот (800 ӷба, урҭ рахьтә 300 атранспорттә ӷбақәа) ирхәҭақәа зегьы знык ала Италиаҟа риагаразы зынӡагьы иалшомызт, ахԥатәи, Октавиан Бырзентәыла аԥшаҳәа иазааигәаз абаӷәазақәа Брундизиеи Тарентеи ибзиаӡаны ирӷәӷәаны иман, адесант ду аӡхыҵразы иманшәалаз егьырҭ абаӷәазақәа акырӡа ихараны иҟан<ref name=cah.2.10.45et52 />. Убри аҟнытә Антони раԥхьатәи аамҭаз Италиа аӡхыҵра ахирԥеит, анаҩс Бырзентәыла иҽирӷәӷәарц иӡбеит, Октавиан наҟ иӡхыҵра уаҟа дазыԥшырц иҭаххеит. Ажәытәӡатәи авторцәа Антони истратегиа аԥсахра Клеопатра илыбзоуроуп ҳәа ишақәыӡбозгьы<ref>(Plut. Ant. 62) Плутарх. Антоний, 62.</ref>, ҳаамҭазтәи аҭоурыхҭҵааҩцәа уи ахара инаԥшуаз ӡбамҭан ҳәа рыԥхьаӡоит<ref name=gs.ac.28>''Goldsworthy A.'' Chapter XXVIII: War // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 349—356.</ref>. Ахыхьчаратә стратегиа аԥыжәарақәа аман: Антони еиԥш акәымкәа, Октавиан исолдаҭцәа ауалафахәы рызшәара даара ицәыхьанҭан, насгьы амшын дыӡхыҵны дцар, мшынла изнаргоз афатә аалых аиура ауадаҩрақәа цәырнагон<ref name=gs.ac.28 />. Иҟалап, аӡынтәи аҭыԥқәеи ахыхьчареи реиҿкаараан, Антони Помпеи иԥышәа хшыҩзышьҭра азиузар, уи ҳ. ҟ. 48 ашықәс азы аиааира агаразы маҷӡак ауп игхаз. Аха иҟаиҵаз амшынтә блокада аанагӡареи аԥшаҳәа ахьчареи рзы Марк ирхәҭақәеи ифлоти хәҭа-хәҭала еихишар акәхеит. Антони иӷбақәа реиҳарак [[Акций (мыс)|Акции]] ахықә азааигәара иҟоу [[Артский залив|Амбракиатәи аӡыбжьахалаҿы]] аӡынра рхыргон, иаанхаз аӷбақәа ԥсаҟьаны, Бырзентәыла агаҿа мраҭашәаратәи ахәҭаҟны иҟаз абаӷәазақәа рҿы амшын ихгылан<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 54-55.</ref>.
=== Бырзентәылеи Мысреи рабашьрақәа. Антони иҽшьра. Ареспублика аҵыхәтәа (ҳ. ҟ.)31—30 шықәсқәа ===
{{main|Акции иҟалаз аибашьра}}
[[Файл:Civil War in Roman Republic 31 BC (before Actium).png|thumb|300px|Акцииатәи аибашьра ҟалаанӡа Бырзентәыла имҩаԥысуаз акампаниа ҳ. ҟ. 31 ашықәс аԥырсал ҟаԥшьқәа Антони ифлот аӡынра ахьахнагоз аҭыԥ хадақәа адырбоит. — Антони иусқәа — Октавиани Агриппеи русқәа]]
Аӡын анҵәамҭазы — ааԥынра алагамҭазы ҳ. ҟ. 31 ашықәс азы [[Марк Випсаний Агриппа|Марк Випсани Агриппа]] иаалырҟьаны аладатәи Антони ихырӷәӷәарҭақәа руак инапахьы иааигеит — [[Пелопоннес]] иҟоу [[Метони (Месиния)|Метони]]. Иҟалап Марк аҩадантә ажәылара дазыԥшызҭгьы, иаалырҟьаны иҟалаз ажәылара игәҭакқәа еиланарҩашьеит. Аха нас, Агриппа иӷбақәа Бырзентәыла мраҭашәаратәи агаҿа иаҵанакуаз ақалақьқәа зегьы ирыжәло иалагеит, Октавиан аҩадахьы, Панорм дыӡхыҵит. Октавиан Агриппа ицхыраарала ирхәҭа хадақәа Антони иӷбақәа аӡынра ахьырхыргоз аҭыԥ ахь инаигеит, Амбракиатәи аӡыбжьахалеи Иониатәи амшыни еидызкылоз аҳаракыра инапахьы иааигеит. Марк ир реиҳараҩык аӡыбжьахала аладатәи аган аҟынӡа иганы, уантә аҩадатәи агаҿахь дырит, уаҟа алагер еиҿикааит. Октавиан Антони аибашьра алагаразы иҟаиҵоз аҽазышәарақәа зегьы мап рцәикуан, аӡырыжәтә ахьынтәааргоз аӡыхь ахь инеиларц азы Антони ирхәҭақәа рабашьра ишаҿызгьы. Октавиан ипозициа даара иманшәалан: ирхәҭақәа аҳаракыра аҟны итәан, амшыни аӡы цқьеи рахь анеиразы алшара рыман, Антони аӡҭачқәа ахьыҟаз аҭыԥ аҿы алагер еиҿикаар акәхеит, уи иахҟьаны иаарласны ачымазарақәа рылаҵәо иалагеит. Гаии Марки адгьыл ҭшәараҿы еибашьуанаҵы, Агриппа Антони ибаза хадақәа ԥыҭк инапахьы иааигеит, уи алагьы Антони Мысрантәи иааргоз афатәи амшын аҟны имаз аԥыжәареи ицәыӡит, иара убасгьы Антони иӷбақәа раӷьырак ахьыҟаз Амбракиатәи аӡыбжьахала амацәаз иҭаикит<ref name=gs.ac.28 />.
Антонии идгылаз анапхгаҩцәа Октавиан иахь ииасуа иалагеит, анаҩс римаагьы уахь ихьаҵуа иалагеит. Антонии Клеопатреи аҵыхәтәантәи ргәыӷра амшынтә еибашьра иадҳәалан, уи мҩаԥысит Октавиани Агриппеи рыр хыԥхьаӡарала акыр ианреиҳахахьаз: урҭ 400 ӷба раҟара рыман, Антонии Клеопатреи 200—250 раҟара. [[Битва при Акциуме|Аибашьра хада]] Акци азааигәара имҩаԥысит ҳ. ҟ. 31 ашықәс, цәыббрамза 2 рзы. Аибашьра алагамҭазы, ажәылара хада ҟалеит аӡыбжьахала аҩадатәи ахәҭаҿы. Убри иабзоураны, агәҭаны иҟаз аӷбақәа напхгара рызҭоз Антонии Клеопатреи аӷа ицәцара рылшеит. Урҭ Октавиани Агриппеи атыл ала ирыжәымлеит, афлот аиҳарак Амбракиатәи аӡыбжьахалаҿы иҭакны иаанхеит<ref name=cah.56et59>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 56—59.</ref>. Плутарх излеиҳәо ала, Клеопатра лыбналара Антони дазыԥшӡамызт, анаҩс иара длышьҭалеит. Амшын аҿы имҩаԥысуаз аибашьра алҵшәа шеилкаамызгьы, ифлот зегьы кажьны ддәықәлеит<ref>(Plut. Ant. 66) Плутарх. Антоний, 66.</ref>. Аха аҩада имҩаԥыргоз аманиоврқәеи, аибашьра агәҭа иҟаз аӷа иӷбақәа ҭарханы иахьцази, Антонии Клеопатреи раԥхьатәи рыгәҭакы иахәҭакзар алшон. Аибашьра алҵшәа аҩ-ганкгьы досу ишырзыфеидаз иахцәажәон: Антонии Клеопатреи аблокада ԥыржәеит, аха рфлот аиҳарак рцәыӡит, насгьы Бырзентәыла иҟаз рырхәҭақәеи дареи аимадара рцәыӡит (иҭахаз рхыԥхьаӡара рацәамызт, аӷа иганахь ииасыз рхыԥхьаӡара ахьырацәаз иахҟьаны). Антони Азиа иаанхаз ируаа иҽрымеидарц аниҭахха, урҭ асолдаҭцәа Октавиан иахь ииасхьан, убри аҟынтә Марк Александриаҟа ахынҳәра иқәшәеит<ref name=cah.56et59 />.
[[Файл:LA MORT D'ANTOINE.jpg|thumb|left|300px|Анисе Лемоние. Антони иԥсра (1780-тәи ашықәсқәа)]]
Октавиан Италиа имаз иусқәа дааныркылеит, аха иааиуаз ашықәс азы Мысра дақәлеит. Антони ахеиқәырхаразы имаз агәыӷра ицәыӡырц агьигмызт, убри аан иаамҭа зегьы Клеопатра диман ихигон. Аха иара Октавиан ижәылара аанкылара иҽазишәеит (Гаи ихаҭа мрагыларахьынтә джәылон, ир даҽа хәҭак мраҭашәарахьынтә, Киренаикантә Мысра иажәлеит), уи моу жәыларак аҿы аиааира игеит. Антони қәҿиарақәак шимазгьы, нанҳәамза 1 рзы, Александриатәи абаӷәазаҿы иӷбақәа аӷа иганахь ииасит, насгьы имаз идгьылмҩатә ар ажәылара иаҵахеит. Дук мырҵыкәа Александриа аӷа инапахьы иааигеит. Аҳцәа рынхарҭа ҭыԥ аҿы иҟаз Антони аҭагылазаашьа ахьынӡауадыҩыз издыруамызт. Иаалырҟьаны, Клеопатра лҽылшьит ҳәа ажәабжьқәа иаҳауа иалагеит (Плутарх иҩуеит, урҭ ажәабжьқәа аҳкәажә лхаҭа ирылалырҵәон) ҳәа. Плутарх ахҭысқәа рымҩаԥысшьа иҵегь инҭкааны, адраматизациа рзуны дрылацәажәоит<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 63.</ref>. Ахәҭакахьала, абырзен ҭоурыхҭҵааҩ иҩуеит Антони тәыс имаз Ерот адҵа анииҭа иаԥшәма дишьырц азы, атәы уи ҟамҵаӡакәа иҽшьыишьыз атәы. Уи ашьҭахь Антони аҳәа илеиҵеит иҽишьырц азы, аха ахәра аҟынтәи ашьа ӷәӷәаны иаауамызт, убри азы Марк даҽа сааҭқәак иԥсы ҭан<ref name=q>(Plut. Ant. 74—77) Плутарх. Антоний, 74—77.</ref>. Плутарх излеиҳәо ала, ахәра зауз Антони иаарласны еиликааит аҳкәажә лыԥсы шҭаз. Иара аҳҭынрахьы дыргеит, ашахақәа рыла дышьҭыхны, зуадақәа зҽыҩнакны итәаз Клеопатра лахь днаргеит. Абраҟа иара аҳкәажә дшылгәыдкылаз иԥсҭазаара далҵит ҳ. ҟ. нанҳәамза 1, 30 шықәса ахәылбыҽхан<ref name=q /><ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 226.</ref>.
Ԥыҭрак ашьҭахь, Октавиан Римҟа иигарц ииҭахыз аиааиратә процессиа алахәхара мап ацәкны, Клеопатрагьы лҽылшьит, Октавиан Мысра Римтәи атәыла ахәҭақәа ирыдиҵеит. Гаи идҵала Антони иԥеиҳабы Марк Антони Антилла дыршьит, анаҩс дыршьит Цезарионгьы. Антони егьырҭ ихәыҷқәа Октавиа илааӡеит ([[#Ахатә ԥсҭазаара|уахәаԥш аҟәша «Ахатә ԥсҭазаара»]]). Октавиан, Римҟа даныхынҳә ашьҭахь, амчра зегьы инапахьы иааигеит, иара 44 шықәса анапхгараҿ дыҟан. Ҳ. ҟ. 31-еи 27 шықәсқәеи рыбжьара иҟалаз ахҭысқәа Римтәи ареспублика аилыбгареи Римтәи аимпериа алагареи ираамҭоуп ҳәа традициала иԥхьаӡоуп, насгьы Октавиан ихаҭа раԥхьатәи [[Список римских императоров|Римтәи императорны]] дыԥхьаӡоуп, ҳамҭазтәи аҵакы аҭан ҳахәаԥшуазар.
Дион Касси иаанижьыз аҳашаҭгала, Антонии Клеопатреи Мысратәи аҵас инақәыршәаны ихәшәдыркит, насгьы ԥсыжырҭак аҿы иеицыржит<ref>(Dio Cass. LI, 15) Дион Кассий. Римская история, LI, 15.</ref>. 2009 шықәсазы мысратәи археологцәа ргәыԥ Александриа мраҭашәаратәи аганахь ала иҟаз абаашқәа ркомплекс азааигәара Антонии Клеопатреи инықәырԥшшәа рыԥсыжырҭа аҭыԥ рыԥшаазшәа адырра ҟарҵеит<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/science/2009/04/090416_cleopatra_grave.shtml|title=Раскопки помогут найти могилу Клеопатры|date=2009-04-16|publisher=[[BBC]]|accessdate=2014-09-11}}</ref>.
== Ахаҭара ==
=== Аҭеиҭыԥш. Азеиԥш ҷыдарақәа ===
Плутарх излеиҳәо ала, Антони «''… иҭеиҭԥш ԥшӡан, ихатәран. Ижакьа аформа бзиа аман, илахь ҭбаан, иԥынҵа маҷк иаалгәыгәны иҟан, аха уи Антони илаз ахаҵара еиҳагьы иаҵнашьуан, Геракл акала диеиԥшны дҟанаҵон, асахьаҭыхҩцәеи аскульпторцәеи дшаадырԥшуа еиԥш''»<ref name=plut.ant.4 />. Аԥара ҿырпқәа ирныз ипортреҭқәа иаҳдырбоит атриумвир ацламҳәа хьанҭеи ахәда ҟәази шимаз<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 127.</ref>. Плутарх иазгәеиҭоит, Марк напхгара ззиуаз асолдаҭцәа ргәы аҟаҵашьа дшақәшәоз атәы<ref name=plut.ant.4 />.
=== Ахатә ԥсҭазаара ===
Антони раԥхьатәи иԥҳәыс [[Фадия|Фадиа]] лакәын, лара амал змаз ахақәиҭра зауз атәы диԥҳан, насгьы Марк иҟалап убри дазхәыцны акәзар аҭаацәара дшалалаз ([[#Аҿара|шәахәаԥш аҟәша «Аҿара»]]). Фадиа лыӡбахә зҳәо Цицерон заҵәык иоуп. Урҭ рҭаацәазаара аҟынтәи ахшарагьы рыӡбахә иҳәоит<ref group="цитата">(Cic. Phil. II.II.3) Цицерон. Аҩбатәи Филиппика, II (3): «Аха уара ари азҵаара уалацәажәеит, сара сгәанала, ауаа ӷарқәа рхаҭарнакцәа ргәы узцарц азы, избан акәзар ахақәиҭра зауз зегьы иргәалашәон уара ушрымаҳәыз, ухәыҷқәагьы ахақәиҭра зауз Квинт Фади имаҭацәа шракәыз».</ref>. Иҟалап, ҳ. ҟ. 44 ашықәс азы, Фадиа лыӡбахә аҵыхәтәаны ианырҳәоз, лареи лхәыҷқәа зегьи ԥсхьазҭгьы<ref name=huzar.25 />. Антони инысымҩа зыҩуаз Плутарх Фадиа лыӡбахә издырӡом, иара иааизакны Марк хҩык иҳәса рҟынтә быжьҩык ахәыҷқәа иԥхьаӡеит, Клеопатрагьы уахь дналаҵаны<ref name=plut.ant.87>(Plut. Ant. 87) Плутарх. Антоний, 87.</ref>. Еиқәымшәо ахыҵхырҭақәа реилыргаразы, Елеонор Хуизар аҭаацәазаара закәантә формала ишьақәырӷәӷәамызт ҳәа агәаанагара аалырԥшуеит, аха Марк Фадиеи иареи рыхшара идикылеит<ref name=huzar.25 />.
[[Файл:Fulvia Antonia.jpg|thumb|250px|Фульвиа [[Фригия|Фригиатәи]] аԥараҿырпы аҟны ҳ. ҟ.41—40 шықәсқәа]]
ҳ. ҟ. 55 ашықәс ашьҭахь Антони аҩынтәран аҭаацәара далалеит. Ԥҳәысс дигеит иаб иашьа иԥҳа [[Антония Гибрида Младшая|Антониа Гибрида]], [[Гай Антоний Гибрида|Гаи Антони Гибрида]] иԥҳа. Ҳ. ҟ. 54 ш инаркны 49 шықәсанӡа аԥҳа [[Антония (жена Пифодора)|Антониа]] дырхылҵит. Ҳ. ҟ. 47 ашықәс азы Долабелла дицныҟәон ҳәа Марк иԥҳәыс длылҵит ([[#Италиа анапхгара. Ацәымӷра (48—45 шықәса ҳ. ҟ.)|шәахәаԥш аҟәша «Италиа анапхгара. Ацәымӷра»]]). 44 ашықәс азы ҳ. ҟ. Лепид иареи еиқәшаҳаҭхеит иԥҳаи Лепид иԥеи ианрызҳалак рыԥсҭазаара еиларҵарц азы. Аха ҳ. ҟ. 34ашықәс азы Марк аизҳәаразы ирымаз аиқәшаҳаҭра еилеигеит, ахьымӡӷ згаз Лепид диҭахымхеит, иԥҳагьы Тралл (ҳаамҭазтәи [[Айдын|Аидын]]) инхоз абырзен беиа Питодор дииҭеит<ref name=huzar.25 />. Урҭ [[Пифодорида|рыԥҳа]] лхылҵшьҭрақәа ԥыҭра аамҭак мрагыларатәи аҳрақәа рҿы напхгара ҟарҵон, насгьы IV-тәи ашәышықәсанӡа [[Боспорское царство|Боспортәи аҳра]] напхгара арҭон.
ҳ. ҟ. 47 шықәсазы, Антониа данлылҵ ашьҭахь, Марк акыр шықәса цәыбзас имаз [[Фульвия|Фульвиа]] дигеит. Уаанӡатәи лхацәа Марк иҩызцәа ракәын — [[Публий Клодий Пульхр|Клодии]] [[Гай Скрибоний Курион (претор 49 года до н. э.)|Курини]]<ref name=huzar.26 />. Ахаҵеи ԥҳәыси ҩыџьа ахәыҷқәа рыман — [[Марк Антоний Антилл|Марк Антони Антилл]], [[Юл Антоний|Иул Антони]]<ref name=huzar.70 />. Римаа рзы иџьашьатәыз ахьӡ, аҵыхәтәантәи иршьыз Иули Цезар иаҳаҭыр азы ирҭеит. Ажәытәӡатәи авторцәа Марк иԥҳәыс ҿыц агәаӷь ӷәӷәа змаз, зхацәа зегьы зхы иазырхәоз ԥҳәысны илыхцәажәон<ref name=huzar.70 />.
[[Файл:8106 - Roma - Ara Pacis - Ottavia Minore - Foto Giovanni Dall'Orto - 30-Mar-2008.jpg|thumb|left|200px|[[Октавия Младшая|Октавиа Аиҵбы]]]]
Ҳ. ҟ. 40 ашықәс азы [[Перузинская война|Перузиатәи аибашьра]] ашьҭахь Италиа иқәырцаз Фульвиа [[Пелопоннес]] иҟоу [[Сикион]] дыԥсит. Октавиан уи аҭагылазаашьа ихы иархәаны, [[Октавия Младшая|иаҳәшьа]] Марк ԥҳәысс диҭаны, Антони иареи аиқәшаҳаҭра ҿыц рыбжьарҵартә иҟаиҵеит<ref group="цитата">(Plut. Ant. 31) Плутарх. Антони, 31: «…зегьы Антонии Октавиеи реибагара иацхраауан, абри аԥҳәыс Антони дигар, лыԥшӡара џьашьахәы, насгьы лыҳаҭыри лҟәыӷареи ирыбзоруаны ицәырҵуа абзиабара аҳәынҭқарра еиднакылоит, аизҳазыӷьара азаанагоит ҳәа агәыӷра рыман. Аҩ-ганк ақәышаҳаҭра анаадырԥш, зегьы Рим еизаны ачара руит, аԥҳәыс еиба лхаҵа даныԥсы ашьҭахь жәамз ҵаанӡа ҿыц аҭаацәара алалара азакәан мап шацәнакуазаргьы; аснат иҷыдоу ақәҵарала Октавиа лзы уи аамҭа аркьаҿит».</ref>. Октавиеи Антонии ҩыџьа аԥҳацәа рхылҵит. Марк иаамҭа аиҳарак лара лҿы акәымкәа (Октавиа еиҳарак Рим даанхон, Антони ҳ. ҟ. 39 ашықәс ашьҭахь аҳҭнықалақь ахь дцәырҵӡомызт), [[Клеопатра|Клеопатра]] лҿы ихигон. Убри аҟнытә, ҳ. ҟ. 30-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, Марк аҭаацәаратә ҿаҭахьа еилеигеит ҳәа Гаи имаҳә ахара идҵара даналага, Октавиа лашьа диҳәеит иполитикатә хәмарраҿы хәмаргас дҟаимҵарц азы<ref name=plut.ant.54 />. Аха Антони уи данлылҵ, Плутарх излеиҳәо ала, римаа иҟарҵо-ирҳәо иақәымшәо иаанхеит, избанзар Клеопатра «''Октавиа лаҵкыс дыԥшӡамызт, дқәыԥшмызт''»<ref>(Plut. Ant. 57) Плутарх. Антоний, 57.</ref>. Абырзен ҭоурыхҭҵааҩы, иара убас, иҳәоит Мысратәи аҳкәажә ишакәхалак Антони длыдылҳәаларц даҿын, убри аан Октавиа лцәа лхыхуа ҳәа<ref>(Plut. Ant. 53) Плутарх. Антоний, 53.</ref>.
Антони иҽанишь ашьҭахь зыԥсы ҭаны иаанхаз ихәыҷқәа зегьы Октавиа илааӡеит. Римтәи аимператор дахьизааигәаз лхы иархәаны, Антони иԥҳацәа ԥыҭҩык Октавиан еицырдыруаз идгылаҩцәеи, ирыдгылаз аҳратәрақәа рнапхгаҩцәеи ирылҭеит. Друз Еиҳаби [[Антония Младшая|Антониа Аиҵбыи]] рыҭаацәазаара аҟынтәи иит [[Германик|Германики]] [[Клавдий|Клавдиеи]], урҭ рахьтә Клавди 41 ашықәс азы императорс дҟалеит. Германик ихшара иреиуоуп аимператор [[Калигула]], [[Агриппина Младшая|Агриппина Аиҵбы]]. Аҵыхәтәантәи [[Антония Старшая|Антониа Аиҳабы]] лԥа [[Гней Домиций Агенобарб (консул 32 года)|Гнеи Домици Агенобарб]] дигеит. Дук мырҵыкәа Агриппина Клавди диццеит, раԥхьатәи лҭаацәазаара аҟынтәи лыҷкәын ԥас дҟаиҵартә аусқәа еиҿылкааит. 54 ашықәс азы [[Нерон]] ҳәа ирдыруа лԥа, Римтәи императорс дҟалеит<ref name=plut.ant.87 />.
Аполитикатә оппонентцәа Антони агомосексуалтә хымҩаԥгашьа иман ҳәа ахара идырҵон. Ари азҵаара ахыҵхырҭа хада -Цицерон -аҩбатәи афилиппикаҿ Антони акаҳԥра даҿуп ҳәа изиҳәеит, насгьы уи иклиент хада иҩыза Курион иоуп ҳәа изиҳәеит аоратор, насгьы Антони ихаҭа аԥҳәысгьы, «''ақьафурақәа рзы иаахәаз атәгьы''» дрыҿирԥшуан<ref group="цитата">(Cic. Phil. II, XVIII, 44-45) Цицерон. Аҩбатәи Филиппика, XVIII, 44-45: «Нас уара [Антони] ахаҵа итога ушәуҵеит, аха иаразнак уи аԥҳәыс лтәала иуԥсахит. Раԥхьа уара укаҳԥын, зегьы еимдырҟьоз; ухьымӡӷ ахә ҳәаақәҵаны иҟан, иагьмаҷмызт; аха дук мырҵыкәа Курион даацәырҵын, акаҳԥра азанааҭ уааҟәыхны — астола [аҳәса рымаҭәа] ушәиҵазшәа — иӷәӷәаҟацаӡа иҟоу аҭаацәара уалеиҵеит. Ақьафуразы иаархәоз дарбан хәыҷызаалак иаҳ убасҟак дихьыԥшымызт, уара Курион шаҟа уихьыԥшу аҟара. Шаҟантә иаб иҩны удәылицахьааз! Шаҟантә ахьчаҩцәа иргылахьааз, иҩны ашәхымс узахымсырц азы, аха уара уеизгьы, алашьцара уҽалакны, ақьафура уашьҭаланы, иуырҭо аԥара уазхәыцуа, аҩны ахыб ала улбаауан!»</ref>. Убри аамҭазы, Цицерон дызқәыӡбо агомосексуалтә еимадарақәа ракәӡам, аха урҭ рҿы апассивтә роль ахьынаигӡоз ауп. Римаа, «иҭалоу» ароль назыгӡоу ахымҩаԥгашьа ахаҵа изы иԥхашьарам ҳәа рыԥхьаӡон, апартниор дхаҵоу-дыԥҳәысу хьаас имкӡакәа. Убри аан, ахаҵа ипассивтә роль наигӡозар, уи лахь арҭон<ref>''Williams C. A.'' Roman Homosexuality. — Second Edition. — Oxford University Press, 2010. — P. 247.</ref>. Плутарх иазгәеиҭоит, Антони ихатә ԥсҭазаара иазкны ирҳәоз зегьы ҭынч идикылон ҳәа<ref name=plut.ant.4 />, Цезар иакәзар, уи аҳ Никомедии иареи реизыҟазаашьақәа рыӡбахә анцәырыргоз, игәаԥсахы еибакуан ҳәа. Аха, урҭ Цицерон мыцхәы ихы иаирхәоз, аҳаҭыр лазырҟәуаз ахарадҵақәа ракәын, убри иахҟьаны рнырра рцәыӡуан<ref>''Southern P.'' Antony and Cleopatra. — Amberley Publishing Limited, 2009. — P. 22.</ref>. Урҭ ажәақәа реиҳарак Цицерон игәы иҭаз агәаӷ иалҵшәоуп, афактқәа шьаҭас измоу ажәақәа иреиԥшмызт.
Уи шиашам аанарԥшуеит, урҭ ауҳәан-сҳәанқәа 16 шықәса рышьҭахь, хықәкылатәи аполитикатә ҭагылазаашьа аан иахьцәырҵызгьы, насгьы уаанӡа Антони убас еиԥш ихы мҩаԥгоит ҳәа гәҩаракгьы ыҟамызт; уи адагьы, арҭ ауҳәан-сҳәанқәа уаҳа даҽа хыҵхырҭақәак ишьақәдырӷәӷәаӡом, убри азы римтәи ауаажәларраҿы аҭыԥ рмоуит<ref>''De Ruggiero P.'' Mark Antony: A Plain Blunt Man. — Pen and Sword, 2014. — P. 35.</ref>.
=== Антонии Клеопатреи ===
[[Файл:Sir Lawrence Alma-Tadema - The Meeting of Antony and Cleopatra.jpg|thumb|200px|[[Встреча Антония и Клеопатры в 41 году до н. э.|Антонии Клеопатреи реиԥылара]] 41 ашықәс ҳ. ҟ. ''1883, ахатәы коллекциа'']]
Антонии Клеопатреи реизыҟазаашьақәа рҭоурых ажәытәӡан иаԥырҵаз аромантикатә детальқәа рыла иҭәуп, аха уи шьаҭас иамоуп иҟалаҵәҟьаз ахҭысқәа. Адриан Голдсуорси ишазгәеиҭо ала, ажәлар рыхдырраҿы Клеопатра дшыҟаҵәҟьаз аасҭа еиҳа ихадоу персонажны дрыԥхьаӡо иалагеит, Антони иакәзар, уи ашәшьыра дыҵаркит, насгьы иара еиҳарак еицырдыруа аҳкәажә длыдҳәаланы ауп дшыргәаладыршәо<ref name=gs.ac.conclusion>''Goldsworthy A.'' Conclusion: History and the Great Romance // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 386—396.</ref>.
Клеопатреи Антонии хҩык ахәыҷқәа рхылҵит — еицииз [[Александр Гелиос|Александр Гелиоси]] [[Клеопатра Селена II|Клеопатра Селенеи]] ([[Гелиос]] ажәытәӡатәи абырзенцәа Амра анцәахәыс ирымаз, [[Селена]] Амза- анцәарҭыԥҳа). Уи ашьҭахь, Марк иҟынтә ахԥатәи ахшара длоуит — [[Птолемей Филадельф (сын Клеопатры)|Птолемеи Филадельф]]<ref name=plut.ant.54 />. 32 шықәсазы ҳ. ҟ. Октавиеи иареи анеилыҵ ашьҭахь, Антони Мысратәи аҳкәажә дахьлыцынхоз азакәантә ԥшра аиҭеит<ref name=bor.128etc />, аха римтәи агәаанагарала уи инагӡоу азакәантә ҟазшьа амамызт{{ref+|Римтәи азакәан инақәыршәаны, Клеопатра, тәымтәылауаҩык лаҳасабала, ''ius conubii'' — закәанла аҭаацәара алалара азин лымамызт. Убри аҟынтә, Антони иҟынтәи илхылҵыз ахшара атәымтәылауаа ирыдыркылон, урҭ Римтәи атәылауаҩ Марк иҭынха ргар азин рымамызт<ref name=autogenerated6 /><ref name="multiple" />.|group="азгә."}}.
== Антони ихаҿсахьа акультуреи, аҟазареи, аҭоурыхҭҵаареи рҿы ==
=== Аимператорцәа раамҭазы Антони игәаларшәара ===
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Ширина = 320px
| Заголовок = Акции аибашьра иазку [[Вергили|Вергили]] иҩымҭа «Енеида» ацыԥҵәаха
| Содержание = <poem>Аварварцәа рымчалеи аԥштәы рацәа змоу иабџьарқәа рылеи дыӷәӷәоуп Антони.
Ашәаԥшь ҟаԥшь аԥшаҳәақәеи ихароу ажәларқәеи рыҟны аиааира згаз:
Уи аибашьрахь инаигеит Мысреи, Мрагылареи, адунеи аҵыхәа инаркны
Абактраа; иара дицны ӷбала дааит — о, арыцҳара! — мысратәи иԥҳәыс.
<…>
Аҳкәажә мысратәи асистрала ар адырра рылҭоит.
Ишьҭахь иҟоу ашҳам змоу амаҭқәагьы ибаӡом.
Ацәыршәага- нцәахәқәа аауеит, ала ахы зхагылоу Анубисгьы абџьар иманы
Нептуни Венереи ирҿагыланы ажәыларахь, Минерва илҿагыланы.
<…>
Хыхьынтәи ажәылара данахәаԥшуа, Актиитәи Аполлон ирхәоит
ихыц, Мысра уи иацәшәаны ибналоит,
Ирышьҭаланы аиндцәа бналоит, насгьы Саватәи аҳра аҟынтә арабцәа<ref>(Verg. Aen. 685—706)</ref>.</poem>}}
Антони иҽанишь ашьҭахь, Октавиан аполитикатә ҿагылаҩцәа имамкәа даанхеит, насгьы «ареспублика аиҭашьақәыргылаҩ» ҳәа ихьӡ аҳаракра, аларҵәаразы аџьабаа рацәаны ибеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа, дзааӡаз иаб иҿагылаҩцәа рацәаҩны рреабилитациа иалагеит — [[Марк Порций Катон Младший|Катон Аиҵбы]], [[Гней Помпей Великий|Гнеи Помпеи]], Цицерон, уимоу Брутгьы. Аха, Антони уаанӡеиԥш дышиаӷаз даанхеит, иара иҟазаара ашьҭақәа зегьы арӡра иалагеит:, изыркхьаз, уи моу аофициалтә ҩырақәа зегьы рҟынтә ихьӡ анырхуа иалагеит(ахәҭакахьала, аконсултә фастқәа рҟынтә), уаанӡа иҟаиҵаз аҳаҭырқәа рышьҭақәа зегьы ықәырхуа иалагеит, Клеопатра зышьаҭа лкыз Антони иаҳаҭыр азы аныхабаа андыргыла ашьҭахь Октавиан ихьӡ ахырҵеит. Марк иҽшьра инамаданы Октавиан аҳаҭыр ҿыцқәа иҭара иазку аусԥҟаҿы Антони ихьӡ зныкгьы иарбамызт. Иара даниз амш официалла ашәиԥхьыӡ зцу ҳәа ирыԥхьаӡо иалагеит, Антониаа рышьҭра иалҵыз ахацәа зегьы закәанла азин рымырхит [[преномен|апреномен]] азы — ахатәы (раԥхьатәи) хьӡы — Марк рыхьӡырҵар ҟаломызт<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 228; P. 237.</ref><ref>(Dio Cass. LI, 19) Дион Кассий. Римская история, LI, 19.</ref>. Антони дахьаҵахаз азы рим ауааԥсыра ирымаз агәаанагара иазкны иаҳдыруа рацәам. [[Амвросий Феодосий Макробий|Макроби]] «[[Сатурналии (Макробий)|Асатурналиақәа]]» рҿы ииҩыз аҭоурых иаанарԥшуеит урҭ ҳ. ҟ. 31 шықәсазтәи акампаниа алҵшәа зеиԥшразаалакгьы ишазыхиаз. Римтәи автор излаиҳәо ала, Акции иҟалаз аибашьра ашьҭахь, аиааира згаз имҵахырхәарц азы, уи ала аҳамҭа дуқәа роуеит ҳәа игәыӷуаз ауаа, Октавиан ирҭо иалагеит ихьӡала аҽхәаԥхьыӡқәа зҳәоз аԥсаатәқәа. Аха, ишеилкаахаз ала, аҳамҭақәа ҟазҵоз руаӡәык заанаҵы даҽа ԥсаатәкгьы азыҟаиҵеит- «Иԥсы ҭазааит Цезар, аиааира згаз, аимператор!» ацымхәрас, уи иаҳәон: «Иԥсы ҭазааит аиааира згаз аимператор Антони!»<ref name="auto.x1">Макробий. Сатурналии, II, 29-30.</ref><ref name="auto.x1" />
Антони инысымҩазы ахыҵхырҭа хадақәа рҩит абырзенцәа — [[Плутарх]] (иара ииҩыз Антони инысымҩа зегьы раасҭа идууп «[[Сравнительные жизнеописания|Аиҿырԥшратә ԥсҭазаара ахцәажәарақәа]]» зегь рахьтә; уи адагьы, Антони ихааныз ауаа рнысымҩақәа рҿы акыр зҵазкуа аршаҳаҭгақәа рацәоуп), [[Аппиан]] ииҩыз (иара «Играждантә еибашьрақәа» 35 шықәса ҳ. ҟ. рҟынӡа инаган, уи иашьҭанеиуаз ашәҟәқәа еиқәымхаӡеит), [[Дион Кассий|Дион Касси]] ииҩыз<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 248—252.</ref>. Ҳаамҭазы Антони инысымҩа ҭызҵаауа Елеонор Хуизар, Антони изку алитературатә шьаҳаҭгақәа х-гәыԥкны еихылшеит, авторцәа рполитикатә позициа инақәыршәаны — Марк иаӷацәаз ареспубликанеццәа рҟынтәи ашаҳаҭгақәа (аиашаз, урҭ рҟынтә џьоукы Филипптәи аибашьра ашьҭахь Антони иган ахь ииасит), Октавиан идгылаҩцәа иаанрыжьыз адыррақәеи, Антони идгылаҩцәа рышаҳаҭгақәеи<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 238.</ref>. Авторцәа -ареспубликанеццәа иаанражьыз адыррақәа рҟынтә зегь реиҳа ихадоуп Цицерон информациа. Даара акрызҵазкуа хыҵхырҭоуп, дахьиҭахымыз аҟынтә аобиективра шицәмаҷызгьы, Антони диҿагыланы ииҩыз, иахьанӡа иаанхаз «афилиппикқәа» жәиԥшь. Антони Цицерон иахь ииҩыз ҩ-саламшәҟәыкгьы еиқәхеит (49 шықәсеи 44 шықәсеи ҳ. ҟ.) насгьы Цицерон Антони иахь иишьҭыз асаламшәҟәы (44 шықәса ҳ. ҟ.). Убри аамҭазгьы, еинышәашьа змамыз ҩыџьа аиӷацәа ирыбжьаз асалам шәҟәқәа ҩын ҳаҭырқәҵарала<ref>''Альбрехт М.'' История римской литературы. Т. 1. — М.: Греко-латинский кабинет Ю. А. Шичалина, 2003. — С. 565.</ref>. Антони иҿагылаз авторцәа рҟынтәи ашаҳаҭгақәа рыхәҭақәак еиқәырханы иҟоуп. Октавиан ихатәнысымҩаҿы Антони ихьӡ иҳәаӡом, абстракттә оппонентк иӡбахә иҳәоит мацара ауп. Аграждантә еибашьрақәа раан иҟалаз ахҭысқәа рзы инарҭбааны официалтә гәаанагара аазырԥшуаз Октавиан ихаҭәаау имемуарқәа иахьа уажәраанӡа иааӡаз афрагментқәа мацара роуп. Урҭ рҿы ԥхьаҟа императорхаран иҟаз дреспубликанецны даарԥшуп. Октавиан дзырҽхәоз аусумҭақәа рацәаны иаԥырҵеит аимператор изааигәаз алитераторцәа<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 242.</ref>. Август иаамҭазтәи авторцәа ркритика лассы-лассы Клеопатра илзыркуан, Антони иахь илымаз анырра ду инаҵшьны иазгәарҭон<ref>''Чиглинцев Е. А.'' Рецепция античности в культуре конца XIX — начала XXI вв. — Казань: Издательство Казанского государственного университета, 2009. — С. 220—221.</ref>. Ахәҭакахьала, [[Вергили|Вергили]] «Енеида» аҟны Акции аибашьра римтәи анцәахәқәеи атәым нцәахәқәеи ирыбжьаз аибашьра иаҿирԥшуеит<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 572.</ref> (уахәаԥш арӷьарахьтәи арамка). Идыру Антони идгылаҩцәа рацәаҩым. Урҭ аҩымҭақәа рахьынтә акагьы иахьанӡа еиқәымхаӡеит, ажәытәӡа аамҭазы ирыԥхьақәоз ԥыҭк шыҟазгьы. Иҟалап Марк ихьӡ бзиан иаазырԥшуаз алитература аиҳарак, Октавиани Тиберии рыдҵала иқәгазҭгьы (ахәҭакахьала, [[Кассий Север|Касси Север]], [[Тит Лабиен]], [[Тимаген Александрийский|Александриатәи Тимаген]] русумҭақәа ықәгахон). Октавиан иганахь ицаз Антони идгылаҩцәа рҩымҭақәа еиқәханы иҟоуп, урҭ рҟынтә еиҳа далкаауп аҭоурыхдырҩы [[Гай Азиний Поллион|Гаи Азини Поллион]]. Иусумҭа еиқәымхазаргьы, ажәытәтәи авторцәа рыхцәажәарақәа рыла, еиҭашьақәыргылоуп уи иҩымҭа Цицерон иахь имаз ацәымӷра шаанарԥшуа, иара убас Антони ихымҩаԥгашьазы инеитралтәу ахҳәаа. Анаҩс, Поллион иусумҭа акыр зҵазкуа хыҵхырҭаны иҟалеит аграждантә еибашьрақәа рзы иҟаз официаллтә гәаанагара акәымкәа, даҽакы здырырц зҭахыз авторцәа зегьы рзы<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 242—245.</ref>.
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Ширина = 250px
| Заголовок = [[Луций Анней Сенека|Сенека]] Антони изкны
| Содержание = <poem>Дҭазырхазеи Марк Антони, аҟазшьа бзиақәа змаз ауаҩ ду, атәым ҟазшьақәеи рим иатәым агра бааԥсқәеи рахь дназгазеи, арыжәтә ажәреи, Клеопатра лахь абзиабареи реиԥш иҟаз? Уи аҳәынҭқарра аӷас дҟанаҵеит, уи адагьы, иаӷацәа раасҭа дарԥсыҽит, игәымбылџьбарара еиҳагьы иарӷәӷәеит, Рим ираԥхьагылаз ахацәа рыхқәа хҵәаны икрыфараан ианизааргоз, хкы рацәала аишәа иқәыз ачысқәеи, амали, аԥшӡареи ирылбааны асиақәа инарықәыршәаны иршьыз ауаа рхаҿқәеи рнапқәеи рдырра иҽаназишәоз, аҩы иҽаршьны ашьа даназыхьуаз<ref>Сенека. Нравственные письма к Луцилию, LXXXIII, 25.</ref>.</poem>}}
[[Валерий Максим|Валери Максим]], [[Гай Веллей Патеркул|Веллеи Патеркул]] русумҭақәа шамахамзар зегьы еиқәханы иҟоуп, урҭ Антони адемонцәа дрыдкыланы, Октавиан дырҽхәаны иҟаз аофициалтә знеишьала иҩуп(ахәҭакахьала, Веллеи Патеркул Октавиан апроскрипциақәа реиқәыршәара иалахәзаара мап ацәикуан, ахара зегьы Антонии Лепиди ирыдҵаны<ref>''Альбрехт М.'' История римской литературы. Т. 2. — Москва: Греко-латинский кабинет, 2004. — С. 1165.</ref>). ҳ. ҟ. I-тәи ашәышықәса аҵыхәтәаны иҟалаз ахҭысқәа зныԥшуа, [[Тит Ливий|Тит Ливи]] ишәҟәқәа «Аҭоурыхқәа» рҟынтә иахьанӡа иаанхаз икьаҿу рыхәҭақәа мацара роуп, аха аусумҭа ахьӡ ахьрылаҵәаз иахҟьаны, ибжьаӡыз ашәҟәқәа рҵакы иазкны еиуеиԥшым иԥкаау адырраҭарақәа ыҟоуп. Ливи деицырдыруан апринципат ахь имаз аҽынкыларатә знеишьала, аха Антонии Клеопатреи ракәӡамызт иара ирҽхәоз, Помпеии, Кассии, Брути ракәын. Марк Антони аӷа еиԥш дизыҟан, абри азҵаараҿы иара аҳҭынратә ҭоурыхыҩра дадгылон<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 244—245.</ref>. Октавиан Антони дшииааиз атәы зҳәо [[Гай Рабирий (поэт)|Рабири]] иусумҭа ацыԥҵәахақәак еиқәханы иҟоуп, иара убасгьы [[Корнелий Север|Корнели Север]] иҭоурыхтә поема афрагмент, Антони Цицерон апроскрипциатә сиа дахьаниҵаз азы дахьиқәыӡбо<ref>История римской литературы. — Под ред. С. И. Соболевского, М. Е. Грабарь-Пассек, Ф. А. Петровского. — Т. 1. — М.: Изд-во АН СССР, 1959. — С. 464—465.</ref>.
Антони ихылҵшьҭрақәа — аимператорцәа [[Калигула|Калигулеи]] [[Клавдий|Клавдии]] раамҭазы инхоз ауаа рҿаԥхьа Марк ихаҿсахьа еиҳа идырԥшӡарц рҽазыршәон. Урҭ ирылымшеит рҭынха ихьӡ-иԥша инагӡаны аиҭашьақәыргылара, [[Сенека]] Антони амчраҿы иҟаз арыжәтә зҽадызцалоз уаҩны диԥхьаӡон. Иулиаа-Клавдиаа рдинастиа аҵыхәтәа аныԥҵәа ашьҭахь, Октавиани Антонии ирызкны ихьыԥшым агәаанагарақәа раарԥшра алыршахеит. Ахәҭакахьала, Антони инысымҩа Плутарх иҩымҭа убри аамҭа иаҵанакуеит — Марк иԥсҭазаара иазку зегь реиҳа ихадоу ахыҵхырҭа. Зегьы ирылаҵәан иҟаз аматериалқәа рхархәара адагьы, Плутарх Антони изы иманшәалаз абырзенқәеи-мысрааи ртрадициа иаҵанакуаз аҩырақәа ахархәара рзиуит, иара убасгьы иабдуи иабду иаби рҟынтәи иаҳахьаз адыррақәа ихы иаирхәон. Абырзен автор хықәкыс иман зыӡбахә иҳәоз аперсонажцәа рҟазшьақәа раарԥшра, Антони изкны иҟаиҵаз ахәшьараҿы аиҿагыларақәагьы ыҟан. Уи даара ахә ҳаракны ишьон Антони игәыҭбаара, иҟыбаҩ. Уи иабзоураны аҩада ахалара илшеит. Абырзен Плутарх иара убас изеилкаауам, усҟантәи аамҭазы зегь реиҳа амч ду змақәаз аҳәынҭқарцәа иреиуаз Клеопатра дахьигаз, Антони ҽԥныҳәас изирҭоз. Убри аамҭазгьы, иара Марк ахара идиҵоит «''Римтәи ажәлар тәцәас рыҟаҵара''» гәҭакыс иахьимаз азы, ақьаф уа иԥсҭазаара ахьихыигоз, насгьы Клеопатра илхырҟьаны аҳәынҭқарратә, арратә усқәа дахьырхамыҵгылоз азы<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 245—247.</ref><ref>(Plut. Comp. Ant. 1-6 = Plut. Ant. 88-93) Плутарх. Сопоставление Деметрия и Антония, 1-6 (88-93).</ref>. Цезари Октавиани рнысымҩа зҩыз [[Светоний|Светони]] Антони иусқәа иааркьаҿны дрылацәажәоит, аха иара иҟаиҵаз ашаҳаҭгақәа рҿы акры зҵазкуа адокументқәа ихы иахьаирхәаз азы, акырӡа иаҵахеит. II-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурыхҭҵааҩцәа Аппиани Дион Кассии ахыҵхырҭа беиа рхы иархәаны, ихьыԥшым ахәшьарақәа ҟарҵеит. Шьҭрала иалександриатәыз Аппиан изы Антони даӷаӡам; аха уи зыбзоуроу Азини Поллион иоуп, избанзар уи хыҵхырҭа хадас ихы даирхәеит. Дион Касси Марк диқәыӡбоит, аха Октавиан ихаан иҟарҵоз ахарадҵарақәа ҩаԥхьа дрылацәажәаӡом. Ливи ииҩыз хыҵхырҭас измаз аҭоурыхҭҵааҩ [[Луций Анней Флор|Флор]] зегь рыла актәи аимператор дидгылоит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 248—250.</ref>.
=== Абжьаратәи ашәышықәсақәа, Аамҭа Ҿыц, иахьатәи аамҭа ===
[[Файл:Marlon Brando in Julius Caesar trailer.jpg|thumb|[[Брандо, Марлон|Марлон Брандо]] Марк Антони ироль наигӡоит 1953 шықәсатәи афильм «[[Юлий Цезарь (фильм, 1953)|Иули Цезар]]» аҟны]]
Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы Антони изкны ирдыруаз маҷын, избанзар Плутарх ииҩыз инысымҩеи, иара убас Аппиани Дион Кассии русумҭақәеи Мраҭашәаратәи Европа ирдыруаз алаҭын бызшәахьы еиҭагамызт. Ахәҭакахьала, Данте «Анцәатә комедиа» аҟны иӡбахә иҳәаӡом, Брути Кассии, Клеопатреи («агәнаҳаҟаҵаҩ акаҳԥы») шидыруагьы. XV-тәи ашәышықәса агәҭаны Плутарх ииҩыз анысымҩа анеиҭарга ашьҭахь, ари афырхаҵа иахь аинтерес акырӡа еизҳаит. XVI—XVII ашәышықәсақәа рынҵәамҭазы, аромантикатә ҭоурых изныкымкәа асценатә спектакльқәа рзы рхы иадырхәеит. Антони дызлахәу еицырдыруа адраматә усумҭақәа иреиуоуп [[Гарнье, Робер|Робер Гарние]] итрагедиа «Марк Антони» (1578), [[Шеқспир, Уильиам|Уильиам Шекспир]] итрагедиақәа «Иули Цезар», иара убас «Антонии Клеопатреи», [[Драйден, Джон|Џьон Драиден]] ифырхаҵаратә драма «Абзиабаразы зегьы» (1677). Убри аамҭазы, урҭ ажәытәӡатәи ахыҵхырҭақәа ирықәныҟәон: ахәҭакахьала, Шекспир активла ихы иаирхәон Плутарх инысымҩа<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 246.</ref>.
=== Акино аҿы ===
Акинематограф анаԥырҵа ашьҭахь хара имгакәа, Антонии Клеопатреи рыбзиабаратә ҭоурых раԥхьатәи акиноадаптациақәа цәырҵит, насгьы афильмқәа рсценариқәа Шекспир ипиеса «Антонии Клеопатреи» шьаҭас ирыман. 1912 шықәсазы Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҭыхын афильм «Клеопатра», арежиссиор [[Чарльз Л. Гэскилл|Чарльз Гескилл]] (Марк Антони ироль наигӡон [[Чарльз Синделар]]). Анаҩстәи ашықәс азы Италиа [[Гуаццони, Энрико|Енрико Гуаццони]] «Марк Антонии Клеопатреи» захьӡыз афильм ҭихит. Аклассикатә сиужет шамоузгьы, афильм аҿы Ливиа азы ааигәа ихыркәшахаз [[Итало-турецкая война|италиа-ҭырқәтәылатәи аибашьра]] иазку аилиузиақәа рацәаны иаман. [[Клеопатра (фильм, 1917)|1917]] – [[Клеопатра (фильм, 1934)|1934]] шш рзы Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы «Клеопатра» ҳәа хьӡыс измаз ҩ-фильмк ҭырхит. Аҵыхәтәантәи ([[Звуковое кино|абжьы зхарҵаз]] раԥхьатәи фильмқәа иреиуоуп), режиссиорс даман [[Де Милль, Сесиль Блаунт|Сесиль де Милле]], Антони ироль наигӡон [[Вилкоксон, Генри|Генри Вилкоксон]]. Уи Марки Мысратәи аҳкәажәи реизыҟазаашьақәа ирызку усҟантәи аамҭа иақәшәо аштампқәа рацәаны аекран аҿы иаанарԥшит. Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь «[[Пеплум (жанр)|апеплум]]» аамҭа анааи, Антони ироль лассы-лассы еицырдыруаз актиорцәа инарыгӡон: иқәыԥшыз [[Чарлтон Хестон]] 1950 шықәсазы, Шекспир даҽа ипьесак аҿгьы «Иули Цезар» аекранизаициаҿы дыхәмарит, 1953 шықәсазы [[Манкевич, Джозеф Лео|Џьозеф Манкевич]] ифильм «[[Юлий Цезарь (фильм, 1953)|Иули Цезар]]» аҿы Антони ироль наигӡеит [[Брандо, Марлон|Марлон Брандо]], [[Бёртон, Ричард (актёр)|Ричард Биортон]] 1963 шықәсатәи «[[Клеопатра (фильм, 1963)|Клеопатра]]» аҿы [[Тейлор, Элизабет|Елизабет Теилор]] длыцыхәмарит — усҟантәи аамҭазы зегь реиҳа збиуџьет ҳаракыз афильм. Аҵыхәтәантәи афильм, ахәҭакахьала, Антони ихаҭара иҿыцны уазнархәыцуан: уа Марк дааҟәымҵӡакәа еснагь Цезар имҩа даныланы дцаларц азы аҽазышәарақәа ҟазҵо, зегь рыла изқәымҿио аӡә иакәны даарԥшуп<ref name=chig>''Чиглинцев Е. А.'' Рецепция античности в культуре конца XIX — начала XXI вв. — Казань: Издательство Казанского государственного университета, 2009. — С. 233—236.</ref>. «Клеопатра» аҭыхрақәа ирықәдырӡыз ахәԥса ахьрызмырхынҳәыз азы, Антони дызлахәыз афильм ҿыцқәа акыр аамҭа иҟамызт. 1999 шықәсазы ателефильм «Клеопатра» ҭырхит, Антони ироль наигӡон [[Зейн, Билли|Билли Зеин]], насгьы 2005—2007 шықәсқәа рзы, ҳ. ҟ. 50—30 шықәсқәа рзтәи ахҭысқәа ртәы зҳәоз, «[[Рим (телесериал)|Рим]]» захьӡыз ателесериал ҩ-сезонк ҭырхит. Асериал аҿы зегь реиҳа ихадоу Марк Антони ироль наигӡеит [[Пьюрфой, Джеймс|Джеимс Пиурфои]].
== Азгәаҭақәа ==
'''Акомментариқәа'''
{{Reflist|group="азгә."|2}}
'''Ацитатақәа'''
{{Reflist|group="цитата"|2}}
'''Ахыҵхырҭақәа'''
{{Reflist|3}}
== Алитература ==
{{refbegin|2}}
* {{статья|автор=Белкин М. В.|заглавие=Цицерон и Марк Антоний: истоки конфликта|ссылка=http://centant.pu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2002/belkin1.htm|издание=Исследования и публикации по истории античного мира / Под ред. Э. Д. Фролова|место=СПб.|год=2002|страницы=133—162|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060307095330/http://centant.pu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2002/belkin1.htm|archivedate=2006-03-07}}
* {{статья|автор=Борухович В. Г. |заглавие=После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) |издание=Античный мир и археология |выпуск= 5 |место=Саратов |год=1983 |страницы= 24—35}}
* {{статья|автор=Борухович В. Г. |заглавие=Последний период гражданских войн (исторический очерк) |издание=Античный мир и археология |выпуск= 6 |место=Саратов |год=1986 |страницы= 115—134}}
* {{книга|автор=Машкин Н. А. |заглавие=Принципат Августа |место=М.; {{Л.}} |издательство= Изд-во АН СССР |год=1949 |страниц= 608 }}
* {{статья|автор=Смыков Е. В. |заглавие=Марк Антоний и политика clementia Caesaris |издание=Античный мир и археология |выпуск= 7 |место=Саратов |год=1990 |страницы= 56—65}}
* {{статья|автор=Смыков Е. В. |заглавие=Парфянский поход Марка Антония |издание=Проблемы отечественной и всеобщей истории |место=Саратов |год=1987 |страницы= 111—120}}
* {{книга|автор=Утченко С. Л. |заглавие=Цицерон и его время |место=М. |издательство=Мысль |год=1972 |страниц= 370 }}
* {{книга|автор=Broughton T. R. S. |заглавие=The Magistrates of the Roman Republic. Vol. 2 |место=New York |издательство= American Philological Association |год= 1952 |allpages= 649 }}
* {{статья|автор=Charlesworth M. P. |заглавие=Some Fragments of the Propaganda of Mark Anthony |издание=The Classical Quarterly |год= 1933. Vol. 27, № 3/4 |pages= 172—177}}
* {{статья|автор=Crook J. |заглавие=A Legal Point about Mark Antony’s Will |издание=The Journal of Roman Studies |год= 1957 |volume= 47 |номер= 1/2 |pages=36—38}}
* {{статья|автор=Crook J. |заглавие=A Negative Point about Mark Antony’s Will |издание=L’Aniquité Classique |год= 1989 |том= 58 |pages= 221—223}}
* {{книга|автор=De Ruggiero P. |заглавие=Mark Antony: A Plain Blunt Man |издательство= Pen and Sword |год= 2014 |allpages= 300}}
* {{книга|автор=Goldsworthy A. |заглавие=Antony and Cleopatra |ссылка=https://archive.org/details/antonycleopatra0000gold |место= New Haven; London |издательство= Yale University Press |год= 2010 |allpages= 470 p |isbn= 978-0-300-16534-0}}
* {{статья|автор=Greuel M. |заглавие=Coin with Portraits of Cleopatra and Mark Anony |издание=Art Institute of Chicago Museum Studies |год= 2009 |volume= 35 |номер= 2 |pages= 34—35}}
* {{книга|автор=Gruen E. |заглавие=The Last Generation of the Roman Republic |ссылка=https://archive.org/details/lastgenerationof0000grue |место=Berkeley |издательство= University of California Press |год= 1975 |allpages= 596 |isbn= 0-520-20153-1}}
* {{книга|автор=Huzar E. |заглавие=Mark Antony: A Biography |ссылка=https://archive.org/details/markantonybiogra00huza_0 |место=Minneapolis |издательство= University of Minnesota Press |год= 1978 |allpages= 350 |isbn= 0-8166-0863-6}}
* {{статья|автор=Huzar E. |заглавие=Mark Anthony: Marriages vs. Careers |ссылка=https://archive.org/details/sim_classical-journal_december-january-1985-1986_81_2/page/97 |издание=The Classical Journal |год= 1985/1986. |volume= 81 |номер= 2 |pages= 97—111}}
* {{статья|автор=Johnson J. R. |заглавие=The Authenticity and Validity of Antony’s Will |издание=L’Aniquité Classique |год= 1978 |том= 47, Fasc. 2 |pages= 494—503}}
* {{статья|автор=Lange C. H. |заглавие=The Battle of Actium: a Reconsideration |издание=The Classical Quarterly. New Series |год= 2011, December |volume= 61 |номер= 2 |pages= 608—623}}
* {{книга|автор=Lindsay J. |заглавие=Marc Antony, His World and His Contemporaries |место= London |издательство= George Routledge |год= 1936 |allpages= 329 }}
* {{статья|автор=Ramsey J. |заглавие=Did Mark Antony Contemplate an Alliance with His Political Enemies in July 44 BCE? |ссылка=https://archive.org/details/sim_classical-philology_2001-07_96_3/page/253 |издание=Classical Philology |год= 2001 |volume= 96 |номер= 3 |pages=253—268}}
* {{статья|автор=Ramsey J. |заглавие=Mark Antony’s Judiciary Reform and Its Revival under the Triumvirs |издание=The Journal of Roman Studies |год= 2005 |volume= 95 |pages= 20—37}}
* {{статья|автор=Ramsey J. |заглавие=The Senate, Mark Antony, and Caesar’s Legislative Legacy |ссылка=https://archive.org/details/sim_classical-quarterly_1994_44_1/page/130 |издание=The Classical Quarterly |год= 1994 |volume= 44 |номер= 1 |pages= 130—145}}
* {{статья|автор=Scott K. |заглавие=The Political Propaganda of 44-30 BC |издание=Memoirs of the American Academy in Rome |год= 1933 |volume= 11 |pages= 7—49}}
* {{книга|автор=Southern P. |заглавие=Antony and Cleopatra |издательство= Amberley Publishing Limited|год= 2009 |allpages= 189}}
* {{книга|автор=Southern P. |заглавие=Mark Antony: A Life |издательство= Amberley Publishing Limited |год= 2012 |allpages= 288 |isbn= 1445609266}}
* {{книга|автор=Syme R. |заглавие=The Roman Revolution |ссылка=https://archive.org/details/bwb_C0-AVR-868 |место= Oxford |издательство= Clarendon Press |год= 1939 |allpages= 590 }}
* {{книга|автор=Tarn W. W., Charlesworth M. P. |заглавие=Octavian, Antony and Cleopatra |ссылка=https://archive.org/details/octavianantonycl0000tarn_h4j1 |место= Cambridge |издательство= Cambridge University Press |год= 1965 |allpages= 168 }}
* {{книга|автор=Weigall A. |заглавие=The Life and Times of Marc Anthony |ссылка=https://archive.org/details/lifetimesofmarca0000weig_z6i4 |место= New York |издательство= G.P. Putnam & Sons |год= 1931 |allpages= 475}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Антоний, Марк}}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.markantony.org Марк Антоний]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200106112309/http://www.markantony.org/ |date=2020-01-06 }} на ''MarkAntony.org''
* {{статья |заглавие=Cleopatra in Pompeii |издание=Papers of the British School at Rome |том=76 |страницы=35—46, 345—8 |ссылка=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/S0068246200000404 |doi=10.1017/S0068246200000404 |язык= |автор=Walker, Susan |год=2008}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:Антони, Марк}}
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 83 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 14 рзы ииз]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 30 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Нанҳәамза 1 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Ажәытә Рим ар реиҳабцәа]]
[[Акатегориа:Галлтәи аибашьра иалахәыз римаа]]
[[Акатегориа:Жәлар ртрибунцәа]]
[[Акатегориа:Авгурцәа]]
[[Акатегориа:Антониаа]]
[[Акатегориа:Аконсул-десигнатцәа]]
[[Акатегориа:Аҳәа зылаҵаны зҽызшьыз]]
ms0ytlmliccipxs4yhkalv8g3zc9ws9
171881
171872
2026-08-17T20:41:51Z
Nart17
17397
акарҭақәа аԥсшәахь еиҭагоуп (Commons) — Астанда Кецба лхәаԥшра инақәыршәаны
171881
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик
| ахьӡ = Марк Антони
| даҽа ахьӡ = {{lang-la|Marcus Antonius}}
| афото = Busto de Marco Antonio - Museo Arqueológico Nacional (M.A.N).jpg
| афото ахҵара = Мадридтәи амузеи аҟынтә Марк Антони ибиуст, ҳ. ҟ. 42—31 шш.
| амаҵура = [[Римская республика|Римтәи Ареспублика]] [[Консул-десигнат|аконсул-десигнат]]
| аамҭахҵәаха = ҳ. ҟ. 31 ашықәс (амаҵзура ааниимкылеит)
| амаҵура2 = Римтәи Ареспублика аконсул
| аамҭахҵәаха2 = ҳ. ҟ. 34 ашықәс
| даиҭеит2 = [[Луций Семпроний Атратин (консул-суффект 34 года до н. э.)|Луци Семпрони Атратин]], [[Павел Эмилий Лепид|Павел Емили Лепид]] (асуффектқәа)
| аԥхьа иҟаз2 = [[Публий Корнелий Долабелла (консул-суффект 35 года до н. э.)|Публи Корнели Долабелла]], [[Тит Педуцей|Тит Педуцеи]]
| еиманы2 = [[Луций Скрибоний Либон (консул 34 года до н. э.)|Луци Скрибони Либон]]
| амаҵура3 = [[Второй триумвират|Атриумвир]]
| аамҭахҵәаха3 = ҳ. ҟ. 43—33 ашықәсқәа
| еиманы3 = [[Октавиан Август|Октавиан Августи]], [[Марк Эмилий Лепид (триумвир)|Марк Емили Лепид]]
| амаҵура4 = Римтәи Ареспублика аконсул
| аамҭахҵәаха4 = ҳ. ҟ. 44 ашықәс
| даиҭеит4 = [[Гай Вибий Панса Цетрониан|Гаи Виби Панса Цетрониани]] [[Авл Гирций|Авл Гирции]]
| аԥхьа иҟаз4 = [[Гай Каниний Ребил (консул-суффект 45 года до н. э.)|Гаи Канини Ребили]] [[Гай Требоний|Гаи Требонии]]
| еиманы4 = Гаи Иули Цезар (хәажәкырамза 15 аԥхьа), [[Публий Корнелий Долабелла (консул-суффект 44 года до н. э.)|Публи Корнели Долабелла]] ([[Консул (Древний Рим)|аконсул- суффект]])
| амаҵура5 = ''[[Magister equitum]]''
| аамҭахҵәаха5 = ҳ. ҟ. 48—47 ашықәсқәа
| даиҭеит5 = Марк Емили Лепид
| аԥхьа иҟаз5 = [[Квинт Цецилий Метелл Пий|Квинт Цецили Метелл Пии]]
| еиманы5 = Гаи Иули Цезар ([[Диктатор (Древний Рим)|адиктатор]])
| амаҵура6 = Римтәи Ареспублика [[народный трибун|жәлар ртрибун]]
| аамҭахҵәаха6 = ҳ. ҟ.49 ашықәс
| еиманы6 = [[Луций Цецилий Метелл (народный трибун 49 года до н. э.)|Луци Цецили Метелл]], [[Гай Кассий Лонгин (заговорщик)|Гаи Касси Лонгин]], [[Квинт Кассий Лонгин (народный трибун)|Квинт Касси Лонгин]], [[Луций Марций Филипп (консул-суффект 38 года до н. э.)|Луци Марци Филипп]]
| аира арыцхә = {{date|14|1|ҳ. ҟ. 83}}
| аира аҭыԥ = [[Рим]], [[Римтәи Ареспублика]]
| аԥсра арыцхә = {{date|1|8|ҳ. ҟ. 30}}
| аԥсра аҭыԥ = [[Александриа]], [[Эллинистический Египет|Мысра]]
| ацынхаҩы =
| ауацәа =
| ани аби = [[Марк Антони Криттәи]] (иаб), [[Иулиа Антониа]] (иан)
| аԥҳәыс = 1) [[Фадиа]]<br /> 2) [[Антониа Гибрида Аиҵбы]] (ҳ. ҟ. 50-тәи — 47 ашықәсқәа)<br /> 3) [[Фульвиа]] (ҳ. ҟ. 47—40 ашықәсқәа инарзынаԥшуа)<br /> 4) [[Октавиа Аиҵбы]] (ҳ. ҟ. 40—32)<br /> 5) [[Клеопатра]] (ҳ. ҟ. 32—30)
| ахәыҷқәа = '''1-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә''':<br /> 1) Фадиа лҟынтә ахәыҷқәа (иԥкааны еилкаам)<br /> '''2-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә''':<br /> 2) [[Антония (жена Пифодора)|Антониа]]<br /> '''3-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә''':<br /> 3) [[Марк Антоний Антилл|Марк Антони Антилл]]<br /> 4) [[Юл Антоний|Иул Антони]]<br /> '''4-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә''':<br /> 5) [[Антония Старшая|Антониа Аиҳабы]]<br /> 6) [[Антония Младшая|Антониа Аиҵбы]]<br /> '''5-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә''':<br /> 7) [[Александр Гелиос]]<br /> 8) [[Клеопатра Селена II]]<br /> 9) [[Птолемей Филадельф (сын Клеопатры)|Птолемеи Филадельф]]{{ref+|Римтәи азакәан инақәыршәаны, Клеопатра, тәымтәылауаҩык лаҳасабала, ''ius conubii'' — закәанла аҭаацәара алалара азин лымамызт. Убри аҟынтә, Антони иҟынтәи илхылҵыз ахшара атәымтәылауаа ирыдыркылон, урҭ Римтәи атәылауаҩ Марк иҭынха ргар азин рымамызт<ref name=autogenerated6>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 208.</ref><ref name="multiple">''Crook J.'' A Legal Point about Mark Antony's Will // The Journal of Roman Studies. — 1957. Vol. 47, № 1/2. — P. 36.</ref>.|group="азгә."}}
}}
'''Марк Антони''' ({{lang-la|Marcus Antonius}}; {{date|14|1|ҳ. ҟ. 83}} [[Рим|Рим]] — {{date|1|8|ҳ. ҟ. 30}} [[Александриа]]) — [[Древний Рим|ажәытәӡатәи римтәи]] [[политик|аполитик]], ар рԥыза, ҳ. ҟ. 43—33 ашықәсқәа рзы [[Второй триумвират|аҩбатәи атриумвират]] иалахәыз, хынтә [[Консул (Древний Рим)|консулс]] иҟаз-ҳ. ҟ. [[Ҳ. ҟ. 44|44]]ш. азы, ҳ. ҟ., [[Ҳ. ҟ. 34|34]], иара убас,[[Ҳ. ҟ. 31|31]] шш. рзы(аҵыхәтәаны официалла амаҵура дахамгылаӡеит).
Антони ижәытәӡатәиу, аамҭа кьаҿк ала иҳаракхаз [[Плебеи|аплебеицәа]] рышьҭра дахаҭарнакын. Данқәыԥшыз аҳҭнықалақь «ахьтәы ҿар» ҳәа изышьҭаз дрыцны аамҭа ихигон, уи алагьы ихьӡ аԥырхага аиҭеит. Иара аҟыбаҩ злаз ар рԥыза иаҳасабала, ахьӡ-аԥша иоуит [[Авл Габиний|Габини]] инапхгара аҵаҟа [[Иудейское царство|Иудеиеи]] [[Эллинистический Египет|Мысреи]] данеибашьуаз, анаҩс -[[Галльская война|Галлиатәии]] [[Гражданская война в Древнем Риме (49—45 до н. э.)|аграждантәи]] еибашьрақәа рҿы [[Гаи Иулии Цезар|Цезар]] инапхгарала. Марк Цезар ицеибашьуаз иҩызцәа зегь раасҭа изааигәаз дыруаӡәкхеит, насгьы иара ихылаԥшрала ирласны дҳараркит. Цезар даныршь ашьҭахь, ишьҭрамадаҩыс [[Октавиан Август|Гаи Октави (Октавиан)]] иӡбахә анырҳәа, Антони раԥхьа имацара амчра инапахьы иааигарц иҽазишәеит, нас Октавиани [[Марк Эмилий Лепид (триумвир)|Лепиди]] иҽрыдкыланы, Цезар иҿагылаз ареспубликанеццәа ҳрабашьуеит ҳәа ҽыҵгас иҟаҵаны, [[второй триумвират|аҩбатәи атриумвират]] шьақәдыргылеит. Атриумвирцәа гәымбылџьбарала [[Проскрипция|апроскрипциақәа]] мҩаԥыргон, амалуааи хаҭала ӷас ирымази ршьуа иалагеит, насгьы еицырдыруаз аоратор, афилософ [[Марк Туллий Цицерон|Цицерон]] ишьра аԥшьызгаз Антони иоуп рҳәон. [[Битва при Филиппах|Филиппы аибашьраҿы]] ареспубликанеццәа [[Марк Юний Брут|Брути]] [[Гай Кассий Лонгин (заговорщик)|Кассии]] ианыриааи, иара мрагыларахьтәи апровинциақәа анапхгара риҭо далагеит.
Мрагылараҟны Антонии Мысратәи аҳкәажә [[Клеопатра|Клеопатреи]] еибадырит, бзиа дибеит, насгьы урҭ реизыҟазаашьақәа ирхыҵхырҭахеит аромантикатә легендақәа жәпакы. Ҳ. ҟ. 30-тәи ашықәсқәа рыбжьара Антони зымчра ӷәӷәахо иалагаз [[Парфянское царство|Парфиатәи аҳәынҭқарра]] дабашьуа далагеит, аха ацәыӡ дуқәа ҟаҵаны дхьаҵит. Итриумвират аамҭа анхырқәшаха Антони Бырзентәыла ар еизигеит, Октавиан дижәлар диҿагыларц азы, аха [[Артский залив|Амбракиатәи аӡыбжьахалаҿы]] амацәаз дҭаркит. Ҳ. ҟ. Цәыббрамза ҩба, 31 ш. азы Антонии Клеопатреи [[Сражение при Акциуме|Акции ицоз аибашьраан]] Октавиан иблокада ԥжәаны Мысраҟа ихынҳәит, аха рыфлот аиҳарак рыцәҭахеит, аиааиразы ирымаз агәыӷрагьы рцәыӡит. Октавиан ир Александриа иакәшан иҟан. Уи ақалақь аҿы иаанхаз Марк иҽишьит, мышқәак рышьҭахь Клеопатрагьы уи диҿыԥшны лыԥсҭазаара лҽалылхит.
Антони иԥа еиҳабы Октавиан дҭаирхеит, аха егьырҭ ихшара аимператор дрыламкьысит. Иԥҳацәа ҩыџьа излалаз аҭаацәарақәа ирыбзоураны, Марк Антони аимператор [[Клавдий|Клавди]] иабду, аимператор [[Калигула]] иабду иаб, аимператор [[Нерон]] иабду иабду иакәхеит.
== Ахылҵшьҭра, ақәыԥшра, акариера шалагаз ==
=== Ахылҵшьҭра ===
[[Файл:Marble bust of Mark Antony (Vatican Museums).jpg|мини|Римтәи ауаҩы ибиуст, традициала Марк Антони идыркылоит.{{ref+|Абиуст аидентификациа зыбзоуроу уи Октавиан ибиуст ҳәа иԥхьаӡоу авара иахьырыԥшааз ауп, насгьы рывараҿы ирыԥшааз ахԥатәи ахаҿсахьа, Лепид ибиуст ауп ҳәа ԥхьаӡоуп. Аха урҭ ахԥагьы еиуеиԥшым аамҭақәа ирыҵаркуеит, убри аҟнытә аҵыхәтәаны Октавиан ибиуст Иули Цезар исахьа ауп иаанарԥшуа ҳәа шьақәдыргылеит<ref>{{Cite book |last=Gerhard |first=Eduard |url=http://archive.org/details/archaologischez21deut |title=Archäologische Zeitung |date=1863 |publisher=Verlag Georg Reimer |pages=156 |language=de}}</ref><ref>{{Cite book |last=Amelung |first=Walther |url=https://archive.org/details/diesculpturende00amelgoog/page/112 |title=Die Sculpturen des Vaticanischen Museums |date=1903 |publisher=Berlin, Kommission bei G. Reimer |others=Harvard University |pages=112–113 |language=de}}</ref>.|group="азгә."}} Аҵыхәтәантәи ҳашықәсԥхьаӡара I-тәи ашәышықәсазы, [[Список музеев Ватикана|Ватикантәи амузеиқәа]].]]
Марк Антони Рим еицырдыруаз аҭаацәара далҵит, урҭ анапхгаратә елита — [[нобилитет|анобилитет]] ахәҭак иаҵанакуан. Иаб [[Марк Антоний Кретик|Марк Антони Кретик]] (даҽакала иуҳәозар, «[[Крит|Криттәи]]»), иан — [[Юлия Антония|Иулиа]]. [[Антонии|Антониаа]] ажәытәӡатәи ашьҭрақәа иреиуан, насгьы, ажәытә римтәи аҭаацәарақәа реиҳарак реиԥш, рхылҵшьҭра иазку еицырзеиԥшу алегенда рыман, рышьҭра [[Геракл]] иԥа Антон иҟынӡа инеиуеит ҳәа рыԥхьаӡон<ref name=plut.ant.4>(Plut. Ant. 4) Плутарх. Антоний, 4.</ref>. Антониаа рышьҭра ахаҭарнакцәа Римтәи Ареспубликаҿы аҭыԥ дуқәа ааныркылон ҳ. ҟ V-тәи ашәышықәсазгьы, урҭ [[Тит Антоний Меренда|руаӡәк]] еицырдыруа [[Законы двенадцати таблиц|Атаблицақәа жәаҩа рзакәанқәа]] раԥҵара далахәын. Урҭ еиҳарак рышьҭра апатрициатә махәҭа ахаҭарнакцәа ракәын, Марк иабдуцәа зҵазкуаз аплебеитә махәҭа акыр аамҭа рышьҭахь ауп еицырдыруа ианыҟала. ҳ. ҟ. 99 шықәса рзы ауп ԥхьаҟа итриумвирхаран иҟаз [[Марк Антоний Оратор|Марк Антони иабду]], “Аоратор” ҳәа зыхьыӡртәыз, раԥхьаӡа акәны рҭаацәараҿы иара [[Консул (Древний Рим)|аконсул]] имаҵура иоуртә иҟаиҵеит, ҩышықәса рышьҭахь [[Цензор (Древний Рим)|ацензор]] имаҵура ирҭеит. Ҳ. ҟ. 87 шықәсазы [[Гай Марий|Гаи Мари]] идҵала дыршьит<ref name=huzar.14>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 14.</ref>, аха иԥа ашьауӷа иҽацәихьчеит. Иҟалап, ԥхьаҟатәи атриумвир иаб зцәазтәым иԥҳәыс Иулиа диманы аҽыҵәахра иқәшәазар<ref name=gs.ac.4>''Goldsworthy A.'' Chapter IV. The Orator, the Spendthrift and the Pirates // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 52–66.</ref>. Убри аҟынтә Антони дахьиз еилкааӡам.
Антони иан ажәытәӡатәи апатрицицәа рышьҭа [[Юлии|Иулиаа]] дырхылҵит, насгьы [[Гаи Иулии Цезар|Гаи Иулии Цезари]] аԥхьаҟа императорхаран иҟаз Октавиани дырҭынхан. Аха Антони иан дызҵанакуаз Иулиаа Цезарцәа рымахәҭа ахаҭарнакцәа, Гаи Мари идгылаҩцәа Цезари Октавиани рхы рыдыркыломызт — [[Луций Корнелий Сулла|Луци Корнели Сулла]] иган иадгылон<ref name=huzar.12>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 12.</ref>.
=== Ахәыҷра ===
Еиҳа еицырдыруа аверсиа излаҳәо ала, Марк Антони диит ҳ. ҟ. 83 шықәсазы<ref name=gs.ac.4 /> (зны-зынла ҳ. ҟ 82 шықәсазы диит ҳәа агәаанагара цәырҵуеит<ref name=huzar.22>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 22.</ref>.) Плутарх иазгәеиҭеит даҽа хыҵхырҭақәакгьы шыҟоу, урҭ изларҳәо ала, ар рԥыза даныԥсуаз 53 акәымкәа, 56 шықәса ихыҵуан ҳәа, — ус акәзар Антони ҳ. ҟ 86 шықәсазы диит.<ref name=autogenerated5>(Plut. Ant. 86) Плутарх. Антоний, 86.</ref> Марк жьырныҳәамза 14 аҽны диит ҳәа агәаанагара ыҟоуп{{ref+|Иҟоуп аҩыра (''[dies vi]tiosus [ex s.]c. An(tonii) natal.''), уи жәабрантәи акалендақәа ирылагаанӡа 19-тәи амш (ажьырныҳәамза 14, иулиантәи амзар ала) «иԥхасҭахаз амш» ҳәа аҳәоит (''dies vitiosus'') [[сенатусконсульт|асенатусконсульт]] ала, Антони иира амш иахьақәшәо (иира амш ашәиԥхьыӡ шацыз ахыҵхырҭақәа рҿы иарбоуп; шәахәаԥш аҟәша «Аимпериатә аамҭазы Антони игәаларшәара»)<ref>Documents illustrating the reigns of Augustus & Tiberius. — Oxford: Clardendon Press, 1976. — P. 45.</ref>. Ари агәаанагара инықәырԥшшәа ишьақәнарӷәӷәоит [[Гай Светоний Транквилл|Светони]] иҟаиҵаз адыррақәа, уи Клавди инысымҩаҿы иҩуеит: «Марк Антонигьы ҳаҭырла, ҭабуп ҳәа иаҳәаны, зны аедикт аҿы иазгәеиҭеит, иаб Друз иира амш еиҳагьы ибзиан иазгәеиҭарц шиҭаху, уи Антони иабду иира амш ахьаку азы »<ref>(Suet. Div. Claud. 11) Светоний. Божественный Клавдий, 11.</ref>. Друз иира амш аныҟаз, инықәырԥшшәа иҟоу аҷыдарақәа рыла, хәажәкырамза агәҭаны — мшаԥымза агәҭанынӡа акәын, насгьы Цезар имзартә реформа ҳхы иархәаны ажьырныҳәамза 14 Иулиантәи амзар ала, ҿыц иԥхьаӡоу инақәыршәаны, уи аамҭаҵәҟьа иақәшәоит<ref>Sutonius. Divus Claudius. Ed. by D. W. Hurley. — Cambridge University Press, 2001. — P. 106.</ref>.|group="азгә."}}.
Антони ҩыџьа аишьцәа еиҵбацәа иман, [[Луций Антоний|Луции]] [[Гай Антоний (проконсул)|Гаии]]. Ихәыҷреи иааӡашьеи ртәы инҭкааны еилкааӡам — Антони инысымҩа ҭызҵаауаз [[Плутарх]] урҭ ртәы иҳәаӡом. Унеишь-уааишь ҳәа зарҳәоз аҭаацәарақәа рыхшара аӡәырҩы реиԥш, иара аҩны аҵара бзиа идырҵеит: Цицерон иазгәеиҭоит данқәыԥшыз «агәыӷрақәа здуҳәалашаз » дреиуан ҳәа шырыԥхьаӡоз<ref>(Cic. Phil. II.XVIII.46) Цицерон. Вторая филиппика, XVIII (46).</ref>. Уи адагьы, Антони еснагь агәамч бзиа иман, убри аҟнытә, ҳәарада, абҩарҵәыреи арратә ҽазыҟаҵарақәеи рҿы далыукаауан — уи [[Нобилитет|анобиль]] ҿарацәа рааӡараҿы акры зҵазкуа акәны иҟан<ref name=huzar.22 /><ref name=gs.ac.6>''Goldsworthy A.'' Chapter VI. Adolescent // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 81–96.</ref>. Иҟалап Марк данқәыԥшыз [[Луперкалии|луперктәи]] аныхаԥааҩс дыҟазҭгьы: илуперкцәахон еиҳарак аҭаацәара хатәрақәа рҟынтәи арԥарцәа, ԥыҭк ашьҭахь Луперкалии аныҳәаҿы ихы шалаирхәуаз зҳәо адыррақәа аанхеит<ref name=huzar.25>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 25.</ref>.
Марк иабду ибзоурала Антониаа рнырра ӷәӷәахеит. Марк [[Италики|италиааи]] Римтәи апровинциақәа рҿы инхоз ауааи ирзыҟаиҵоз аусқәа рзы, урҭ рпатронцәа — Антониаа рышьҭра ахаҭарнакцәа рыцхыраарала ахә ршәалар акәын. Марк иаб ҳ. ҟ. 74 шықәсазы апретор иҭыԥ иоуртә иҟаиҵеит, насгьы Адгьылбжьаратәи амшын аҿы ицоз ахәаахәҭра ааха ду азҭоз апиратцәа рҿагылараҿы ҳәаа змам анапынҵақәа иоуит. Аха иара ирҭаз амчра ихы изамырхәеит, иара дызларгәалашәоз апровинциақәа рҿы имҩаԥысуаз аӷьычрақәеи, апиратцәа ирҿагыланы арратә усмҩаԥгатәқәа реиҿкаараҿы аҟазара ахьмаҷызи рыла мацара ауп. Иԥсҭазаара далҵит Криттәи адгьылбжьахаҿы ҳ. ҟ. 71 шықәсазы<ref name=huzar.15et16>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 15-16.</ref>.
Марк иаб ишьҭахь ауал дуқәа аанижьит. Урҭ убриаҟара ирацәан, Антониаа Марк иаанижьыз анхарҭа ҭыԥқәа руак мап ацәыркит — адгьыли аҩни ауал дуқәа рықәын<ref name=gs.ac.4 />. Дук мырҵыкәа Иулиа аҩынтәраан хаҵа дцеит, уи ԥҳәысс дигеит [[Публий Корнелий Лентул Сура|Публи Корнели Лентулуа Сура]], ҳ. ҟ. 71 шықәса азы консулс иҟаз. Иконсулра ашьҭахьтәи ашықәс азы ацензорцәа асенат далырцеит — официалла ишырҳәаз ала, ихәымџьар ԥыртланы дахьгәараз азы<ref name=huzar.17et19>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 17-19.</ref>. Анаҩс Цицерон Антони дшыхәыҷыз дбанкротхеит ҳәа ахьиҳәаз азы, агәаанагара цәырҵит Лентул Сура Марк Антони аиҳабы иуалқәа зегьы ршәаха имаӡеит, иҭахымхеит, мамзаргьы илымшеит ҳәа<ref name=gs.ac.4 />.
[[Файл:Cicero Denounces Catiline in the Roman Senate by Cesare Maccari - 3.jpg|thumb|right|300px|Чезаре Маккари. Цицерон Катилина даҿаԥиҽуеит (1888)]]
ҳ. ҟ. 63 шықәсазы Лентул Сура [[Заговор Катилины|Катилина ицәгьаршратә ус]] далалеит (Катилина зегь реиҳа ихадоу идҵақәа иреиуан ауалқәа зегьы раԥыхра — ''tabulae novae''), аха ицәгьахәыцрақәа зегьы аадырԥшит, дагьыршьит ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза 5, 63 шықәсазы.<ref name=huzar.17et19 /> Иҟалап, убасҟан акәзар Антонии Цицерони рыбжьара аиӷара ашьаҭа аншәаҳаха: аҵыхәтәантәи ацәгьаршратә ус аартразы аџьабаа ду ибеит<ref name=plut.ant.2>(Plut. Ant. 2) Плутарх. Антоний, 2.</ref>, анаҩсангьы еснагь уи далаҽхәон. Цезар иакәзар, ашьрақәҵара даҿагыланы дықәгылон, Рим уи азакәан шамахамзар ахархәара амамызт, Цезар ацәгьауаҩ иԥсы ҭанаҵы аҭакра иқәҵара атәы зҳәоз азакәан дадгылон, иҟалап уи аԥхьаҟа Антонии иареи реизааигәахара иацхраазар<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 19–20.</ref>. Уи ашықәсазы иҟаз ҩыџьа аконсулцәа руаӡәк Марк иаб иашьа Гаи Антони Гибрида иакәын<ref name=huzar.15et16 />. Уигьы ацәгьаршцәа дрылахәын ҳәа агәҩара рыман, аха ашьауӷа аҽацәыхьчара илшеит. Аха ҳ. ҟ. 59 шықәсазы уеизгьы Македониа Рим ахаҭарнакс даныҟазтәи ашықәсқәа рзы иҟаиҵоз азакәан еилагарақәа рзы
ахара идырҵеит, насгьы дыхҵәаны дцарц идырҵеит — уи аҭынчра аамҭазы иҟаҵоу ацәгьоурақәа реиҳарак рзы иреиҳау ашьауӷа ҳәа иԥхьаӡан<ref name=huzar.17et19 />. Уи аамҭазы иан лашьа [[Луций Юлий Цезарь (консул 64 года до н. э.)|Луци Иули Цезар]] аконсерватоцәа — [[оптиматы|аоптиматцәа]] дрыдгылан. Ахәҭакахьала, уи Катилина ицәгьахәыцра иалахәқәаз рышьра дадгылан, Лентул Сура имаҳә шиакәызгьы<ref name=huzar.20>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 20.</ref>.
=== Аҿара ===
Антони иқәыԥшра Римтәи Ареспубликазы иҭынчыз аамҭа иақәшәеит. Уи аамҭазы арратә кампаниа дуқәа аҳҭнықалақь иацәыхараны имҩаԥысуан, насгьы еицырдыруаз аҿар, арратә маҵзура аҭыԥан, Рим аамҭа рхыргон. Анобиль қәыԥшцәа ахаарԥшра рҽазыршәон: иаҳҳәап, Цезар ирласӡаны амаҟа имӷаиҵон, насгьы ачыхә змаз амаӷрақәа ныҟәигон. Антони иԥаҵа оуижьит, насгьы амиф ишаҳәо ала ишьҭра ахьынтәаауаз Геркл диҿыԥшны, «иуаҭәақәа рҿы акәын амаҟа ахьимӷаиҵоз, имаҟаҿаҳәарсҭа аҳәа ду адиҳәалон, арратә плашь хьанҭа иҽылеиҳәон»<ref name=plut.ant.4 /><ref name=gs.ac.6 />. Антони анырра ду ииҭеит [[Гай Скрибоний Курион (претор 49 года до н. э.)|Гаи Скрибони Курион]], ҳ. ҟ. 76 шықәсазтәи аконсул иԥа. Плутарх излеиҳәо ала, Курион ихҟьаны ауп Антони арыжәтәи аҳәсеи иҽызрыдицалаз, ақьафура дзашьҭалаз<ref name=plut.ant.2 />. Ас еиԥш иҟаз аиҩызара анаҩс уҳәан-сҳәан рацәа ахылҿиааит ([[#Ахатә ԥсҭазаара|шәахәаԥш аҟәша «Ахатә ԥсҭазаара»]]). Цицерон иҳәоит, Курион -аиҳабы, иԥа иқәыӷәӷәарала, Марк Тулли ибжьаҟазарала, Марк Антони иуалқәа рыхәҭак ишәеит, мамзаргьы ахәдықәҵара ҟаиҵеит, аха убри аамҭазы иԥа Антони дибаларц азы азин ииҭомызт<ref>(Cic. Phil. II, XVIII, 45-46) Цицерон. Вторая филиппика, XVIII, 45-46.</ref>.
ҳ. ҟ. 60-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы Антони ақалақь арадикалтә ӷарцәа бзиа ирбоз еицырдыруаз адемагог Клоди диҩызахеит<ref name=huzar.25 />. Аха иаарласны рымҩақәа еиҟәыгахеит. Цицерон излаиԥхьаӡо ала, уи зыхҟьаз Клоди иԥҳәыс [[Фульвия|Фульвиеи]] Марки ирыбжьалаз аизыҟазаашьақәа роуп<ref name=huzar.26>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 26.</ref>.
{{Anchor|Фадиа}}Антони ихылҵшьҭра шыҳаракызгьы, дышқәыԥшыз ихьӡ-иԥша зынӡа ибжьысхьан, убри аҟынтә иҭынхацәа аҭаацәара бзиақәа рҟынтә ҭыԥҳак ԥҳәысс дигартә еиԥш рзеиҿымкааит. Уи иахҟьаны Марк раԥхьатәи иԥҳәыс [[Фадия|Фадиа]] лакәхеит, [[вольноотпущенник|ахақәиҭра зауз]] малуаҩык (ахақәиҭра зауз атәы) Квинт Фади Галл иԥҳа. Аха абри аҭаацәара аԥҵара иазкны иаанхаз аинформациа маҷуп — ҳ. ҟ. 44 шықәсанӡа лара дыԥсхьазар ҟаларын. Ахақәиҭра зауз атәы иԥҳа ԥҳәысс лгара [[мезальянс|мезолиансуп]] ҳәа иԥхьаӡан, насгьы лассы-лассы уи аҩыза аизыҟазаашьақәа зыхҟьоз аԥара акәын<ref name=gs.ac.6 /><ref name=huzar.25 />.
=== Габини инапхгарала арра амаҵзура ахысра. Иудеиеи Мысреи имҩаԥгаз акампаниақәа ===
Курион аус иҽахьалаигалази, Фадиа ԥҳәысс дахьигази Антони иуалқәа рызҵаара рзымыӡбеит<ref name=huzar.24>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 24.</ref>. Анаҩс, иԥсҭазаашьа дбанкротмызшәа иахьеиҿикаауаз иаҽыԥнырҳәо иалагеит. Ахәҭакахьала, атеатр аҿы [[Закон Росция|Росци изакәан]] инақәыршәаны аҽыуаҩцәа ирзылхыз жәиԥшь цәаҳәа рахьтә акаҿы аҭыԥ ааникылеит ҳәа рҳәоит. Убри аамҭазгьы Марк аҽыуаҩцәа рыкласс уаҳа даҵанакуамызт, убри аҟынтә еиҳа зыҳаҭыр лаҟу аҭыԥқәа рҿы дтәар акәын<ref name=cic.phil.2.44>(Cic. Phil. II, XVIII, 44) Цицерон. Вторая филиппика, XVIII, 44.</ref>.
ҳ. ҟ. 58 шықәсазы Антони Рим аанрыжьны Бырзентәылаҟа дцеит. Иаалырҟьаны иаԥшьигаз аныҟәара амзызқәа иреиуоуп акредиторцәа рықәыӷәӷәара, Фульвиа лзы зымчра иацлаз Клодии иареи реисра, аҵыхәтәаны, Марк иажәаҳәаратә ҟазара аиӷьтәра азы игәазыҳәара — Римтәи Ареспубликаҿы ақәҿиара змаз аполитикатә кариера аҟаҵаразы акыр зҵазкуа аԥышәа. Ахәҭакала даныхәыҷыз иоуз аҵара бзиа, Бырзентәыла «астажировка» ахьимаз абзоурала, Марк ажәлар рҿаԥхьа ақәгыларақәа рҿы аихьӡара бзиақәа ааирԥшуа далагеит, [[Азианизм|Азиатәи (азиантәи)]] аоратортә школ атрадициақәа дрықәныҟәон, уи ахаҭарнакцәа иԥшӡоу, ихырку астиль рхы иадырхәон. Иара убасгьы идыруп, Антони иажәахәқәа рҿы архаизмқәа мыцхәы ихы ишаирхәоз — анаҩс Октавиан уи азы ахара идиҵон<ref name=plut.ant.2 /><ref name=huzar.26 />.
Уи ашықәсазы Марк Шьамтәыла аконсул [[Авл Габиний|Авл Габини]] инапхгара аҵаҟа аррамаҵура ахысра дақәшаҳаҭхеит. Аконсулра анҵәамҭазы, Габини уахь апроконсул ичын иҭаны ддәықәырҵаран иҟан, насгьы иотриадқәа рҿы Антони аҽыуаҩцәа рнаԥхгаҩыс дҟаларц идигалеит<ref name=huzar.26 />. Даҽа версиак инақәыршәаны, ахаҭарнак ҿыц Бырзентәыла далсны ипровинциахь данцоз ауп Антони днааиԥхьаз<ref name=gs.ac.7>''Goldsworthy A.'' Chapter VII. The Return of the King // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 96—105.</ref>. Габини ар рнапхгараҿы аԥышәа змамыз, еицырдыруаз «ахьтәы аҿар» рхаҭарнак дахьигаз амзызқәа иреиуоуп ажәытәан аҩ-ҭаацәарак ирыбжьаз аимадарақәагьы: Авл иаб Марк иабду инапхгара аҵаҟа Киликиа квесторс дыҟан ҳ. ҟ. 102 шықәсазы<ref name=huzar.27>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 27.</ref>. Габини раԥхьаӡа Антони еиҳа имаҷыз аҭыԥ идигалеит, аха иара еиҳа ихадоу аҽыуаҩцәа рпрефект иҭыԥ иҭаххеит (аҽыуаҩцәа рпрефект инапхгара аҵаҟа — ''praefectus equitum'' — иҟан акы ма еиҳаны аотриадқәа, рыцыԥхьаӡа 400—500 ҽыуаҩцәа еидызкылоз)<ref name=gs.ac.7 />.
Шьамтәыла Рим ахаҭарнак ҿыц иҿаԥхьа, апровинциаҿы иҟоу аусқәа реилыргара адагьы, Иудеиа Рим анырра аиҭашьақәыргыларагьы напынҵас иман: иахырҳәаз аҳ [[Аристобул II]] иԥа, Рим ирбаандаҩны ирымаз, [[Александр Яннай II|Александр Ианнаи II]] ар еизиган, Римынтә аҳыс иҟарҵаз [[Гиркан II]] дықәиҳәарц иҽазишәеит. Римаа ирҿагылаз апринц иитәыз абаа [[Александрион (Сартаба)]] ианақәла, Антони зегь раԥхьаӡа аҭӡы дхалеит, ианаршьеит «аҭӡамцтә гәыргьын» ({{lang-la|corona muralis}}) — аҳаҭыртә арратә ҳамҭа. Марк иара убасгьы дрылахәын акыр зҵазкуаз егьырҭ абаашқәа рнапахьы аагаразы имҩаԥыргоз ажәыларақәагьы - [[Махерон|Махерони]] [[Гиркания (крепость)|Гирканиеи]] ргараҿы<ref name=huzar.28>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 28.</ref>. Дук мырҵыкәа Аристобул II ихаҭа Римынтә дыбналеит. Иудеиа даннеи, аҿагылара ҿыц аԥшьигеит. Уажәы Габини аибашьра амҩаԥгара рыдиҵеит инапаҵаҟа иҟаз хҩык — Антони, Сизенна (иԥа), Сервили. Александрион азааигәара Аристобул ир нырҵәаны, иара Римҟа ддыргьежьит<ref name=gs.ac.7 /><ref name=huzar.28 />.
Иҟалап Габини [[Парфянское царство|Парфиа]] дақәларц иҽазыҟаиҵозҭгьы, уи моу ир [[Евфрат]] азааигәара еизигеит, убасҟан иара дидҵаалеит Мысрантә иқәырцаз афараон [[Птолемей XII Неос Дионис|Птолемеи XII Авлет]]. ҳ. ҟ. 59 шықәсазы, иара атриумвирцәеи хаҭала Цезари аҵарҭыша ду риҭеит имчра азхарҵарц азы (убас ала, Рим Птолемеи XI иуасиаҭ ԥаршеи инақәыршәаны Мысра мап ацәнакит) насгьы «Римтәи ажәлар рҩызеи рыдгылаҩи ҳәа изырҳәаларц азы». Аха 58 шықәсазы ҳ. ҟ. Птолемеи данахырҳәа, иара Рим ацхыраара даҳәеит. Асенаторцәа афараон мап ицәыркит, насгьы аныхаԥааҩцәа иԥшьоу [[Книги Сивилл|Сивилла лышәҟәқәа]] рҟны ирыԥшааз ацыԥҵәаха ишаҳәоз ала, Птолемеи ацхырааразы мап ицәктәуп ҳәа азгәарҭеит. Рим ианрықәымҿиа ашьҭахь, Птолемеи дышиашоу Габини иахь дцеит, аҵарҭыша ду, 10 нызқь талант идигалеит, Римтәи ар ахархәарала аҳра ирхынҳәырц азы<ref name=huzar.29et31>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 29-31.</ref>.
{{Anchor|Антипатр}}Ԥыҭрак даназхәыц ашьҭахь, Авл уи дақәшаҳаҭхеит, уи мап ацәызкуаз адинытә закәан Рим ишыҭрыжьыз шидыруазгьы. Уи адагьы, азакәан излаҳәоз ала, ахаҭарнак асенат ма Жәлар Реизара ҷыдала азин ирымҭакәа апровинциа ааныжьны егьырҭ адгьылқәа дрықәлар ҟалаӡомызт. Антони ахаҭарнак дишьҭалан ддәықәлеит, егьырҭ афицарцәа аӡәырҩы азакәан иаҿагылаз аус рҽаладырхәырц мап шацәыркызгьы<ref name=huzar.31>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 31.</ref>. Уи моу, Плутарх игәы ишаанагоз ала, Антони иакәын Габини Мысратәи авантиура далазгалаз<ref name=plut.ant.3>(Plut. Ant. 3) Плутарх. Антоний, 3.</ref>. Гиркан Габини имчра ахьиихьчаз азы иҭабуп ҳәа иаҳәо, римтәи ар фатәыла еиқәиршәеит, насгьы [[Антипатр Идумеянин|Идумианинтәи Антипатр]] напхгара зиҭоз ируаа рыцны идәықәиҵеит<ref name=gs.ac.7 />.
ҳ. ҟ. 56 шықәсазы, ҭагалан мысратәи аиҳабыра ҿыц апиратцәа ирыцхраауеит, насгьы амшынтә флот ду аиқәыршәара иаҿуп, римаа амшынаҿ ирымаз амчра ашәарҭара иҭазыргыло ҳәа Габини ахара рыдиҵеит. Абри ҽыҵгас иҟаҵаны, ируаа Мысра иалеигалеит. Антони инапы ианырҵеит Александриаҟа ицоз амҩа зылсуаз, стратегиала акыр зҵазкуа аҭыԥ [[Пелузий|Пелузиа]] аанкылара. Марк напхгара зиҭоз аҽыр иаарласны Синаитәи ацәҳәырақәеи Суецктәи аӡымҩахгага аӡҭачқәеи ирылсны ицеит, анаҩс Пелузи рнапахьы иааргеит<ref name=huzar.31 />. Ақалақь агараҿы ацхыраара ду ҟаиҵеит Антипатр: қьырала Мысра амаҵ азызуаз иудеиаа, римаа агәашәқәа рзаадыртразы иргәыбзыӷит<ref name=gs.ac.7 />. Архәҭа хадақәа ицны ақалақь ахь иааз Птолемеи аҭыԥантәи ауааԥсыра рышьразы адҵа ҟаиҵеит, избанзар урҭ аҳрахь инеиз [[Береника IV|Береника]] аҳкәажә ҿыц ҳәа дазхарҵеит, аха Марк урҭ дрыдгылан, аҳ агәра ииргеит ашьрақәа мап шрыцәктәу ала. Дук мырҵыкәа, Александриа иацәыхарамкәа, Птолемеии Габиниеи Береника лыр ирабашьит. Ари аибашьра алҵшәа зыӡбаз Антони иоуп, уи римтәи аҽыр Мысраа ртыл иалеигалеит, убри алагьы аибашьра алҵшәа иӡбеит<ref name=huzar.31 />.
Александриа анырга ашьҭахь, Марк Береника лхаҵа, Мысра аҳ-аконсорт [[Архелай (царь Египта)|Архелаи]] иԥсыбаҩ иԥшааит (урҭ уаанӡагьы еибадыруан), аҳык ишихәҭоу еиԥш, ҳаҭыр ду иқәҵаны анышә дамардеит, уи алагьы Антони мысраа раҳаҭыр иоуит<ref name=gs.ac.7 />. Александриатәи аҭоурыхдырҩы [[Аппиан]] иоуп II-тәи ашәышықәсазы Габини иекспедициа аан Антони раԥхьаӡа акәны Птолемеи иԥҳа [[Клеопатра|Клеопатра]] дибеит, насгьы иаразнак лыбзиабара ирцәырҵит ҳәа алегенда зҩыз<ref name=gs.ac.7 />. Дук мырҵыкәа Габинии Антонии еиманы Мысра аанрыжьит, Иудеиа иҟалаз аҿыгылара ҿыц аанкыларазы, насгьы [[Набатейское царство|набатеиатәи]] арабцәа рқәылара иаҿыгыларц азы. Птолемеи изықәиргәыӷыз аҵарҭыша зегьы знык ала иахьизымшәаз аҟынтә, Антони мысратәи акампаниа хәарҭара изалымгазар ҟалап<ref name=huzar.32>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 32.</ref>.
54 шықәсазы ҳ. ҟ. Габини Шьамтәыла инапхгара аамҭа нҵәон, убри аҟнытә апровинциа аанижьит. Ахаҭарнак уахынла Римҟа дхынҳәит, аӡәгьы дизгәамҭарц иҭахын, насгьы Иудеиеи Мысреи рҿы иигаз ааирақәа рыӡбахә ҳәа акгьы ыҟамызт. Рим иара еиуеиԥшым ахарақәа идырҵеит (азакәанқәеи адинтә закәанқәеи реилагара адагьы, Авл инапы ианырҵаз апровинциа ирҳәит). Габини ихылаԥшуаз [[Гней Помпей Великий|Помпеи]] анкьаахыс ҩызас имаз ихьчара далагеит, аха аҵыхәтәаны уи аус дарҭан, дықәрцеит. Антони аусӡбара дацәцеит. Аха асенаторцәа аӡәырҩы дырҭахымызт, убри аҟынтә 55 шықәса анҵәамҭазы, мамзаргьы 54 шықәса алагамҭазы ҳ. ҟ. Марк, Цезар иааԥхьарала, [[Галлия|Галлиаҟа]] дцеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 32–33.</ref>. Иҟалап Антони Шьамтәыла даанхар илшозҭгьы, насгьы апровинциа аҟны Рим ахаҭарнак ҿыц [[Марк Лициний Красс|Марк Лицини Красс]] Парфиа даҿагыланы имҩаԥигоз акампаниа далахәхар, аха Красс аԥышәа змаз аофицарцәа рацәаҩны ицны иааит, ус анакәха аԥышәа змамыз Антони қәыԥш диҭахымзар ҟаларын<ref name=gs.ac.8>''Goldsworthy A.'' Chapter VIII. Candidate // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 105—116.</ref>.
== Цезар ихаан иҳаракхара ==
=== Галлиа амаҵзура ===
{{main|Галлтәи аибашьра}}
[[Файл:Bust_of_Gaius_Iulius_Caesar_in_Naples.jpg|thumb|left|200px|Гаи Иули Цезар. [[Траян|Траиан]] иаҳратәраан иаԥҵаз абиуст (ҳашықәсԥхьаӡара II-тәи ашәышықәса алагамҭазы).]]
Ҳ. ҟ. 54 шықәса Ҭагалан, Антони [[Галлия|Галлиа]] иҟаз [[Гаи Иулии Цезар|Гаи Иулии Цезар]] иахь дцеит, уи [[Галльская война|Галлтәи аибашьра]] ахыркәшаразы аҟыбаҩ змаз афицар қәыԥшцәа еидикылон. Цезар иалхра зыхҟьаз аԥара мариа арҳара азгәышьра акәын: зегьы ирдыруан Цезар акы дацәыԥхамшьакәа Галлиа ширҳәуаз атәы. Цезар инапхгарала имҩаԥысуаз амаҵзура иазкны еилкаау маҷуп, избан акәзар Галлтәи аибашьра иазку ахыҵхырҭа хада — Гаи ихаҭа «[[Записки о Галльской войне|Ианҵамҭақәа]]» рҿы — ар рԥыза илегатқәеи егьырҭ иафицарцәеи рылшарақәа рыӡбахә маҷны иҳәоуп. Иҟалап раԥхьа Антони легатс дыҟазҭгьы, алегион атрибунс, ма Габини иеиԥш аҽыр апрефект иакәызҭгьы<ref name=gs.ac.8 /><ref name=huzar.35>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 35.</ref>.
Ҳ. ҟ. 53 шықәсазы Цезар Антони Римҟа дишьҭит [[квестор|аквесторцәа]] ралхрақәа иҽрылаирхәырц азы, Антони ажәытәаахыс дызҭахымыз Цицерон ихьӡала ашәҟәы ицҵаны. Ари амаҵзура хәыҷы Антони иоурц азы Цицерон ԥырхага иимҭар акәзар ҟалап ицхыраара ҳәа изҿыз<ref name=gs.ac.8 /><ref name=huzar.36>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 36.</ref>. Алхрақәа ахьаанкылахаз азы, Антони Рим дыҟан ҳ. ҟ. 52 шықәсанӡа, ажьырныҳәамза азынӡа, адемагог [[Тит Анний Милон|Милон итәы]] Клоди данишьызгьы. Цицерон излеиҳәо ала, уаанӡа Антони ихаҭа Клоди дишьырц иҽазишәахьан<ref group="цитата">(Cic. Phil. II, 21) Цицерон. Аҩбатәи афилиппика, 21: «Публи Клоди, уара ишуҳәаз еиԥш, сара иҟасҵаз аичырчаралоуп дшыршьыз. Ажәлар ирҳәооз, уара аҳәа шьҭыхны аформ аҿы душьырц уишьҭалазҭгьы, римтәи ажәлар рыла ишабоз, насгьы уара ари аус аҵыхәтәанынӡа инаугазҭгьы, иара ашәҟәҭыжьырҭа амардуан ахь дымҩахымҵызҭгьы, умҩа даҿагыланы уааныимкылазҭгьы?»</ref><ref>(Cic. Phil. II, 49) Цицерон. Вторая филиппика, 49.</ref>, аха Марк Клоди дидгылан, ҩ-сааҭк ицоз ажәахә ҟаиҵеит, уаҟа Милон иқәыӡбатәуп ҳәа дҵаны иқәиргылон. Аквесторцәа ралхрақәа рышьҭахь, урҭ еиуеиԥшым адҵақәа рыҭаразы традициала аҵәҭаԥсарала еихыршон, аха Антони машәыршәа сышԥалрымхри ҳәа дыԥшуамызт. Уи аҭыԥан, агаллцәа зегьы [[Верцингеториг]] инапхгарала изабашьуаз Цезар иахь ддәықәлеит. Аха уи аҳҭнықалақь аҿы даанхар акәхеит: Антони дызлахәыз Милон иусӡбара мҩаԥысит мшаԥымзазы<ref name=gs.ac.8 /><ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 37–38.</ref>. Ежи Линдерски иверсиала, Клоди иус дахьалахәыз азы, Марк ҳ. ҟ. 52 шықәсазы аквесторцәа ралхрақәа рылахәхара мап ацәикит, аха иааиуаз ашықәсазы амагистратцәа ралхрақәа дырзыԥшын, убри аҟынтә ҳ. ҟ 51 ашықәсазы квесторс дҟалеит.<ref>''Linderski J., Kaminska-Linderski A.'' The Quaestorship of Marcus Antonius // Phoenix. — 1974. — Vol. 28, № 2. — P. 223.</ref><ref>''Linderski J., Kaminska-Linderski A.'' The Quaestorship of Marcus Antonius // Phoenix. — 1974. — Vol. 28, № 2. — P. 223.</ref>
Марк ар рԥыза ирхәҭақәа данрыцлаз аамҭа еилкааӡам<ref name=gs.ac.8 />. [[Битва при Алезии|Алезиа ааигәара имҩаԥгаз аибашьраҿы]] Цезар Антони легатк иаҳасабала иӡбахә иҳәоит: Марк Гаи Требони дивагыланы агаллцәа раԥхьатәи ржәылараан римтәи арезервқәа напхгара рзиуан<ref>(Caes. B. G. VII, 81) Цезарь. Записки о Галльской войне, VII, 81.</ref>. ҳ. ҟ. 52—51 шықәсқәа рзы, аӡынра Цезар аӡынтәи лагерь акомендантс Антони даанижьит<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 2) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 2.</ref>. Дук мырҵыкәа XII-тәи алегион напхгара азҭоз Марк, Цезар дицны, Римтәи анапхгара мап ацәызкуаз агаллцәа ирҿагыланы аҵыхәтәантәи ахьырхәратә аоперациақәа рхы рыладырхәит<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 24) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 24.</ref>. Бельгика имҩаԥысуаз аоперациақәа рышьҭахь, Цезар Антони адҵа ииҭеит абелловак жәлар ахьынхоз аҭыԥ аҿы даанхарц, аҿагылара ҿыц ҟамларц азы<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 38) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 38.</ref>. ҳ. ҟ. 51—50 шықәсқәа рзы, аӡын Антони Гаи Требонии Публи Ватинии дрыцны Бельгика иҟаз аӡынтәи алагер акомендантс дыҟан, уи ԥшь-легионк еиднакылон<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 46-47) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 46-47.</ref>. Аӡын Антони ауаҩы дишьҭит, Цезар чарҳәара изызуаз [[Атребаты|атребатцәа]] рыжәлар раԥхьагыла [[Коммий|Комми]] дишьырц азы. Аха Комми иԥсы еиқәирхеит, анаҩс Антони иахь ацҳаражәҳәаҩцәа ишьҭит, инапаҵаҟа дшыҟало азы агәра ирго, убри аҟынтә диҳәон дрыцҳаишьарц азы. Марк дақәшаҳаҭхеит<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 48) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 48.</ref>.
=== Аграждантә еибашьра аламҭалазы ===
Ҳ. ҟ. 50 ашықәсазы Антони ажәытәтәи иҩыза Курион Цезар иганахь диасырц азы абжьаҟазара даҿызар ҟаларын, аха Иули иҟынтәи иоуз аҵарҭыша ду иполитикатә позициа аԥсахраҿы ихадоу ароль нанагӡеит<ref name=huzar.42et45>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 42–45.</ref>. Убри ашықәсазы Марк (Цезар идҵала акәхап) ҩ-маҵураҭыԥк риоуразы икандидатура ықәиргылеит — иааиуа ашықәс азы аплебеицәа (ажәлар) ртрибуни, [[Авгуры|авгури]] рҭыԥқәа рахь. Аҵыхәтәантәи аҭыԥ ахь иалхра иаанагон иԥсы ҭанаҵы аныхаԥааҩцәа рколлегиа алахәхара. Авгурцәа аԥшреи ажәҩантә дыргақәа еилкааны реиҭаҳәареи рзы аныпынҵақәа рыман, насгьы аполитикаҿы анырра ҟарҵон. Ҭыԥ заҵәык ҭацәхеит [[Квинт Гортензий Гортал|Квинт Гортензи Гортал]] иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь. Егьи акандидат — [[Луций Домиций Агенобарб (консул 54 года до н. э.)|Луци Домици Агенобарб]], еицырдыруаз аполитик, насгьы Цезар зегь раасҭа иҿагылақәаз дыруаӡәкын. Уи иахҟьаны Цезар Антони активла дидгылеит: ар рԥыза иӡбеит [[Цизальпийская Галлия (римская провинция)|Цизальптәи Галлиа]] зегь дакәшарц ааԥхьара ҟаҵо, ари апровинциаҿы инхоз ауааԥсыра (урҭ рҟынтә абжьыҭара зылшоз рим атәылауаа маҷҩымызт) алхрақәа рыҩбагьы рҿы рыбжьы Марк ирҭарц азы<ref name=gs.ac.10>''Goldsworthy A.'' Chapter X. Tribune // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 130—143.</ref>. Аха ажәлар Марк идгылеит авгур иалхрақәа рҿы, Цезар агитациа далагаанӡагьы, убри аҟынтә Гаи иаразнак атрибунқәеи, апреторцәеи, аконсулцәеи ралхрақәа рҿы икандидатцәа рыбжьы рырҭаларц ааԥхьара далагеит<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 50) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 50.</ref>. Атрибунцәа ралхраҿы аицлабра маҷын, Антони уадаҩрада далырхит. Цезар идгылоз [[Квинт Кассий Лонгин (трибун)|Квинт Касси Лонгингьы]] трибунс далхын, Марк иашьа Луци квесторс далхын. Цезар идгылаз даҽаӡәгьы, [[Сервий Сульпиций Гальба (претор 54 года до н. э.)|Серви Сульпици Галба]] аконсулцәа ралхрақәа рҿы дахьаҵахаз азы, Гаи аҳҭнықалақь аҿы интересқәа рыхьчаразы аҭакԥхықәра ахәҭа дук Марк Антони идырҵеит<ref name=huzar.42et45 /><ref name=gs.ac.10 />.<!--+о ситуации. КРАТКО-->
ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза жәаба, 50 шықәса рзы<ref group="азгә.">Атрибунақәа, аконсулцәеи егьырҭ амагистратцәеи реиԥш акәымкәа, рмаҵура иалагеит ԥхынҷкәынмза 10 рзы, егьырҭ-ажьырныҳәамза 1 азы акәын.</ref> имаҵура данахагыла ашьҭахь хара имгакәа Антони асенаторцәа ԥыҭҩык Цезар инапхгара аҟынтәи ихы дақәиҭыртәырц аҽазыршәарақәа ҟарҵо иалагеит. Антонии Кассии Цезар иабџьар шьҭаиҵарц, насгьы иара аҳәынҭқарра даӷоуп ҳәа иӡбахә рыларҳәарц азы асенат иҟанаҵоз адҵарақәа авето рықәырҵеит<ref name=gs.ac.10 />. Ԥхынҷкәынмза 20 рзы Антони ажәлар реизараҿы (''contio'') дықәгылеит, Помпеи иҿагылоз ажәахә ҟаиҵеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 47–48.</ref><ref>''Wiseman T. P.'' Caesar, Pompey and Rome // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 422.</ref>; Иажәахә аҿы ихадоу ахшыҩҵакқәа аниҵеит Цицерон<ref>(Att., VII, 8, 5) Цицерон. Письма к Аттику, VII, 8, 5.</ref>. ҳ. ҟ. ажьырныҳәамза 1, 49 шықәсазы Курион Цезар иҟынтәи ашәҟәы Римҟа инаигеит, аҩганкгьы хьаҵны аҭынчразы еиқәышаҳаҭхарц азы ажәалагала ахьыҟаиҵоз. Раԥхьа Цезар иҿагылаҩцәа асенат аилатәараҿы ашәҟәы аԥхьара иаԥырхагахеит, убри аҟынтә Антонии Кассии уи иаԥхьартә аҟаҵара рылдыршеит. Официалла аҭак ҟамлаӡеит. Иааиуаз амшқәа рзы Антони иара ихьӡала Цезар анаҩстәи аконсулра аҟынӡа кьыс шимоуа ала агарантиақәа дрылацәажәон, аха иҟаиҵаз ажәалагалақәа зегьы мап рцәыркит<ref name=huzar.48et49>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 48–49.</ref>. Ажьырныҳәамза 7 рзы асенат иалшеит иҷыдоу азакәан (''senatus consultum ultimum'') адкылара, насгьы уи атрибунцәа авето ақәҵаразы рҽазышәарақәа лҵшәада иаанхеит: шәганахь амч ҳхы иаҳархәоит ҳәа ирықәмақаруа иалагеит, Цезар атрибунцәа ирықәлеит ҳәа шиҳәозгьы<ref name=gs.ac.10 /><ref group="азгә.">Жәлар ртрибунқәа рымчра ахьынӡаҟоу кьыс рымамзароуп ҳәа иԥхьаӡан, насгьы атрибун иқәлара иԥшьоу аус аҿагылара иаҩызан.</ref>. Иҷыдоу азакәан анрыдыркыла раԥхьатәи аухаҵәҟьа Антонии Кассии атәцәа рымаҭәақәа рышәҵаны, аҳҭнықалақь аҟынтәи ибналан ицеит [[Рубикон]] аӡиас аҩадатәи агаҿа аҟны игылаз Цезар илагер ахь. Кьыс змамзар зыхәҭоу ажәлар ртрибунцәа иԥшьоу ршәарҭадара иақәмақаруа иахьалагаз Цезар ҽыҵгас иҟаҵаны Италиа дақәлеит<ref name=huzar.48et49 />.
=== ҳ. ҟ. 49—45 шш. Аграждантә еибашьра ===
==== Аграждантә еибашьра алагамҭа. Бырзентәылаҟа акампаниа ҳ. ҟ (49—48 шықәсқәа). ====
{{main|Ажәытәӡатәи Рим Аграждантә еибашьра (49—45 ҳ. ҟ.)}}
[[Файл:Bellum Civile 4945BC.png|thumb|left|440px|Аграждантә еибашьра арратә усмҩаԥгатәқәа ҳ. ҟ. 49—45 шш. Ацәаҳәа еиқәаҵәа ҵаӷақәа рыла Римтәи Ареспублика аҳәаақәа аарԥшуп, аҵәаӷәаԥҵәала -апровинциақәа рҳәаақәа — Цезар иусурақәа; — Цезар иҩызцәа русурқәа; — Помпеи иусурқәа;<br>{{legend|red|Цезар ииааирақәа, иара импыҵаихалаз ақалақьқәа}}{{legend|blue|Помпеи ииааирақәа}}{{legend|black|Ақалақь дуқәа}}]]
Ажәлар ртрибунцәа традициала ар напхгара рырҭар ҟаломызт, аха Цезар идгылоз афицарцәа даараӡа иҭахын, убри аҟынтә Антони [[пропретор|апропретор]] инапынҵақәа ииҭеит<ref>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 260.</ref>. Гаи уи хә-[[когорта|когортак]] рнапхгара идиҵеит, насгьы стратегиала акыр зҵазкуа [[Кассиева дорога|Кассиантәи амҩаду]] аҿы иҟаз ақалақь Арреци (иахьатәи [[Ареццо]]) инапахьы иааигарц адҵа ииҭеит, уи Марк қәҿиарала инаигӡеит<ref>(Caes. B.C. I, 11) Цезарь. Записки о Гражданской войне, I, 11.</ref>. Иҟалап, уи аҽныҵәҟьа адҵа нагӡахазаргьы, аха Цезар «Ианҵамҭақәа» рҿы ажәылара деиҭалагаанӡа Помпеии иареи реиҿцәажәарақәа қәҿиара рымамызт ҳәа азгәеиҭоит<ref name=cah.424>''Rawson E.'' Caesar: Civil War and Dictatorship // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 424.</ref>. Иули ихаҭа [[Фламиниева дорога|Фламиниантәи амҩала]] дцон, аха аҭынчратә еиҿцәажәарақәа анхыбгала ашьҭахь (даҽа версиак ала, аҭынчратә еиҿцәажәарақәа раан Цезар ир [[Пицен (область в Италии)|Пицено атәылаҿацә]] ааныркыло иалагеит<ref name=cah.424 />) насгьы Помпеи изы илоиалыз аруаа аҩада-мрагыларахь рхы дырхеит ҳәа ажәабжь аниоу, Рим днавсны урҭ дрышьҭалеит. Антони Цезар еиԥш аманиоврқәа ҟаиҵон. Жәабранмзазы [[Корфиний|Корфини]] (ҳаамҭазтәи [[Корфинио]]) ианажәла, Цезар еиликааит ақалақь Сульмон агарнизон (ҳаамҭазтәи [[Сульмона]]) рыбџьар ашьҭаҵара ишазхиоу азы, насгьы Марк Антони инапхгарала уахь хә-когортак дәықәиҵеит<ref name=huzar.50>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 50.</ref><ref>(Caes. B.C. I, 18) Цезарь. Записки о Гражданской войне, I, 18.</ref>.
Помпеи Брундизиатәи (ҳаамҭазтәи [[Бриндизи]]) Бырзентәылаҟа ӷбала данца ашьҭахь, Антони ажәлар ртрибун инапынҵақәа рынагӡара дазыхынҳәит. Антонии Лонгини иаарыԥхьаз ажәлар реизара аҟны Сулла ихаан [[Проскрипция|азакәан анҭыҵ иҟаз]] ахәыҷқәа рзинқәа реиҭашьақәыргылара иақәшаҳаҭхеит, насгьы Помпеи изакәанқәа рыла ахара здырҵаз зегьы уи ранарыжьит 52 шықәса ҳ. ҟ.<ref>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 258.</ref><ref name=huzar.52>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 52.</ref><ref name=uc.221>''Утченко С. Л.'' Юлий Цезарь. — М.: Мысль, 1976. — С. 221.</ref> (даҽа версиак инақәыршәаны, Сулла ихаан азакәан анҭыҵ иҟаз ахәыҷқәа рзинқәа Цезар ихаҭа ирызирхынҳәит, аха уи ашықәс анҵәамҭазы иҟалеит<ref name=cah.431>''Rawson E.'' Caesar: Civil War and Dictatorship // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 431.</ref>). Иҟалап, абри аилатәараҿы, Цизальптәи Галлиа (Цизальптәи Галлиа аҩадатәи ахәҭа, аӡиас Пад анаҩс (По) анҭыҵ — {{lang-la|Padus}}) инхоз ауаа рим атәылауаҩра рыҭан, избан акәзар урҭ уаанӡа иԥкыз алатинтә зин акәын ирымаз<ref name=huzar.52 />. Антонии Кассии Рим анҭыҵгьы асенат асессиазы иаарыԥхьеит, Цезар апроконсул имаҵзура аанмыжьӡакәа уи далахәхарц азы, ари амаҵзура аруаа рҿы азакәантә мчра инаҭон<ref name=cah.430>''Rawson E.'' Caesar: Civil War and Dictatorship // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 430.</ref><ref group="азгә.">Апроконсултә напынҵақәа змаз ар рԥыза, апровинциа аҟынтәи даныхынҳә ашьҭахь, Рим иԥшьоу аҳәаақәа — апомери — еилазгаз, иаразнак инапынҵақәа ицәыӡуан.</ref>.
Испаниаҟа данца, Цезар Италиеи уа иҟаз архәҭақәеи рнапхгара Антони идиҵеит, аха аҳҭнықалақь анапхгара азиулар акәын апретор [[Марк Эмилий Лепид (триумвир)|Марк Емили Лепид]]<ref name=uc.221 />. Атрибун-апропретор инапынҵақәа рахь иаҵанакуан аҳҭнықалақь чала аиқәыршәара, ицәырҵуаз аекономикатә зҵаарақәа рыӡбара, афлот аизгара, апориадок ацклаԥшра. Цезар Италиаҟа даныхынҳәуаз аамҭазы, Марк илиршеит адгьылбжьахаҿы аҭынчра ахьчара, Помпеи идгылақәоз рықәгылара аԥырҟәҟәаара, насгьы амшынтә блокада ԥжәаны Иониатәи амшын ахысра зылшоз афлот аиқәыршәара. Аха урҭ азҵаарақәа рыӡбараҿы иара илагала шаҟаз еилкааӡам: Плутарх игәы иаанагоит Марк гәацԥыҳәарала идыз анапынҵақәа рынагӡара даҿын ҳәа, Цицерон иҳәоит уи дыхәмаруа, ицәыбза [[Волумния (актриса)|Волумниеи]] длыцны иаамҭа ихигон ҳәа<ref name=gs.ac.12>''Goldsworthy A.'' Chapter XII. Civil War // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 152—167.</ref><ref name=huzar.54>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 54.</ref>. Антони Лепид дицны иааиуаз ашықәс азы амагистратцәа ралхрақәа еиҿикаар акәын, Цезар азакәантә зин ирҭарц азы (Гаи аконсул имаҵзура иоуеит ҳәа агәыӷра иман). Урҭ аконсулцәа рыда рымҩаԥгара рылымшеит, урҭ Помпеи ицны ӷбала ицахьан, Лепид Антони ицхыраарала, ҷыдала алхрақәа рымҩаԥгаразы Цезар диктаторс иҟаҵара еиҿикааит<ref name=huzar.54 />. Ауаҩы адиктатор ҳәа иҷыдоу амаҵзурахьы иалхра Рим заатәи аҭоурых аҿы лассы-лассы аҭыԥ аман, аха уи апреторс иҟаҵара уаанӡа иҟамлацыз акы акәхеит<ref name=gs.ac.12 />. Аҳәынҭқарратә зҵаарақәа рыӡбара адагьы, Антони имчра амалырҳаразгьы ихы иаирхәон: Помпеи [[тускул|тускулантәи]] ивилла ааникылеит, иара убас Италиантәи ибналаз Помпеи идгылақәоз рынхарҭақәеи рмали. Анаҩс, ҳ. ҟ., 47 шықәсазы, Цезар Александриантәи изиҩит [[Марк Теренций Варрон|Марк Теренциа Варрон]] ивилла изирхынҳәырц азы<ref name=huzar.53>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 53.</ref>. Антони ихымҩаԥгашьақәа ирхырҟьаны, уаанӡа анеитралитет зкыз асенаторцәа џьоукы Италиа аанрыжьит. Марк анырра ду змаз Цицерон идгылара аиура даара иҽазишәеит, аха илымшеит — уигьы Помпеи иахь дыбналаны дцеит<ref name=huzar.55et56>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 55-56.</ref>.
ҳ. ҟ. 48 шықәсазы, ажьырныҳәамзазы Цезар Брундизинтәи Бырзентәылаҟа дцеит ир рыхәҭак иманы, Антони лшарак шааиоузҵәҟьа, иаанхаз аотриадқәа иманы [[Ионическое море|Иониатәи амшын]] дырны дцарц адҵа ииҭеит. Помпеи идгылаҩцәа арсырҭа ҿыц арсра рҽазыршәеит, убри аан [[Луций Скрибоний Либон (консул 34 года до н. э.)|Луци Скрибони Либон]] Брундизи иахьазааигәаз ддәықәырҵеит. Ҩ-[[трирема|триремк]] (х-цәаҳәак ажәҩақәа змоу аӷба бжьаратәқәа) рыла, иара убас аӷба хәыҷқәа рыла, Антони илиршеит Либон иитәыз [[Квадрирема|аквадриремақәа]] хәба (ԥшь- цәаҳәак ажәҩақәа змоу аӷба дуқәа) амшын агаҿа аҟынтә анаскьацара, Либон иӷбақәа руак ааникылеит<ref name=huzar.57et58>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 57-58.</ref><ref>(Caes. B.C. III, 24) Цезарь. Записки о Гражданской войне, III, 24.</ref>. Мшаԥымза 10 рзы Антонии [[Квинт Фуфий Кален|Квинти Фуфи Калени]], амчра хадақәа рыла Помпеи идгылаҩцәа рмацәаз ԥжәаны, ақалақь Лисс (ҳаамҭазтәи [[Лежа (город)|Лежа]]) азааигәара иӡхыҵит. Урҭ ирыцны иааит Цезар изы акыр зҵазкуаз ацхыраара — х-легионк аветеранцәа, ҿыц еибашьра иргаз легионк, аҽыуаҩцәа 800-ҩык инарзынаԥшуа<ref name=gs.ac.12 /><ref name=huzar.57et58 /><ref>(Caes. B.C. III, 29) Цезарь. Записки о Гражданской войне, III, 29.</ref>. Цезаргьы Помпеигьы Антони иахь раԥхьа инеиуа ҳәа рҽазыршәон, аха аҭыԥантәи ауааԥсыра Марк игәы иҽанырҵеит Гнеи Помпеи дшааигәахоз азы. Дук мырҵыкәа Антони Цезар иҽимеидеит, уажәшьҭа уи имчқәа Помпеи имчқәа ираҟарахеит<ref name=huzar.59>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 59.</ref><ref>''Утченко С. Л.'' Юлий Цезарь. — М.: Мысль, 1976. — С. 232.</ref><ref>(Caes. B.C. III, 30) Цезарь. Записки о Гражданской войне, III, 30.</ref>. [[Битва при Диррахии (48 год до н. э.)|Диррахием азааигәара]] имҩаԥысуаз аманиоврқәа раан, Антони аладатәи ахырӷәӷәарҭақәа руак аҿы аус иуан, [[IX Испанский легион|IX-тәи алегион]] напхгара азиуан, аха аибашьра хада дахьынӡалахәыз атәы акгьы еилкааӡам<ref name=gs.ac.12 /><ref name=huzar.60>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 60.</ref><ref>(Caes. B.C. III, 45-46) Цезарь. Записки о Гражданской войне, III, 45-46.</ref><ref>(Caes. B.C. III, 65) Цезарь. Записки о Гражданской войне, III, 65.</ref>. Цезар аиааира ахьигаз [[Битва при Фарсале|Фарсалтәи аибашьраҿы]], Антони Цезар ир арымарахьтәи афланг напхгара азиуан; иара диҿагылан [[Луций Афраний (консул)|Луци Афрани]]<ref name=gs.ac.12 /><ref>''Утченко С. Л.'' Юлий Цезарь. — М.: Мысль, 1976. — С. 238.</ref>. Аха аибашьра алҵшәа Марк дызлахәымыз арыӷьарахьтәи афланг аҿы иӡбахеит. Аибашьра ашьҭахь дук мырҵыкәа Антони Римҟа дхынҳәит.
==== Италиа анапхгара. Ацәымӷра (48—45 шықәса ҳ. ҟ.) ====
Аҳҭнықалақь аҿы Марк, аконсул [[Публий Сервилий Ватия Исаврик (консул 48 года до н. э.)|Публи Сервили Ватиа Исаврик]] дицны, Цезар еиҭа адиктатор имаҵураҭыԥ ахь инагара илиршеит. Аха уажәазы ари амаҵзура атехникатә ҟазшьа амамызт: Цезар ҳ. ҟ. 47 шықәсазы архәҭақәа рҿы азакәантә мчра еиқәирхар акәын. Уи азы итрадициатәыз 6 мыз мацара диктаторс дарымҭеит, шықәсык ҳәа дҟаҵан. Анапынҵа ҿыцқәа қәҿиарала иширҭаз азы ажәабжь аниоу, Цезар Марк Антони ихаҭыԥуаҩс дҟаиҵеит — аҽыр рнаԥхгаҩыс (''[[magister equitum]]'')<ref name=mrr.2.272>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 272.</ref> (аха Елеонор Хуизар лгәы иаанагоит Антонигьы ари амаҵзура иоуит ҳәа Цезар дызларҭаз адекрет иаҩызоу инақәыршәаны<ref name=huzar.64et65>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 64-65.</ref>). Еилкаауп, ԥхынҷкәынмза азы Антони имаҵура ҿыц дшахагылаз<ref name=mrr.2.272 />. Ашықәс анҵәамҭазы, адиктатор ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала имаз анапынҵақәа аконсулцәеи апреторцәеи ртәқәа раасҭа еиҵан. Аха Цезар -аҩбатәи аконсул инапынҵақәа назыгӡоз- иааиуаз ашықәс азы амагистратцәа ралхрақәа рҿы дцәырымҵит, ианаамҭаз иалырхыз амагистратцәа еиҵбацәа — атрибунцәеи аедилцәеи ракәхеит. Убри аҟынтә, Марк Рими Италиеи рнапхгаразы имаз амчра хаҭәаан ҳәа ҳҳәар ҳалшоит, Гаи Мысрантәи дхынҳәаанӡа<ref name=huzar.64et65 />.
{{Anchor|Антониеи Долабеллеи}}Еиуеиԥшым ақәҿиарақәа иманы, Антони инеитралтәызи, агәыҩбара аазырԥшуази асенаторцәа Цезар иган иадикылон<ref name=huzar.64et65 />, аха иааизакны иуҳәозар, ахара имхәыцуаз аполитика мҩаԥигон ҳәа изырҳәоит, насгьы Цицерон исалам шәҟәқәа рҿы абысҟак иуадаҩыз аамҭазы уи иԥсҭазаашьа дахашшаауан<ref name=huzar.65et67>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 65-67.</ref>. Уи адагьы, анапхгараҿы аметод ӷәӷәақәа ихы иаирхәоит, насгьы азакәанқәа рынагӡараҿы аекспроприациа ҿыцқәа ҟаиҵоит ихатәы феида дазхәыцны ҳәа ахара идырҵон. Марк ауал азҵаара аӡбашьала ихьӡ-иԥша зынӡа даалгеит. Акредиторцәа ауал зқәыз руалқәа ршәарц рыдырҵон, аха аҵыхәтәантәиқәа урҭ ршәара рылшомызт. Ажәлар ртрибун [[Публий Корнелий Долабелла (консул-суффект 44 года до н. э.)|Публи Корнели Долабелла]] ауалқәа ркассациа азҵаара анышьҭих (''tabulae novae''), [[инсула|аҩнеихагылақәа]] руадақәа раренда азы ауалқәагьы уахь иналаҵаны, Антони уи дидгылеит. Долабелла оппонентс диман [[Луций Требеллий Фид|Луци Требелли]], уи иаҩцацәамыз ажәалагалақәа ҟаиҵон (иҟалап [[Гай Азиний Поллион|Гаи Азини Поллион]] дидгылозҭгьы<ref name=plut.ant.9>(Plut. Ant. 9) Плутарх. Антоний, 9.</ref><ref>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 287.</ref>). Аха рим амалуаа Долабелла иҟаиҵаз ажәалагалақәа ӷәӷәала ирҿагылеит. Дук мырҵыкәа еилкаахеит Долабелла Марк иԥҳәыс Антониа дышхыихыз, убри аҟынтә урҭ рыбжьара аимак ҟалеит{{ref+|Аха Цицерон ишиҳәо ала, Антони ԥасатәи ицәыбза Фульвиа ԥҳәысыс дигарц азы заа аҽазыҟарҵарақәа дырҿын<ref>(Cic. Phil. II. XXXVIII.99) Цицерон. Вторая филиппика, XXXVIII, 99.</ref>.|group="азгә."}}. Аҵыхәтәаны еиҿагылаз атрибунцәа рыдгылаҩцәа бџьарла рҽеибыҭаны амҩадуқәа рҿы аибашьрақәа ирылагеит. Аҭынчымра аанкыларазы, асенат Антони азин инаҭеит аҳҭнықалақь ар алагалара, аха уи маӡала асолдаҭцәа ихы иаирхәеит Требелли ицхраарц азы<ref name=huzar.65et67 />.
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Ширина = 300px
| Заголовок = Аграждантә еибашьраан Антони иԥсҭазаашьа
| Содержание = «Изааигәаз ауаа рҟынтә зегь реиҳа анырра змаз дреиуан амим Сергии, насгьы Антони бзиа иибаз — убри атруппа аҟынтәи [[Киферида]] захьӡыз аԥҳәыс. <…> Римаа раҳаҭыр ланарҟәуан ахьтәы аҿақәагьы, урҭ рыманы иара ишьҭагалан, иԥшьоу аныҟәара мҩаԥыргошәа, амҩа аганқәа рҿы игылаз ашьаԥақәа, аӡиас ахықәаҿ ма абнара аҿықә аҿы иҟарҵоз ашьыжьхьафарақәа, аҽыуардынлас аҟны иҵакны ирымаз алымқәагьы, инагоу ауаа рыҩнқәа акаҳԥцәеи аҩымаа арҳәаҩцәеи рзы уадақәас иахьыҟарҵаз. Зегьы агәынамӡара аадырԥшуан, ргшәы ԥжәон, убри аамҭаз Цезар ихаҭа, Италиа анҭыҵ, адгьыл аӡа дықәиан дыцәон, аџьабаа дуқәа баны, ашәарҭарақәа дыриааины аибашьра аҵыхәтәантәи ацыԥхьқәа арцәара даҿын, аха убри аамҭазҵәҟьа егьырҭ, Цезар ириҭаз амчра рхы иархәаны, қьафура иаҿын, ртәылауаа ирхыччо».<ref name=plut.ant.9 />}}
Акыраамҭа Цезар изкны жәабжьк ахьыҟамыз азы (Клеопатреи иареи ирыбжьаз аизыҟазаашьақәа рзы Мысра даанхеит), иԥсра иазкыз уҳәан-сҳәан дәықәлеит. Ар рԥыза игәабзиара иазкны иҵабыргу адыррақәа ахьыҟамыз азы, Кампаниа иҟаз алегионерцәа рхы иақәиҭыртәразы адҵа ықәдыргылеит (урҭ рҟынтә ԥыҭҩык Галлтәи аибашьра алагамҭа инаркны арратә маҵзураҿы иҟан 58 шықәса ҳ. ҟ.) иара убас изықәдыргәыӷхьаз аԥарақәа рзыршәарц азы. Марк аҳҭнықалақь аанрыжьыр акәхеит, адиктатор идгылаз иаб иашьа [[Луций Юлий Цезарь (консул 64 года до н. э.)|Луци Иули Цезар]] ақалақь префектс дҟаҵаны (''praefectus urbi''). Антони илымшеит асолдаҭцәа имҩаԥыргоз аҿагыларақәа раанкылара, аха Рим иҟаз аҭагылазаашьа иахҟьаны иара уаҟа дҟалар акәхеит. Антони аҳҭнықалақь даналҵ, еиҿагылаз атрибунцәа рыдгылаҩцәа иара иҟамзаара рхы иархәаны (урҭ рҟынтә аӡәгьы Луци Цезар изхәыцуамызт) амҩадуқәа рҿы идырӷәӷәеит бџьарла еибыҭаз ротриадқәа. Асенат аҷыдалкаатә закәан аднакылеит, уи Антони ааԥхьара инаҭон апоридок еиҭашьақәиргыларц азы. Ақалақь архәҭа ҿыцқәа аналаигала ашьҭахь, Долабелла изакәан апроектқәа аԥсҭазаара аларҵәара игәы ишҭоу рылаҳәаны, Афорум аҿы идгылаҩцәа иманы абаррикада ҟаҵаны днатәеит. Шьыжьнаҵы Антони исолдаҭцәа Афорум иақәлеит, азакәанқәа рыдкылара ааныркылеит, 800-ҩык инарзынаԥшуа ауаа ршьит. Антони иара убасгьы Долабелла идгылаҩцәа [[Тарпейская скала|Тарпеиатәи ахра]] аҟынтәи иршәны рышьразы адҵа ҟаиҵеит (атрибун ихаҭа аханатә Антони иеиԥш кьыс ирҭар алшомызт ҳ. ҟ. 49 шықәса. Убри азы деиқәхеит)<ref name=huzar.65et67 /><ref name=cah.435>''Rawson E.'' Caesar: Civil War and Dictatorship // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 435.</ref>.
Ҳ. ҟ. 47 шықәса, жьҭаарамзазы Цезар Римҟа дхынҳәит, уа иҟаз ақәгыларақәа ртәы аниаҳа, раԥхьа абунт шьҭызхыз асолдаҭцәа рҿаԥхьа дықәгылан ажәахә ӷәӷәа ҟаиҵеит, уи алагьы еиқәиртәеит. Уи адагьы, аӡәырҩы дшымӷәыӷуаз, ақалақь агәаҟцәа рыбжьара еицырдыруаз Долабелла ацәгьоура ианаижьит, насгьы Антони диқәыӡбеит. Цезар ихаҭыԥуаҩ аконфискациа ззииуз амазара зегьы ахә ишәарц идиҵеит, насгьы иааиуаз ашықәс азы консулс далырхырц азы азин иимҭеит. Марк даара игәы иамыхәеит адиктатор иӡбамҭақәа: уҳәан-сҳәанны ирҳәон, уи аамҭазы Цезар ишьразы имҩаԥгаз аҽазышәара Антони еиҿикааит ҳәа<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 68.</ref>. Иҟалап Антони Африкеи Испаниеи рҟны имҩаԥысуаз акампаниақәа дызрылахәымыз, Цезари иареи реизыҟазаашьақәа ахьыхьшәашәахаз акәзаргьы. Абри аамҭа иаҵанакуа хҭыс заҵәык ауп инысымҩаҿы иарбоу — Антони акыр шықәса ицәыбзаз, аԥхьа Клодии Курионии ԥҳәысс ирымаз [[Фульвия|Фульвиеи]] иареи рчара ауп<ref name=huzar.70>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 70.</ref>.
==== Цезари иареи реинышәара (45—44 шықәса ҳ. ҟ.) ====
Ҳ. ҟ. 45 ашықәс алагамҭазы Цезари Антонии еинаалеит, Марк адиктатор Нарбонна диԥылеит, Испаниа имҩаԥигоз аҵыхәтәантәи икампаниа аҟынтәи даныхынҳәуаз. Ҳ. ҟ. 44 ашықәс азы Марк Антони консулс дҟалеит, иашьа Гаи, Цезар иабжьгарала, преторс далхын, Луци- жәлар ртрибунс далхын. Иҟалап, уи аамҭазы, Цезар ицнагаҩцәа еицлабуа иалагазар, ахшара дызмамыз адиктатор урҭ ишьҭрамадаҩцәаны иҟаиҵарц азы<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 71-72.</ref>. [[Биллоуз, Ричард|Ричард Биллоус]] излаиԥхьаӡо ала, Антони адиктатор ишьҭрамадаҩ ҳәа ихы иԥхьаӡартә еиԥш алшара бзиақәа иман (Цезар азакәантә ҭаацәазаара аҟынтә ахшара димамызт), избан акәзар уи Гаи изааигәаз ицнагаҩ мацара иакәмызт, иан лганахьалагьы аиуара рыбжьан. Ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала, Марк даараӡа иџьеишьеит, игәгьы арҵкапит, Цезар даныршь иуасиаҭ ахьаадыртыз. Ҳ. ҟ. 45 ашықәс, цәыббрамзазы еиқәыршәаз ари адокумент ишаҳәоз ала, Иулиаа рҭаацәара аҟынтәи даҽаӡәы -Гаи Октави хылҵшьҭра хадас дҟалеит<ref>''Billows R.'' Julius Caesar: The Colossus of Rome. — London; New York: Routledge, 2009. — P. 257.</ref>.
{{Anchor|Цезари Парфиеи}}Цезар Антони ибзианы дшизыҟоу зегьы рҿаԥхьа ишааирԥшуазгьы{{ref+|Ахәҭакахьала, Плутарх иазгәеиҭоит Испаниантәи Италиаҟа даныхынҳәуаз, ивара аҽыуардынлас дшақәиртәаз, уи ҳаҭыр дуны ишыԥхьаӡаз<ref name=plut.ant.12>(Plut. Ant. 12) Плутарх. Антоний, 12.</ref>.|group="азгә."}}, Антони ихӡыргарақәа ирыхҟьаны реизыҟазаашьақәа ԥхасҭахеит. Еилкаауп, Цезар Парфиа дабашьырц иҽаназыҟаиҵоз, усҟан адиктатор акыр аамҭа Рим дзыҟаломызт аҟынтә, Антонии иаӷаз, Публи Корнели Долабелла аконсул иҭыԥ ааникыларцазы ажәалагала шыҟаиҵаз. Марк ҳ. ҟ. 44 ашықәсазы аҩбатәи аконсулс дыҟан, ари ажәалагала ӷәӷәала даҿагылеит. Уи дгәыӷуан, Цезар данцалак ашьҭахь, (''sine collega'') аӡәгьы дивагылаӡамкәа, Рими Италиеи консулк иаҳасабала анапхгара рызҭо иара ихала иакәхоит ҳәа, уи имчра аколлега дахьивагыламыз иабзоураны, адиктатортә мчра иазааигәахон. Цезар Антони иамбициақәа рынагӡара иҽазишәеит, Македониа апровинициақәа апроконсул инапынҵақәа идигалеит, уаҟа имҩаԥысуаз аварварцәа рқәыларақәа алшара ирҭон ар рԥыза ибаҩхатәра аарԥшразы, уи алагьы атриумф агара<ref name=huzar.74>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 74.</ref>. Адиктатор еиҳагьы ихы игәаирԥхарц азы, Марк Цезар ихьӡ еиҳагьы ашьҭыхразы, асенати Жәлар Реизареи аҳаҭыртә дырга ҿыцқәа рыдгалара далагеит, иԥсы ахьынӡаҭоу иԥшьоу адин-қьабзтәқәагьы уахь иналаҵаны<ref name=huzar.76et78>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 76-78.</ref>. Урҭ азакәанқәа руак инақәыршәаны, Антони нцәахәыс иалырхыз Цезар иныхаԥааҩс дҟарҵеит<ref name=cah.462et464>''Rawson E.'' Caesar: Civil War and Dictatorship // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 462—464.</ref>, аха Цезар иԥсы ҭанаҵы имаҵзура ахагылара дзахьымӡеит<ref>(Cic. Phil. II, XLIII, 110) Цицерон. Вторая филиппика, XLIII, 110.</ref><ref>''Ross Taylor L.'' The Divinity of the Roman Emperor. — Philadelphia: Porcupine Press, 1975. — P. 68.</ref>. Цезаргьы Антони игәы ҟаиҵарц, аҭакс апатрицицәа рышьҭра, еицырдыруаз аплебеитә ҭаацәарақәа рхаҭарнакцәа рыла арҭбааразы, Антониаа рҭаацәарагьы рылаирхәит<ref name=huzar.76et78 />.
ҳ. ҟ. жәабранмза 15, 44 шықәсазы Антони аныҳәа [[Луперкалии|Луперкали]] азгәаҭара далахәын. Ари аныҳәа аан, иара идгылаҩцәа иманы, ауаа ахьырацәаз иҳаракыз ҭыԥк аҿы итәаз Цезар аҳ идиадема ихаиҵеит. Уи адиктатор изныкымкәа мап ацәикит, аҵыхәтәаны адиадема Иупитер иныхабаахь иргарц адҵа ҟаиҵеит. Плутарх ишазгәеиҭаз ала, Марк иҟаиҵақәоз ауааԥсыра даара рҽынкыланы иахәаԥшуан, насгьы адиктатор уи мап ахьацәикыз шыргәаԥхаз мӡаӡакәа иаадырԥшит. Иҟоуп агәаанагара, аҳ идиадема Цезар ихы ахаҵара Марк иаԥшьгамҭа акәӡамызт ҳәа, ари азҵаара иазкны ауаажәларратә гәаанагара аилкааразы иара Цезар ихаҭа иҟаиҵаз адҵа ауп ҳәа<ref name=plut.ant.12 /><ref name=huzar.76et78 />. Луперкалии аныҳәаҿы иҟалаз аепизод иарццакит [[Марк Юний Брут|Марк Иуни Брути]] [[Гай Кассий Лонгин (заговорщик)|Гаи Касси Лонгини]] адиктатор ишьразы еидыркылоз [[Убийство Юлия Цезаря|ачарҳәаратә гәыԥқәа]] рышьақәыргылара — ацәгьахәыццәа рзы еилкаан Цезар аҳратәра архынҳәразы ауааԥсыра шазыҟаиҵоз.
[[Файл:Karl Theodor von Piloty Murder of Caesar 1865.jpg|thumb|left|300px|[[Пилоти, Карл Теодор фон|Карл Теодор Пилоти]]. [[Убийство Юлия Цезаря|Цезар ишьра]] (1865). Кимвр Цезар ихәдаҟынтә атога дахоит, Каска ишьҭахь ала аҳәызба илеиҵоит.]]
Антони Цезар зегь раасҭа изааигәаз, насгьы анырра змаз иҩызцәа дыруаӡәкны дыԥхьаӡан аҟынтә, ацәгьаршцәа иаргьы Гаи дицыршьырц гәҭакыс иҟарҵахьан<ref name=huzar.79et80>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 79-80.</ref>. Плутарх ишиҳәо ала, ацәгьаршцәа реиҳараҩык Антони дыршьырц рҭахын, аха Брут иҟаиҵаз ақәыӷәӷәара иахҟьаны иԥсы ҭаны даанрыжьырц рыӡбеит. Абырзен ҭоурыхҭҵааҩы излеиҳәо ала, Брут дгәыӷуан Антони амчра бзиа иахьибоз иабзоураны дара дрыдгылоит ҳәа<ref name=plut.brut.18>(Plut. Brut. 18) Плутарх. Брут, 18.</ref>. Хыҵхырҭақәак ишазгәарҭо ала, Антони иҟалараны иҟаз ацәгьаура аӡбахә идыруан, аха мзызқәак ирыхҟьаны уи атәы Цезар изеиҭеимҳәеит<ref>''Billows R.'' Julius Caesar: The Colossus of Rome. — London; New York: Routledge, 2009. — P. 248.</ref>. Хәажәкырамза 15 рзы имҩаԥысран иҟаз аилатәара адиктатор дицны Антонигьы далахәызар акәын, аха рыгәҭакқәа рынагӡара даԥырхагамхарц азы дааныркылеит, дымнеиртә иҟарҵеит (еиуеиԥшым аверсиақәа рыла, уи ҟазҵаз [[Гай Требоний|Гаи Требони]] ма [[Децим Юний Брут Альбин|Децим Иуни Брут Албин]] ракәын)<ref name=huzar.79et80 /><ref name=plut.brut.17>(Plut. Brut. 17) Плутарх. Брут, 17.</ref><ref>''Утченко С. Л.'' Юлий Цезарь. — М.: Мысль, 1976. — С. 331.</ref>.
== Цезар даныршь ашьҭахь Антони икариера. Аҩбатәи атриумвират ашьаҭаркра ==
=== Антони ҳ. ҟ. 44 шықәсазы. ===
==== Хәажәкырамзатәи аидақәа рнаҩс раԥхьатәи амшқәа ====
Цезар даныршь ашьҭахьҵәҟьа, аилатәахь изымнеиз Антони иҩныҟа дыбналан дцан, уа иҽирӷәӷәеит<ref name=huzar.81>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 81.</ref>. Ацәгьаршцәа адиктатор иԥсра, атираниа аҟынтә ахақәиҭтәра, ауааԥсыра зегь еигәырӷьоит ҳәа ргәы иаанагон, убри аҟнытә урҭ активтә усмҩаԥгатәқәа рҽырцәырыхьчеит. Цезар даныршь ашьҭахьҵәҟьа Рим агәҭа иҟаз [[Капитолий (холм)|Капитолиатәи ахәы]] ааныркылеит. Иара убри аамҭазы ацезарианцәа еилыркаауан ишьақәгылаз аҭагылазаашьа. Ақалақь зыхьчоз ар напхгара рзиуан [[Марк Эмилий Лепид (триумвир)|Марк Емили Лепид]], иара зыԥшрак ҟамҵаӡакәа ацәгьаршцәа аанкыланы рышьра иҭахын. Аха иара Антони дыԥшааны, анаҩс иҟарҵашаз аусқәа иабжьигартә диҳәеит. Аконсул иаразнак ашьаура алагара шаԥсамыз Лепид агәра ииргеит, насгьы дақәиршаҳаҭхеит иара дицхраарц азы, уи ацымхәрас апонтифик ду иҭыԥ шииҭо ала дақәиргәыӷит (Цезар даныԥсы ашьҭахь уи ҭацәхеит), иара убас ажәа ииҭеит иԥҳа Антониа, Лепид иԥа ԥҳәысс дышииҭо ала. Уи аухаҵәҟьа Антони Цезар иҩныҟа дцеит, адиктатор иԥҳәыс Кальпурниа лыцхыраарала, Цезар исалам шәҟәқәа зегьы игеит, маӡалатәиқәагьы уахь иналаҵаны, насгьы аҳәынҭқарра аԥарақәа 700 миллион сестерци итәитәит<ref name=huzar.82>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 82.</ref><ref>''Chilver G. E. F.'' The Aftermath of Caesar // Greece & Rome. Second Series. — 1957. — Vol. 4, № 1. — P. 71.</ref>. Адырҩаҽны Антонии ацәгьаршцәеи зҳәатәы акыр ԥхылнадоу римаа рыбжьара аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара ирылагеит, урҭ рыцхыраара роурц азы; Маркгьы ацәгьаршра иалахәыз Децим Брут иҽимеидеит<ref name=huzar.82et83>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 82-83.</ref>. Хәажәкырамза 17 азы Антони [[Теллус]] аныхабааҿы асенат аилатәаразы иааиԥхьеит, аныхабаа иҩны азааигәара игылан, аилатәараҿы аилаҩынтрақәа ҟалар, иҩны рышьҭахьҟа ахьаҵра иазырхианы иҟаҵан<ref name=huzar.82et83 />. Ацәгьаршрцәа рхаҭарнакцәа уи иалахәымызт. [[Файл:Marko Antonije nad Cezarom Bela Čikoš Sesija.JPG|thumb|left|300px|[[Чикош-Сесия, Бела|Бела Чикош-Сесиа]]. Марк Антони Цезар иԥсыбаҩ дахагылоуп (инарзынаԥшуа 1920).]]
Асенаторцәа иҟарҵаран иҟаз алкаа даара иуадаҩхеит. Ацәгьаршцәа атиран дызшьыз ҳәа рзырҳәар акәын, ус анкәха Цезар дтирануп ҳәа дыԥхьаӡахон, мамзаргьы ауаҩшьра иақәыӡбар акәын, ацәгьаршцәа ахара рыдҵаны аусӡбарахь инагатәын. Аха асенат акомпромисстә вариант алнахит. Деилкааӡам асенат аҵыхәтәантәи аӡбамҭаҿы анырра ду ҟазҵаз. Плутарх излеиҳәо ала, асенат Цезар дызшьыз ирықәыӡбар рҭахын. Аха, Цицерон иажәахә ашьҭахь, [[Пелопоннесская война|Пелопоннесстәи аибашьра]] анҵәамҭазы [[Афины]] иҟаз аҭагылазаашьа аныргәалаиршәа: усҟан [[Тридцать тиранов (Афины)|ҩажәижәабаҩык атиранцәа]] зшьыз аҭакԥхықәра иацәынхеит, иҟалаз зегьы рхадыршҭит({{lang-grc|ἀμνηστία}} [''амнестиа''] — ахашҭра). Цицерон иныррала, асенат ацәгьаршцәа рус ранажьразы ажәалагала аднакылеит<ref name=plut.cic.42>(Plut. Cic. 42) Плутарх. Цицерон, 42.</ref>. Антони инаигӡаз арольгьы маҷмызт, избанзар асенат иалахәқәаз ԥыҭҩык ареспублика ишадгылаз идыруан, убри аҟнытә агәаҽанызаара зныԥшуаз атактика алихит. Иара зегьы раасҭа ихадоу илшарақәа иреиуахеит, адиктатор изакәанқәа рмыԥсахырц азы асенаторцәа ирыдыркылаз аӡбамҭа: ари азҵаара анықәдыргылаз, Антони иргәалаиршәеит ари аилатәараҿы иҟаз аӡәырҩы асенат аҿы рҭыԥқәа ахьроуз Цезар азакәанқәа ирылеигалаз ахарҭәаарақәа ҩба шракәыз изыбзоурахаз. Иҭахара маҷк шагыз, адиктатор иааиуа ашықәс азтәи амагистратцәа рсиақәагьы шьақәирӷәӷәеит. Ари азакәан аԥыхра алхрақәа рахь инанагон, насгьы адиктатор дахьҭадырхаз римаа зынӡагьы иахьамеиӷәырӷьоз азгәаҭаны, урҭ рылҵшәа ареспубликанеццәа рзы иманшәалахомызт. Аха аҵыхәтәантәиқәа, Цезар изакәанқәа рхашҭырц рҭахымызт: адиктатор игәы иҭеикхьан ацәгьаршцәа ԥыҭҩыки ма урҭ ирыдгылақәоз асенаторцәеи иреиҳау амаҵзурақәа рыҭара, даҽа шьоукы — анапхгаразы апровинциақәа рыҭара. Цицерон иҟаиҵаз ажәалагалала, Цезар идҵақәа зегьы ҵабыргуп ҳәа рыԥхьаӡара адагьы, иара «игәы иҭеикыз» азакәанқәа зегьы рыдкылара рыхәҭан (ԥыҭрак ашьҭахь Антони ари ақәҵара ахәарҭа ду алигеит, избанзар адиктатор исалам шәҟәқәеи азакәанқәа рпроектқәеи зегьы иара инапаҿы иҟан). Ацәгьаршцәа рлахьынҵа ӡбамкәа иаанхеит: ацәгьаршцәа ҳаҭыр рықәҵара азы ажәалагала рыдрымкылеит. Убасала, асенат адиктатор ишьра иақәшаҳаҭымхеит, иагьақәмыӡбеит: аҩ-ажәалагалакгьы абжьықәа реиҳарак рмоуӡеит<ref name=huzar.82et83 /><ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 469—470.</ref><ref name=mash.125>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 125.</ref>. Антони ажәытәаахыс аӷас имаз Долабелла Цезар иҭыԥан консул-суффектс иҟаҵара дақәшаҳаҭхеит. Иара илиршеит ареспубликанеццәа ргәы ақәшәара, адиктатор имаҵура наӡаӡа мап ацәкразы ажәалагала ахьыҟаиҵаз ала, иара ихатәы интересқәа шимазгьы: ари азакәан анрыдыркыла ашьҭахь, Лепид, Цезар ихаан анапынҵа ҭбаақәа змаз аҽыр рнаԥхгаҩыс (адиктатор ихаҭыԥуаҩс) иҟаз, иаанхаз имчреи ихьыԥшымреи ицәыӡуан. Аконсул ҿыц Долабелла иӷәӷәоу политикны дыԥхьаӡамызт аҟынтә, Антони уажәшьҭарнахыс ацезарианеццәа рлагер аҿы аԥхьагылара иҽазишәон<ref name=ts.258>''Циркин Ю. Б.'' Гражданские войны в Риме. Побеждённые. — СПб.: СПбГУ, 2006. — С. 258.</ref>.
Аилатәара ашьҭахьҵәҟьа Антонии Лепиди ацәгьаршцәа шасыс рхәыҷқәа рыҭаны, аиҿцәажәарақәа ирылагеит<ref name=plut.brut.19>(Plut. Brut. 19) Плутарх. Брут, 19.</ref>. Раԥхьаӡа аганқәа еизыуаазшәа рхы аадырԥшуан — рнапқәа еимырдон, шьыбжьхьа еицырфон (Антони Касси Лонгин шьыбжьхьа ицифеит, Лепид- Брут ицифеит). Хәажәкырамза 18 рзы имҩаԥысыз аилатәараҿы иалацәажәеит Цезар анышә иамадара иазку акыр зҵазкуа азҵаара. Ацәгьаршцәа адиктатор иԥсыбаҩ Тибр иӡаарыжьларц ажәалагала ҟарҵеит, аха адиктатор иабхәа [[Луций Кальпурний Пизон Цезонин (консул 58 года до н. э.)|Калпурни Пизон]] ирабжьигеит аԥсыжра аҳәынҭқарратә ҳаҭырқәҵарыла еиҿкаахарц, адиктатор иуасиаҭ зегьы рҿаԥхьа иаԥхьарц, асенат уи ажәалагала иадгылеит<ref name=huzar.84>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 84.</ref> (Плутарх излаиҳәо ала, абжьгара Антони иҟынтәи иаауан<ref name=plut.brut.20>(Plut. Brut. 20) Плутарх. Брут, 20.</ref>). Уи аамҭазы, ацәгьаршцәа рыбжьарагьы аилибамкаара ҟалеит: Брут аҵыхәтәаны ацезарианеццәа ирҳәоз дақәшаҳаҭхеит<ref name=plut.brut.20 />. Уаанӡа, асенат апровинциақәа реихшара аус шьақәнарӷәӷәахьан, ацәгьаршцәагьы урҭ зауз рхыԥхьаӡараҿы иҟан. Аконсулцәа ираҩсит, убри аҟынтә Македониа Антони иакәымкәа, Марк Брут ирҭеит<ref name=ts.261>''Циркин Ю. Б.'' Гражданские войны в Риме. Побеждённые. — СПб.: СПбГУ, 2006. — С. 261.</ref>(аха Плутарх ишиҳәо ала, Брут Крит ауп ирҭаз<ref name=plut.brut.19 />). Аԥсыжра аламҭалазы Цезар иуасиаҭ зегьы ишраҳауаз иаԥхьарц ргәы иҭан, аха иара раԥхьа Антони иҩны иаадыртит, иара иҭахрала (даҽа версиак ала, ауасиаҭ заанаҵы аартра аԥшьызгаз Луци Кальпурни Пизон иакәын<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 130.</ref>). Аӡәгьы дшымӷәыӷӡоз, Цезар ишьҭрамадаҩ [[Октавиан Август|Гаи Октави]] иакәхеит<ref name=huzar.84 />.<!--+есть разбор выше-->
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Ширина = 300px
| Заголовок = Плутарх Цезар иԥсыжра иазкны
| Содержание = «Ауаа даара ргәы хыҭхыҭуа, иажәақәа шырнырыз аниба, иара [Антони] урҭ аҽхәаԥхьыӡқәа инарывкны иаагеит гәырҩала иҭәыз ибжьы, иҟалаз азы игәы шыԥжәоз аазырԥшуаз, аҵыхәтәаны, ашьа зықәҭәаз, аҳәақәа рыла иԥыжәжәаны иҟаз Цезар имаҭәақәа шьҭыхны иҟьо, уи ҟазҵаз ауаа ԥсҭыхыҩцәоуп, уаҩшьцәоуп ҳәа рзиҳәеит. Ажәлар убриаҟара ргәаԥсахы еибакит, аҟәардәқәеи аишәақәеи рыла амца еиқәҵаны, афорум аҿыҵәҟьа Цезар иԥсыбаҩ рбылит, анаҩс, абылра иаҿыз акәасҭӷақәа шьҭыхны, ацәгьауцәа рыҩнқәа рахь ижәылеит, урҭ ирыҩналарц рҽазыршәо иалагеит».<ref name=plut.ant.14>(Plut. Ant. 14) Плутарх. Антоний, 14.</ref>}}
Цезар иԥсыжра мҩаԥысит хәажәкырамза 19 ма 20 рзы<ref name=mash.125 /><ref name=huzar.85>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 85.</ref>. Адиктатор Рим ҭынха гәакьа дахьимамыз азы (Гаи Октави Бырзентәыла дыҟан), Марк Брут ақалақь апретор иаҳасабала Антони азин ииҭеит аԥсыжраҿы ажәахә аҟаҵара. Ацәгьаршцәеи ацезарианеццәеи еинышәазшәа шыҟарҵазгьы, Антони, Цезар дызшьыз рахьырхәра азы ааԥхьара ҟаҵо, амцабз иаҩызаз ажәахә иҳәеит. Ажәлар еиҳагьы ргәы шырц азы, ицәырган идирбеит адиктатор ишьа зықәҭәаз атога<ref name=huzar.85 />. Антони иажәахә ашьҭахь, ацеремониа апориадок еилагахеит: ауаа иаарыкәыршаны иҟаз адәқьанқәа рҟынтә амҿтәы маҭәахәқәа еизганы, Афорум аҿыҵәҟьа аԥсыжратә мца еиқәырҵеит, анаҩс еиханы идәықәлеит ацәгьаршцәа рыԥшаара. Плутарх иазгәеиҭоит, асенат ргәы ишаанамгаӡоз, ақалақь агәҭа аҭуџьарцәа рҟәардәқәеи реишәақәеи рхы иархәаны, ауааԥсыра аԥсыбаҩ абылра шаԥшьырзгаз атәы, дара зхьыԥшыз адемагог Клоди иҿырԥштәы ауп ҳәа, уигьы убасҵәҟьа дышьны анышә дамардеит ҳ. ҟ. 52 ашықәс азы<ref name=plut.brut.20 />. Аха [[Сайм, Рональд|Рональд Саим]] излаиԥхьаӡо ала, Антони аԥсыжраҿы иҟаиҵаз апровокациатә ҳәамҭақәа рзы аршаҳаҭгақәа ахырҟьацәоуп: абритантәи аҭоурыхдырҩы излаиҳәо ала, Антони иҭагылазаашьа ахьҭышәынтәаламыз иахҟьаны, ацәгьаршцәеи иареи реизыҟазаашьақәа еицәахар зынӡа изыфеидамызт<ref>''Syme R.'' The Roman Revolution. — Oxford: Clarendon Press, 1939. — P. 98.</ref>.
Иҟалап ацәгьаршцәа Цезар иԥсыжраҿы иҟамызҭгьы, раԥхьа игәцаракны рыҩнқәа дырӷәӷәеит. Аԥсыжра ашьҭахь хара имгакәа, урҭ ақалақь ааныжьны ибналеит — раԥхьа Анци ицеит (иахьатәи [[Анцио]]), нас аԥхынразы ирыдҵаз апровинциақәа рахь ицеит. Аха Цезар иусԥҟақәа рыла апровинциақәа реихшара азҵаара аимак шацыз иаанхеит<ref name=cah.471>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 471.</ref>. Антони Македониантәи аибашьра иазыхиаз легионқәак ааигарц иҽазишәеит (раԥхьаӡа Рим ари атәыла ахәҭа иара ирҭарц азԥхьагәаҭан), аха уи аамҭазы Рим иазааигәаз апровинциа — Цизальптәи Галлиа аиура дақәӷәыӷуан, уаҟантә алшара иоуан аҳҭнықалақь аполитика анырра ду аҭара<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 136.</ref>.
==== Мшаԥымзеи лаҵарамзеи: Амц- Мариа ибунтра, Антони изакәанқәа, Октави иаара ====
Хәажәкырамза анҵәамҭазы, мамзаргьы мшаԥымза алагамҭазы, Гаи Амаци Рим даацәырҵит ([[Валерий Максим|Валери Максим]] излеиҳәо ала, уи офтальмологын, ихьӡҵәҟьа Герофил{{ref+|Аоригинал аҿы — ''ocularius medicus''<ref>(Val. Max. 9.15.1) Facta et Dicta Memorabilia, IX, 15, 1.</ref>. Аха [[Машкин, Николай Александрович|Н.А.Машкин]] Валери Максим иажәақәа ааигоит ''equarius medicus'', даҽакала иуҳәозар, «аҽқәа рҳақьым», мамзаргьы аветеринар ҳәа<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 126.</ref>.|group="азгә."}}), ар рԥыза [[Гай Марий|Гаи Мари]] имаҭа иакәызшәа, ус анакәха, Цезар изааигәаз иуацәа дыруаӡәкны ихы ааирԥшуан. Амаци римаа аҵәы рылеиҵон Брути Кассии рахьырхәразы, уи абзоурала Цезар иветеранцәеи ақалақь аҿы инхоз арыцҳацәеи аӡәырҩы еизигеит<ref>(App. B. C. III, 2) Аппиан. Гражданские войны, III, 2.</ref><ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 126—127.</ref>. Аха Антони аконсул имчра ихы иархәаны, Амц -Мари дҭаикит, ашьҭахь иус мыӡбаӡакәа дишьит. Дук мырҵыкәа Амаци идгылаҩцәа еимирпит, урҭ рахьтә аӡәырҩы ишьит<ref group="цитата">(App. B. C. III, 3) Аппиан. Аграждантә еибашьрақәа, III, 3: «Афорум рнапахьы иаарган, Антони ҿҭыӡәӡәала ихцәажәо иалагеит, амагистратцәа ирыдырҵо иалагеит Амации иҭыԥан [Цезар] аныҳәарҭа изыркырц, дара зегь раԥхьа уаҟа Цезар аԥсаҭатә изыҟарҵарц. Антони Афорум ахь инаишьҭыз асолдаҭцәа анрықәыӷәӷәа, урҭ еиҳагьы ргәынамӡара иацлеит, рыбжьқәа ҭганы иҳәҳәо, анкьа зны Цезар иҳатәарақәа ахьгылаз, аха нас иқәыргаз, аҭыԥқәа рахь рнапқәа дырххон. Урҭ аҳаҭәарақәа рсахьақәа ахьырыԥсахыз аҟазарҭа шәсыдырбоит ҳәа аӡәы ианақәирӷәыӷ, иаразнак уи ишьҭалеит, аҟазарҭа анырба, амца ацраҵеит, Антони еиҭа асолдаҭцәа наишьҭаанӡа. Шьоукы, аҽыхьчара ишаҿыз, иршьит, егьырҭ анырк икнарҳаит, атәцәа ракәзар, зхы иақәиҭыз ракәзар — ацаҟьа аҟынтәи ҵаҟа идыршәуан».</ref>. Амаци ихҭыс ашьҭахь, асенат Марк азин инаҭеит Цезар иветеранцәа рахьтә дзыхьчаша ауаа еидикыларц, аха иара еизигеит 6 нызқьҩык зегь раасҭа аԥышәа змаз, иара идгылоз асолдаҭцәа, урҭ реиҳараҩык ацентурионцәа ракәын<ref name=ts.259et261>''Циркин Ю. Б.'' Гражданские войны в Риме. Побеждённые. — СПб.: СПбГУ, 2006. — С. 259-261.</ref>.
Ааԥынразы Антони ԥыҭк азакәанқәа аԥиҵеит, урҭ рпроектқәа Цезар иусшәҟәқәа ирылазшәа рҳәоит. Актәи, ацәгьаурақәа жәпакы рзы ахара здырҵо рзы ажәлар реизарахь апеллиациа азы азакәан. Аҩбатәи, Цезар иҟаиҵаз иаҿагыланы, Антони ашьаустә ӡбарҭақәа аусзуҩцәа рыла еиқәзыршәоз хы-хәҭакны иҟаз асистема ирхынҳәит, уи иабзоураны аӡбаҩцәа ахԥатәи рыхәҭа ацентурионцәа рҟынтәи иалырхуан, мамзаргьы асолдаҭцәа рҟынтәи{{ref+|Цезар ашьаустә ӡбарҭақәа аусзуҩцәа рыла реиқәыршәараҿы реформак ҟаиҵахьан (''[[quaestiones perpetuae]]''), аерартә трибунқәа ахԥатәи адекуриа аԥыхны, ҩба мацара ааныжьны — асенаторцәеи аҽыуаҩцәеи<ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 476.</ref>.|group="азгә."}} (даҽа версиак ала, аӡбарҭақәа рреформа азы азакәан мҩаԥган цәыббрамзеи 2 -жьҭаарамзеи 8 рыбжьара 44 шықәса ҳ. ҟ.<ref>''Ramsey J.'' Mark Antony’s Judiciary Reform and Its Revival under the Triumvirs // The Journal of Roman Studies. — 2005. Vol. 95. — P. 20.</ref>). Ахԥатәи, Италиа аколониақәа ҟаиҵеит, еиҳарак Цезар иветеранцәа рзы. Аԥшьбатәи, Италиа иаанхаз еиҟәымҭхаз ауаажәларратә ҭыԥқәа зегьы (''[[ager publicus]]'') аветеранцәеи аӷарцәеи рыбжьара еиҩыршарц рыӡбеит. Аҵыхәтәантәи азакәан анагӡаразы акомиссиа аԥҵан, уи иалахәхеит атрадициа ишақәымшәозгьы, уажәтәи аконсул Марк Антонии, уи иашьа, атрибун Луции. Аҵыхәтәаны Антони Шьамтәыла Рим ахаҭарнакс Долабелла иҟаҵара илиршеит, насгьы иконсулра аамҭа анҵәара дазымԥшӡакәа, иаразнак уахь ддәықәиҵеит, уи ашьҭахь Марк заҵәык иакәхеит Рим консулс иаанхаз. Брут Рим даналҵ, уи иахҟьаны, ақалақь апретор имаҵзура аҟынтәигьы дцеит (''praetor urbanus'') — Рим зегь реиҳа ихадақәаз иреиуаз — Антони ипозициақәа еиҳагьы иарӷәӷәеит, избан акәзар Брут инапынҵақәа рынагӡара далагеит Гаи Антони, Марк иашьа<ref name=ts.259et261 /><ref>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 319.</ref>.
Ааԥынра анҵәамҭазы, [[Октавиан Август|Гаи Октави]] Италиаҟа дхынҳәит, уи иаразнак ишьақәирӷәӷәеит Цезар ишьҭрамадара дшазыхиоу (ирааӡо ауаа рыхьӡқәа иазку римтәи аканонқәа рыла, Цезар ихьӡ ''Октавиан'' ацҵазар акәын, аха иара ари ахьӡ ацҵара иҭахымызт, избанзар уи иара дшырааӡоз атәы аанарԥшуан<ref name=cah.471 />). Иара илиршеит аветеранцәа рыхәҭаки аплебс аиҳараки рыдгылара аиура<ref name=cah.471 />. Ацезарианеццәа рыхәҭак Октавиан қәыԥш иган ахь рыиасра иацхрааит Антони иҽеимыз ихымҩаԥгашьагьы: ахәҭакахьала, ақалақь аплебс рыбжьара ихьӡ-иԥша каҳаит, имҩаԥыргоз ақәгыларақәа гәымбылџьбарала иахьыԥирҟәҟәаауаз азы<ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 472.</ref>. Гаии Марки уаанӡа ишеибадыруазгьы, ҳ. ҟ. 44 ашықәс азы имҩаԥысыз раԥхьаӡатәи реиқәшәара лҵшәада ихыркәшахеит{{ref+|С. Л. Утченко Антони Октавии иареи раԥхьатәи реицәажәара иазку адыррақәа хыҭхәыцаауп ҳәа иԥхьаӡоит<ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 309.</ref>.|group="азгә."}}. Урҭ аҩыџьагьы Цезар иҭынхаз анырра агараҿы аԥхьагылара иашьҭан, аӡәгьы ахьаҵра иҭахымызт. Уи адагьы, Антони мап ацәикит Цезар иҟынтә иигаз 700 миллион сестерци Гаи иҭара. Цезар ишьҭрамадаҩ иаҳасабала ирымхыз адгьылқәеи амхурсҭақәеи рырхынҳәразы Октави иахь азыҳәарақәа адәықәҵара ианалага, Антони маӡала азыҳәаҩцәа дрыдгылеит<ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 473.</ref>. Марк, иара убас, Цезар ԥас Октави иҟаҵара иазкыз апроцедура ирццакӡомызт<ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 310.</ref>, ауаа рҿаԥхьа ииҳәоз ажәахәқәа рҿы иазгәеиҭон, адиктатор иԥаҵәҟьа Октави иакәымкәа, Клеопатра лԥа [[Цезарион]] шиакәыз атәы<ref>''Циркин Ю. Б.'' Гражданские войны в Риме. Побеждённые. — СПб.: СПбГУ, 2006. — С. 263.</ref>. Аха Антонии Октавии рыбжьара иҟаз аицлабра аҿиара аиур ирымуит Цезар иветеранцәа, урҭ ишьыз адиктатор ишьҭрамадаҩи иҩыза хадеи еинышәар рҭахын<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 136.</ref>. Аамҭа цацыԥхьаӡа, Октави анырра ду змаз аҩызцәа рацәаҩны иоуан, урҭ рҟынтә [[Цицерон]] еиҳарак далкаатәын. Плутарх иааигоит инханы иҟаз легендак. Уи ишаҳәо ала, шықәсқәак раԥхьа Цицерон аԥхыӡ ибеит, уаҟа [[Юпитер (мифология)|Иупитер]] ахәыҷқәа рҟынтә ҷкәынак даалхны, иаԥхьаҟа иԥеиԥшхоз иеиҳәеит, аграждантә еибашьрақәа рхыркәшареи Рим анапхгареи. Дук мырҵыкәа ԥхыӡла иибаз аҷкәын амҩан диԥылеит, уи Гаи Октави шиакәыз еилкаахеит. Уи аахыс, абырзен ҭоурыхҭҵааҩы агәра шаҳирго ала, Цицерон Октави ҷыдала дизҿлымҳан<ref name=plut.cic.44>(Plut. Cic. 44) Плутарх. Цицерон, 44.</ref>. Ажәытәӡатәи аамҭаз, хара имхәыцуаз Цицерон ауаҩы гьангьаш Октавиан ихатәы интересқәа рзы ихы даирхәон ҳәа агәаанагара аԥыжәара агон, аха иҟоуп даҽа гәаанагаракгьы, уи инақәыршәаны, Цицерон ихаҭа раԥхьатәи аамҭазы Октавиан ихы даирхәон ацезарианеццәа еиирсырц азы<ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 338—339.</ref>.
==== Рашәарамза—цәыббрамза: асенат данышәарц аҽазышәара, Цицерони иареи реимак ====
рашәарамза 2 ма 3 рзы, Антони ажәлар реизара еизигеит, иара ихатәы интересқәа инарықәыршәаны апровинциақәа реиҳабацәа ралхра азакәантә шьаҭа аиҭеит: иашьа Гаи Македониа ахаҭарнакыс дҟаиҵеит, Цизальптәии [[Трансальпийская Галлия|Трансальптәии (Нарбонтәи) Галлиа]] иара игеит. Македониантәи иааз алегионқәа Марк инапаҵаҟа иаанхар акәын. Аха аилатәара аилагарақәа аман имҩаԥысит: акы, аилатәара амҩаԥгара азин аныҟаз амшқәа рзы еиҿкаамызт (sg.: ''dies comitialis''); ҩба, иҟалараны иҟоу аилатәара азы алаҳәарагьы ҟаҵан иахәҭоу аԥҟарақәа ирықәымныҟәаӡакәа; хԥа, азакәанԥҵаразы абжьыҭара аан агәынамӡара аазырԥшыз ауаа рыпҟеит<ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 474.</ref><ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 137.</ref>. Уи аамҭазы Антони асенаторцәа рыдгылара иоурц аҽазышәарақәа ҟаиҵо далагеит, [[Секст Помпей Магн|Секст Помпеи]] Римтәи афлот анапхгаҩыс дҟаиҵеит — уаанӡа Гнеи Помпеи идгылаз ауаа рацәаҩны асенат аҿы иаанхон. Уи адагьы, Антони Цезар асенат еиҭа ихаирҭәаарц игәы иҭан иҳәан, идгылаҩцәа аӡәырҩы уи иалеигалеит<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 133.</ref>. Аха Антони анобильцәа дахьырзааигәахаз, Цезар иветеранцәеи аплебеицәеи еиҳагьы ргәы архьшәашәеит. Ацезарианеццәа аекстремистцәагьы уи ргәы иамыхәеит, урҭ Цезар «Аԥсадгьыл аб» ҳәа атитул шимаз атәы азгәарҭеит, насгьы ацәгьаршцәа «заб дызшьыз» ҳәа рықәыӡбара шахәҭоу атәы рҳәеит<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 145.</ref>.
Ԥхынгәымзазы Аполлон иаҳаҭыр азы ахәмаррақәа мҩаԥысуан (''ludi Apollinares''), уи Цезар иира амш иақәшәеит (ари амш аҽны иҷыдоу аныҳәарақәа мҩаԥыргон). Ԥхынгәымза — ԥаса квинтили — иԥсы анҭазгьы Цезар ихьӡ шахырҵахьазгьы, ареспубликанеццәа шьоукы уи квинтили ҳәа иашьҭан. Традициала, Аполлон иаҳаҭыр азы ахәмаррақәа ақалақь апретор еиҿикаауан, аха уи ашықәсазы Цезар дызшьқәаз руаӡәык Марк Брут иакәын, уи ақалақь аанзыжьны дыбналахьан. Антони илиршеит аусмҩаԥгатәқәа реиҿкаара иашьа Гаи инапы ианырҵарц<ref name=cah.475>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 475.</ref>. Раԥхьа ацәгьаршцәа рԥыза аныҳәа аан атеатр аҿы [[Луций Акций|Атии]] итрагедиа «Брут» ықәдыргылар иҭахын, Римынтә иқәырцаз аҳ [[Тарквиний Гордый|Тарквини]] [[Луций Юний Брут|Луци Иуни Брут]] дҳаразкуаз. Гаи Антони абри автор иитәыз, инеитралтәу даҽа спектакльк ықәиргылеит<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 140.</ref>.
Нанҳәамза анҵәамҭазы Антони иаалырҟьаны ириторика иԥсахит, аусеицура дшазхиоу ала асенат агәра диргеит. Антони ихьыз аԥсахра атәы анеиликаа, Рим аанзыжьыз Цицерон аҳҭнықалақь ахь дхынҳәит<ref name=plut.cic.43>(Plut. Cic. 43) Плутарх. Цицерон, 43.</ref>. Цәыббрамза акы азы Антони асенат аҿы акрызҵазкуа алаҳәара ҟаиҵарц иҽазыҟаиҵон, насгьы Цицерон дҟалоит ҳәа дгәыӷуан. Аха аҵыхәтәантәи, сгәабзиара ҽеим ҳәа, аилатәара аҽалархәра мап ацәикит. Уи ашьҭахь, Антони, Плутарх излеиҳәо ала, уаҩы дшымгәыӷӡоз адҵа ҟаиҵеит: ''ма Цицерон даажәга, мамзаргьы иҩны жәблы'' ҳәа<ref name=plut.cic.43 />. Цицерон асенат ахь дцәырҵит цәыббрамза 2 рзы (Антони уи аҽны аизара далахәымызт), Антони диҿагыланы ажәахә ҟаиҵеит. Иажәахә «[[филиппика]]» ҳәа ахьӡ аиҭеит, иҟаз аҭагылазаашьа IV-тәи ашәышықәса агәҭаны ҳ. ҟ. [[Афины]] иҟаз аҭагылазаашьа иаҩызоуп ҳәа азгәаҭо, усҟан аоратор [[Демосфен]] [[Филипп II Македонский|Македониатәи Филипп II]] иҽахьирӷәӷәаз даҿагыланы дцәажәеит; урҭ иажәахәқәа ажәытәӡатәи аоратортә ҟазара зегь раасҭа зыҩаӡара ҳараку ҿырԥштәқәаны иԥхьаӡан. Ԥыҭрак ашьҭахь, Антони асенат аҿы аҭак ҟаиҵеит, иажәахә аҟны, егьырҭқәа инарҷыданы, адиктатор иԥсраҿы Цицеронгьы ахара шиду азгәеиҭеит. Марк иара убас иргәалаиршәеит Катилина ицәгьахәыцратә усмҩаԥгатәқәа раԥырҟәҟәаара Цицерон дшалахәыз, Клоди ишьра, насгьы Помпеии Цезари рыбжьара аимак-аиҿак ацәырҵраҿы илагала шыҟоугьы. Абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь, Цицерон иԥсҭазаара дацәшәо далагеит, Кампаниа иҟаз инхарҭахь дцеит, уаҟа аҩбатәи афилиппика аҩра далагеит, атрактатқәа «Ауалԥшьақәа ирызку», «Аиҩызара иазку»<ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 477.</ref><ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 336.</ref>.
==== Жьҭаарамза—ԥхынҷкәынмза: Октавиани иареи реиҿагылара, Цизальптәи Галлиа абашьра ====
Ҭагалан Антони еиликааит асенати иареи русеицура шзалымшоз, убри аҟынтә Цизальптәи Галлиа мчыла ампыҵахаларазы ар реизгара далагеит. Жьҭаарамзазы Брундизиҟа дцеит, уахь Македониантәи ԥшь-легионк ааихьан. Адемобилизациа зызуыз Цезар иветеранцәа рҟынтәи аӡәырҩы Италиа аладахьы инхон, аграждантә еибашьра иалагар Антони урҭ рыцхыраара дақәгәыӷуан. Аха урҭ асолдаҭцәа Октавиан иагьентцәагьы агитациа рзыҟарҵон: уи уажәшьҭа Цезар имал иара итәын, аҵарҭыша бзиа рыҭара илшон. Убас, Кампаниа иҟаз Цезар иветеранцәа аӡәырҩы Октавиан иара иҟны арра амаҵзура иахысларц азы досу 500 денари (2000 сестерци), иҭаны ирхынҳәит, насгьы Македониатәи алегионерцәа аӡәырҩы аҵарҭыша риҭеит. Антони урҭ 100 денарии (400 сестерци) рыдгалара акәын илшоз, уи азы асолдаҭцәа ихыччон. Марк уи изымчҳаит, [[Децимация (наказание)|адецимациа]] мҩаԥигеит, хышәҩык рҟынӡа аимак аԥшьгаҩцәа рышьразы адҵа ҟаиҵеит. Аха егьырҭ раанкыларазы, изықәиргәыӷыз аԥара ахыԥхьаӡара еизирҳар акәхеит<ref name=mashkin.148et150>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 148—150.</ref><ref name=huzar.100>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 100.</ref><ref>(App. B. C. III, 43) Аппиан. Гражданские войны, III, 43.</ref>.
Зықьҩыла аибашьцәа ааидкыланы, Октавиан абҵарамза 10 рзы Рим далалеит, Афорум инапахьы иааигеит(абри аамҭазы Антонигьы аҳҭнықалақь ахь ддәықәлеит, аха амҩа дықәхеит). Ажәлар рыгәра згоз атрибун азин имхны, Октавиан ажәахә ҟаиҵеит, иара Антони иабашьырц азы ааԥхьара ҟаиҵеит, Марк азакәан еилеигеит, насгьы Цезар ишьҭрамадаҩ, даҽакала иуҳәозар, иара ихаҭа дааирбуам ҳәа Антони ахара идиҵеит. Ари ажәалагала ақалақь аҿы гәацԥыҳәарала аӡәгьы дадымгылеит. Уи аҭыԥан, асолдаҭцәа Цезар ишьҭрамадаҩ даанрыжьуа иалагеит: уаанӡа урҭ Октавиан Брути Кассии рахьырхәразы еизигоз џьыршьон; ианамуӡах, асолдаҭцәа Октавиан ихьчаҩцәа ракәхоит ҳәа ргәы иаанагон. Антони чарҳәара шизыруазгьы, урҭ зынӡагьы ирҭахымызт Цезар иҩыза гәакьа иабашьра, урҭ Цезар иҭархара аҽанраалара рцәыуадаҩын. Асолдаҭцәа, иара убасгьы, Октавиан ар рнапхгаразы анапынҵақәа шимамыз еилыркаауан, уи аамҭаз консулс иҟаз Антони иакәын азин змаз. Аха асолдаҭцәа маҷҩымкәа Октавиан иҟны иаанхеит, иара аԥара иахьақәиргәыӷыз азы. Аха, Октавиан Рим ааныжьны Аррециаҟа дцеит, насгьы иагьентцәа Антони исолдаҭцәа еиҭа Гаи иганахь иарго иалагеит, Брундизи алегионерцәа рышьра згәы ԥнажәақәоз, насгьы Антони иаасҭа Октавиан еиҳа аԥара рацәаны иақәиргәыӷит(иара асолдаҭцәа ажәа риҭеит аиааира ргар дарбанзаалак хәнызқь-хәнызқь денари, мамзаргьы 20 зқьы сестери) шриҭо ала<ref name=mashkin.148et150 /><ref name=huzar.100 /><ref>(App. B. C. III, 48) Аппиан. Гражданские войны, III, 48.</ref><ref>''Парфёнов В. Н.'' Начало военно-политической карьеры Октавиана // Античный мир и археология. — Вып. 4. — Саратов, 1979. — С. 110.</ref>.
Абҵарамза 24 рзы Антони аҳҭнықалақь данаа, Октавиан аҳәынҭқарра аӷас асенат аилатәараҿы дрыԥхьаӡахарц акыр иҽазишәеит, аха имч ақәымхеит. А бҵарамза 28 рзы имҩаԥысыз аилатәараҿы, аҵас ишаҳәоз ала акәымкәа, уи ахәылбыҽха еизган (анаҩс уи аилатәара амч амаӡам ҳәа ирыԥхьаӡеит), иара илиршеит апровинциақәа жәпакы ацезарианеццәа рыбжьара реихшара -Марк Емили Лепиди, [[Луций Мунаций Планк|Луци Мунаци Планки]], [[Гай Азиний Поллион|Гаи Азини Поллиони]], Кальвизи Сабини - иара идгылаҩцәа ҳәа иԥхьаӡаз, апровинциақәа рыҭан, иара убас иашьа Гаигьы. Уи ашьҭахь Антони Рим ааныжьны иара ипровинциа ҳәа ииԥхьаӡоз Цизальптәи Галлиаҟа дцеит, аха уаанӡа Рим ахаҭарнакс уаҟа иҟаҵаз Децим Иуни Брут Албин уа иҽирӷәӷәахьан. Децим Мутина (ҳаамҭазтәи [[Модена]]) ааникылт, насгьы Антони апровинциа анапхгара азуразы имаз азин азхаҵара мап ацәикит. Марк ԥшь-легионк иманы ақалақь дакәшеит, насгьы иара идгылаҩцәоуп ҳәа ииԥхьаӡоз мраҭашәаратәи апровинциақәа рхаҭарнакцәа рыцхыраара дазыԥшын<ref name=mashkin.148et150 /><ref name=huzar.101et102>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 101—102.</ref>.
ԥхынҷкәынмза 20 рзы Цицерон ахԥатәи афилиппика асенат дырзаԥхьеит, уи аҽныҵәҟьа аԥшьбатәигьы даԥхьеит — уажәшьҭа ажәлар рҿаԥхьа. Аоратор ду иаартны Антони иҿагылара азы ааԥхьара ҟаиҵеит, [[Луций Сергий Катилина|Катилинеи]], атәы [[Спартак|Спартаки]] дырҿырԥшуа<ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 341—342.</ref>. Октавиан дареи еинышәароуп ҳәа иԥхьаӡон. Иара инырра абзоурала, Антони иҭаз Цизальпинтәи Галлиа асенат имнахит, аформалтә процедурақәа еилеигеит ҳәа шьаҭас иҟаҵаны. Асенаторцәа, иара убас, ҳ. ҟ. ажьырныҳәамза 1, 43 шықәса рзы амаҵзура аанызкылаз аконсулцәа [[Авл Гирций|Авл Гирции]] [[Гай Вибий Панса Цетрониан|Гаи Виби Пансеи]] адҵа рырҭеит Октавиан ир зықәиргәыӷыз аԥара аруаа ирырҭарц азы<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 140.</ref>. Уи аамҭазы, мрагыларатәи апровинциақәа рҿы Марк Брути Касси Лонгини Антони иалихыз Рим ахаҭарнакцәа ржәыларақәа рҿагыларазы аҽазыҟарҵарақәа ирылагеит, уи аграждантә еибашьра иалагеит акәын иаанагоз<ref name=mashkin.148et150 /><ref name=huzar.101et102 />.
=== Мутина амацәаз аҭакра ===
{{main|Мутинтәи аибашьра}}
[[Файл:Civil War in Roman Republic 44-43 BC (Mutina and Forum Gallorum) ab.png|thumb|360px|Арратә усмҩаԥгатәқәа ҳ. ҟ. 44 ашықәс анҵәамҭеи 43 ашықәс алагамҭеи ақалақьқәа ҳаамҭазтәи рыхьӡқәеи аоперациақәа рымҩаԥысра амшқәеи ахыцқәа ирҭакуп — Марк Антони иныҟәарақәа — Октавиан иныҟәарақәа — Децим Иуни Брут Албин иныҟәарақәа — Гаи Виби Панс иныҟәарақәа]]
Антони Мутина ақалақь аҟны Децим Брут даниабашьуаз, Рим иҟаз иаӷацәа Октавиан идгылеит. Ҳ. ҟ. 43 ашықәс, ажьырныҳәамза 1 азы уаанӡа Цезар идгылақәоз аконсулцәа Виби Пансеи Авл Гирци рмаҵзурақәа ааныркылеит, уажәшьҭа дара Антони иҿагылеит. Цицерон Марк аҳәынҭқарра аӷас иҟаҵаразы аҽазышәарақәа ааирԥшит, аха иара идгылаҩцәа, Антони иҭынхацәа (еиҳарак иани иԥҳәыси рыуацәа) рыцхыраарала, хара имгакәа уи аӡбамҭа адкылара иаԥырхагахеит. Аҵыхәтәаны, асенат иара иахь ацҳаражәҳәацәа нанашьҭит, Мутина ижәыларақәа ааникыларц азы, Цизальптәи Галлиа аанижьырц, Рим 200 миль (296 километра) еиҳаны дазааигәамхарц азы адҵа ҟанаҵеит. Абри адҵала, асенат ари апровинциа Антони итәуп ҳәа Ажәлар реизара иҟанаҵахьаз ақәҵара амч ацәнарӡит. Уи адагьы, Цицерон иҟаиҵаз ажәалагалала, асенат Октавиан ҭабуп ҳәа ианаҳәеит, зежә шықәса зхыҵуаз аҷкәын асенат ахь дахьаларҵаз, жәашықәса цаанӡа, заа консулс дҟалартә алшара ахьиоуз, азакәан еилаганы еизыргаз ар, апропретортә напынҵақәа рыҭарала азакәантә шьаҭақәа ахьроуз (аха апропретор инапынҵақәа иазыԥхьагәарҭон, аконсулцәа — еиҳау аҩаӡараҿы амчра змаз — рыдҵақәа наигӡалар шихәҭаз{{ref+|Аха [[Борухович, Владимир Григорьевич|В. Г. Борухович]] игәаанагарала, асенат иҷыдоу аҳаҭырқәа Октавиан изинқәа аконсултә зинқәа ираҟарартәуан<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 140—141.</ref>.|group="азгә."}}). Марк Туллигьы афилиппика ҿыцқәа рыла дықәгылон, Октавиан дырҽхәо, Антони аҳәынҭқарра аӷас дыԥхьаӡахарц дҵаны иқәыргыло: аоратор ишиԥхьаӡоз ала, ар рԥыза иҿцәажәара акәымкәа, ӷәӷәала иабашьра акәын иаҭахыз<ref name=huzar.104et105>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 104—105.</ref>.
Антони ацҳаражәҳәаҩцәа аҭак аахжәаны ириҭеит: иара дҵаны иқәиргылеит Цезар изакәанқәа зегьы асенат иаднакыларц, иара Антони иусԥҟақәагьы, адиктатор игәы иҭеикқәаз ракәызшәа арбаны, иара убас Цезар даныршь ауха иигаз 700 миллион сестерци азакәантә ҟазшьа амоуп ҳәа иазхаҵатәын; Марк Брути Кассии мрагыларахьтәи апровинциақәа рҟынтә идырхынҳәыр акәын. Иара убас Марк иеибашьцәа зықәиргәыӷыз аԥара аҳәынҭқарратә ԥара аҟынтә ирыҭатәуп иҳәеит, адгьыл рыҭатәуп, иара [[Император (Древний Рим)|аимператор]] ититул иоуроуп<ref group="азгә.">Ареспублика аамҭазы, «аимператор» -аиааира згаз ар рԥыза итутул акәын.</ref>. Убри аан, иара дақәшаҳаҭхеит Цизальптәи Галлиа мап ацәкра, аха уи ацымхәрас 5 шықәса Трансальптәи (Нарбонтәи) Галлиеи, арратә легионқәа фбеи ирҭар акәын. Аҵыхәтәаны, ацҳаражәҳәаҩцәа амацәаз иҭакыз Мутина алалара азин рыимҭеит<ref name=huzar.104et105 />. Антони иҟаиҵаз аҭак џьбара атәы анраҳа, асенаторцәа ааизан Италиа азааигәара аибашьра иалагеит ҳәа ажәлар ирыладырҵәеит. Асенат иҷыдоу азакәан аднакылеит, насгьы «аҳәынҭқарра ааха арымҭарц » азы аконсулцәеи Октавиани ирылшо ҟарҵарц рыдырҵеит. Аха, азакәан аҿы хықәкыла аӷа ихьӡ арбаӡамызт: Антони идгылаҩцәа ирымуит Антони аҳәынҭқарра аӷас дыԥхьаӡазарц. Аконсулцәа ажәылара рҽазырхио ар реизгара иалагеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 106.</ref>. Антони иҭагылазаашьа уадаҩын, иара Цизальптәи Галлиа х-қалақьк ракәын идгылоз: апровинциа ауааԥсыра, Цезар ирзыҟаиҵахьаз ацхыраақәа хьаас имкаӡакәа, ареспубликанеццәа ирыдгылон<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 103.</ref>.
Жәабранмзазы асенат ицаз ашықәс азы Антони идикылаз азакәанқәа реиҳарак апроцессуалтә еилагарақәа рзы иаԥнахит. Уи аамҭазы Марк Иуни Брут [[Иллирик (римская провинция)|Иллирик]], Бырзентәыла, Македониа инапахьы иааигеит, Гаи Антони дитҟәеит, асенат ацәгьаршра анапхгаҩы идгылеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 107.</ref>. Ацәгьаршцәа ақәҿиарақәа анырга ашьҭахь (убри аамҭазы дара ахақәиҭра аазгаз — ''liberatores'' — ҳәа рхы иазырҳәо иалагеит), Антони Абалканқәа рҿы ацезарианеццәа реидкылара далагеит, иҿагылаз акоалициа еиԥирҟәҟәаарц азы (Октавиан Брути Кассии рҽахьдырӷәӷәоз дақәшаҳаҭмызт). Марк иаарту асаламшәҟәқәа дәықәиҵеит ауааԥсыра ирзаԥхьарц азы, урҭ рҿы ишиҩуаз ала, иара заҵәык иакәын Цезар ишьоура зҽазызшәоз. Аха уи аамҭазы Гирци амацәаз иҭакыз Мутинаҟа ацхырааразы днеихьан, Пансеи Октавиани арбџьармчқәа реиқәыршәара ахыркәшара иаҿын<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 107—108.</ref>. Уи аԥхьа, Антони идгылаҩцәа руаӡәк, [[Публий Вентидий Басс|Публи Вентиди Басс]], Цезар иветеранцәа ҩ-легионк Кампаниа еизигеит, Рим ихьчамкәа иҟаз аладатәи аган ала джәыло далагеит, аха Антони изааигәахара илымшеит, убри аҟнытә [[Пицен (область в Италии)|Пицен]] иҽирӷәӷәеит<ref>(App. B. C. III, 66) Аппиан. Гражданские войны, III, 66.</ref>.
Мшаԥымза агәҭаны Панса иҟаз ԥшь-легионк Мутина изааигәахо ианалага, Галлиатәи афорум (ҳаамҭазтәи [[Кастельфранко-Эмилия|Кастельфранко Емилиа]]) азааигәара, аӡҭачқәа ахьыҟаз Антони ирхәҭақәа иманы амҩа ҭшәараҿы ирыжәлеит. Аконсул ир аҵахеит, иара ихаҭагьы дук мырҵыкәа иоуз ахәрақәа ирыхҟьаны иԥсҭазаара далҵит. Амала, Антони иеибашьцәа иргаз аиааира азгәаҭара ианалага, Мутина азааигәара арезервқәа зманы итәаз Гирци дрыжәлеит. Зымчқәа ҿыцыз Гирци Марк ирхәҭақәа акыр ианскьеицеит, аха зынӡа иԥыхха ирзықәымҵеит илашьцо иахьалагаз азы. Рим Антони иахьииааииз азгәарҭон. Аха Марк Мутина ажәлара даҟәымҵӡеит (Галлиатәи афорум аҟны ицоз аибашьраан уи Луци Антони иациҵон), насгьы Децим Брут ир ирымаз афатә анҵәара иаҿын. Мшаԥымза 27 рзы Гирции Октавиани Антони дахьтәаз аҭыԥ иажәлеит, аиааирагьы ргеит, аибашьраан аконсул Гирци дышҭахазгьы. Дук мырҵыкәа Антони иаанхаз ирхәҭа маҷ иманы Нарбонтәи Галлиаҟа дыбналеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 108—109.</ref>. Иаӷацәа ишьҭамлеит: Мутина иҟаз Децим Брут ируаа акыр иааԥсаны иҟан, насгьы Октавиан ацәгьаршцәа руаӡәык аус ицура иҭахымхеит<ref name=autogenerated3>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 110.</ref>.
=== Аҩбатәи атриумвират ашьаҭаркра. Апроскрипциақәа ===
{{main|Аҩбатәи атриумвират}}
Марк Мутинантәи даныбнал ашьҭахь, асенат адгылаҩцәа Антони иахьииааиз заанаҵы иазгәарҭо иалагеит. Ацәгьаршцәа ирыдгылоз асенаторцәа, аха Октавиан рган ахь диаргарц азы Цицерон иазааигаз, уажәшьҭа идгылара мап ацәыкырц рыӡбеит. Аконсулцәа рҩыџьагьы ахьҭахаз азы, аконсулцәа-суффектцәа алырхыр ахәҭан. Урҭ рыҩбагь рахь Октавиан далырхырц азы, Цицерон дашьҭаларц идигалеит. Гаи иқәра ахьмаҷыз азы мап ицәыркит. Октавиан иааигаз аиааирақәа рзы атриумфгьы изыҟамҵаӡеит, аха [[Овация (Древний Рим)|аовациа]] — атриумф маҷ — амҩаԥгаразы азин иоуит. Уи аамҭазы, мызла Мутина итәаз Децим Брут атриумф амҩаԥгара азин ирҭеит. Асенаторцәа Антони изакәанқәа реиҭахәаԥшразы акомиссиа аԥырҵеит, аветеранцәа рыбжьара адгьыл ашарагьы уахь иналаҵаны. Адгьыл азҵаареи аԥаратә ҳамҭақәа рыҭареи ицәырыргаз агәыҩбара иахҟьаны Италиа иаанхаз Цезар иветеранцәа аӡәырҩы ринтересқәа рыхьчарц азы Октавиан идгылеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 112—113.</ref><ref name=plut.cic.45>(Plut. Cic. 45) Плутарх. Цицерон, 45.</ref><ref>''Шифман И. Ш.'' Цезарь Август. — {{Л.}}: Наука, 1990. — С. 54.</ref>.
Октавиан ихаҭа Рим иҟалаз аԥсахрақәа агәҭынчымра изцәырыргон, убри азы Децим Брут аус ицура зынӡа даҟәыҵит. Аҵыхәтәантәи ар рԥыза қәыԥш иахь игәынамӡара ааирԥшуа далагеит<ref>''Шифман И. Ш.'' Цезарь Август. — {{Л.}}: Наука, 1990. — С. 55-56.</ref>. Иара убасгьы идыруп Брут идҵа Октавиан имӡаӡакәа асаботаж шазиуз — уи Публи Вентиди Басс архәҭақәа иманы Антони изы ацхыраара анеира азин ииҭеит<ref name=app.3.80>(App. B. C. III, 80) Аппиан. Гражданские войны, III, 80.</ref>. Гаи исолдаҭцәа ԥасеиԥш агәынамӡара аадырԥшуан Цезар акыр шықәса идгылақәаз рҿагылараҿы рхы иахьадырхәоз, насгьы уи ишьоуразы ажәа рырҭахьан<ref name=autogenerated3 />. Октавиан итҟәаны ирымаз Антони исолдаҭцәеи иафицарцәеи рхы рақәиҭтәра далагеит, Марк уи аинышәара ашьаҿоуп ҳәа дахәаԥшуеит ҳәа дгәыӷуа<ref name=app.3.80 />. Хара имгакәа Брут Антони дишьҭалеит, иара игәы ишаанагоз ала, уи ируаа рхыԥхьаӡарагь маҷын, рыгәгьы каҳан иҟан. Убри аамҭазы Антони ихаҭа Вентиди Басс еизигаз архәҭақәа еидкыланы, рхыԥхьаӡара аа-легионк рҟынӡа инаигеит. Антони Нарбонтәи Галлиа ахаҭарнак, бжь-легионк змаз Лепид диҿцәажәо далагеит. Дук мырҵыкәа Лепид, Рим егьи ахаҭарнак Планки рыруааи аӡиас Аргентеи (ҳаамҭазтәи ахьӡ — [[Аржанс (река)|Аржанс]]) ахықәаҿ рыҽдырӷәӷәеит, урҭ рҿаԥхьа Антони илагерь иргылеит. Лепид исолдаҭцәа, урҭ рҟынтәи аӡәырҩы Цезар ихаан аррамаҵура иахысхьан, Антони иганахь аиасра иалагеит, Антони иҭархаз адиктатор ишьа ҳуеит ҳәа ажәа риҭеит. Урҭ ркомандаҟаҵаҩ уи аус даԥырхагамызт, хара имгакәа иара ихаҭагьы Марк иганахь диасит (ажәытәтәи авторцәа изларҳәо ала, акампаниа алагамҭа инаркны Антонии иареи маӡала аимадара рыбжьан). Хыԥхьаӡарала еиҳаз Антони ирбџьармчқәа аникәша, Планкгьы ир иманы иара иганахь диасыр акәхеит. Ԥыҭрак ашьҭахь, [[Азиний Поллион|Азини Поллионгьы]] Антони иганахь диасит. Убасала, ҩымчыбжьа рыла Марк 23 легион ар еидикылеит, урҭ рыбжьара аԥышәа змаз аветеранцәа рацәаҩын. Уи аамҭазы Децим Брут Альпқәа дырхысхьан, аха Антони имчқәа иара имчқәа раасҭа акырӡа ишеиҳаз аниба, дхьаҵырц иҽазишәеит, аха Антони идҵала агаллцәа дыршьит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 111—112.</ref>.
Децим Брут даныбнала ашьҭахь, Италиеи мраҭашәаратәи апровинциақәеи рҿы архәҭа дуқәаны иаанхаз Октавиани Антони рырхәҭақәа ракәхеит. Ар рԥызацәа аҩыџьагьы аусеицура иақәшаҳаҭхеит, нанҳәамзазы Октавиан (исолдаҭцәа ус рҳәазшәа<ref>''Парфёнов В. Н.'' Начало военно-политической карьеры Октавиана // Античный мир и археология. — Вып. 4. — Саратов, 1979. — С. 120.</ref>) ир Римҟа идәықәигалеит, ҿагылара имоуӡакәа: асенат анапаҵаҟа иаанхаз алегионқәа зегьы иара идгылеит. Аҳҭнықалақь аҿы Гаи асенат мчыла иадиҵеит идгылоз [[Квинт Педий|Квинт Педии]] иареи консулцәас иалырхырц азы. Аҳәынҭқарра анапхгара аниоу, иара Цезар ишьҭрамадаҩыс иҟазаара, [[Куриатные комиции|акуриаттә комициақәа]] рааԥхьарала, иахьынӡахәҭаз азакәан ԥшра аҭан иҟаиҵеит. Иара убас, Цезар дызшьыз зегьы, «ахақәиҭра аазгаз» ирыдгылаз Секст Помпеигьы уахь дналаҵаны, ашьра рықәызҵо азакәан аԥиҵеит. Убри аамҭазы Антонигьы 17 легион иманы Апеннинтәи адгьылбжьахахь дхынҳәит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 112—114.</ref>.
Ҭагалан Антонии, Октавиани, Лепиди еиқәшәеит Бонониа азааигәара (ҳаамҭазтәи [[Болонья|Болоние]]) Цизальпиатәи Галлиеи Италиеи рҳәаа азааигәара, еиқәышаҳаҭхеит [[Второй триумвират|аҩбатәи атриумвират]] аԥҵаразы, уи алахәылацәа азакәантә мчра рымазар акәын (Цезари, Помпеии, Красси [[первый триумвират|раԥхьатәи ртриумвират]] формалтәымызт). Ҳ. ҟ. абҵарамза 27, 43 ашықәс азы атрибун [[Публий Тиций|Публи Тици]] иаԥшьгарала, хҩык рыла ишьақәгылоу аколлегиа аԥҵаразы азакәан рыдыркылеит, «аҳәынҭқарра арҽеиразы» (''triumviri rei publicae constituendae''{{ref+|Даҽа хыҵхырҭақәак рҿы — ''tresviri''<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 147.</ref>.|group="азгә."}})<ref name=shifman.60et61>''Шифман И. Ш.'' Цезарь Август. — {{Л.}}: Наука, 1990. — С. 60-61.</ref>. Раԥхьа атриумвират аҿы ихадаз ароль Антони итәын: Елеонора Хиузар ишылыԥхьаӡо ала, Октавиан Рим анапхгара шаиҭозгьы, уи атриумвират зегь раасҭа иӷәӷәаз ахаҭарнак иакәмызт<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 117.</ref>.
Атриумвирцәа дара-дара еиқәшаҳаҭны, иааиуа ашықәсқәа рзы ихадоу амагистратурақәа рыдгылаҩцәа рыбжьара иршеит. Дара рыбжьара апровинциақәагьы еихыршеит: Испаниақәа рыҩбагьы, Нарбонтәи Галлиеи Лепид иоуит; Галлиа иаанхаз ахәҭақәа, Нарбонтәи ада, Антони иахь ииасит, Октавиан Африкеи, Сицилиеи, Сардиниеи иоуит. Уи аамҭазы [[Секст Помпей Магн|Секст Помпеи Магн]] Сицилиеи Сардинии рҿы иҽырӷәӷәаны дтәан, насгьы Антони илоиалны изыҟаз акомандаҟаҵаҩ Африка аус иуан. Атриумвирцәа Италиа ақалақь дуқәа рыдгьылқәа ргеит, рветеранцәа ирызшарц азы. Ар ду аныҟәгареи ауалафахәы бзиа ашәареи рзы миллионла аденариқәа аҭахын (ирықәыз ауал мацара 200 миллион денари инарзынаԥшуа иҟан, мамзаргьы 800 миллион сестерци), насгьы мрагыларатәи апровинциа беиақәа Брути Кассии рнапхгара аҵаҟа иахьыҟаз азы, атриумвирцәа ашәахтә политика радикалла еиҭахәаԥшит. Ахәҭакахьала, ҳ. ҟ. 167 шықәса инаркны раԥхьаӡа акәны Рим атәылауаа ишиашоу ашәахтәқәа рықәырҵеит, амалуаа аӡәырҩы рмазара рымырхуа иалагеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 117—118.</ref>.
[[Файл:Svedomsky-Fulvia.jpg|thumb|300px|[[Сведомский, Павел Александрович|Павел Сведомски]]. Фульвиа Цицерон ихы кны (XIX-тәи ашәышықәса ахырқәшамҭа)]]
Аҵыхәтәаны, атриумвирцәа ирыӡбеит [[Проскрипция|апроскрипциақәа]] рымҩаԥгара( рмазара рымхны ашьра зқәырҵаз ауаа рсиақәа ркьыԥхьра), [[Луций Корнелий Сулла|Луци Корнели Сулла]] имҩаԥигоз иреиԥшыз, урҭ реиԥш иҟаз аусмҩаԥгатәқәа Цезар дрыцәхьаҵырц иҽазишәон. Хыԥхьаӡара рацәала ашьра зқәырҵоз ауаа иреиуан атриумвирцәа рполитикатә оппонентцәа, ус баша амал змазгьы. Апроскрипциатә сиақәа рышьақәыргылараан атриумвирцәа зны-зынла ажәытәтәи раӷацәагьы рлахьынҵа рыӡбон, убри аан аиуареи аиҩызаратә уалԥшьеи зынӡа хырҩа рырҭон: Лепид иашьа ари асиа даниҵеит, Антони -иаб иашьа Луци Цезар. Цицерон апроскрипциатә сиа иалаҵара азҵаарагьы ӷәӷәала иқәгылан: Антони иҽазҵәылхны аоратор ишьра дашьҭан, Октавиан уи мап ацәикуан, аха ахԥатәи амш аҽны диҿамгылеит. Сулла иҟаиҵаз апроскрипциақәа реиԥш акәымкәа, аҩбатәи атриумвират ашьрақәҵарақәа рзы активла асолдаҭцәа рыцхыраара рхы иадырхәон, аха зхатә гәаԥхарала ацәгьа зҳәақәоз рроль даараӡа иҳаракын. Аха атриумвират, Сулла ихаан ишыҟаз еиԥш, иршьыз имазара абжа ашьра ҟазҵаз ирҭомызт. Уи аҭыԥан, атриумвирцәа ахара здырҵоз рмал зегьы рымырхуан, убри аан анагӡаҩцәа рзы еиԥшу атарифқәа шьақәдыргылеит — асиа ианыз ҭазырхоз зхы ихақәиҭны ииз ашьцәа - 100 нызқь сестерци, атәцәа-ашьцәа рзы — ахақәиҭреи, 40 нызқь сестерции. Убас еиԥш иҟоу аҳамҭа рзыԥшын апроскрипциа зықәшәаз дахьыҟаз аҭыԥ иазку адырра ҟазҵоз аинформаторцәагьы. Иааидкыланы асиақәа ирнылеит 300-ҩык инареиҳаны асенаторцәа, 2 нызқьҩык аҽыуаа. Аӡәырҩы Бырзентәыла иҟаз Брути Кассии рахь ибналан ицеит, мамзаргьы Сицилиа иҟаз Секст Помпеи иахь<ref name=shifman.60et61 /><ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 118—121.</ref><ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 350—351.</ref>.
Цицеронгьы апроскрипциақәа рыцәцара иҽазишәеит, аха ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза 7,43 ашықәс азы Антони исолдаҭцәа дрыԥшааит. Урҭ аоратор ду ихыи инапи (егьырҭ ахыҵхырҭақәа рыла, инапқәа рыҩбагьы<ref name=plut.cic.48>(Plut. Cic. 48) Плутарх. Цицерон, 48.</ref>) Антони изааргеит, иара ажәлар реизара аҿы ажәахә аниҳәоз аамҭазы. Марк уи даара деигәырӷьеит, насгьы анагӡаҩцәа зықәгәыӷуаз аасҭа жәантә еиҳаз аҳамҭа риҭеит. Аҿаԥыцтә ҳәамҭақәа инарықәыршәаны, раԥхьа Цицерон ихы акрыфарҭа аишәа иқәиргылеит, иԥҳәыс Фульвиа Цицерон ибыз агәырӷәа алалҵон, нас Цицерон ицәеижь ахәҭақәа [[ростра|аростралтә]] трибуна азааигәара ажәлар иахьырбаша иқәдыргылеит — уантәи аоратор лассы-лассы римаа рахь ажәахә ҟаиҵон, аха уаҟа, иара убас, арратә трофеиқәагьы ықәдыргылон<ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 352.</ref>.
=== Бырзентәылатәи акампаниа. Филиппы азааигәара имҩаԥгаз аибашьра ===
{{main|Ажәытәӡатәи Рим Аграждантә еибашьра (44—42 ҳ. ҟ.)|Филиппы азааигәара аибашьра}}
Лепид Италиа дааныжьны, Антонии Октавиани Бырзентәылаҟа ицеит, ареспубликанеццәа ирабашьырц азы. Уи аамҭазы Брут Балкантәи адгьылбжьахаҿы, насгьы Азиа Маҷ аҿы иҟаз римтәи атәыла-хәҭақәа зегьы инапахьы иааигеит, Касси Шьамтәыла импыҵаихалеит. Ареспубликанеццәа мрагыларатәи апровинциақәа рҿы иааиуаз жәашықәса ирызхашаз ашәахтәқәа еизыргеит, уи аԥарала 19 легион змаз ар дуи, амч ду змаз амшынтә флоти еиҿыркааит. Асолдаҭцәа рыбжьара апатриотцәа ӷәӷәақәеи атираниа иаҿагылози маҷын, аха Брути Кассии аруаа меигӡарахда аԥара рзыршәон. Раԥхьа урҭ амшын аҿы ирымаз аԥыжәара рхы иархәаны, аӷа амшын иӡхыҵра иаԥырхагахо иалагеит, аха атриумвирцәа рҩыџьагьы рырхәҭақәа уеизгьы Бырзентәыла аӡхыҵра рылдыршеит. Аха уи ашьҭахьгьы, ареспубликанеццәа иҟаҵаны ирымаз аблокада рмырԥсыҽӡеит, уи Антонии Октавиани рырхәҭа дуқәа фатәыла реиқәыршәараҿы ауадаҩра ӷәӷәақәа рзаанагеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 121—125.</ref>.
Антони [[Эгнатиева дорога|Егнати имҩала]] ирлас ԥхьаҟа дцо далагеит идуумыз авангард дашьҭаланы, Октавиан ирхәҭақәа шьҭахьҟа иаанхеит. Плутарх излеиҳәо ала, Антони ирхәҭақәа [[Филиппы]] ақалақь азааигәара иҟаз аӡҭачқәа акырӡа ирласны ирзааигәахеит, Брути Кассии илегионқәа рааигәара ишааиз азы ажәабжь раԥхьа агәра рзымгеит<ref name=plut.brut.38>(Plut. Brut. 38) Плутарх. Брут, 38.</ref>. Октавиан данааи ашьҭахь, амчқәа еиҟарахеит — ганцыԥхьаӡа 19 легион (100 нызқьҩык аруаа инарзынаԥшуа) еизган. Акомандаҟаҵаҩцәа зегьы рҭыԥқәа рырӷәӷәара иалагеит, Антони ирхәҭақәа Кассии илегионқәа рҿаԥхьа еизигеит, Октавиан иотриадқәа Брут иҿаԥхьа. Антонии Октавиани аӡырыжәтә азы ауадаҩрақәа рызцәырҵуан, убри аҟнытә мчыла аибашьра ду мҩаԥыргарц рҽазыршәеит, аха Брути Кассии раӷацәа рыуадаҩрақәа ртәы рдыруан, убри аҟнытә аӷа амлакрала ддырԥсыҽырц рҽазыршәон. Аҵыхәтәаны, жьҭаарамзазы, Антони иаӷа дахьтәаз арымарахьтәи (аладатәи) аган ала, аӡҭачқәа рҿы маӡала ахырӷәӷәарҭақәа рыргылара иҽаназишәа, аиҿагылара ду ахь инанагеит, анаҩс [[битва при Филиппах|Филиппы иҟалаз актәи аибашьра]] ҳәа зыхьӡырҵаз. Касси иперпендикулиартәу ахырӷәӷәарҭақәа аниргыла, имчқәа ҵнашәааит. Антони Касси итәарҭа ҭыԥ иажәларц азы архәҭақәа дәықәиҵеит. Убри аамҭазы, Брут исолдаҭцәа, егьи аган аҟны аибашьра ишалагаз анырба, адҵа роуаанӡа Октавиан илагер иажәлеит. Антони илегионқәагьы қәҿиарала Касси илагер иалалеит<ref name=huzar.126>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 126.</ref>. [[Аппиан]] ишааицҳауа ала, асолдаҭцәа егьи аган аҿы имҩаԥысуаз ажәылара алҵшәақәа рыздыруамызт, Брут Кассии илагер шыргаз азы ажәабжь аниаҳа, Антони иакәзар Брут Октавиан илагер дшақәлаз аниаҳа ашьҭахь, раԥхьатәи рпозициақәа рахь ихынҳәит<ref name=autogenerated2>(App. B. C. IV. 112) Аппиан. Гражданские войны, IV, 112.</ref>. Ахәқәа рахь ибналаз Касси Брут илагер аҿы архәҭақәа шеиҭанеиааиуаз аниба, арымарахьтәи афланг аҟны атриумвирцәа аиааира ргоит ҳәа иӡбеит, уи ашьҭахь иҽишьит<ref name=huzar.126 /><ref name=cah.2.10.8>''Pelling C.'' The triumviral period // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 8.</ref>{{ref+|Плутарх, ар рԥыза «адҵа иимҭаӡакәа» атәы Пиндар ихала Касси дишьит ҳәа ажәытәӡан иҟаз аверсиа атәы далацәажәоит<ref name=plut.brut.43>(Plut. Brut. 43) Плутарх. Брут, 43.</ref>.|group="азгә."}} (Плутарх излеиҳәо ала, Касси агха ихьит, избанзар илақәа цқьа ирбомызт<ref name=plut.brut.43 />). Актәи аибашьраҿы иҭахеит 8 нызқьҩык рҟынӡа ареспубликанеццәа, 16 нызқьҩык рҟынӡа атриумвирцәа рыруаа<ref name=autogenerated2 />.
Аҟыбаҩ змаз ар рԥыза Касси иҽанишь ашьҭахь, ареспублика архәҭақәа рнапхгара Брут иахь ииасит, уи аԥышәа змаз арратә напхгаҩымызт. Аха, иара иҭагылазаашьа ииашоу ахәшьара аиҭеит, насгьы дааԥшырц иӡбеит: акы, [[Ионическое море|Иониатәи амшын]] аҿы Филипптәи аибашьра актәи амш аҽны, ареспубликанеццәа рфлот Октавиани Антони рырхәҭақәа раӷьырак ӡаадырҟәрылеит ма итҟәаны иргеит<ref>(App. B. C. IV. 115—116) Аппиан. Гражданские войны, IV, 115—116.</ref>, ҩба, амшқәа ирласӡаны еицәахо ицон (Плутарх излеиҳәо ала, раԥхьа ақәа леит, нас аҵаара иалагеит). Насгьы, атриумвирцәа рыр уаанӡа еиԥш, фатәыла реиқәыршәараҿы ауадаҩрақәа ыҟан<ref name=plut.brut.47>(Plut. Brut. 47) Плутарх. Брут, 47.</ref>. Брут Антонии Октавиани аибашьра алагаразы иҟарҵоз аҽазышәарақәа мап рцәикуан, убри аҟнытә атриумвирцәа ирыӡбеит ареспубликанеццәа аӡҭачқәа ахьыҟаз аладатәи афланг иахықәшаны, раӷа итыл рнапахьы иааргарц, убри алагьы фатәыла рырхәҭақәа еиқәдыршәарц. Брутгьы аӷа амацәаз дҭаимкырц азы ашьаҿақәа ҟаиҵеит. Аҵыхәтәаны, ҩымчыбжьа изҿыз аманиоврқәа рнаҩс, Брут иҩызцәеи исолдаҭцәеи агәра идыргеит аибашьра аҽалархәра шаҭаху азы<ref>(App. B. C. IV. 124) Аппиан. Гражданские войны, IV, 124.</ref>. Еиуеиԥшым аверсиақәа рыла, аҩынтәраан еибашьит жьҭаарамза анҵәамҭазы, мамзаргьы абҵарамза агәҭаны.
Аибашьра ӷәӷәаҿы атриумвират архәҭақәа ареспубликанеццәа ириааит, Афилиппқәа рҿы аҩганкгьы 50 нызқьҩык раҟара ауаа рцәыӡит. Антони аиааира агараҿы ихадоу алагала ҟаиҵеит: актәи аибашьра аламҭалазы, Октавиан иҩызцәа рылабжьарала алагер аанижьит{{ref+|Светони Октавиан актәи ажәылара дшалахәыз атәы иҩуеит, аха уеизгьы иазгәеиҭоит, аибашьра адәаҿы иара дшалкаамхаз: «''иара, иԥсыҽреи ичымазареи рышьҭахьгьы, Филипптәи аибашьра ҩ-жәыларак рыла ихиркәшеит; убри аамҭазы актәи ажәылараан илагер аҟынтә дықәцан, аарла иԥсы еиқәирхеит, егьи аганахь, Антони дахьыҟаз дыбналан данца''»<ref name=suet.aug.13>(Suet. Aug. 13) Светоний. Божественный Август, 13.</ref>.|group="азгә."}}, аҩбатәи аибашьра аламҭалазы ӷәӷәала дычмазаҩхеит{{ref+|Плутарх ишыҩуа ала, ажәылара ашьҭахьҵәҟьа «[Октавиан] ичымазара акырӡа аҽарӷәӷәеит, имшқәа ԥхьаӡазшәа ргәы иаанагон»<ref>(Plut. Ant. 23) Плутарх. Антоний, 23.</ref>.|group="азгә."}}, убри аҟынтә Марк иоуп ииашаҵәҟьаны архәҭақәа зегьы напхгара рзызуаз. Аибашьра ашьҭахь Брут иҽишьит, Антони иԥсыбаҩ аниԥшаа, ҳаҭыр шиқәиҵоз аарԥшуа, аҟаԥшьеиқәа ԥшшәы змаз аплашь ақәиршәит{{ref+|Брут ихы хызҵәаз Октавиан иоуп, ихы Римҟа идәықәиҵеит, Цезар иҳатәара ашьапаҿы икарыжьырц, аха ахы зҭаз аӷба амшын иӡааҟәрылеит<ref name=suet.aug.13 />.|group="азгә."}}. Зыԥсы ҭаны иаанхаз ареспубликанеццәа рҟынтә џьоукы Антони рыҽирҭеит (Брут исолдаҭцәа аӡәырҩы иара иахь ииасит, избанзар иара ажәа риҭеит анаҩсангьы аԥара шырзишәало ала), егьырҭ Секст Помпеи иахь ибналан ицеит<ref name=cah.2.10.8 /><ref name=huzar.127>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 127.</ref>. Аибашьра ашьҭахь Октавиан Римҟа дхынҳәит, Антони Мрагылара даанхеит, ф- легионки, аҽыуаҩцәа ротриад дуи иманы<ref name=huzar.129et130>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 129—130.</ref>. Цезар формалла ишьа шырузгьы, атриумвирцәа, еиқәшаҳаҭны, иҷыдоу рнапынҵақәа мап рцәырымкит.
== Антони Мрагылара ==
=== Антони Бырзентәыла, Азиа, Мысра. Перузиатәи аибашьра (ҳ. ҟ 41—40 шықәсқәа.) ===
{{main|Перузиатәи аибашьра}}
[[Файл:Natoire Marc-Antoine-Ephèse.jpg|thumb|300px|[[Натуар, Шарль-Жозеф|Шарль-Жозеф Натуар]]. Марк Антони Ефесҟа иаара (1741)]]
Ҳ. ҟ. 42—41 шықәсқәа аӡын Антони Бырзентәыла ихигеит, илегионқәа рыхәҭак оуижьит, аха аибашьра иазыхиаз архәҭақәа ааникылеит. Иҟалап Антони Парфиа аибашьра аҽазыҟаҵара далагазар, уи азы аԥара иҭаххеит. Ареспубликанеццәа рырхәҭақәа рныҟәгаразы, ирхысыз ҩышықәса ирылагӡаны азиатәи апровинциақәа рҟынтә жәашықәса ирылыргашаз ашәахтә заанаҵы еизыргеит, аха Антони иааиуа ашықәс иалагӡаны, имҩаԥигараны иҟаз акампаниазы, еиҭа убриаҟа аԥара иҭаххеит<ref group="цитата">(App. B. C. IV. 5) Аппиан. Аграждантә еибашьрақәа, IV, 5: «Шәара шәзы [Азиа инхо ауаа], шәыдгьыл шәықәрымцарц[италиаа реиԥш], шәықалақьқәа, шәыҩнқәа, шәныхабаашқәа, шәнышәынҭрақәа шәымрымхырц азы, ҳара аԥара ашәара шәыдаҳҵеит, зегьы ракәым — уи шәара ишәылшомызт — аха урҭ рыхәҭак, зегь реиҳа имаҷу ахәҭа; ари шәара шәгәы иахәароуп ҳәа сыԥхьаӡоит. Ҩышықәса рыла ҳаӷацәа ирышәҭаз — шәара жәашықәса ишәшәашаз ашәахтә рышәҭеит — ҳара иҳазхоит, аха ҳара уи шықәсык иалагӡаны иҳауар акәхоит: ҳҭахрақәа уи рҭахуп».</ref>. Антони мрагыларатәи ақалақьқәеи, идгылаз аҳрақәеи рҟынтә 150 нызқь талант инарзынаԥшуа ишиҭаххазгьы, ианаамҭаз 20 нызқь талант иреиҳаны аизигара илымшеит. Марк хара имгакәа иҭахрақәа ирмаҷыр акәхеит — ҩышықәса ирылагӡаны 9 шықәса рзтәи ашәахтә дыршәара аҟынӡа<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 10.</ref>. Убри аамҭазы, иара ареспубликанеццәа ирҿагылаз атерриториақәа дрыдгылон ([[Ликия|Ликиеи]] [[Родос|Родоси]] ашәахтә ашәаразы рхы иақәиҭитәит), иара убасгьы ажәытәӡатәи аҭоурых змоу ақалақьқәа дрыдгылеит (ахәҭакахьала, Афины анапхгара аҵаҟа иҟаз аҭыԥ ирҭбааит). Урҭ аусқәа аеллинцәа рмонархцәа рполитика иацырҵон, уи инақәыршәаны ақалақьқәеи аҳәынҭқаррақәеи анкьатәи рылшамҭақәа рзы ацхыраара рырҭон<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 11.</ref>. Антони, иара убас, [[Антипатр Идумеянин|Антипатр]] иԥа [[Ирод I Великий|Ирод]] Иудеиа, Идумеиа, Переи аҳыс дриҭеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 161—162.</ref>, Марк Габини Мысра имҩаԥигоз акампаниа далахәын (шәахәаԥш аҟәша «Габини инапаҵаҟа амаҵзура. Иудеиеи Мысреи рҿы имҩаԥысуаз аибашьрақәа»).
[[Файл:Kleopatra-VII.-Altes-Museum-Berlin1.jpg|thumb|left|235px|Клеопатра. ҳ. ҟ. I-тәи ашәышықәса, амармалташь. Берлин, [[Старый музей|Ажәытәтәи амузеи]]]]
Киликиа даныҟаз, Антони Мысратәи аҳкәажә [[Клеопатра|Клеопатра]] дааиԥхьеит, иҟалап урҭ Мысратәи аекспедициа аан еибабазар. Плутарх излеиҳәо ала, Марк аҳкәажә лҟынтәи ареспубликанеццәа дышыцхраауаз атәы иаҳарц иҭахын. Анаҩс, абырзен ҭоурыхҭҵааҩы излеиҳәо ала, Клеопатра иреиӷьыз лхьымаҭәақәа еизганы, лмаҵуцәа зегьы лыманы [[Тарс|Тарсҟа]] дцеит, уаҟа Антони дигәаԥхартә иҟалҵеит<ref group="цитата">(Plut. Ant. 25-27) Плутарх. Антони, 25-27: [Клеопатра] «…[[Кидн]] аӡиас дӡысо дхын, зыӷбаҵыхәа хьтәыз, иҟаԥшьеиқәоу аԥрақәеи, араӡын зхьыршаз ажәҩақәеи змаз ашхәа дақәтәаны, уи афлеитеи, аҿырпынқәеи, акифарақәеи рыбжьқәа аҽрықәыршәаны иӡсаны ицон <…> Антони Мысратәи аԥҳәыс дидикылеит, насгьы илшоз зегьы ҟаиҵеит маллеи хыркрылеи дылиааирц азы, аха аҩбагьы рҿы дышаҵахаз аниба, иара зегь раԥхьагьы ичаражәра иацыз аӷарреи агьама амаҷреи дахыччо далагеит. Антони илафқәа рыла ааӡара згыз солдаҭны дшыҟаз анеилылкаа, Клеопатрагьы лхаҭа убас еиԥшала дцәажәо далагеит — дымшәаӡақәа, ԥхашьарак аамырԥшӡакәа».</ref>.
Антони Мрагылара дыҟанаҵ, Октавиан Италиаҟа дхынҳәит, избанзар адемобилизациа зызуыз аруаа аԥареи адгьыли рыҭара зыхәҭаз иара иакәын. Шықәсы рацәалатәи аграждантә еибашьрақәа Италиа иазааргаз аԥхасҭақәа ирыхҟьаны, иара убасгьы адгьылбжьахахь афатә анагара амҩақәа зкыз Секст Помпеи ихҟьаны, архәҭақәа зықәдыргәыӷыз анагӡара уадаҩхеит<ref name=huzar.129et130 />. Аруаа рҿаԥхьа иду ауалԥшьа анагӡаразы (зегьы ааидкыланы 170 нызқьҩык аветеранцәа анхарҭа ҭыԥқәа риҭар ихәҭан), Гаи Италиа еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы инхоз ауаа рыдгьылқәа рымхра иқәшәеит: Аппиан излеиҳәо ала, Октавиан ''Италиа ахырҵәара'' иқәшәеит<ref>(App. B. C. IV. 5) Аппиан. Гражданские войны, IV, 5.</ref>. Октавиан аԥара ахьизымхоз азы, адгьылқәа аџьармыкьатә ахәԥсақәа раасҭа акырӡа еиҵаны мчыла иддырҭииуан изтәқәаз. Уи аполитика ақыҭанхамҩа аиҵахарахь инанагеит, избан акәзар аветеранцәа рҟынтәи аӡәырҩы арахә рымамызт, излаарыхуаз рхатәы техникагьы. Уи адагьы, атәцәа рацәаҩны (ақыҭанхамҩаҿы аус зуазгьы уахь иналаҵаны) Секст Помпеи иахь ибналеит, насгьы урҭ иара иҟны амаҵзура иалалар, ахақәиҭра шриҭо атәы раиҳәахьан. Имҩаԥысуаз аграждантә еибашьрақәа ирыхҟьаны анапҟазареи ахәаахәҭреи ахьеиҿкаамыз, аекономикатә ҭагылазаашьа еицәахеит<ref name=bor.115etc>''Борухович В. Г.'' Последний период гражданских войн (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 6. — Саратов, 1986. — С. 115—120.</ref>. Антони аҳҭнықалақь аҿы имаз аинтересқәа рыхьчара даҿын иашьа Луци (Марк уи аконсулс иалхра илиршеит) уи инаҩс иԥҳәыс Фульвиа. Ҳ. ҟ. 41 ашықәс азы Октавиан ауаа дахьырҭахымыз рхы иархәаны, агәынамӡара аазырԥшуаз абџьар рыҭара иалагеит. Луци Гаи иполитика иаартны данаҿагыла, ируаа иманы ԥыҭраамҭак Рим ааникылеит, усҟан адгьылқәа рымхра иаҟәыҵырц азы ааԥхьара аныҟаиҵа, аӡәырҩы иара идгылеит. Аха Луции Фульвиеи асалам шәыҟәқәа ззырыҩуаз Марк Антони аҭагылазаашьа аҿиашьа зынӡагьы иҽалаимырхәӡеит. Аамҭа ахьцаз иахҟьаны, Октавиан ар еизигеит, Перузиа (ҳаамҭазтәи [[Перуджа|Перуџьиа]]) итәаз Луци дижәлан дииааит. Аҿагылаҩцәа здызкылаз ақалақь амца ацраҵаразы адҵа ҟаиҵеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 131—133.</ref>.
Антони Италиа иҟаз ахҭысқәа хырҩа ахьриимҭоз зыхҟьаз Мрагыларатәи атәылақәа рҿы ихымԥадатәиу аусқәа дахьырҿыз акәын, зегь раԥхьаӡа иргыланы Парфиа абашьразы аҽазыҟаҵарақәа дахьырҿыз (хыхь шәаҳәаԥш). Марк ахҭысқәа иҽахьрылаимырхәуаз даҽа мзызкгьы аман, уи Луци имҩаԥигоз ихьыԥшым аполитика акәын: иажәахәқәа рҿы иҳәон — иҟалап иашьа уи азҵааразы димацәажәаӡакәа — атриумвирцәа рнапынҵақәа шьҭарҵоит ҳәа<ref>(App. B. C. IV. 30) Аппиан. Гражданские войны, IV, 30.</ref><ref name=huzar.133et135>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 133—135.</ref>. Ажәытәтәи авторцәа ахԥатәи амзызгьы аӡбахә рҳәоит — урҭ ргәаанагарала, Антони Мысратәи аҳкәажә лахь имаз абзиабара зынӡа ихы ҭнаҟьеит, насгьы лара длышьҭаланы [[Александрия|Александриаҟа]] дахьцаз азы аамҭа рацәаны ицәыӡит<ref name=plut.ant.28>(Plut. Ant. 28) Плутарх. Антоний, 28.</ref>. Перузиа агара иадҳәалаз ажәабжь аниаҳа ашьҭахь ауп Антони Италиаҟа дцарц аниӡбаз. Аха ҳ. ҟ. 40 ашықәс, аԥхынразы Рим мрагыларатәи ахәҭақәа парфиатәи ар ақәлеит, уи напхгара азыруан аҳ иԥа [[Пакор I|Пакори]] римтәи [[Квинт Лабиен|Квинт Лабиени]]<ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 108.</ref>. Антони ажәылара шыҟалоз идыруан, аха иаразнак ажәылара аԥырҟәҟәаара иҭахымхеит, аметрополиахь имҩа иациҵеит<ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 111.</ref>. Италиаҟа даныхынҳә, Марк Брундизи дажәлеит, иара аметрополиеи мрагыларатәи апровинциақәеи еидызкылоз астратегиатә ҵакы змаз баӷәазан. Афлотилиа дуқәа напхгара рзызуаз Гнеи Домици [[Гней Домиций Агенобарб (консул 32 года до н. э.)|Агенобарби]], Секст Помпеии Марк аус ицыруа иалагеит<ref name=huzar.133et135 /><ref name=shifman.72et74>''Шифман И. Ш.'' Цезарь Август. — {{Л.}}: Наука, 1990. — С. 72—74.</ref><ref name=cah.2.10.17et20>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 17—20.</ref>.
=== Октавиани Секст Помпеии рнышәара (ҳ. ҟ 40—38 шықәсқәа.) ===
[[Файл:Antony with Octavian aureus.jpg|thumb|300px|[[Аурей|Ауреи]] (ауреус) Антони ипортреҭқәа(арымарахь) Октавиан (арыӷьарахь) ҳ. ҟ.41 ашықәс.]]
Октавиан ирхәҭақәа Антони иабашьра рҭахымызт, уи ргәалаҟазаара канажьуан. Убри аҟынтә, Октавиан Италиа ахәҭақәа реиҳарак инапаҿы ишыҟазгьы, аҭагылазаашьа уадаҩын. Асолдаҭцәа роуп ҩыџьа атриумвирцәа реиныршәара аԥшьызгаз, уи ҟалеит ҳ. ҟ. 40 ашықәс азы, ҭагалан (Лепид уи аамҭазы амчра имырххьан). Уи аҭынчра ашьақәыргылара иацхрааит. Октавиан имҩаԥигоз ахара инаԥшуаз аполитикагьы, иара иҿагылаз Луци Антонии Фульвиеи ишаҭеит. Аиқәышаҳаҭра ҿыц инақәыршәаны, Антони амрагыларахьтәи апровинциақәа зегьы ирҭеит, Октавиан -мраҭашәаратәи апровинциақәа зегьы, уаанӡа Антони иитәыз Галлиатәи апровинциақәагьы уахь иналаҵаны. Лепид Африка заҵәык иоуит, Секст Помпеи интересқәа Марки Гаии хырҩа рырымҭеит, убри азы иара ҩаԥхьа Италиа амшынтә блокада азыҟаиҵо далагеит. Уи адагьы, хара имгакәа Фульвиа лыԥсҭазаара далҵит, Антонии Октавиани аизааигәахаразы алшара ҿыц роуит, Марк ԥҳәысс дигеит ааигәа иԥҳәысеибахаз Октавиан иаҳәшьа [[Октавия Младшая|Октавиа]]<ref name=bor.115etc /><ref name=huzar.133et135 /><ref name=shifman.72et74 /><ref name=cah.2.10.17et20 />.
Аха Секст Помпеи Италиа ҿыц амшынтә блокада ахьыҟаиҵаз азы, атриумвирцәа рыгәҭакқәа рыԥсахыр акәхеит, избанзар ача ахьмаҷхаз Октавиани, аҳҭнықалақь аҿы иаанхаз Антонии рхыԥша иаԥырхагахеит. Ҳ. ҟ. 39 ашықәс азы Антонии, Октавиани, Помпеии Кампаниа имҩаԥысуаз аиҿцәажәарақәа рҿы аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Атриумвирцәа Сицилиа, Сардиниа, Корсика хәышықәса ҳәа Секст иширҭо ала ажәа рҳәеит, иара убас Пелопоннесгьы уахь ишацырҵо ([[Ахея (римская провинция)|Ахеиа апровинциа]]) азгәарҭеит, аха иахәҭоу азакәантә напынҵақәа иҭаны атриумвирцәа рхыԥхьаӡара иалахәхара мап ацәыркит. Уи аҭыԥан, Секст ҳ. ҟ 33 шықәса рзы консулс дшыҟарҵо ала ажәа ирҭеит. Ацымҳәрас Секст аблокада аԥихыр, Италиа фатәыла еиқәиршәар, Адгьылбжьаратәи амшын апиратцәа рҟынтә ирыцқьар, насгьы ҿыц ибналаз атәцәа идимыкылар акәын. Атриумвирцәа Секст иахь ибналан ицаз зегьы ршаҭара иақәшаҳаҭхеит, ирҳәҭақәа рыҟны еибашьуаз атәцәа зегьы ахақәиҭра рырҭеит, иара убасгьы ирҳәҭақәа ирылахәыз ахақәиҭра змоу асолдаҭцәа Октавиани Марки рлегионерцәа реиԥш аԥаратә ҳамҭақәа рацәаны ирықәдыргәыӷит<ref name=shifman.75et75>''Шифман И. Ш.'' Цезарь Август. — {{Л.}}: Наука, 1990. — С. 74—75.</ref><ref name=cah.2.10.20et21>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 20—21.</ref>. Аиқәшаҳаҭра ахьрыдыркылаз Секст ажәҩа рацәа змоу инышь ду аҿы аныҳәа ҟаҵаны иазгәарҭеит ҳәа алегенда ыҟоуп, насгьы Помпеи иҩыза [[Менодор]] Антонии Октавиани ршьырц идигалеит, напхгаҩ ҿыцс дҟаларц азы, аха иалымҵит<ref>(App. B. C. V. 73) Аппиан. Гражданские войны, V, 73.</ref>. 39 ашықәс ҳ. ҟ. Жьҭаарамзазы, Антони Рим ааныжьны Азиаҟа ддәықәлеит Парфиа иабашьразы, аха уеизгьы аӡын Афины ихигеит. Аха уи аибашьра иалахәхара уажәшьҭа иаҭахымызт: иҩыза [[Публий Вентидий Басс|Публи Вентиди Басс]] Азиа Маҷ аҿы Лабиен ирҳәҭақәа дыриааит, насгьы Парфиа анапахьы иаанагахьаз Римтәи апровинциақәа реиҳарак ахақәиҭра риҭеит<ref name=shifman.75et75 /><ref name=cah.2.10.20et21 />.
Басс ақәҿиарақәа шимазгьы, Рим аӷацәа [[Малая Азия|Азиа Маҷ]] ашьхаратә ҭыԥқәак рнапаҿы иҟан, убри аҟынтә Антони уаҟа апориадок ҟаиҵар акәхеит. Аха Марк имчқәа рыла апровинциақәеи ирзааигәаз аҳәынҭқаррақәеи рҿы аҭынчра ашьақәыргылара даламгеит, уи идгылаз анапхгаҩцәа ирыдиҵеит. Уи азы аҭыԥантәи адинастиақәа рымчра ирӷәӷәар акәхеит, уи ари арегион аҿы уаанӡатәи Римтәи аполитика адоктрина иаҿагылон (иаҳҳәап, [[Гней Помпей Великий|Гнеи Помпеи]] [[Третья Митридатова война|Ахԥатәи Митридаттәи аибашьраан]] ахәаахәҭратә қалақьқәа дрықәгәыӷуан, убри аан аҭыԥантәи анапхгаҩцәа ирԥсыҽуан). Ахәҭакахьала, Антони [[Митридат VI|Митридат Евпатор]] имаҭа [[Дарий Понтийский|Дари]] Понттәи аҳыс дҟаиҵеит. Киликиеи Кипреи рыхәҭак Антони Клеопатра илиҭеит: иҟалап, абнақәа рыла ибеиоу арҭ адгьылқәа Мысра афлот аргыларазы рхы иадырхәарц рҭахызҭгьы. Дук мырҵыкәа Антони Азиа имаз иусқәа аанкыланы Брундизиҟа дхынҳәит, уахь Октавиан дааиԥхьеит атриумвират аԥеиԥш иазкны аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгаразы — урҭ рнапынҵақәа раамҭа нҵәон ҳ. ҟ ԥхынҷкәынмза 31, 38 ашықәс азы. Аха Гаи уахь дымнеит, Секст Помпеи иабашьра дахьахнагаз мзызс иҟаҵаны, Маркгьы Шьамтәылаҟа дцеит. Аха уа даннеи аамҭазы, Вентиди Басс апровинциаҿы римтәи амчра еиҭашьақәирӷәӷәахьан. Ар рԥыза [[Коммагена|Коммаген]] еибашьрала алалара иҽахьикӡеит, Парфиатәи асолдаҭцәа рыҭара дахьақәшаҳаҭмыз ҽыҵгас иҟаҵаны. Антони аҳра аҳҭнықалақь [[Самосата]] амацәаз аҭакразы аоперациа напхгара аиҭон, аха ақалақь зтәыз гәымшәарыла ирыхьчон. Убри аҟынтә Антонии Коммаген анапхгаҩи аҭынчразы еиқәшаҳаҭхеит: Марк 300 талант аконтрибуциа иоуа иалагеит, раԥхьа зқьы дшазыԥшызгьы. Парфиа ауааԥсыра рхырҵәара хыркәшахахьан, аха Парфиа ақәлара макьана иахьазыхиамыз азы, Вентиди Римҟа дхынҳәын, дзыԥсаз атриумф азгәеиҭеит, Антони Мрагылара даанхеит. Еилкаауп, Маркгьы атриумф азгәеиҭар шилшоз, аха иҽникыларц иӡбеит<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 21—24.</ref><ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 115—116.</ref>.
Акампаниақәа рыбжьара Антони иаамҭа Клеопатра лҟны, Александриа ихигон, уаҟа иҩызцәеи иареи ачара дуқәа мҩаԥыргон<ref name=plut.ant.28 />. Алегенда излаҳәо ала, шамахамзар есыуаха атриумвири аҳкәажәи атәцәа реиԥш рҽеилаҳәаны, еицны ақалақь иалан<ref group="цитата">(Plut. Ant. 29) Плутарх. Антони, 29: «Лара [Клеопатра] дицны абаҩқәа рыла дыхәмаруан, еицрыжәуан, еицышәарыцон, абџьарқәа рыла иҽаназыҟаиҵоз ахәаԥшцәа дрылахәын; уахынла, атәы имаҭәа ишәҵаны, ақалақь даналаз, аҩнқәа рышәқәеи рԥенџьырқәеи рҿы даанкыланы, аԥшәмацәа — малла иаҩцамыз ауаа— дзышьццылахьаз алаф рылихуа даналагоз, Клеопатрагьы иара иеиԥш лҽеилаҳәаны, Антони дицын. Лассы-лассы иара ихаҭагьы ҭакс ахыччара бааԥсқәа иаҳауан, Александриаа рнапҟьаҟьақәа рыла дҟәаҟәаны аҩныҟа даныхынҳәуазгьы ыҟан, урҭ реиҳараҩык иара дазусҭаз шеилыркаауазгьы. Аха уеизгьы Антони ихәмаррақәа ақалақьуаа ргәы иақәшәон, дара ирҭахны, гьамала ари ахәмарра рхы аладырхәуан, насгьы римаа рзы иара атрагедиатә маска ихаиҵоит, ҳара ҳзы акәзар — акомедиатә » ҳәа азгәарҭон.</ref>. Ҳ. ҟ. 40 ашықәс ианазынаԥшуаз Клеопатра Антони иҟынтә ҩыџьа ахшара лхылҵит — [[Александр Гелиос|Александр Гелиоси]] [[Клеопатра Селена II|Клеопатра Селенеи]].
=== Атриумвирцәа рнапынҵақәа рыцҵара. Парфиатәи аекспедициа (Ҳ. ҟ. 37—36 шықәсқәа) ===
{{main|Марк Антони Парфиатәи икампаниа}}
[[Файл:Mark Antony's campaign in Parthia, 36 BC ab.png|thumb|350px|Антони Парфиатәи икампаниа. - римаа русқәа (ҵәаӷәаԥҵәала иаарԥшуп излахьаҵуаз амҩа) — апарфианцәа русқәа<br>{{legend|yellow|Рим атәыла иаҵанакуаз}}{{legend|orange|Римаа рыдгылаҩцәа}}{{legend|#55dd55|Парфиа}}{{legend|#77aaff|Апарфиаа рыдгылаҩцәеи рвассалцәеи}}]]
Ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза 31, 38 ашықәс азы Аҩбатәи атриумвират аусқәа официалла ихыркәшахеит, аха Октавиан Секст Помпеи иабашьра даҿын, Антонигьы Парфиа абашьра иҽазыҟаиҵон, насгьы урҭ азакәантә напынҵақәа даҽа ԥыҭраамҭак раанкылара ринтересқәа ирықәшәон. Атриумвирцәа аҩыџьагьы ирылымшеит имҩасуаз ашықәс анаҩстәи аусуратә план аиқәыршәара, убри аҟнытә еицәажәеит ҳ. ҟ 37 ашықәс азы, аԥхынразы еиқәшәарц. Раԥхьаӡа Антони Брундизи дыӡхыҵырц игәы иҭеикит — Македониантәи иаауаз амҩа иазааигәаӡаз абаӷәаза — аха ақалақь аҿы иҟаз Октавиан идгылаҩцәа абаӷәаза аҭалара азин ирымҭеит, ақалақь агара игәы иҭоуп ҳәа гәҩарас иҟаҵаны. Уи иахҟьаны, Тарент (ҳаамҭазтәи [[Таранто]]) аиҿцәажәарақәа мҩаԥысит, уаҟа Антонии Октавиани атриумвират аамҭа даҽа хәышықәса иацырҵарц азы еиқәышаҳаҭхеит. Аӡәи-аӡәи еицхыраарц азы, архәҭақәа реиҭныԥсахразы еицәажәеит: аршьаҟауаа реинтерес змаз Антони ԥшь-легионқ иоур акәын, урҭ рцымхәрас иӷәӷәоу афлот зҭахыз Октавиан аибашьыга ӷбақәа 120 цыра ииҭон. Атриумвирцәа ҳ. ҟ. 31 ашықәс аҟынӡа аконсулцәа рсиақәа шьақәдырӷәӷәеит<ref name=cah.2.10.25et26>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 25-26.</ref><ref name=huzar.142et143>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 142—143.</ref>. Анаҩстәи аҭоурыхтә традициа аизыҟазаашьақәа реиҭашьақәыргылараҿы Октавиа акыр зҵазкуа ароль лыднаҵон, аха ари аверсиа уажәтәи ҳаамҭазы агәыҩбара цәырнагоит<ref name=cah.2.10.25et26 />.
Ҳ. ҟ. 37 ашықәс азы Антони, иааиуаз ашықәс азы иазԥхьагәаҭаз Парфиа абашьразы аҽазыҟаҵара ӷәӷәақәа дрылагеит. Антони ихыдҵақәа нагӡаны Октавиан 120 ӷба шииҭазгьы, Гаи дзықәиргәыӷыз ԥшь-легионк изааимышьҭит<ref name=cah.2.10.25et26 /><ref name=huzar.142et143 />. Аха, ҳ. ҟ. 36 ашықәс ааԥынразы Марк илшеит 16 легион инарзынаԥшуа реизгара (60 нызқьҩык аруаа раҟара){{ref+|Антони илегионқәа рхыԥхьаӡара иазкны еиуеиԥшым ажәытәӡатәи ахыҵхырҭақәа ирҳәо еиқәшәаӡом- еиуеиԥшым аверсиақәа рыла, урҭ раԥхьаӡа 13<ref>(Vell. Pat. II. 82) Веллей Патеркул. Римская история, II, 82.</ref>, 15<ref>(Aur. Vict. De vir. ill. 85.4) Аврелий Виктор. О знаменитых мужах, 85.</ref> мамзаргьы 18<ref>(Liv. Ep. CXXX) Тит Ливий. Эпитомы, 130.</ref>,16 легион ыҟан — Плутарх игәаанагарала<ref name=autogenerated4>(Plut. Ant. 37) Плутарх. Антоний, 37.</ref>, уи иоуп еиҳа инарҭбааны уи аиҿагылара иахацәажәо, иара убасгьы Иустини Флори<ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 120.</ref>.|group="азгә."}}, 10 нызқьҩык аҽыр (еиҳарак испаниатәии галлиатәии апровинциақәа рҟынтәи), насгьы ацхырааразы 30 нызқьҩык раҟара ар<ref name=huzar.176>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 176.</ref>. Ажәыларазы аамҭа бзиа алхын: аигәа заб дхәаҽны дызшьыз [[Фраат IV]] Парфиа анапхгарахьы днеит. Анапхгаҩ ҿыц иаразнак иашьцәа рышьразы адҵа ҟаиҵеит, насгьы аристократцәа аӡәырҩы рҭархаразы адҵа ҟаиҵеит. Аҳ ҿыц ицәыбналаны унеишь-уааишь ҳәа зарҳәоз парфиаа Марк Антони иахь ицеит, Фраат диҿагыларц азы иацәажәо иалагеит. Антони Парфиа иҟаз аҩнуҵҟатәи аиҿагыларақәа ихы иархәаны, иаразнак ажәылара шаҭахыз азы арҭ ахҭысқәа агәра идыргеит<ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 117—118.</ref>.
Иҟалап Антони ихы иаирхәазар Цезар ақәылара азы иҟаиҵаз инагӡамыз агәҭакқәа: Светони иааицҳауеит, Цезар [[Великая Армения|Ермантәыла]] ала Парфиа дақәларц иҭахызшәа<ref>(Suet. Iul. 44) Светоний. Божественный Юлий, 44.</ref><ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 119.</ref>. Аибашьра рҽаназыҟарҵоз, иҟалап [[Парфянский поход Красса|Красс Парфиа дшеибашьуаз]] аԥышәа бааԥсы иазхәыцзаргьы. Иҟалап, Антони аханатә [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиа]] ала акәымкәа, Ермантәыла ала Парфиа агәҭаҵәҟьа далаларц иӡбазар. Римаа аҩадахьала ажәылара иахьалагаз мзыз хадас иамаз, ахәқәеи ашьхақәеи змаз арельеф рхы иархәаны Парфиатәи аҽыр рнырҵәара акәын, аҽыр адәкаршәрақәа рҿы акәын еиҳарак иманшәалан иахьеибашьуаз. Ермантәыла далсырц азы, Марк Ермантәыла анапхгаҩы [[Артавазд II]] диацәажәеит, уигьы ацхырааразы аруаа рацәаҩны Антони ииҭеит, аҽыргьы уахь иналаҵаны. Ермантәылантәи Антони Ермантәыла иаӷаз даҽа [[Артавазд I (царь Атропатены)|Артаваздгьы]] дызхагылаз [[Атропатена|Мидиа-Атропатена]] атерриториа далаларц азы агәыӷра иман. Аибашьра алагаразы аҽыҵга аҟаҵаразы, Антони Парфиа аҳ Фраат адҵа ииҭеит [[Битва при Каррах|Карра аибашьраҿы]] иигаз атрофеиқәа ииҭарц азы<ref name=cah.2.10.31et32>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 31-32.</ref>. Апарфиаа рҳәынҭқар мап икит.
Раԥхьаӡа римтәи архәҭақәа Карр азааигәара [[Евфрат]] иаԥныз [[Зевгма (Коммагена)|Зевгма]] ақалақь аҿы еизаны иҟан. Аха Фраат Месопотамиа аибашьцәа реизгара даналага, Антони аҩадахьала, Евфрат даваланы Ермантәыла далалеит (Зевгма ақалақь аҟны дгылан, Евфрат аӡхыҵырҭа ду ахьыҟаз, уи парфиаа еиланарҩашьар акәын). Антони аибашьра ихьшәаны далагеит, аха аӡынразы иара идгылаз Ермантәыла ирхәҭақәа рааныжьра ацымхәрас, аибашьра иациҵеит. Анаҩс, иара изы ацәгьа зҭахыз ауаа Александриа Клеопатра лҿы даанхеит ҳәа ахара идырҵеит<ref name=cah.2.10.31et32 /><ref>''Циркин Ю. Б.'' Гражданские войны в Риме. Побеждённые. — СПб.: СПбГУ, 2006. — С. 285.</ref>; аха Плутарх игәы ишаанаго ала, Антони, уи аҭыԥан, иаанхаз ашықәс зегьы аҳкәажә лҿы иихигарц азы, аӡын алагаанӡа акампаниа ахыркәшара дахыццакуан<ref name=autogenerated4 />. Марк Ермантәылантәи Атропатена далалеит, уи ақалақь хада Фрааспа (даҽа транскрипциак аҿы Фраата) дакәшан дгылеит, уи ахьыҟаз аҭыԥҵәҟьа еилкааӡам (версиак инақәыршәаны, ари ақалақь аҭыԥ аҿы [[Тахт-е Солейман|Тахт-е Солеиман]] ахыжәжәарақәа ыҟоуп). Аха, Марк дахьыццакуаз иахҟьаны, ақалақь амацәаз аҭакразы иалихыз атехника акырӡа иԥсыҽхеит. Фрааспа ажәыларақәа ҵыхәаԥҵәарада ицон, Антони иҭагылазаашьа еиҳа-еиҳа иуадаҩхон, Парфиатәи архәҭақәа ацхыраара иахьааз иахҟьаны. Апарфиаа ажәыларазы иахәҭаз амыругақәа змаз римтәи ар ргәыԥи, уи иацыз ҩ-легионки ԥыхха ишьҭарҵеит. Абри аибашьра ашьҭахь Ермантәыла аҳ Артавазд Атропатенантәи ир ықәигарц иӡбеит{{ref+|Дион Касси далацәажәоит (уи ҵабыргны иҟамзаргьы) аерман Артавазд Октавиан идҵала Антони чарҳәара изиуит ҳәа зҳәо ахыҵхырҭа<ref>(Dio Cass. xlix.14.6) Дион Кассий. Римская история, XLIX, 14.</ref>.|group="азгә."}}. Аҽыр иреиҳаз рыхәҭакгьы иара ицны иахьцаз азы, римаа парфиатәи ар ишыриааиуа азы агәыӷра рцәыӡит. Архәҭақәа ргәы шьҭихырц азы, Марк шьҭахьҟа ихьаҵуаз агәыԥқәа руак аҟны адецимациа мҩаԥигар акәхеит. Парфиаа Антони ир ирыкәшеит ҳәа ҳҳәар ҳалшоит, аха 27 мшы рыла акомандаҟаҵаҩ илшеит аблокада ԥжәаны Ермантәылаҟа ахынҳәра, парфиатәи аҽыр ржәыларақәа иааиԥмырҟьаӡакәа қәҿиарала дырҿагыло, убрантәи Римтәи атәылахь дхынҳәит, аҵыхәтәаны -Мысраҟа. Акампаниа қәҿиарада ишымҩаԥысызгьы, Антони уеизгьы иааирԥшит илаз ар рԥыза иҟыбаҩ, зынӡа дҟәыбаса дықәырҵартә иҟаимҵеит<ref name=cah.2.10.33et34>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 33-34.</ref><ref>''Бокщанин А. Г.'' Парфия и Рим. Часть 2: Система политического дуализма в Передней Азии. — М.: МГУ, 1966. — С. 108—116.</ref><ref>(Plut. Ant. 37-51) Плутарх. Антоний, 37-51.</ref><ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 120—124.</ref>. Акампаниа аан Антони ицәыӡқәа зегьы ааидкыланы акырӡа иҳаракуп ҳәа ахәшьара арҭеит ажәытәӡатәи авторцәа — еиуеиԥшым аверсиақәа рыла, архәҭақәа раԥхьатәи рхыԥхьаӡара аҟынтә аԥшьбатәи ахәҭа инаркны (25 нызқьҩык аруаа)<ref>(Vell. Pat. II.82)</ref> 42 нызқьҩык рҟынӡа<ref>(Plut. Ant. 50-51) Плутарх. Антоний, 50-51.</ref>.
=== Ермантәылаҟа аныҟәара. Октавиан иабашьра аҽазыҟаҵара ( ҳ. ҟ. 35—33 шықәса) ===
[[Файл:Marcus Antonius - Cleopatra 32 BC 90020163.jpg|thumb|300px|[[Денарий|Денари]], Ермантәыла имҩаԥысуаз акампаниа аҳаҭыр азы иҭрыжьит. Арымарахь -Клеопатра, арыӷьарахь -Антони, аҩыра «Antoni Armenia devicta»]]
Антони Парфиатәи аибашьра хьӡыда ианыхиркәша, Октавиан Секст Помпеи дииааит, насгьы Италиа имчра арӷәӷәара далагеит. Помпеи Италиантәи Антони инапаҵаҟа иҟаз [[Митилини|Митиленыҟа]] абналара илшеит. Марк Фрааспа азааигәара ишиқәымҿиаз аниаҳа, иара ақәгылара еиҿикааит. Ҳ. ҟ. 35 шықәса алагамҭазы Секст Помпеи афлот ҿыц еизиган, Азиеи Вифиниеи рыԥшаҳәа иаԥныз ақалақьқәа рҿы ақәыларақәа ҟаиҵо далагеит, иара убасгьы парфиаа иҽрымадара иҽазишәеит. Секст иӷбақәа анаҵаха ашьҭахь, [[Марк Тиций|Марк Тици]] дишьит, аха уи ишьразы адҵа, ҳәарада, Антони ихаҭа иоуп иҟазҵаз<ref name=huzar.145>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 145.</ref><ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 37-38.</ref><ref>(App. B. C. V, 133—143) Аппиан. Гражданские войны, V, 133—143.</ref>{{ref+|А. Г. Бокшьанин Секст Помпеи Антони диҿагыланы данықәгылаз Ермантәылаҟа аекспедициа анымҩаԥыргаз иашьҭанеиуаз ашықәсазы ауп ҳәа иԥхьаӡоит<ref>''Бокщанин А. Г.'' Парфия и Рим. Часть 2: Система политического дуализма в Передней Азии. — М.: МГУ, 1966. — С. 119—121.</ref>.|group="азгә."}}.
Ҳ. ҟ. 35 ашықәс азы Атропатена аҳ [[Артавазд I (правитель Атропатены)|Артавазд]] иҟынтәи ацҳаражәҳәарҭа Антони дахьыҟаз Александриаҟа иааит. Уи Марк ажәалагала изыҟаиҵеит, рҩыџьагьы рҽеибыҭаны ажәытәтәи иаӷа [[Артавазд II|Ермантәылатәи Артавазд]] иҿагыларц азы. Уи аамҭазы Атропатена анапхгаҩи парфиааи аимак роухьан, убри аҟынтә Антони раԥхьатәи иаӷа дицхраауеит ҳәа ахара идырҵар ҳәа дшәомызт. Марк ҿыц ар еизганы Шьамтәыла далалеит (Парфиа ҿыц абашьра азы ҳәа акәызшәа), ҳ. ҟ. 34 шықәса алагамҭазы еиҭа аҩада Ермантәыла аганахь ихы ирхеит. Амҩан, аерманцәа раҳ Артавазди иахь ацҳаражәҳәаҩцәа дәықәиҵеит, адинастиатә ҭаацәазаара азы ажәалагалақәа рыманы (Антони, Артавазд иԥҳа Клеопатра лҟынтәи иара иԥа Александр Гелиос ԥҳәысс дииҭарц иҭахушәа иҳәон), иара убас, Парфиа иаҿагыланы ахеилак ҿыц аиҿкааразы. Ермантәыла аҳәынҭқар аҩ-ажәалагалакгьы мап шырцәикызгьы, Антони иаҳҭнықалақь [[Арташат]] даназааигәаха, хаҭалатәи аиԥылара дақәшаҳаҭхеит. Аха римаа аҳ дытҟәаны дыргеит, хара имгакәа Ермантәыла зегьы рнапахьы иааргеит. Шамахамзар шьакаҭәарада имҩаԥысыз аибашьра ашьҭахь, Антони атрофеи дуқәа иманы Александриаҟа дхынҳәит, Рим акәымкәа, иара убраҟа [[триумф|атриумф]] азгәеиҭеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 180—182.</ref><ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 38-40.</ref>. Ермантәыла аиааира ачарҳәарақәа ирыбзоураны ишигазгьы, Антони уи даара дазгәдуун, уи моу аиааира аӡбахә аԥара ҿырпқәа ирнырҵарц адҵа ҟаиҵеит<ref name=bokschanin.120et121>''Бокщанин А. Г.'' Парфия и Рим. Часть 2: Система политического дуализма в Передней Азии. — М.: МГУ, 1966. — С. 120—121.</ref>.
Секст Помпеи ианииааи ашьҭахь, Октавиан ауаажәларра Антонии Клеопатреи рабашьразы разыҟаҵара далагеит<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 35-36.</ref>, хара имгакәа Марк уи аҭак ҟаиҵеит. Аамҭақәак апропагандатә еибашьра официалла имҩаԥысуамызт; убри аан, Антонигьы Октавиангьы атриумвирати ареспубликеи ирыдгылан ицәажәон. Аха, ҳ. ҟ. ажьырныҳәамза акы, 33 ашықәс азы Гаи аконсул имаҵзура аанкылеит, уи ашьҭахь Марк иаахтны диҿагылеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 200.</ref>. Аоппонентцәа иаарту ашәҟәқәа, апамфлетқәа, аинвективқәа ркьыԥхьра иалагеит, еиуеиԥшым ауҳәан-сҳәанқәа рыладырҵәон. Убас, Рим ишеиҭарҳәоз ала, Антони ауаа рҿаԥхьа Клеопатра лшьапқәа ахәша рхьишьуан<ref name=plut.ant.58>(Plut. Ant. 58) Плутарх. Антоний, 58.</ref>, насгьы уи идгылаҩ [[Луций Мунаций Планк|Планк]], жәҩангәыԥштәыла иҽышәны, иҽырҟьантазны дкәашон, амшын анцәахәы [[Главк Морской|Главк]] ихаҿсахьа аарԥшуа<ref>(Vell. Pat. II. 83) Веллей Патеркул. Римская история, II, 83.</ref>. Антони ихаҭа Мысратәи аҳкәажә линтересқәа рыхьчара далагеит, Рим аинтересқәа аԥхасҭа риҭеит ҳәа ахара идырҵеит. Октавиан ишьақәырӷәӷәаны иҳәон, Антони Ермантәыла дахьаиааиз азы итриумф Мысра аҳҭнықалақь Александриа иахьымҩаԥигаз, уахь аҳҭнықалақь аиагара игәы ишҭоу аанарԥшуеит ҳәа. Антони Рим Мысра иапровинцианы аҟаҵара игәы иҭазшәа Октавиан ақалақьуаа иршәон<ref name=bor.128etc>''Борухович В. Г.'' Последний период гражданских войн (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 6. — Саратов, 1986. — С. 128—130.</ref>. Антони иакәзар, иазгәеиҭон Октавиан Филиппы аибашьра шамахамзар ихы шалаимырхәыз, ауаа ириҭоз ажәа изныкымкәа ишеилеигахьаз, исолдаҭцәа рымацара адгьылқәа шриҭоз, аҵыхәтәаны атриумвир Лепид амчра шимихыз атәы. Римтәи аполитикатә памфлетқәа ртрадициақәа ирықәныҟәаны, Марк иаӷа ихатә ԥсҭазаара атемагьы далацәажәеит: Гаии аконсулцәа рыҳәсақәеи азакәан еилазго аизыҟазаашьақәа рыбжьалон ҳәа, насгьы иԥҳа аварвар, [[Геты|агетцәа]] раԥхьагылаҩ ԥҳәысс дииҭарц ажәа ииҭеит ҳәа. Аҵыхәтәаны, Антони, Цезар ишьҭрамадаҩҵәҟьа ҳәа иԥхьаӡатәу азы азҵаара шьҭихит: иара инаҵшьны иазгәеиҭеит Цезарион Цезар иԥа шиакәыз, Октавиан ԥас дшыҟаиҵаз<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 42-44.</ref>. Атриумвирцәа рҩыџьагьы еиуеиԥшым аҳәынҭқарра ауааԥсыра рыхәҭақәа ирықәгәыӷуан. Антони, Иули Цезар еиԥш, алатинизациа ззырымуаз апровинициақәа руааԥсыра Римтәи Ареспублика анапхгара ралархәра иҽазишәон, насгьы иара икәша-мыкәша еснагь «аварварцәа» рацәаҩын. Уи аҭыԥан, Октавиан хықәкыла иазгәеиҭон итрадициатәу римтәи аҵасқәа дышрықәныҟәоз, насгьы римаа рмилаҭтә цәаныррақәа ихы иархәаны еснагь «аварварцәа» ирыҿирԥшуан<ref name=huzar.186>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 186.</ref><ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 154.</ref>. Марк, еллинтәи анапхгаҩцәа аӡәырҩы реиԥш, имчра анцәа иҟәырҷаха аҭара иҽазишәон, иара ихы анцәахәқәа ирыдикылон (аха атриумвир дыԥшьазшәа иаарԥшразы раԥхьатәи ашьаҿақәа абырзенцәа рхаҭақәа рҟынтә иҟаҵан, ҳ. ҟ. 41—40 шықәсқәа рзы, аӡын Ефес инхоз ауааԥсыра [[Дионис]] ҿыц иоуп ҳәа изырҳәеит). Клеопатра анцәахәқәа дахьрыдыркылоз деигәырӷьон, еиуеиԥшым амифқәа рҿы Дионис ицәыбза [[Афродита]] лроль дыхәмаруа ауаа рҿаԥхьа дцәырҵуан. Мысра инхоз ауаа Марк [[Осирис|Озирис]] дидырҳәалон<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 195—196.</ref>. Аха римааи италиааи рахьтә Антони идгылақәоз аӡәырҩы, Антони Мрагыларатәи аԥсҭазаашьа ахьидикылоз, насгьы иполитика Клеопатра анырра ду ахьалҭоз азы ашьшьы-шьшьыҳәа иԥырҵуа иалагеит<ref name=huzar.186 />. Ҳ. ҟ. 34 ашықәс иназынаԥшуа Антони Цезарион Клеопатра лыцнапхгаҩыс дҟаиҵеит, насгьы аҳкәажә лҟынтәи ихәыҷқәа рыбжьара Мрагыларатәи аҳрақәа еихишеит, макьана импыҵахаламызгьы уахь иналаҵаны: Александр Гелиос атәылақәа Ермантәыла, Мидиа, Парфиа аҳыс дроур акәын, Птолемеи — Финикиа, Шьамтәыла, Киликиа (уаанӡа Антони Финикиа Клеопатра илиҭахьан, Шьамтәыла акәзар уажәгьы Рим иапровинцианы иаанхон), Клеопатра Селена — [[Киренаика]] аҳкәажәс<ref name=plut.ant.54>(Plut. Ant. 54) Плутарх. Антоний, 54.</ref>.
Ҳ. ҟ. 33 ашықәс азы Антони ҩаԥхьа Парфиа дақәларц игәы иҭеикит, насгьы жәаф легион Ермантәыла еизигахьан, аха Римынтәи иааз агәҭынчымра узҭоз ажәабжьқәа дааныркылеит. Убри аҟнытә, мрагыларахь акампаниа ҿыц ацымхәрас, Марк Атропатентәи Артавазд диԥылан, Ермантәыла ахәҭаки ируаа ԥыҭҩыки инапы ианиҵеит. [[Дион Кассий|Дион Касси]] ишаҳаҭрала, Антони иҟаларан иҟаз Октавиани иареи реибашьраҿы ацхыраара ииҭарц азы еиҭа Артавазд диҳәеит, аха Атропатена анапхгаҩы мап икит<ref>(Dio Cass. XLIX, 44) Дион Кассий. Римская история, XLIX, 44.<!--+check--></ref><ref>''Бокщанин А. Г.'' Парфия и Рим. Часть 2: Система политического дуализма в Передней Азии. — М.: МГУ, 1966. — С. 121.</ref>.
Антони аметрополис аҿы иҟаз аҭагылазаашьа напхгара шизамҭозгьы, уа макьана инырра ду аанханы иҟан. Гаи Рим иҟаиҵоз иажәахәқәа рҿы ақәҿиарақәа шимазгьы, Антони ԥасеиԥш асенаторцәа аӡәырҩы идгылан, избанзар урҭ иаанхаз ареспубликатә хақәиҭра зынӡа иқәызхыз, ашьоура иашьҭаз Октавиан иаҵкыс, Антони еиҳа деиӷьны дрыԥхьаӡон. Марк иган ахь ииасит уаанӡа иаӷацәаз аӡәырҩы ҳ. ҟ. — 49—45 шықәсқәа рзтәи аграждантә еибашьраан Гнеи Помпеи идгылаҩцәеи Секст Помпеи идгылаҩцәеи, иара убасгьы еиқәхаз ареспубликанеццәа аӡәырҩы. Октавиан 100 нызқьҩык аветеранцәа Италиа ианынирха, иара шә-нызқьҩыла адгьыл ақәаарыхҩцәа рхатәы дгьылқәа ирықәицар акәхеит, урҭгьы нарыцлеит иполитика згәамԥхоз рхыԥхьаӡара. Даҽа ганкахьалагьы, адгьыл зауз аветеранцәа Октавиан идгылеит, избанзар Антони амчрахь даар, рмазара рымихыр ҳәа ишәон. Аветеранцәа рҭахрақәа анхарҭәааха, Октавиан ԥыҭраамҭак ашәахтәқәа рырмаҷра алыршахоит ҳәа иԥхьаӡеит, насгьы аусурҭа ҭыԥқәа рыла реиқәыршәаразы (зыдгьылқәа зцәыӡыз анхацәа рҟынтәи аӡәырҩы аусура рзыԥшаауамызт) Рими, мраҭашәаратәи апровинциақәа рықалақьқәеи рҿы мҽхакы ҭбаала аргыларақәа дрылагеит. Асенаторцәа иара иганахь рҽынкыланы иахьыҟаз азы, Октавиан абаҩхатәра змаз идгылаҩцәа ҳараикуа далагеит — [[Марк Випсаний Агриппа|Агриппа]], [[Гай Цильний Меценат|Меценат]] уҳәа егьырҭгьы<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 201—205.</ref>. Гаи идгылеит Рим амалуаа аӡәырҩгьы. Аха Октавиан ир рыцхрааразы ашәахтә ҿыцқәа анышьақәиргыла (ахәҭакахьала, ахақәиҭра змаз ауаа зегьы рзы 25% ашәахтә, зныктәи ашәахтә 12,5% ахақәиҭра зауз, ибеиахаз атәцәа рмазара аҟынтә), абунтқәа ирылагеит, урҭ ар рымчала иԥдырҟәҟәаауан<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 209—211.</ref>.
== Акции азааигәара иҟалаз аибашьреи аҭахареи ==
=== Октавиани иареи реиԥырҵра. Бырзентәыла архәҭақәа реизгара (ҳ. ҟ 32 ашықәс) ===
{{main|Римтәи Ареспублика аҵыхәтәантәи аибашьра}}
[[Файл:Octavian and Antony denarius (obverse).jpg|мини|Марк Антони ихаҿсахьа зну [[Денарий|аденари]]]]
Ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза 31, 33 ашықәс азы атриумвирцәа рмаҵзура аамҭа нҵәон, убри аҟынтә Октавиан ирылеиҳәеит аԥхьаҟа атриумвир имчра ахархәара игәы ишҭам. Антони асенат ахь ашәҟәы ишьҭит, уа аԥхьаҟа атриумвир имчра ахархәара мап ацәкра дшақәшаҳаҭхо атәы иҳәон, амала аграждантә еибашьрақәа раԥхьа иҟаз аконституциатә еиҿкаара еиҭашьақәыргылахар ауп ҳәа азгәеиҭон. Аха, аус аҿы, иара инапынҵақәа шьҭеимҵаӡеит. Ҳ. ҟ. 32 ашықәс азы консулцәас иҟалеит Антони идгылаҩцәа [[Гней Домиций Агенобарб (консул 32 года до н. э.)|Гнеи Домици Агенобарби]] [[Гай Сосий (консул)|Гаи Сосии]]. Урҭ Антони иҟаиҵаз адҵақәа зегьы азакәантә мчра рырҭарц азы азҵаара ықәдыргылеит, мрагыларатәи апровинциақәа (Цезариони Антони ихәыҷқәеи) рҿы амчра рыҭарагьы уахь иналаҵаны. Сосии иаартны Октавиан иҿагылара иҽаназишәа, Октавиан ир асенат иакәшан иргылеит, Антони иқәыӡбарц дҵаны рҿаԥхьа иқәиргылеит. Октавиан иаартны данырҿагыла, аконсулцәа аҩыџьагьи хышә- ҩык асенаторцәеи Марк иахь ибналан ицеит, иаарласны «ихҵәаз асенат» аилатәара Александриа еиҿыркааит. Ари аилатәара аиуристтә статус еилкаамызт, аха аконсулцәа рыбналара Октавиан анаҩстәи иусқәа зегьы азакәантә шьаҭа шрымаз агәыҩбара цәырнагон. Аха Гаи иҩызцәа аконсулцәа- суффектцәас иҟаиҵеит (убас ала, иара Агенобарби Сосии рымчра дшақәшаҳаҭымхо ааирԥшит). ҳ. ҟ. 32 ашықәс, аԥхынразы Антони Октавиа длылҵит. Аҭаацәазаара закәанла иахьхыркәшахаз (иашаҵәҟьаны, Антони Клеопатра длыцынхоижьҭеи акыр ҵуан, Октавиа Рим дыҟан) иаанарԥшуан Антони, Октавиани иареи изакәзаалак компромисск рыбжьаларц шиҭахымыз атәы. Аха Антони идгылаз аӡәырҩы ари аӡбамҭа Клеопатра лыгьангьашра иабзороуп ҳәа рыԥхьаӡон, убри аҟынтә урҭ рахьтә ԥыҭҩык Римҟа ихынҳәуа иалагеит. Убас [[Марк Тиций|Тиции]] [[Луций Мунаций Планк|Планки]] Октавиан изеиҭарҳәеит Антони иуасиаҭ ишану Гаи ипропагандатә кампаниаҿы ицхыраашаз аӡбамҭақәа. Октавиан [[Весталки|авесталкацәа]] ауасиаҭ рымихын, икьыԥхьит, азакәанԥҵаратә ԥкрақәа рыдагьы, иԥшьоу азакәанқәагьы еилаганы. Ари ашәҟәы инақәыршәаны, Антони Александриа анышә дамардар акәын, Октавиан иҭыԥан Цезарион Цезар ишьҭрамадаҩыс дыԥхьаӡатәын, насгьы Антони имазара аиҳарак, азакәан еилаганы, Клеопатреи, уи Антони иҟынтә илымаз лыхшареи рахь ииасуан{{ref+|Римтәи азакәан инақәыршәаны, Клеопатра, тәымтәылауаҩык лаҳасабала, ''ius conubii'' — закәанла аҭаацәара алалара азин лымамызт. Убри аҟынтә, Антони иҟынтәи илхылҵыз ахшара атәымтәылауаа ирыдыркылон, урҭ Римтәи атәылауаҩ Марк иҭынха ргар азин рымамызт<ref name=autogenerated6 /><ref name="multiple" />.|group="азгә."}}. Ажәлар рҿы Мысра иаҿагылаша агәалаҟазаарақәа рцәыргара анрылша, ҳ. ҟ 32 ашықәс ахыркәшамҭаз Октавиан Клеопатра дышлабашьуаз атәы рылеиҳәеит. Антони инапынҵақәа имхын, иара убас хәышықәса раԥхьа ишьақәырӷәӷәаз Марк ҳ. ҟ. 31 ашықәс азы аконсул имаҵура иоуразы азингьы<ref>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 417—418.</ref><ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 206—208.</ref><ref group="цитата">(Plut. Ant. 58) Плутарх. Антони, 58: «[Октавиан] дааны [ауасиаҭшәҟәы] игеит, раԥхьа иара ихаҭа дахәаԥшит, ахара идҵаразы иаҭаху аҭыԥқәа зегьы алкаауа, анаҩс асенат аилатәараҿы ирылеиҳәеит — аилатәараҿы иҟаз реиҳараҩык уи иақәшаҳаҭымхеит: дара ухахьы иузаамго закәанеилагароуп ҳәа рыԥхьаӡеит, иуасиаҭ инақәыршәаны, даныԥслак ашьҭахь иҟаларан иҟоу азы, уажәы зыԥсы ҭоу ауаҩы иахьырхәра. Цезар еиҳараӡакгьы дырҿагылеит аԥсыжра иазкыз адҵақәа. Антони уасиаҭс иҟаиҵахьан, Рим дыԥсыр, аԥсыжратә ныҟәара аан иԥсыбаҩ афорум иалган иргарц, нас Александриаҟа, Клеопатра лахь, идәықәырҵарц».</ref>. Аха версиак инақәыршәаны, уи ауасиаҭ Октавиан ихаҭа еиқәирҽаҽазар ауан, мамзаргьы ихатә риашарақәа алаигалазар алшон<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 52.</ref>. Дук мырҵыкәа, архәҭақәа рнаԥхгаразы азин изҭоз маҵзурак змамыз Октавиан, мраҭашәаратәи апровинциақәа зегьы руааԥсыра шидгыло азы мчыла ҭоуба дируит, аруаа ркомандаҟаҵаҩ иҿы иҟарҵоз аҭоуба еиԥшны<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 209.</ref>.
Антони уи аамҭазы илегионқәеи, Клеопатра лырхәҭақәеи, идгылаз анапхгаҩцәа рыри Бырзентәылаҟа рдәықәҵара далагеит. Ар рхыԥхьаӡарала, Октавиан иаӷа иаасҭа маҷк деиҵан: Марк 100 нызқьҩык раҟара аршьаҟауаа иман, Октавиан — 80 нызқьҩык; аҽыр рганахьала еиҿагылаз рырхәҭақәа рхыԥхьаӡара шамахамзар еиҟаран. Антони ифлот, Клеопатра лыӷбақәа рыцхыраарала акыр еиҳан, иара иеибашьыга ӷбақәа Октавиан иӷбақәа раасҭагьы идуқәан<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 55.</ref>. Аха Плутарх ишазгәеиҭо ала, Марк иӷбақәа рҿы ажәҩаҵшьҩцәа рызхомызт, убри аҟынтә аӷбақәа ирымаз алшарақәа инагӡаны рхы ирзархәомызт<ref group="цитата">(Plut. Ant. 62) Плутарх. Антони, 62: «Аха иара [Антони] ибеит аӷбақәа рҿы ауаа шырзымхоз, насгьы атриерақәа реиҳабацәа «агәаҟрақәа зхызгахьаз» Бырзентәыла амҩақәа ирну ауаа шааныркылоз, аҽадақәа рныҟәцаҩцәа, аҽаҩра ҭагалаҩцәа, зԥаҵа маац аҷкәынцәа уҳәа, аха усгьы ирызхаша ауаа шырзеизымгоз…»</ref>. Уи аамҭазы, Марк иршьаҟауаа рхыԥхьаӡара еиҳагьы ирацәахар алшон, Октавиан 20 нызқьҩык асолдаҭцәа атриумвират ала ҩызас имаз ииҭарц азы Тарент ииҳәаз иажәа наигӡазҭгьы (шәахәаԥш аҟәша «Атриумвирцәа рнапынҵақәа рыцҵара. Парфиатәи аекспедициа (ҳ. ҟ 37—36 шықәсқәа.)»). Иажәа анагӡара аҭыԥан, Октавиан Иллириа дақәлеит, убри хҿыхгас иҟаиҵеит Антони аибашьцәа ахьиимҭаз аус аҟны<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 203.</ref>. Антони имаҷымкәа аруаа изаарышьҭит идгылоз атәылақәа рнапхгаҩцәа — [[Полемон I|Полемон Понттәи]], [[Митридат II (царь Коммагены)|Митридат Коммагентәи]], Котизон Дакиатәи. Иудеиатәи [[Ирод I Великий|Ирод]] Антони ицхыраарц азы аотриад изиишьҭырц иҭахын, аха Антони иусқәа зыҽрылазырхәуаз Клеопатра лыцәгьаршрақәа ирыхҟьаны, даҟәыҵит. Аха Клеопатра лхаҭа Антони афлот ду илҭеит, насгьы ирхәҭақәа фатәылеи ԥареи еиқәлыршәон<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 213.</ref>. Антони ир дуӡӡа ашьшьыҳәа акәын ԥхьаҟа ишцоз.(Марк ихаҭа лассы-лассы шьҭахьҟа даанхон, иара иаҳаҭыр азы имҩаԥыргоз аныҳәақәеи афестивальқәеи иҽрылаирхәырц азы<ref name=autogenerated1>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 214.</ref>), убри аҟынтә ар Иониатәи аԥшаҳәаҿы нанҳәамза азы ауп рҽанеизыргаз. Убри аамҭа зегьы Клеопатра Антони дицын, иҩызцәа аӡәырҩы аҳкәажә Мысраҟа дирхынҳәырц шиабжьыргозгьы: лара арра анапхгара лҽахьалалгалоз адагьы, мысратәи аҳкәажә ар рҿы лыҟазаара Марк Италиа имаз адгылара иаԥырхагахар алшон<ref name=autogenerated1 /><ref name=cah.2.10.45et52>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 48-52.</ref>. Антони уи ашықәсан аибашьра алагара изымгәаӷьит еиуеиԥшым амзызқәа рзы: акы- ҭагалан анҵәамҭеи аӡынреи мшынла аныҟәара азы иманшәалам аамҭаны иԥхьаӡан, ҩба-, иара ифлот (800 ӷба, урҭ рахьтә 300 атранспорттә ӷбақәа) ирхәҭақәа зегьы знык ала Италиаҟа риагаразы зынӡагьы иалшомызт, ахԥатәи, Октавиан Бырзентәыла аԥшаҳәа иазааигәаз абаӷәазақәа Брундизиеи Тарентеи ибзиаӡаны ирӷәӷәаны иман, адесант ду аӡхыҵразы иманшәалаз егьырҭ абаӷәазақәа акырӡа ихараны иҟан<ref name=cah.2.10.45et52 />. Убри аҟнытә Антони раԥхьатәи аамҭаз Италиа аӡхыҵра ахирԥеит, анаҩс Бырзентәыла иҽирӷәӷәарц иӡбеит, Октавиан наҟ иӡхыҵра уаҟа дазыԥшырц иҭаххеит. Ажәытәӡатәи авторцәа Антони истратегиа аԥсахра Клеопатра илыбзоуроуп ҳәа ишақәыӡбозгьы<ref>(Plut. Ant. 62) Плутарх. Антоний, 62.</ref>, ҳаамҭазтәи аҭоурыхҭҵааҩцәа уи ахара инаԥшуаз ӡбамҭан ҳәа рыԥхьаӡоит<ref name=gs.ac.28>''Goldsworthy A.'' Chapter XXVIII: War // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 349—356.</ref>. Ахыхьчаратә стратегиа аԥыжәарақәа аман: Антони еиԥш акәымкәа, Октавиан исолдаҭцәа ауалафахәы рызшәара даара ицәыхьанҭан, насгьы амшын дыӡхыҵны дцар, мшынла изнаргоз афатә аалых аиура ауадаҩрақәа цәырнагон<ref name=gs.ac.28 />. Иҟалап, аӡынтәи аҭыԥқәеи ахыхьчареи реиҿкаараан, Антони Помпеи иԥышәа хшыҩзышьҭра азиузар, уи ҳ. ҟ. 48 ашықәс азы аиааира агаразы маҷӡак ауп игхаз. Аха иҟаиҵаз амшынтә блокада аанагӡареи аԥшаҳәа ахьчареи рзы Марк ирхәҭақәеи ифлоти хәҭа-хәҭала еихишар акәхеит. Антони иӷбақәа реиҳарак [[Акций (мыс)|Акции]] ахықә азааигәара иҟоу [[Артский залив|Амбракиатәи аӡыбжьахалаҿы]] аӡынра рхыргон, иаанхаз аӷбақәа ԥсаҟьаны, Бырзентәыла агаҿа мраҭашәаратәи ахәҭаҟны иҟаз абаӷәазақәа рҿы амшын ихгылан<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 54-55.</ref>.
=== Бырзентәылеи Мысреи рабашьрақәа. Антони иҽшьра. Ареспублика аҵыхәтәа (ҳ. ҟ.)31—30 шықәсқәа ===
{{main|Акции иҟалаз аибашьра}}
[[Файл:Civil War in Roman Republic 31 BC (before Actium) ab.png|thumb|300px|Акцииатәи аибашьра ҟалаанӡа Бырзентәыла имҩаԥысуаз акампаниа ҳ. ҟ. 31 ашықәс аԥырсал ҟаԥшьқәа Антони ифлот аӡынра ахьахнагоз аҭыԥ хадақәа адырбоит. — Антони иусқәа — Октавиани Агриппеи русқәа]]
Аӡын анҵәамҭазы — ааԥынра алагамҭазы ҳ. ҟ. 31 ашықәс азы [[Марк Випсаний Агриппа|Марк Випсани Агриппа]] иаалырҟьаны аладатәи Антони ихырӷәӷәарҭақәа руак инапахьы иааигеит — [[Пелопоннес]] иҟоу [[Метони (Месиния)|Метони]]. Иҟалап Марк аҩадантә ажәылара дазыԥшызҭгьы, иаалырҟьаны иҟалаз ажәылара игәҭакқәа еиланарҩашьеит. Аха нас, Агриппа иӷбақәа Бырзентәыла мраҭашәаратәи агаҿа иаҵанакуаз ақалақьқәа зегьы ирыжәло иалагеит, Октавиан аҩадахьы, Панорм дыӡхыҵит. Октавиан Агриппа ицхыраарала ирхәҭа хадақәа Антони иӷбақәа аӡынра ахьырхыргоз аҭыԥ ахь инаигеит, Амбракиатәи аӡыбжьахалеи Иониатәи амшыни еидызкылоз аҳаракыра инапахьы иааигеит. Марк ир реиҳараҩык аӡыбжьахала аладатәи аган аҟынӡа иганы, уантә аҩадатәи агаҿахь дырит, уаҟа алагер еиҿикааит. Октавиан Антони аибашьра алагаразы иҟаиҵоз аҽазышәарақәа зегьы мап рцәикуан, аӡырыжәтә ахьынтәааргоз аӡыхь ахь инеиларц азы Антони ирхәҭақәа рабашьра ишаҿызгьы. Октавиан ипозициа даара иманшәалан: ирхәҭақәа аҳаракыра аҟны итәан, амшыни аӡы цқьеи рахь анеиразы алшара рыман, Антони аӡҭачқәа ахьыҟаз аҭыԥ аҿы алагер еиҿикаар акәхеит, уи иахҟьаны иаарласны ачымазарақәа рылаҵәо иалагеит. Гаии Марки адгьыл ҭшәараҿы еибашьуанаҵы, Агриппа Антони ибаза хадақәа ԥыҭк инапахьы иааигеит, уи алагьы Антони Мысрантәи иааргоз афатәи амшын аҟны имаз аԥыжәареи ицәыӡит, иара убасгьы Антони иӷбақәа раӷьырак ахьыҟаз Амбракиатәи аӡыбжьахала амацәаз иҭаикит<ref name=gs.ac.28 />.
Антонии идгылаз анапхгаҩцәа Октавиан иахь ииасуа иалагеит, анаҩс римаагьы уахь ихьаҵуа иалагеит. Антонии Клеопатреи аҵыхәтәантәи ргәыӷра амшынтә еибашьра иадҳәалан, уи мҩаԥысит Октавиани Агриппеи рыр хыԥхьаӡарала акыр ианреиҳахахьаз: урҭ 400 ӷба раҟара рыман, Антонии Клеопатреи 200—250 раҟара. [[Битва при Акциуме|Аибашьра хада]] Акци азааигәара имҩаԥысит ҳ. ҟ. 31 ашықәс, цәыббрамза 2 рзы. Аибашьра алагамҭазы, ажәылара хада ҟалеит аӡыбжьахала аҩадатәи ахәҭаҿы. Убри иабзоураны, агәҭаны иҟаз аӷбақәа напхгара рызҭоз Антонии Клеопатреи аӷа ицәцара рылшеит. Урҭ Октавиани Агриппеи атыл ала ирыжәымлеит, афлот аиҳарак Амбракиатәи аӡыбжьахалаҿы иҭакны иаанхеит<ref name=cah.56et59>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 56—59.</ref>. Плутарх излеиҳәо ала, Клеопатра лыбналара Антони дазыԥшӡамызт, анаҩс иара длышьҭалеит. Амшын аҿы имҩаԥысуаз аибашьра алҵшәа шеилкаамызгьы, ифлот зегьы кажьны ддәықәлеит<ref>(Plut. Ant. 66) Плутарх. Антоний, 66.</ref>. Аха аҩада имҩаԥыргоз аманиоврқәеи, аибашьра агәҭа иҟаз аӷа иӷбақәа ҭарханы иахьцази, Антонии Клеопатреи раԥхьатәи рыгәҭакы иахәҭакзар алшон. Аибашьра алҵшәа аҩ-ганкгьы досу ишырзыфеидаз иахцәажәон: Антонии Клеопатреи аблокада ԥыржәеит, аха рфлот аиҳарак рцәыӡит, насгьы Бырзентәыла иҟаз рырхәҭақәеи дареи аимадара рцәыӡит (иҭахаз рхыԥхьаӡара рацәамызт, аӷа иганахь ииасыз рхыԥхьаӡара ахьырацәаз иахҟьаны). Антони Азиа иаанхаз ируаа иҽрымеидарц аниҭахха, урҭ асолдаҭцәа Октавиан иахь ииасхьан, убри аҟынтә Марк Александриаҟа ахынҳәра иқәшәеит<ref name=cah.56et59 />.
[[Файл:LA MORT D'ANTOINE.jpg|thumb|left|300px|Анисе Лемоние. Антони иԥсра (1780-тәи ашықәсқәа)]]
Октавиан Италиа имаз иусқәа дааныркылеит, аха иааиуаз ашықәс азы Мысра дақәлеит. Антони ахеиқәырхаразы имаз агәыӷра ицәыӡырц агьигмызт, убри аан иаамҭа зегьы Клеопатра диман ихигон. Аха иара Октавиан ижәылара аанкылара иҽазишәеит (Гаи ихаҭа мрагыларахьынтә джәылон, ир даҽа хәҭак мраҭашәарахьынтә, Киренаикантә Мысра иажәлеит), уи моу жәыларак аҿы аиааира игеит. Антони қәҿиарақәак шимазгьы, нанҳәамза 1 рзы, Александриатәи абаӷәазаҿы иӷбақәа аӷа иганахь ииасит, насгьы имаз идгьылмҩатә ар ажәылара иаҵахеит. Дук мырҵыкәа Александриа аӷа инапахьы иааигеит. Аҳцәа рынхарҭа ҭыԥ аҿы иҟаз Антони аҭагылазаашьа ахьынӡауадыҩыз издыруамызт. Иаалырҟьаны, Клеопатра лҽылшьит ҳәа ажәабжьқәа иаҳауа иалагеит (Плутарх иҩуеит, урҭ ажәабжьқәа аҳкәажә лхаҭа ирылалырҵәон) ҳәа. Плутарх ахҭысқәа рымҩаԥысшьа иҵегь инҭкааны, адраматизациа рзуны дрылацәажәоит<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 63.</ref>. Ахәҭакахьала, абырзен ҭоурыхҭҵааҩ иҩуеит Антони тәыс имаз Ерот адҵа анииҭа иаԥшәма дишьырц азы, атәы уи ҟамҵаӡакәа иҽшьыишьыз атәы. Уи ашьҭахь Антони аҳәа илеиҵеит иҽишьырц азы, аха ахәра аҟынтәи ашьа ӷәӷәаны иаауамызт, убри азы Марк даҽа сааҭқәак иԥсы ҭан<ref name=q>(Plut. Ant. 74—77) Плутарх. Антоний, 74—77.</ref>. Плутарх излеиҳәо ала, ахәра зауз Антони иаарласны еиликааит аҳкәажә лыԥсы шҭаз. Иара аҳҭынрахьы дыргеит, ашахақәа рыла дышьҭыхны, зуадақәа зҽыҩнакны итәаз Клеопатра лахь днаргеит. Абраҟа иара аҳкәажә дшылгәыдкылаз иԥсҭазаара далҵит ҳ. ҟ. нанҳәамза 1, 30 шықәса ахәылбыҽхан<ref name=q /><ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 226.</ref>.
Ԥыҭрак ашьҭахь, Октавиан Римҟа иигарц ииҭахыз аиааиратә процессиа алахәхара мап ацәкны, Клеопатрагьы лҽылшьит, Октавиан Мысра Римтәи атәыла ахәҭақәа ирыдиҵеит. Гаи идҵала Антони иԥеиҳабы Марк Антони Антилла дыршьит, анаҩс дыршьит Цезарионгьы. Антони егьырҭ ихәыҷқәа Октавиа илааӡеит ([[#Ахатә ԥсҭазаара|уахәаԥш аҟәша «Ахатә ԥсҭазаара»]]). Октавиан, Римҟа даныхынҳә ашьҭахь, амчра зегьы инапахьы иааигеит, иара 44 шықәса анапхгараҿ дыҟан. Ҳ. ҟ. 31-еи 27 шықәсқәеи рыбжьара иҟалаз ахҭысқәа Римтәи ареспублика аилыбгареи Римтәи аимпериа алагареи ираамҭоуп ҳәа традициала иԥхьаӡоуп, насгьы Октавиан ихаҭа раԥхьатәи [[Список римских императоров|Римтәи императорны]] дыԥхьаӡоуп, ҳамҭазтәи аҵакы аҭан ҳахәаԥшуазар.
Дион Касси иаанижьыз аҳашаҭгала, Антонии Клеопатреи Мысратәи аҵас инақәыршәаны ихәшәдыркит, насгьы ԥсыжырҭак аҿы иеицыржит<ref>(Dio Cass. LI, 15) Дион Кассий. Римская история, LI, 15.</ref>. 2009 шықәсазы мысратәи археологцәа ргәыԥ Александриа мраҭашәаратәи аганахь ала иҟаз абаашқәа ркомплекс азааигәара Антонии Клеопатреи инықәырԥшшәа рыԥсыжырҭа аҭыԥ рыԥшаазшәа адырра ҟарҵеит<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/science/2009/04/090416_cleopatra_grave.shtml|title=Раскопки помогут найти могилу Клеопатры|date=2009-04-16|publisher=[[BBC]]|accessdate=2014-09-11}}</ref>.
== Ахаҭара ==
=== Аҭеиҭыԥш. Азеиԥш ҷыдарақәа ===
Плутарх излеиҳәо ала, Антони «''… иҭеиҭԥш ԥшӡан, ихатәран. Ижакьа аформа бзиа аман, илахь ҭбаан, иԥынҵа маҷк иаалгәыгәны иҟан, аха уи Антони илаз ахаҵара еиҳагьы иаҵнашьуан, Геракл акала диеиԥшны дҟанаҵон, асахьаҭыхҩцәеи аскульпторцәеи дшаадырԥшуа еиԥш''»<ref name=plut.ant.4 />. Аԥара ҿырпқәа ирныз ипортреҭқәа иаҳдырбоит атриумвир ацламҳәа хьанҭеи ахәда ҟәази шимаз<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 127.</ref>. Плутарх иазгәеиҭоит, Марк напхгара ззиуаз асолдаҭцәа ргәы аҟаҵашьа дшақәшәоз атәы<ref name=plut.ant.4 />.
=== Ахатә ԥсҭазаара ===
Антони раԥхьатәи иԥҳәыс [[Фадия|Фадиа]] лакәын, лара амал змаз ахақәиҭра зауз атәы диԥҳан, насгьы Марк иҟалап убри дазхәыцны акәзар аҭаацәара дшалалаз ([[#Аҿара|шәахәаԥш аҟәша «Аҿара»]]). Фадиа лыӡбахә зҳәо Цицерон заҵәык иоуп. Урҭ рҭаацәазаара аҟынтәи ахшарагьы рыӡбахә иҳәоит<ref group="цитата">(Cic. Phil. II.II.3) Цицерон. Аҩбатәи Филиппика, II (3): «Аха уара ари азҵаара уалацәажәеит, сара сгәанала, ауаа ӷарқәа рхаҭарнакцәа ргәы узцарц азы, избан акәзар ахақәиҭра зауз зегьы иргәалашәон уара ушрымаҳәыз, ухәыҷқәагьы ахақәиҭра зауз Квинт Фади имаҭацәа шракәыз».</ref>. Иҟалап, ҳ. ҟ. 44 ашықәс азы, Фадиа лыӡбахә аҵыхәтәаны ианырҳәоз, лареи лхәыҷқәа зегьи ԥсхьазҭгьы<ref name=huzar.25 />. Антони инысымҩа зыҩуаз Плутарх Фадиа лыӡбахә издырӡом, иара иааизакны Марк хҩык иҳәса рҟынтә быжьҩык ахәыҷқәа иԥхьаӡеит, Клеопатрагьы уахь дналаҵаны<ref name=plut.ant.87>(Plut. Ant. 87) Плутарх. Антоний, 87.</ref>. Еиқәымшәо ахыҵхырҭақәа реилыргаразы, Елеонор Хуизар аҭаацәазаара закәантә формала ишьақәырӷәӷәамызт ҳәа агәаанагара аалырԥшуеит, аха Марк Фадиеи иареи рыхшара идикылеит<ref name=huzar.25 />.
[[Файл:Fulvia Antonia.jpg|thumb|250px|Фульвиа [[Фригия|Фригиатәи]] аԥараҿырпы аҟны ҳ. ҟ.41—40 шықәсқәа]]
ҳ. ҟ. 55 ашықәс ашьҭахь Антони аҩынтәран аҭаацәара далалеит. Ԥҳәысс дигеит иаб иашьа иԥҳа [[Антония Гибрида Младшая|Антониа Гибрида]], [[Гай Антоний Гибрида|Гаи Антони Гибрида]] иԥҳа. Ҳ. ҟ. 54 ш инаркны 49 шықәсанӡа аԥҳа [[Антония (жена Пифодора)|Антониа]] дырхылҵит. Ҳ. ҟ. 47 ашықәс азы Долабелла дицныҟәон ҳәа Марк иԥҳәыс длылҵит ([[#Италиа анапхгара. Ацәымӷра (48—45 шықәса ҳ. ҟ.)|шәахәаԥш аҟәша «Италиа анапхгара. Ацәымӷра»]]). 44 ашықәс азы ҳ. ҟ. Лепид иареи еиқәшаҳаҭхеит иԥҳаи Лепид иԥеи ианрызҳалак рыԥсҭазаара еиларҵарц азы. Аха ҳ. ҟ. 34ашықәс азы Марк аизҳәаразы ирымаз аиқәшаҳаҭра еилеигеит, ахьымӡӷ згаз Лепид диҭахымхеит, иԥҳагьы Тралл (ҳаамҭазтәи [[Айдын|Аидын]]) инхоз абырзен беиа Питодор дииҭеит<ref name=huzar.25 />. Урҭ [[Пифодорида|рыԥҳа]] лхылҵшьҭрақәа ԥыҭра аамҭак мрагыларатәи аҳрақәа рҿы напхгара ҟарҵон, насгьы IV-тәи ашәышықәсанӡа [[Боспорское царство|Боспортәи аҳра]] напхгара арҭон.
ҳ. ҟ. 47 шықәсазы, Антониа данлылҵ ашьҭахь, Марк акыр шықәса цәыбзас имаз [[Фульвия|Фульвиа]] дигеит. Уаанӡатәи лхацәа Марк иҩызцәа ракәын — [[Публий Клодий Пульхр|Клодии]] [[Гай Скрибоний Курион (претор 49 года до н. э.)|Курини]]<ref name=huzar.26 />. Ахаҵеи ԥҳәыси ҩыџьа ахәыҷқәа рыман — [[Марк Антоний Антилл|Марк Антони Антилл]], [[Юл Антоний|Иул Антони]]<ref name=huzar.70 />. Римаа рзы иџьашьатәыз ахьӡ, аҵыхәтәантәи иршьыз Иули Цезар иаҳаҭыр азы ирҭеит. Ажәытәӡатәи авторцәа Марк иԥҳәыс ҿыц агәаӷь ӷәӷәа змаз, зхацәа зегьы зхы иазырхәоз ԥҳәысны илыхцәажәон<ref name=huzar.70 />.
[[Файл:8106 - Roma - Ara Pacis - Ottavia Minore - Foto Giovanni Dall'Orto - 30-Mar-2008.jpg|thumb|left|200px|[[Октавия Младшая|Октавиа Аиҵбы]]]]
Ҳ. ҟ. 40 ашықәс азы [[Перузинская война|Перузиатәи аибашьра]] ашьҭахь Италиа иқәырцаз Фульвиа [[Пелопоннес]] иҟоу [[Сикион]] дыԥсит. Октавиан уи аҭагылазаашьа ихы иархәаны, [[Октавия Младшая|иаҳәшьа]] Марк ԥҳәысс диҭаны, Антони иареи аиқәшаҳаҭра ҿыц рыбжьарҵартә иҟаиҵеит<ref group="цитата">(Plut. Ant. 31) Плутарх. Антони, 31: «…зегьы Антонии Октавиеи реибагара иацхраауан, абри аԥҳәыс Антони дигар, лыԥшӡара џьашьахәы, насгьы лыҳаҭыри лҟәыӷареи ирыбзоруаны ицәырҵуа абзиабара аҳәынҭқарра еиднакылоит, аизҳазыӷьара азаанагоит ҳәа агәыӷра рыман. Аҩ-ганк ақәышаҳаҭра анаадырԥш, зегьы Рим еизаны ачара руит, аԥҳәыс еиба лхаҵа даныԥсы ашьҭахь жәамз ҵаанӡа ҿыц аҭаацәара алалара азакәан мап шацәнакуазаргьы; аснат иҷыдоу ақәҵарала Октавиа лзы уи аамҭа аркьаҿит».</ref>. Октавиеи Антонии ҩыџьа аԥҳацәа рхылҵит. Марк иаамҭа аиҳарак лара лҿы акәымкәа (Октавиа еиҳарак Рим даанхон, Антони ҳ. ҟ. 39 ашықәс ашьҭахь аҳҭнықалақь ахь дцәырҵӡомызт), [[Клеопатра|Клеопатра]] лҿы ихигон. Убри аҟнытә, ҳ. ҟ. 30-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, Марк аҭаацәаратә ҿаҭахьа еилеигеит ҳәа Гаи имаҳә ахара идҵара даналага, Октавиа лашьа диҳәеит иполитикатә хәмарраҿы хәмаргас дҟаимҵарц азы<ref name=plut.ant.54 />. Аха Антони уи данлылҵ, Плутарх излеиҳәо ала, римаа иҟарҵо-ирҳәо иақәымшәо иаанхеит, избанзар Клеопатра «''Октавиа лаҵкыс дыԥшӡамызт, дқәыԥшмызт''»<ref>(Plut. Ant. 57) Плутарх. Антоний, 57.</ref>. Абырзен ҭоурыхҭҵааҩы, иара убас, иҳәоит Мысратәи аҳкәажә ишакәхалак Антони длыдылҳәаларц даҿын, убри аан Октавиа лцәа лхыхуа ҳәа<ref>(Plut. Ant. 53) Плутарх. Антоний, 53.</ref>.
Антони иҽанишь ашьҭахь зыԥсы ҭаны иаанхаз ихәыҷқәа зегьы Октавиа илааӡеит. Римтәи аимператор дахьизааигәаз лхы иархәаны, Антони иԥҳацәа ԥыҭҩык Октавиан еицырдыруаз идгылаҩцәеи, ирыдгылаз аҳратәрақәа рнапхгаҩцәеи ирылҭеит. Друз Еиҳаби [[Антония Младшая|Антониа Аиҵбыи]] рыҭаацәазаара аҟынтәи иит [[Германик|Германики]] [[Клавдий|Клавдиеи]], урҭ рахьтә Клавди 41 ашықәс азы императорс дҟалеит. Германик ихшара иреиуоуп аимператор [[Калигула]], [[Агриппина Младшая|Агриппина Аиҵбы]]. Аҵыхәтәантәи [[Антония Старшая|Антониа Аиҳабы]] лԥа [[Гней Домиций Агенобарб (консул 32 года)|Гнеи Домици Агенобарб]] дигеит. Дук мырҵыкәа Агриппина Клавди диццеит, раԥхьатәи лҭаацәазаара аҟынтәи лыҷкәын ԥас дҟаиҵартә аусқәа еиҿылкааит. 54 ашықәс азы [[Нерон]] ҳәа ирдыруа лԥа, Римтәи императорс дҟалеит<ref name=plut.ant.87 />.
Аполитикатә оппонентцәа Антони агомосексуалтә хымҩаԥгашьа иман ҳәа ахара идырҵон. Ари азҵаара ахыҵхырҭа хада -Цицерон -аҩбатәи афилиппикаҿ Антони акаҳԥра даҿуп ҳәа изиҳәеит, насгьы уи иклиент хада иҩыза Курион иоуп ҳәа изиҳәеит аоратор, насгьы Антони ихаҭа аԥҳәысгьы, «''ақьафурақәа рзы иаахәаз атәгьы''» дрыҿирԥшуан<ref group="цитата">(Cic. Phil. II, XVIII, 44-45) Цицерон. Аҩбатәи Филиппика, XVIII, 44-45: «Нас уара [Антони] ахаҵа итога ушәуҵеит, аха иаразнак уи аԥҳәыс лтәала иуԥсахит. Раԥхьа уара укаҳԥын, зегьы еимдырҟьоз; ухьымӡӷ ахә ҳәаақәҵаны иҟан, иагьмаҷмызт; аха дук мырҵыкәа Курион даацәырҵын, акаҳԥра азанааҭ уааҟәыхны — астола [аҳәса рымаҭәа] ушәиҵазшәа — иӷәӷәаҟацаӡа иҟоу аҭаацәара уалеиҵеит. Ақьафуразы иаархәоз дарбан хәыҷызаалак иаҳ убасҟак дихьыԥшымызт, уара Курион шаҟа уихьыԥшу аҟара. Шаҟантә иаб иҩны удәылицахьааз! Шаҟантә ахьчаҩцәа иргылахьааз, иҩны ашәхымс узахымсырц азы, аха уара уеизгьы, алашьцара уҽалакны, ақьафура уашьҭаланы, иуырҭо аԥара уазхәыцуа, аҩны ахыб ала улбаауан!»</ref>. Убри аамҭазы, Цицерон дызқәыӡбо агомосексуалтә еимадарақәа ракәӡам, аха урҭ рҿы апассивтә роль ахьынаигӡоз ауп. Римаа, «иҭалоу» ароль назыгӡоу ахымҩаԥгашьа ахаҵа изы иԥхашьарам ҳәа рыԥхьаӡон, апартниор дхаҵоу-дыԥҳәысу хьаас имкӡакәа. Убри аан, ахаҵа ипассивтә роль наигӡозар, уи лахь арҭон<ref>''Williams C. A.'' Roman Homosexuality. — Second Edition. — Oxford University Press, 2010. — P. 247.</ref>. Плутарх иазгәеиҭоит, Антони ихатә ԥсҭазаара иазкны ирҳәоз зегьы ҭынч идикылон ҳәа<ref name=plut.ant.4 />, Цезар иакәзар, уи аҳ Никомедии иареи реизыҟазаашьақәа рыӡбахә анцәырыргоз, игәаԥсахы еибакуан ҳәа. Аха, урҭ Цицерон мыцхәы ихы иаирхәоз, аҳаҭыр лазырҟәуаз ахарадҵақәа ракәын, убри иахҟьаны рнырра рцәыӡуан<ref>''Southern P.'' Antony and Cleopatra. — Amberley Publishing Limited, 2009. — P. 22.</ref>. Урҭ ажәақәа реиҳарак Цицерон игәы иҭаз агәаӷ иалҵшәоуп, афактқәа шьаҭас измоу ажәақәа иреиԥшмызт.
Уи шиашам аанарԥшуеит, урҭ ауҳәан-сҳәанқәа 16 шықәса рышьҭахь, хықәкылатәи аполитикатә ҭагылазаашьа аан иахьцәырҵызгьы, насгьы уаанӡа Антони убас еиԥш ихы мҩаԥгоит ҳәа гәҩаракгьы ыҟамызт; уи адагьы, арҭ ауҳәан-сҳәанқәа уаҳа даҽа хыҵхырҭақәак ишьақәдырӷәӷәаӡом, убри азы римтәи ауаажәларраҿы аҭыԥ рмоуит<ref>''De Ruggiero P.'' Mark Antony: A Plain Blunt Man. — Pen and Sword, 2014. — P. 35.</ref>.
=== Антонии Клеопатреи ===
[[Файл:Sir Lawrence Alma-Tadema - The Meeting of Antony and Cleopatra.jpg|thumb|200px|[[Встреча Антония и Клеопатры в 41 году до н. э.|Антонии Клеопатреи реиԥылара]] 41 ашықәс ҳ. ҟ. ''1883, ахатәы коллекциа'']]
Антонии Клеопатреи реизыҟазаашьақәа рҭоурых ажәытәӡан иаԥырҵаз аромантикатә детальқәа рыла иҭәуп, аха уи шьаҭас иамоуп иҟалаҵәҟьаз ахҭысқәа. Адриан Голдсуорси ишазгәеиҭо ала, ажәлар рыхдырраҿы Клеопатра дшыҟаҵәҟьаз аасҭа еиҳа ихадоу персонажны дрыԥхьаӡо иалагеит, Антони иакәзар, уи ашәшьыра дыҵаркит, насгьы иара еиҳарак еицырдыруа аҳкәажә длыдҳәаланы ауп дшыргәаладыршәо<ref name=gs.ac.conclusion>''Goldsworthy A.'' Conclusion: History and the Great Romance // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 386—396.</ref>.
Клеопатреи Антонии хҩык ахәыҷқәа рхылҵит — еицииз [[Александр Гелиос|Александр Гелиоси]] [[Клеопатра Селена II|Клеопатра Селенеи]] ([[Гелиос]] ажәытәӡатәи абырзенцәа Амра анцәахәыс ирымаз, [[Селена]] Амза- анцәарҭыԥҳа). Уи ашьҭахь, Марк иҟынтә ахԥатәи ахшара длоуит — [[Птолемей Филадельф (сын Клеопатры)|Птолемеи Филадельф]]<ref name=plut.ant.54 />. 32 шықәсазы ҳ. ҟ. Октавиеи иареи анеилыҵ ашьҭахь, Антони Мысратәи аҳкәажә дахьлыцынхоз азакәантә ԥшра аиҭеит<ref name=bor.128etc />, аха римтәи агәаанагарала уи инагӡоу азакәантә ҟазшьа амамызт{{ref+|Римтәи азакәан инақәыршәаны, Клеопатра, тәымтәылауаҩык лаҳасабала, ''ius conubii'' — закәанла аҭаацәара алалара азин лымамызт. Убри аҟынтә, Антони иҟынтәи илхылҵыз ахшара атәымтәылауаа ирыдыркылон, урҭ Римтәи атәылауаҩ Марк иҭынха ргар азин рымамызт<ref name=autogenerated6 /><ref name="multiple" />.|group="азгә."}}.
== Антони ихаҿсахьа акультуреи, аҟазареи, аҭоурыхҭҵаареи рҿы ==
=== Аимператорцәа раамҭазы Антони игәаларшәара ===
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Ширина = 320px
| Заголовок = Акции аибашьра иазку [[Вергили|Вергили]] иҩымҭа «Енеида» ацыԥҵәаха
| Содержание = <poem>Аварварцәа рымчалеи аԥштәы рацәа змоу иабџьарқәа рылеи дыӷәӷәоуп Антони.
Ашәаԥшь ҟаԥшь аԥшаҳәақәеи ихароу ажәларқәеи рыҟны аиааира згаз:
Уи аибашьрахь инаигеит Мысреи, Мрагылареи, адунеи аҵыхәа инаркны
Абактраа; иара дицны ӷбала дааит — о, арыцҳара! — мысратәи иԥҳәыс.
<…>
Аҳкәажә мысратәи асистрала ар адырра рылҭоит.
Ишьҭахь иҟоу ашҳам змоу амаҭқәагьы ибаӡом.
Ацәыршәага- нцәахәқәа аауеит, ала ахы зхагылоу Анубисгьы абџьар иманы
Нептуни Венереи ирҿагыланы ажәыларахь, Минерва илҿагыланы.
<…>
Хыхьынтәи ажәылара данахәаԥшуа, Актиитәи Аполлон ирхәоит
ихыц, Мысра уи иацәшәаны ибналоит,
Ирышьҭаланы аиндцәа бналоит, насгьы Саватәи аҳра аҟынтә арабцәа<ref>(Verg. Aen. 685—706)</ref>.</poem>}}
Антони иҽанишь ашьҭахь, Октавиан аполитикатә ҿагылаҩцәа имамкәа даанхеит, насгьы «ареспублика аиҭашьақәыргылаҩ» ҳәа ихьӡ аҳаракра, аларҵәаразы аџьабаа рацәаны ибеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа, дзааӡаз иаб иҿагылаҩцәа рацәаҩны рреабилитациа иалагеит — [[Марк Порций Катон Младший|Катон Аиҵбы]], [[Гней Помпей Великий|Гнеи Помпеи]], Цицерон, уимоу Брутгьы. Аха, Антони уаанӡеиԥш дышиаӷаз даанхеит, иара иҟазаара ашьҭақәа зегьы арӡра иалагеит:, изыркхьаз, уи моу аофициалтә ҩырақәа зегьы рҟынтә ихьӡ анырхуа иалагеит(ахәҭакахьала, аконсултә фастқәа рҟынтә), уаанӡа иҟаиҵаз аҳаҭырқәа рышьҭақәа зегьы ықәырхуа иалагеит, Клеопатра зышьаҭа лкыз Антони иаҳаҭыр азы аныхабаа андыргыла ашьҭахь Октавиан ихьӡ ахырҵеит. Марк иҽшьра инамаданы Октавиан аҳаҭыр ҿыцқәа иҭара иазку аусԥҟаҿы Антони ихьӡ зныкгьы иарбамызт. Иара даниз амш официалла ашәиԥхьыӡ зцу ҳәа ирыԥхьаӡо иалагеит, Антониаа рышьҭра иалҵыз ахацәа зегьы закәанла азин рымырхит [[преномен|апреномен]] азы — ахатәы (раԥхьатәи) хьӡы — Марк рыхьӡырҵар ҟаломызт<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 228; P. 237.</ref><ref>(Dio Cass. LI, 19) Дион Кассий. Римская история, LI, 19.</ref>. Антони дахьаҵахаз азы рим ауааԥсыра ирымаз агәаанагара иазкны иаҳдыруа рацәам. [[Амвросий Феодосий Макробий|Макроби]] «[[Сатурналии (Макробий)|Асатурналиақәа]]» рҿы ииҩыз аҭоурых иаанарԥшуеит урҭ ҳ. ҟ. 31 шықәсазтәи акампаниа алҵшәа зеиԥшразаалакгьы ишазыхиаз. Римтәи автор излаиҳәо ала, Акции иҟалаз аибашьра ашьҭахь, аиааира згаз имҵахырхәарц азы, уи ала аҳамҭа дуқәа роуеит ҳәа игәыӷуаз ауаа, Октавиан ирҭо иалагеит ихьӡала аҽхәаԥхьыӡқәа зҳәоз аԥсаатәқәа. Аха, ишеилкаахаз ала, аҳамҭақәа ҟазҵоз руаӡәык заанаҵы даҽа ԥсаатәкгьы азыҟаиҵеит- «Иԥсы ҭазааит Цезар, аиааира згаз, аимператор!» ацымхәрас, уи иаҳәон: «Иԥсы ҭазааит аиааира згаз аимператор Антони!»<ref name="auto.x1">Макробий. Сатурналии, II, 29-30.</ref><ref name="auto.x1" />
Антони инысымҩазы ахыҵхырҭа хадақәа рҩит абырзенцәа — [[Плутарх]] (иара ииҩыз Антони инысымҩа зегьы раасҭа идууп «[[Сравнительные жизнеописания|Аиҿырԥшратә ԥсҭазаара ахцәажәарақәа]]» зегь рахьтә; уи адагьы, Антони ихааныз ауаа рнысымҩақәа рҿы акыр зҵазкуа аршаҳаҭгақәа рацәоуп), [[Аппиан]] ииҩыз (иара «Играждантә еибашьрақәа» 35 шықәса ҳ. ҟ. рҟынӡа инаган, уи иашьҭанеиуаз ашәҟәқәа еиқәымхаӡеит), [[Дион Кассий|Дион Касси]] ииҩыз<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 248—252.</ref>. Ҳаамҭазы Антони инысымҩа ҭызҵаауа Елеонор Хуизар, Антони изку алитературатә шьаҳаҭгақәа х-гәыԥкны еихылшеит, авторцәа рполитикатә позициа инақәыршәаны — Марк иаӷацәаз ареспубликанеццәа рҟынтәи ашаҳаҭгақәа (аиашаз, урҭ рҟынтә џьоукы Филипптәи аибашьра ашьҭахь Антони иган ахь ииасит), Октавиан идгылаҩцәа иаанрыжьыз адыррақәеи, Антони идгылаҩцәа рышаҳаҭгақәеи<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 238.</ref>. Авторцәа -ареспубликанеццәа иаанражьыз адыррақәа рҟынтә зегь реиҳа ихадоуп Цицерон информациа. Даара акрызҵазкуа хыҵхырҭоуп, дахьиҭахымыз аҟынтә аобиективра шицәмаҷызгьы, Антони диҿагыланы ииҩыз, иахьанӡа иаанхаз «афилиппикқәа» жәиԥшь. Антони Цицерон иахь ииҩыз ҩ-саламшәҟәыкгьы еиқәхеит (49 шықәсеи 44 шықәсеи ҳ. ҟ.) насгьы Цицерон Антони иахь иишьҭыз асаламшәҟәы (44 шықәса ҳ. ҟ.). Убри аамҭазгьы, еинышәашьа змамыз ҩыџьа аиӷацәа ирыбжьаз асалам шәҟәқәа ҩын ҳаҭырқәҵарала<ref>''Альбрехт М.'' История римской литературы. Т. 1. — М.: Греко-латинский кабинет Ю. А. Шичалина, 2003. — С. 565.</ref>. Антони иҿагылаз авторцәа рҟынтәи ашаҳаҭгақәа рыхәҭақәак еиқәырханы иҟоуп. Октавиан ихатәнысымҩаҿы Антони ихьӡ иҳәаӡом, абстракттә оппонентк иӡбахә иҳәоит мацара ауп. Аграждантә еибашьрақәа раан иҟалаз ахҭысқәа рзы инарҭбааны официалтә гәаанагара аазырԥшуаз Октавиан ихаҭәаау имемуарқәа иахьа уажәраанӡа иааӡаз афрагментқәа мацара роуп. Урҭ рҿы ԥхьаҟа императорхаран иҟаз дреспубликанецны даарԥшуп. Октавиан дзырҽхәоз аусумҭақәа рацәаны иаԥырҵеит аимператор изааигәаз алитераторцәа<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 242.</ref>. Август иаамҭазтәи авторцәа ркритика лассы-лассы Клеопатра илзыркуан, Антони иахь илымаз анырра ду инаҵшьны иазгәарҭон<ref>''Чиглинцев Е. А.'' Рецепция античности в культуре конца XIX — начала XXI вв. — Казань: Издательство Казанского государственного университета, 2009. — С. 220—221.</ref>. Ахәҭакахьала, [[Вергили|Вергили]] «Енеида» аҟны Акции аибашьра римтәи анцәахәқәеи атәым нцәахәқәеи ирыбжьаз аибашьра иаҿирԥшуеит<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 572.</ref> (уахәаԥш арӷьарахьтәи арамка). Идыру Антони идгылаҩцәа рацәаҩым. Урҭ аҩымҭақәа рахьынтә акагьы иахьанӡа еиқәымхаӡеит, ажәытәӡа аамҭазы ирыԥхьақәоз ԥыҭк шыҟазгьы. Иҟалап Марк ихьӡ бзиан иаазырԥшуаз алитература аиҳарак, Октавиани Тиберии рыдҵала иқәгазҭгьы (ахәҭакахьала, [[Кассий Север|Касси Север]], [[Тит Лабиен]], [[Тимаген Александрийский|Александриатәи Тимаген]] русумҭақәа ықәгахон). Октавиан иганахь ицаз Антони идгылаҩцәа рҩымҭақәа еиқәханы иҟоуп, урҭ рҟынтә еиҳа далкаауп аҭоурыхдырҩы [[Гай Азиний Поллион|Гаи Азини Поллион]]. Иусумҭа еиқәымхазаргьы, ажәытәтәи авторцәа рыхцәажәарақәа рыла, еиҭашьақәыргылоуп уи иҩымҭа Цицерон иахь имаз ацәымӷра шаанарԥшуа, иара убас Антони ихымҩаԥгашьазы инеитралтәу ахҳәаа. Анаҩс, Поллион иусумҭа акыр зҵазкуа хыҵхырҭаны иҟалеит аграждантә еибашьрақәа рзы иҟаз официаллтә гәаанагара акәымкәа, даҽакы здырырц зҭахыз авторцәа зегьы рзы<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 242—245.</ref>.
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Ширина = 250px
| Заголовок = [[Луций Анней Сенека|Сенека]] Антони изкны
| Содержание = <poem>Дҭазырхазеи Марк Антони, аҟазшьа бзиақәа змаз ауаҩ ду, атәым ҟазшьақәеи рим иатәым агра бааԥсқәеи рахь дназгазеи, арыжәтә ажәреи, Клеопатра лахь абзиабареи реиԥш иҟаз? Уи аҳәынҭқарра аӷас дҟанаҵеит, уи адагьы, иаӷацәа раасҭа дарԥсыҽит, игәымбылџьбарара еиҳагьы иарӷәӷәеит, Рим ираԥхьагылаз ахацәа рыхқәа хҵәаны икрыфараан ианизааргоз, хкы рацәала аишәа иқәыз ачысқәеи, амали, аԥшӡареи ирылбааны асиақәа инарықәыршәаны иршьыз ауаа рхаҿқәеи рнапқәеи рдырра иҽаназишәоз, аҩы иҽаршьны ашьа даназыхьуаз<ref>Сенека. Нравственные письма к Луцилию, LXXXIII, 25.</ref>.</poem>}}
[[Валерий Максим|Валери Максим]], [[Гай Веллей Патеркул|Веллеи Патеркул]] русумҭақәа шамахамзар зегьы еиқәханы иҟоуп, урҭ Антони адемонцәа дрыдкыланы, Октавиан дырҽхәаны иҟаз аофициалтә знеишьала иҩуп(ахәҭакахьала, Веллеи Патеркул Октавиан апроскрипциақәа реиқәыршәара иалахәзаара мап ацәикуан, ахара зегьы Антонии Лепиди ирыдҵаны<ref>''Альбрехт М.'' История римской литературы. Т. 2. — Москва: Греко-латинский кабинет, 2004. — С. 1165.</ref>). ҳ. ҟ. I-тәи ашәышықәса аҵыхәтәаны иҟалаз ахҭысқәа зныԥшуа, [[Тит Ливий|Тит Ливи]] ишәҟәқәа «Аҭоурыхқәа» рҟынтә иахьанӡа иаанхаз икьаҿу рыхәҭақәа мацара роуп, аха аусумҭа ахьӡ ахьрылаҵәаз иахҟьаны, ибжьаӡыз ашәҟәқәа рҵакы иазкны еиуеиԥшым иԥкаау адырраҭарақәа ыҟоуп. Ливи деицырдыруан апринципат ахь имаз аҽынкыларатә знеишьала, аха Антонии Клеопатреи ракәӡамызт иара ирҽхәоз, Помпеии, Кассии, Брути ракәын. Марк Антони аӷа еиԥш дизыҟан, абри азҵаараҿы иара аҳҭынратә ҭоурыхыҩра дадгылон<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 244—245.</ref>. Октавиан Антони дшииааиз атәы зҳәо [[Гай Рабирий (поэт)|Рабири]] иусумҭа ацыԥҵәахақәак еиқәханы иҟоуп, иара убасгьы [[Корнелий Север|Корнели Север]] иҭоурыхтә поема афрагмент, Антони Цицерон апроскрипциатә сиа дахьаниҵаз азы дахьиқәыӡбо<ref>История римской литературы. — Под ред. С. И. Соболевского, М. Е. Грабарь-Пассек, Ф. А. Петровского. — Т. 1. — М.: Изд-во АН СССР, 1959. — С. 464—465.</ref>.
Антони ихылҵшьҭрақәа — аимператорцәа [[Калигула|Калигулеи]] [[Клавдий|Клавдии]] раамҭазы инхоз ауаа рҿаԥхьа Марк ихаҿсахьа еиҳа идырԥшӡарц рҽазыршәон. Урҭ ирылымшеит рҭынха ихьӡ-иԥша инагӡаны аиҭашьақәыргылара, [[Сенека]] Антони амчраҿы иҟаз арыжәтә зҽадызцалоз уаҩны диԥхьаӡон. Иулиаа-Клавдиаа рдинастиа аҵыхәтәа аныԥҵәа ашьҭахь, Октавиани Антонии ирызкны ихьыԥшым агәаанагарақәа раарԥшра алыршахеит. Ахәҭакахьала, Антони инысымҩа Плутарх иҩымҭа убри аамҭа иаҵанакуеит — Марк иԥсҭазаара иазку зегь реиҳа ихадоу ахыҵхырҭа. Зегьы ирылаҵәан иҟаз аматериалқәа рхархәара адагьы, Плутарх Антони изы иманшәалаз абырзенқәеи-мысрааи ртрадициа иаҵанакуаз аҩырақәа ахархәара рзиуит, иара убасгьы иабдуи иабду иаби рҟынтәи иаҳахьаз адыррақәа ихы иаирхәон. Абырзен автор хықәкыс иман зыӡбахә иҳәоз аперсонажцәа рҟазшьақәа раарԥшра, Антони изкны иҟаиҵаз ахәшьараҿы аиҿагыларақәагьы ыҟан. Уи даара ахә ҳаракны ишьон Антони игәыҭбаара, иҟыбаҩ. Уи иабзоураны аҩада ахалара илшеит. Абырзен Плутарх иара убас изеилкаауам, усҟантәи аамҭазы зегь реиҳа амч ду змақәаз аҳәынҭқарцәа иреиуаз Клеопатра дахьигаз, Антони ҽԥныҳәас изирҭоз. Убри аамҭазгьы, иара Марк ахара идиҵоит «''Римтәи ажәлар тәцәас рыҟаҵара''» гәҭакыс иахьимаз азы, ақьаф уа иԥсҭазаара ахьихыигоз, насгьы Клеопатра илхырҟьаны аҳәынҭқарратә, арратә усқәа дахьырхамыҵгылоз азы<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 245—247.</ref><ref>(Plut. Comp. Ant. 1-6 = Plut. Ant. 88-93) Плутарх. Сопоставление Деметрия и Антония, 1-6 (88-93).</ref>. Цезари Октавиани рнысымҩа зҩыз [[Светоний|Светони]] Антони иусқәа иааркьаҿны дрылацәажәоит, аха иара иҟаиҵаз ашаҳаҭгақәа рҿы акры зҵазкуа адокументқәа ихы иахьаирхәаз азы, акырӡа иаҵахеит. II-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурыхҭҵааҩцәа Аппиани Дион Кассии ахыҵхырҭа беиа рхы иархәаны, ихьыԥшым ахәшьарақәа ҟарҵеит. Шьҭрала иалександриатәыз Аппиан изы Антони даӷаӡам; аха уи зыбзоуроу Азини Поллион иоуп, избанзар уи хыҵхырҭа хадас ихы даирхәеит. Дион Касси Марк диқәыӡбоит, аха Октавиан ихаан иҟарҵоз ахарадҵарақәа ҩаԥхьа дрылацәажәаӡом. Ливи ииҩыз хыҵхырҭас измаз аҭоурыхҭҵааҩ [[Луций Анней Флор|Флор]] зегь рыла актәи аимператор дидгылоит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 248—250.</ref>.
=== Абжьаратәи ашәышықәсақәа, Аамҭа Ҿыц, иахьатәи аамҭа ===
[[Файл:Marlon Brando in Julius Caesar trailer.jpg|thumb|[[Брандо, Марлон|Марлон Брандо]] Марк Антони ироль наигӡоит 1953 шықәсатәи афильм «[[Юлий Цезарь (фильм, 1953)|Иули Цезар]]» аҟны]]
Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы Антони изкны ирдыруаз маҷын, избанзар Плутарх ииҩыз инысымҩеи, иара убас Аппиани Дион Кассии русумҭақәеи Мраҭашәаратәи Европа ирдыруаз алаҭын бызшәахьы еиҭагамызт. Ахәҭакахьала, Данте «Анцәатә комедиа» аҟны иӡбахә иҳәаӡом, Брути Кассии, Клеопатреи («агәнаҳаҟаҵаҩ акаҳԥы») шидыруагьы. XV-тәи ашәышықәса агәҭаны Плутарх ииҩыз анысымҩа анеиҭарга ашьҭахь, ари афырхаҵа иахь аинтерес акырӡа еизҳаит. XVI—XVII ашәышықәсақәа рынҵәамҭазы, аромантикатә ҭоурых изныкымкәа асценатә спектакльқәа рзы рхы иадырхәеит. Антони дызлахәу еицырдыруа адраматә усумҭақәа иреиуоуп [[Гарнье, Робер|Робер Гарние]] итрагедиа «Марк Антони» (1578), [[Шеқспир, Уильиам|Уильиам Шекспир]] итрагедиақәа «Иули Цезар», иара убас «Антонии Клеопатреи», [[Драйден, Джон|Џьон Драиден]] ифырхаҵаратә драма «Абзиабаразы зегьы» (1677). Убри аамҭазы, урҭ ажәытәӡатәи ахыҵхырҭақәа ирықәныҟәон: ахәҭакахьала, Шекспир активла ихы иаирхәон Плутарх инысымҩа<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 246.</ref>.
=== Акино аҿы ===
Акинематограф анаԥырҵа ашьҭахь хара имгакәа, Антонии Клеопатреи рыбзиабаратә ҭоурых раԥхьатәи акиноадаптациақәа цәырҵит, насгьы афильмқәа рсценариқәа Шекспир ипиеса «Антонии Клеопатреи» шьаҭас ирыман. 1912 шықәсазы Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҭыхын афильм «Клеопатра», арежиссиор [[Чарльз Л. Гэскилл|Чарльз Гескилл]] (Марк Антони ироль наигӡон [[Чарльз Синделар]]). Анаҩстәи ашықәс азы Италиа [[Гуаццони, Энрико|Енрико Гуаццони]] «Марк Антонии Клеопатреи» захьӡыз афильм ҭихит. Аклассикатә сиужет шамоузгьы, афильм аҿы Ливиа азы ааигәа ихыркәшахаз [[Итало-турецкая война|италиа-ҭырқәтәылатәи аибашьра]] иазку аилиузиақәа рацәаны иаман. [[Клеопатра (фильм, 1917)|1917]] – [[Клеопатра (фильм, 1934)|1934]] шш рзы Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы «Клеопатра» ҳәа хьӡыс измаз ҩ-фильмк ҭырхит. Аҵыхәтәантәи ([[Звуковое кино|абжьы зхарҵаз]] раԥхьатәи фильмқәа иреиуоуп), режиссиорс даман [[Де Милль, Сесиль Блаунт|Сесиль де Милле]], Антони ироль наигӡон [[Вилкоксон, Генри|Генри Вилкоксон]]. Уи Марки Мысратәи аҳкәажәи реизыҟазаашьақәа ирызку усҟантәи аамҭа иақәшәо аштампқәа рацәаны аекран аҿы иаанарԥшит. Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь «[[Пеплум (жанр)|апеплум]]» аамҭа анааи, Антони ироль лассы-лассы еицырдыруаз актиорцәа инарыгӡон: иқәыԥшыз [[Чарлтон Хестон]] 1950 шықәсазы, Шекспир даҽа ипьесак аҿгьы «Иули Цезар» аекранизаициаҿы дыхәмарит, 1953 шықәсазы [[Манкевич, Джозеф Лео|Џьозеф Манкевич]] ифильм «[[Юлий Цезарь (фильм, 1953)|Иули Цезар]]» аҿы Антони ироль наигӡеит [[Брандо, Марлон|Марлон Брандо]], [[Бёртон, Ричард (актёр)|Ричард Биортон]] 1963 шықәсатәи «[[Клеопатра (фильм, 1963)|Клеопатра]]» аҿы [[Тейлор, Элизабет|Елизабет Теилор]] длыцыхәмарит — усҟантәи аамҭазы зегь реиҳа збиуџьет ҳаракыз афильм. Аҵыхәтәантәи афильм, ахәҭакахьала, Антони ихаҭара иҿыцны уазнархәыцуан: уа Марк дааҟәымҵӡакәа еснагь Цезар имҩа даныланы дцаларц азы аҽазышәарақәа ҟазҵо, зегь рыла изқәымҿио аӡә иакәны даарԥшуп<ref name=chig>''Чиглинцев Е. А.'' Рецепция античности в культуре конца XIX — начала XXI вв. — Казань: Издательство Казанского государственного университета, 2009. — С. 233—236.</ref>. «Клеопатра» аҭыхрақәа ирықәдырӡыз ахәԥса ахьрызмырхынҳәыз азы, Антони дызлахәыз афильм ҿыцқәа акыр аамҭа иҟамызт. 1999 шықәсазы ателефильм «Клеопатра» ҭырхит, Антони ироль наигӡон [[Зейн, Билли|Билли Зеин]], насгьы 2005—2007 шықәсқәа рзы, ҳ. ҟ. 50—30 шықәсқәа рзтәи ахҭысқәа ртәы зҳәоз, «[[Рим (телесериал)|Рим]]» захьӡыз ателесериал ҩ-сезонк ҭырхит. Асериал аҿы зегь реиҳа ихадоу Марк Антони ироль наигӡеит [[Пьюрфой, Джеймс|Джеимс Пиурфои]].
== Азгәаҭақәа ==
'''Акомментариқәа'''
{{Reflist|group="азгә."|2}}
'''Ацитатақәа'''
{{Reflist|group="цитата"|2}}
'''Ахыҵхырҭақәа'''
{{Reflist|3}}
== Алитература ==
{{refbegin|2}}
* {{статья|автор=Белкин М. В.|заглавие=Цицерон и Марк Антоний: истоки конфликта|ссылка=http://centant.pu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2002/belkin1.htm|издание=Исследования и публикации по истории античного мира / Под ред. Э. Д. Фролова|место=СПб.|год=2002|страницы=133—162|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060307095330/http://centant.pu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2002/belkin1.htm|archivedate=2006-03-07}}
* {{статья|автор=Борухович В. Г. |заглавие=После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) |издание=Античный мир и археология |выпуск= 5 |место=Саратов |год=1983 |страницы= 24—35}}
* {{статья|автор=Борухович В. Г. |заглавие=Последний период гражданских войн (исторический очерк) |издание=Античный мир и археология |выпуск= 6 |место=Саратов |год=1986 |страницы= 115—134}}
* {{книга|автор=Машкин Н. А. |заглавие=Принципат Августа |место=М.; {{Л.}} |издательство= Изд-во АН СССР |год=1949 |страниц= 608 }}
* {{статья|автор=Смыков Е. В. |заглавие=Марк Антоний и политика clementia Caesaris |издание=Античный мир и археология |выпуск= 7 |место=Саратов |год=1990 |страницы= 56—65}}
* {{статья|автор=Смыков Е. В. |заглавие=Парфянский поход Марка Антония |издание=Проблемы отечественной и всеобщей истории |место=Саратов |год=1987 |страницы= 111—120}}
* {{книга|автор=Утченко С. Л. |заглавие=Цицерон и его время |место=М. |издательство=Мысль |год=1972 |страниц= 370 }}
* {{книга|автор=Broughton T. R. S. |заглавие=The Magistrates of the Roman Republic. Vol. 2 |место=New York |издательство= American Philological Association |год= 1952 |allpages= 649 }}
* {{статья|автор=Charlesworth M. P. |заглавие=Some Fragments of the Propaganda of Mark Anthony |издание=The Classical Quarterly |год= 1933. Vol. 27, № 3/4 |pages= 172—177}}
* {{статья|автор=Crook J. |заглавие=A Legal Point about Mark Antony’s Will |издание=The Journal of Roman Studies |год= 1957 |volume= 47 |номер= 1/2 |pages=36—38}}
* {{статья|автор=Crook J. |заглавие=A Negative Point about Mark Antony’s Will |издание=L’Aniquité Classique |год= 1989 |том= 58 |pages= 221—223}}
* {{книга|автор=De Ruggiero P. |заглавие=Mark Antony: A Plain Blunt Man |издательство= Pen and Sword |год= 2014 |allpages= 300}}
* {{книга|автор=Goldsworthy A. |заглавие=Antony and Cleopatra |ссылка=https://archive.org/details/antonycleopatra0000gold |место= New Haven; London |издательство= Yale University Press |год= 2010 |allpages= 470 p |isbn= 978-0-300-16534-0}}
* {{статья|автор=Greuel M. |заглавие=Coin with Portraits of Cleopatra and Mark Anony |издание=Art Institute of Chicago Museum Studies |год= 2009 |volume= 35 |номер= 2 |pages= 34—35}}
* {{книга|автор=Gruen E. |заглавие=The Last Generation of the Roman Republic |ссылка=https://archive.org/details/lastgenerationof0000grue |место=Berkeley |издательство= University of California Press |год= 1975 |allpages= 596 |isbn= 0-520-20153-1}}
* {{книга|автор=Huzar E. |заглавие=Mark Antony: A Biography |ссылка=https://archive.org/details/markantonybiogra00huza_0 |место=Minneapolis |издательство= University of Minnesota Press |год= 1978 |allpages= 350 |isbn= 0-8166-0863-6}}
* {{статья|автор=Huzar E. |заглавие=Mark Anthony: Marriages vs. Careers |ссылка=https://archive.org/details/sim_classical-journal_december-january-1985-1986_81_2/page/97 |издание=The Classical Journal |год= 1985/1986. |volume= 81 |номер= 2 |pages= 97—111}}
* {{статья|автор=Johnson J. R. |заглавие=The Authenticity and Validity of Antony’s Will |издание=L’Aniquité Classique |год= 1978 |том= 47, Fasc. 2 |pages= 494—503}}
* {{статья|автор=Lange C. H. |заглавие=The Battle of Actium: a Reconsideration |издание=The Classical Quarterly. New Series |год= 2011, December |volume= 61 |номер= 2 |pages= 608—623}}
* {{книга|автор=Lindsay J. |заглавие=Marc Antony, His World and His Contemporaries |место= London |издательство= George Routledge |год= 1936 |allpages= 329 }}
* {{статья|автор=Ramsey J. |заглавие=Did Mark Antony Contemplate an Alliance with His Political Enemies in July 44 BCE? |ссылка=https://archive.org/details/sim_classical-philology_2001-07_96_3/page/253 |издание=Classical Philology |год= 2001 |volume= 96 |номер= 3 |pages=253—268}}
* {{статья|автор=Ramsey J. |заглавие=Mark Antony’s Judiciary Reform and Its Revival under the Triumvirs |издание=The Journal of Roman Studies |год= 2005 |volume= 95 |pages= 20—37}}
* {{статья|автор=Ramsey J. |заглавие=The Senate, Mark Antony, and Caesar’s Legislative Legacy |ссылка=https://archive.org/details/sim_classical-quarterly_1994_44_1/page/130 |издание=The Classical Quarterly |год= 1994 |volume= 44 |номер= 1 |pages= 130—145}}
* {{статья|автор=Scott K. |заглавие=The Political Propaganda of 44-30 BC |издание=Memoirs of the American Academy in Rome |год= 1933 |volume= 11 |pages= 7—49}}
* {{книга|автор=Southern P. |заглавие=Antony and Cleopatra |издательство= Amberley Publishing Limited|год= 2009 |allpages= 189}}
* {{книга|автор=Southern P. |заглавие=Mark Antony: A Life |издательство= Amberley Publishing Limited |год= 2012 |allpages= 288 |isbn= 1445609266}}
* {{книга|автор=Syme R. |заглавие=The Roman Revolution |ссылка=https://archive.org/details/bwb_C0-AVR-868 |место= Oxford |издательство= Clarendon Press |год= 1939 |allpages= 590 }}
* {{книга|автор=Tarn W. W., Charlesworth M. P. |заглавие=Octavian, Antony and Cleopatra |ссылка=https://archive.org/details/octavianantonycl0000tarn_h4j1 |место= Cambridge |издательство= Cambridge University Press |год= 1965 |allpages= 168 }}
* {{книга|автор=Weigall A. |заглавие=The Life and Times of Marc Anthony |ссылка=https://archive.org/details/lifetimesofmarca0000weig_z6i4 |место= New York |издательство= G.P. Putnam & Sons |год= 1931 |allpages= 475}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Антоний, Марк}}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.markantony.org Марк Антоний]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200106112309/http://www.markantony.org/ |date=2020-01-06 }} на ''MarkAntony.org''
* {{статья |заглавие=Cleopatra in Pompeii |издание=Papers of the British School at Rome |том=76 |страницы=35—46, 345—8 |ссылка=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/S0068246200000404 |doi=10.1017/S0068246200000404 |язык= |автор=Walker, Susan |год=2008}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:Антони, Марк}}
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 83 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 14 рзы ииз]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 30 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Нанҳәамза 1 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Ажәытә Рим ар реиҳабцәа]]
[[Акатегориа:Галлтәи аибашьра иалахәыз римаа]]
[[Акатегориа:Жәлар ртрибунцәа]]
[[Акатегориа:Авгурцәа]]
[[Акатегориа:Антониаа]]
[[Акатегориа:Аконсул-десигнатцәа]]
[[Акатегориа:Аҳәа зылаҵаны зҽызшьыз]]
lnx3gcgses1ak8z6m75mxj2aj46dwsi
171883
171881
2026-08-17T21:16:25Z
Nart17
17397
акарҭа аԥсшәахь еиҭагоуп (Bellum Civile 49—45) — Астанда Кецба лхәаԥшра инақәыршәаны
171883
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик
| ахьӡ = Марк Антони
| даҽа ахьӡ = {{lang-la|Marcus Antonius}}
| афото = Busto de Marco Antonio - Museo Arqueológico Nacional (M.A.N).jpg
| афото ахҵара = Мадридтәи амузеи аҟынтә Марк Антони ибиуст, ҳ. ҟ. 42—31 шш.
| амаҵура = [[Римская республика|Римтәи Ареспублика]] [[Консул-десигнат|аконсул-десигнат]]
| аамҭахҵәаха = ҳ. ҟ. 31 ашықәс (амаҵзура ааниимкылеит)
| амаҵура2 = Римтәи Ареспублика аконсул
| аамҭахҵәаха2 = ҳ. ҟ. 34 ашықәс
| даиҭеит2 = [[Луций Семпроний Атратин (консул-суффект 34 года до н. э.)|Луци Семпрони Атратин]], [[Павел Эмилий Лепид|Павел Емили Лепид]] (асуффектқәа)
| аԥхьа иҟаз2 = [[Публий Корнелий Долабелла (консул-суффект 35 года до н. э.)|Публи Корнели Долабелла]], [[Тит Педуцей|Тит Педуцеи]]
| еиманы2 = [[Луций Скрибоний Либон (консул 34 года до н. э.)|Луци Скрибони Либон]]
| амаҵура3 = [[Второй триумвират|Атриумвир]]
| аамҭахҵәаха3 = ҳ. ҟ. 43—33 ашықәсқәа
| еиманы3 = [[Октавиан Август|Октавиан Августи]], [[Марк Эмилий Лепид (триумвир)|Марк Емили Лепид]]
| амаҵура4 = Римтәи Ареспублика аконсул
| аамҭахҵәаха4 = ҳ. ҟ. 44 ашықәс
| даиҭеит4 = [[Гай Вибий Панса Цетрониан|Гаи Виби Панса Цетрониани]] [[Авл Гирций|Авл Гирции]]
| аԥхьа иҟаз4 = [[Гай Каниний Ребил (консул-суффект 45 года до н. э.)|Гаи Канини Ребили]] [[Гай Требоний|Гаи Требонии]]
| еиманы4 = Гаи Иули Цезар (хәажәкырамза 15 аԥхьа), [[Публий Корнелий Долабелла (консул-суффект 44 года до н. э.)|Публи Корнели Долабелла]] ([[Консул (Древний Рим)|аконсул- суффект]])
| амаҵура5 = ''[[Magister equitum]]''
| аамҭахҵәаха5 = ҳ. ҟ. 48—47 ашықәсқәа
| даиҭеит5 = Марк Емили Лепид
| аԥхьа иҟаз5 = [[Квинт Цецилий Метелл Пий|Квинт Цецили Метелл Пии]]
| еиманы5 = Гаи Иули Цезар ([[Диктатор (Древний Рим)|адиктатор]])
| амаҵура6 = Римтәи Ареспублика [[народный трибун|жәлар ртрибун]]
| аамҭахҵәаха6 = ҳ. ҟ.49 ашықәс
| еиманы6 = [[Луций Цецилий Метелл (народный трибун 49 года до н. э.)|Луци Цецили Метелл]], [[Гай Кассий Лонгин (заговорщик)|Гаи Касси Лонгин]], [[Квинт Кассий Лонгин (народный трибун)|Квинт Касси Лонгин]], [[Луций Марций Филипп (консул-суффект 38 года до н. э.)|Луци Марци Филипп]]
| аира арыцхә = {{date|14|1|ҳ. ҟ. 83}}
| аира аҭыԥ = [[Рим]], [[Римтәи Ареспублика]]
| аԥсра арыцхә = {{date|1|8|ҳ. ҟ. 30}}
| аԥсра аҭыԥ = [[Александриа]], [[Эллинистический Египет|Мысра]]
| ацынхаҩы =
| ауацәа =
| ани аби = [[Марк Антони Криттәи]] (иаб), [[Иулиа Антониа]] (иан)
| аԥҳәыс = 1) [[Фадиа]]<br /> 2) [[Антониа Гибрида Аиҵбы]] (ҳ. ҟ. 50-тәи — 47 ашықәсқәа)<br /> 3) [[Фульвиа]] (ҳ. ҟ. 47—40 ашықәсқәа инарзынаԥшуа)<br /> 4) [[Октавиа Аиҵбы]] (ҳ. ҟ. 40—32)<br /> 5) [[Клеопатра]] (ҳ. ҟ. 32—30)
| ахәыҷқәа = '''1-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә''':<br /> 1) Фадиа лҟынтә ахәыҷқәа (иԥкааны еилкаам)<br /> '''2-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә''':<br /> 2) [[Антония (жена Пифодора)|Антониа]]<br /> '''3-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә''':<br /> 3) [[Марк Антоний Антилл|Марк Антони Антилл]]<br /> 4) [[Юл Антоний|Иул Антони]]<br /> '''4-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә''':<br /> 5) [[Антония Старшая|Антониа Аиҳабы]]<br /> 6) [[Антония Младшая|Антониа Аиҵбы]]<br /> '''5-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә''':<br /> 7) [[Александр Гелиос]]<br /> 8) [[Клеопатра Селена II]]<br /> 9) [[Птолемей Филадельф (сын Клеопатры)|Птолемеи Филадельф]]{{ref+|Римтәи азакәан инақәыршәаны, Клеопатра, тәымтәылауаҩык лаҳасабала, ''ius conubii'' — закәанла аҭаацәара алалара азин лымамызт. Убри аҟынтә, Антони иҟынтәи илхылҵыз ахшара атәымтәылауаа ирыдыркылон, урҭ Римтәи атәылауаҩ Марк иҭынха ргар азин рымамызт<ref name=autogenerated6>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 208.</ref><ref name="multiple">''Crook J.'' A Legal Point about Mark Antony's Will // The Journal of Roman Studies. — 1957. Vol. 47, № 1/2. — P. 36.</ref>.|group="азгә."}}
}}
'''Марк Антони''' ({{lang-la|Marcus Antonius}}; {{date|14|1|ҳ. ҟ. 83}} [[Рим|Рим]] — {{date|1|8|ҳ. ҟ. 30}} [[Александриа]]) — [[Древний Рим|ажәытәӡатәи римтәи]] [[политик|аполитик]], ар рԥыза, ҳ. ҟ. 43—33 ашықәсқәа рзы [[Второй триумвират|аҩбатәи атриумвират]] иалахәыз, хынтә [[Консул (Древний Рим)|консулс]] иҟаз-ҳ. ҟ. [[Ҳ. ҟ. 44|44]]ш. азы, ҳ. ҟ., [[Ҳ. ҟ. 34|34]], иара убас,[[Ҳ. ҟ. 31|31]] шш. рзы(аҵыхәтәаны официалла амаҵура дахамгылаӡеит).
Антони ижәытәӡатәиу, аамҭа кьаҿк ала иҳаракхаз [[Плебеи|аплебеицәа]] рышьҭра дахаҭарнакын. Данқәыԥшыз аҳҭнықалақь «ахьтәы ҿар» ҳәа изышьҭаз дрыцны аамҭа ихигон, уи алагьы ихьӡ аԥырхага аиҭеит. Иара аҟыбаҩ злаз ар рԥыза иаҳасабала, ахьӡ-аԥша иоуит [[Авл Габиний|Габини]] инапхгара аҵаҟа [[Иудейское царство|Иудеиеи]] [[Эллинистический Египет|Мысреи]] данеибашьуаз, анаҩс -[[Галльская война|Галлиатәии]] [[Гражданская война в Древнем Риме (49—45 до н. э.)|аграждантәи]] еибашьрақәа рҿы [[Гаи Иулии Цезар|Цезар]] инапхгарала. Марк Цезар ицеибашьуаз иҩызцәа зегь раасҭа изааигәаз дыруаӡәкхеит, насгьы иара ихылаԥшрала ирласны дҳараркит. Цезар даныршь ашьҭахь, ишьҭрамадаҩыс [[Октавиан Август|Гаи Октави (Октавиан)]] иӡбахә анырҳәа, Антони раԥхьа имацара амчра инапахьы иааигарц иҽазишәеит, нас Октавиани [[Марк Эмилий Лепид (триумвир)|Лепиди]] иҽрыдкыланы, Цезар иҿагылаз ареспубликанеццәа ҳрабашьуеит ҳәа ҽыҵгас иҟаҵаны, [[второй триумвират|аҩбатәи атриумвират]] шьақәдыргылеит. Атриумвирцәа гәымбылџьбарала [[Проскрипция|апроскрипциақәа]] мҩаԥыргон, амалуааи хаҭала ӷас ирымази ршьуа иалагеит, насгьы еицырдыруаз аоратор, афилософ [[Марк Туллий Цицерон|Цицерон]] ишьра аԥшьызгаз Антони иоуп рҳәон. [[Битва при Филиппах|Филиппы аибашьраҿы]] ареспубликанеццәа [[Марк Юний Брут|Брути]] [[Гай Кассий Лонгин (заговорщик)|Кассии]] ианыриааи, иара мрагыларахьтәи апровинциақәа анапхгара риҭо далагеит.
Мрагылараҟны Антонии Мысратәи аҳкәажә [[Клеопатра|Клеопатреи]] еибадырит, бзиа дибеит, насгьы урҭ реизыҟазаашьақәа ирхыҵхырҭахеит аромантикатә легендақәа жәпакы. Ҳ. ҟ. 30-тәи ашықәсқәа рыбжьара Антони зымчра ӷәӷәахо иалагаз [[Парфянское царство|Парфиатәи аҳәынҭқарра]] дабашьуа далагеит, аха ацәыӡ дуқәа ҟаҵаны дхьаҵит. Итриумвират аамҭа анхырқәшаха Антони Бырзентәыла ар еизигеит, Октавиан дижәлар диҿагыларц азы, аха [[Артский залив|Амбракиатәи аӡыбжьахалаҿы]] амацәаз дҭаркит. Ҳ. ҟ. Цәыббрамза ҩба, 31 ш. азы Антонии Клеопатреи [[Сражение при Акциуме|Акции ицоз аибашьраан]] Октавиан иблокада ԥжәаны Мысраҟа ихынҳәит, аха рыфлот аиҳарак рыцәҭахеит, аиааиразы ирымаз агәыӷрагьы рцәыӡит. Октавиан ир Александриа иакәшан иҟан. Уи ақалақь аҿы иаанхаз Марк иҽишьит, мышқәак рышьҭахь Клеопатрагьы уи диҿыԥшны лыԥсҭазаара лҽалылхит.
Антони иԥа еиҳабы Октавиан дҭаирхеит, аха егьырҭ ихшара аимператор дрыламкьысит. Иԥҳацәа ҩыџьа излалаз аҭаацәарақәа ирыбзоураны, Марк Антони аимператор [[Клавдий|Клавди]] иабду, аимператор [[Калигула]] иабду иаб, аимператор [[Нерон]] иабду иабду иакәхеит.
== Ахылҵшьҭра, ақәыԥшра, акариера шалагаз ==
=== Ахылҵшьҭра ===
[[Файл:Marble bust of Mark Antony (Vatican Museums).jpg|мини|Римтәи ауаҩы ибиуст, традициала Марк Антони идыркылоит.{{ref+|Абиуст аидентификациа зыбзоуроу уи Октавиан ибиуст ҳәа иԥхьаӡоу авара иахьырыԥшааз ауп, насгьы рывараҿы ирыԥшааз ахԥатәи ахаҿсахьа, Лепид ибиуст ауп ҳәа ԥхьаӡоуп. Аха урҭ ахԥагьы еиуеиԥшым аамҭақәа ирыҵаркуеит, убри аҟнытә аҵыхәтәаны Октавиан ибиуст Иули Цезар исахьа ауп иаанарԥшуа ҳәа шьақәдыргылеит<ref>{{Cite book |last=Gerhard |first=Eduard |url=http://archive.org/details/archaologischez21deut |title=Archäologische Zeitung |date=1863 |publisher=Verlag Georg Reimer |pages=156 |language=de}}</ref><ref>{{Cite book |last=Amelung |first=Walther |url=https://archive.org/details/diesculpturende00amelgoog/page/112 |title=Die Sculpturen des Vaticanischen Museums |date=1903 |publisher=Berlin, Kommission bei G. Reimer |others=Harvard University |pages=112–113 |language=de}}</ref>.|group="азгә."}} Аҵыхәтәантәи ҳашықәсԥхьаӡара I-тәи ашәышықәсазы, [[Список музеев Ватикана|Ватикантәи амузеиқәа]].]]
Марк Антони Рим еицырдыруаз аҭаацәара далҵит, урҭ анапхгаратә елита — [[нобилитет|анобилитет]] ахәҭак иаҵанакуан. Иаб [[Марк Антоний Кретик|Марк Антони Кретик]] (даҽакала иуҳәозар, «[[Крит|Криттәи]]»), иан — [[Юлия Антония|Иулиа]]. [[Антонии|Антониаа]] ажәытәӡатәи ашьҭрақәа иреиуан, насгьы, ажәытә римтәи аҭаацәарақәа реиҳарак реиԥш, рхылҵшьҭра иазку еицырзеиԥшу алегенда рыман, рышьҭра [[Геракл]] иԥа Антон иҟынӡа инеиуеит ҳәа рыԥхьаӡон<ref name=plut.ant.4>(Plut. Ant. 4) Плутарх. Антоний, 4.</ref>. Антониаа рышьҭра ахаҭарнакцәа Римтәи Ареспубликаҿы аҭыԥ дуқәа ааныркылон ҳ. ҟ V-тәи ашәышықәсазгьы, урҭ [[Тит Антоний Меренда|руаӡәк]] еицырдыруа [[Законы двенадцати таблиц|Атаблицақәа жәаҩа рзакәанқәа]] раԥҵара далахәын. Урҭ еиҳарак рышьҭра апатрициатә махәҭа ахаҭарнакцәа ракәын, Марк иабдуцәа зҵазкуаз аплебеитә махәҭа акыр аамҭа рышьҭахь ауп еицырдыруа ианыҟала. ҳ. ҟ. 99 шықәса рзы ауп ԥхьаҟа итриумвирхаран иҟаз [[Марк Антоний Оратор|Марк Антони иабду]], “Аоратор” ҳәа зыхьыӡртәыз, раԥхьаӡа акәны рҭаацәараҿы иара [[Консул (Древний Рим)|аконсул]] имаҵура иоуртә иҟаиҵеит, ҩышықәса рышьҭахь [[Цензор (Древний Рим)|ацензор]] имаҵура ирҭеит. Ҳ. ҟ. 87 шықәсазы [[Гай Марий|Гаи Мари]] идҵала дыршьит<ref name=huzar.14>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 14.</ref>, аха иԥа ашьауӷа иҽацәихьчеит. Иҟалап, ԥхьаҟатәи атриумвир иаб зцәазтәым иԥҳәыс Иулиа диманы аҽыҵәахра иқәшәазар<ref name=gs.ac.4>''Goldsworthy A.'' Chapter IV. The Orator, the Spendthrift and the Pirates // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 52–66.</ref>. Убри аҟынтә Антони дахьиз еилкааӡам.
Антони иан ажәытәӡатәи апатрицицәа рышьҭа [[Юлии|Иулиаа]] дырхылҵит, насгьы [[Гаи Иулии Цезар|Гаи Иулии Цезари]] аԥхьаҟа императорхаран иҟаз Октавиани дырҭынхан. Аха Антони иан дызҵанакуаз Иулиаа Цезарцәа рымахәҭа ахаҭарнакцәа, Гаи Мари идгылаҩцәа Цезари Октавиани рхы рыдыркыломызт — [[Луций Корнелий Сулла|Луци Корнели Сулла]] иган иадгылон<ref name=huzar.12>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 12.</ref>.
=== Ахәыҷра ===
Еиҳа еицырдыруа аверсиа излаҳәо ала, Марк Антони диит ҳ. ҟ. 83 шықәсазы<ref name=gs.ac.4 /> (зны-зынла ҳ. ҟ 82 шықәсазы диит ҳәа агәаанагара цәырҵуеит<ref name=huzar.22>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 22.</ref>.) Плутарх иазгәеиҭеит даҽа хыҵхырҭақәакгьы шыҟоу, урҭ изларҳәо ала, ар рԥыза даныԥсуаз 53 акәымкәа, 56 шықәса ихыҵуан ҳәа, — ус акәзар Антони ҳ. ҟ 86 шықәсазы диит.<ref name=autogenerated5>(Plut. Ant. 86) Плутарх. Антоний, 86.</ref> Марк жьырныҳәамза 14 аҽны диит ҳәа агәаанагара ыҟоуп{{ref+|Иҟоуп аҩыра (''[dies vi]tiosus [ex s.]c. An(tonii) natal.''), уи жәабрантәи акалендақәа ирылагаанӡа 19-тәи амш (ажьырныҳәамза 14, иулиантәи амзар ала) «иԥхасҭахаз амш» ҳәа аҳәоит (''dies vitiosus'') [[сенатусконсульт|асенатусконсульт]] ала, Антони иира амш иахьақәшәо (иира амш ашәиԥхьыӡ шацыз ахыҵхырҭақәа рҿы иарбоуп; шәахәаԥш аҟәша «Аимпериатә аамҭазы Антони игәаларшәара»)<ref>Documents illustrating the reigns of Augustus & Tiberius. — Oxford: Clardendon Press, 1976. — P. 45.</ref>. Ари агәаанагара инықәырԥшшәа ишьақәнарӷәӷәоит [[Гай Светоний Транквилл|Светони]] иҟаиҵаз адыррақәа, уи Клавди инысымҩаҿы иҩуеит: «Марк Антонигьы ҳаҭырла, ҭабуп ҳәа иаҳәаны, зны аедикт аҿы иазгәеиҭеит, иаб Друз иира амш еиҳагьы ибзиан иазгәеиҭарц шиҭаху, уи Антони иабду иира амш ахьаку азы »<ref>(Suet. Div. Claud. 11) Светоний. Божественный Клавдий, 11.</ref>. Друз иира амш аныҟаз, инықәырԥшшәа иҟоу аҷыдарақәа рыла, хәажәкырамза агәҭаны — мшаԥымза агәҭанынӡа акәын, насгьы Цезар имзартә реформа ҳхы иархәаны ажьырныҳәамза 14 Иулиантәи амзар ала, ҿыц иԥхьаӡоу инақәыршәаны, уи аамҭаҵәҟьа иақәшәоит<ref>Sutonius. Divus Claudius. Ed. by D. W. Hurley. — Cambridge University Press, 2001. — P. 106.</ref>.|group="азгә."}}.
Антони ҩыџьа аишьцәа еиҵбацәа иман, [[Луций Антоний|Луции]] [[Гай Антоний (проконсул)|Гаии]]. Ихәыҷреи иааӡашьеи ртәы инҭкааны еилкааӡам — Антони инысымҩа ҭызҵаауаз [[Плутарх]] урҭ ртәы иҳәаӡом. Унеишь-уааишь ҳәа зарҳәоз аҭаацәарақәа рыхшара аӡәырҩы реиԥш, иара аҩны аҵара бзиа идырҵеит: Цицерон иазгәеиҭоит данқәыԥшыз «агәыӷрақәа здуҳәалашаз » дреиуан ҳәа шырыԥхьаӡоз<ref>(Cic. Phil. II.XVIII.46) Цицерон. Вторая филиппика, XVIII (46).</ref>. Уи адагьы, Антони еснагь агәамч бзиа иман, убри аҟнытә, ҳәарада, абҩарҵәыреи арратә ҽазыҟаҵарақәеи рҿы далыукаауан — уи [[Нобилитет|анобиль]] ҿарацәа рааӡараҿы акры зҵазкуа акәны иҟан<ref name=huzar.22 /><ref name=gs.ac.6>''Goldsworthy A.'' Chapter VI. Adolescent // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 81–96.</ref>. Иҟалап Марк данқәыԥшыз [[Луперкалии|луперктәи]] аныхаԥааҩс дыҟазҭгьы: илуперкцәахон еиҳарак аҭаацәара хатәрақәа рҟынтәи арԥарцәа, ԥыҭк ашьҭахь Луперкалии аныҳәаҿы ихы шалаирхәуаз зҳәо адыррақәа аанхеит<ref name=huzar.25>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 25.</ref>.
Марк иабду ибзоурала Антониаа рнырра ӷәӷәахеит. Марк [[Италики|италиааи]] Римтәи апровинциақәа рҿы инхоз ауааи ирзыҟаиҵоз аусқәа рзы, урҭ рпатронцәа — Антониаа рышьҭра ахаҭарнакцәа рыцхыраарала ахә ршәалар акәын. Марк иаб ҳ. ҟ. 74 шықәсазы апретор иҭыԥ иоуртә иҟаиҵеит, насгьы Адгьылбжьаратәи амшын аҿы ицоз ахәаахәҭра ааха ду азҭоз апиратцәа рҿагылараҿы ҳәаа змам анапынҵақәа иоуит. Аха иара ирҭаз амчра ихы изамырхәеит, иара дызларгәалашәоз апровинциақәа рҿы имҩаԥысуаз аӷьычрақәеи, апиратцәа ирҿагыланы арратә усмҩаԥгатәқәа реиҿкаараҿы аҟазара ахьмаҷызи рыла мацара ауп. Иԥсҭазаара далҵит Криттәи адгьылбжьахаҿы ҳ. ҟ. 71 шықәсазы<ref name=huzar.15et16>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 15-16.</ref>.
Марк иаб ишьҭахь ауал дуқәа аанижьит. Урҭ убриаҟара ирацәан, Антониаа Марк иаанижьыз анхарҭа ҭыԥқәа руак мап ацәыркит — адгьыли аҩни ауал дуқәа рықәын<ref name=gs.ac.4 />. Дук мырҵыкәа Иулиа аҩынтәраан хаҵа дцеит, уи ԥҳәысс дигеит [[Публий Корнелий Лентул Сура|Публи Корнели Лентулуа Сура]], ҳ. ҟ. 71 шықәса азы консулс иҟаз. Иконсулра ашьҭахьтәи ашықәс азы ацензорцәа асенат далырцеит — официалла ишырҳәаз ала, ихәымџьар ԥыртланы дахьгәараз азы<ref name=huzar.17et19>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 17-19.</ref>. Анаҩс Цицерон Антони дшыхәыҷыз дбанкротхеит ҳәа ахьиҳәаз азы, агәаанагара цәырҵит Лентул Сура Марк Антони аиҳабы иуалқәа зегьы ршәаха имаӡеит, иҭахымхеит, мамзаргьы илымшеит ҳәа<ref name=gs.ac.4 />.
[[Файл:Cicero Denounces Catiline in the Roman Senate by Cesare Maccari - 3.jpg|thumb|right|300px|Чезаре Маккари. Цицерон Катилина даҿаԥиҽуеит (1888)]]
ҳ. ҟ. 63 шықәсазы Лентул Сура [[Заговор Катилины|Катилина ицәгьаршратә ус]] далалеит (Катилина зегь реиҳа ихадоу идҵақәа иреиуан ауалқәа зегьы раԥыхра — ''tabulae novae''), аха ицәгьахәыцрақәа зегьы аадырԥшит, дагьыршьит ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза 5, 63 шықәсазы.<ref name=huzar.17et19 /> Иҟалап, убасҟан акәзар Антонии Цицерони рыбжьара аиӷара ашьаҭа аншәаҳаха: аҵыхәтәантәи ацәгьаршратә ус аартразы аџьабаа ду ибеит<ref name=plut.ant.2>(Plut. Ant. 2) Плутарх. Антоний, 2.</ref>, анаҩсангьы еснагь уи далаҽхәон. Цезар иакәзар, ашьрақәҵара даҿагыланы дықәгылон, Рим уи азакәан шамахамзар ахархәара амамызт, Цезар ацәгьауаҩ иԥсы ҭанаҵы аҭакра иқәҵара атәы зҳәоз азакәан дадгылон, иҟалап уи аԥхьаҟа Антонии иареи реизааигәахара иацхраазар<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 19–20.</ref>. Уи ашықәсазы иҟаз ҩыџьа аконсулцәа руаӡәк Марк иаб иашьа Гаи Антони Гибрида иакәын<ref name=huzar.15et16 />. Уигьы ацәгьаршцәа дрылахәын ҳәа агәҩара рыман, аха ашьауӷа аҽацәыхьчара илшеит. Аха ҳ. ҟ. 59 шықәсазы уеизгьы Македониа Рим ахаҭарнакс даныҟазтәи ашықәсқәа рзы иҟаиҵоз азакәан еилагарақәа рзы
ахара идырҵеит, насгьы дыхҵәаны дцарц идырҵеит — уи аҭынчра аамҭазы иҟаҵоу ацәгьоурақәа реиҳарак рзы иреиҳау ашьауӷа ҳәа иԥхьаӡан<ref name=huzar.17et19 />. Уи аамҭазы иан лашьа [[Луций Юлий Цезарь (консул 64 года до н. э.)|Луци Иули Цезар]] аконсерватоцәа — [[оптиматы|аоптиматцәа]] дрыдгылан. Ахәҭакахьала, уи Катилина ицәгьахәыцра иалахәқәаз рышьра дадгылан, Лентул Сура имаҳә шиакәызгьы<ref name=huzar.20>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 20.</ref>.
=== Аҿара ===
Антони иқәыԥшра Римтәи Ареспубликазы иҭынчыз аамҭа иақәшәеит. Уи аамҭазы арратә кампаниа дуқәа аҳҭнықалақь иацәыхараны имҩаԥысуан, насгьы еицырдыруаз аҿар, арратә маҵзура аҭыԥан, Рим аамҭа рхыргон. Анобиль қәыԥшцәа ахаарԥшра рҽазыршәон: иаҳҳәап, Цезар ирласӡаны амаҟа имӷаиҵон, насгьы ачыхә змаз амаӷрақәа ныҟәигон. Антони иԥаҵа оуижьит, насгьы амиф ишаҳәо ала ишьҭра ахьынтәаауаз Геркл диҿыԥшны, «иуаҭәақәа рҿы акәын амаҟа ахьимӷаиҵоз, имаҟаҿаҳәарсҭа аҳәа ду адиҳәалон, арратә плашь хьанҭа иҽылеиҳәон»<ref name=plut.ant.4 /><ref name=gs.ac.6 />. Антони анырра ду ииҭеит [[Гай Скрибоний Курион (претор 49 года до н. э.)|Гаи Скрибони Курион]], ҳ. ҟ. 76 шықәсазтәи аконсул иԥа. Плутарх излеиҳәо ала, Курион ихҟьаны ауп Антони арыжәтәи аҳәсеи иҽызрыдицалаз, ақьафура дзашьҭалаз<ref name=plut.ant.2 />. Ас еиԥш иҟаз аиҩызара анаҩс уҳәан-сҳәан рацәа ахылҿиааит ([[#Ахатә ԥсҭазаара|шәахәаԥш аҟәша «Ахатә ԥсҭазаара»]]). Цицерон иҳәоит, Курион -аиҳабы, иԥа иқәыӷәӷәарала, Марк Тулли ибжьаҟазарала, Марк Антони иуалқәа рыхәҭак ишәеит, мамзаргьы ахәдықәҵара ҟаиҵеит, аха убри аамҭазы иԥа Антони дибаларц азы азин ииҭомызт<ref>(Cic. Phil. II, XVIII, 45-46) Цицерон. Вторая филиппика, XVIII, 45-46.</ref>.
ҳ. ҟ. 60-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы Антони ақалақь арадикалтә ӷарцәа бзиа ирбоз еицырдыруаз адемагог Клоди диҩызахеит<ref name=huzar.25 />. Аха иаарласны рымҩақәа еиҟәыгахеит. Цицерон излаиԥхьаӡо ала, уи зыхҟьаз Клоди иԥҳәыс [[Фульвия|Фульвиеи]] Марки ирыбжьалаз аизыҟазаашьақәа роуп<ref name=huzar.26>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 26.</ref>.
{{Anchor|Фадиа}}Антони ихылҵшьҭра шыҳаракызгьы, дышқәыԥшыз ихьӡ-иԥша зынӡа ибжьысхьан, убри аҟынтә иҭынхацәа аҭаацәара бзиақәа рҟынтә ҭыԥҳак ԥҳәысс дигартә еиԥш рзеиҿымкааит. Уи иахҟьаны Марк раԥхьатәи иԥҳәыс [[Фадия|Фадиа]] лакәхеит, [[вольноотпущенник|ахақәиҭра зауз]] малуаҩык (ахақәиҭра зауз атәы) Квинт Фади Галл иԥҳа. Аха абри аҭаацәара аԥҵара иазкны иаанхаз аинформациа маҷуп — ҳ. ҟ. 44 шықәсанӡа лара дыԥсхьазар ҟаларын. Ахақәиҭра зауз атәы иԥҳа ԥҳәысс лгара [[мезальянс|мезолиансуп]] ҳәа иԥхьаӡан, насгьы лассы-лассы уи аҩыза аизыҟазаашьақәа зыхҟьоз аԥара акәын<ref name=gs.ac.6 /><ref name=huzar.25 />.
=== Габини инапхгарала арра амаҵзура ахысра. Иудеиеи Мысреи имҩаԥгаз акампаниақәа ===
Курион аус иҽахьалаигалази, Фадиа ԥҳәысс дахьигази Антони иуалқәа рызҵаара рзымыӡбеит<ref name=huzar.24>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 24.</ref>. Анаҩс, иԥсҭазаашьа дбанкротмызшәа иахьеиҿикаауаз иаҽыԥнырҳәо иалагеит. Ахәҭакахьала, атеатр аҿы [[Закон Росция|Росци изакәан]] инақәыршәаны аҽыуаҩцәа ирзылхыз жәиԥшь цәаҳәа рахьтә акаҿы аҭыԥ ааникылеит ҳәа рҳәоит. Убри аамҭазгьы Марк аҽыуаҩцәа рыкласс уаҳа даҵанакуамызт, убри аҟынтә еиҳа зыҳаҭыр лаҟу аҭыԥқәа рҿы дтәар акәын<ref name=cic.phil.2.44>(Cic. Phil. II, XVIII, 44) Цицерон. Вторая филиппика, XVIII, 44.</ref>.
ҳ. ҟ. 58 шықәсазы Антони Рим аанрыжьны Бырзентәылаҟа дцеит. Иаалырҟьаны иаԥшьигаз аныҟәара амзызқәа иреиуоуп акредиторцәа рықәыӷәӷәара, Фульвиа лзы зымчра иацлаз Клодии иареи реисра, аҵыхәтәаны, Марк иажәаҳәаратә ҟазара аиӷьтәра азы игәазыҳәара — Римтәи Ареспубликаҿы ақәҿиара змаз аполитикатә кариера аҟаҵаразы акыр зҵазкуа аԥышәа. Ахәҭакала даныхәыҷыз иоуз аҵара бзиа, Бырзентәыла «астажировка» ахьимаз абзоурала, Марк ажәлар рҿаԥхьа ақәгыларақәа рҿы аихьӡара бзиақәа ааирԥшуа далагеит, [[Азианизм|Азиатәи (азиантәи)]] аоратортә школ атрадициақәа дрықәныҟәон, уи ахаҭарнакцәа иԥшӡоу, ихырку астиль рхы иадырхәон. Иара убасгьы идыруп, Антони иажәахәқәа рҿы архаизмқәа мыцхәы ихы ишаирхәоз — анаҩс Октавиан уи азы ахара идиҵон<ref name=plut.ant.2 /><ref name=huzar.26 />.
Уи ашықәсазы Марк Шьамтәыла аконсул [[Авл Габиний|Авл Габини]] инапхгара аҵаҟа аррамаҵура ахысра дақәшаҳаҭхеит. Аконсулра анҵәамҭазы, Габини уахь апроконсул ичын иҭаны ддәықәырҵаран иҟан, насгьы иотриадқәа рҿы Антони аҽыуаҩцәа рнаԥхгаҩыс дҟаларц идигалеит<ref name=huzar.26 />. Даҽа версиак инақәыршәаны, ахаҭарнак ҿыц Бырзентәыла далсны ипровинциахь данцоз ауп Антони днааиԥхьаз<ref name=gs.ac.7>''Goldsworthy A.'' Chapter VII. The Return of the King // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 96—105.</ref>. Габини ар рнапхгараҿы аԥышәа змамыз, еицырдыруаз «ахьтәы аҿар» рхаҭарнак дахьигаз амзызқәа иреиуоуп ажәытәан аҩ-ҭаацәарак ирыбжьаз аимадарақәагьы: Авл иаб Марк иабду инапхгара аҵаҟа Киликиа квесторс дыҟан ҳ. ҟ. 102 шықәсазы<ref name=huzar.27>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 27.</ref>. Габини раԥхьаӡа Антони еиҳа имаҷыз аҭыԥ идигалеит, аха иара еиҳа ихадоу аҽыуаҩцәа рпрефект иҭыԥ иҭаххеит (аҽыуаҩцәа рпрефект инапхгара аҵаҟа — ''praefectus equitum'' — иҟан акы ма еиҳаны аотриадқәа, рыцыԥхьаӡа 400—500 ҽыуаҩцәа еидызкылоз)<ref name=gs.ac.7 />.
Шьамтәыла Рим ахаҭарнак ҿыц иҿаԥхьа, апровинциаҿы иҟоу аусқәа реилыргара адагьы, Иудеиа Рим анырра аиҭашьақәыргыларагьы напынҵас иман: иахырҳәаз аҳ [[Аристобул II]] иԥа, Рим ирбаандаҩны ирымаз, [[Александр Яннай II|Александр Ианнаи II]] ар еизиган, Римынтә аҳыс иҟарҵаз [[Гиркан II]] дықәиҳәарц иҽазишәеит. Римаа ирҿагылаз апринц иитәыз абаа [[Александрион (Сартаба)]] ианақәла, Антони зегь раԥхьаӡа аҭӡы дхалеит, ианаршьеит «аҭӡамцтә гәыргьын» ({{lang-la|corona muralis}}) — аҳаҭыртә арратә ҳамҭа. Марк иара убасгьы дрылахәын акыр зҵазкуаз егьырҭ абаашқәа рнапахьы аагаразы имҩаԥыргоз ажәыларақәагьы - [[Махерон|Махерони]] [[Гиркания (крепость)|Гирканиеи]] ргараҿы<ref name=huzar.28>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 28.</ref>. Дук мырҵыкәа Аристобул II ихаҭа Римынтә дыбналеит. Иудеиа даннеи, аҿагылара ҿыц аԥшьигеит. Уажәы Габини аибашьра амҩаԥгара рыдиҵеит инапаҵаҟа иҟаз хҩык — Антони, Сизенна (иԥа), Сервили. Александрион азааигәара Аристобул ир нырҵәаны, иара Римҟа ддыргьежьит<ref name=gs.ac.7 /><ref name=huzar.28 />.
Иҟалап Габини [[Парфянское царство|Парфиа]] дақәларц иҽазыҟаиҵозҭгьы, уи моу ир [[Евфрат]] азааигәара еизигеит, убасҟан иара дидҵаалеит Мысрантә иқәырцаз афараон [[Птолемей XII Неос Дионис|Птолемеи XII Авлет]]. ҳ. ҟ. 59 шықәсазы, иара атриумвирцәеи хаҭала Цезари аҵарҭыша ду риҭеит имчра азхарҵарц азы (убас ала, Рим Птолемеи XI иуасиаҭ ԥаршеи инақәыршәаны Мысра мап ацәнакит) насгьы «Римтәи ажәлар рҩызеи рыдгылаҩи ҳәа изырҳәаларц азы». Аха 58 шықәсазы ҳ. ҟ. Птолемеи данахырҳәа, иара Рим ацхыраара даҳәеит. Асенаторцәа афараон мап ицәыркит, насгьы аныхаԥааҩцәа иԥшьоу [[Книги Сивилл|Сивилла лышәҟәқәа]] рҟны ирыԥшааз ацыԥҵәаха ишаҳәоз ала, Птолемеи ацхырааразы мап ицәктәуп ҳәа азгәарҭеит. Рим ианрықәымҿиа ашьҭахь, Птолемеи дышиашоу Габини иахь дцеит, аҵарҭыша ду, 10 нызқь талант идигалеит, Римтәи ар ахархәарала аҳра ирхынҳәырц азы<ref name=huzar.29et31>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 29-31.</ref>.
{{Anchor|Антипатр}}Ԥыҭрак даназхәыц ашьҭахь, Авл уи дақәшаҳаҭхеит, уи мап ацәызкуаз адинытә закәан Рим ишыҭрыжьыз шидыруазгьы. Уи адагьы, азакәан излаҳәоз ала, ахаҭарнак асенат ма Жәлар Реизара ҷыдала азин ирымҭакәа апровинциа ааныжьны егьырҭ адгьылқәа дрықәлар ҟалаӡомызт. Антони ахаҭарнак дишьҭалан ддәықәлеит, егьырҭ афицарцәа аӡәырҩы азакәан иаҿагылаз аус рҽаладырхәырц мап шацәыркызгьы<ref name=huzar.31>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 31.</ref>. Уи моу, Плутарх игәы ишаанагоз ала, Антони иакәын Габини Мысратәи авантиура далазгалаз<ref name=plut.ant.3>(Plut. Ant. 3) Плутарх. Антоний, 3.</ref>. Гиркан Габини имчра ахьиихьчаз азы иҭабуп ҳәа иаҳәо, римтәи ар фатәыла еиқәиршәеит, насгьы [[Антипатр Идумеянин|Идумианинтәи Антипатр]] напхгара зиҭоз ируаа рыцны идәықәиҵеит<ref name=gs.ac.7 />.
ҳ. ҟ. 56 шықәсазы, ҭагалан мысратәи аиҳабыра ҿыц апиратцәа ирыцхраауеит, насгьы амшынтә флот ду аиқәыршәара иаҿуп, римаа амшынаҿ ирымаз амчра ашәарҭара иҭазыргыло ҳәа Габини ахара рыдиҵеит. Абри ҽыҵгас иҟаҵаны, ируаа Мысра иалеигалеит. Антони инапы ианырҵеит Александриаҟа ицоз амҩа зылсуаз, стратегиала акыр зҵазкуа аҭыԥ [[Пелузий|Пелузиа]] аанкылара. Марк напхгара зиҭоз аҽыр иаарласны Синаитәи ацәҳәырақәеи Суецктәи аӡымҩахгага аӡҭачқәеи ирылсны ицеит, анаҩс Пелузи рнапахьы иааргеит<ref name=huzar.31 />. Ақалақь агараҿы ацхыраара ду ҟаиҵеит Антипатр: қьырала Мысра амаҵ азызуаз иудеиаа, римаа агәашәқәа рзаадыртразы иргәыбзыӷит<ref name=gs.ac.7 />. Архәҭа хадақәа ицны ақалақь ахь иааз Птолемеи аҭыԥантәи ауааԥсыра рышьразы адҵа ҟаиҵеит, избанзар урҭ аҳрахь инеиз [[Береника IV|Береника]] аҳкәажә ҿыц ҳәа дазхарҵеит, аха Марк урҭ дрыдгылан, аҳ агәра ииргеит ашьрақәа мап шрыцәктәу ала. Дук мырҵыкәа, Александриа иацәыхарамкәа, Птолемеии Габиниеи Береника лыр ирабашьит. Ари аибашьра алҵшәа зыӡбаз Антони иоуп, уи римтәи аҽыр Мысраа ртыл иалеигалеит, убри алагьы аибашьра алҵшәа иӡбеит<ref name=huzar.31 />.
Александриа анырга ашьҭахь, Марк Береника лхаҵа, Мысра аҳ-аконсорт [[Архелай (царь Египта)|Архелаи]] иԥсыбаҩ иԥшааит (урҭ уаанӡагьы еибадыруан), аҳык ишихәҭоу еиԥш, ҳаҭыр ду иқәҵаны анышә дамардеит, уи алагьы Антони мысраа раҳаҭыр иоуит<ref name=gs.ac.7 />. Александриатәи аҭоурыхдырҩы [[Аппиан]] иоуп II-тәи ашәышықәсазы Габини иекспедициа аан Антони раԥхьаӡа акәны Птолемеи иԥҳа [[Клеопатра|Клеопатра]] дибеит, насгьы иаразнак лыбзиабара ирцәырҵит ҳәа алегенда зҩыз<ref name=gs.ac.7 />. Дук мырҵыкәа Габинии Антонии еиманы Мысра аанрыжьит, Иудеиа иҟалаз аҿыгылара ҿыц аанкыларазы, насгьы [[Набатейское царство|набатеиатәи]] арабцәа рқәылара иаҿыгыларц азы. Птолемеи изықәиргәыӷыз аҵарҭыша зегьы знык ала иахьизымшәаз аҟынтә, Антони мысратәи акампаниа хәарҭара изалымгазар ҟалап<ref name=huzar.32>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 32.</ref>.
54 шықәсазы ҳ. ҟ. Габини Шьамтәыла инапхгара аамҭа нҵәон, убри аҟнытә апровинциа аанижьит. Ахаҭарнак уахынла Римҟа дхынҳәит, аӡәгьы дизгәамҭарц иҭахын, насгьы Иудеиеи Мысреи рҿы иигаз ааирақәа рыӡбахә ҳәа акгьы ыҟамызт. Рим иара еиуеиԥшым ахарақәа идырҵеит (азакәанқәеи адинтә закәанқәеи реилагара адагьы, Авл инапы ианырҵаз апровинциа ирҳәит). Габини ихылаԥшуаз [[Гней Помпей Великий|Помпеи]] анкьаахыс ҩызас имаз ихьчара далагеит, аха аҵыхәтәаны уи аус дарҭан, дықәрцеит. Антони аусӡбара дацәцеит. Аха асенаторцәа аӡәырҩы дырҭахымызт, убри аҟынтә 55 шықәса анҵәамҭазы, мамзаргьы 54 шықәса алагамҭазы ҳ. ҟ. Марк, Цезар иааԥхьарала, [[Галлия|Галлиаҟа]] дцеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 32–33.</ref>. Иҟалап Антони Шьамтәыла даанхар илшозҭгьы, насгьы апровинциа аҟны Рим ахаҭарнак ҿыц [[Марк Лициний Красс|Марк Лицини Красс]] Парфиа даҿагыланы имҩаԥигоз акампаниа далахәхар, аха Красс аԥышәа змаз аофицарцәа рацәаҩны ицны иааит, ус анакәха аԥышәа змамыз Антони қәыԥш диҭахымзар ҟаларын<ref name=gs.ac.8>''Goldsworthy A.'' Chapter VIII. Candidate // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 105—116.</ref>.
== Цезар ихаан иҳаракхара ==
=== Галлиа амаҵзура ===
{{main|Галлтәи аибашьра}}
[[Файл:Bust_of_Gaius_Iulius_Caesar_in_Naples.jpg|thumb|left|200px|Гаи Иули Цезар. [[Траян|Траиан]] иаҳратәраан иаԥҵаз абиуст (ҳашықәсԥхьаӡара II-тәи ашәышықәса алагамҭазы).]]
Ҳ. ҟ. 54 шықәса Ҭагалан, Антони [[Галлия|Галлиа]] иҟаз [[Гаи Иулии Цезар|Гаи Иулии Цезар]] иахь дцеит, уи [[Галльская война|Галлтәи аибашьра]] ахыркәшаразы аҟыбаҩ змаз афицар қәыԥшцәа еидикылон. Цезар иалхра зыхҟьаз аԥара мариа арҳара азгәышьра акәын: зегьы ирдыруан Цезар акы дацәыԥхамшьакәа Галлиа ширҳәуаз атәы. Цезар инапхгарала имҩаԥысуаз амаҵзура иазкны еилкаау маҷуп, избан акәзар Галлтәи аибашьра иазку ахыҵхырҭа хада — Гаи ихаҭа «[[Записки о Галльской войне|Ианҵамҭақәа]]» рҿы — ар рԥыза илегатқәеи егьырҭ иафицарцәеи рылшарақәа рыӡбахә маҷны иҳәоуп. Иҟалап раԥхьа Антони легатс дыҟазҭгьы, алегион атрибунс, ма Габини иеиԥш аҽыр апрефект иакәызҭгьы<ref name=gs.ac.8 /><ref name=huzar.35>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 35.</ref>.
Ҳ. ҟ. 53 шықәсазы Цезар Антони Римҟа дишьҭит [[квестор|аквесторцәа]] ралхрақәа иҽрылаирхәырц азы, Антони ажәытәаахыс дызҭахымыз Цицерон ихьӡала ашәҟәы ицҵаны. Ари амаҵзура хәыҷы Антони иоурц азы Цицерон ԥырхага иимҭар акәзар ҟалап ицхыраара ҳәа изҿыз<ref name=gs.ac.8 /><ref name=huzar.36>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 36.</ref>. Алхрақәа ахьаанкылахаз азы, Антони Рим дыҟан ҳ. ҟ. 52 шықәсанӡа, ажьырныҳәамза азынӡа, адемагог [[Тит Анний Милон|Милон итәы]] Клоди данишьызгьы. Цицерон излеиҳәо ала, уаанӡа Антони ихаҭа Клоди дишьырц иҽазишәахьан<ref group="цитата">(Cic. Phil. II, 21) Цицерон. Аҩбатәи афилиппика, 21: «Публи Клоди, уара ишуҳәаз еиԥш, сара иҟасҵаз аичырчаралоуп дшыршьыз. Ажәлар ирҳәооз, уара аҳәа шьҭыхны аформ аҿы душьырц уишьҭалазҭгьы, римтәи ажәлар рыла ишабоз, насгьы уара ари аус аҵыхәтәанынӡа инаугазҭгьы, иара ашәҟәҭыжьырҭа амардуан ахь дымҩахымҵызҭгьы, умҩа даҿагыланы уааныимкылазҭгьы?»</ref><ref>(Cic. Phil. II, 49) Цицерон. Вторая филиппика, 49.</ref>, аха Марк Клоди дидгылан, ҩ-сааҭк ицоз ажәахә ҟаиҵеит, уаҟа Милон иқәыӡбатәуп ҳәа дҵаны иқәиргылон. Аквесторцәа ралхрақәа рышьҭахь, урҭ еиуеиԥшым адҵақәа рыҭаразы традициала аҵәҭаԥсарала еихыршон, аха Антони машәыршәа сышԥалрымхри ҳәа дыԥшуамызт. Уи аҭыԥан, агаллцәа зегьы [[Верцингеториг]] инапхгарала изабашьуаз Цезар иахь ддәықәлеит. Аха уи аҳҭнықалақь аҿы даанхар акәхеит: Антони дызлахәыз Милон иусӡбара мҩаԥысит мшаԥымзазы<ref name=gs.ac.8 /><ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 37–38.</ref>. Ежи Линдерски иверсиала, Клоди иус дахьалахәыз азы, Марк ҳ. ҟ. 52 шықәсазы аквесторцәа ралхрақәа рылахәхара мап ацәикит, аха иааиуаз ашықәсазы амагистратцәа ралхрақәа дырзыԥшын, убри аҟынтә ҳ. ҟ 51 ашықәсазы квесторс дҟалеит.<ref>''Linderski J., Kaminska-Linderski A.'' The Quaestorship of Marcus Antonius // Phoenix. — 1974. — Vol. 28, № 2. — P. 223.</ref><ref>''Linderski J., Kaminska-Linderski A.'' The Quaestorship of Marcus Antonius // Phoenix. — 1974. — Vol. 28, № 2. — P. 223.</ref>
Марк ар рԥыза ирхәҭақәа данрыцлаз аамҭа еилкааӡам<ref name=gs.ac.8 />. [[Битва при Алезии|Алезиа ааигәара имҩаԥгаз аибашьраҿы]] Цезар Антони легатк иаҳасабала иӡбахә иҳәоит: Марк Гаи Требони дивагыланы агаллцәа раԥхьатәи ржәылараан римтәи арезервқәа напхгара рзиуан<ref>(Caes. B. G. VII, 81) Цезарь. Записки о Галльской войне, VII, 81.</ref>. ҳ. ҟ. 52—51 шықәсқәа рзы, аӡынра Цезар аӡынтәи лагерь акомендантс Антони даанижьит<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 2) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 2.</ref>. Дук мырҵыкәа XII-тәи алегион напхгара азҭоз Марк, Цезар дицны, Римтәи анапхгара мап ацәызкуаз агаллцәа ирҿагыланы аҵыхәтәантәи ахьырхәратә аоперациақәа рхы рыладырхәит<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 24) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 24.</ref>. Бельгика имҩаԥысуаз аоперациақәа рышьҭахь, Цезар Антони адҵа ииҭеит абелловак жәлар ахьынхоз аҭыԥ аҿы даанхарц, аҿагылара ҿыц ҟамларц азы<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 38) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 38.</ref>. ҳ. ҟ. 51—50 шықәсқәа рзы, аӡын Антони Гаи Требонии Публи Ватинии дрыцны Бельгика иҟаз аӡынтәи алагер акомендантс дыҟан, уи ԥшь-легионк еиднакылон<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 46-47) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 46-47.</ref>. Аӡын Антони ауаҩы дишьҭит, Цезар чарҳәара изызуаз [[Атребаты|атребатцәа]] рыжәлар раԥхьагыла [[Коммий|Комми]] дишьырц азы. Аха Комми иԥсы еиқәирхеит, анаҩс Антони иахь ацҳаражәҳәаҩцәа ишьҭит, инапаҵаҟа дшыҟало азы агәра ирго, убри аҟынтә диҳәон дрыцҳаишьарц азы. Марк дақәшаҳаҭхеит<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 48) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 48.</ref>.
=== Аграждантә еибашьра аламҭалазы ===
Ҳ. ҟ. 50 ашықәсазы Антони ажәытәтәи иҩыза Курион Цезар иганахь диасырц азы абжьаҟазара даҿызар ҟаларын, аха Иули иҟынтәи иоуз аҵарҭыша ду иполитикатә позициа аԥсахраҿы ихадоу ароль нанагӡеит<ref name=huzar.42et45>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 42–45.</ref>. Убри ашықәсазы Марк (Цезар идҵала акәхап) ҩ-маҵураҭыԥк риоуразы икандидатура ықәиргылеит — иааиуа ашықәс азы аплебеицәа (ажәлар) ртрибуни, [[Авгуры|авгури]] рҭыԥқәа рахь. Аҵыхәтәантәи аҭыԥ ахь иалхра иаанагон иԥсы ҭанаҵы аныхаԥааҩцәа рколлегиа алахәхара. Авгурцәа аԥшреи ажәҩантә дыргақәа еилкааны реиҭаҳәареи рзы аныпынҵақәа рыман, насгьы аполитикаҿы анырра ҟарҵон. Ҭыԥ заҵәык ҭацәхеит [[Квинт Гортензий Гортал|Квинт Гортензи Гортал]] иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь. Егьи акандидат — [[Луций Домиций Агенобарб (консул 54 года до н. э.)|Луци Домици Агенобарб]], еицырдыруаз аполитик, насгьы Цезар зегь раасҭа иҿагылақәаз дыруаӡәкын. Уи иахҟьаны Цезар Антони активла дидгылеит: ар рԥыза иӡбеит [[Цизальпийская Галлия (римская провинция)|Цизальптәи Галлиа]] зегь дакәшарц ааԥхьара ҟаҵо, ари апровинциаҿы инхоз ауааԥсыра (урҭ рҟынтә абжьыҭара зылшоз рим атәылауаа маҷҩымызт) алхрақәа рыҩбагьы рҿы рыбжьы Марк ирҭарц азы<ref name=gs.ac.10>''Goldsworthy A.'' Chapter X. Tribune // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 130—143.</ref>. Аха ажәлар Марк идгылеит авгур иалхрақәа рҿы, Цезар агитациа далагаанӡагьы, убри аҟынтә Гаи иаразнак атрибунқәеи, апреторцәеи, аконсулцәеи ралхрақәа рҿы икандидатцәа рыбжьы рырҭаларц ааԥхьара далагеит<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 50) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 50.</ref>. Атрибунцәа ралхраҿы аицлабра маҷын, Антони уадаҩрада далырхит. Цезар идгылоз [[Квинт Кассий Лонгин (трибун)|Квинт Касси Лонгингьы]] трибунс далхын, Марк иашьа Луци квесторс далхын. Цезар идгылаз даҽаӡәгьы, [[Сервий Сульпиций Гальба (претор 54 года до н. э.)|Серви Сульпици Галба]] аконсулцәа ралхрақәа рҿы дахьаҵахаз азы, Гаи аҳҭнықалақь аҿы интересқәа рыхьчаразы аҭакԥхықәра ахәҭа дук Марк Антони идырҵеит<ref name=huzar.42et45 /><ref name=gs.ac.10 />.<!--+о ситуации. КРАТКО-->
ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза жәаба, 50 шықәса рзы<ref group="азгә.">Атрибунақәа, аконсулцәеи егьырҭ амагистратцәеи реиԥш акәымкәа, рмаҵура иалагеит ԥхынҷкәынмза 10 рзы, егьырҭ-ажьырныҳәамза 1 азы акәын.</ref> имаҵура данахагыла ашьҭахь хара имгакәа Антони асенаторцәа ԥыҭҩык Цезар инапхгара аҟынтәи ихы дақәиҭыртәырц аҽазыршәарақәа ҟарҵо иалагеит. Антонии Кассии Цезар иабџьар шьҭаиҵарц, насгьы иара аҳәынҭқарра даӷоуп ҳәа иӡбахә рыларҳәарц азы асенат иҟанаҵоз адҵарақәа авето рықәырҵеит<ref name=gs.ac.10 />. Ԥхынҷкәынмза 20 рзы Антони ажәлар реизараҿы (''contio'') дықәгылеит, Помпеи иҿагылоз ажәахә ҟаиҵеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 47–48.</ref><ref>''Wiseman T. P.'' Caesar, Pompey and Rome // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 422.</ref>; Иажәахә аҿы ихадоу ахшыҩҵакқәа аниҵеит Цицерон<ref>(Att., VII, 8, 5) Цицерон. Письма к Аттику, VII, 8, 5.</ref>. ҳ. ҟ. ажьырныҳәамза 1, 49 шықәсазы Курион Цезар иҟынтәи ашәҟәы Римҟа инаигеит, аҩганкгьы хьаҵны аҭынчразы еиқәышаҳаҭхарц азы ажәалагала ахьыҟаиҵоз. Раԥхьа Цезар иҿагылаҩцәа асенат аилатәараҿы ашәҟәы аԥхьара иаԥырхагахеит, убри аҟынтә Антонии Кассии уи иаԥхьартә аҟаҵара рылдыршеит. Официалла аҭак ҟамлаӡеит. Иааиуаз амшқәа рзы Антони иара ихьӡала Цезар анаҩстәи аконсулра аҟынӡа кьыс шимоуа ала агарантиақәа дрылацәажәон, аха иҟаиҵаз ажәалагалақәа зегьы мап рцәыркит<ref name=huzar.48et49>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 48–49.</ref>. Ажьырныҳәамза 7 рзы асенат иалшеит иҷыдоу азакәан (''senatus consultum ultimum'') адкылара, насгьы уи атрибунцәа авето ақәҵаразы рҽазышәарақәа лҵшәада иаанхеит: шәганахь амч ҳхы иаҳархәоит ҳәа ирықәмақаруа иалагеит, Цезар атрибунцәа ирықәлеит ҳәа шиҳәозгьы<ref name=gs.ac.10 /><ref group="азгә.">Жәлар ртрибунқәа рымчра ахьынӡаҟоу кьыс рымамзароуп ҳәа иԥхьаӡан, насгьы атрибун иқәлара иԥшьоу аус аҿагылара иаҩызан.</ref>. Иҷыдоу азакәан анрыдыркыла раԥхьатәи аухаҵәҟьа Антонии Кассии атәцәа рымаҭәақәа рышәҵаны, аҳҭнықалақь аҟынтәи ибналан ицеит [[Рубикон]] аӡиас аҩадатәи агаҿа аҟны игылаз Цезар илагер ахь. Кьыс змамзар зыхәҭоу ажәлар ртрибунцәа иԥшьоу ршәарҭадара иақәмақаруа иахьалагаз Цезар ҽыҵгас иҟаҵаны Италиа дақәлеит<ref name=huzar.48et49 />.
=== ҳ. ҟ. 49—45 шш. Аграждантә еибашьра ===
==== Аграждантә еибашьра алагамҭа. Бырзентәылаҟа акампаниа ҳ. ҟ (49—48 шықәсқәа). ====
{{main|Ажәытәӡатәи Рим Аграждантә еибашьра (49—45 ҳ. ҟ.)}}
[[Файл:Bellum Civile 4945BC ab.png|thumb|left|440px|Аграждантә еибашьра арратә усмҩаԥгатәқәа ҳ. ҟ. 49—45 шш. Ацәаҳәа еиқәаҵәа ҵаӷақәа рыла Римтәи Ареспублика аҳәаақәа аарԥшуп, аҵәаӷәаԥҵәала -апровинциақәа рҳәаақәа — Цезар иусурақәа; — Цезар иҩызцәа русурқәа; — Помпеи иусурқәа;<br>{{legend|red|Цезар ииааирақәа, иара импыҵаихалаз ақалақьқәа}}{{legend|blue|Помпеи ииааирақәа}}{{legend|black|Ақалақь дуқәа}}]]
Ажәлар ртрибунцәа традициала ар напхгара рырҭар ҟаломызт, аха Цезар идгылоз афицарцәа даараӡа иҭахын, убри аҟынтә Антони [[пропретор|апропретор]] инапынҵақәа ииҭеит<ref>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 260.</ref>. Гаи уи хә-[[когорта|когортак]] рнапхгара идиҵеит, насгьы стратегиала акыр зҵазкуа [[Кассиева дорога|Кассиантәи амҩаду]] аҿы иҟаз ақалақь Арреци (иахьатәи [[Ареццо]]) инапахьы иааигарц адҵа ииҭеит, уи Марк қәҿиарала инаигӡеит<ref>(Caes. B.C. I, 11) Цезарь. Записки о Гражданской войне, I, 11.</ref>. Иҟалап, уи аҽныҵәҟьа адҵа нагӡахазаргьы, аха Цезар «Ианҵамҭақәа» рҿы ажәылара деиҭалагаанӡа Помпеии иареи реиҿцәажәарақәа қәҿиара рымамызт ҳәа азгәеиҭоит<ref name=cah.424>''Rawson E.'' Caesar: Civil War and Dictatorship // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 424.</ref>. Иули ихаҭа [[Фламиниева дорога|Фламиниантәи амҩала]] дцон, аха аҭынчратә еиҿцәажәарақәа анхыбгала ашьҭахь (даҽа версиак ала, аҭынчратә еиҿцәажәарақәа раан Цезар ир [[Пицен (область в Италии)|Пицено атәылаҿацә]] ааныркыло иалагеит<ref name=cah.424 />) насгьы Помпеи изы илоиалыз аруаа аҩада-мрагыларахь рхы дырхеит ҳәа ажәабжь аниоу, Рим днавсны урҭ дрышьҭалеит. Антони Цезар еиԥш аманиоврқәа ҟаиҵон. Жәабранмзазы [[Корфиний|Корфини]] (ҳаамҭазтәи [[Корфинио]]) ианажәла, Цезар еиликааит ақалақь Сульмон агарнизон (ҳаамҭазтәи [[Сульмона]]) рыбџьар ашьҭаҵара ишазхиоу азы, насгьы Марк Антони инапхгарала уахь хә-когортак дәықәиҵеит<ref name=huzar.50>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 50.</ref><ref>(Caes. B.C. I, 18) Цезарь. Записки о Гражданской войне, I, 18.</ref>.
Помпеи Брундизиатәи (ҳаамҭазтәи [[Бриндизи]]) Бырзентәылаҟа ӷбала данца ашьҭахь, Антони ажәлар ртрибун инапынҵақәа рынагӡара дазыхынҳәит. Антонии Лонгини иаарыԥхьаз ажәлар реизара аҟны Сулла ихаан [[Проскрипция|азакәан анҭыҵ иҟаз]] ахәыҷқәа рзинқәа реиҭашьақәыргылара иақәшаҳаҭхеит, насгьы Помпеи изакәанқәа рыла ахара здырҵаз зегьы уи ранарыжьит 52 шықәса ҳ. ҟ.<ref>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 258.</ref><ref name=huzar.52>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 52.</ref><ref name=uc.221>''Утченко С. Л.'' Юлий Цезарь. — М.: Мысль, 1976. — С. 221.</ref> (даҽа версиак инақәыршәаны, Сулла ихаан азакәан анҭыҵ иҟаз ахәыҷқәа рзинқәа Цезар ихаҭа ирызирхынҳәит, аха уи ашықәс анҵәамҭазы иҟалеит<ref name=cah.431>''Rawson E.'' Caesar: Civil War and Dictatorship // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 431.</ref>). Иҟалап, абри аилатәараҿы, Цизальптәи Галлиа (Цизальптәи Галлиа аҩадатәи ахәҭа, аӡиас Пад анаҩс (По) анҭыҵ — {{lang-la|Padus}}) инхоз ауаа рим атәылауаҩра рыҭан, избан акәзар урҭ уаанӡа иԥкыз алатинтә зин акәын ирымаз<ref name=huzar.52 />. Антонии Кассии Рим анҭыҵгьы асенат асессиазы иаарыԥхьеит, Цезар апроконсул имаҵзура аанмыжьӡакәа уи далахәхарц азы, ари амаҵзура аруаа рҿы азакәантә мчра инаҭон<ref name=cah.430>''Rawson E.'' Caesar: Civil War and Dictatorship // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 430.</ref><ref group="азгә.">Апроконсултә напынҵақәа змаз ар рԥыза, апровинциа аҟынтәи даныхынҳә ашьҭахь, Рим иԥшьоу аҳәаақәа — апомери — еилазгаз, иаразнак инапынҵақәа ицәыӡуан.</ref>.
Испаниаҟа данца, Цезар Италиеи уа иҟаз архәҭақәеи рнапхгара Антони идиҵеит, аха аҳҭнықалақь анапхгара азиулар акәын апретор [[Марк Эмилий Лепид (триумвир)|Марк Емили Лепид]]<ref name=uc.221 />. Атрибун-апропретор инапынҵақәа рахь иаҵанакуан аҳҭнықалақь чала аиқәыршәара, ицәырҵуаз аекономикатә зҵаарақәа рыӡбара, афлот аизгара, апориадок ацклаԥшра. Цезар Италиаҟа даныхынҳәуаз аамҭазы, Марк илиршеит адгьылбжьахаҿы аҭынчра ахьчара, Помпеи идгылақәоз рықәгылара аԥырҟәҟәаара, насгьы амшынтә блокада ԥжәаны Иониатәи амшын ахысра зылшоз афлот аиқәыршәара. Аха урҭ азҵаарақәа рыӡбараҿы иара илагала шаҟаз еилкааӡам: Плутарх игәы иаанагоит Марк гәацԥыҳәарала идыз анапынҵақәа рынагӡара даҿын ҳәа, Цицерон иҳәоит уи дыхәмаруа, ицәыбза [[Волумния (актриса)|Волумниеи]] длыцны иаамҭа ихигон ҳәа<ref name=gs.ac.12>''Goldsworthy A.'' Chapter XII. Civil War // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 152—167.</ref><ref name=huzar.54>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 54.</ref>. Антони Лепид дицны иааиуаз ашықәс азы амагистратцәа ралхрақәа еиҿикаар акәын, Цезар азакәантә зин ирҭарц азы (Гаи аконсул имаҵзура иоуеит ҳәа агәыӷра иман). Урҭ аконсулцәа рыда рымҩаԥгара рылымшеит, урҭ Помпеи ицны ӷбала ицахьан, Лепид Антони ицхыраарала, ҷыдала алхрақәа рымҩаԥгаразы Цезар диктаторс иҟаҵара еиҿикааит<ref name=huzar.54 />. Ауаҩы адиктатор ҳәа иҷыдоу амаҵзурахьы иалхра Рим заатәи аҭоурых аҿы лассы-лассы аҭыԥ аман, аха уи апреторс иҟаҵара уаанӡа иҟамлацыз акы акәхеит<ref name=gs.ac.12 />. Аҳәынҭқарратә зҵаарақәа рыӡбара адагьы, Антони имчра амалырҳаразгьы ихы иаирхәон: Помпеи [[тускул|тускулантәи]] ивилла ааникылеит, иара убас Италиантәи ибналаз Помпеи идгылақәоз рынхарҭақәеи рмали. Анаҩс, ҳ. ҟ., 47 шықәсазы, Цезар Александриантәи изиҩит [[Марк Теренций Варрон|Марк Теренциа Варрон]] ивилла изирхынҳәырц азы<ref name=huzar.53>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 53.</ref>. Антони ихымҩаԥгашьақәа ирхырҟьаны, уаанӡа анеитралитет зкыз асенаторцәа џьоукы Италиа аанрыжьит. Марк анырра ду змаз Цицерон идгылара аиура даара иҽазишәеит, аха илымшеит — уигьы Помпеи иахь дыбналаны дцеит<ref name=huzar.55et56>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 55-56.</ref>.
ҳ. ҟ. 48 шықәсазы, ажьырныҳәамзазы Цезар Брундизинтәи Бырзентәылаҟа дцеит ир рыхәҭак иманы, Антони лшарак шааиоузҵәҟьа, иаанхаз аотриадқәа иманы [[Ионическое море|Иониатәи амшын]] дырны дцарц адҵа ииҭеит. Помпеи идгылаҩцәа арсырҭа ҿыц арсра рҽазыршәеит, убри аан [[Луций Скрибоний Либон (консул 34 года до н. э.)|Луци Скрибони Либон]] Брундизи иахьазааигәаз ддәықәырҵеит. Ҩ-[[трирема|триремк]] (х-цәаҳәак ажәҩақәа змоу аӷба бжьаратәқәа) рыла, иара убас аӷба хәыҷқәа рыла, Антони илиршеит Либон иитәыз [[Квадрирема|аквадриремақәа]] хәба (ԥшь- цәаҳәак ажәҩақәа змоу аӷба дуқәа) амшын агаҿа аҟынтә анаскьацара, Либон иӷбақәа руак ааникылеит<ref name=huzar.57et58>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 57-58.</ref><ref>(Caes. B.C. III, 24) Цезарь. Записки о Гражданской войне, III, 24.</ref>. Мшаԥымза 10 рзы Антонии [[Квинт Фуфий Кален|Квинти Фуфи Калени]], амчра хадақәа рыла Помпеи идгылаҩцәа рмацәаз ԥжәаны, ақалақь Лисс (ҳаамҭазтәи [[Лежа (город)|Лежа]]) азааигәара иӡхыҵит. Урҭ ирыцны иааит Цезар изы акыр зҵазкуаз ацхыраара — х-легионк аветеранцәа, ҿыц еибашьра иргаз легионк, аҽыуаҩцәа 800-ҩык инарзынаԥшуа<ref name=gs.ac.12 /><ref name=huzar.57et58 /><ref>(Caes. B.C. III, 29) Цезарь. Записки о Гражданской войне, III, 29.</ref>. Цезаргьы Помпеигьы Антони иахь раԥхьа инеиуа ҳәа рҽазыршәон, аха аҭыԥантәи ауааԥсыра Марк игәы иҽанырҵеит Гнеи Помпеи дшааигәахоз азы. Дук мырҵыкәа Антони Цезар иҽимеидеит, уажәшьҭа уи имчқәа Помпеи имчқәа ираҟарахеит<ref name=huzar.59>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 59.</ref><ref>''Утченко С. Л.'' Юлий Цезарь. — М.: Мысль, 1976. — С. 232.</ref><ref>(Caes. B.C. III, 30) Цезарь. Записки о Гражданской войне, III, 30.</ref>. [[Битва при Диррахии (48 год до н. э.)|Диррахием азааигәара]] имҩаԥысуаз аманиоврқәа раан, Антони аладатәи ахырӷәӷәарҭақәа руак аҿы аус иуан, [[IX Испанский легион|IX-тәи алегион]] напхгара азиуан, аха аибашьра хада дахьынӡалахәыз атәы акгьы еилкааӡам<ref name=gs.ac.12 /><ref name=huzar.60>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 60.</ref><ref>(Caes. B.C. III, 45-46) Цезарь. Записки о Гражданской войне, III, 45-46.</ref><ref>(Caes. B.C. III, 65) Цезарь. Записки о Гражданской войне, III, 65.</ref>. Цезар аиааира ахьигаз [[Битва при Фарсале|Фарсалтәи аибашьраҿы]], Антони Цезар ир арымарахьтәи афланг напхгара азиуан; иара диҿагылан [[Луций Афраний (консул)|Луци Афрани]]<ref name=gs.ac.12 /><ref>''Утченко С. Л.'' Юлий Цезарь. — М.: Мысль, 1976. — С. 238.</ref>. Аха аибашьра алҵшәа Марк дызлахәымыз арыӷьарахьтәи афланг аҿы иӡбахеит. Аибашьра ашьҭахь дук мырҵыкәа Антони Римҟа дхынҳәит.
==== Италиа анапхгара. Ацәымӷра (48—45 шықәса ҳ. ҟ.) ====
Аҳҭнықалақь аҿы Марк, аконсул [[Публий Сервилий Ватия Исаврик (консул 48 года до н. э.)|Публи Сервили Ватиа Исаврик]] дицны, Цезар еиҭа адиктатор имаҵураҭыԥ ахь инагара илиршеит. Аха уажәазы ари амаҵзура атехникатә ҟазшьа амамызт: Цезар ҳ. ҟ. 47 шықәсазы архәҭақәа рҿы азакәантә мчра еиқәирхар акәын. Уи азы итрадициатәыз 6 мыз мацара диктаторс дарымҭеит, шықәсык ҳәа дҟаҵан. Анапынҵа ҿыцқәа қәҿиарала иширҭаз азы ажәабжь аниоу, Цезар Марк Антони ихаҭыԥуаҩс дҟаиҵеит — аҽыр рнаԥхгаҩыс (''[[magister equitum]]'')<ref name=mrr.2.272>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 272.</ref> (аха Елеонор Хуизар лгәы иаанагоит Антонигьы ари амаҵзура иоуит ҳәа Цезар дызларҭаз адекрет иаҩызоу инақәыршәаны<ref name=huzar.64et65>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 64-65.</ref>). Еилкаауп, ԥхынҷкәынмза азы Антони имаҵура ҿыц дшахагылаз<ref name=mrr.2.272 />. Ашықәс анҵәамҭазы, адиктатор ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала имаз анапынҵақәа аконсулцәеи апреторцәеи ртәқәа раасҭа еиҵан. Аха Цезар -аҩбатәи аконсул инапынҵақәа назыгӡоз- иааиуаз ашықәс азы амагистратцәа ралхрақәа рҿы дцәырымҵит, ианаамҭаз иалырхыз амагистратцәа еиҵбацәа — атрибунцәеи аедилцәеи ракәхеит. Убри аҟынтә, Марк Рими Италиеи рнапхгаразы имаз амчра хаҭәаан ҳәа ҳҳәар ҳалшоит, Гаи Мысрантәи дхынҳәаанӡа<ref name=huzar.64et65 />.
{{Anchor|Антониеи Долабеллеи}}Еиуеиԥшым ақәҿиарақәа иманы, Антони инеитралтәызи, агәыҩбара аазырԥшуази асенаторцәа Цезар иган иадикылон<ref name=huzar.64et65 />, аха иааизакны иуҳәозар, ахара имхәыцуаз аполитика мҩаԥигон ҳәа изырҳәоит, насгьы Цицерон исалам шәҟәқәа рҿы абысҟак иуадаҩыз аамҭазы уи иԥсҭазаашьа дахашшаауан<ref name=huzar.65et67>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 65-67.</ref>. Уи адагьы, анапхгараҿы аметод ӷәӷәақәа ихы иаирхәоит, насгьы азакәанқәа рынагӡараҿы аекспроприациа ҿыцқәа ҟаиҵоит ихатәы феида дазхәыцны ҳәа ахара идырҵон. Марк ауал азҵаара аӡбашьала ихьӡ-иԥша зынӡа даалгеит. Акредиторцәа ауал зқәыз руалқәа ршәарц рыдырҵон, аха аҵыхәтәантәиқәа урҭ ршәара рылшомызт. Ажәлар ртрибун [[Публий Корнелий Долабелла (консул-суффект 44 года до н. э.)|Публи Корнели Долабелла]] ауалқәа ркассациа азҵаара анышьҭих (''tabulae novae''), [[инсула|аҩнеихагылақәа]] руадақәа раренда азы ауалқәагьы уахь иналаҵаны, Антони уи дидгылеит. Долабелла оппонентс диман [[Луций Требеллий Фид|Луци Требелли]], уи иаҩцацәамыз ажәалагалақәа ҟаиҵон (иҟалап [[Гай Азиний Поллион|Гаи Азини Поллион]] дидгылозҭгьы<ref name=plut.ant.9>(Plut. Ant. 9) Плутарх. Антоний, 9.</ref><ref>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 287.</ref>). Аха рим амалуаа Долабелла иҟаиҵаз ажәалагалақәа ӷәӷәала ирҿагылеит. Дук мырҵыкәа еилкаахеит Долабелла Марк иԥҳәыс Антониа дышхыихыз, убри аҟынтә урҭ рыбжьара аимак ҟалеит{{ref+|Аха Цицерон ишиҳәо ала, Антони ԥасатәи ицәыбза Фульвиа ԥҳәысыс дигарц азы заа аҽазыҟарҵарақәа дырҿын<ref>(Cic. Phil. II. XXXVIII.99) Цицерон. Вторая филиппика, XXXVIII, 99.</ref>.|group="азгә."}}. Аҵыхәтәаны еиҿагылаз атрибунцәа рыдгылаҩцәа бџьарла рҽеибыҭаны амҩадуқәа рҿы аибашьрақәа ирылагеит. Аҭынчымра аанкыларазы, асенат Антони азин инаҭеит аҳҭнықалақь ар алагалара, аха уи маӡала асолдаҭцәа ихы иаирхәеит Требелли ицхраарц азы<ref name=huzar.65et67 />.
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Ширина = 300px
| Заголовок = Аграждантә еибашьраан Антони иԥсҭазаашьа
| Содержание = «Изааигәаз ауаа рҟынтә зегь реиҳа анырра змаз дреиуан амим Сергии, насгьы Антони бзиа иибаз — убри атруппа аҟынтәи [[Киферида]] захьӡыз аԥҳәыс. <…> Римаа раҳаҭыр ланарҟәуан ахьтәы аҿақәагьы, урҭ рыманы иара ишьҭагалан, иԥшьоу аныҟәара мҩаԥыргошәа, амҩа аганқәа рҿы игылаз ашьаԥақәа, аӡиас ахықәаҿ ма абнара аҿықә аҿы иҟарҵоз ашьыжьхьафарақәа, аҽыуардынлас аҟны иҵакны ирымаз алымқәагьы, инагоу ауаа рыҩнқәа акаҳԥцәеи аҩымаа арҳәаҩцәеи рзы уадақәас иахьыҟарҵаз. Зегьы агәынамӡара аадырԥшуан, ргшәы ԥжәон, убри аамҭаз Цезар ихаҭа, Италиа анҭыҵ, адгьыл аӡа дықәиан дыцәон, аџьабаа дуқәа баны, ашәарҭарақәа дыриааины аибашьра аҵыхәтәантәи ацыԥхьқәа арцәара даҿын, аха убри аамҭазҵәҟьа егьырҭ, Цезар ириҭаз амчра рхы иархәаны, қьафура иаҿын, ртәылауаа ирхыччо».<ref name=plut.ant.9 />}}
Акыраамҭа Цезар изкны жәабжьк ахьыҟамыз азы (Клеопатреи иареи ирыбжьаз аизыҟазаашьақәа рзы Мысра даанхеит), иԥсра иазкыз уҳәан-сҳәан дәықәлеит. Ар рԥыза игәабзиара иазкны иҵабыргу адыррақәа ахьыҟамыз азы, Кампаниа иҟаз алегионерцәа рхы иақәиҭыртәразы адҵа ықәдыргылеит (урҭ рҟынтә ԥыҭҩык Галлтәи аибашьра алагамҭа инаркны арратә маҵзураҿы иҟан 58 шықәса ҳ. ҟ.) иара убас изықәдыргәыӷхьаз аԥарақәа рзыршәарц азы. Марк аҳҭнықалақь аанрыжьыр акәхеит, адиктатор идгылаз иаб иашьа [[Луций Юлий Цезарь (консул 64 года до н. э.)|Луци Иули Цезар]] ақалақь префектс дҟаҵаны (''praefectus urbi''). Антони илымшеит асолдаҭцәа имҩаԥыргоз аҿагыларақәа раанкылара, аха Рим иҟаз аҭагылазаашьа иахҟьаны иара уаҟа дҟалар акәхеит. Антони аҳҭнықалақь даналҵ, еиҿагылаз атрибунцәа рыдгылаҩцәа иара иҟамзаара рхы иархәаны (урҭ рҟынтә аӡәгьы Луци Цезар изхәыцуамызт) амҩадуқәа рҿы идырӷәӷәеит бџьарла еибыҭаз ротриадқәа. Асенат аҷыдалкаатә закәан аднакылеит, уи Антони ааԥхьара инаҭон апоридок еиҭашьақәиргыларц азы. Ақалақь архәҭа ҿыцқәа аналаигала ашьҭахь, Долабелла изакәан апроектқәа аԥсҭазаара аларҵәара игәы ишҭоу рылаҳәаны, Афорум аҿы идгылаҩцәа иманы абаррикада ҟаҵаны днатәеит. Шьыжьнаҵы Антони исолдаҭцәа Афорум иақәлеит, азакәанқәа рыдкылара ааныркылеит, 800-ҩык инарзынаԥшуа ауаа ршьит. Антони иара убасгьы Долабелла идгылаҩцәа [[Тарпейская скала|Тарпеиатәи ахра]] аҟынтәи иршәны рышьразы адҵа ҟаиҵеит (атрибун ихаҭа аханатә Антони иеиԥш кьыс ирҭар алшомызт ҳ. ҟ. 49 шықәса. Убри азы деиқәхеит)<ref name=huzar.65et67 /><ref name=cah.435>''Rawson E.'' Caesar: Civil War and Dictatorship // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 435.</ref>.
Ҳ. ҟ. 47 шықәса, жьҭаарамзазы Цезар Римҟа дхынҳәит, уа иҟаз ақәгыларақәа ртәы аниаҳа, раԥхьа абунт шьҭызхыз асолдаҭцәа рҿаԥхьа дықәгылан ажәахә ӷәӷәа ҟаиҵеит, уи алагьы еиқәиртәеит. Уи адагьы, аӡәырҩы дшымӷәыӷуаз, ақалақь агәаҟцәа рыбжьара еицырдыруаз Долабелла ацәгьоура ианаижьит, насгьы Антони диқәыӡбеит. Цезар ихаҭыԥуаҩ аконфискациа ззииуз амазара зегьы ахә ишәарц идиҵеит, насгьы иааиуаз ашықәс азы консулс далырхырц азы азин иимҭеит. Марк даара игәы иамыхәеит адиктатор иӡбамҭақәа: уҳәан-сҳәанны ирҳәон, уи аамҭазы Цезар ишьразы имҩаԥгаз аҽазышәара Антони еиҿикааит ҳәа<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 68.</ref>. Иҟалап Антони Африкеи Испаниеи рҟны имҩаԥысуаз акампаниақәа дызрылахәымыз, Цезари иареи реизыҟазаашьақәа ахьыхьшәашәахаз акәзаргьы. Абри аамҭа иаҵанакуа хҭыс заҵәык ауп инысымҩаҿы иарбоу — Антони акыр шықәса ицәыбзаз, аԥхьа Клодии Курионии ԥҳәысс ирымаз [[Фульвия|Фульвиеи]] иареи рчара ауп<ref name=huzar.70>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 70.</ref>.
==== Цезари иареи реинышәара (45—44 шықәса ҳ. ҟ.) ====
Ҳ. ҟ. 45 ашықәс алагамҭазы Цезари Антонии еинаалеит, Марк адиктатор Нарбонна диԥылеит, Испаниа имҩаԥигоз аҵыхәтәантәи икампаниа аҟынтәи даныхынҳәуаз. Ҳ. ҟ. 44 ашықәс азы Марк Антони консулс дҟалеит, иашьа Гаи, Цезар иабжьгарала, преторс далхын, Луци- жәлар ртрибунс далхын. Иҟалап, уи аамҭазы, Цезар ицнагаҩцәа еицлабуа иалагазар, ахшара дызмамыз адиктатор урҭ ишьҭрамадаҩцәаны иҟаиҵарц азы<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 71-72.</ref>. [[Биллоуз, Ричард|Ричард Биллоус]] излаиԥхьаӡо ала, Антони адиктатор ишьҭрамадаҩ ҳәа ихы иԥхьаӡартә еиԥш алшара бзиақәа иман (Цезар азакәантә ҭаацәазаара аҟынтә ахшара димамызт), избан акәзар уи Гаи изааигәаз ицнагаҩ мацара иакәмызт, иан лганахьалагьы аиуара рыбжьан. Ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала, Марк даараӡа иџьеишьеит, игәгьы арҵкапит, Цезар даныршь иуасиаҭ ахьаадыртыз. Ҳ. ҟ. 45 ашықәс, цәыббрамзазы еиқәыршәаз ари адокумент ишаҳәоз ала, Иулиаа рҭаацәара аҟынтәи даҽаӡәы -Гаи Октави хылҵшьҭра хадас дҟалеит<ref>''Billows R.'' Julius Caesar: The Colossus of Rome. — London; New York: Routledge, 2009. — P. 257.</ref>.
{{Anchor|Цезари Парфиеи}}Цезар Антони ибзианы дшизыҟоу зегьы рҿаԥхьа ишааирԥшуазгьы{{ref+|Ахәҭакахьала, Плутарх иазгәеиҭоит Испаниантәи Италиаҟа даныхынҳәуаз, ивара аҽыуардынлас дшақәиртәаз, уи ҳаҭыр дуны ишыԥхьаӡаз<ref name=plut.ant.12>(Plut. Ant. 12) Плутарх. Антоний, 12.</ref>.|group="азгә."}}, Антони ихӡыргарақәа ирыхҟьаны реизыҟазаашьақәа ԥхасҭахеит. Еилкаауп, Цезар Парфиа дабашьырц иҽаназыҟаиҵоз, усҟан адиктатор акыр аамҭа Рим дзыҟаломызт аҟынтә, Антонии иаӷаз, Публи Корнели Долабелла аконсул иҭыԥ ааникыларцазы ажәалагала шыҟаиҵаз. Марк ҳ. ҟ. 44 ашықәсазы аҩбатәи аконсулс дыҟан, ари ажәалагала ӷәӷәала даҿагылеит. Уи дгәыӷуан, Цезар данцалак ашьҭахь, (''sine collega'') аӡәгьы дивагылаӡамкәа, Рими Италиеи консулк иаҳасабала анапхгара рызҭо иара ихала иакәхоит ҳәа, уи имчра аколлега дахьивагыламыз иабзоураны, адиктатортә мчра иазааигәахон. Цезар Антони иамбициақәа рынагӡара иҽазишәеит, Македониа апровинициақәа апроконсул инапынҵақәа идигалеит, уаҟа имҩаԥысуаз аварварцәа рқәыларақәа алшара ирҭон ар рԥыза ибаҩхатәра аарԥшразы, уи алагьы атриумф агара<ref name=huzar.74>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 74.</ref>. Адиктатор еиҳагьы ихы игәаирԥхарц азы, Марк Цезар ихьӡ еиҳагьы ашьҭыхразы, асенати Жәлар Реизареи аҳаҭыртә дырга ҿыцқәа рыдгалара далагеит, иԥсы ахьынӡаҭоу иԥшьоу адин-қьабзтәқәагьы уахь иналаҵаны<ref name=huzar.76et78>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 76-78.</ref>. Урҭ азакәанқәа руак инақәыршәаны, Антони нцәахәыс иалырхыз Цезар иныхаԥааҩс дҟарҵеит<ref name=cah.462et464>''Rawson E.'' Caesar: Civil War and Dictatorship // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 462—464.</ref>, аха Цезар иԥсы ҭанаҵы имаҵзура ахагылара дзахьымӡеит<ref>(Cic. Phil. II, XLIII, 110) Цицерон. Вторая филиппика, XLIII, 110.</ref><ref>''Ross Taylor L.'' The Divinity of the Roman Emperor. — Philadelphia: Porcupine Press, 1975. — P. 68.</ref>. Цезаргьы Антони игәы ҟаиҵарц, аҭакс апатрицицәа рышьҭра, еицырдыруаз аплебеитә ҭаацәарақәа рхаҭарнакцәа рыла арҭбааразы, Антониаа рҭаацәарагьы рылаирхәит<ref name=huzar.76et78 />.
ҳ. ҟ. жәабранмза 15, 44 шықәсазы Антони аныҳәа [[Луперкалии|Луперкали]] азгәаҭара далахәын. Ари аныҳәа аан, иара идгылаҩцәа иманы, ауаа ахьырацәаз иҳаракыз ҭыԥк аҿы итәаз Цезар аҳ идиадема ихаиҵеит. Уи адиктатор изныкымкәа мап ацәикит, аҵыхәтәаны адиадема Иупитер иныхабаахь иргарц адҵа ҟаиҵеит. Плутарх ишазгәеиҭаз ала, Марк иҟаиҵақәоз ауааԥсыра даара рҽынкыланы иахәаԥшуан, насгьы адиктатор уи мап ахьацәикыз шыргәаԥхаз мӡаӡакәа иаадырԥшит. Иҟоуп агәаанагара, аҳ идиадема Цезар ихы ахаҵара Марк иаԥшьгамҭа акәӡамызт ҳәа, ари азҵаара иазкны ауаажәларратә гәаанагара аилкааразы иара Цезар ихаҭа иҟаиҵаз адҵа ауп ҳәа<ref name=plut.ant.12 /><ref name=huzar.76et78 />. Луперкалии аныҳәаҿы иҟалаз аепизод иарццакит [[Марк Юний Брут|Марк Иуни Брути]] [[Гай Кассий Лонгин (заговорщик)|Гаи Касси Лонгини]] адиктатор ишьразы еидыркылоз [[Убийство Юлия Цезаря|ачарҳәаратә гәыԥқәа]] рышьақәыргылара — ацәгьахәыццәа рзы еилкаан Цезар аҳратәра архынҳәразы ауааԥсыра шазыҟаиҵоз.
[[Файл:Karl Theodor von Piloty Murder of Caesar 1865.jpg|thumb|left|300px|[[Пилоти, Карл Теодор фон|Карл Теодор Пилоти]]. [[Убийство Юлия Цезаря|Цезар ишьра]] (1865). Кимвр Цезар ихәдаҟынтә атога дахоит, Каска ишьҭахь ала аҳәызба илеиҵоит.]]
Антони Цезар зегь раасҭа изааигәаз, насгьы анырра змаз иҩызцәа дыруаӡәкны дыԥхьаӡан аҟынтә, ацәгьаршцәа иаргьы Гаи дицыршьырц гәҭакыс иҟарҵахьан<ref name=huzar.79et80>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 79-80.</ref>. Плутарх ишиҳәо ала, ацәгьаршцәа реиҳараҩык Антони дыршьырц рҭахын, аха Брут иҟаиҵаз ақәыӷәӷәара иахҟьаны иԥсы ҭаны даанрыжьырц рыӡбеит. Абырзен ҭоурыхҭҵааҩы излеиҳәо ала, Брут дгәыӷуан Антони амчра бзиа иахьибоз иабзоураны дара дрыдгылоит ҳәа<ref name=plut.brut.18>(Plut. Brut. 18) Плутарх. Брут, 18.</ref>. Хыҵхырҭақәак ишазгәарҭо ала, Антони иҟалараны иҟаз ацәгьаура аӡбахә идыруан, аха мзызқәак ирыхҟьаны уи атәы Цезар изеиҭеимҳәеит<ref>''Billows R.'' Julius Caesar: The Colossus of Rome. — London; New York: Routledge, 2009. — P. 248.</ref>. Хәажәкырамза 15 рзы имҩаԥысран иҟаз аилатәара адиктатор дицны Антонигьы далахәызар акәын, аха рыгәҭакқәа рынагӡара даԥырхагамхарц азы дааныркылеит, дымнеиртә иҟарҵеит (еиуеиԥшым аверсиақәа рыла, уи ҟазҵаз [[Гай Требоний|Гаи Требони]] ма [[Децим Юний Брут Альбин|Децим Иуни Брут Албин]] ракәын)<ref name=huzar.79et80 /><ref name=plut.brut.17>(Plut. Brut. 17) Плутарх. Брут, 17.</ref><ref>''Утченко С. Л.'' Юлий Цезарь. — М.: Мысль, 1976. — С. 331.</ref>.
== Цезар даныршь ашьҭахь Антони икариера. Аҩбатәи атриумвират ашьаҭаркра ==
=== Антони ҳ. ҟ. 44 шықәсазы. ===
==== Хәажәкырамзатәи аидақәа рнаҩс раԥхьатәи амшқәа ====
Цезар даныршь ашьҭахьҵәҟьа, аилатәахь изымнеиз Антони иҩныҟа дыбналан дцан, уа иҽирӷәӷәеит<ref name=huzar.81>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 81.</ref>. Ацәгьаршцәа адиктатор иԥсра, атираниа аҟынтә ахақәиҭтәра, ауааԥсыра зегь еигәырӷьоит ҳәа ргәы иаанагон, убри аҟнытә урҭ активтә усмҩаԥгатәқәа рҽырцәырыхьчеит. Цезар даныршь ашьҭахьҵәҟьа Рим агәҭа иҟаз [[Капитолий (холм)|Капитолиатәи ахәы]] ааныркылеит. Иара убри аамҭазы ацезарианцәа еилыркаауан ишьақәгылаз аҭагылазаашьа. Ақалақь зыхьчоз ар напхгара рзиуан [[Марк Эмилий Лепид (триумвир)|Марк Емили Лепид]], иара зыԥшрак ҟамҵаӡакәа ацәгьаршцәа аанкыланы рышьра иҭахын. Аха иара Антони дыԥшааны, анаҩс иҟарҵашаз аусқәа иабжьигартә диҳәеит. Аконсул иаразнак ашьаура алагара шаԥсамыз Лепид агәра ииргеит, насгьы дақәиршаҳаҭхеит иара дицхраарц азы, уи ацымхәрас апонтифик ду иҭыԥ шииҭо ала дақәиргәыӷит (Цезар даныԥсы ашьҭахь уи ҭацәхеит), иара убас ажәа ииҭеит иԥҳа Антониа, Лепид иԥа ԥҳәысс дышииҭо ала. Уи аухаҵәҟьа Антони Цезар иҩныҟа дцеит, адиктатор иԥҳәыс Кальпурниа лыцхыраарала, Цезар исалам шәҟәқәа зегьы игеит, маӡалатәиқәагьы уахь иналаҵаны, насгьы аҳәынҭқарра аԥарақәа 700 миллион сестерци итәитәит<ref name=huzar.82>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 82.</ref><ref>''Chilver G. E. F.'' The Aftermath of Caesar // Greece & Rome. Second Series. — 1957. — Vol. 4, № 1. — P. 71.</ref>. Адырҩаҽны Антонии ацәгьаршцәеи зҳәатәы акыр ԥхылнадоу римаа рыбжьара аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара ирылагеит, урҭ рыцхыраара роурц азы; Маркгьы ацәгьаршра иалахәыз Децим Брут иҽимеидеит<ref name=huzar.82et83>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 82-83.</ref>. Хәажәкырамза 17 азы Антони [[Теллус]] аныхабааҿы асенат аилатәаразы иааиԥхьеит, аныхабаа иҩны азааигәара игылан, аилатәараҿы аилаҩынтрақәа ҟалар, иҩны рышьҭахьҟа ахьаҵра иазырхианы иҟаҵан<ref name=huzar.82et83 />. Ацәгьаршрцәа рхаҭарнакцәа уи иалахәымызт. [[Файл:Marko Antonije nad Cezarom Bela Čikoš Sesija.JPG|thumb|left|300px|[[Чикош-Сесия, Бела|Бела Чикош-Сесиа]]. Марк Антони Цезар иԥсыбаҩ дахагылоуп (инарзынаԥшуа 1920).]]
Асенаторцәа иҟарҵаран иҟаз алкаа даара иуадаҩхеит. Ацәгьаршцәа атиран дызшьыз ҳәа рзырҳәар акәын, ус анкәха Цезар дтирануп ҳәа дыԥхьаӡахон, мамзаргьы ауаҩшьра иақәыӡбар акәын, ацәгьаршцәа ахара рыдҵаны аусӡбарахь инагатәын. Аха асенат акомпромисстә вариант алнахит. Деилкааӡам асенат аҵыхәтәантәи аӡбамҭаҿы анырра ду ҟазҵаз. Плутарх излеиҳәо ала, асенат Цезар дызшьыз ирықәыӡбар рҭахын. Аха, Цицерон иажәахә ашьҭахь, [[Пелопоннесская война|Пелопоннесстәи аибашьра]] анҵәамҭазы [[Афины]] иҟаз аҭагылазаашьа аныргәалаиршәа: усҟан [[Тридцать тиранов (Афины)|ҩажәижәабаҩык атиранцәа]] зшьыз аҭакԥхықәра иацәынхеит, иҟалаз зегьы рхадыршҭит({{lang-grc|ἀμνηστία}} [''амнестиа''] — ахашҭра). Цицерон иныррала, асенат ацәгьаршцәа рус ранажьразы ажәалагала аднакылеит<ref name=plut.cic.42>(Plut. Cic. 42) Плутарх. Цицерон, 42.</ref>. Антони инаигӡаз арольгьы маҷмызт, избанзар асенат иалахәқәаз ԥыҭҩык ареспублика ишадгылаз идыруан, убри аҟнытә агәаҽанызаара зныԥшуаз атактика алихит. Иара зегьы раасҭа ихадоу илшарақәа иреиуахеит, адиктатор изакәанқәа рмыԥсахырц азы асенаторцәа ирыдыркылаз аӡбамҭа: ари азҵаара анықәдыргылаз, Антони иргәалаиршәеит ари аилатәараҿы иҟаз аӡәырҩы асенат аҿы рҭыԥқәа ахьроуз Цезар азакәанқәа ирылеигалаз ахарҭәаарақәа ҩба шракәыз изыбзоурахаз. Иҭахара маҷк шагыз, адиктатор иааиуа ашықәс азтәи амагистратцәа рсиақәагьы шьақәирӷәӷәеит. Ари азакәан аԥыхра алхрақәа рахь инанагон, насгьы адиктатор дахьҭадырхаз римаа зынӡагьы иахьамеиӷәырӷьоз азгәаҭаны, урҭ рылҵшәа ареспубликанеццәа рзы иманшәалахомызт. Аха аҵыхәтәантәиқәа, Цезар изакәанқәа рхашҭырц рҭахымызт: адиктатор игәы иҭеикхьан ацәгьаршцәа ԥыҭҩыки ма урҭ ирыдгылақәоз асенаторцәеи иреиҳау амаҵзурақәа рыҭара, даҽа шьоукы — анапхгаразы апровинциақәа рыҭара. Цицерон иҟаиҵаз ажәалагалала, Цезар идҵақәа зегьы ҵабыргуп ҳәа рыԥхьаӡара адагьы, иара «игәы иҭеикыз» азакәанқәа зегьы рыдкылара рыхәҭан (ԥыҭрак ашьҭахь Антони ари ақәҵара ахәарҭа ду алигеит, избанзар адиктатор исалам шәҟәқәеи азакәанқәа рпроектқәеи зегьы иара инапаҿы иҟан). Ацәгьаршцәа рлахьынҵа ӡбамкәа иаанхеит: ацәгьаршцәа ҳаҭыр рықәҵара азы ажәалагала рыдрымкылеит. Убасала, асенат адиктатор ишьра иақәшаҳаҭымхеит, иагьақәмыӡбеит: аҩ-ажәалагалакгьы абжьықәа реиҳарак рмоуӡеит<ref name=huzar.82et83 /><ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 469—470.</ref><ref name=mash.125>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 125.</ref>. Антони ажәытәаахыс аӷас имаз Долабелла Цезар иҭыԥан консул-суффектс иҟаҵара дақәшаҳаҭхеит. Иара илиршеит ареспубликанеццәа ргәы ақәшәара, адиктатор имаҵура наӡаӡа мап ацәкразы ажәалагала ахьыҟаиҵаз ала, иара ихатәы интересқәа шимазгьы: ари азакәан анрыдыркыла ашьҭахь, Лепид, Цезар ихаан анапынҵа ҭбаақәа змаз аҽыр рнаԥхгаҩыс (адиктатор ихаҭыԥуаҩс) иҟаз, иаанхаз имчреи ихьыԥшымреи ицәыӡуан. Аконсул ҿыц Долабелла иӷәӷәоу политикны дыԥхьаӡамызт аҟынтә, Антони уажәшьҭарнахыс ацезарианеццәа рлагер аҿы аԥхьагылара иҽазишәон<ref name=ts.258>''Циркин Ю. Б.'' Гражданские войны в Риме. Побеждённые. — СПб.: СПбГУ, 2006. — С. 258.</ref>.
Аилатәара ашьҭахьҵәҟьа Антонии Лепиди ацәгьаршцәа шасыс рхәыҷқәа рыҭаны, аиҿцәажәарақәа ирылагеит<ref name=plut.brut.19>(Plut. Brut. 19) Плутарх. Брут, 19.</ref>. Раԥхьаӡа аганқәа еизыуаазшәа рхы аадырԥшуан — рнапқәа еимырдон, шьыбжьхьа еицырфон (Антони Касси Лонгин шьыбжьхьа ицифеит, Лепид- Брут ицифеит). Хәажәкырамза 18 рзы имҩаԥысыз аилатәараҿы иалацәажәеит Цезар анышә иамадара иазку акыр зҵазкуа азҵаара. Ацәгьаршцәа адиктатор иԥсыбаҩ Тибр иӡаарыжьларц ажәалагала ҟарҵеит, аха адиктатор иабхәа [[Луций Кальпурний Пизон Цезонин (консул 58 года до н. э.)|Калпурни Пизон]] ирабжьигеит аԥсыжра аҳәынҭқарратә ҳаҭырқәҵарыла еиҿкаахарц, адиктатор иуасиаҭ зегьы рҿаԥхьа иаԥхьарц, асенат уи ажәалагала иадгылеит<ref name=huzar.84>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 84.</ref> (Плутарх излаиҳәо ала, абжьгара Антони иҟынтәи иаауан<ref name=plut.brut.20>(Plut. Brut. 20) Плутарх. Брут, 20.</ref>). Уи аамҭазы, ацәгьаршцәа рыбжьарагьы аилибамкаара ҟалеит: Брут аҵыхәтәаны ацезарианеццәа ирҳәоз дақәшаҳаҭхеит<ref name=plut.brut.20 />. Уаанӡа, асенат апровинциақәа реихшара аус шьақәнарӷәӷәахьан, ацәгьаршцәагьы урҭ зауз рхыԥхьаӡараҿы иҟан. Аконсулцәа ираҩсит, убри аҟынтә Македониа Антони иакәымкәа, Марк Брут ирҭеит<ref name=ts.261>''Циркин Ю. Б.'' Гражданские войны в Риме. Побеждённые. — СПб.: СПбГУ, 2006. — С. 261.</ref>(аха Плутарх ишиҳәо ала, Брут Крит ауп ирҭаз<ref name=plut.brut.19 />). Аԥсыжра аламҭалазы Цезар иуасиаҭ зегьы ишраҳауаз иаԥхьарц ргәы иҭан, аха иара раԥхьа Антони иҩны иаадыртит, иара иҭахрала (даҽа версиак ала, ауасиаҭ заанаҵы аартра аԥшьызгаз Луци Кальпурни Пизон иакәын<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 130.</ref>). Аӡәгьы дшымӷәыӷӡоз, Цезар ишьҭрамадаҩ [[Октавиан Август|Гаи Октави]] иакәхеит<ref name=huzar.84 />.<!--+есть разбор выше-->
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Ширина = 300px
| Заголовок = Плутарх Цезар иԥсыжра иазкны
| Содержание = «Ауаа даара ргәы хыҭхыҭуа, иажәақәа шырнырыз аниба, иара [Антони] урҭ аҽхәаԥхьыӡқәа инарывкны иаагеит гәырҩала иҭәыз ибжьы, иҟалаз азы игәы шыԥжәоз аазырԥшуаз, аҵыхәтәаны, ашьа зықәҭәаз, аҳәақәа рыла иԥыжәжәаны иҟаз Цезар имаҭәақәа шьҭыхны иҟьо, уи ҟазҵаз ауаа ԥсҭыхыҩцәоуп, уаҩшьцәоуп ҳәа рзиҳәеит. Ажәлар убриаҟара ргәаԥсахы еибакит, аҟәардәқәеи аишәақәеи рыла амца еиқәҵаны, афорум аҿыҵәҟьа Цезар иԥсыбаҩ рбылит, анаҩс, абылра иаҿыз акәасҭӷақәа шьҭыхны, ацәгьауцәа рыҩнқәа рахь ижәылеит, урҭ ирыҩналарц рҽазыршәо иалагеит».<ref name=plut.ant.14>(Plut. Ant. 14) Плутарх. Антоний, 14.</ref>}}
Цезар иԥсыжра мҩаԥысит хәажәкырамза 19 ма 20 рзы<ref name=mash.125 /><ref name=huzar.85>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 85.</ref>. Адиктатор Рим ҭынха гәакьа дахьимамыз азы (Гаи Октави Бырзентәыла дыҟан), Марк Брут ақалақь апретор иаҳасабала Антони азин ииҭеит аԥсыжраҿы ажәахә аҟаҵара. Ацәгьаршцәеи ацезарианеццәеи еинышәазшәа шыҟарҵазгьы, Антони, Цезар дызшьыз рахьырхәра азы ааԥхьара ҟаҵо, амцабз иаҩызаз ажәахә иҳәеит. Ажәлар еиҳагьы ргәы шырц азы, ицәырган идирбеит адиктатор ишьа зықәҭәаз атога<ref name=huzar.85 />. Антони иажәахә ашьҭахь, ацеремониа апориадок еилагахеит: ауаа иаарыкәыршаны иҟаз адәқьанқәа рҟынтә амҿтәы маҭәахәқәа еизганы, Афорум аҿыҵәҟьа аԥсыжратә мца еиқәырҵеит, анаҩс еиханы идәықәлеит ацәгьаршцәа рыԥшаара. Плутарх иазгәеиҭоит, асенат ргәы ишаанамгаӡоз, ақалақь агәҭа аҭуџьарцәа рҟәардәқәеи реишәақәеи рхы иархәаны, ауааԥсыра аԥсыбаҩ абылра шаԥшьырзгаз атәы, дара зхьыԥшыз адемагог Клоди иҿырԥштәы ауп ҳәа, уигьы убасҵәҟьа дышьны анышә дамардеит ҳ. ҟ. 52 ашықәс азы<ref name=plut.brut.20 />. Аха [[Сайм, Рональд|Рональд Саим]] излаиԥхьаӡо ала, Антони аԥсыжраҿы иҟаиҵаз апровокациатә ҳәамҭақәа рзы аршаҳаҭгақәа ахырҟьацәоуп: абритантәи аҭоурыхдырҩы излаиҳәо ала, Антони иҭагылазаашьа ахьҭышәынтәаламыз иахҟьаны, ацәгьаршцәеи иареи реизыҟазаашьақәа еицәахар зынӡа изыфеидамызт<ref>''Syme R.'' The Roman Revolution. — Oxford: Clarendon Press, 1939. — P. 98.</ref>.
Иҟалап ацәгьаршцәа Цезар иԥсыжраҿы иҟамызҭгьы, раԥхьа игәцаракны рыҩнқәа дырӷәӷәеит. Аԥсыжра ашьҭахь хара имгакәа, урҭ ақалақь ааныжьны ибналеит — раԥхьа Анци ицеит (иахьатәи [[Анцио]]), нас аԥхынразы ирыдҵаз апровинциақәа рахь ицеит. Аха Цезар иусԥҟақәа рыла апровинциақәа реихшара азҵаара аимак шацыз иаанхеит<ref name=cah.471>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 471.</ref>. Антони Македониантәи аибашьра иазыхиаз легионқәак ааигарц иҽазишәеит (раԥхьаӡа Рим ари атәыла ахәҭа иара ирҭарц азԥхьагәаҭан), аха уи аамҭазы Рим иазааигәаз апровинциа — Цизальптәи Галлиа аиура дақәӷәыӷуан, уаҟантә алшара иоуан аҳҭнықалақь аполитика анырра ду аҭара<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 136.</ref>.
==== Мшаԥымзеи лаҵарамзеи: Амц- Мариа ибунтра, Антони изакәанқәа, Октави иаара ====
Хәажәкырамза анҵәамҭазы, мамзаргьы мшаԥымза алагамҭазы, Гаи Амаци Рим даацәырҵит ([[Валерий Максим|Валери Максим]] излеиҳәо ала, уи офтальмологын, ихьӡҵәҟьа Герофил{{ref+|Аоригинал аҿы — ''ocularius medicus''<ref>(Val. Max. 9.15.1) Facta et Dicta Memorabilia, IX, 15, 1.</ref>. Аха [[Машкин, Николай Александрович|Н.А.Машкин]] Валери Максим иажәақәа ааигоит ''equarius medicus'', даҽакала иуҳәозар, «аҽқәа рҳақьым», мамзаргьы аветеринар ҳәа<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 126.</ref>.|group="азгә."}}), ар рԥыза [[Гай Марий|Гаи Мари]] имаҭа иакәызшәа, ус анакәха, Цезар изааигәаз иуацәа дыруаӡәкны ихы ааирԥшуан. Амаци римаа аҵәы рылеиҵон Брути Кассии рахьырхәразы, уи абзоурала Цезар иветеранцәеи ақалақь аҿы инхоз арыцҳацәеи аӡәырҩы еизигеит<ref>(App. B. C. III, 2) Аппиан. Гражданские войны, III, 2.</ref><ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 126—127.</ref>. Аха Антони аконсул имчра ихы иархәаны, Амц -Мари дҭаикит, ашьҭахь иус мыӡбаӡакәа дишьит. Дук мырҵыкәа Амаци идгылаҩцәа еимирпит, урҭ рахьтә аӡәырҩы ишьит<ref group="цитата">(App. B. C. III, 3) Аппиан. Аграждантә еибашьрақәа, III, 3: «Афорум рнапахьы иаарган, Антони ҿҭыӡәӡәала ихцәажәо иалагеит, амагистратцәа ирыдырҵо иалагеит Амации иҭыԥан [Цезар] аныҳәарҭа изыркырц, дара зегь раԥхьа уаҟа Цезар аԥсаҭатә изыҟарҵарц. Антони Афорум ахь инаишьҭыз асолдаҭцәа анрықәыӷәӷәа, урҭ еиҳагьы ргәынамӡара иацлеит, рыбжьқәа ҭганы иҳәҳәо, анкьа зны Цезар иҳатәарақәа ахьгылаз, аха нас иқәыргаз, аҭыԥқәа рахь рнапқәа дырххон. Урҭ аҳаҭәарақәа рсахьақәа ахьырыԥсахыз аҟазарҭа шәсыдырбоит ҳәа аӡәы ианақәирӷәыӷ, иаразнак уи ишьҭалеит, аҟазарҭа анырба, амца ацраҵеит, Антони еиҭа асолдаҭцәа наишьҭаанӡа. Шьоукы, аҽыхьчара ишаҿыз, иршьит, егьырҭ анырк икнарҳаит, атәцәа ракәзар, зхы иақәиҭыз ракәзар — ацаҟьа аҟынтәи ҵаҟа идыршәуан».</ref>. Амаци ихҭыс ашьҭахь, асенат Марк азин инаҭеит Цезар иветеранцәа рахьтә дзыхьчаша ауаа еидикыларц, аха иара еизигеит 6 нызқьҩык зегь раасҭа аԥышәа змаз, иара идгылоз асолдаҭцәа, урҭ реиҳараҩык ацентурионцәа ракәын<ref name=ts.259et261>''Циркин Ю. Б.'' Гражданские войны в Риме. Побеждённые. — СПб.: СПбГУ, 2006. — С. 259-261.</ref>.
Ааԥынразы Антони ԥыҭк азакәанқәа аԥиҵеит, урҭ рпроектқәа Цезар иусшәҟәқәа ирылазшәа рҳәоит. Актәи, ацәгьаурақәа жәпакы рзы ахара здырҵо рзы ажәлар реизарахь апеллиациа азы азакәан. Аҩбатәи, Цезар иҟаиҵаз иаҿагыланы, Антони ашьаустә ӡбарҭақәа аусзуҩцәа рыла еиқәзыршәоз хы-хәҭакны иҟаз асистема ирхынҳәит, уи иабзоураны аӡбаҩцәа ахԥатәи рыхәҭа ацентурионцәа рҟынтәи иалырхуан, мамзаргьы асолдаҭцәа рҟынтәи{{ref+|Цезар ашьаустә ӡбарҭақәа аусзуҩцәа рыла реиқәыршәараҿы реформак ҟаиҵахьан (''[[quaestiones perpetuae]]''), аерартә трибунқәа ахԥатәи адекуриа аԥыхны, ҩба мацара ааныжьны — асенаторцәеи аҽыуаҩцәеи<ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 476.</ref>.|group="азгә."}} (даҽа версиак ала, аӡбарҭақәа рреформа азы азакәан мҩаԥган цәыббрамзеи 2 -жьҭаарамзеи 8 рыбжьара 44 шықәса ҳ. ҟ.<ref>''Ramsey J.'' Mark Antony’s Judiciary Reform and Its Revival under the Triumvirs // The Journal of Roman Studies. — 2005. Vol. 95. — P. 20.</ref>). Ахԥатәи, Италиа аколониақәа ҟаиҵеит, еиҳарак Цезар иветеранцәа рзы. Аԥшьбатәи, Италиа иаанхаз еиҟәымҭхаз ауаажәларратә ҭыԥқәа зегьы (''[[ager publicus]]'') аветеранцәеи аӷарцәеи рыбжьара еиҩыршарц рыӡбеит. Аҵыхәтәантәи азакәан анагӡаразы акомиссиа аԥҵан, уи иалахәхеит атрадициа ишақәымшәозгьы, уажәтәи аконсул Марк Антонии, уи иашьа, атрибун Луции. Аҵыхәтәаны Антони Шьамтәыла Рим ахаҭарнакс Долабелла иҟаҵара илиршеит, насгьы иконсулра аамҭа анҵәара дазымԥшӡакәа, иаразнак уахь ддәықәиҵеит, уи ашьҭахь Марк заҵәык иакәхеит Рим консулс иаанхаз. Брут Рим даналҵ, уи иахҟьаны, ақалақь апретор имаҵзура аҟынтәигьы дцеит (''praetor urbanus'') — Рим зегь реиҳа ихадақәаз иреиуаз — Антони ипозициақәа еиҳагьы иарӷәӷәеит, избан акәзар Брут инапынҵақәа рынагӡара далагеит Гаи Антони, Марк иашьа<ref name=ts.259et261 /><ref>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 319.</ref>.
Ааԥынра анҵәамҭазы, [[Октавиан Август|Гаи Октави]] Италиаҟа дхынҳәит, уи иаразнак ишьақәирӷәӷәеит Цезар ишьҭрамадара дшазыхиоу (ирааӡо ауаа рыхьӡқәа иазку римтәи аканонқәа рыла, Цезар ихьӡ ''Октавиан'' ацҵазар акәын, аха иара ари ахьӡ ацҵара иҭахымызт, избанзар уи иара дшырааӡоз атәы аанарԥшуан<ref name=cah.471 />). Иара илиршеит аветеранцәа рыхәҭаки аплебс аиҳараки рыдгылара аиура<ref name=cah.471 />. Ацезарианеццәа рыхәҭак Октавиан қәыԥш иган ахь рыиасра иацхрааит Антони иҽеимыз ихымҩаԥгашьагьы: ахәҭакахьала, ақалақь аплебс рыбжьара ихьӡ-иԥша каҳаит, имҩаԥыргоз ақәгыларақәа гәымбылџьбарала иахьыԥирҟәҟәаауаз азы<ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 472.</ref>. Гаии Марки уаанӡа ишеибадыруазгьы, ҳ. ҟ. 44 ашықәс азы имҩаԥысыз раԥхьаӡатәи реиқәшәара лҵшәада ихыркәшахеит{{ref+|С. Л. Утченко Антони Октавии иареи раԥхьатәи реицәажәара иазку адыррақәа хыҭхәыцаауп ҳәа иԥхьаӡоит<ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 309.</ref>.|group="азгә."}}. Урҭ аҩыџьагьы Цезар иҭынхаз анырра агараҿы аԥхьагылара иашьҭан, аӡәгьы ахьаҵра иҭахымызт. Уи адагьы, Антони мап ацәикит Цезар иҟынтә иигаз 700 миллион сестерци Гаи иҭара. Цезар ишьҭрамадаҩ иаҳасабала ирымхыз адгьылқәеи амхурсҭақәеи рырхынҳәразы Октави иахь азыҳәарақәа адәықәҵара ианалага, Антони маӡала азыҳәаҩцәа дрыдгылеит<ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 473.</ref>. Марк, иара убас, Цезар ԥас Октави иҟаҵара иазкыз апроцедура ирццакӡомызт<ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 310.</ref>, ауаа рҿаԥхьа ииҳәоз ажәахәқәа рҿы иазгәеиҭон, адиктатор иԥаҵәҟьа Октави иакәымкәа, Клеопатра лԥа [[Цезарион]] шиакәыз атәы<ref>''Циркин Ю. Б.'' Гражданские войны в Риме. Побеждённые. — СПб.: СПбГУ, 2006. — С. 263.</ref>. Аха Антонии Октавии рыбжьара иҟаз аицлабра аҿиара аиур ирымуит Цезар иветеранцәа, урҭ ишьыз адиктатор ишьҭрамадаҩи иҩыза хадеи еинышәар рҭахын<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 136.</ref>. Аамҭа цацыԥхьаӡа, Октави анырра ду змаз аҩызцәа рацәаҩны иоуан, урҭ рҟынтә [[Цицерон]] еиҳарак далкаатәын. Плутарх иааигоит инханы иҟаз легендак. Уи ишаҳәо ала, шықәсқәак раԥхьа Цицерон аԥхыӡ ибеит, уаҟа [[Юпитер (мифология)|Иупитер]] ахәыҷқәа рҟынтә ҷкәынак даалхны, иаԥхьаҟа иԥеиԥшхоз иеиҳәеит, аграждантә еибашьрақәа рхыркәшареи Рим анапхгареи. Дук мырҵыкәа ԥхыӡла иибаз аҷкәын амҩан диԥылеит, уи Гаи Октави шиакәыз еилкаахеит. Уи аахыс, абырзен ҭоурыхҭҵааҩы агәра шаҳирго ала, Цицерон Октави ҷыдала дизҿлымҳан<ref name=plut.cic.44>(Plut. Cic. 44) Плутарх. Цицерон, 44.</ref>. Ажәытәӡатәи аамҭаз, хара имхәыцуаз Цицерон ауаҩы гьангьаш Октавиан ихатәы интересқәа рзы ихы даирхәон ҳәа агәаанагара аԥыжәара агон, аха иҟоуп даҽа гәаанагаракгьы, уи инақәыршәаны, Цицерон ихаҭа раԥхьатәи аамҭазы Октавиан ихы даирхәон ацезарианеццәа еиирсырц азы<ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 338—339.</ref>.
==== Рашәарамза—цәыббрамза: асенат данышәарц аҽазышәара, Цицерони иареи реимак ====
рашәарамза 2 ма 3 рзы, Антони ажәлар реизара еизигеит, иара ихатәы интересқәа инарықәыршәаны апровинциақәа реиҳабацәа ралхра азакәантә шьаҭа аиҭеит: иашьа Гаи Македониа ахаҭарнакыс дҟаиҵеит, Цизальптәии [[Трансальпийская Галлия|Трансальптәии (Нарбонтәи) Галлиа]] иара игеит. Македониантәи иааз алегионқәа Марк инапаҵаҟа иаанхар акәын. Аха аилатәара аилагарақәа аман имҩаԥысит: акы, аилатәара амҩаԥгара азин аныҟаз амшқәа рзы еиҿкаамызт (sg.: ''dies comitialis''); ҩба, иҟалараны иҟоу аилатәара азы алаҳәарагьы ҟаҵан иахәҭоу аԥҟарақәа ирықәымныҟәаӡакәа; хԥа, азакәанԥҵаразы абжьыҭара аан агәынамӡара аазырԥшыз ауаа рыпҟеит<ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 474.</ref><ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 137.</ref>. Уи аамҭазы Антони асенаторцәа рыдгылара иоурц аҽазышәарақәа ҟаиҵо далагеит, [[Секст Помпей Магн|Секст Помпеи]] Римтәи афлот анапхгаҩыс дҟаиҵеит — уаанӡа Гнеи Помпеи идгылаз ауаа рацәаҩны асенат аҿы иаанхон. Уи адагьы, Антони Цезар асенат еиҭа ихаирҭәаарц игәы иҭан иҳәан, идгылаҩцәа аӡәырҩы уи иалеигалеит<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 133.</ref>. Аха Антони анобильцәа дахьырзааигәахаз, Цезар иветеранцәеи аплебеицәеи еиҳагьы ргәы архьшәашәеит. Ацезарианеццәа аекстремистцәагьы уи ргәы иамыхәеит, урҭ Цезар «Аԥсадгьыл аб» ҳәа атитул шимаз атәы азгәарҭеит, насгьы ацәгьаршцәа «заб дызшьыз» ҳәа рықәыӡбара шахәҭоу атәы рҳәеит<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 145.</ref>.
Ԥхынгәымзазы Аполлон иаҳаҭыр азы ахәмаррақәа мҩаԥысуан (''ludi Apollinares''), уи Цезар иира амш иақәшәеит (ари амш аҽны иҷыдоу аныҳәарақәа мҩаԥыргон). Ԥхынгәымза — ԥаса квинтили — иԥсы анҭазгьы Цезар ихьӡ шахырҵахьазгьы, ареспубликанеццәа шьоукы уи квинтили ҳәа иашьҭан. Традициала, Аполлон иаҳаҭыр азы ахәмаррақәа ақалақь апретор еиҿикаауан, аха уи ашықәсазы Цезар дызшьқәаз руаӡәык Марк Брут иакәын, уи ақалақь аанзыжьны дыбналахьан. Антони илиршеит аусмҩаԥгатәқәа реиҿкаара иашьа Гаи инапы ианырҵарц<ref name=cah.475>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 475.</ref>. Раԥхьа ацәгьаршцәа рԥыза аныҳәа аан атеатр аҿы [[Луций Акций|Атии]] итрагедиа «Брут» ықәдыргылар иҭахын, Римынтә иқәырцаз аҳ [[Тарквиний Гордый|Тарквини]] [[Луций Юний Брут|Луци Иуни Брут]] дҳаразкуаз. Гаи Антони абри автор иитәыз, инеитралтәу даҽа спектакльк ықәиргылеит<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 140.</ref>.
Нанҳәамза анҵәамҭазы Антони иаалырҟьаны ириторика иԥсахит, аусеицура дшазхиоу ала асенат агәра диргеит. Антони ихьыз аԥсахра атәы анеиликаа, Рим аанзыжьыз Цицерон аҳҭнықалақь ахь дхынҳәит<ref name=plut.cic.43>(Plut. Cic. 43) Плутарх. Цицерон, 43.</ref>. Цәыббрамза акы азы Антони асенат аҿы акрызҵазкуа алаҳәара ҟаиҵарц иҽазыҟаиҵон, насгьы Цицерон дҟалоит ҳәа дгәыӷуан. Аха аҵыхәтәантәи, сгәабзиара ҽеим ҳәа, аилатәара аҽалархәра мап ацәикит. Уи ашьҭахь, Антони, Плутарх излеиҳәо ала, уаҩы дшымгәыӷӡоз адҵа ҟаиҵеит: ''ма Цицерон даажәга, мамзаргьы иҩны жәблы'' ҳәа<ref name=plut.cic.43 />. Цицерон асенат ахь дцәырҵит цәыббрамза 2 рзы (Антони уи аҽны аизара далахәымызт), Антони диҿагыланы ажәахә ҟаиҵеит. Иажәахә «[[филиппика]]» ҳәа ахьӡ аиҭеит, иҟаз аҭагылазаашьа IV-тәи ашәышықәса агәҭаны ҳ. ҟ. [[Афины]] иҟаз аҭагылазаашьа иаҩызоуп ҳәа азгәаҭо, усҟан аоратор [[Демосфен]] [[Филипп II Македонский|Македониатәи Филипп II]] иҽахьирӷәӷәаз даҿагыланы дцәажәеит; урҭ иажәахәқәа ажәытәӡатәи аоратортә ҟазара зегь раасҭа зыҩаӡара ҳараку ҿырԥштәқәаны иԥхьаӡан. Ԥыҭрак ашьҭахь, Антони асенат аҿы аҭак ҟаиҵеит, иажәахә аҟны, егьырҭқәа инарҷыданы, адиктатор иԥсраҿы Цицеронгьы ахара шиду азгәеиҭеит. Марк иара убас иргәалаиршәеит Катилина ицәгьахәыцратә усмҩаԥгатәқәа раԥырҟәҟәаара Цицерон дшалахәыз, Клоди ишьра, насгьы Помпеии Цезари рыбжьара аимак-аиҿак ацәырҵраҿы илагала шыҟоугьы. Абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь, Цицерон иԥсҭазаара дацәшәо далагеит, Кампаниа иҟаз инхарҭахь дцеит, уаҟа аҩбатәи афилиппика аҩра далагеит, атрактатқәа «Ауалԥшьақәа ирызку», «Аиҩызара иазку»<ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 477.</ref><ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 336.</ref>.
==== Жьҭаарамза—ԥхынҷкәынмза: Октавиани иареи реиҿагылара, Цизальптәи Галлиа абашьра ====
Ҭагалан Антони еиликааит асенати иареи русеицура шзалымшоз, убри аҟынтә Цизальптәи Галлиа мчыла ампыҵахаларазы ар реизгара далагеит. Жьҭаарамзазы Брундизиҟа дцеит, уахь Македониантәи ԥшь-легионк ааихьан. Адемобилизациа зызуыз Цезар иветеранцәа рҟынтәи аӡәырҩы Италиа аладахьы инхон, аграждантә еибашьра иалагар Антони урҭ рыцхыраара дақәгәыӷуан. Аха урҭ асолдаҭцәа Октавиан иагьентцәагьы агитациа рзыҟарҵон: уи уажәшьҭа Цезар имал иара итәын, аҵарҭыша бзиа рыҭара илшон. Убас, Кампаниа иҟаз Цезар иветеранцәа аӡәырҩы Октавиан иара иҟны арра амаҵзура иахысларц азы досу 500 денари (2000 сестерци), иҭаны ирхынҳәит, насгьы Македониатәи алегионерцәа аӡәырҩы аҵарҭыша риҭеит. Антони урҭ 100 денарии (400 сестерци) рыдгалара акәын илшоз, уи азы асолдаҭцәа ихыччон. Марк уи изымчҳаит, [[Децимация (наказание)|адецимациа]] мҩаԥигеит, хышәҩык рҟынӡа аимак аԥшьгаҩцәа рышьразы адҵа ҟаиҵеит. Аха егьырҭ раанкыларазы, изықәиргәыӷыз аԥара ахыԥхьаӡара еизирҳар акәхеит<ref name=mashkin.148et150>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 148—150.</ref><ref name=huzar.100>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 100.</ref><ref>(App. B. C. III, 43) Аппиан. Гражданские войны, III, 43.</ref>.
Зықьҩыла аибашьцәа ааидкыланы, Октавиан абҵарамза 10 рзы Рим далалеит, Афорум инапахьы иааигеит(абри аамҭазы Антонигьы аҳҭнықалақь ахь ддәықәлеит, аха амҩа дықәхеит). Ажәлар рыгәра згоз атрибун азин имхны, Октавиан ажәахә ҟаиҵеит, иара Антони иабашьырц азы ааԥхьара ҟаиҵеит, Марк азакәан еилеигеит, насгьы Цезар ишьҭрамадаҩ, даҽакала иуҳәозар, иара ихаҭа дааирбуам ҳәа Антони ахара идиҵеит. Ари ажәалагала ақалақь аҿы гәацԥыҳәарала аӡәгьы дадымгылеит. Уи аҭыԥан, асолдаҭцәа Цезар ишьҭрамадаҩ даанрыжьуа иалагеит: уаанӡа урҭ Октавиан Брути Кассии рахьырхәразы еизигоз џьыршьон; ианамуӡах, асолдаҭцәа Октавиан ихьчаҩцәа ракәхоит ҳәа ргәы иаанагон. Антони чарҳәара шизыруазгьы, урҭ зынӡагьы ирҭахымызт Цезар иҩыза гәакьа иабашьра, урҭ Цезар иҭархара аҽанраалара рцәыуадаҩын. Асолдаҭцәа, иара убасгьы, Октавиан ар рнапхгаразы анапынҵақәа шимамыз еилыркаауан, уи аамҭаз консулс иҟаз Антони иакәын азин змаз. Аха асолдаҭцәа маҷҩымкәа Октавиан иҟны иаанхеит, иара аԥара иахьақәиргәыӷыз азы. Аха, Октавиан Рим ааныжьны Аррециаҟа дцеит, насгьы иагьентцәа Антони исолдаҭцәа еиҭа Гаи иганахь иарго иалагеит, Брундизи алегионерцәа рышьра згәы ԥнажәақәоз, насгьы Антони иаасҭа Октавиан еиҳа аԥара рацәаны иақәиргәыӷит(иара асолдаҭцәа ажәа риҭеит аиааира ргар дарбанзаалак хәнызқь-хәнызқь денари, мамзаргьы 20 зқьы сестери) шриҭо ала<ref name=mashkin.148et150 /><ref name=huzar.100 /><ref>(App. B. C. III, 48) Аппиан. Гражданские войны, III, 48.</ref><ref>''Парфёнов В. Н.'' Начало военно-политической карьеры Октавиана // Античный мир и археология. — Вып. 4. — Саратов, 1979. — С. 110.</ref>.
Абҵарамза 24 рзы Антони аҳҭнықалақь данаа, Октавиан аҳәынҭқарра аӷас асенат аилатәараҿы дрыԥхьаӡахарц акыр иҽазишәеит, аха имч ақәымхеит. А бҵарамза 28 рзы имҩаԥысыз аилатәараҿы, аҵас ишаҳәоз ала акәымкәа, уи ахәылбыҽха еизган (анаҩс уи аилатәара амч амаӡам ҳәа ирыԥхьаӡеит), иара илиршеит апровинциақәа жәпакы ацезарианеццәа рыбжьара реихшара -Марк Емили Лепиди, [[Луций Мунаций Планк|Луци Мунаци Планки]], [[Гай Азиний Поллион|Гаи Азини Поллиони]], Кальвизи Сабини - иара идгылаҩцәа ҳәа иԥхьаӡаз, апровинциақәа рыҭан, иара убас иашьа Гаигьы. Уи ашьҭахь Антони Рим ааныжьны иара ипровинциа ҳәа ииԥхьаӡоз Цизальптәи Галлиаҟа дцеит, аха уаанӡа Рим ахаҭарнакс уаҟа иҟаҵаз Децим Иуни Брут Албин уа иҽирӷәӷәахьан. Децим Мутина (ҳаамҭазтәи [[Модена]]) ааникылт, насгьы Антони апровинциа анапхгара азуразы имаз азин азхаҵара мап ацәикит. Марк ԥшь-легионк иманы ақалақь дакәшеит, насгьы иара идгылаҩцәоуп ҳәа ииԥхьаӡоз мраҭашәаратәи апровинциақәа рхаҭарнакцәа рыцхыраара дазыԥшын<ref name=mashkin.148et150 /><ref name=huzar.101et102>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 101—102.</ref>.
ԥхынҷкәынмза 20 рзы Цицерон ахԥатәи афилиппика асенат дырзаԥхьеит, уи аҽныҵәҟьа аԥшьбатәигьы даԥхьеит — уажәшьҭа ажәлар рҿаԥхьа. Аоратор ду иаартны Антони иҿагылара азы ааԥхьара ҟаиҵеит, [[Луций Сергий Катилина|Катилинеи]], атәы [[Спартак|Спартаки]] дырҿырԥшуа<ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 341—342.</ref>. Октавиан дареи еинышәароуп ҳәа иԥхьаӡон. Иара инырра абзоурала, Антони иҭаз Цизальпинтәи Галлиа асенат имнахит, аформалтә процедурақәа еилеигеит ҳәа шьаҭас иҟаҵаны. Асенаторцәа, иара убас, ҳ. ҟ. ажьырныҳәамза 1, 43 шықәса рзы амаҵзура аанызкылаз аконсулцәа [[Авл Гирций|Авл Гирции]] [[Гай Вибий Панса Цетрониан|Гаи Виби Пансеи]] адҵа рырҭеит Октавиан ир зықәиргәыӷыз аԥара аруаа ирырҭарц азы<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 140.</ref>. Уи аамҭазы, мрагыларатәи апровинциақәа рҿы Марк Брути Касси Лонгини Антони иалихыз Рим ахаҭарнакцәа ржәыларақәа рҿагыларазы аҽазыҟарҵарақәа ирылагеит, уи аграждантә еибашьра иалагеит акәын иаанагоз<ref name=mashkin.148et150 /><ref name=huzar.101et102 />.
=== Мутина амацәаз аҭакра ===
{{main|Мутинтәи аибашьра}}
[[Файл:Civil War in Roman Republic 44-43 BC (Mutina and Forum Gallorum) ab.png|thumb|360px|Арратә усмҩаԥгатәқәа ҳ. ҟ. 44 ашықәс анҵәамҭеи 43 ашықәс алагамҭеи ақалақьқәа ҳаамҭазтәи рыхьӡқәеи аоперациақәа рымҩаԥысра амшқәеи ахыцқәа ирҭакуп — Марк Антони иныҟәарақәа — Октавиан иныҟәарақәа — Децим Иуни Брут Албин иныҟәарақәа — Гаи Виби Панс иныҟәарақәа]]
Антони Мутина ақалақь аҟны Децим Брут даниабашьуаз, Рим иҟаз иаӷацәа Октавиан идгылеит. Ҳ. ҟ. 43 ашықәс, ажьырныҳәамза 1 азы уаанӡа Цезар идгылақәоз аконсулцәа Виби Пансеи Авл Гирци рмаҵзурақәа ааныркылеит, уажәшьҭа дара Антони иҿагылеит. Цицерон Марк аҳәынҭқарра аӷас иҟаҵаразы аҽазышәарақәа ааирԥшит, аха иара идгылаҩцәа, Антони иҭынхацәа (еиҳарак иани иԥҳәыси рыуацәа) рыцхыраарала, хара имгакәа уи аӡбамҭа адкылара иаԥырхагахеит. Аҵыхәтәаны, асенат иара иахь ацҳаражәҳәацәа нанашьҭит, Мутина ижәыларақәа ааникыларц азы, Цизальптәи Галлиа аанижьырц, Рим 200 миль (296 километра) еиҳаны дазааигәамхарц азы адҵа ҟанаҵеит. Абри адҵала, асенат ари апровинциа Антони итәуп ҳәа Ажәлар реизара иҟанаҵахьаз ақәҵара амч ацәнарӡит. Уи адагьы, Цицерон иҟаиҵаз ажәалагалала, асенат Октавиан ҭабуп ҳәа ианаҳәеит, зежә шықәса зхыҵуаз аҷкәын асенат ахь дахьаларҵаз, жәашықәса цаанӡа, заа консулс дҟалартә алшара ахьиоуз, азакәан еилаганы еизыргаз ар, апропретортә напынҵақәа рыҭарала азакәантә шьаҭақәа ахьроуз (аха апропретор инапынҵақәа иазыԥхьагәарҭон, аконсулцәа — еиҳау аҩаӡараҿы амчра змаз — рыдҵақәа наигӡалар шихәҭаз{{ref+|Аха [[Борухович, Владимир Григорьевич|В. Г. Борухович]] игәаанагарала, асенат иҷыдоу аҳаҭырқәа Октавиан изинқәа аконсултә зинқәа ираҟарартәуан<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 140—141.</ref>.|group="азгә."}}). Марк Туллигьы афилиппика ҿыцқәа рыла дықәгылон, Октавиан дырҽхәо, Антони аҳәынҭқарра аӷас дыԥхьаӡахарц дҵаны иқәыргыло: аоратор ишиԥхьаӡоз ала, ар рԥыза иҿцәажәара акәымкәа, ӷәӷәала иабашьра акәын иаҭахыз<ref name=huzar.104et105>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 104—105.</ref>.
Антони ацҳаражәҳәаҩцәа аҭак аахжәаны ириҭеит: иара дҵаны иқәиргылеит Цезар изакәанқәа зегьы асенат иаднакыларц, иара Антони иусԥҟақәагьы, адиктатор игәы иҭеикқәаз ракәызшәа арбаны, иара убас Цезар даныршь ауха иигаз 700 миллион сестерци азакәантә ҟазшьа амоуп ҳәа иазхаҵатәын; Марк Брути Кассии мрагыларахьтәи апровинциақәа рҟынтә идырхынҳәыр акәын. Иара убас Марк иеибашьцәа зықәиргәыӷыз аԥара аҳәынҭқарратә ԥара аҟынтә ирыҭатәуп иҳәеит, адгьыл рыҭатәуп, иара [[Император (Древний Рим)|аимператор]] ититул иоуроуп<ref group="азгә.">Ареспублика аамҭазы, «аимператор» -аиааира згаз ар рԥыза итутул акәын.</ref>. Убри аан, иара дақәшаҳаҭхеит Цизальптәи Галлиа мап ацәкра, аха уи ацымхәрас 5 шықәса Трансальптәи (Нарбонтәи) Галлиеи, арратә легионқәа фбеи ирҭар акәын. Аҵыхәтәаны, ацҳаражәҳәаҩцәа амацәаз иҭакыз Мутина алалара азин рыимҭеит<ref name=huzar.104et105 />. Антони иҟаиҵаз аҭак џьбара атәы анраҳа, асенаторцәа ааизан Италиа азааигәара аибашьра иалагеит ҳәа ажәлар ирыладырҵәеит. Асенат иҷыдоу азакәан аднакылеит, насгьы «аҳәынҭқарра ааха арымҭарц » азы аконсулцәеи Октавиани ирылшо ҟарҵарц рыдырҵеит. Аха, азакәан аҿы хықәкыла аӷа ихьӡ арбаӡамызт: Антони идгылаҩцәа ирымуит Антони аҳәынҭқарра аӷас дыԥхьаӡазарц. Аконсулцәа ажәылара рҽазырхио ар реизгара иалагеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 106.</ref>. Антони иҭагылазаашьа уадаҩын, иара Цизальптәи Галлиа х-қалақьк ракәын идгылоз: апровинциа ауааԥсыра, Цезар ирзыҟаиҵахьаз ацхыраақәа хьаас имкаӡакәа, ареспубликанеццәа ирыдгылон<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 103.</ref>.
Жәабранмзазы асенат ицаз ашықәс азы Антони идикылаз азакәанқәа реиҳарак апроцессуалтә еилагарақәа рзы иаԥнахит. Уи аамҭазы Марк Иуни Брут [[Иллирик (римская провинция)|Иллирик]], Бырзентәыла, Македониа инапахьы иааигеит, Гаи Антони дитҟәеит, асенат ацәгьаршра анапхгаҩы идгылеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 107.</ref>. Ацәгьаршцәа ақәҿиарақәа анырга ашьҭахь (убри аамҭазы дара ахақәиҭра аазгаз — ''liberatores'' — ҳәа рхы иазырҳәо иалагеит), Антони Абалканқәа рҿы ацезарианеццәа реидкылара далагеит, иҿагылаз акоалициа еиԥирҟәҟәаарц азы (Октавиан Брути Кассии рҽахьдырӷәӷәоз дақәшаҳаҭмызт). Марк иаарту асаламшәҟәқәа дәықәиҵеит ауааԥсыра ирзаԥхьарц азы, урҭ рҿы ишиҩуаз ала, иара заҵәык иакәын Цезар ишьоура зҽазызшәоз. Аха уи аамҭазы Гирци амацәаз иҭакыз Мутинаҟа ацхырааразы днеихьан, Пансеи Октавиани арбџьармчқәа реиқәыршәара ахыркәшара иаҿын<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 107—108.</ref>. Уи аԥхьа, Антони идгылаҩцәа руаӡәк, [[Публий Вентидий Басс|Публи Вентиди Басс]], Цезар иветеранцәа ҩ-легионк Кампаниа еизигеит, Рим ихьчамкәа иҟаз аладатәи аган ала джәыло далагеит, аха Антони изааигәахара илымшеит, убри аҟнытә [[Пицен (область в Италии)|Пицен]] иҽирӷәӷәеит<ref>(App. B. C. III, 66) Аппиан. Гражданские войны, III, 66.</ref>.
Мшаԥымза агәҭаны Панса иҟаз ԥшь-легионк Мутина изааигәахо ианалага, Галлиатәи афорум (ҳаамҭазтәи [[Кастельфранко-Эмилия|Кастельфранко Емилиа]]) азааигәара, аӡҭачқәа ахьыҟаз Антони ирхәҭақәа иманы амҩа ҭшәараҿы ирыжәлеит. Аконсул ир аҵахеит, иара ихаҭагьы дук мырҵыкәа иоуз ахәрақәа ирыхҟьаны иԥсҭазаара далҵит. Амала, Антони иеибашьцәа иргаз аиааира азгәаҭара ианалага, Мутина азааигәара арезервқәа зманы итәаз Гирци дрыжәлеит. Зымчқәа ҿыцыз Гирци Марк ирхәҭақәа акыр ианскьеицеит, аха зынӡа иԥыхха ирзықәымҵеит илашьцо иахьалагаз азы. Рим Антони иахьииааииз азгәарҭон. Аха Марк Мутина ажәлара даҟәымҵӡеит (Галлиатәи афорум аҟны ицоз аибашьраан уи Луци Антони иациҵон), насгьы Децим Брут ир ирымаз афатә анҵәара иаҿын. Мшаԥымза 27 рзы Гирции Октавиани Антони дахьтәаз аҭыԥ иажәлеит, аиааирагьы ргеит, аибашьраан аконсул Гирци дышҭахазгьы. Дук мырҵыкәа Антони иаанхаз ирхәҭа маҷ иманы Нарбонтәи Галлиаҟа дыбналеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 108—109.</ref>. Иаӷацәа ишьҭамлеит: Мутина иҟаз Децим Брут ируаа акыр иааԥсаны иҟан, насгьы Октавиан ацәгьаршцәа руаӡәык аус ицура иҭахымхеит<ref name=autogenerated3>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 110.</ref>.
=== Аҩбатәи атриумвират ашьаҭаркра. Апроскрипциақәа ===
{{main|Аҩбатәи атриумвират}}
Марк Мутинантәи даныбнал ашьҭахь, асенат адгылаҩцәа Антони иахьииааиз заанаҵы иазгәарҭо иалагеит. Ацәгьаршцәа ирыдгылоз асенаторцәа, аха Октавиан рган ахь диаргарц азы Цицерон иазааигаз, уажәшьҭа идгылара мап ацәыкырц рыӡбеит. Аконсулцәа рҩыџьагьы ахьҭахаз азы, аконсулцәа-суффектцәа алырхыр ахәҭан. Урҭ рыҩбагь рахь Октавиан далырхырц азы, Цицерон дашьҭаларц идигалеит. Гаи иқәра ахьмаҷыз азы мап ицәыркит. Октавиан иааигаз аиааирақәа рзы атриумфгьы изыҟамҵаӡеит, аха [[Овация (Древний Рим)|аовациа]] — атриумф маҷ — амҩаԥгаразы азин иоуит. Уи аамҭазы, мызла Мутина итәаз Децим Брут атриумф амҩаԥгара азин ирҭеит. Асенаторцәа Антони изакәанқәа реиҭахәаԥшразы акомиссиа аԥырҵеит, аветеранцәа рыбжьара адгьыл ашарагьы уахь иналаҵаны. Адгьыл азҵаареи аԥаратә ҳамҭақәа рыҭареи ицәырыргаз агәыҩбара иахҟьаны Италиа иаанхаз Цезар иветеранцәа аӡәырҩы ринтересқәа рыхьчарц азы Октавиан идгылеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 112—113.</ref><ref name=plut.cic.45>(Plut. Cic. 45) Плутарх. Цицерон, 45.</ref><ref>''Шифман И. Ш.'' Цезарь Август. — {{Л.}}: Наука, 1990. — С. 54.</ref>.
Октавиан ихаҭа Рим иҟалаз аԥсахрақәа агәҭынчымра изцәырыргон, убри азы Децим Брут аус ицура зынӡа даҟәыҵит. Аҵыхәтәантәи ар рԥыза қәыԥш иахь игәынамӡара ааирԥшуа далагеит<ref>''Шифман И. Ш.'' Цезарь Август. — {{Л.}}: Наука, 1990. — С. 55-56.</ref>. Иара убасгьы идыруп Брут идҵа Октавиан имӡаӡакәа асаботаж шазиуз — уи Публи Вентиди Басс архәҭақәа иманы Антони изы ацхыраара анеира азин ииҭеит<ref name=app.3.80>(App. B. C. III, 80) Аппиан. Гражданские войны, III, 80.</ref>. Гаи исолдаҭцәа ԥасеиԥш агәынамӡара аадырԥшуан Цезар акыр шықәса идгылақәаз рҿагылараҿы рхы иахьадырхәоз, насгьы уи ишьоуразы ажәа рырҭахьан<ref name=autogenerated3 />. Октавиан итҟәаны ирымаз Антони исолдаҭцәеи иафицарцәеи рхы рақәиҭтәра далагеит, Марк уи аинышәара ашьаҿоуп ҳәа дахәаԥшуеит ҳәа дгәыӷуа<ref name=app.3.80 />. Хара имгакәа Брут Антони дишьҭалеит, иара игәы ишаанагоз ала, уи ируаа рхыԥхьаӡарагь маҷын, рыгәгьы каҳан иҟан. Убри аамҭазы Антони ихаҭа Вентиди Басс еизигаз архәҭақәа еидкыланы, рхыԥхьаӡара аа-легионк рҟынӡа инаигеит. Антони Нарбонтәи Галлиа ахаҭарнак, бжь-легионк змаз Лепид диҿцәажәо далагеит. Дук мырҵыкәа Лепид, Рим егьи ахаҭарнак Планки рыруааи аӡиас Аргентеи (ҳаамҭазтәи ахьӡ — [[Аржанс (река)|Аржанс]]) ахықәаҿ рыҽдырӷәӷәеит, урҭ рҿаԥхьа Антони илагерь иргылеит. Лепид исолдаҭцәа, урҭ рҟынтәи аӡәырҩы Цезар ихаан аррамаҵура иахысхьан, Антони иганахь аиасра иалагеит, Антони иҭархаз адиктатор ишьа ҳуеит ҳәа ажәа риҭеит. Урҭ ркомандаҟаҵаҩ уи аус даԥырхагамызт, хара имгакәа иара ихаҭагьы Марк иганахь диасит (ажәытәтәи авторцәа изларҳәо ала, акампаниа алагамҭа инаркны Антонии иареи маӡала аимадара рыбжьан). Хыԥхьаӡарала еиҳаз Антони ирбџьармчқәа аникәша, Планкгьы ир иманы иара иганахь диасыр акәхеит. Ԥыҭрак ашьҭахь, [[Азиний Поллион|Азини Поллионгьы]] Антони иганахь диасит. Убасала, ҩымчыбжьа рыла Марк 23 легион ар еидикылеит, урҭ рыбжьара аԥышәа змаз аветеранцәа рацәаҩын. Уи аамҭазы Децим Брут Альпқәа дырхысхьан, аха Антони имчқәа иара имчқәа раасҭа акырӡа ишеиҳаз аниба, дхьаҵырц иҽазишәеит, аха Антони идҵала агаллцәа дыршьит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 111—112.</ref>.
Децим Брут даныбнала ашьҭахь, Италиеи мраҭашәаратәи апровинциақәеи рҿы архәҭа дуқәаны иаанхаз Октавиани Антони рырхәҭақәа ракәхеит. Ар рԥызацәа аҩыџьагьы аусеицура иақәшаҳаҭхеит, нанҳәамзазы Октавиан (исолдаҭцәа ус рҳәазшәа<ref>''Парфёнов В. Н.'' Начало военно-политической карьеры Октавиана // Античный мир и археология. — Вып. 4. — Саратов, 1979. — С. 120.</ref>) ир Римҟа идәықәигалеит, ҿагылара имоуӡакәа: асенат анапаҵаҟа иаанхаз алегионқәа зегьы иара идгылеит. Аҳҭнықалақь аҿы Гаи асенат мчыла иадиҵеит идгылоз [[Квинт Педий|Квинт Педии]] иареи консулцәас иалырхырц азы. Аҳәынҭқарра анапхгара аниоу, иара Цезар ишьҭрамадаҩыс иҟазаара, [[Куриатные комиции|акуриаттә комициақәа]] рааԥхьарала, иахьынӡахәҭаз азакәан ԥшра аҭан иҟаиҵеит. Иара убас, Цезар дызшьыз зегьы, «ахақәиҭра аазгаз» ирыдгылаз Секст Помпеигьы уахь дналаҵаны, ашьра рықәызҵо азакәан аԥиҵеит. Убри аамҭазы Антонигьы 17 легион иманы Апеннинтәи адгьылбжьахахь дхынҳәит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 112—114.</ref>.
Ҭагалан Антонии, Октавиани, Лепиди еиқәшәеит Бонониа азааигәара (ҳаамҭазтәи [[Болонья|Болоние]]) Цизальпиатәи Галлиеи Италиеи рҳәаа азааигәара, еиқәышаҳаҭхеит [[Второй триумвират|аҩбатәи атриумвират]] аԥҵаразы, уи алахәылацәа азакәантә мчра рымазар акәын (Цезари, Помпеии, Красси [[первый триумвират|раԥхьатәи ртриумвират]] формалтәымызт). Ҳ. ҟ. абҵарамза 27, 43 ашықәс азы атрибун [[Публий Тиций|Публи Тици]] иаԥшьгарала, хҩык рыла ишьақәгылоу аколлегиа аԥҵаразы азакәан рыдыркылеит, «аҳәынҭқарра арҽеиразы» (''triumviri rei publicae constituendae''{{ref+|Даҽа хыҵхырҭақәак рҿы — ''tresviri''<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 147.</ref>.|group="азгә."}})<ref name=shifman.60et61>''Шифман И. Ш.'' Цезарь Август. — {{Л.}}: Наука, 1990. — С. 60-61.</ref>. Раԥхьа атриумвират аҿы ихадаз ароль Антони итәын: Елеонора Хиузар ишылыԥхьаӡо ала, Октавиан Рим анапхгара шаиҭозгьы, уи атриумвират зегь раасҭа иӷәӷәаз ахаҭарнак иакәмызт<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 117.</ref>.
Атриумвирцәа дара-дара еиқәшаҳаҭны, иааиуа ашықәсқәа рзы ихадоу амагистратурақәа рыдгылаҩцәа рыбжьара иршеит. Дара рыбжьара апровинциақәагьы еихыршеит: Испаниақәа рыҩбагьы, Нарбонтәи Галлиеи Лепид иоуит; Галлиа иаанхаз ахәҭақәа, Нарбонтәи ада, Антони иахь ииасит, Октавиан Африкеи, Сицилиеи, Сардиниеи иоуит. Уи аамҭазы [[Секст Помпей Магн|Секст Помпеи Магн]] Сицилиеи Сардинии рҿы иҽырӷәӷәаны дтәан, насгьы Антони илоиалны изыҟаз акомандаҟаҵаҩ Африка аус иуан. Атриумвирцәа Италиа ақалақь дуқәа рыдгьылқәа ргеит, рветеранцәа ирызшарц азы. Ар ду аныҟәгареи ауалафахәы бзиа ашәареи рзы миллионла аденариқәа аҭахын (ирықәыз ауал мацара 200 миллион денари инарзынаԥшуа иҟан, мамзаргьы 800 миллион сестерци), насгьы мрагыларатәи апровинциа беиақәа Брути Кассии рнапхгара аҵаҟа иахьыҟаз азы, атриумвирцәа ашәахтә политика радикалла еиҭахәаԥшит. Ахәҭакахьала, ҳ. ҟ. 167 шықәса инаркны раԥхьаӡа акәны Рим атәылауаа ишиашоу ашәахтәқәа рықәырҵеит, амалуаа аӡәырҩы рмазара рымырхуа иалагеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 117—118.</ref>.
[[Файл:Svedomsky-Fulvia.jpg|thumb|300px|[[Сведомский, Павел Александрович|Павел Сведомски]]. Фульвиа Цицерон ихы кны (XIX-тәи ашәышықәса ахырқәшамҭа)]]
Аҵыхәтәаны, атриумвирцәа ирыӡбеит [[Проскрипция|апроскрипциақәа]] рымҩаԥгара( рмазара рымхны ашьра зқәырҵаз ауаа рсиақәа ркьыԥхьра), [[Луций Корнелий Сулла|Луци Корнели Сулла]] имҩаԥигоз иреиԥшыз, урҭ реиԥш иҟаз аусмҩаԥгатәқәа Цезар дрыцәхьаҵырц иҽазишәон. Хыԥхьаӡара рацәала ашьра зқәырҵоз ауаа иреиуан атриумвирцәа рполитикатә оппонентцәа, ус баша амал змазгьы. Апроскрипциатә сиақәа рышьақәыргылараан атриумвирцәа зны-зынла ажәытәтәи раӷацәагьы рлахьынҵа рыӡбон, убри аан аиуареи аиҩызаратә уалԥшьеи зынӡа хырҩа рырҭон: Лепид иашьа ари асиа даниҵеит, Антони -иаб иашьа Луци Цезар. Цицерон апроскрипциатә сиа иалаҵара азҵаарагьы ӷәӷәала иқәгылан: Антони иҽазҵәылхны аоратор ишьра дашьҭан, Октавиан уи мап ацәикуан, аха ахԥатәи амш аҽны диҿамгылеит. Сулла иҟаиҵаз апроскрипциақәа реиԥш акәымкәа, аҩбатәи атриумвират ашьрақәҵарақәа рзы активла асолдаҭцәа рыцхыраара рхы иадырхәон, аха зхатә гәаԥхарала ацәгьа зҳәақәоз рроль даараӡа иҳаракын. Аха атриумвират, Сулла ихаан ишыҟаз еиԥш, иршьыз имазара абжа ашьра ҟазҵаз ирҭомызт. Уи аҭыԥан, атриумвирцәа ахара здырҵоз рмал зегьы рымырхуан, убри аан анагӡаҩцәа рзы еиԥшу атарифқәа шьақәдыргылеит — асиа ианыз ҭазырхоз зхы ихақәиҭны ииз ашьцәа - 100 нызқь сестерци, атәцәа-ашьцәа рзы — ахақәиҭреи, 40 нызқь сестерции. Убас еиԥш иҟоу аҳамҭа рзыԥшын апроскрипциа зықәшәаз дахьыҟаз аҭыԥ иазку адырра ҟазҵоз аинформаторцәагьы. Иааидкыланы асиақәа ирнылеит 300-ҩык инареиҳаны асенаторцәа, 2 нызқьҩык аҽыуаа. Аӡәырҩы Бырзентәыла иҟаз Брути Кассии рахь ибналан ицеит, мамзаргьы Сицилиа иҟаз Секст Помпеи иахь<ref name=shifman.60et61 /><ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 118—121.</ref><ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 350—351.</ref>.
Цицеронгьы апроскрипциақәа рыцәцара иҽазишәеит, аха ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза 7,43 ашықәс азы Антони исолдаҭцәа дрыԥшааит. Урҭ аоратор ду ихыи инапи (егьырҭ ахыҵхырҭақәа рыла, инапқәа рыҩбагьы<ref name=plut.cic.48>(Plut. Cic. 48) Плутарх. Цицерон, 48.</ref>) Антони изааргеит, иара ажәлар реизара аҿы ажәахә аниҳәоз аамҭазы. Марк уи даара деигәырӷьеит, насгьы анагӡаҩцәа зықәгәыӷуаз аасҭа жәантә еиҳаз аҳамҭа риҭеит. Аҿаԥыцтә ҳәамҭақәа инарықәыршәаны, раԥхьа Цицерон ихы акрыфарҭа аишәа иқәиргылеит, иԥҳәыс Фульвиа Цицерон ибыз агәырӷәа алалҵон, нас Цицерон ицәеижь ахәҭақәа [[ростра|аростралтә]] трибуна азааигәара ажәлар иахьырбаша иқәдыргылеит — уантәи аоратор лассы-лассы римаа рахь ажәахә ҟаиҵон, аха уаҟа, иара убас, арратә трофеиқәагьы ықәдыргылон<ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 352.</ref>.
=== Бырзентәылатәи акампаниа. Филиппы азааигәара имҩаԥгаз аибашьра ===
{{main|Ажәытәӡатәи Рим Аграждантә еибашьра (44—42 ҳ. ҟ.)|Филиппы азааигәара аибашьра}}
Лепид Италиа дааныжьны, Антонии Октавиани Бырзентәылаҟа ицеит, ареспубликанеццәа ирабашьырц азы. Уи аамҭазы Брут Балкантәи адгьылбжьахаҿы, насгьы Азиа Маҷ аҿы иҟаз римтәи атәыла-хәҭақәа зегьы инапахьы иааигеит, Касси Шьамтәыла импыҵаихалеит. Ареспубликанеццәа мрагыларатәи апровинциақәа рҿы иааиуаз жәашықәса ирызхашаз ашәахтәқәа еизыргеит, уи аԥарала 19 легион змаз ар дуи, амч ду змаз амшынтә флоти еиҿыркааит. Асолдаҭцәа рыбжьара апатриотцәа ӷәӷәақәеи атираниа иаҿагылози маҷын, аха Брути Кассии аруаа меигӡарахда аԥара рзыршәон. Раԥхьа урҭ амшын аҿы ирымаз аԥыжәара рхы иархәаны, аӷа амшын иӡхыҵра иаԥырхагахо иалагеит, аха атриумвирцәа рҩыџьагьы рырхәҭақәа уеизгьы Бырзентәыла аӡхыҵра рылдыршеит. Аха уи ашьҭахьгьы, ареспубликанеццәа иҟаҵаны ирымаз аблокада рмырԥсыҽӡеит, уи Антонии Октавиани рырхәҭа дуқәа фатәыла реиқәыршәараҿы ауадаҩра ӷәӷәақәа рзаанагеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 121—125.</ref>.
Антони [[Эгнатиева дорога|Егнати имҩала]] ирлас ԥхьаҟа дцо далагеит идуумыз авангард дашьҭаланы, Октавиан ирхәҭақәа шьҭахьҟа иаанхеит. Плутарх излеиҳәо ала, Антони ирхәҭақәа [[Филиппы]] ақалақь азааигәара иҟаз аӡҭачқәа акырӡа ирласны ирзааигәахеит, Брути Кассии илегионқәа рааигәара ишааиз азы ажәабжь раԥхьа агәра рзымгеит<ref name=plut.brut.38>(Plut. Brut. 38) Плутарх. Брут, 38.</ref>. Октавиан данааи ашьҭахь, амчқәа еиҟарахеит — ганцыԥхьаӡа 19 легион (100 нызқьҩык аруаа инарзынаԥшуа) еизган. Акомандаҟаҵаҩцәа зегьы рҭыԥқәа рырӷәӷәара иалагеит, Антони ирхәҭақәа Кассии илегионқәа рҿаԥхьа еизигеит, Октавиан иотриадқәа Брут иҿаԥхьа. Антонии Октавиани аӡырыжәтә азы ауадаҩрақәа рызцәырҵуан, убри аҟнытә мчыла аибашьра ду мҩаԥыргарц рҽазыршәеит, аха Брути Кассии раӷацәа рыуадаҩрақәа ртәы рдыруан, убри аҟнытә аӷа амлакрала ддырԥсыҽырц рҽазыршәон. Аҵыхәтәаны, жьҭаарамзазы, Антони иаӷа дахьтәаз арымарахьтәи (аладатәи) аган ала, аӡҭачқәа рҿы маӡала ахырӷәӷәарҭақәа рыргылара иҽаназишәа, аиҿагылара ду ахь инанагеит, анаҩс [[битва при Филиппах|Филиппы иҟалаз актәи аибашьра]] ҳәа зыхьӡырҵаз. Касси иперпендикулиартәу ахырӷәӷәарҭақәа аниргыла, имчқәа ҵнашәааит. Антони Касси итәарҭа ҭыԥ иажәларц азы архәҭақәа дәықәиҵеит. Убри аамҭазы, Брут исолдаҭцәа, егьи аган аҟны аибашьра ишалагаз анырба, адҵа роуаанӡа Октавиан илагер иажәлеит. Антони илегионқәагьы қәҿиарала Касси илагер иалалеит<ref name=huzar.126>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 126.</ref>. [[Аппиан]] ишааицҳауа ала, асолдаҭцәа егьи аган аҿы имҩаԥысуаз ажәылара алҵшәақәа рыздыруамызт, Брут Кассии илагер шыргаз азы ажәабжь аниаҳа, Антони иакәзар Брут Октавиан илагер дшақәлаз аниаҳа ашьҭахь, раԥхьатәи рпозициақәа рахь ихынҳәит<ref name=autogenerated2>(App. B. C. IV. 112) Аппиан. Гражданские войны, IV, 112.</ref>. Ахәқәа рахь ибналаз Касси Брут илагер аҿы архәҭақәа шеиҭанеиааиуаз аниба, арымарахьтәи афланг аҟны атриумвирцәа аиааира ргоит ҳәа иӡбеит, уи ашьҭахь иҽишьит<ref name=huzar.126 /><ref name=cah.2.10.8>''Pelling C.'' The triumviral period // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 8.</ref>{{ref+|Плутарх, ар рԥыза «адҵа иимҭаӡакәа» атәы Пиндар ихала Касси дишьит ҳәа ажәытәӡан иҟаз аверсиа атәы далацәажәоит<ref name=plut.brut.43>(Plut. Brut. 43) Плутарх. Брут, 43.</ref>.|group="азгә."}} (Плутарх излеиҳәо ала, Касси агха ихьит, избанзар илақәа цқьа ирбомызт<ref name=plut.brut.43 />). Актәи аибашьраҿы иҭахеит 8 нызқьҩык рҟынӡа ареспубликанеццәа, 16 нызқьҩык рҟынӡа атриумвирцәа рыруаа<ref name=autogenerated2 />.
Аҟыбаҩ змаз ар рԥыза Касси иҽанишь ашьҭахь, ареспублика архәҭақәа рнапхгара Брут иахь ииасит, уи аԥышәа змаз арратә напхгаҩымызт. Аха, иара иҭагылазаашьа ииашоу ахәшьара аиҭеит, насгьы дааԥшырц иӡбеит: акы, [[Ионическое море|Иониатәи амшын]] аҿы Филипптәи аибашьра актәи амш аҽны, ареспубликанеццәа рфлот Октавиани Антони рырхәҭақәа раӷьырак ӡаадырҟәрылеит ма итҟәаны иргеит<ref>(App. B. C. IV. 115—116) Аппиан. Гражданские войны, IV, 115—116.</ref>, ҩба, амшқәа ирласӡаны еицәахо ицон (Плутарх излеиҳәо ала, раԥхьа ақәа леит, нас аҵаара иалагеит). Насгьы, атриумвирцәа рыр уаанӡа еиԥш, фатәыла реиқәыршәараҿы ауадаҩрақәа ыҟан<ref name=plut.brut.47>(Plut. Brut. 47) Плутарх. Брут, 47.</ref>. Брут Антонии Октавиани аибашьра алагаразы иҟарҵоз аҽазышәарақәа мап рцәикуан, убри аҟнытә атриумвирцәа ирыӡбеит ареспубликанеццәа аӡҭачқәа ахьыҟаз аладатәи афланг иахықәшаны, раӷа итыл рнапахьы иааргарц, убри алагьы фатәыла рырхәҭақәа еиқәдыршәарц. Брутгьы аӷа амацәаз дҭаимкырц азы ашьаҿақәа ҟаиҵеит. Аҵыхәтәаны, ҩымчыбжьа изҿыз аманиоврқәа рнаҩс, Брут иҩызцәеи исолдаҭцәеи агәра идыргеит аибашьра аҽалархәра шаҭаху азы<ref>(App. B. C. IV. 124) Аппиан. Гражданские войны, IV, 124.</ref>. Еиуеиԥшым аверсиақәа рыла, аҩынтәраан еибашьит жьҭаарамза анҵәамҭазы, мамзаргьы абҵарамза агәҭаны.
Аибашьра ӷәӷәаҿы атриумвират архәҭақәа ареспубликанеццәа ириааит, Афилиппқәа рҿы аҩганкгьы 50 нызқьҩык раҟара ауаа рцәыӡит. Антони аиааира агараҿы ихадоу алагала ҟаиҵеит: актәи аибашьра аламҭалазы, Октавиан иҩызцәа рылабжьарала алагер аанижьит{{ref+|Светони Октавиан актәи ажәылара дшалахәыз атәы иҩуеит, аха уеизгьы иазгәеиҭоит, аибашьра адәаҿы иара дшалкаамхаз: «''иара, иԥсыҽреи ичымазареи рышьҭахьгьы, Филипптәи аибашьра ҩ-жәыларак рыла ихиркәшеит; убри аамҭазы актәи ажәылараан илагер аҟынтә дықәцан, аарла иԥсы еиқәирхеит, егьи аганахь, Антони дахьыҟаз дыбналан данца''»<ref name=suet.aug.13>(Suet. Aug. 13) Светоний. Божественный Август, 13.</ref>.|group="азгә."}}, аҩбатәи аибашьра аламҭалазы ӷәӷәала дычмазаҩхеит{{ref+|Плутарх ишыҩуа ала, ажәылара ашьҭахьҵәҟьа «[Октавиан] ичымазара акырӡа аҽарӷәӷәеит, имшқәа ԥхьаӡазшәа ргәы иаанагон»<ref>(Plut. Ant. 23) Плутарх. Антоний, 23.</ref>.|group="азгә."}}, убри аҟынтә Марк иоуп ииашаҵәҟьаны архәҭақәа зегьы напхгара рзызуаз. Аибашьра ашьҭахь Брут иҽишьит, Антони иԥсыбаҩ аниԥшаа, ҳаҭыр шиқәиҵоз аарԥшуа, аҟаԥшьеиқәа ԥшшәы змаз аплашь ақәиршәит{{ref+|Брут ихы хызҵәаз Октавиан иоуп, ихы Римҟа идәықәиҵеит, Цезар иҳатәара ашьапаҿы икарыжьырц, аха ахы зҭаз аӷба амшын иӡааҟәрылеит<ref name=suet.aug.13 />.|group="азгә."}}. Зыԥсы ҭаны иаанхаз ареспубликанеццәа рҟынтә џьоукы Антони рыҽирҭеит (Брут исолдаҭцәа аӡәырҩы иара иахь ииасит, избанзар иара ажәа риҭеит анаҩсангьы аԥара шырзишәало ала), егьырҭ Секст Помпеи иахь ибналан ицеит<ref name=cah.2.10.8 /><ref name=huzar.127>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 127.</ref>. Аибашьра ашьҭахь Октавиан Римҟа дхынҳәит, Антони Мрагылара даанхеит, ф- легионки, аҽыуаҩцәа ротриад дуи иманы<ref name=huzar.129et130>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 129—130.</ref>. Цезар формалла ишьа шырузгьы, атриумвирцәа, еиқәшаҳаҭны, иҷыдоу рнапынҵақәа мап рцәырымкит.
== Антони Мрагылара ==
=== Антони Бырзентәыла, Азиа, Мысра. Перузиатәи аибашьра (ҳ. ҟ 41—40 шықәсқәа.) ===
{{main|Перузиатәи аибашьра}}
[[Файл:Natoire Marc-Antoine-Ephèse.jpg|thumb|300px|[[Натуар, Шарль-Жозеф|Шарль-Жозеф Натуар]]. Марк Антони Ефесҟа иаара (1741)]]
Ҳ. ҟ. 42—41 шықәсқәа аӡын Антони Бырзентәыла ихигеит, илегионқәа рыхәҭак оуижьит, аха аибашьра иазыхиаз архәҭақәа ааникылеит. Иҟалап Антони Парфиа аибашьра аҽазыҟаҵара далагазар, уи азы аԥара иҭаххеит. Ареспубликанеццәа рырхәҭақәа рныҟәгаразы, ирхысыз ҩышықәса ирылагӡаны азиатәи апровинциақәа рҟынтә жәашықәса ирылыргашаз ашәахтә заанаҵы еизыргеит, аха Антони иааиуа ашықәс иалагӡаны, имҩаԥигараны иҟаз акампаниазы, еиҭа убриаҟа аԥара иҭаххеит<ref group="цитата">(App. B. C. IV. 5) Аппиан. Аграждантә еибашьрақәа, IV, 5: «Шәара шәзы [Азиа инхо ауаа], шәыдгьыл шәықәрымцарц[италиаа реиԥш], шәықалақьқәа, шәыҩнқәа, шәныхабаашқәа, шәнышәынҭрақәа шәымрымхырц азы, ҳара аԥара ашәара шәыдаҳҵеит, зегьы ракәым — уи шәара ишәылшомызт — аха урҭ рыхәҭак, зегь реиҳа имаҷу ахәҭа; ари шәара шәгәы иахәароуп ҳәа сыԥхьаӡоит. Ҩышықәса рыла ҳаӷацәа ирышәҭаз — шәара жәашықәса ишәшәашаз ашәахтә рышәҭеит — ҳара иҳазхоит, аха ҳара уи шықәсык иалагӡаны иҳауар акәхоит: ҳҭахрақәа уи рҭахуп».</ref>. Антони мрагыларатәи ақалақьқәеи, идгылаз аҳрақәеи рҟынтә 150 нызқь талант инарзынаԥшуа ишиҭаххазгьы, ианаамҭаз 20 нызқь талант иреиҳаны аизигара илымшеит. Марк хара имгакәа иҭахрақәа ирмаҷыр акәхеит — ҩышықәса ирылагӡаны 9 шықәса рзтәи ашәахтә дыршәара аҟынӡа<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 10.</ref>. Убри аамҭазы, иара ареспубликанеццәа ирҿагылаз атерриториақәа дрыдгылон ([[Ликия|Ликиеи]] [[Родос|Родоси]] ашәахтә ашәаразы рхы иақәиҭитәит), иара убасгьы ажәытәӡатәи аҭоурых змоу ақалақьқәа дрыдгылеит (ахәҭакахьала, Афины анапхгара аҵаҟа иҟаз аҭыԥ ирҭбааит). Урҭ аусқәа аеллинцәа рмонархцәа рполитика иацырҵон, уи инақәыршәаны ақалақьқәеи аҳәынҭқаррақәеи анкьатәи рылшамҭақәа рзы ацхыраара рырҭон<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 11.</ref>. Антони, иара убас, [[Антипатр Идумеянин|Антипатр]] иԥа [[Ирод I Великий|Ирод]] Иудеиа, Идумеиа, Переи аҳыс дриҭеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 161—162.</ref>, Марк Габини Мысра имҩаԥигоз акампаниа далахәын (шәахәаԥш аҟәша «Габини инапаҵаҟа амаҵзура. Иудеиеи Мысреи рҿы имҩаԥысуаз аибашьрақәа»).
[[Файл:Kleopatra-VII.-Altes-Museum-Berlin1.jpg|thumb|left|235px|Клеопатра. ҳ. ҟ. I-тәи ашәышықәса, амармалташь. Берлин, [[Старый музей|Ажәытәтәи амузеи]]]]
Киликиа даныҟаз, Антони Мысратәи аҳкәажә [[Клеопатра|Клеопатра]] дааиԥхьеит, иҟалап урҭ Мысратәи аекспедициа аан еибабазар. Плутарх излеиҳәо ала, Марк аҳкәажә лҟынтәи ареспубликанеццәа дышыцхраауаз атәы иаҳарц иҭахын. Анаҩс, абырзен ҭоурыхҭҵааҩы излеиҳәо ала, Клеопатра иреиӷьыз лхьымаҭәақәа еизганы, лмаҵуцәа зегьы лыманы [[Тарс|Тарсҟа]] дцеит, уаҟа Антони дигәаԥхартә иҟалҵеит<ref group="цитата">(Plut. Ant. 25-27) Плутарх. Антони, 25-27: [Клеопатра] «…[[Кидн]] аӡиас дӡысо дхын, зыӷбаҵыхәа хьтәыз, иҟаԥшьеиқәоу аԥрақәеи, араӡын зхьыршаз ажәҩақәеи змаз ашхәа дақәтәаны, уи афлеитеи, аҿырпынқәеи, акифарақәеи рыбжьқәа аҽрықәыршәаны иӡсаны ицон <…> Антони Мысратәи аԥҳәыс дидикылеит, насгьы илшоз зегьы ҟаиҵеит маллеи хыркрылеи дылиааирц азы, аха аҩбагьы рҿы дышаҵахаз аниба, иара зегь раԥхьагьы ичаражәра иацыз аӷарреи агьама амаҷреи дахыччо далагеит. Антони илафқәа рыла ааӡара згыз солдаҭны дшыҟаз анеилылкаа, Клеопатрагьы лхаҭа убас еиԥшала дцәажәо далагеит — дымшәаӡақәа, ԥхашьарак аамырԥшӡакәа».</ref>.
Антони Мрагылара дыҟанаҵ, Октавиан Италиаҟа дхынҳәит, избанзар адемобилизациа зызуыз аруаа аԥареи адгьыли рыҭара зыхәҭаз иара иакәын. Шықәсы рацәалатәи аграждантә еибашьрақәа Италиа иазааргаз аԥхасҭақәа ирыхҟьаны, иара убасгьы адгьылбжьахахь афатә анагара амҩақәа зкыз Секст Помпеи ихҟьаны, архәҭақәа зықәдыргәыӷыз анагӡара уадаҩхеит<ref name=huzar.129et130 />. Аруаа рҿаԥхьа иду ауалԥшьа анагӡаразы (зегьы ааидкыланы 170 нызқьҩык аветеранцәа анхарҭа ҭыԥқәа риҭар ихәҭан), Гаи Италиа еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы инхоз ауаа рыдгьылқәа рымхра иқәшәеит: Аппиан излеиҳәо ала, Октавиан ''Италиа ахырҵәара'' иқәшәеит<ref>(App. B. C. IV. 5) Аппиан. Гражданские войны, IV, 5.</ref>. Октавиан аԥара ахьизымхоз азы, адгьылқәа аџьармыкьатә ахәԥсақәа раасҭа акырӡа еиҵаны мчыла иддырҭииуан изтәқәаз. Уи аполитика ақыҭанхамҩа аиҵахарахь инанагеит, избан акәзар аветеранцәа рҟынтәи аӡәырҩы арахә рымамызт, излаарыхуаз рхатәы техникагьы. Уи адагьы, атәцәа рацәаҩны (ақыҭанхамҩаҿы аус зуазгьы уахь иналаҵаны) Секст Помпеи иахь ибналеит, насгьы урҭ иара иҟны амаҵзура иалалар, ахақәиҭра шриҭо атәы раиҳәахьан. Имҩаԥысуаз аграждантә еибашьрақәа ирыхҟьаны анапҟазареи ахәаахәҭреи ахьеиҿкаамыз, аекономикатә ҭагылазаашьа еицәахеит<ref name=bor.115etc>''Борухович В. Г.'' Последний период гражданских войн (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 6. — Саратов, 1986. — С. 115—120.</ref>. Антони аҳҭнықалақь аҿы имаз аинтересқәа рыхьчара даҿын иашьа Луци (Марк уи аконсулс иалхра илиршеит) уи инаҩс иԥҳәыс Фульвиа. Ҳ. ҟ. 41 ашықәс азы Октавиан ауаа дахьырҭахымыз рхы иархәаны, агәынамӡара аазырԥшуаз абџьар рыҭара иалагеит. Луци Гаи иполитика иаартны данаҿагыла, ируаа иманы ԥыҭраамҭак Рим ааникылеит, усҟан адгьылқәа рымхра иаҟәыҵырц азы ааԥхьара аныҟаиҵа, аӡәырҩы иара идгылеит. Аха Луции Фульвиеи асалам шәыҟәқәа ззырыҩуаз Марк Антони аҭагылазаашьа аҿиашьа зынӡагьы иҽалаимырхәӡеит. Аамҭа ахьцаз иахҟьаны, Октавиан ар еизигеит, Перузиа (ҳаамҭазтәи [[Перуджа|Перуџьиа]]) итәаз Луци дижәлан дииааит. Аҿагылаҩцәа здызкылаз ақалақь амца ацраҵаразы адҵа ҟаиҵеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 131—133.</ref>.
Антони Италиа иҟаз ахҭысқәа хырҩа ахьриимҭоз зыхҟьаз Мрагыларатәи атәылақәа рҿы ихымԥадатәиу аусқәа дахьырҿыз акәын, зегь раԥхьаӡа иргыланы Парфиа абашьразы аҽазыҟаҵарақәа дахьырҿыз (хыхь шәаҳәаԥш). Марк ахҭысқәа иҽахьрылаимырхәуаз даҽа мзызкгьы аман, уи Луци имҩаԥигоз ихьыԥшым аполитика акәын: иажәахәқәа рҿы иҳәон — иҟалап иашьа уи азҵааразы димацәажәаӡакәа — атриумвирцәа рнапынҵақәа шьҭарҵоит ҳәа<ref>(App. B. C. IV. 30) Аппиан. Гражданские войны, IV, 30.</ref><ref name=huzar.133et135>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 133—135.</ref>. Ажәытәтәи авторцәа ахԥатәи амзызгьы аӡбахә рҳәоит — урҭ ргәаанагарала, Антони Мысратәи аҳкәажә лахь имаз абзиабара зынӡа ихы ҭнаҟьеит, насгьы лара длышьҭаланы [[Александрия|Александриаҟа]] дахьцаз азы аамҭа рацәаны ицәыӡит<ref name=plut.ant.28>(Plut. Ant. 28) Плутарх. Антоний, 28.</ref>. Перузиа агара иадҳәалаз ажәабжь аниаҳа ашьҭахь ауп Антони Италиаҟа дцарц аниӡбаз. Аха ҳ. ҟ. 40 ашықәс, аԥхынразы Рим мрагыларатәи ахәҭақәа парфиатәи ар ақәлеит, уи напхгара азыруан аҳ иԥа [[Пакор I|Пакори]] римтәи [[Квинт Лабиен|Квинт Лабиени]]<ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 108.</ref>. Антони ажәылара шыҟалоз идыруан, аха иаразнак ажәылара аԥырҟәҟәаара иҭахымхеит, аметрополиахь имҩа иациҵеит<ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 111.</ref>. Италиаҟа даныхынҳә, Марк Брундизи дажәлеит, иара аметрополиеи мрагыларатәи апровинциақәеи еидызкылоз астратегиатә ҵакы змаз баӷәазан. Афлотилиа дуқәа напхгара рзызуаз Гнеи Домици [[Гней Домиций Агенобарб (консул 32 года до н. э.)|Агенобарби]], Секст Помпеии Марк аус ицыруа иалагеит<ref name=huzar.133et135 /><ref name=shifman.72et74>''Шифман И. Ш.'' Цезарь Август. — {{Л.}}: Наука, 1990. — С. 72—74.</ref><ref name=cah.2.10.17et20>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 17—20.</ref>.
=== Октавиани Секст Помпеии рнышәара (ҳ. ҟ 40—38 шықәсқәа.) ===
[[Файл:Antony with Octavian aureus.jpg|thumb|300px|[[Аурей|Ауреи]] (ауреус) Антони ипортреҭқәа(арымарахь) Октавиан (арыӷьарахь) ҳ. ҟ.41 ашықәс.]]
Октавиан ирхәҭақәа Антони иабашьра рҭахымызт, уи ргәалаҟазаара канажьуан. Убри аҟынтә, Октавиан Италиа ахәҭақәа реиҳарак инапаҿы ишыҟазгьы, аҭагылазаашьа уадаҩын. Асолдаҭцәа роуп ҩыџьа атриумвирцәа реиныршәара аԥшьызгаз, уи ҟалеит ҳ. ҟ. 40 ашықәс азы, ҭагалан (Лепид уи аамҭазы амчра имырххьан). Уи аҭынчра ашьақәыргылара иацхрааит. Октавиан имҩаԥигоз ахара инаԥшуаз аполитикагьы, иара иҿагылаз Луци Антонии Фульвиеи ишаҭеит. Аиқәышаҳаҭра ҿыц инақәыршәаны, Антони амрагыларахьтәи апровинциақәа зегьы ирҭеит, Октавиан -мраҭашәаратәи апровинциақәа зегьы, уаанӡа Антони иитәыз Галлиатәи апровинциақәагьы уахь иналаҵаны. Лепид Африка заҵәык иоуит, Секст Помпеи интересқәа Марки Гаии хырҩа рырымҭеит, убри азы иара ҩаԥхьа Италиа амшынтә блокада азыҟаиҵо далагеит. Уи адагьы, хара имгакәа Фульвиа лыԥсҭазаара далҵит, Антонии Октавиани аизааигәахаразы алшара ҿыц роуит, Марк ԥҳәысс дигеит ааигәа иԥҳәысеибахаз Октавиан иаҳәшьа [[Октавия Младшая|Октавиа]]<ref name=bor.115etc /><ref name=huzar.133et135 /><ref name=shifman.72et74 /><ref name=cah.2.10.17et20 />.
Аха Секст Помпеи Италиа ҿыц амшынтә блокада ахьыҟаиҵаз азы, атриумвирцәа рыгәҭакқәа рыԥсахыр акәхеит, избанзар ача ахьмаҷхаз Октавиани, аҳҭнықалақь аҿы иаанхаз Антонии рхыԥша иаԥырхагахеит. Ҳ. ҟ. 39 ашықәс азы Антонии, Октавиани, Помпеии Кампаниа имҩаԥысуаз аиҿцәажәарақәа рҿы аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Атриумвирцәа Сицилиа, Сардиниа, Корсика хәышықәса ҳәа Секст иширҭо ала ажәа рҳәеит, иара убас Пелопоннесгьы уахь ишацырҵо ([[Ахея (римская провинция)|Ахеиа апровинциа]]) азгәарҭеит, аха иахәҭоу азакәантә напынҵақәа иҭаны атриумвирцәа рхыԥхьаӡара иалахәхара мап ацәыркит. Уи аҭыԥан, Секст ҳ. ҟ 33 шықәса рзы консулс дшыҟарҵо ала ажәа ирҭеит. Ацымҳәрас Секст аблокада аԥихыр, Италиа фатәыла еиқәиршәар, Адгьылбжьаратәи амшын апиратцәа рҟынтә ирыцқьар, насгьы ҿыц ибналаз атәцәа идимыкылар акәын. Атриумвирцәа Секст иахь ибналан ицаз зегьы ршаҭара иақәшаҳаҭхеит, ирҳәҭақәа рыҟны еибашьуаз атәцәа зегьы ахақәиҭра рырҭеит, иара убасгьы ирҳәҭақәа ирылахәыз ахақәиҭра змоу асолдаҭцәа Октавиани Марки рлегионерцәа реиԥш аԥаратә ҳамҭақәа рацәаны ирықәдыргәыӷит<ref name=shifman.75et75>''Шифман И. Ш.'' Цезарь Август. — {{Л.}}: Наука, 1990. — С. 74—75.</ref><ref name=cah.2.10.20et21>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 20—21.</ref>. Аиқәшаҳаҭра ахьрыдыркылаз Секст ажәҩа рацәа змоу инышь ду аҿы аныҳәа ҟаҵаны иазгәарҭеит ҳәа алегенда ыҟоуп, насгьы Помпеи иҩыза [[Менодор]] Антонии Октавиани ршьырц идигалеит, напхгаҩ ҿыцс дҟаларц азы, аха иалымҵит<ref>(App. B. C. V. 73) Аппиан. Гражданские войны, V, 73.</ref>. 39 ашықәс ҳ. ҟ. Жьҭаарамзазы, Антони Рим ааныжьны Азиаҟа ддәықәлеит Парфиа иабашьразы, аха уеизгьы аӡын Афины ихигеит. Аха уи аибашьра иалахәхара уажәшьҭа иаҭахымызт: иҩыза [[Публий Вентидий Басс|Публи Вентиди Басс]] Азиа Маҷ аҿы Лабиен ирҳәҭақәа дыриааит, насгьы Парфиа анапахьы иаанагахьаз Римтәи апровинциақәа реиҳарак ахақәиҭра риҭеит<ref name=shifman.75et75 /><ref name=cah.2.10.20et21 />.
Басс ақәҿиарақәа шимазгьы, Рим аӷацәа [[Малая Азия|Азиа Маҷ]] ашьхаратә ҭыԥқәак рнапаҿы иҟан, убри аҟынтә Антони уаҟа апориадок ҟаиҵар акәхеит. Аха Марк имчқәа рыла апровинциақәеи ирзааигәаз аҳәынҭқаррақәеи рҿы аҭынчра ашьақәыргылара даламгеит, уи идгылаз анапхгаҩцәа ирыдиҵеит. Уи азы аҭыԥантәи адинастиақәа рымчра ирӷәӷәар акәхеит, уи ари арегион аҿы уаанӡатәи Римтәи аполитика адоктрина иаҿагылон (иаҳҳәап, [[Гней Помпей Великий|Гнеи Помпеи]] [[Третья Митридатова война|Ахԥатәи Митридаттәи аибашьраан]] ахәаахәҭратә қалақьқәа дрықәгәыӷуан, убри аан аҭыԥантәи анапхгаҩцәа ирԥсыҽуан). Ахәҭакахьала, Антони [[Митридат VI|Митридат Евпатор]] имаҭа [[Дарий Понтийский|Дари]] Понттәи аҳыс дҟаиҵеит. Киликиеи Кипреи рыхәҭак Антони Клеопатра илиҭеит: иҟалап, абнақәа рыла ибеиоу арҭ адгьылқәа Мысра афлот аргыларазы рхы иадырхәарц рҭахызҭгьы. Дук мырҵыкәа Антони Азиа имаз иусқәа аанкыланы Брундизиҟа дхынҳәит, уахь Октавиан дааиԥхьеит атриумвират аԥеиԥш иазкны аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгаразы — урҭ рнапынҵақәа раамҭа нҵәон ҳ. ҟ ԥхынҷкәынмза 31, 38 ашықәс азы. Аха Гаи уахь дымнеит, Секст Помпеи иабашьра дахьахнагаз мзызс иҟаҵаны, Маркгьы Шьамтәылаҟа дцеит. Аха уа даннеи аамҭазы, Вентиди Басс апровинциаҿы римтәи амчра еиҭашьақәирӷәӷәахьан. Ар рԥыза [[Коммагена|Коммаген]] еибашьрала алалара иҽахьикӡеит, Парфиатәи асолдаҭцәа рыҭара дахьақәшаҳаҭмыз ҽыҵгас иҟаҵаны. Антони аҳра аҳҭнықалақь [[Самосата]] амацәаз аҭакразы аоперациа напхгара аиҭон, аха ақалақь зтәыз гәымшәарыла ирыхьчон. Убри аҟынтә Антонии Коммаген анапхгаҩи аҭынчразы еиқәшаҳаҭхеит: Марк 300 талант аконтрибуциа иоуа иалагеит, раԥхьа зқьы дшазыԥшызгьы. Парфиа ауааԥсыра рхырҵәара хыркәшахахьан, аха Парфиа ақәлара макьана иахьазыхиамыз азы, Вентиди Римҟа дхынҳәын, дзыԥсаз атриумф азгәеиҭеит, Антони Мрагылара даанхеит. Еилкаауп, Маркгьы атриумф азгәеиҭар шилшоз, аха иҽникыларц иӡбеит<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 21—24.</ref><ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 115—116.</ref>.
Акампаниақәа рыбжьара Антони иаамҭа Клеопатра лҟны, Александриа ихигон, уаҟа иҩызцәеи иареи ачара дуқәа мҩаԥыргон<ref name=plut.ant.28 />. Алегенда излаҳәо ала, шамахамзар есыуаха атриумвири аҳкәажәи атәцәа реиԥш рҽеилаҳәаны, еицны ақалақь иалан<ref group="цитата">(Plut. Ant. 29) Плутарх. Антони, 29: «Лара [Клеопатра] дицны абаҩқәа рыла дыхәмаруан, еицрыжәуан, еицышәарыцон, абџьарқәа рыла иҽаназыҟаиҵоз ахәаԥшцәа дрылахәын; уахынла, атәы имаҭәа ишәҵаны, ақалақь даналаз, аҩнқәа рышәқәеи рԥенџьырқәеи рҿы даанкыланы, аԥшәмацәа — малла иаҩцамыз ауаа— дзышьццылахьаз алаф рылихуа даналагоз, Клеопатрагьы иара иеиԥш лҽеилаҳәаны, Антони дицын. Лассы-лассы иара ихаҭагьы ҭакс ахыччара бааԥсқәа иаҳауан, Александриаа рнапҟьаҟьақәа рыла дҟәаҟәаны аҩныҟа даныхынҳәуазгьы ыҟан, урҭ реиҳараҩык иара дазусҭаз шеилыркаауазгьы. Аха уеизгьы Антони ихәмаррақәа ақалақьуаа ргәы иақәшәон, дара ирҭахны, гьамала ари ахәмарра рхы аладырхәуан, насгьы римаа рзы иара атрагедиатә маска ихаиҵоит, ҳара ҳзы акәзар — акомедиатә » ҳәа азгәарҭон.</ref>. Ҳ. ҟ. 40 ашықәс ианазынаԥшуаз Клеопатра Антони иҟынтә ҩыџьа ахшара лхылҵит — [[Александр Гелиос|Александр Гелиоси]] [[Клеопатра Селена II|Клеопатра Селенеи]].
=== Атриумвирцәа рнапынҵақәа рыцҵара. Парфиатәи аекспедициа (Ҳ. ҟ. 37—36 шықәсқәа) ===
{{main|Марк Антони Парфиатәи икампаниа}}
[[Файл:Mark Antony's campaign in Parthia, 36 BC ab.png|thumb|350px|Антони Парфиатәи икампаниа. - римаа русқәа (ҵәаӷәаԥҵәала иаарԥшуп излахьаҵуаз амҩа) — апарфианцәа русқәа<br>{{legend|yellow|Рим атәыла иаҵанакуаз}}{{legend|orange|Римаа рыдгылаҩцәа}}{{legend|#55dd55|Парфиа}}{{legend|#77aaff|Апарфиаа рыдгылаҩцәеи рвассалцәеи}}]]
Ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза 31, 38 ашықәс азы Аҩбатәи атриумвират аусқәа официалла ихыркәшахеит, аха Октавиан Секст Помпеи иабашьра даҿын, Антонигьы Парфиа абашьра иҽазыҟаиҵон, насгьы урҭ азакәантә напынҵақәа даҽа ԥыҭраамҭак раанкылара ринтересқәа ирықәшәон. Атриумвирцәа аҩыџьагьы ирылымшеит имҩасуаз ашықәс анаҩстәи аусуратә план аиқәыршәара, убри аҟнытә еицәажәеит ҳ. ҟ 37 ашықәс азы, аԥхынразы еиқәшәарц. Раԥхьаӡа Антони Брундизи дыӡхыҵырц игәы иҭеикит — Македониантәи иаауаз амҩа иазааигәаӡаз абаӷәаза — аха ақалақь аҿы иҟаз Октавиан идгылаҩцәа абаӷәаза аҭалара азин ирымҭеит, ақалақь агара игәы иҭоуп ҳәа гәҩарас иҟаҵаны. Уи иахҟьаны, Тарент (ҳаамҭазтәи [[Таранто]]) аиҿцәажәарақәа мҩаԥысит, уаҟа Антонии Октавиани атриумвират аамҭа даҽа хәышықәса иацырҵарц азы еиқәышаҳаҭхеит. Аӡәи-аӡәи еицхыраарц азы, архәҭақәа реиҭныԥсахразы еицәажәеит: аршьаҟауаа реинтерес змаз Антони ԥшь-легионқ иоур акәын, урҭ рцымхәрас иӷәӷәоу афлот зҭахыз Октавиан аибашьыга ӷбақәа 120 цыра ииҭон. Атриумвирцәа ҳ. ҟ. 31 ашықәс аҟынӡа аконсулцәа рсиақәа шьақәдырӷәӷәеит<ref name=cah.2.10.25et26>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 25-26.</ref><ref name=huzar.142et143>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 142—143.</ref>. Анаҩстәи аҭоурыхтә традициа аизыҟазаашьақәа реиҭашьақәыргылараҿы Октавиа акыр зҵазкуа ароль лыднаҵон, аха ари аверсиа уажәтәи ҳаамҭазы агәыҩбара цәырнагоит<ref name=cah.2.10.25et26 />.
Ҳ. ҟ. 37 ашықәс азы Антони, иааиуаз ашықәс азы иазԥхьагәаҭаз Парфиа абашьразы аҽазыҟаҵара ӷәӷәақәа дрылагеит. Антони ихыдҵақәа нагӡаны Октавиан 120 ӷба шииҭазгьы, Гаи дзықәиргәыӷыз ԥшь-легионк изааимышьҭит<ref name=cah.2.10.25et26 /><ref name=huzar.142et143 />. Аха, ҳ. ҟ. 36 ашықәс ааԥынразы Марк илшеит 16 легион инарзынаԥшуа реизгара (60 нызқьҩык аруаа раҟара){{ref+|Антони илегионқәа рхыԥхьаӡара иазкны еиуеиԥшым ажәытәӡатәи ахыҵхырҭақәа ирҳәо еиқәшәаӡом- еиуеиԥшым аверсиақәа рыла, урҭ раԥхьаӡа 13<ref>(Vell. Pat. II. 82) Веллей Патеркул. Римская история, II, 82.</ref>, 15<ref>(Aur. Vict. De vir. ill. 85.4) Аврелий Виктор. О знаменитых мужах, 85.</ref> мамзаргьы 18<ref>(Liv. Ep. CXXX) Тит Ливий. Эпитомы, 130.</ref>,16 легион ыҟан — Плутарх игәаанагарала<ref name=autogenerated4>(Plut. Ant. 37) Плутарх. Антоний, 37.</ref>, уи иоуп еиҳа инарҭбааны уи аиҿагылара иахацәажәо, иара убасгьы Иустини Флори<ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 120.</ref>.|group="азгә."}}, 10 нызқьҩык аҽыр (еиҳарак испаниатәии галлиатәии апровинциақәа рҟынтәи), насгьы ацхырааразы 30 нызқьҩык раҟара ар<ref name=huzar.176>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 176.</ref>. Ажәыларазы аамҭа бзиа алхын: аигәа заб дхәаҽны дызшьыз [[Фраат IV]] Парфиа анапхгарахьы днеит. Анапхгаҩ ҿыц иаразнак иашьцәа рышьразы адҵа ҟаиҵеит, насгьы аристократцәа аӡәырҩы рҭархаразы адҵа ҟаиҵеит. Аҳ ҿыц ицәыбналаны унеишь-уааишь ҳәа зарҳәоз парфиаа Марк Антони иахь ицеит, Фраат диҿагыларц азы иацәажәо иалагеит. Антони Парфиа иҟаз аҩнуҵҟатәи аиҿагыларақәа ихы иархәаны, иаразнак ажәылара шаҭахыз азы арҭ ахҭысқәа агәра идыргеит<ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 117—118.</ref>.
Иҟалап Антони ихы иаирхәазар Цезар ақәылара азы иҟаиҵаз инагӡамыз агәҭакқәа: Светони иааицҳауеит, Цезар [[Великая Армения|Ермантәыла]] ала Парфиа дақәларц иҭахызшәа<ref>(Suet. Iul. 44) Светоний. Божественный Юлий, 44.</ref><ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 119.</ref>. Аибашьра рҽаназыҟарҵоз, иҟалап [[Парфянский поход Красса|Красс Парфиа дшеибашьуаз]] аԥышәа бааԥсы иазхәыцзаргьы. Иҟалап, Антони аханатә [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиа]] ала акәымкәа, Ермантәыла ала Парфиа агәҭаҵәҟьа далаларц иӡбазар. Римаа аҩадахьала ажәылара иахьалагаз мзыз хадас иамаз, ахәқәеи ашьхақәеи змаз арельеф рхы иархәаны Парфиатәи аҽыр рнырҵәара акәын, аҽыр адәкаршәрақәа рҿы акәын еиҳарак иманшәалан иахьеибашьуаз. Ермантәыла далсырц азы, Марк Ермантәыла анапхгаҩы [[Артавазд II]] диацәажәеит, уигьы ацхырааразы аруаа рацәаҩны Антони ииҭеит, аҽыргьы уахь иналаҵаны. Ермантәылантәи Антони Ермантәыла иаӷаз даҽа [[Артавазд I (царь Атропатены)|Артаваздгьы]] дызхагылаз [[Атропатена|Мидиа-Атропатена]] атерриториа далаларц азы агәыӷра иман. Аибашьра алагаразы аҽыҵга аҟаҵаразы, Антони Парфиа аҳ Фраат адҵа ииҭеит [[Битва при Каррах|Карра аибашьраҿы]] иигаз атрофеиқәа ииҭарц азы<ref name=cah.2.10.31et32>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 31-32.</ref>. Апарфиаа рҳәынҭқар мап икит.
Раԥхьаӡа римтәи архәҭақәа Карр азааигәара [[Евфрат]] иаԥныз [[Зевгма (Коммагена)|Зевгма]] ақалақь аҿы еизаны иҟан. Аха Фраат Месопотамиа аибашьцәа реизгара даналага, Антони аҩадахьала, Евфрат даваланы Ермантәыла далалеит (Зевгма ақалақь аҟны дгылан, Евфрат аӡхыҵырҭа ду ахьыҟаз, уи парфиаа еиланарҩашьар акәын). Антони аибашьра ихьшәаны далагеит, аха аӡынразы иара идгылаз Ермантәыла ирхәҭақәа рааныжьра ацымхәрас, аибашьра иациҵеит. Анаҩс, иара изы ацәгьа зҭахыз ауаа Александриа Клеопатра лҿы даанхеит ҳәа ахара идырҵеит<ref name=cah.2.10.31et32 /><ref>''Циркин Ю. Б.'' Гражданские войны в Риме. Побеждённые. — СПб.: СПбГУ, 2006. — С. 285.</ref>; аха Плутарх игәы ишаанаго ала, Антони, уи аҭыԥан, иаанхаз ашықәс зегьы аҳкәажә лҿы иихигарц азы, аӡын алагаанӡа акампаниа ахыркәшара дахыццакуан<ref name=autogenerated4 />. Марк Ермантәылантәи Атропатена далалеит, уи ақалақь хада Фрааспа (даҽа транскрипциак аҿы Фраата) дакәшан дгылеит, уи ахьыҟаз аҭыԥҵәҟьа еилкааӡам (версиак инақәыршәаны, ари ақалақь аҭыԥ аҿы [[Тахт-е Солейман|Тахт-е Солеиман]] ахыжәжәарақәа ыҟоуп). Аха, Марк дахьыццакуаз иахҟьаны, ақалақь амацәаз аҭакразы иалихыз атехника акырӡа иԥсыҽхеит. Фрааспа ажәыларақәа ҵыхәаԥҵәарада ицон, Антони иҭагылазаашьа еиҳа-еиҳа иуадаҩхон, Парфиатәи архәҭақәа ацхыраара иахьааз иахҟьаны. Апарфиаа ажәыларазы иахәҭаз амыругақәа змаз римтәи ар ргәыԥи, уи иацыз ҩ-легионки ԥыхха ишьҭарҵеит. Абри аибашьра ашьҭахь Ермантәыла аҳ Артавазд Атропатенантәи ир ықәигарц иӡбеит{{ref+|Дион Касси далацәажәоит (уи ҵабыргны иҟамзаргьы) аерман Артавазд Октавиан идҵала Антони чарҳәара изиуит ҳәа зҳәо ахыҵхырҭа<ref>(Dio Cass. xlix.14.6) Дион Кассий. Римская история, XLIX, 14.</ref>.|group="азгә."}}. Аҽыр иреиҳаз рыхәҭакгьы иара ицны иахьцаз азы, римаа парфиатәи ар ишыриааиуа азы агәыӷра рцәыӡит. Архәҭақәа ргәы шьҭихырц азы, Марк шьҭахьҟа ихьаҵуаз агәыԥқәа руак аҟны адецимациа мҩаԥигар акәхеит. Парфиаа Антони ир ирыкәшеит ҳәа ҳҳәар ҳалшоит, аха 27 мшы рыла акомандаҟаҵаҩ илшеит аблокада ԥжәаны Ермантәылаҟа ахынҳәра, парфиатәи аҽыр ржәыларақәа иааиԥмырҟьаӡакәа қәҿиарала дырҿагыло, убрантәи Римтәи атәылахь дхынҳәит, аҵыхәтәаны -Мысраҟа. Акампаниа қәҿиарада ишымҩаԥысызгьы, Антони уеизгьы иааирԥшит илаз ар рԥыза иҟыбаҩ, зынӡа дҟәыбаса дықәырҵартә иҟаимҵеит<ref name=cah.2.10.33et34>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 33-34.</ref><ref>''Бокщанин А. Г.'' Парфия и Рим. Часть 2: Система политического дуализма в Передней Азии. — М.: МГУ, 1966. — С. 108—116.</ref><ref>(Plut. Ant. 37-51) Плутарх. Антоний, 37-51.</ref><ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 120—124.</ref>. Акампаниа аан Антони ицәыӡқәа зегьы ааидкыланы акырӡа иҳаракуп ҳәа ахәшьара арҭеит ажәытәӡатәи авторцәа — еиуеиԥшым аверсиақәа рыла, архәҭақәа раԥхьатәи рхыԥхьаӡара аҟынтә аԥшьбатәи ахәҭа инаркны (25 нызқьҩык аруаа)<ref>(Vell. Pat. II.82)</ref> 42 нызқьҩык рҟынӡа<ref>(Plut. Ant. 50-51) Плутарх. Антоний, 50-51.</ref>.
=== Ермантәылаҟа аныҟәара. Октавиан иабашьра аҽазыҟаҵара ( ҳ. ҟ. 35—33 шықәса) ===
[[Файл:Marcus Antonius - Cleopatra 32 BC 90020163.jpg|thumb|300px|[[Денарий|Денари]], Ермантәыла имҩаԥысуаз акампаниа аҳаҭыр азы иҭрыжьит. Арымарахь -Клеопатра, арыӷьарахь -Антони, аҩыра «Antoni Armenia devicta»]]
Антони Парфиатәи аибашьра хьӡыда ианыхиркәша, Октавиан Секст Помпеи дииааит, насгьы Италиа имчра арӷәӷәара далагеит. Помпеи Италиантәи Антони инапаҵаҟа иҟаз [[Митилини|Митиленыҟа]] абналара илшеит. Марк Фрааспа азааигәара ишиқәымҿиаз аниаҳа, иара ақәгылара еиҿикааит. Ҳ. ҟ. 35 шықәса алагамҭазы Секст Помпеи афлот ҿыц еизиган, Азиеи Вифиниеи рыԥшаҳәа иаԥныз ақалақьқәа рҿы ақәыларақәа ҟаиҵо далагеит, иара убасгьы парфиаа иҽрымадара иҽазишәеит. Секст иӷбақәа анаҵаха ашьҭахь, [[Марк Тиций|Марк Тици]] дишьит, аха уи ишьразы адҵа, ҳәарада, Антони ихаҭа иоуп иҟазҵаз<ref name=huzar.145>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 145.</ref><ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 37-38.</ref><ref>(App. B. C. V, 133—143) Аппиан. Гражданские войны, V, 133—143.</ref>{{ref+|А. Г. Бокшьанин Секст Помпеи Антони диҿагыланы данықәгылаз Ермантәылаҟа аекспедициа анымҩаԥыргаз иашьҭанеиуаз ашықәсазы ауп ҳәа иԥхьаӡоит<ref>''Бокщанин А. Г.'' Парфия и Рим. Часть 2: Система политического дуализма в Передней Азии. — М.: МГУ, 1966. — С. 119—121.</ref>.|group="азгә."}}.
Ҳ. ҟ. 35 ашықәс азы Атропатена аҳ [[Артавазд I (правитель Атропатены)|Артавазд]] иҟынтәи ацҳаражәҳәарҭа Антони дахьыҟаз Александриаҟа иааит. Уи Марк ажәалагала изыҟаиҵеит, рҩыџьагьы рҽеибыҭаны ажәытәтәи иаӷа [[Артавазд II|Ермантәылатәи Артавазд]] иҿагыларц азы. Уи аамҭазы Атропатена анапхгаҩи парфиааи аимак роухьан, убри аҟынтә Антони раԥхьатәи иаӷа дицхраауеит ҳәа ахара идырҵар ҳәа дшәомызт. Марк ҿыц ар еизганы Шьамтәыла далалеит (Парфиа ҿыц абашьра азы ҳәа акәызшәа), ҳ. ҟ. 34 шықәса алагамҭазы еиҭа аҩада Ермантәыла аганахь ихы ирхеит. Амҩан, аерманцәа раҳ Артавазди иахь ацҳаражәҳәаҩцәа дәықәиҵеит, адинастиатә ҭаацәазаара азы ажәалагалақәа рыманы (Антони, Артавазд иԥҳа Клеопатра лҟынтәи иара иԥа Александр Гелиос ԥҳәысс дииҭарц иҭахушәа иҳәон), иара убас, Парфиа иаҿагыланы ахеилак ҿыц аиҿкааразы. Ермантәыла аҳәынҭқар аҩ-ажәалагалакгьы мап шырцәикызгьы, Антони иаҳҭнықалақь [[Арташат]] даназааигәаха, хаҭалатәи аиԥылара дақәшаҳаҭхеит. Аха римаа аҳ дытҟәаны дыргеит, хара имгакәа Ермантәыла зегьы рнапахьы иааргеит. Шамахамзар шьакаҭәарада имҩаԥысыз аибашьра ашьҭахь, Антони атрофеи дуқәа иманы Александриаҟа дхынҳәит, Рим акәымкәа, иара убраҟа [[триумф|атриумф]] азгәеиҭеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 180—182.</ref><ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 38-40.</ref>. Ермантәыла аиааира ачарҳәарақәа ирыбзоураны ишигазгьы, Антони уи даара дазгәдуун, уи моу аиааира аӡбахә аԥара ҿырпқәа ирнырҵарц адҵа ҟаиҵеит<ref name=bokschanin.120et121>''Бокщанин А. Г.'' Парфия и Рим. Часть 2: Система политического дуализма в Передней Азии. — М.: МГУ, 1966. — С. 120—121.</ref>.
Секст Помпеи ианииааи ашьҭахь, Октавиан ауаажәларра Антонии Клеопатреи рабашьразы разыҟаҵара далагеит<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 35-36.</ref>, хара имгакәа Марк уи аҭак ҟаиҵеит. Аамҭақәак апропагандатә еибашьра официалла имҩаԥысуамызт; убри аан, Антонигьы Октавиангьы атриумвирати ареспубликеи ирыдгылан ицәажәон. Аха, ҳ. ҟ. ажьырныҳәамза акы, 33 ашықәс азы Гаи аконсул имаҵзура аанкылеит, уи ашьҭахь Марк иаахтны диҿагылеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 200.</ref>. Аоппонентцәа иаарту ашәҟәқәа, апамфлетқәа, аинвективқәа ркьыԥхьра иалагеит, еиуеиԥшым ауҳәан-сҳәанқәа рыладырҵәон. Убас, Рим ишеиҭарҳәоз ала, Антони ауаа рҿаԥхьа Клеопатра лшьапқәа ахәша рхьишьуан<ref name=plut.ant.58>(Plut. Ant. 58) Плутарх. Антоний, 58.</ref>, насгьы уи идгылаҩ [[Луций Мунаций Планк|Планк]], жәҩангәыԥштәыла иҽышәны, иҽырҟьантазны дкәашон, амшын анцәахәы [[Главк Морской|Главк]] ихаҿсахьа аарԥшуа<ref>(Vell. Pat. II. 83) Веллей Патеркул. Римская история, II, 83.</ref>. Антони ихаҭа Мысратәи аҳкәажә линтересқәа рыхьчара далагеит, Рим аинтересқәа аԥхасҭа риҭеит ҳәа ахара идырҵеит. Октавиан ишьақәырӷәӷәаны иҳәон, Антони Ермантәыла дахьаиааиз азы итриумф Мысра аҳҭнықалақь Александриа иахьымҩаԥигаз, уахь аҳҭнықалақь аиагара игәы ишҭоу аанарԥшуеит ҳәа. Антони Рим Мысра иапровинцианы аҟаҵара игәы иҭазшәа Октавиан ақалақьуаа иршәон<ref name=bor.128etc>''Борухович В. Г.'' Последний период гражданских войн (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 6. — Саратов, 1986. — С. 128—130.</ref>. Антони иакәзар, иазгәеиҭон Октавиан Филиппы аибашьра шамахамзар ихы шалаимырхәыз, ауаа ириҭоз ажәа изныкымкәа ишеилеигахьаз, исолдаҭцәа рымацара адгьылқәа шриҭоз, аҵыхәтәаны атриумвир Лепид амчра шимихыз атәы. Римтәи аполитикатә памфлетқәа ртрадициақәа ирықәныҟәаны, Марк иаӷа ихатә ԥсҭазаара атемагьы далацәажәеит: Гаии аконсулцәа рыҳәсақәеи азакәан еилазго аизыҟазаашьақәа рыбжьалон ҳәа, насгьы иԥҳа аварвар, [[Геты|агетцәа]] раԥхьагылаҩ ԥҳәысс дииҭарц ажәа ииҭеит ҳәа. Аҵыхәтәаны, Антони, Цезар ишьҭрамадаҩҵәҟьа ҳәа иԥхьаӡатәу азы азҵаара шьҭихит: иара инаҵшьны иазгәеиҭеит Цезарион Цезар иԥа шиакәыз, Октавиан ԥас дшыҟаиҵаз<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 42-44.</ref>. Атриумвирцәа рҩыџьагьы еиуеиԥшым аҳәынҭқарра ауааԥсыра рыхәҭақәа ирықәгәыӷуан. Антони, Иули Цезар еиԥш, алатинизациа ззырымуаз апровинициақәа руааԥсыра Римтәи Ареспублика анапхгара ралархәра иҽазишәон, насгьы иара икәша-мыкәша еснагь «аварварцәа» рацәаҩын. Уи аҭыԥан, Октавиан хықәкыла иазгәеиҭон итрадициатәу римтәи аҵасқәа дышрықәныҟәоз, насгьы римаа рмилаҭтә цәаныррақәа ихы иархәаны еснагь «аварварцәа» ирыҿирԥшуан<ref name=huzar.186>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 186.</ref><ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 154.</ref>. Марк, еллинтәи анапхгаҩцәа аӡәырҩы реиԥш, имчра анцәа иҟәырҷаха аҭара иҽазишәон, иара ихы анцәахәқәа ирыдикылон (аха атриумвир дыԥшьазшәа иаарԥшразы раԥхьатәи ашьаҿақәа абырзенцәа рхаҭақәа рҟынтә иҟаҵан, ҳ. ҟ. 41—40 шықәсқәа рзы, аӡын Ефес инхоз ауааԥсыра [[Дионис]] ҿыц иоуп ҳәа изырҳәеит). Клеопатра анцәахәқәа дахьрыдыркылоз деигәырӷьон, еиуеиԥшым амифқәа рҿы Дионис ицәыбза [[Афродита]] лроль дыхәмаруа ауаа рҿаԥхьа дцәырҵуан. Мысра инхоз ауаа Марк [[Осирис|Озирис]] дидырҳәалон<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 195—196.</ref>. Аха римааи италиааи рахьтә Антони идгылақәоз аӡәырҩы, Антони Мрагыларатәи аԥсҭазаашьа ахьидикылоз, насгьы иполитика Клеопатра анырра ду ахьалҭоз азы ашьшьы-шьшьыҳәа иԥырҵуа иалагеит<ref name=huzar.186 />. Ҳ. ҟ. 34 ашықәс иназынаԥшуа Антони Цезарион Клеопатра лыцнапхгаҩыс дҟаиҵеит, насгьы аҳкәажә лҟынтәи ихәыҷқәа рыбжьара Мрагыларатәи аҳрақәа еихишеит, макьана импыҵахаламызгьы уахь иналаҵаны: Александр Гелиос атәылақәа Ермантәыла, Мидиа, Парфиа аҳыс дроур акәын, Птолемеи — Финикиа, Шьамтәыла, Киликиа (уаанӡа Антони Финикиа Клеопатра илиҭахьан, Шьамтәыла акәзар уажәгьы Рим иапровинцианы иаанхон), Клеопатра Селена — [[Киренаика]] аҳкәажәс<ref name=plut.ant.54>(Plut. Ant. 54) Плутарх. Антоний, 54.</ref>.
Ҳ. ҟ. 33 ашықәс азы Антони ҩаԥхьа Парфиа дақәларц игәы иҭеикит, насгьы жәаф легион Ермантәыла еизигахьан, аха Римынтәи иааз агәҭынчымра узҭоз ажәабжьқәа дааныркылеит. Убри аҟнытә, мрагыларахь акампаниа ҿыц ацымхәрас, Марк Атропатентәи Артавазд диԥылан, Ермантәыла ахәҭаки ируаа ԥыҭҩыки инапы ианиҵеит. [[Дион Кассий|Дион Касси]] ишаҳаҭрала, Антони иҟаларан иҟаз Октавиани иареи реибашьраҿы ацхыраара ииҭарц азы еиҭа Артавазд диҳәеит, аха Атропатена анапхгаҩы мап икит<ref>(Dio Cass. XLIX, 44) Дион Кассий. Римская история, XLIX, 44.<!--+check--></ref><ref>''Бокщанин А. Г.'' Парфия и Рим. Часть 2: Система политического дуализма в Передней Азии. — М.: МГУ, 1966. — С. 121.</ref>.
Антони аметрополис аҿы иҟаз аҭагылазаашьа напхгара шизамҭозгьы, уа макьана инырра ду аанханы иҟан. Гаи Рим иҟаиҵоз иажәахәқәа рҿы ақәҿиарақәа шимазгьы, Антони ԥасеиԥш асенаторцәа аӡәырҩы идгылан, избанзар урҭ иаанхаз ареспубликатә хақәиҭра зынӡа иқәызхыз, ашьоура иашьҭаз Октавиан иаҵкыс, Антони еиҳа деиӷьны дрыԥхьаӡон. Марк иган ахь ииасит уаанӡа иаӷацәаз аӡәырҩы ҳ. ҟ. — 49—45 шықәсқәа рзтәи аграждантә еибашьраан Гнеи Помпеи идгылаҩцәеи Секст Помпеи идгылаҩцәеи, иара убасгьы еиқәхаз ареспубликанеццәа аӡәырҩы. Октавиан 100 нызқьҩык аветеранцәа Италиа ианынирха, иара шә-нызқьҩыла адгьыл ақәаарыхҩцәа рхатәы дгьылқәа ирықәицар акәхеит, урҭгьы нарыцлеит иполитика згәамԥхоз рхыԥхьаӡара. Даҽа ганкахьалагьы, адгьыл зауз аветеранцәа Октавиан идгылеит, избанзар Антони амчрахь даар, рмазара рымихыр ҳәа ишәон. Аветеранцәа рҭахрақәа анхарҭәааха, Октавиан ԥыҭраамҭак ашәахтәқәа рырмаҷра алыршахоит ҳәа иԥхьаӡеит, насгьы аусурҭа ҭыԥқәа рыла реиқәыршәаразы (зыдгьылқәа зцәыӡыз анхацәа рҟынтәи аӡәырҩы аусура рзыԥшаауамызт) Рими, мраҭашәаратәи апровинциақәа рықалақьқәеи рҿы мҽхакы ҭбаала аргыларақәа дрылагеит. Асенаторцәа иара иганахь рҽынкыланы иахьыҟаз азы, Октавиан абаҩхатәра змаз идгылаҩцәа ҳараикуа далагеит — [[Марк Випсаний Агриппа|Агриппа]], [[Гай Цильний Меценат|Меценат]] уҳәа егьырҭгьы<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 201—205.</ref>. Гаи идгылеит Рим амалуаа аӡәырҩгьы. Аха Октавиан ир рыцхрааразы ашәахтә ҿыцқәа анышьақәиргыла (ахәҭакахьала, ахақәиҭра змаз ауаа зегьы рзы 25% ашәахтә, зныктәи ашәахтә 12,5% ахақәиҭра зауз, ибеиахаз атәцәа рмазара аҟынтә), абунтқәа ирылагеит, урҭ ар рымчала иԥдырҟәҟәаауан<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 209—211.</ref>.
== Акции азааигәара иҟалаз аибашьреи аҭахареи ==
=== Октавиани иареи реиԥырҵра. Бырзентәыла архәҭақәа реизгара (ҳ. ҟ 32 ашықәс) ===
{{main|Римтәи Ареспублика аҵыхәтәантәи аибашьра}}
[[Файл:Octavian and Antony denarius (obverse).jpg|мини|Марк Антони ихаҿсахьа зну [[Денарий|аденари]]]]
Ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза 31, 33 ашықәс азы атриумвирцәа рмаҵзура аамҭа нҵәон, убри аҟынтә Октавиан ирылеиҳәеит аԥхьаҟа атриумвир имчра ахархәара игәы ишҭам. Антони асенат ахь ашәҟәы ишьҭит, уа аԥхьаҟа атриумвир имчра ахархәара мап ацәкра дшақәшаҳаҭхо атәы иҳәон, амала аграждантә еибашьрақәа раԥхьа иҟаз аконституциатә еиҿкаара еиҭашьақәыргылахар ауп ҳәа азгәеиҭон. Аха, аус аҿы, иара инапынҵақәа шьҭеимҵаӡеит. Ҳ. ҟ. 32 ашықәс азы консулцәас иҟалеит Антони идгылаҩцәа [[Гней Домиций Агенобарб (консул 32 года до н. э.)|Гнеи Домици Агенобарби]] [[Гай Сосий (консул)|Гаи Сосии]]. Урҭ Антони иҟаиҵаз адҵақәа зегьы азакәантә мчра рырҭарц азы азҵаара ықәдыргылеит, мрагыларатәи апровинциақәа (Цезариони Антони ихәыҷқәеи) рҿы амчра рыҭарагьы уахь иналаҵаны. Сосии иаартны Октавиан иҿагылара иҽаназишәа, Октавиан ир асенат иакәшан иргылеит, Антони иқәыӡбарц дҵаны рҿаԥхьа иқәиргылеит. Октавиан иаартны данырҿагыла, аконсулцәа аҩыџьагьи хышә- ҩык асенаторцәеи Марк иахь ибналан ицеит, иаарласны «ихҵәаз асенат» аилатәара Александриа еиҿыркааит. Ари аилатәара аиуристтә статус еилкаамызт, аха аконсулцәа рыбналара Октавиан анаҩстәи иусқәа зегьы азакәантә шьаҭа шрымаз агәыҩбара цәырнагон. Аха Гаи иҩызцәа аконсулцәа- суффектцәас иҟаиҵеит (убас ала, иара Агенобарби Сосии рымчра дшақәшаҳаҭымхо ааирԥшит). ҳ. ҟ. 32 ашықәс, аԥхынразы Антони Октавиа длылҵит. Аҭаацәазаара закәанла иахьхыркәшахаз (иашаҵәҟьаны, Антони Клеопатра длыцынхоижьҭеи акыр ҵуан, Октавиа Рим дыҟан) иаанарԥшуан Антони, Октавиани иареи изакәзаалак компромисск рыбжьаларц шиҭахымыз атәы. Аха Антони идгылаз аӡәырҩы ари аӡбамҭа Клеопатра лыгьангьашра иабзороуп ҳәа рыԥхьаӡон, убри аҟынтә урҭ рахьтә ԥыҭҩык Римҟа ихынҳәуа иалагеит. Убас [[Марк Тиций|Тиции]] [[Луций Мунаций Планк|Планки]] Октавиан изеиҭарҳәеит Антони иуасиаҭ ишану Гаи ипропагандатә кампаниаҿы ицхыраашаз аӡбамҭақәа. Октавиан [[Весталки|авесталкацәа]] ауасиаҭ рымихын, икьыԥхьит, азакәанԥҵаратә ԥкрақәа рыдагьы, иԥшьоу азакәанқәагьы еилаганы. Ари ашәҟәы инақәыршәаны, Антони Александриа анышә дамардар акәын, Октавиан иҭыԥан Цезарион Цезар ишьҭрамадаҩыс дыԥхьаӡатәын, насгьы Антони имазара аиҳарак, азакәан еилаганы, Клеопатреи, уи Антони иҟынтә илымаз лыхшареи рахь ииасуан{{ref+|Римтәи азакәан инақәыршәаны, Клеопатра, тәымтәылауаҩык лаҳасабала, ''ius conubii'' — закәанла аҭаацәара алалара азин лымамызт. Убри аҟынтә, Антони иҟынтәи илхылҵыз ахшара атәымтәылауаа ирыдыркылон, урҭ Римтәи атәылауаҩ Марк иҭынха ргар азин рымамызт<ref name=autogenerated6 /><ref name="multiple" />.|group="азгә."}}. Ажәлар рҿы Мысра иаҿагылаша агәалаҟазаарақәа рцәыргара анрылша, ҳ. ҟ 32 ашықәс ахыркәшамҭаз Октавиан Клеопатра дышлабашьуаз атәы рылеиҳәеит. Антони инапынҵақәа имхын, иара убас хәышықәса раԥхьа ишьақәырӷәӷәаз Марк ҳ. ҟ. 31 ашықәс азы аконсул имаҵура иоуразы азингьы<ref>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 417—418.</ref><ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 206—208.</ref><ref group="цитата">(Plut. Ant. 58) Плутарх. Антони, 58: «[Октавиан] дааны [ауасиаҭшәҟәы] игеит, раԥхьа иара ихаҭа дахәаԥшит, ахара идҵаразы иаҭаху аҭыԥқәа зегьы алкаауа, анаҩс асенат аилатәараҿы ирылеиҳәеит — аилатәараҿы иҟаз реиҳараҩык уи иақәшаҳаҭымхеит: дара ухахьы иузаамго закәанеилагароуп ҳәа рыԥхьаӡеит, иуасиаҭ инақәыршәаны, даныԥслак ашьҭахь иҟаларан иҟоу азы, уажәы зыԥсы ҭоу ауаҩы иахьырхәра. Цезар еиҳараӡакгьы дырҿагылеит аԥсыжра иазкыз адҵақәа. Антони уасиаҭс иҟаиҵахьан, Рим дыԥсыр, аԥсыжратә ныҟәара аан иԥсыбаҩ афорум иалган иргарц, нас Александриаҟа, Клеопатра лахь, идәықәырҵарц».</ref>. Аха версиак инақәыршәаны, уи ауасиаҭ Октавиан ихаҭа еиқәирҽаҽазар ауан, мамзаргьы ихатә риашарақәа алаигалазар алшон<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 52.</ref>. Дук мырҵыкәа, архәҭақәа рнаԥхгаразы азин изҭоз маҵзурак змамыз Октавиан, мраҭашәаратәи апровинциақәа зегьы руааԥсыра шидгыло азы мчыла ҭоуба дируит, аруаа ркомандаҟаҵаҩ иҿы иҟарҵоз аҭоуба еиԥшны<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 209.</ref>.
Антони уи аамҭазы илегионқәеи, Клеопатра лырхәҭақәеи, идгылаз анапхгаҩцәа рыри Бырзентәылаҟа рдәықәҵара далагеит. Ар рхыԥхьаӡарала, Октавиан иаӷа иаасҭа маҷк деиҵан: Марк 100 нызқьҩык раҟара аршьаҟауаа иман, Октавиан — 80 нызқьҩык; аҽыр рганахьала еиҿагылаз рырхәҭақәа рхыԥхьаӡара шамахамзар еиҟаран. Антони ифлот, Клеопатра лыӷбақәа рыцхыраарала акыр еиҳан, иара иеибашьыга ӷбақәа Октавиан иӷбақәа раасҭагьы идуқәан<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 55.</ref>. Аха Плутарх ишазгәеиҭо ала, Марк иӷбақәа рҿы ажәҩаҵшьҩцәа рызхомызт, убри аҟынтә аӷбақәа ирымаз алшарақәа инагӡаны рхы ирзархәомызт<ref group="цитата">(Plut. Ant. 62) Плутарх. Антони, 62: «Аха иара [Антони] ибеит аӷбақәа рҿы ауаа шырзымхоз, насгьы атриерақәа реиҳабацәа «агәаҟрақәа зхызгахьаз» Бырзентәыла амҩақәа ирну ауаа шааныркылоз, аҽадақәа рныҟәцаҩцәа, аҽаҩра ҭагалаҩцәа, зԥаҵа маац аҷкәынцәа уҳәа, аха усгьы ирызхаша ауаа шырзеизымгоз…»</ref>. Уи аамҭазы, Марк иршьаҟауаа рхыԥхьаӡара еиҳагьы ирацәахар алшон, Октавиан 20 нызқьҩык асолдаҭцәа атриумвират ала ҩызас имаз ииҭарц азы Тарент ииҳәаз иажәа наигӡазҭгьы (шәахәаԥш аҟәша «Атриумвирцәа рнапынҵақәа рыцҵара. Парфиатәи аекспедициа (ҳ. ҟ 37—36 шықәсқәа.)»). Иажәа анагӡара аҭыԥан, Октавиан Иллириа дақәлеит, убри хҿыхгас иҟаиҵеит Антони аибашьцәа ахьиимҭаз аус аҟны<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 203.</ref>. Антони имаҷымкәа аруаа изаарышьҭит идгылоз атәылақәа рнапхгаҩцәа — [[Полемон I|Полемон Понттәи]], [[Митридат II (царь Коммагены)|Митридат Коммагентәи]], Котизон Дакиатәи. Иудеиатәи [[Ирод I Великий|Ирод]] Антони ицхыраарц азы аотриад изиишьҭырц иҭахын, аха Антони иусқәа зыҽрылазырхәуаз Клеопатра лыцәгьаршрақәа ирыхҟьаны, даҟәыҵит. Аха Клеопатра лхаҭа Антони афлот ду илҭеит, насгьы ирхәҭақәа фатәылеи ԥареи еиқәлыршәон<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 213.</ref>. Антони ир дуӡӡа ашьшьыҳәа акәын ԥхьаҟа ишцоз.(Марк ихаҭа лассы-лассы шьҭахьҟа даанхон, иара иаҳаҭыр азы имҩаԥыргоз аныҳәақәеи афестивальқәеи иҽрылаирхәырц азы<ref name=autogenerated1>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 214.</ref>), убри аҟынтә ар Иониатәи аԥшаҳәаҿы нанҳәамза азы ауп рҽанеизыргаз. Убри аамҭа зегьы Клеопатра Антони дицын, иҩызцәа аӡәырҩы аҳкәажә Мысраҟа дирхынҳәырц шиабжьыргозгьы: лара арра анапхгара лҽахьалалгалоз адагьы, мысратәи аҳкәажә ар рҿы лыҟазаара Марк Италиа имаз адгылара иаԥырхагахар алшон<ref name=autogenerated1 /><ref name=cah.2.10.45et52>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 48-52.</ref>. Антони уи ашықәсан аибашьра алагара изымгәаӷьит еиуеиԥшым амзызқәа рзы: акы- ҭагалан анҵәамҭеи аӡынреи мшынла аныҟәара азы иманшәалам аамҭаны иԥхьаӡан, ҩба-, иара ифлот (800 ӷба, урҭ рахьтә 300 атранспорттә ӷбақәа) ирхәҭақәа зегьы знык ала Италиаҟа риагаразы зынӡагьы иалшомызт, ахԥатәи, Октавиан Бырзентәыла аԥшаҳәа иазааигәаз абаӷәазақәа Брундизиеи Тарентеи ибзиаӡаны ирӷәӷәаны иман, адесант ду аӡхыҵразы иманшәалаз егьырҭ абаӷәазақәа акырӡа ихараны иҟан<ref name=cah.2.10.45et52 />. Убри аҟнытә Антони раԥхьатәи аамҭаз Италиа аӡхыҵра ахирԥеит, анаҩс Бырзентәыла иҽирӷәӷәарц иӡбеит, Октавиан наҟ иӡхыҵра уаҟа дазыԥшырц иҭаххеит. Ажәытәӡатәи авторцәа Антони истратегиа аԥсахра Клеопатра илыбзоуроуп ҳәа ишақәыӡбозгьы<ref>(Plut. Ant. 62) Плутарх. Антоний, 62.</ref>, ҳаамҭазтәи аҭоурыхҭҵааҩцәа уи ахара инаԥшуаз ӡбамҭан ҳәа рыԥхьаӡоит<ref name=gs.ac.28>''Goldsworthy A.'' Chapter XXVIII: War // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 349—356.</ref>. Ахыхьчаратә стратегиа аԥыжәарақәа аман: Антони еиԥш акәымкәа, Октавиан исолдаҭцәа ауалафахәы рызшәара даара ицәыхьанҭан, насгьы амшын дыӡхыҵны дцар, мшынла изнаргоз афатә аалых аиура ауадаҩрақәа цәырнагон<ref name=gs.ac.28 />. Иҟалап, аӡынтәи аҭыԥқәеи ахыхьчареи реиҿкаараан, Антони Помпеи иԥышәа хшыҩзышьҭра азиузар, уи ҳ. ҟ. 48 ашықәс азы аиааира агаразы маҷӡак ауп игхаз. Аха иҟаиҵаз амшынтә блокада аанагӡареи аԥшаҳәа ахьчареи рзы Марк ирхәҭақәеи ифлоти хәҭа-хәҭала еихишар акәхеит. Антони иӷбақәа реиҳарак [[Акций (мыс)|Акции]] ахықә азааигәара иҟоу [[Артский залив|Амбракиатәи аӡыбжьахалаҿы]] аӡынра рхыргон, иаанхаз аӷбақәа ԥсаҟьаны, Бырзентәыла агаҿа мраҭашәаратәи ахәҭаҟны иҟаз абаӷәазақәа рҿы амшын ихгылан<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 54-55.</ref>.
=== Бырзентәылеи Мысреи рабашьрақәа. Антони иҽшьра. Ареспублика аҵыхәтәа (ҳ. ҟ.)31—30 шықәсқәа ===
{{main|Акции иҟалаз аибашьра}}
[[Файл:Civil War in Roman Republic 31 BC (before Actium) ab.png|thumb|300px|Акцииатәи аибашьра ҟалаанӡа Бырзентәыла имҩаԥысуаз акампаниа ҳ. ҟ. 31 ашықәс аԥырсал ҟаԥшьқәа Антони ифлот аӡынра ахьахнагоз аҭыԥ хадақәа адырбоит. — Антони иусқәа — Октавиани Агриппеи русқәа]]
Аӡын анҵәамҭазы — ааԥынра алагамҭазы ҳ. ҟ. 31 ашықәс азы [[Марк Випсаний Агриппа|Марк Випсани Агриппа]] иаалырҟьаны аладатәи Антони ихырӷәӷәарҭақәа руак инапахьы иааигеит — [[Пелопоннес]] иҟоу [[Метони (Месиния)|Метони]]. Иҟалап Марк аҩадантә ажәылара дазыԥшызҭгьы, иаалырҟьаны иҟалаз ажәылара игәҭакқәа еиланарҩашьеит. Аха нас, Агриппа иӷбақәа Бырзентәыла мраҭашәаратәи агаҿа иаҵанакуаз ақалақьқәа зегьы ирыжәло иалагеит, Октавиан аҩадахьы, Панорм дыӡхыҵит. Октавиан Агриппа ицхыраарала ирхәҭа хадақәа Антони иӷбақәа аӡынра ахьырхыргоз аҭыԥ ахь инаигеит, Амбракиатәи аӡыбжьахалеи Иониатәи амшыни еидызкылоз аҳаракыра инапахьы иааигеит. Марк ир реиҳараҩык аӡыбжьахала аладатәи аган аҟынӡа иганы, уантә аҩадатәи агаҿахь дырит, уаҟа алагер еиҿикааит. Октавиан Антони аибашьра алагаразы иҟаиҵоз аҽазышәарақәа зегьы мап рцәикуан, аӡырыжәтә ахьынтәааргоз аӡыхь ахь инеиларц азы Антони ирхәҭақәа рабашьра ишаҿызгьы. Октавиан ипозициа даара иманшәалан: ирхәҭақәа аҳаракыра аҟны итәан, амшыни аӡы цқьеи рахь анеиразы алшара рыман, Антони аӡҭачқәа ахьыҟаз аҭыԥ аҿы алагер еиҿикаар акәхеит, уи иахҟьаны иаарласны ачымазарақәа рылаҵәо иалагеит. Гаии Марки адгьыл ҭшәараҿы еибашьуанаҵы, Агриппа Антони ибаза хадақәа ԥыҭк инапахьы иааигеит, уи алагьы Антони Мысрантәи иааргоз афатәи амшын аҟны имаз аԥыжәареи ицәыӡит, иара убасгьы Антони иӷбақәа раӷьырак ахьыҟаз Амбракиатәи аӡыбжьахала амацәаз иҭаикит<ref name=gs.ac.28 />.
Антонии идгылаз анапхгаҩцәа Октавиан иахь ииасуа иалагеит, анаҩс римаагьы уахь ихьаҵуа иалагеит. Антонии Клеопатреи аҵыхәтәантәи ргәыӷра амшынтә еибашьра иадҳәалан, уи мҩаԥысит Октавиани Агриппеи рыр хыԥхьаӡарала акыр ианреиҳахахьаз: урҭ 400 ӷба раҟара рыман, Антонии Клеопатреи 200—250 раҟара. [[Битва при Акциуме|Аибашьра хада]] Акци азааигәара имҩаԥысит ҳ. ҟ. 31 ашықәс, цәыббрамза 2 рзы. Аибашьра алагамҭазы, ажәылара хада ҟалеит аӡыбжьахала аҩадатәи ахәҭаҿы. Убри иабзоураны, агәҭаны иҟаз аӷбақәа напхгара рызҭоз Антонии Клеопатреи аӷа ицәцара рылшеит. Урҭ Октавиани Агриппеи атыл ала ирыжәымлеит, афлот аиҳарак Амбракиатәи аӡыбжьахалаҿы иҭакны иаанхеит<ref name=cah.56et59>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 56—59.</ref>. Плутарх излеиҳәо ала, Клеопатра лыбналара Антони дазыԥшӡамызт, анаҩс иара длышьҭалеит. Амшын аҿы имҩаԥысуаз аибашьра алҵшәа шеилкаамызгьы, ифлот зегьы кажьны ддәықәлеит<ref>(Plut. Ant. 66) Плутарх. Антоний, 66.</ref>. Аха аҩада имҩаԥыргоз аманиоврқәеи, аибашьра агәҭа иҟаз аӷа иӷбақәа ҭарханы иахьцази, Антонии Клеопатреи раԥхьатәи рыгәҭакы иахәҭакзар алшон. Аибашьра алҵшәа аҩ-ганкгьы досу ишырзыфеидаз иахцәажәон: Антонии Клеопатреи аблокада ԥыржәеит, аха рфлот аиҳарак рцәыӡит, насгьы Бырзентәыла иҟаз рырхәҭақәеи дареи аимадара рцәыӡит (иҭахаз рхыԥхьаӡара рацәамызт, аӷа иганахь ииасыз рхыԥхьаӡара ахьырацәаз иахҟьаны). Антони Азиа иаанхаз ируаа иҽрымеидарц аниҭахха, урҭ асолдаҭцәа Октавиан иахь ииасхьан, убри аҟынтә Марк Александриаҟа ахынҳәра иқәшәеит<ref name=cah.56et59 />.
[[Файл:LA MORT D'ANTOINE.jpg|thumb|left|300px|Анисе Лемоние. Антони иԥсра (1780-тәи ашықәсқәа)]]
Октавиан Италиа имаз иусқәа дааныркылеит, аха иааиуаз ашықәс азы Мысра дақәлеит. Антони ахеиқәырхаразы имаз агәыӷра ицәыӡырц агьигмызт, убри аан иаамҭа зегьы Клеопатра диман ихигон. Аха иара Октавиан ижәылара аанкылара иҽазишәеит (Гаи ихаҭа мрагыларахьынтә джәылон, ир даҽа хәҭак мраҭашәарахьынтә, Киренаикантә Мысра иажәлеит), уи моу жәыларак аҿы аиааира игеит. Антони қәҿиарақәак шимазгьы, нанҳәамза 1 рзы, Александриатәи абаӷәазаҿы иӷбақәа аӷа иганахь ииасит, насгьы имаз идгьылмҩатә ар ажәылара иаҵахеит. Дук мырҵыкәа Александриа аӷа инапахьы иааигеит. Аҳцәа рынхарҭа ҭыԥ аҿы иҟаз Антони аҭагылазаашьа ахьынӡауадыҩыз издыруамызт. Иаалырҟьаны, Клеопатра лҽылшьит ҳәа ажәабжьқәа иаҳауа иалагеит (Плутарх иҩуеит, урҭ ажәабжьқәа аҳкәажә лхаҭа ирылалырҵәон) ҳәа. Плутарх ахҭысқәа рымҩаԥысшьа иҵегь инҭкааны, адраматизациа рзуны дрылацәажәоит<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 63.</ref>. Ахәҭакахьала, абырзен ҭоурыхҭҵааҩ иҩуеит Антони тәыс имаз Ерот адҵа анииҭа иаԥшәма дишьырц азы, атәы уи ҟамҵаӡакәа иҽшьыишьыз атәы. Уи ашьҭахь Антони аҳәа илеиҵеит иҽишьырц азы, аха ахәра аҟынтәи ашьа ӷәӷәаны иаауамызт, убри азы Марк даҽа сааҭқәак иԥсы ҭан<ref name=q>(Plut. Ant. 74—77) Плутарх. Антоний, 74—77.</ref>. Плутарх излеиҳәо ала, ахәра зауз Антони иаарласны еиликааит аҳкәажә лыԥсы шҭаз. Иара аҳҭынрахьы дыргеит, ашахақәа рыла дышьҭыхны, зуадақәа зҽыҩнакны итәаз Клеопатра лахь днаргеит. Абраҟа иара аҳкәажә дшылгәыдкылаз иԥсҭазаара далҵит ҳ. ҟ. нанҳәамза 1, 30 шықәса ахәылбыҽхан<ref name=q /><ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 226.</ref>.
Ԥыҭрак ашьҭахь, Октавиан Римҟа иигарц ииҭахыз аиааиратә процессиа алахәхара мап ацәкны, Клеопатрагьы лҽылшьит, Октавиан Мысра Римтәи атәыла ахәҭақәа ирыдиҵеит. Гаи идҵала Антони иԥеиҳабы Марк Антони Антилла дыршьит, анаҩс дыршьит Цезарионгьы. Антони егьырҭ ихәыҷқәа Октавиа илааӡеит ([[#Ахатә ԥсҭазаара|уахәаԥш аҟәша «Ахатә ԥсҭазаара»]]). Октавиан, Римҟа даныхынҳә ашьҭахь, амчра зегьы инапахьы иааигеит, иара 44 шықәса анапхгараҿ дыҟан. Ҳ. ҟ. 31-еи 27 шықәсқәеи рыбжьара иҟалаз ахҭысқәа Римтәи ареспублика аилыбгареи Римтәи аимпериа алагареи ираамҭоуп ҳәа традициала иԥхьаӡоуп, насгьы Октавиан ихаҭа раԥхьатәи [[Список римских императоров|Римтәи императорны]] дыԥхьаӡоуп, ҳамҭазтәи аҵакы аҭан ҳахәаԥшуазар.
Дион Касси иаанижьыз аҳашаҭгала, Антонии Клеопатреи Мысратәи аҵас инақәыршәаны ихәшәдыркит, насгьы ԥсыжырҭак аҿы иеицыржит<ref>(Dio Cass. LI, 15) Дион Кассий. Римская история, LI, 15.</ref>. 2009 шықәсазы мысратәи археологцәа ргәыԥ Александриа мраҭашәаратәи аганахь ала иҟаз абаашқәа ркомплекс азааигәара Антонии Клеопатреи инықәырԥшшәа рыԥсыжырҭа аҭыԥ рыԥшаазшәа адырра ҟарҵеит<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/science/2009/04/090416_cleopatra_grave.shtml|title=Раскопки помогут найти могилу Клеопатры|date=2009-04-16|publisher=[[BBC]]|accessdate=2014-09-11}}</ref>.
== Ахаҭара ==
=== Аҭеиҭыԥш. Азеиԥш ҷыдарақәа ===
Плутарх излеиҳәо ала, Антони «''… иҭеиҭԥш ԥшӡан, ихатәран. Ижакьа аформа бзиа аман, илахь ҭбаан, иԥынҵа маҷк иаалгәыгәны иҟан, аха уи Антони илаз ахаҵара еиҳагьы иаҵнашьуан, Геракл акала диеиԥшны дҟанаҵон, асахьаҭыхҩцәеи аскульпторцәеи дшаадырԥшуа еиԥш''»<ref name=plut.ant.4 />. Аԥара ҿырпқәа ирныз ипортреҭқәа иаҳдырбоит атриумвир ацламҳәа хьанҭеи ахәда ҟәази шимаз<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 127.</ref>. Плутарх иазгәеиҭоит, Марк напхгара ззиуаз асолдаҭцәа ргәы аҟаҵашьа дшақәшәоз атәы<ref name=plut.ant.4 />.
=== Ахатә ԥсҭазаара ===
Антони раԥхьатәи иԥҳәыс [[Фадия|Фадиа]] лакәын, лара амал змаз ахақәиҭра зауз атәы диԥҳан, насгьы Марк иҟалап убри дазхәыцны акәзар аҭаацәара дшалалаз ([[#Аҿара|шәахәаԥш аҟәша «Аҿара»]]). Фадиа лыӡбахә зҳәо Цицерон заҵәык иоуп. Урҭ рҭаацәазаара аҟынтәи ахшарагьы рыӡбахә иҳәоит<ref group="цитата">(Cic. Phil. II.II.3) Цицерон. Аҩбатәи Филиппика, II (3): «Аха уара ари азҵаара уалацәажәеит, сара сгәанала, ауаа ӷарқәа рхаҭарнакцәа ргәы узцарц азы, избан акәзар ахақәиҭра зауз зегьы иргәалашәон уара ушрымаҳәыз, ухәыҷқәагьы ахақәиҭра зауз Квинт Фади имаҭацәа шракәыз».</ref>. Иҟалап, ҳ. ҟ. 44 ашықәс азы, Фадиа лыӡбахә аҵыхәтәаны ианырҳәоз, лареи лхәыҷқәа зегьи ԥсхьазҭгьы<ref name=huzar.25 />. Антони инысымҩа зыҩуаз Плутарх Фадиа лыӡбахә издырӡом, иара иааизакны Марк хҩык иҳәса рҟынтә быжьҩык ахәыҷқәа иԥхьаӡеит, Клеопатрагьы уахь дналаҵаны<ref name=plut.ant.87>(Plut. Ant. 87) Плутарх. Антоний, 87.</ref>. Еиқәымшәо ахыҵхырҭақәа реилыргаразы, Елеонор Хуизар аҭаацәазаара закәантә формала ишьақәырӷәӷәамызт ҳәа агәаанагара аалырԥшуеит, аха Марк Фадиеи иареи рыхшара идикылеит<ref name=huzar.25 />.
[[Файл:Fulvia Antonia.jpg|thumb|250px|Фульвиа [[Фригия|Фригиатәи]] аԥараҿырпы аҟны ҳ. ҟ.41—40 шықәсқәа]]
ҳ. ҟ. 55 ашықәс ашьҭахь Антони аҩынтәран аҭаацәара далалеит. Ԥҳәысс дигеит иаб иашьа иԥҳа [[Антония Гибрида Младшая|Антониа Гибрида]], [[Гай Антоний Гибрида|Гаи Антони Гибрида]] иԥҳа. Ҳ. ҟ. 54 ш инаркны 49 шықәсанӡа аԥҳа [[Антония (жена Пифодора)|Антониа]] дырхылҵит. Ҳ. ҟ. 47 ашықәс азы Долабелла дицныҟәон ҳәа Марк иԥҳәыс длылҵит ([[#Италиа анапхгара. Ацәымӷра (48—45 шықәса ҳ. ҟ.)|шәахәаԥш аҟәша «Италиа анапхгара. Ацәымӷра»]]). 44 ашықәс азы ҳ. ҟ. Лепид иареи еиқәшаҳаҭхеит иԥҳаи Лепид иԥеи ианрызҳалак рыԥсҭазаара еиларҵарц азы. Аха ҳ. ҟ. 34ашықәс азы Марк аизҳәаразы ирымаз аиқәшаҳаҭра еилеигеит, ахьымӡӷ згаз Лепид диҭахымхеит, иԥҳагьы Тралл (ҳаамҭазтәи [[Айдын|Аидын]]) инхоз абырзен беиа Питодор дииҭеит<ref name=huzar.25 />. Урҭ [[Пифодорида|рыԥҳа]] лхылҵшьҭрақәа ԥыҭра аамҭак мрагыларатәи аҳрақәа рҿы напхгара ҟарҵон, насгьы IV-тәи ашәышықәсанӡа [[Боспорское царство|Боспортәи аҳра]] напхгара арҭон.
ҳ. ҟ. 47 шықәсазы, Антониа данлылҵ ашьҭахь, Марк акыр шықәса цәыбзас имаз [[Фульвия|Фульвиа]] дигеит. Уаанӡатәи лхацәа Марк иҩызцәа ракәын — [[Публий Клодий Пульхр|Клодии]] [[Гай Скрибоний Курион (претор 49 года до н. э.)|Курини]]<ref name=huzar.26 />. Ахаҵеи ԥҳәыси ҩыџьа ахәыҷқәа рыман — [[Марк Антоний Антилл|Марк Антони Антилл]], [[Юл Антоний|Иул Антони]]<ref name=huzar.70 />. Римаа рзы иџьашьатәыз ахьӡ, аҵыхәтәантәи иршьыз Иули Цезар иаҳаҭыр азы ирҭеит. Ажәытәӡатәи авторцәа Марк иԥҳәыс ҿыц агәаӷь ӷәӷәа змаз, зхацәа зегьы зхы иазырхәоз ԥҳәысны илыхцәажәон<ref name=huzar.70 />.
[[Файл:8106 - Roma - Ara Pacis - Ottavia Minore - Foto Giovanni Dall'Orto - 30-Mar-2008.jpg|thumb|left|200px|[[Октавия Младшая|Октавиа Аиҵбы]]]]
Ҳ. ҟ. 40 ашықәс азы [[Перузинская война|Перузиатәи аибашьра]] ашьҭахь Италиа иқәырцаз Фульвиа [[Пелопоннес]] иҟоу [[Сикион]] дыԥсит. Октавиан уи аҭагылазаашьа ихы иархәаны, [[Октавия Младшая|иаҳәшьа]] Марк ԥҳәысс диҭаны, Антони иареи аиқәшаҳаҭра ҿыц рыбжьарҵартә иҟаиҵеит<ref group="цитата">(Plut. Ant. 31) Плутарх. Антони, 31: «…зегьы Антонии Октавиеи реибагара иацхраауан, абри аԥҳәыс Антони дигар, лыԥшӡара џьашьахәы, насгьы лыҳаҭыри лҟәыӷареи ирыбзоруаны ицәырҵуа абзиабара аҳәынҭқарра еиднакылоит, аизҳазыӷьара азаанагоит ҳәа агәыӷра рыман. Аҩ-ганк ақәышаҳаҭра анаадырԥш, зегьы Рим еизаны ачара руит, аԥҳәыс еиба лхаҵа даныԥсы ашьҭахь жәамз ҵаанӡа ҿыц аҭаацәара алалара азакәан мап шацәнакуазаргьы; аснат иҷыдоу ақәҵарала Октавиа лзы уи аамҭа аркьаҿит».</ref>. Октавиеи Антонии ҩыџьа аԥҳацәа рхылҵит. Марк иаамҭа аиҳарак лара лҿы акәымкәа (Октавиа еиҳарак Рим даанхон, Антони ҳ. ҟ. 39 ашықәс ашьҭахь аҳҭнықалақь ахь дцәырҵӡомызт), [[Клеопатра|Клеопатра]] лҿы ихигон. Убри аҟнытә, ҳ. ҟ. 30-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, Марк аҭаацәаратә ҿаҭахьа еилеигеит ҳәа Гаи имаҳә ахара идҵара даналага, Октавиа лашьа диҳәеит иполитикатә хәмарраҿы хәмаргас дҟаимҵарц азы<ref name=plut.ant.54 />. Аха Антони уи данлылҵ, Плутарх излеиҳәо ала, римаа иҟарҵо-ирҳәо иақәымшәо иаанхеит, избанзар Клеопатра «''Октавиа лаҵкыс дыԥшӡамызт, дқәыԥшмызт''»<ref>(Plut. Ant. 57) Плутарх. Антоний, 57.</ref>. Абырзен ҭоурыхҭҵааҩы, иара убас, иҳәоит Мысратәи аҳкәажә ишакәхалак Антони длыдылҳәаларц даҿын, убри аан Октавиа лцәа лхыхуа ҳәа<ref>(Plut. Ant. 53) Плутарх. Антоний, 53.</ref>.
Антони иҽанишь ашьҭахь зыԥсы ҭаны иаанхаз ихәыҷқәа зегьы Октавиа илааӡеит. Римтәи аимператор дахьизааигәаз лхы иархәаны, Антони иԥҳацәа ԥыҭҩык Октавиан еицырдыруаз идгылаҩцәеи, ирыдгылаз аҳратәрақәа рнапхгаҩцәеи ирылҭеит. Друз Еиҳаби [[Антония Младшая|Антониа Аиҵбыи]] рыҭаацәазаара аҟынтәи иит [[Германик|Германики]] [[Клавдий|Клавдиеи]], урҭ рахьтә Клавди 41 ашықәс азы императорс дҟалеит. Германик ихшара иреиуоуп аимператор [[Калигула]], [[Агриппина Младшая|Агриппина Аиҵбы]]. Аҵыхәтәантәи [[Антония Старшая|Антониа Аиҳабы]] лԥа [[Гней Домиций Агенобарб (консул 32 года)|Гнеи Домици Агенобарб]] дигеит. Дук мырҵыкәа Агриппина Клавди диццеит, раԥхьатәи лҭаацәазаара аҟынтәи лыҷкәын ԥас дҟаиҵартә аусқәа еиҿылкааит. 54 ашықәс азы [[Нерон]] ҳәа ирдыруа лԥа, Римтәи императорс дҟалеит<ref name=plut.ant.87 />.
Аполитикатә оппонентцәа Антони агомосексуалтә хымҩаԥгашьа иман ҳәа ахара идырҵон. Ари азҵаара ахыҵхырҭа хада -Цицерон -аҩбатәи афилиппикаҿ Антони акаҳԥра даҿуп ҳәа изиҳәеит, насгьы уи иклиент хада иҩыза Курион иоуп ҳәа изиҳәеит аоратор, насгьы Антони ихаҭа аԥҳәысгьы, «''ақьафурақәа рзы иаахәаз атәгьы''» дрыҿирԥшуан<ref group="цитата">(Cic. Phil. II, XVIII, 44-45) Цицерон. Аҩбатәи Филиппика, XVIII, 44-45: «Нас уара [Антони] ахаҵа итога ушәуҵеит, аха иаразнак уи аԥҳәыс лтәала иуԥсахит. Раԥхьа уара укаҳԥын, зегьы еимдырҟьоз; ухьымӡӷ ахә ҳәаақәҵаны иҟан, иагьмаҷмызт; аха дук мырҵыкәа Курион даацәырҵын, акаҳԥра азанааҭ уааҟәыхны — астола [аҳәса рымаҭәа] ушәиҵазшәа — иӷәӷәаҟацаӡа иҟоу аҭаацәара уалеиҵеит. Ақьафуразы иаархәоз дарбан хәыҷызаалак иаҳ убасҟак дихьыԥшымызт, уара Курион шаҟа уихьыԥшу аҟара. Шаҟантә иаб иҩны удәылицахьааз! Шаҟантә ахьчаҩцәа иргылахьааз, иҩны ашәхымс узахымсырц азы, аха уара уеизгьы, алашьцара уҽалакны, ақьафура уашьҭаланы, иуырҭо аԥара уазхәыцуа, аҩны ахыб ала улбаауан!»</ref>. Убри аамҭазы, Цицерон дызқәыӡбо агомосексуалтә еимадарақәа ракәӡам, аха урҭ рҿы апассивтә роль ахьынаигӡоз ауп. Римаа, «иҭалоу» ароль назыгӡоу ахымҩаԥгашьа ахаҵа изы иԥхашьарам ҳәа рыԥхьаӡон, апартниор дхаҵоу-дыԥҳәысу хьаас имкӡакәа. Убри аан, ахаҵа ипассивтә роль наигӡозар, уи лахь арҭон<ref>''Williams C. A.'' Roman Homosexuality. — Second Edition. — Oxford University Press, 2010. — P. 247.</ref>. Плутарх иазгәеиҭоит, Антони ихатә ԥсҭазаара иазкны ирҳәоз зегьы ҭынч идикылон ҳәа<ref name=plut.ant.4 />, Цезар иакәзар, уи аҳ Никомедии иареи реизыҟазаашьақәа рыӡбахә анцәырыргоз, игәаԥсахы еибакуан ҳәа. Аха, урҭ Цицерон мыцхәы ихы иаирхәоз, аҳаҭыр лазырҟәуаз ахарадҵақәа ракәын, убри иахҟьаны рнырра рцәыӡуан<ref>''Southern P.'' Antony and Cleopatra. — Amberley Publishing Limited, 2009. — P. 22.</ref>. Урҭ ажәақәа реиҳарак Цицерон игәы иҭаз агәаӷ иалҵшәоуп, афактқәа шьаҭас измоу ажәақәа иреиԥшмызт.
Уи шиашам аанарԥшуеит, урҭ ауҳәан-сҳәанқәа 16 шықәса рышьҭахь, хықәкылатәи аполитикатә ҭагылазаашьа аан иахьцәырҵызгьы, насгьы уаанӡа Антони убас еиԥш ихы мҩаԥгоит ҳәа гәҩаракгьы ыҟамызт; уи адагьы, арҭ ауҳәан-сҳәанқәа уаҳа даҽа хыҵхырҭақәак ишьақәдырӷәӷәаӡом, убри азы римтәи ауаажәларраҿы аҭыԥ рмоуит<ref>''De Ruggiero P.'' Mark Antony: A Plain Blunt Man. — Pen and Sword, 2014. — P. 35.</ref>.
=== Антонии Клеопатреи ===
[[Файл:Sir Lawrence Alma-Tadema - The Meeting of Antony and Cleopatra.jpg|thumb|200px|[[Встреча Антония и Клеопатры в 41 году до н. э.|Антонии Клеопатреи реиԥылара]] 41 ашықәс ҳ. ҟ. ''1883, ахатәы коллекциа'']]
Антонии Клеопатреи реизыҟазаашьақәа рҭоурых ажәытәӡан иаԥырҵаз аромантикатә детальқәа рыла иҭәуп, аха уи шьаҭас иамоуп иҟалаҵәҟьаз ахҭысқәа. Адриан Голдсуорси ишазгәеиҭо ала, ажәлар рыхдырраҿы Клеопатра дшыҟаҵәҟьаз аасҭа еиҳа ихадоу персонажны дрыԥхьаӡо иалагеит, Антони иакәзар, уи ашәшьыра дыҵаркит, насгьы иара еиҳарак еицырдыруа аҳкәажә длыдҳәаланы ауп дшыргәаладыршәо<ref name=gs.ac.conclusion>''Goldsworthy A.'' Conclusion: History and the Great Romance // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 386—396.</ref>.
Клеопатреи Антонии хҩык ахәыҷқәа рхылҵит — еицииз [[Александр Гелиос|Александр Гелиоси]] [[Клеопатра Селена II|Клеопатра Селенеи]] ([[Гелиос]] ажәытәӡатәи абырзенцәа Амра анцәахәыс ирымаз, [[Селена]] Амза- анцәарҭыԥҳа). Уи ашьҭахь, Марк иҟынтә ахԥатәи ахшара длоуит — [[Птолемей Филадельф (сын Клеопатры)|Птолемеи Филадельф]]<ref name=plut.ant.54 />. 32 шықәсазы ҳ. ҟ. Октавиеи иареи анеилыҵ ашьҭахь, Антони Мысратәи аҳкәажә дахьлыцынхоз азакәантә ԥшра аиҭеит<ref name=bor.128etc />, аха римтәи агәаанагарала уи инагӡоу азакәантә ҟазшьа амамызт{{ref+|Римтәи азакәан инақәыршәаны, Клеопатра, тәымтәылауаҩык лаҳасабала, ''ius conubii'' — закәанла аҭаацәара алалара азин лымамызт. Убри аҟынтә, Антони иҟынтәи илхылҵыз ахшара атәымтәылауаа ирыдыркылон, урҭ Римтәи атәылауаҩ Марк иҭынха ргар азин рымамызт<ref name=autogenerated6 /><ref name="multiple" />.|group="азгә."}}.
== Антони ихаҿсахьа акультуреи, аҟазареи, аҭоурыхҭҵаареи рҿы ==
=== Аимператорцәа раамҭазы Антони игәаларшәара ===
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Ширина = 320px
| Заголовок = Акции аибашьра иазку [[Вергили|Вергили]] иҩымҭа «Енеида» ацыԥҵәаха
| Содержание = <poem>Аварварцәа рымчалеи аԥштәы рацәа змоу иабџьарқәа рылеи дыӷәӷәоуп Антони.
Ашәаԥшь ҟаԥшь аԥшаҳәақәеи ихароу ажәларқәеи рыҟны аиааира згаз:
Уи аибашьрахь инаигеит Мысреи, Мрагылареи, адунеи аҵыхәа инаркны
Абактраа; иара дицны ӷбала дааит — о, арыцҳара! — мысратәи иԥҳәыс.
<…>
Аҳкәажә мысратәи асистрала ар адырра рылҭоит.
Ишьҭахь иҟоу ашҳам змоу амаҭқәагьы ибаӡом.
Ацәыршәага- нцәахәқәа аауеит, ала ахы зхагылоу Анубисгьы абџьар иманы
Нептуни Венереи ирҿагыланы ажәыларахь, Минерва илҿагыланы.
<…>
Хыхьынтәи ажәылара данахәаԥшуа, Актиитәи Аполлон ирхәоит
ихыц, Мысра уи иацәшәаны ибналоит,
Ирышьҭаланы аиндцәа бналоит, насгьы Саватәи аҳра аҟынтә арабцәа<ref>(Verg. Aen. 685—706)</ref>.</poem>}}
Антони иҽанишь ашьҭахь, Октавиан аполитикатә ҿагылаҩцәа имамкәа даанхеит, насгьы «ареспублика аиҭашьақәыргылаҩ» ҳәа ихьӡ аҳаракра, аларҵәаразы аџьабаа рацәаны ибеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа, дзааӡаз иаб иҿагылаҩцәа рацәаҩны рреабилитациа иалагеит — [[Марк Порций Катон Младший|Катон Аиҵбы]], [[Гней Помпей Великий|Гнеи Помпеи]], Цицерон, уимоу Брутгьы. Аха, Антони уаанӡеиԥш дышиаӷаз даанхеит, иара иҟазаара ашьҭақәа зегьы арӡра иалагеит:, изыркхьаз, уи моу аофициалтә ҩырақәа зегьы рҟынтә ихьӡ анырхуа иалагеит(ахәҭакахьала, аконсултә фастқәа рҟынтә), уаанӡа иҟаиҵаз аҳаҭырқәа рышьҭақәа зегьы ықәырхуа иалагеит, Клеопатра зышьаҭа лкыз Антони иаҳаҭыр азы аныхабаа андыргыла ашьҭахь Октавиан ихьӡ ахырҵеит. Марк иҽшьра инамаданы Октавиан аҳаҭыр ҿыцқәа иҭара иазку аусԥҟаҿы Антони ихьӡ зныкгьы иарбамызт. Иара даниз амш официалла ашәиԥхьыӡ зцу ҳәа ирыԥхьаӡо иалагеит, Антониаа рышьҭра иалҵыз ахацәа зегьы закәанла азин рымырхит [[преномен|апреномен]] азы — ахатәы (раԥхьатәи) хьӡы — Марк рыхьӡырҵар ҟаломызт<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 228; P. 237.</ref><ref>(Dio Cass. LI, 19) Дион Кассий. Римская история, LI, 19.</ref>. Антони дахьаҵахаз азы рим ауааԥсыра ирымаз агәаанагара иазкны иаҳдыруа рацәам. [[Амвросий Феодосий Макробий|Макроби]] «[[Сатурналии (Макробий)|Асатурналиақәа]]» рҿы ииҩыз аҭоурых иаанарԥшуеит урҭ ҳ. ҟ. 31 шықәсазтәи акампаниа алҵшәа зеиԥшразаалакгьы ишазыхиаз. Римтәи автор излаиҳәо ала, Акции иҟалаз аибашьра ашьҭахь, аиааира згаз имҵахырхәарц азы, уи ала аҳамҭа дуқәа роуеит ҳәа игәыӷуаз ауаа, Октавиан ирҭо иалагеит ихьӡала аҽхәаԥхьыӡқәа зҳәоз аԥсаатәқәа. Аха, ишеилкаахаз ала, аҳамҭақәа ҟазҵоз руаӡәык заанаҵы даҽа ԥсаатәкгьы азыҟаиҵеит- «Иԥсы ҭазааит Цезар, аиааира згаз, аимператор!» ацымхәрас, уи иаҳәон: «Иԥсы ҭазааит аиааира згаз аимператор Антони!»<ref name="auto.x1">Макробий. Сатурналии, II, 29-30.</ref><ref name="auto.x1" />
Антони инысымҩазы ахыҵхырҭа хадақәа рҩит абырзенцәа — [[Плутарх]] (иара ииҩыз Антони инысымҩа зегьы раасҭа идууп «[[Сравнительные жизнеописания|Аиҿырԥшратә ԥсҭазаара ахцәажәарақәа]]» зегь рахьтә; уи адагьы, Антони ихааныз ауаа рнысымҩақәа рҿы акыр зҵазкуа аршаҳаҭгақәа рацәоуп), [[Аппиан]] ииҩыз (иара «Играждантә еибашьрақәа» 35 шықәса ҳ. ҟ. рҟынӡа инаган, уи иашьҭанеиуаз ашәҟәқәа еиқәымхаӡеит), [[Дион Кассий|Дион Касси]] ииҩыз<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 248—252.</ref>. Ҳаамҭазы Антони инысымҩа ҭызҵаауа Елеонор Хуизар, Антони изку алитературатә шьаҳаҭгақәа х-гәыԥкны еихылшеит, авторцәа рполитикатә позициа инақәыршәаны — Марк иаӷацәаз ареспубликанеццәа рҟынтәи ашаҳаҭгақәа (аиашаз, урҭ рҟынтә џьоукы Филипптәи аибашьра ашьҭахь Антони иган ахь ииасит), Октавиан идгылаҩцәа иаанрыжьыз адыррақәеи, Антони идгылаҩцәа рышаҳаҭгақәеи<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 238.</ref>. Авторцәа -ареспубликанеццәа иаанражьыз адыррақәа рҟынтә зегь реиҳа ихадоуп Цицерон информациа. Даара акрызҵазкуа хыҵхырҭоуп, дахьиҭахымыз аҟынтә аобиективра шицәмаҷызгьы, Антони диҿагыланы ииҩыз, иахьанӡа иаанхаз «афилиппикқәа» жәиԥшь. Антони Цицерон иахь ииҩыз ҩ-саламшәҟәыкгьы еиқәхеит (49 шықәсеи 44 шықәсеи ҳ. ҟ.) насгьы Цицерон Антони иахь иишьҭыз асаламшәҟәы (44 шықәса ҳ. ҟ.). Убри аамҭазгьы, еинышәашьа змамыз ҩыџьа аиӷацәа ирыбжьаз асалам шәҟәқәа ҩын ҳаҭырқәҵарала<ref>''Альбрехт М.'' История римской литературы. Т. 1. — М.: Греко-латинский кабинет Ю. А. Шичалина, 2003. — С. 565.</ref>. Антони иҿагылаз авторцәа рҟынтәи ашаҳаҭгақәа рыхәҭақәак еиқәырханы иҟоуп. Октавиан ихатәнысымҩаҿы Антони ихьӡ иҳәаӡом, абстракттә оппонентк иӡбахә иҳәоит мацара ауп. Аграждантә еибашьрақәа раан иҟалаз ахҭысқәа рзы инарҭбааны официалтә гәаанагара аазырԥшуаз Октавиан ихаҭәаау имемуарқәа иахьа уажәраанӡа иааӡаз афрагментқәа мацара роуп. Урҭ рҿы ԥхьаҟа императорхаран иҟаз дреспубликанецны даарԥшуп. Октавиан дзырҽхәоз аусумҭақәа рацәаны иаԥырҵеит аимператор изааигәаз алитераторцәа<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 242.</ref>. Август иаамҭазтәи авторцәа ркритика лассы-лассы Клеопатра илзыркуан, Антони иахь илымаз анырра ду инаҵшьны иазгәарҭон<ref>''Чиглинцев Е. А.'' Рецепция античности в культуре конца XIX — начала XXI вв. — Казань: Издательство Казанского государственного университета, 2009. — С. 220—221.</ref>. Ахәҭакахьала, [[Вергили|Вергили]] «Енеида» аҟны Акции аибашьра римтәи анцәахәқәеи атәым нцәахәқәеи ирыбжьаз аибашьра иаҿирԥшуеит<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 572.</ref> (уахәаԥш арӷьарахьтәи арамка). Идыру Антони идгылаҩцәа рацәаҩым. Урҭ аҩымҭақәа рахьынтә акагьы иахьанӡа еиқәымхаӡеит, ажәытәӡа аамҭазы ирыԥхьақәоз ԥыҭк шыҟазгьы. Иҟалап Марк ихьӡ бзиан иаазырԥшуаз алитература аиҳарак, Октавиани Тиберии рыдҵала иқәгазҭгьы (ахәҭакахьала, [[Кассий Север|Касси Север]], [[Тит Лабиен]], [[Тимаген Александрийский|Александриатәи Тимаген]] русумҭақәа ықәгахон). Октавиан иганахь ицаз Антони идгылаҩцәа рҩымҭақәа еиқәханы иҟоуп, урҭ рҟынтә еиҳа далкаауп аҭоурыхдырҩы [[Гай Азиний Поллион|Гаи Азини Поллион]]. Иусумҭа еиқәымхазаргьы, ажәытәтәи авторцәа рыхцәажәарақәа рыла, еиҭашьақәыргылоуп уи иҩымҭа Цицерон иахь имаз ацәымӷра шаанарԥшуа, иара убас Антони ихымҩаԥгашьазы инеитралтәу ахҳәаа. Анаҩс, Поллион иусумҭа акыр зҵазкуа хыҵхырҭаны иҟалеит аграждантә еибашьрақәа рзы иҟаз официаллтә гәаанагара акәымкәа, даҽакы здырырц зҭахыз авторцәа зегьы рзы<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 242—245.</ref>.
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Ширина = 250px
| Заголовок = [[Луций Анней Сенека|Сенека]] Антони изкны
| Содержание = <poem>Дҭазырхазеи Марк Антони, аҟазшьа бзиақәа змаз ауаҩ ду, атәым ҟазшьақәеи рим иатәым агра бааԥсқәеи рахь дназгазеи, арыжәтә ажәреи, Клеопатра лахь абзиабареи реиԥш иҟаз? Уи аҳәынҭқарра аӷас дҟанаҵеит, уи адагьы, иаӷацәа раасҭа дарԥсыҽит, игәымбылџьбарара еиҳагьы иарӷәӷәеит, Рим ираԥхьагылаз ахацәа рыхқәа хҵәаны икрыфараан ианизааргоз, хкы рацәала аишәа иқәыз ачысқәеи, амали, аԥшӡареи ирылбааны асиақәа инарықәыршәаны иршьыз ауаа рхаҿқәеи рнапқәеи рдырра иҽаназишәоз, аҩы иҽаршьны ашьа даназыхьуаз<ref>Сенека. Нравственные письма к Луцилию, LXXXIII, 25.</ref>.</poem>}}
[[Валерий Максим|Валери Максим]], [[Гай Веллей Патеркул|Веллеи Патеркул]] русумҭақәа шамахамзар зегьы еиқәханы иҟоуп, урҭ Антони адемонцәа дрыдкыланы, Октавиан дырҽхәаны иҟаз аофициалтә знеишьала иҩуп(ахәҭакахьала, Веллеи Патеркул Октавиан апроскрипциақәа реиқәыршәара иалахәзаара мап ацәикуан, ахара зегьы Антонии Лепиди ирыдҵаны<ref>''Альбрехт М.'' История римской литературы. Т. 2. — Москва: Греко-латинский кабинет, 2004. — С. 1165.</ref>). ҳ. ҟ. I-тәи ашәышықәса аҵыхәтәаны иҟалаз ахҭысқәа зныԥшуа, [[Тит Ливий|Тит Ливи]] ишәҟәқәа «Аҭоурыхқәа» рҟынтә иахьанӡа иаанхаз икьаҿу рыхәҭақәа мацара роуп, аха аусумҭа ахьӡ ахьрылаҵәаз иахҟьаны, ибжьаӡыз ашәҟәқәа рҵакы иазкны еиуеиԥшым иԥкаау адырраҭарақәа ыҟоуп. Ливи деицырдыруан апринципат ахь имаз аҽынкыларатә знеишьала, аха Антонии Клеопатреи ракәӡамызт иара ирҽхәоз, Помпеии, Кассии, Брути ракәын. Марк Антони аӷа еиԥш дизыҟан, абри азҵаараҿы иара аҳҭынратә ҭоурыхыҩра дадгылон<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 244—245.</ref>. Октавиан Антони дшииааиз атәы зҳәо [[Гай Рабирий (поэт)|Рабири]] иусумҭа ацыԥҵәахақәак еиқәханы иҟоуп, иара убасгьы [[Корнелий Север|Корнели Север]] иҭоурыхтә поема афрагмент, Антони Цицерон апроскрипциатә сиа дахьаниҵаз азы дахьиқәыӡбо<ref>История римской литературы. — Под ред. С. И. Соболевского, М. Е. Грабарь-Пассек, Ф. А. Петровского. — Т. 1. — М.: Изд-во АН СССР, 1959. — С. 464—465.</ref>.
Антони ихылҵшьҭрақәа — аимператорцәа [[Калигула|Калигулеи]] [[Клавдий|Клавдии]] раамҭазы инхоз ауаа рҿаԥхьа Марк ихаҿсахьа еиҳа идырԥшӡарц рҽазыршәон. Урҭ ирылымшеит рҭынха ихьӡ-иԥша инагӡаны аиҭашьақәыргылара, [[Сенека]] Антони амчраҿы иҟаз арыжәтә зҽадызцалоз уаҩны диԥхьаӡон. Иулиаа-Клавдиаа рдинастиа аҵыхәтәа аныԥҵәа ашьҭахь, Октавиани Антонии ирызкны ихьыԥшым агәаанагарақәа раарԥшра алыршахеит. Ахәҭакахьала, Антони инысымҩа Плутарх иҩымҭа убри аамҭа иаҵанакуеит — Марк иԥсҭазаара иазку зегь реиҳа ихадоу ахыҵхырҭа. Зегьы ирылаҵәан иҟаз аматериалқәа рхархәара адагьы, Плутарх Антони изы иманшәалаз абырзенқәеи-мысрааи ртрадициа иаҵанакуаз аҩырақәа ахархәара рзиуит, иара убасгьы иабдуи иабду иаби рҟынтәи иаҳахьаз адыррақәа ихы иаирхәон. Абырзен автор хықәкыс иман зыӡбахә иҳәоз аперсонажцәа рҟазшьақәа раарԥшра, Антони изкны иҟаиҵаз ахәшьараҿы аиҿагыларақәагьы ыҟан. Уи даара ахә ҳаракны ишьон Антони игәыҭбаара, иҟыбаҩ. Уи иабзоураны аҩада ахалара илшеит. Абырзен Плутарх иара убас изеилкаауам, усҟантәи аамҭазы зегь реиҳа амч ду змақәаз аҳәынҭқарцәа иреиуаз Клеопатра дахьигаз, Антони ҽԥныҳәас изирҭоз. Убри аамҭазгьы, иара Марк ахара идиҵоит «''Римтәи ажәлар тәцәас рыҟаҵара''» гәҭакыс иахьимаз азы, ақьаф уа иԥсҭазаара ахьихыигоз, насгьы Клеопатра илхырҟьаны аҳәынҭқарратә, арратә усқәа дахьырхамыҵгылоз азы<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 245—247.</ref><ref>(Plut. Comp. Ant. 1-6 = Plut. Ant. 88-93) Плутарх. Сопоставление Деметрия и Антония, 1-6 (88-93).</ref>. Цезари Октавиани рнысымҩа зҩыз [[Светоний|Светони]] Антони иусқәа иааркьаҿны дрылацәажәоит, аха иара иҟаиҵаз ашаҳаҭгақәа рҿы акры зҵазкуа адокументқәа ихы иахьаирхәаз азы, акырӡа иаҵахеит. II-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурыхҭҵааҩцәа Аппиани Дион Кассии ахыҵхырҭа беиа рхы иархәаны, ихьыԥшым ахәшьарақәа ҟарҵеит. Шьҭрала иалександриатәыз Аппиан изы Антони даӷаӡам; аха уи зыбзоуроу Азини Поллион иоуп, избанзар уи хыҵхырҭа хадас ихы даирхәеит. Дион Касси Марк диқәыӡбоит, аха Октавиан ихаан иҟарҵоз ахарадҵарақәа ҩаԥхьа дрылацәажәаӡом. Ливи ииҩыз хыҵхырҭас измаз аҭоурыхҭҵааҩ [[Луций Анней Флор|Флор]] зегь рыла актәи аимператор дидгылоит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 248—250.</ref>.
=== Абжьаратәи ашәышықәсақәа, Аамҭа Ҿыц, иахьатәи аамҭа ===
[[Файл:Marlon Brando in Julius Caesar trailer.jpg|thumb|[[Брандо, Марлон|Марлон Брандо]] Марк Антони ироль наигӡоит 1953 шықәсатәи афильм «[[Юлий Цезарь (фильм, 1953)|Иули Цезар]]» аҟны]]
Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы Антони изкны ирдыруаз маҷын, избанзар Плутарх ииҩыз инысымҩеи, иара убас Аппиани Дион Кассии русумҭақәеи Мраҭашәаратәи Европа ирдыруаз алаҭын бызшәахьы еиҭагамызт. Ахәҭакахьала, Данте «Анцәатә комедиа» аҟны иӡбахә иҳәаӡом, Брути Кассии, Клеопатреи («агәнаҳаҟаҵаҩ акаҳԥы») шидыруагьы. XV-тәи ашәышықәса агәҭаны Плутарх ииҩыз анысымҩа анеиҭарга ашьҭахь, ари афырхаҵа иахь аинтерес акырӡа еизҳаит. XVI—XVII ашәышықәсақәа рынҵәамҭазы, аромантикатә ҭоурых изныкымкәа асценатә спектакльқәа рзы рхы иадырхәеит. Антони дызлахәу еицырдыруа адраматә усумҭақәа иреиуоуп [[Гарнье, Робер|Робер Гарние]] итрагедиа «Марк Антони» (1578), [[Шеқспир, Уильиам|Уильиам Шекспир]] итрагедиақәа «Иули Цезар», иара убас «Антонии Клеопатреи», [[Драйден, Джон|Џьон Драиден]] ифырхаҵаратә драма «Абзиабаразы зегьы» (1677). Убри аамҭазы, урҭ ажәытәӡатәи ахыҵхырҭақәа ирықәныҟәон: ахәҭакахьала, Шекспир активла ихы иаирхәон Плутарх инысымҩа<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 246.</ref>.
=== Акино аҿы ===
Акинематограф анаԥырҵа ашьҭахь хара имгакәа, Антонии Клеопатреи рыбзиабаратә ҭоурых раԥхьатәи акиноадаптациақәа цәырҵит, насгьы афильмқәа рсценариқәа Шекспир ипиеса «Антонии Клеопатреи» шьаҭас ирыман. 1912 шықәсазы Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҭыхын афильм «Клеопатра», арежиссиор [[Чарльз Л. Гэскилл|Чарльз Гескилл]] (Марк Антони ироль наигӡон [[Чарльз Синделар]]). Анаҩстәи ашықәс азы Италиа [[Гуаццони, Энрико|Енрико Гуаццони]] «Марк Антонии Клеопатреи» захьӡыз афильм ҭихит. Аклассикатә сиужет шамоузгьы, афильм аҿы Ливиа азы ааигәа ихыркәшахаз [[Итало-турецкая война|италиа-ҭырқәтәылатәи аибашьра]] иазку аилиузиақәа рацәаны иаман. [[Клеопатра (фильм, 1917)|1917]] – [[Клеопатра (фильм, 1934)|1934]] шш рзы Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы «Клеопатра» ҳәа хьӡыс измаз ҩ-фильмк ҭырхит. Аҵыхәтәантәи ([[Звуковое кино|абжьы зхарҵаз]] раԥхьатәи фильмқәа иреиуоуп), режиссиорс даман [[Де Милль, Сесиль Блаунт|Сесиль де Милле]], Антони ироль наигӡон [[Вилкоксон, Генри|Генри Вилкоксон]]. Уи Марки Мысратәи аҳкәажәи реизыҟазаашьақәа ирызку усҟантәи аамҭа иақәшәо аштампқәа рацәаны аекран аҿы иаанарԥшит. Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь «[[Пеплум (жанр)|апеплум]]» аамҭа анааи, Антони ироль лассы-лассы еицырдыруаз актиорцәа инарыгӡон: иқәыԥшыз [[Чарлтон Хестон]] 1950 шықәсазы, Шекспир даҽа ипьесак аҿгьы «Иули Цезар» аекранизаициаҿы дыхәмарит, 1953 шықәсазы [[Манкевич, Джозеф Лео|Џьозеф Манкевич]] ифильм «[[Юлий Цезарь (фильм, 1953)|Иули Цезар]]» аҿы Антони ироль наигӡеит [[Брандо, Марлон|Марлон Брандо]], [[Бёртон, Ричард (актёр)|Ричард Биортон]] 1963 шықәсатәи «[[Клеопатра (фильм, 1963)|Клеопатра]]» аҿы [[Тейлор, Элизабет|Елизабет Теилор]] длыцыхәмарит — усҟантәи аамҭазы зегь реиҳа збиуџьет ҳаракыз афильм. Аҵыхәтәантәи афильм, ахәҭакахьала, Антони ихаҭара иҿыцны уазнархәыцуан: уа Марк дааҟәымҵӡакәа еснагь Цезар имҩа даныланы дцаларц азы аҽазышәарақәа ҟазҵо, зегь рыла изқәымҿио аӡә иакәны даарԥшуп<ref name=chig>''Чиглинцев Е. А.'' Рецепция античности в культуре конца XIX — начала XXI вв. — Казань: Издательство Казанского государственного университета, 2009. — С. 233—236.</ref>. «Клеопатра» аҭыхрақәа ирықәдырӡыз ахәԥса ахьрызмырхынҳәыз азы, Антони дызлахәыз афильм ҿыцқәа акыр аамҭа иҟамызт. 1999 шықәсазы ателефильм «Клеопатра» ҭырхит, Антони ироль наигӡон [[Зейн, Билли|Билли Зеин]], насгьы 2005—2007 шықәсқәа рзы, ҳ. ҟ. 50—30 шықәсқәа рзтәи ахҭысқәа ртәы зҳәоз, «[[Рим (телесериал)|Рим]]» захьӡыз ателесериал ҩ-сезонк ҭырхит. Асериал аҿы зегь реиҳа ихадоу Марк Антони ироль наигӡеит [[Пьюрфой, Джеймс|Джеимс Пиурфои]].
== Азгәаҭақәа ==
'''Акомментариқәа'''
{{Reflist|group="азгә."|2}}
'''Ацитатақәа'''
{{Reflist|group="цитата"|2}}
'''Ахыҵхырҭақәа'''
{{Reflist|3}}
== Алитература ==
{{refbegin|2}}
* {{статья|автор=Белкин М. В.|заглавие=Цицерон и Марк Антоний: истоки конфликта|ссылка=http://centant.pu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2002/belkin1.htm|издание=Исследования и публикации по истории античного мира / Под ред. Э. Д. Фролова|место=СПб.|год=2002|страницы=133—162|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060307095330/http://centant.pu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2002/belkin1.htm|archivedate=2006-03-07}}
* {{статья|автор=Борухович В. Г. |заглавие=После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) |издание=Античный мир и археология |выпуск= 5 |место=Саратов |год=1983 |страницы= 24—35}}
* {{статья|автор=Борухович В. Г. |заглавие=Последний период гражданских войн (исторический очерк) |издание=Античный мир и археология |выпуск= 6 |место=Саратов |год=1986 |страницы= 115—134}}
* {{книга|автор=Машкин Н. А. |заглавие=Принципат Августа |место=М.; {{Л.}} |издательство= Изд-во АН СССР |год=1949 |страниц= 608 }}
* {{статья|автор=Смыков Е. В. |заглавие=Марк Антоний и политика clementia Caesaris |издание=Античный мир и археология |выпуск= 7 |место=Саратов |год=1990 |страницы= 56—65}}
* {{статья|автор=Смыков Е. В. |заглавие=Парфянский поход Марка Антония |издание=Проблемы отечественной и всеобщей истории |место=Саратов |год=1987 |страницы= 111—120}}
* {{книга|автор=Утченко С. Л. |заглавие=Цицерон и его время |место=М. |издательство=Мысль |год=1972 |страниц= 370 }}
* {{книга|автор=Broughton T. R. S. |заглавие=The Magistrates of the Roman Republic. Vol. 2 |место=New York |издательство= American Philological Association |год= 1952 |allpages= 649 }}
* {{статья|автор=Charlesworth M. P. |заглавие=Some Fragments of the Propaganda of Mark Anthony |издание=The Classical Quarterly |год= 1933. Vol. 27, № 3/4 |pages= 172—177}}
* {{статья|автор=Crook J. |заглавие=A Legal Point about Mark Antony’s Will |издание=The Journal of Roman Studies |год= 1957 |volume= 47 |номер= 1/2 |pages=36—38}}
* {{статья|автор=Crook J. |заглавие=A Negative Point about Mark Antony’s Will |издание=L’Aniquité Classique |год= 1989 |том= 58 |pages= 221—223}}
* {{книга|автор=De Ruggiero P. |заглавие=Mark Antony: A Plain Blunt Man |издательство= Pen and Sword |год= 2014 |allpages= 300}}
* {{книга|автор=Goldsworthy A. |заглавие=Antony and Cleopatra |ссылка=https://archive.org/details/antonycleopatra0000gold |место= New Haven; London |издательство= Yale University Press |год= 2010 |allpages= 470 p |isbn= 978-0-300-16534-0}}
* {{статья|автор=Greuel M. |заглавие=Coin with Portraits of Cleopatra and Mark Anony |издание=Art Institute of Chicago Museum Studies |год= 2009 |volume= 35 |номер= 2 |pages= 34—35}}
* {{книга|автор=Gruen E. |заглавие=The Last Generation of the Roman Republic |ссылка=https://archive.org/details/lastgenerationof0000grue |место=Berkeley |издательство= University of California Press |год= 1975 |allpages= 596 |isbn= 0-520-20153-1}}
* {{книга|автор=Huzar E. |заглавие=Mark Antony: A Biography |ссылка=https://archive.org/details/markantonybiogra00huza_0 |место=Minneapolis |издательство= University of Minnesota Press |год= 1978 |allpages= 350 |isbn= 0-8166-0863-6}}
* {{статья|автор=Huzar E. |заглавие=Mark Anthony: Marriages vs. Careers |ссылка=https://archive.org/details/sim_classical-journal_december-january-1985-1986_81_2/page/97 |издание=The Classical Journal |год= 1985/1986. |volume= 81 |номер= 2 |pages= 97—111}}
* {{статья|автор=Johnson J. R. |заглавие=The Authenticity and Validity of Antony’s Will |издание=L’Aniquité Classique |год= 1978 |том= 47, Fasc. 2 |pages= 494—503}}
* {{статья|автор=Lange C. H. |заглавие=The Battle of Actium: a Reconsideration |издание=The Classical Quarterly. New Series |год= 2011, December |volume= 61 |номер= 2 |pages= 608—623}}
* {{книга|автор=Lindsay J. |заглавие=Marc Antony, His World and His Contemporaries |место= London |издательство= George Routledge |год= 1936 |allpages= 329 }}
* {{статья|автор=Ramsey J. |заглавие=Did Mark Antony Contemplate an Alliance with His Political Enemies in July 44 BCE? |ссылка=https://archive.org/details/sim_classical-philology_2001-07_96_3/page/253 |издание=Classical Philology |год= 2001 |volume= 96 |номер= 3 |pages=253—268}}
* {{статья|автор=Ramsey J. |заглавие=Mark Antony’s Judiciary Reform and Its Revival under the Triumvirs |издание=The Journal of Roman Studies |год= 2005 |volume= 95 |pages= 20—37}}
* {{статья|автор=Ramsey J. |заглавие=The Senate, Mark Antony, and Caesar’s Legislative Legacy |ссылка=https://archive.org/details/sim_classical-quarterly_1994_44_1/page/130 |издание=The Classical Quarterly |год= 1994 |volume= 44 |номер= 1 |pages= 130—145}}
* {{статья|автор=Scott K. |заглавие=The Political Propaganda of 44-30 BC |издание=Memoirs of the American Academy in Rome |год= 1933 |volume= 11 |pages= 7—49}}
* {{книга|автор=Southern P. |заглавие=Antony and Cleopatra |издательство= Amberley Publishing Limited|год= 2009 |allpages= 189}}
* {{книга|автор=Southern P. |заглавие=Mark Antony: A Life |издательство= Amberley Publishing Limited |год= 2012 |allpages= 288 |isbn= 1445609266}}
* {{книга|автор=Syme R. |заглавие=The Roman Revolution |ссылка=https://archive.org/details/bwb_C0-AVR-868 |место= Oxford |издательство= Clarendon Press |год= 1939 |allpages= 590 }}
* {{книга|автор=Tarn W. W., Charlesworth M. P. |заглавие=Octavian, Antony and Cleopatra |ссылка=https://archive.org/details/octavianantonycl0000tarn_h4j1 |место= Cambridge |издательство= Cambridge University Press |год= 1965 |allpages= 168 }}
* {{книга|автор=Weigall A. |заглавие=The Life and Times of Marc Anthony |ссылка=https://archive.org/details/lifetimesofmarca0000weig_z6i4 |место= New York |издательство= G.P. Putnam & Sons |год= 1931 |allpages= 475}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Антоний, Марк}}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.markantony.org Марк Антоний]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200106112309/http://www.markantony.org/ |date=2020-01-06 }} на ''MarkAntony.org''
* {{статья |заглавие=Cleopatra in Pompeii |издание=Papers of the British School at Rome |том=76 |страницы=35—46, 345—8 |ссылка=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/S0068246200000404 |doi=10.1017/S0068246200000404 |язык= |автор=Walker, Susan |год=2008}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:Антони, Марк}}
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 83 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 14 рзы ииз]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 30 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Нанҳәамза 1 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Ажәытә Рим ар реиҳабцәа]]
[[Акатегориа:Галлтәи аибашьра иалахәыз римаа]]
[[Акатегориа:Жәлар ртрибунцәа]]
[[Акатегориа:Авгурцәа]]
[[Акатегориа:Антониаа]]
[[Акатегориа:Аконсул-десигнатцәа]]
[[Акатегориа:Аҳәа зылаҵаны зҽызшьыз]]
dba75flqsf59uhawovf10tpy3rnxpml
Акатегориа:Галлтәи аибашьра иалахәыз римаа
14
55363
171827
2026-08-17T17:47:47Z
Nart17
17397
акатегориа ҿыц (Марк Антони / Вергили — аиҭагара)
171827
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Аурымцәа]]
[[Акатегориа:Ауаа аибашьрақәа рыла]]
86gjnj3kzak4h3py2tqp567diupn2z7
Акатегориа:Жәлар ртрибунцәа
14
55364
171828
2026-08-17T17:47:49Z
Nart17
17397
акатегориа ҿыц (Марк Антони / Вергили — аиҭагара)
171828
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Roman tribunes of the plebs}}
[[Акатегориа:Ажәытә Рим аролитикцәа]]
oo22sig3it63g76ae5c1f2freal0euk
Акатегориа:Авгурцәа
14
55365
171829
2026-08-17T17:47:51Z
Nart17
17397
акатегориа ҿыц (Марк Антони / Вергили — аиҭагара)
171829
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Augurs}}
{{DEFAULTSORT:вгурцәа}}
[[Акатегориа:Аурымцәа]]
703efq9rryzas73uhoemmlc6bpk53u2
Акатегориа:Антониаа
14
55366
171830
2026-08-17T17:47:53Z
Nart17
17397
акатегориа ҿыц (Марк Антони / Вергили — аиҭагара)
171830
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Gens Antonia}}
[[Акатегориа:Аурымцәа]]
2l05xebxyiapprexztjmtdiff355thb
Акатегориа:Аконсул-десигнатцәа
14
55367
171831
2026-08-17T17:47:55Z
Nart17
17397
акатегориа ҿыц (Марк Антони / Вергили — аиҭагара)
171831
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:консул-десигнатцәа}}
[[Акатегориа:Ажәытә Рим аконсулцәа]]
hzk7zjvcbsn0qh2p60n8kzmcm2fnpe4
Акатегориа:Аҳәа зылаҵаны зҽызшьыз
14
55368
171832
2026-08-17T17:47:57Z
Nart17
17397
акатегориа ҿыц (Марк Антони / Вергили — аиҭагара)
171832
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Suicides by sharp instrument}}
{{DEFAULTSORT:ҳәа зылаҵаны зҽызшьыз}}
[[Акатегориа:Аҽшьҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсрақәа зыхҟьаз ала]]
2obvtkrk8l76vrnyhid7pu7ysoa4jf4
Акатегориа:Ҳ. ҟ. 83 шықәсазы ииз
14
55369
171833
2026-08-17T17:47:59Z
Nart17
17397
акатегориа ҿыц (Марк Антони / Вергили — аиҭагара)
171833
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 83 шықәса]]
mwkzmrwe03wqfh3p6mddhz1ah51e55y
Акатегориа:Алаҭын поетцәа
14
55370
171834
2026-08-17T17:48:01Z
Nart17
17397
акатегориа ҿыц (Марк Антони / Вергили — аиҭагара)
171834
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:лаҭын поетцәа}}
[[Акатегориа:Апоетцәа]]
[[Акатегориа:Алаҭын бызшәа алитература]]
flaaeehxpo0exval5b87pvptclfn13z
171886
171834
2026-08-17T22:12:37Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Алаҭын бызшәа алитература]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Алаҭын бызшәала иҩуа алитература]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
171886
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:лаҭын поетцәа}}
[[Акатегориа:Апоетцәа]]
[[Акатегориа:Алаҭын бызшәала иҩуа алитература]]
evvzor57kll53oqy9lko4546joe2pqr
Акатегориа:Ажәытә Рим агрономцәа
14
55371
171835
2026-08-17T17:48:02Z
Nart17
17397
акатегориа ҿыц (Марк Антони / Вергили — аиҭагара)
171835
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:жәытә Рим агрономцәа}}
[[Акатегориа:Аурымцәа]]
[[Акатегориа:Аҵарауаа рзанааҭ алеи атәылақәа рылеи]]
mapcjqrdv48otr1g9akjchinhibg6d1
171889
171835
2026-08-17T22:14:57Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Аҵарауаа рзанааҭ алеи атәылақәа рылеи]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Агрономцәа атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
171889
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:жәытә Рим агрономцәа}}
[[Акатегориа:Аурымцәа]]
[[Акатегориа:Агрономцәа атәылақәа рыла]]
69pl94o1bunm5lvlsfacp1rlcgflram
Акатегориа:Зусумҭақәа ҳаамҭанӡа иааз антикатәи ашәҟәыҩҩцәа
14
55372
171836
2026-08-17T17:48:04Z
Nart17
17397
акатегориа ҿыц (Марк Антони / Вергили — аиҭагара)
171836
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Антикара]]
ho8dx6pesui7uokaedpxzszh9td3irq
Акатегориа:Вергили
14
55373
171837
2026-08-17T17:48:06Z
Nart17
17397
акатегориа ҿыц (Марк Антони / Вергили — аиҭагара)
171837
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Virgil}}
{{Cat main}}
[[Акатегориа:Ашәҟәыҩҩцәа рзы акатегориақәа]]
p5rs6bfcgmo7w288gzkjf0mh7fvkjre
Алахәыла:Nart17/Гомер
2
55374
171839
2026-08-17T17:56:56Z
Nart17
17397
Машинамшаны акьыԥхь (ruab pipeline) — тест
171839
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
| ахьӡ = Гомер
| ахатәы хьӡы = Ὅμηρος
| афото = Homeros MFA Munich 51.jpg
| ахҵара = Гомер ибиуст [[Музей копий классической скульптуры|аклассикатә скульптура акопиақәа рмузеи]] аҟны, [[Мюнхен|Миунхен]]
| аира аҭыԥ = ''иӡбам'': [[Саламин|Саламин]], [[Колофон (город)|Колофон]], [[Смирна|Смирна]], [[Афины|Афины]], [[Аргос|Аргос]], [[Родос|Родос]], иара убас [[Иос|Иос]].
| аԥсра аҭыԥ = [[Иос|Иос]] адгьылбжьаха
| аусура = апоет, иныҟәаҩу ашәаҳәаҩ-аед, ааӡаҩ.
| апериод =
| magnum_opus = "Илиада", "Одиссеиа"
| ажанр = [[героический эпос|Афырхаҵаратә епос]]
| абызшәақәа = [[Древнегреческий язык|Ажәытәбырзен бызшәа]]
}}
'''Гомер''' (ажәытә бырз. Ὅμηρος) — еицырдыруа [[Древняя Греция|ажәытәбырзен]] [[поэт|поет]]-[[Сказительство|ажәабжьҳәаҩы]], [[Эпос|аепикатә]] поемақәа "[[Илиада|Илиада]]" (европатәи алитература реиҳа ижәытәӡоу абаҟа<ref>{{книга |заглавие=Le monde d'Homère |издательство=Perrin |год=2000 |страницы=19 |язык= |автор=Vidal-Naquet, Pierre}}</ref>) иара убас "[[Одиссея|Одиссеиа]]" раԥҵаҩы. Иԥсҭазаара [[VIII век до н. э.|ҳ. ҟ. VIII—VII-тәи ашәышықәсақәа]] рахь иаҵанакуеит (зны-зынла [[IX в. до н. э.|ҳ.ҟ. IX-тәи ашәышықәсахь]]<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Homer-Greek-poet |title=Homer {{!}} Biography, Poems, & Facts {{!}} Britannica<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-06-16 |archive-date=2022-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616140944/https://www.britannica.com/biography/Homer-Greek-poet |url-status=live }}</ref>)<ref name="автоссылка2">{{Cite web |url=https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/GOMER.html |title=ГОМЕР {{!}} Энциклопедия Кругосвет<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-06-16 |archive-date=2022-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328202707/https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/GOMER.html |url-status=live }}</ref>, аха иара иҭоурыхтә ҟазшьа уажәгьы ҩашьарада иҟам<ref name="автоссылка1" /><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/literature/text/2368659|статья=ГОМЕР <!-- Заголовок добавлен ботом -->|том=7|страницы=378-379|архив=https://web.archive.org/web/20220615152745/https://bigenc.ru/literature/text/2368659|архив дата=2022-06-15}}</ref>.
Иҟалап уи [[аэд|даедызҭгьы]] (аклассикатә [[Бырзентәыла|Бырзентәыла]] [[Эпос (род литературы)|аепикатә]] [[Поэма|поемақәа]] рынагӡаҩы).
Иԥшааз ажәытә бырзентә литературатә [[папирус|папирусқәа]] рызбжак раҟара Гомер иҩымҭақәа рцыԥҵәахақәа роуп<ref>{{книга |заглавие=The World of Odysseus |ссылка=https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8 |издательство=[[The New York Review of Books]] |место=New York |год=2002 |страницы=[https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8/page/11 11]—2 |isbn=978-1-59017-017-5 |язык= |автор=Finley, Moses}}; Finley’s figures are based upon the corpus of literary papyri published before 1963.</ref>. [[Платон|Платон]] Гомер [[Эллины|аеллинцәа]] раԥхьатәи рааӡаҩ ҳәа изиҳәон<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2378423|статья=ГРЕЦИЯ ДРЕВНЯЯ <!-- Заголовок добавлен ботом -->|том=7|страницы=705-729|архив=https://web.archive.org/web/20220404163744/https://bigenc.ru/world_history/text/2378423|архив дата=2022-04-04}}</ref>.
== Анысымҩа ==
[[Файл:Martynov Dacha Stroganova Homer Tomb 1812.jpg|thumb|300px|[[Санкт-Петербург|Санкт-Петербург]], [[Строгановская дача|Строганов идача]] абаҳчаҿы иҟоу “Гомер ижырҭа”. [[Мартынов, Андрей Ефимович|А. Е. Мартынов]], 1813 шықәса]]
Гомер иԥсҭазаареи ихаҭареи ирызкны ҩашьарада акгьы еилкаам<ref name="автоссылка2" /><ref name="autogenerated1">{{Cite web |url=http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=22&format=djvu |title=Введенский Б. А. . Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319163345/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=22&format=djvu |archive-date=2014-03-19 |url-status=dead }}</ref>.
Аха еилкаауп, “[[Илиада|Илиадеи]]” “[[Одиссея|Одиссеиеи]]” рҿы зыӡбахә ҳәоу ахҭысқәа акырӡа рышьҭахь ишаԥҵаз, аха урҭ рыҟазаара ииашаны иананҵаз [[VI век до н. э.|ҳ. ҟ. VI-тәи ашәышықәсанӡа]]. Иахьатәи аҭҵаарадырра Гомер иԥсҭазаара аҭыԥ ахьанаҭо ахронологиатә аамҭа ҳ. ҟ. VIII-тәи ашәышықәса ауп. Егьырҭ ажәытә хыҵхырҭақәа ирҳәоит уи [[Троянская война|Троиатәи аибашьраан]] дынхон ҳәа<ref>{{статья |заглавие=The Invention of Homer |место=[[Кембридж|Cambridge]] |страницы=98—101 |язык= |автор=Graziosi, Barbara |год=2002}}</ref>. Иахьазы иҟоуп аира арыцхәқәеи урҭ рзы ашьақәырӷәӷәарақәеи (иаҳҳәап, [[Мартин Личфилд Уэст|Мартин Личфилд Уест]] ари арыцхә шәышықәсабжак ала еиҵеитәуан — ҳ.ҟ. аабатәи ашәышықәса анҵәамҭантәи абыжьбатәи ашәышықәса аҟынӡа<ref>{{Cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/11753589/Professor-Martin-West-OM.html |title=Search Icon<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2023-05-18 |archive-date=2023-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518132021/https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/11753589/Professor-Martin-West-OM.html |url-status=live }}</ref>).
Гомер дахьиз аҭыԥ еилкаам. [[Авл Геллий|Гелли]] иепиграмма инақәыршәаны, антикатәи атрадициаҿы быжь-қалақьк иԥсадгьыл ҳәа ахьӡҵара азин иазықәԥон: [[Смирна|Смирна]], [[Хиос (город)|Хиос]], [[Колофон (город)|Колофон]], [[Саламин|Саламин]], [[Родос (город)|Родос]], [[Аргос (город)|Аргос]], [[Афины|Афины]], насгьы ари епиграмма авариациақәа [[Кима|Кима]], [[Пилос|Пилос]], [[Итака|Итака]] ахьӡқәагьы рҳәоит<ref name=rskd/><ref>Анпеткова-Шарова Г. Г., Дуров В. С. Античная литература. Ч. I: Греция. — СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2004. — Т. I. — С. 63. — ISBN 5-8465-0191-5.</ref><ref name=autogenerated1 />. [[Геродот|Псеудо-Геродот]] ашәҟәы аҿы, [[Павсаний (географ)|Павсани]] «Еллада ахҳәаа» ҳәа зыӡбахә ҳәоу ашәҟәы аҿы ишырҳәаз ала, Гомер дыԥсит [[Киклады|Кикладтәи]] архипелаг аҿы иҟоу адгьылбжьаха [[Иос|Иос]] аҟны (уажәы дим [[Бырзентәыла|Абырзен Ремпублика]] аперифериатә еилазаара иаҵанакуеит). Иҟалап, “Илиадеи” “Одиссеиеи” ҩызҭгьы Бырзентәыла азиахәыҷтәи аԥшаҳәаҿы, [[ионийцы|Иониатәи ажәларқәа]] ахьынхоз, мамзаргьы ааигәа иҟаз адгьылбжьахақәа руак аҟны. Аха Гомер идиалект ииашоу адыррақәа аанагаӡом, избанзар уи ажәытә бырзен бызшәа иониатәии еолиатәии адиалектқәа реилаҵа ауп. Иҟоуп агәаанагара, иара идиалект Гомер диаанӡагьы акыршықәса раԥхьа ишьақәгылахьаз апоетикатә [[койнэ|коине]] аформақәа ируакуп ҳәа. Аҭҵааҩы Андреи Александр-иԥа Пустогаров игәаанагарала, “Илиада” зҩыз троиатәи ауаҩы иоуп. Уаҟа Троиа аҳра ҭынхас иамаз [[Гектор|Гектор]] иеибашьрақәеи иԥсреи рыӡбахә атәы ҳәоуп. Ашәҟәы алагоит Гектор дызлахәыз аибашьра аҽазыҟаҵарала, насгьы иԥсреи иԥсыжреи рыла ихыркәшоуп. Ахеиаа рыӡбахә лассы-лассы аирониа аҵоуп, троиаа ракәзар — ифырхацәа ҳаракқәоуп. Троиатәи аибашьра егьырҭ ахҭысқәа зегьы хыркәшарада иаанхоит<ref>{{Cite web |url=https://www.peremeny.ru/blog/25632 |title=Андрей Пустогаров. «Илиаду» написал троянец, или Краткая история греков. |archive-date=2025-11-11 |access-date=2026-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111173228/https://www.peremeny.ru/blog/25632 |url-status=live }}</ref>.
Ишаԥу еиԥш Гомер [[Слепой|длашәны]] даадырԥшуеит. Еиҳаракгьы иҟалап ари ахшыҩҵак иԥсҭазааратә фактқәа ирхылҿиаауа акәымкәа, антикатәи анысымҩа ажанр азы иҟазшьарбагоу реконструкциазар<ref name=autogenerated1 />. Ахьӡ "Гомер", уи аԥхьара версиак ала, ҵакыс иамоуп "илашәу" (ὁ μῆ ὁρῶν) ҳәа<ref name=rskd/>. Аԥааимбаражәатәи апоетикатәи абаҩхатәрақәа еидызкылоз антикатә логика инақәыршәаны, Гомер илашәра иазку агәаанагара аҵабырг цәгьала иазааигәаны уаҩ илахь иааиуан. Уи адагьы, ашәаҳәаҩ [[Демодок|Демодок]] “Одиссеиаҿы” даниз инаркны длашәуп<ref>Одиссея VIII, 63 сл.</ref>, уигьы [[автобиография|автобиографиатә]] ҟазшьа амоуп ҳәа угәы иаанагар алшоит.
Иҟоуп Гомери [[Гесиод|Гесиоди]] рыбжьара иҟалаз апоезиатә еицлабра иазку алегенда, уи зыӡбахә ҳәоу аусумҭа «Гомери Гесиоди реицлабра» [[III век до н. э.|III-тәи ашәышықәса ҳ. ҟ.]] аасҭа еиҳа ихьшәаны акәымкәа, аҭҵааҩцәа аӡәырҩы излазгәарҭо ала — акырӡа заагьы иаԥҵан<ref>Тронский И. М. История античной литературы М., 1983. С. 66.</ref>. Апоетцәа [[Эвбея|Евбеи]] адгьылбжьахаҿы иԥсыз Амфидем иаҳаҭыр азы ахәмаррақәа рҿы еиқәшәеит ҳәа рҳәоит, насгьы доусы иреиӷьыз ражәеинраалақәа ирыԥхьон. Аицлабраҿы ӡбаҩыс иҟаз аҳ Панед аиааира Гесиод ииҭеит, избанзар иара аибашьреи ашьрақәеи рахь акәымкәа, ақәаарыхреи аҭынчреи рахь ааԥхьара ҟаиҵоит. Убри аамҭазы, ауаа Гомер еиҳа идгылоит.
Илиадеи Одиссеии рыдагьы, аԥҵамҭақәа жәпакы Гомер идырҳәалоит, ҳәарада, аамҭала кырӡа уи ашьҭахь иаԥҵаз: «[[гомеровы гимны|Гомер ихьыӡрашәақәа]]» (ҳ.ҟ. VII—V-тәи ашәышықәсақәа, Гомер иҩымҭақәа реиԥш абырзен поезиа ижәытәӡоу ҿырԥштәқәаны иԥхьаӡоуп), акомиктә поема «Маргит» уҳәа убас иҵегьы.<ref name="rskd">Реальный словарь классических древностей / под ред. Ф. Любкера. — СПб., 1885. — Ст. «Homerus».</ref> Византиаа ҩажәаҟа поема ([[Киклики|ациклтәқәагьы]] уахь иналаҵаны) равторра Гомер идырҳәалоит, уи атәы ҳҳәар ҳалшоит, иаҳҳәап, [[Гермониак Константин|Константин Гермониак]] иҟаиҵаз Илиада апоетикатә еиҭаҟаҵара ҳахәаԥшны<ref>{{Книга|ссылка=https://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?rec=/metadata/9/7/5/metadata-314-0000000.tkl&do=146452_05.pdf&lang=en&pageno=1&pagestart=1&width=406.32%20pts&height=654.72%20pts&maxpage=498|автор=Constantin Hermoniacos|заглавие=La guerre de Troie|ответственный=ed. Émile Legrand|год=1890|место=Paris|издательство=J. Maisonneuve, libraire-editeur|страницы=|страниц=|isbn=|archive-date=2021-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210819000023/https://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?rec=%2Fmetadata%2F9%2F7%2F5%2Fmetadata-314-0000000.tkl&do=146452_05.pdf&lang=en&pageno=1&pagestart=1&width=406.32%20pts&height=654.72%20pts&maxpage=498}}</ref>.
Ахьӡ “Гомер” аҵакы (раԥхьаӡакәны иуԥылоит ҳ.ҟ. VII-тәи ашәышықәсазы, [[Каллин|Ефестәи Каллин]] “[[Фиваида (эпос)|Фиваида]]” зҩыз ҳәа ихьӡ аниҳәо) антикатә аамҭахгьы аилыркаара рҽазыршәахьан, иҟан аҵакы авариантқәа “абаандаҩы” (Гесихи), “иашьҭанеиуа” ([[Аристотель|Аристотель]]) мамзаргьы “алашә”<ref name=rskd/><ref>P. Chantraine, ''Dictionnaire étymologique de la langue grecque,'' Klincksieck, Paris, 1968, vol. 2 (3-4) p. 797 ''ad loc.''</ref><ref>H.G. Liddell, R. Scott, ''A Greek-English Lexicon'', rev. ed. Sir Henry Stuart-Jones, Clarendon Press, Oxford, 1968 ''ad loc''.</ref><ref>Pseudo-Herodotus, ''Vita Homeri''1.3 in Thomas W. Allen, ''Homeri Opera'', Tomus V,(1912) 1946 p. 194. Cf. [[Lycophron]], ''Alexandra,'' l.422</ref> ([[Эфор Кимский|Кимтәи Ефор]]), «аха абарҭ авариантқәа зегьы, иахьатәи ажәалагалақәа — уи „аиқәыршәаҩ“ мамзаргьы „аккомпаниатор“ ҳәа аҵакы аҭара — реиԥш, рыгәра угартә иҟам. <…> Ари ажәа Иониатәи аформаҿы Ομηρος — шамахамзар ииашаҵәҟьаны хатәы хьӡуп»<ref name=autogenerated1 /><ref>Боура С. М. Героическая поэзия / пер. с англ. — М.: Новое литературное обозрение, 2002. — С. 547.</ref>.
“Гомер иҳаҭгәын” Санкт-Петербургҟа иааигеит аурыс флот афцар М. Домашнев, уи 1770 шықәсазы Егеиатәи архипелаг адгьылбжьахақәа руак аҿы имҩаԥысуаз, [[Русско-турецкая война (1768—1774)|1768—1774 шықәсқәа рзтәи Аурыс-Ҭырқәа еибашьра]] аан аграф [[Орлов, Алексей Григорьевич|Алексеи Григори-иԥа Орлов-Чесменски]] инапхгара аҵаҟа имҩаԥысуаз [[Первая Архипелагская экспедиция|Актәи архипелагтә експедициа]] аан иԥшааит. Асаркофаг аграф [[Строганов, Александр Сергеевич|Александр Сергеи-иԥа Строганов]] итәхеит, [[Строгановская дача|Строганов идача]] апарк аҿы иқәыргылахеит. Анаҩс аграф даара игәы иахәеит Гомер иҳаҭгәын иазку алегенда Санкт-Петербург иахьалаҵәаз<ref>{{Cite web |url=https://www.ntv.ru/novosti/122128/ |title=Петербургские мифы о саркофаге Гомера. |access-date=2025-01-19 |archive-date=2025-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119114056/https://www.ntv.ru/novosti/122128/ |url-status=live }}</ref>. Иахьазы уи [[Ермитаж|Аҳәынҭқарратә Ермитаж]] аколлекциаҿы иҟоуп. Строганов исаркофаг аԥхьатәи аҭӡамц аҿы иану асахьақәа шамахамзар зегьы [[Мирмекийский саркофаг|Мирмекиатәи асаркофаг]] аԥхьатәи аҭӡамц аҿы иҟоу арелиеф ацәынхақәа ирышьашәалоит.
== Гомер изҵаара ==
{{main|Гомер изҵаара}}
«Илиадеи» «Одиссеиеи» равторра, урҭ рхылҵшьҭреи рԥеиԥши рҭаҩра аамҭа аҟынӡа ирызку апроблемақәа реизга «[[гомеровский вопрос|Гомер изҵаара]]» ҳәа хьӡыс иаиуит<ref>Анпеткова-Шарова Г. Г., Дуров В. С. Античная литература. Ч. I: Греция. — СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2004. — Т. I. — С. 64. — ISBN 5-8465-0191-5.</ref>.
Уи антикатә аамҭазгьы ицәырҵхьан<ref>{{Cite web |url=http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=23&format=djvu |title=Введенский Б. А. Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание |access-date=2014-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319163328/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=23&format=djvu |archive-date=2014-03-19 |url-status=dead }}</ref>, убас, иаҳҳәап, усҟан иҟалеит аҳәамҭақәа, Гомер иепос Троиатәи аибашьра аамҭазтәи апоетесса [[Фантасия|Фантасиа]] лпоемақәа рышьаҭала иаԥиҵеит ҳәа.
=== "Аналитикцәеи" "аунитаристцәеи" ===
[[Файл:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Homer and his Guide (1874).jpg|мини|327x327пкс|Гомери имҩақәҵаҩи (1874) [[Бугро, Вильям|Уилиам-Адольф Бугеро]]]]
[[XVIII век|XVIII-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭанӡа европатәи аҭҵаарадырраҿы аԥыжәара аман агәаанагара “Илиадеи” “Одиссеиеи” зҩыз Гомер иоуп, насгьы урҭ еиқәырханы иҟоуп иара ишаԥиҵаз еиԥшҵәҟьа ҳәа (аха, аббат [[Обиньяк, Франсуа Эделен|Франсуа Еделин д'Обиниак]] [[1664|1664 шықәсазы]] иҩымҭа "''Conjectures académiques''" аҟны иҳәеит "Илиадеи" "Одиссеиеи" [[VIII век до н. э.|ҳ.ҟ. VIII-тәи ашәышықәсазы]] [[Ликург Спартанский|Ликург]] Спарта еизигаз хазы игоу ашәақәа реизгақәа роуп ҳәа). Аха, [[1788|1788 шықәсазы]] Ж. Б. Вилуазон иҭижьит акодекс Venetus A аҟынтәи Илиадазы [[схолии|асхолиақәа]], урҭ ҿыгҳарала апоема ахаҭа акырӡа иеиҳан, насгьы антикатә филологцәа (еиҳарак [[Зенодот Эфесский|Ефестәи Зенодот]], [[Аристофан Византийский|Византиатәи Аристофан]], [[Аристарх Самофракийский|Самофракиатәи Аристарх]]) иртәыз шәкыла авариантқәа агәылан. Ари ашәҟәы анҭыҵ ашьҭахь еилкаахеит Александриатәи афилологцәа Гомер ипоемақәа рцәаҳәақәа шәкыла гәҩарас ишрымаз, мамзаргьы ииашамкәа ишырыԥхьаӡоз; урҭ анапылаҩырақәа рҟынтәи ианырхуамызт, аха иҷыдоу адыргала иалыркаауан. Асхолиақәа рыԥхьарагьы иҳамоу Гомер итекст апоет иԥсҭазаараҿы ҳәа иԥхьаӡоу аамҭа акәымкәа аеллинтә аамҭа иаҵанакуеит ҳәа алкаахьы ҳнанагоит. Абарҭ афактқәеи егьырҭ ахшыҩзышьҭрақәеи шьаҭас иҟаҵаны (уи гәаанагарала Гомер иаамҭазы [[Бесписьменные языки|аҩыра ыҟамызт]], убри аҟнытә апоет илшомызт абас еиԥш идуу апоема аԥҵара), [[Вольф, Фридрих Август|Фридрих Август Вольф]] ишәҟәы «Пролегомены к Гомеру»<ref>Wolf F.A. Prolegomena ad Homerum. Halle, 1795</ref> аҿы апоемақәа рыҩбагьы рыҟазаараан даараӡа шьаҭанкыла рҽырыԥсахуан ҳәа агәаанагара шьҭихит. Абасала, Вольф излеиҳәо ала, “Иллиадеи” “Одиссеиеи” авторк итәуп ҳәа аҳәара залшом.
Вольф Илиада атекст (цәгьам-бзиам иахьатәи аформала) ашьақәгылара аамҭа ҳ.ҟ. VI-тәи ашәышықәса иаҵанакуеит ҳәа иԥхьаӡоит. Аиашазы, антикатә авторцәа ԥыҭҩык ([[Цицерон|Цицерон]]гьы уахь дналаҵаны) излаарыцҳауа ала, Гомер ипоемақәа раԥхьаӡакәны еизганы иҩын Афинатәи атиран [[Писистрат|Писистрат]] мамзаргьы иԥа [[Гиппарх (тиран)|Гиппарх]] рыдҵала. Ари «Писистраттәи аҭыжьымҭа» ҳәа изышьҭоу аҭахын [[Панафинеи|Панафинеиаҿы]] “Илиадеи” “Одиссеиеи” рықәыргылара еиҳа арманшәаларазы. Аналитикатә знеишьа шьақәнарӷәӷәеит апоемақәа ртекстқәа рҿы иҟоу аиҿагыларақәа, урҭ рҿы аамҭарацәатә шьаҭақәа рыҟазаара, асиужет хада аҟынтәи инарҭбааны ацәхьаҵрақәа.
Аналитикцәа Гомер ипоемақәа шышьақәгылаз азы еиуеиԥшым агәаанагарақәа ҟарҵеит. [[Лахман, Карл Конрад Фридрих|Карл Лахман]] агәра ганы дыҟан “Илиада” ашәа хәыҷқәа рыла иаԥҵан ҳәа (“ашәа хәыҷқәа ртеориа” ҳәа изышьҭоу). [[Герман, Готфрид|Готфрид Герман]], уи аҭыԥан, агәра ганы дыҟан, апоемақәа зегьы ашәа маҷ хәыҷы-хәыҷла аҽарҭбаарала ицәырҵит ҳәа, уи еиҳа-еиҳа аматериал ҿыц ацлон (“раԥхьатәи агәыцә атеориа” ҳәа изышьҭоу).
Вольф иҿагылаҩцәа ("аунитарицәа" ҳәа изышьҭоу) еиуеиԥшым аҿагыларатә аргументқәа ықәдыргылеит. Актәи, «писистраттәи аҭыжьымҭа» аверсиа агәра ганы иҟамызт, избанзар уи иазку адыррақәа зегьы акырӡа игәиантәуп. Ари ажәабжь аеллинтә аамҭазы иҟалар алшон усҟантәи аҳцәа русқәа ирҿырԥшны, урҭ еиуеиԥшым анапылаҩырақәа рыԥшаара иазгәышьуан (шәахәаԥш [[Александрийская библиотека|Александриатәи абиблиотека]]). Иҩбахаз, аиқәымшәарақәеи ацәхьаҵрақәеи авторцәа рацәаны ишыҟоу аанарԥшӡом, избан акәзар урҭ хымԥада аҩымҭа дуқәа рҿы иуԥылоит. «Аунитарицәа» апоемақәа зегьы равтор иакзаара шьақәдырӷәӷәон, “Иллиадеи” “Одиссеиеи” рҟны ахшыҩҵак аиашара, акомпозициа аԥшӡареи асимметриеи иаҵшьны.
=== «Аҿаԥыцтә теориеи» «анеоаналитикцәеи» ===
Гомер ипоемақәа ҿырҳәала еиҭаҵуан ҳәа агәаанагара, автор аҩырадатә аамҭазы дынхон азы, ажәытәанӡагьы иаарԥшын; избан акәзар иҟан адыррақәа ҳ.ҟ. VI-тәи ашәышықәсазы Афинатәи атиран [[Писистрат|Писистрат]] Гомер ипоемақәа ртекст официалла аԥҵаразы анапынҵа шииҭаз ала.
1930-тәи ашықәсқәа рзы америкатәи апрофессор [[Пэрри, Милмэн|Милман Перри]] ҩ-експедициак еиҿикааит, ари атрадициа Гомер итекстқәа рҿырԥшра хықәкыс иҟаҵаны, аладаславиантәи аепос аҭҵааразы. Ари амҽхак ду змоу аҭҵаара иалҵшәаны «ҿырҳәалатәи атеориа» еиқәыршәан, уи «[[Теория Пэрри-Лорда|Перри-Лорд итеориа]]» ҳәагьы иашьҭоуп ([[Лорд, Альберт|Альберт Лорд]] — изаамҭанымкәа иԥсыз М. Перри иус анагӡаҩы). Аҿаԥыцтә теориа инақәыршәаны, Гомер ипоемақәа рҿы иуԥылоит ҩашьара зқәым аҿаԥыцтә епикатә жәабжьҳәара аҷыдарақәа, урҭ рахьтә зегь реиҳа ихадароу апоезиатә формулақәа рсистема ауп. Ҿырҳәалатәи ажәабжьҳәаҩ еснагь ашәа ҿыцны иаԥиҵоит, аха нагӡаҩыс мацара ихы иԥхьаӡоит. Сиужетк змоу ҩ-ашәак, ҩаӡаралеи ажәала рцәажәашьалеи зынӡа еиԥшымзаргьы, ажәабжьҳәаҩ иганахьала ашәакуп, еиԥшымкәа «инарыгӡоу». Ажәабжьҳәаҩцәа аԥхьара-аҩра рыздырӡом, избан акәзар ишьақәыргылоу атекст аидеиа аимпровизациатә техника иазеицәоуп.
Абасала, ажәалатәи атеориа аҟынтәи иаабоит, “Илиадеи” “Одиссеиеи” ртекстқәа равтор ду ма равторцәа (Гомер иоуп) рыԥсы ахьынӡаҭаз ишьақәырӷәӷәо аформа шроуз. Аҿаԥыцтә теориа аклассикатә вариант урҭ апоемақәа диқтантла рҭаҩра аанагоит, избан акәзар урҭ аимпровизациатә традициа аҳәаақәа ирҭагӡаны ҿырҳәала ирыладырҵәозҭгьы, даҽазны рынагӡараан ртекст шьаҭанкыла аҽаԥсахуан. Аха иҟоуп даҽа еилыркаарақәакгьы. Апоемақәа рыҩбагьы авторк иакәу, ҩыџьа ракәу иаԥызҵаз, атеориа иҳаилнаркааӡом.
Уи адагьы, ажәалатәи атеориа ишьақәнарӷәӷәоит «Гомер иаԥхьа апоетцәа рацәаҩын» ҳәа иҟаз ажәытәтәи агәаанагарақәа. Иҵабыргыҵәҟьаны, аҿаԥыцтә епикатә жәабжьҳәара атехника акыр шәышықәсалатәи аҿиара иахылҵшьҭроуп, апоемақәа равтор ихаҭаратә ҟазшьақәа аанарԥшӡом.
Анеоаналитикцәа аналитика ҳаамҭазтәи ахаҭарнакцәа ракәӡам. Анеоанализ — [[гомероведение|Гомер иҭҵаарақәа]] рҿы автор ихы иаирхәоз раԥхьатәи апоетикатә шьаҭақәа ралкаара иазку хырхарҭоуп. “Илиадеи” “Одиссеиеи” рыҿдырԥшуеит еиҭаҳәаралеи цыԥҵәахалеи ҳаамҭанӡа иааз [[Киклики|ациклтә]] поемақәа. Абасала, анеоаналитикатә знеишьа аԥыжәара змоу аҿаԥыцтә теориа иаҿагылом. Иахьатәи аамҭазы зегь реиҳа иналукааша неоаналитикс дыҟоуп анемец ҭҵааҩы [[Кульманн, Вольфганг|Вольфганг Кулман]], амонографиа «Илиада ахыҵхырҭақәа» автор<ref>Kullmann W. «Die Quellen der Ilias». Wiesbaden, 1960</ref>.
== Асахьаркыратә ҷыдарақәа ==
[[Файл:Homeros MFA Munich 272.jpg|thumb|Гомер искульптуроу ихы (460 ҳ. ҟ. раҟара)]]
“Илиада” зегь реиҳа ихадоу акомпозициатә ҷыдарақәа иреиуоуп [[Зелинский, Фаддей Францевич|Фаддеи Франци-иԥа Зелински]] ишьақәиргылаз «ахронологиатә еиқәымшәара азакәан». Уи злаҟоу ала, «Гомер иҟны ажәабжь ахаангьы иахьалагаз аҭыԥ ахь ихынҳәӡом. Ус анакәха, Гомер иҟны апараллельтә усқәа раарԥшра залшом; Гомер ипоетикатә техника иадыруа ҩбатәи, аԥшькәакьтә еизшәара акәымкәа, иаабац, ацәаҳәатә еизшәара мацара ауп»<ref>Зелинский Ф. Ф. «Закон хронологической несовместимости и композиция Илиады» (в сб. Χαριστήρια. СПб., 1897, стр. 106).</ref>. Абасала, зны-зынла апараллельтә хҭысқәа еишьҭаргыланы иаарԥшуп, зны-зынла урҭ рахьтә акы мацара аӡбахә ҳәоуп, мамзаргьы иҵәахуп. Уи ауп апоема атекст аҿы иҟоу еиқәымшәарақәак ҳаилзыркаауа.
Аҭҵааҩцәа иазгәарҭоит арҿиамҭақәа [[Когезия (лингвистика)|реимадара]], ахҭысқәа реишьҭагыла аҿиара, афырхацәа хадақәа рхаҿсахьақәа реизакра. Гомер иажәалатәи аҟазареи уи аамҭазтәи аҿыханҵатә ҟазареи еиҿырԥшуа, лассы-лассы ирҳәоит апоемақәа ргеометриатә стиль аӡбахә<ref>См. напр. [[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]] Гомер. М., 1960, с. 130 слл.).</ref>. Аха аналитикатә доуҳала еиҿагылоу агәаанагарақәа аарԥшуп “Илиадеи” “Одиссеиеи” ркомпозициа акзаара иазкынгьы<ref>См. напр. [[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]] Анатомия «Илиады». СПб., 1998, стр. 10).</ref>.
Апоемақәа рыҩбагьы рыстиль формулатәуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит. Убри аан, аформула [[Клише (искусство)|аклишеқәа]] реизга еиԥш еилкааӡам, аха ацәаҳәаҿы иалкаау аметрикатә ҭыԥк иадҳәалоу (иԥсаххо) аҳәоуқәа рсистема аҳасабала. Убасала, аформула ҳалацәажәар ҳалшоит, ажәеицааирак атекст аҿы знызаҵәык ианаҳԥылогьы, аха уи асистема ишахәҭакыз ааҳарԥшыр ҳалшоит. Аформулақәа рыдагьы, иҟоуп цәаҳәақәак рҟынтәи еиҭаҟало ацыԥҵәахақәагьы. Иаҳҳәап, персонажк даҽаӡәы иажәақәа анеиҭеиҳәо, атекст зегьы еиҭаҳәазар ауеит, мамзаргьы шамахамзар ажәа-ажәала.
Гомер еилоу аепитетқәа иҟазшьарбагоуп («ашьапыццак», «агәил нацәа змоу», «адыдрҵысҩы»); абарҭқәеи егьырҭ аепитетқәеи рҵакы ҭагылазаашьала акәымкәа, атрадициатә формулатә система аҳәаақәа ирҭагӡаны ахәаԥшра ахәҭоуп. Убас, ахеиаа «[[Поножи|шьапҟәазқәоуп]]», урҭ абџьар рҟәынҵаны рыӡбахә ҳәамзаргьы, Ахиллес аԥсшьараангьы «дшьапыласуп».
Абжьарашәышықәсазтәиқәеи иахьатәиқәеи ажәабжьҳәаҩцәа рпоетика ҭызҵаауа иахьатәи абызшәадырҩцәа, иаҳҳәап, Абжьаратәи Азиатәи, амҽхак ду змоу аепикатә ҿаԥыцтә жәабжьқәа ирҷыдароу аҟазшьақәа алыркаауеит, урҭ еиԥмырҟьаӡакәа еиҭарҳәарц азы сааҭрацәала ашәаҳәара аҭахуп. Убас, ажәабжьҳәаҩцәа архәҭақәа рышьақәгылашьа ақалақьқәеи ажәларқәеи рыла еиқәырыԥхьаӡоит, насгьы урҭ рыԥхьаӡарақәа рҿы ахаангьы агха ҟарҵаӡом, уи Гомер иҩымҭа “Илиадаҿгьы” иааԥшуеит, уа Троиаҟа идәықәырҵаз аӷбақәа рхыԥхьаӡара ақалақьқәа рсиа ҟаҵоуп, насгьы урҭ афлотилиақәа рнапхгаҩцәа ртәгьы ануп. Ари ажәлар рҿаԥыцтә гәынкылара иаҷыдароуп. Афырхацәа реилазаашьа, урҭ реибашьрақәеи рфырхаҵарақәеи рсиа реишьҭагылара ԥсахрада иаанхоит, уигьы “Илиада” азы иҟазшьарбагоуп. Аха иалкаау асиужет аҟазаареи афырхацәа хадақәа рнысымҩа еилкаамкәа иахьыҟоуи анаҩстәи атекстқәа рлитературатә усадулара иазааигәоуп, иҟалап, ҳ. ҟ. VI-тәи ашәышықәсазы [[Писистрат|Писистрат]] ихаан акәзаргьы. Убри аамҭазы, еиҳа ижәытәӡатәиу, архаикатә “Одиссеиа”, амифтә цәыршәахәқәеи, аҟәыдырԥаҩ [[Цирцея|Цирцеиеи]], [[циклопы|аблазаҵәқәеи]], адоумбеи-[[лестригоны|лестригонқәеи]], аԥша анцәахәы [[Эол|Еол]] иеихатә ӷбеи ахьыҟоу, атәцәеи ажәлар ирылҵыз ауааи рзы агәрыцҳашьара аныԥшуеит, уи “Илиадаҿы” зынӡа ыҟаӡам; ҭҵааҩцәақәак ргәаанагарала, уи иаанарԥшуеит даҽа авторрак, мамзаргьы “Одиссеиа” даҽа социалтә ҩаӡарак аҟны ишыҟоу. Ари апоема еиҳа ижәытәӡатәиу ахылҵшьҭра иақәҿнаҭуазар алшоит, апроф. Г. А. Бокшчанин игәаанагарала, Пенелопа лыԥҳәысҳәаҩцәа рхымҩаԥгашьа бааԥсқәеи, Одиссеи урҭ шахьирхәыз аҟазшьеи, архаикаԥхьатәи абшьҭратә закәан аҟазшьа змоу. Убри аамҭазгьы, “Илиадаҿы” анашанатә џьашьахәқәеи алакәтә персонажқәеи ртәы ҳәа акгьы ыҟам, аха [[Архаическая Греция|архаикатә]] ҟазшьа змоу аҳцәеи анапхгаҩцәеи рырратә фырхаҵара азышәаҳәара аҭыԥ амоуп.
== Гомер ипоемақәа рҭоурыхтә шьаҭа ==
XIX ашәышықәса азбжазы аҭҵаарадырраҿы иҟан агәаанагара “Илиадеи” “Одиссеиеи” ҭоурыхтәым ҳәа. Аха [[Шлиман, Генрих|Генрих Шлиман]] [[Гиссарлык|Гиссарлыктәи]] ахәаҟны, иара убас [[Микены|Микена]] имҩаԥигоз ажрақәа уи шиашам аадырԥшит. Анаҩс иаартын хетттәии мысратәии адокументқәа, урҭ Троиатәи аибашьраан иҟалаз ахҭысқәа реиԥшзаара рныԥшуеит. Микентәи ацыратә ҩыра ([[Линейное письмо Б|Ацәаҳәаҩыра Б]]) аилкаара “Илиадеи” “Одиссеиеи” раамҭазы иҟаз аԥсҭазаара иазкны адыррақәа рацәаны иаҳнаҭеит, ари аҩырала литературатә цыԥҵәахақәак шыԥшаамхазгьы. Иага ус иҟазаргьы, Гомер ипоемақәа рҟынтәи адыррақәа иҟоу археологиатәи адокументалтәи хыҵхырҭақәа иуадаҩны ирыдҳәалоуп, убри аҟнытә урҭ критикада рхархәара ҟалом: «ҿырҳәалатәи атеориа» аҟынтәи адыррақәа шаҳаҭра рзыруеит аҭоурыхтә дыррақәа рҿы ас еиԥш иҟоу атрадициақәа рҿы ицәырҵыр акәу аилагара дуқәа.
Уажәы еилкаахеит Гомер ипоемақәа рдунеи ажәытә бырзенцәа «[[Тёмные века (Древняя Греция)|ршәышықәса лашьцақәа]]» раан иҟаз аԥсҭазаара ииашоу асахьа шаанарԥшуа<ref>Феномен полиса в современной зарубежной историографии: Реф. сб. / РАН. ИНИОН. Центр социал. науч.-информ. исслед. Отд. истории; Отв. ред. Медовичев А. Е. — М., 2011. — 152 с. — (Сер.: Всеобщая история). С. 6.</ref>.
== Гомер адунеитә культураҿы ==
[[Файл:AmbrosianIliadPict47Achilles.jpg|thumb|Абжьарашәышықәсазтәи “Илиада” азы асахьа]]
Гомер ипоемақәа "Илиада", "Одиссеиа" ажәытә бырзенцәа ирырҭаз анырра [[евреи|ауриақәа]] [[Тора|Тора]] шырнырыз иаҿдырԥшуеит<ref>{{Cite web |url=http://scibook.net/filosofiya-nauki-knigi/formyi-grecheskoy-jizni-podgotovivshie-18898.html |title=2. ФОРМЫ ГРЕЧЕСКОЙ ЖИЗНИ, ПОДГОТОВИВШИЕ РОЖДЕНИЕ ФИЛОСОФИИ 2.1. Поэмы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-02-08 |archive-date=2016-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214223159/http://scibook.net/filosofiya-nauki-knigi/formyi-grecheskoy-jizni-podgotovivshie-18898.html |url-status=live }}</ref>.
Ажәытә Бырзентәыла [[Классическая Греция|аклассикатә епоха]] аҵыхәтәантәи аамҭазы иҟалаз аҵаратә система Гомер ипоемақәа рҵарала ишьақәгылан. Урҭ хәҭак, мамзаргьы зегьы гәынкыланы ирҵон, уи атемақәа рыла аԥхьарақәа еиҿыркаауан, уҳәа убас иҵегьы. Ари асистема [[Древний Рим|Рим]] иаҿнаҵааит, уаҟа [[I век|ҳера I-тәи ашәышықәса]] инаркны Гомер иҭыԥ [[Вергили|Вергили]] иааникылеит.
[[Финкельберг, Маргалит|Маргалит Финкельберг]] ишазгәалҭо ала, аиааира ззымгаз [[троя|Троиаа]] рышьҭрақәа реиԥш зхы зыԥхьаӡоз римаа Гомер ипоемақәа мап рцәыркит, уи иахҟьаны, абырзен бызшәала ицәажәоз Мрагылара аканонтә статус хьчо, Аиҭарҿиара ҟалаанӡа лаҭынтәи Мраҭашәара иацәыӡит<ref>{{Cite web |url=http://magazines.gorky.media/nlo/2008/93/te41.html |title=Журнальный зал {{!}} НЛО, 2008 N93 {{!}} Т. Ф. ТЕПЕРИК, В. БУЯКОВА, АЛИНА БОДРОВА — Гаспаровские чтения √ 2008<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-05-14 |archive-date=2014-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514223623/http://magazines.russ.ru/nlo/2008/93/te41.html |url-status=live }}</ref>.
[[Файл:Sir Lawrence Alma-Tadema, English (born Netherlands) - A Reading from Homer - Google Art Project.jpg|thumb|right|[[Альма-Тадема, Лоуренс|Лоуренс Альма-Ҭадема]]. "Гомер иԥхьара", 1885 шықәса]]
Аклассика ашьҭахьтәи аамҭазы агекзаметриатә поема дуқәа Гомер идиалект ала иаԥырҵон, мамзаргьы “Илиадеи” “Одиссеиеи” ирҿыԥшны, мамзаргьы [[агон|ирацлабуа]]. Урҭ рахь иаҵанакуеит [[Аполлоний Родосский|Родостәи Аполлони]] иҩымҭа «[[Аргонавтика (Аполлоний Родосский)|Аргонавтика]]», [[Квинт Смирнский|Смирнатәи Квинт]] иҩымҭа «Пост-Гомертәи ахҭысқәа», насгьы [[Нонн Панополитанский|Панополитантәи Нонн]] иҩымҭа «Дионис ихҭысқәа». Егьырҭ аеллинтә поетцәа, Гомер ихаҭабзиарақәа ирықәшаҳаҭхозаргьы, аепикатә форма ду рҽацәырыхьчон, «аӡиас дуқәа рҿы аӡы хәашьуп» ҳәа ([[Каллимах из Кирены|Каллимах]]<ref>Гимн 2, 108—109.</ref>) — аусумҭа хәыҷы аҿы мацара ауп валашьа змам ахаҭабхзиара аҟынӡа анаӡара ахьалшо ҳәа агәра ганы.
[[Римская литература|Ажәытәтәи Рим алитератураҿы]] еиқәхаз раԥхьаӡатәи (аԥҵәаха) аусумҭа абырзен [[Ливий Андроник|Ливиус Андроник]] иҟаиҵаз аҩымҭа “Одиссеиа” аиҭага ауп. Римтәи алитература аусумҭа хада — [[Вергили|Вергили]] ифырхаҵаратә епос «[[Энеида|Енеида]]», «Одиссеиеи» (раԥхьатәи ашәҟәқәа 6) «Илиадеи» (аҵыхәтәантәи ашәҟәқәа 6) рҿыԥшра ауп. Гомер ипоемақәа иҟарҵаз анырра антикатә литературатә ҩымҭақәа шамахамзар зегьы рҿы иубарҭоуп.
Гомер [[Средневековая литература|Мраҭашәаратәи абжьарашәышықәсақәа]] рзы дрыздыруамызт избан акәзар Византиеи иареи реизыҟазаашьақәа ԥсыҽын, ажәытә бырзен бызшәа издыруамызт, аха агекзаметриатә фырхаҵаратә епос Вергили ибзоурала акультураҿы аҵакы ду ааннакылоит.
[[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] Гомер ибзианы дырдыруан, насгьы ибзианы дҭырҵаауан. Иахьа уажәраанӡагьы еиқәханы иҟоуп жәабала инагӡоу Гомер ипоемақәа зну Византиатәи анапылаҩырақәа, уи антикатә литературатә ҩымҭақәа рзы зеиԥшыҟам усуп. Уи адагьы, Византиатәи аҵарауаа Гомер изку [[схолии|асхолиақәеи]] ахҳәаақәеи рыҩуан, еизыргон, насгьы иаԥырҵон. Иахьатәи акритикатә ҭыжьымҭаҿы архиепископ [[Евстафий Солунский|Евстафи]] “Илиадеи” “Одиссеиеи” ирызку ихцәажәара быжь-томк амҽханакуеит. Византиатәи аимпериа аҵыхәтәантәи аамҭазы, насгьы уи [[Падение Константинополя (1453)|анхыбгала]] ашьҭахь, абырзен напылаҩырақәеи аҵарауааи Мраҭашәараҟа амҩа рыԥшаауеит, насгьы [[эпоха Возрождения|Аиҭарҿиара]] аамҭазы Гомер ҿыц изааҭгылоит.
[[Данте Алигьери|Данте Алигьери]] Гомер џьаҳаным [[Ад (Божественная комедия)|актәи агьежь]] аҿы дҟаиҵоит, иқьырсианым, аха зусқәа бзиоу уаҩык иаҳасабала.
Иҟалап “Илиада” зегь раасҭа инаӡоу ахҩылаақәа руак Урыстәылаҟа иаазҭгьы [[Иван III Васильевич|Иуан III]] иԥҳәыс [[Софья Палеолог|Софиа Палеолог]] лбиблиотека иацны XV-тәи ашәышықәсазы. Ари “академиатә сиа” Византиатәи аклассикатә қьаадырша асахьа змоу еиҭеигеит [[Ломоносов, Михаил Васильевич|Михаил Васили-иԥа Ломоносов]]. Ақьаадырша аҩбатәи азбжак ԥыҭрак ашьҭахь гәымбылџьбарала игәылаԥиҟазар ҟалап Санкт-Петербург аус зуаз [[Шлёцер, Август Людвиг|Август Лиудвиг Шлиоцер]], насгьы XVIII-тәи ашәышықәсазы Германиа иҭиит, уаҟа уи ԥыҭрак ашьҭахь иагьыԥшаахеит. Раԥхьатәи аурыс бызшәахьы еиҭагоу апоезиатә еиҭага ду (Александриатәи ажәеинраалала “Илиада” ашәҟәқәа фба) [[Костров, Ермил Иванович|Ермил Иуан-иԥа Костров]] итәуп (1787).
1829 шықәсазы [[Гнедич, Николай Иванович|Николаи Иуан-иԥа Гнедич]] инаигӡеит “Илиада” аиҭагара. [[Белинский, Виссарион Григорьевич|Виссарион Григори-иԥа Белински]] ирецензиақәа изларҳәо ала, аоригинал аҟынтәи аиҭагара ҷыдала еиҷаҳаны, баҩхатәра дула иҟаҵан. [[Пушкин, Александр Сергеи-иԥа|Александр Сергеи-иԥа Пушкин]]гьы Гомер иеиҭагара атәы акьыԥхь аҿы ҩынтә далацәажәеит: «Гомер иҩымҭа Илиада, Гнедич еиҭеигаз...» ҳәа зыӡбахә ҳәоу азгәаҭа ацны («Литературная газета», 1830, № 2; шәахә ат. 6) насгьы акуплет «Илиада аиҭагара иазкны»:
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Сара исаҳауеит зыбжьы мгоу анцәатә еллинтә ажәа абжьы;
Аҭаҳмада ду игага сныруеит игәаҭеиуа ԥсыла.
</poem>
{{Ацитата алгара}}
Ари ажәеинраала аԥхьа мызкы шабжьаз, Пушкин иԥсабаратәу алаф ҳаҭыр ақәҵаны «Илиада аиҭагахь» ҳәа аепиграмма иҩит, уи зыхҟьаз аҭагылазаашьақәа реиқәшәара ауп (Гомер длашәын, Гнедич дыхәан):
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Гнедич дпоет хәахәан, алашә Гомер иеиҭагаҩ,
Уи аиҭагагьы аганкахьала аҿырԥштәы еиԥшуп.
</poem>
{{Ацитата алгара}}
Анапылаҩыратә епиграмма Пушкин игәцаракны ицәаӷәеит.
Иара убас Гомер деиҭаргон [[Жуковский, Василий Андреевич|Васили Андреи-иԥа Жуковски]], [[Вересаев, Викентий Викентьевич|Викенти Викенти-иԥа Вересаев]], [[Шуйский, Павел Александрович|Павел Александр-иԥа Шуиски]] («Одиссеиа», 1948 ш., Уралтәи Ауниверситет Ашәҟәҭыжьырҭа, атираж 900 екземплиар). Адунеи аҭоурых аҿы зегь реиҳа идуу Гомер иҭыжьымҭа ҳәа иԥхьаӡатәуп “Московски Рабочии” ашәҟәҭыжьырҭа иҭнажьыз, ацәа жәпа змаз, ҩ-томкны иҭыҵыз “Илиадеи”, “Одиссеиеи”, 1982 шықәса — атираж 150 нызқь екземплиар.
XXI-тәи ашәышықәсазы Гомер иеиҭагара иацырҵоит: [[Амелин, Максим Альбертович|Максим Альберт-иԥа Амелин]]<ref>Гомер. [http://magazines.gorky.media/novyi_mi/2013/2/g9.html Одиссея. Песнь первая] {{Wayback|url=http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2013/2/g9.html |date=20130829050517 }}. Перевод с древнегреческого и предисловие Максима Амелина. [[Новый мир (журнал)|Новый мир]]. 2013, № 2.</ref> (“Одиссеиа” актәи ашәа, 2013 ш.); [[Сальников, Александр Аркадьевич|Александр Аркади-иԥа Сальников]] иахьатәи аурыс бызшәахьы еиҭеигеит “Илиада” (2011), “Одиссеиа” (2014—2015).
== Аиҭагақәеи аиҭаҳәақәеи, аҭыжьымҭақәеи ==
[[Файл:Page from the first printed edition of collected works by Homer.jpg|thumb|[[Флоренция|Флоренциа]] 1488—1489 шықәсқәа рзы икьыԥхьыз Гомер ишәҟәы аҟынтәи даҟьак. Ашәҟәы ҵәахуп [[Национальная библиотека Франции|Франциа Амилаҭтә библиотекаҿы]] ]]
* [[Ливий Андроник|Ливи Андроник]] (ҳ.ҟ. 280 шықәсазшәа — ҳ.ҟ. 200. шықәсазшәа) “Одиссеиа” алаҭын бызшәахьы еиҭеигеит.
* 1165 шықәсазы [[Сент-Мор, Бенуа де|Бенуа де Сент-Мор]] [[Старофранцузский язык|ажәытә францыз бызшәала]] “Троиа иазку ароман” ииҩит, 30000 цәаҳәа инареиҳаны зҵазкуа, уи Аквитаниатәи аҳкәажә [[Алиенора Аквитанская|Алиенора]] илзикит. Ианииҩуаз ихы иаирхәон Гомер ипоемақәа лаҭын бызшәала реиҭаҳәара, иара убас [[Дарет Фригийский|Фригиатәи Дарет]] иҩымҭа «Троиа аилаҳара аҭоурых», [[Диктис Критский|Криттәи Диктис]] иҩымҭа «Троиатәи аибашьра амшынҵа», [[Овидий|Овиди]] иҩымҭа «[[Метаморфозы (Овидий)|Аметаморфозақәа]]».
* [[Гермониак Константин|Константин Гермониак]] [[Эпирское царство|Епиртәи адеспот]] [[Иоанн II Орсини|Иоанн II Орсини]] (1323—1335) иԥҳәыс [[Анна Палеолог (регент Эпира)|Анна Палеолог]]и (1335—1337 рзы Епиртәи адеспотина) раҳҭынратә поет иакәын. Урҭ рыдҵала, иара Гомер иҩымҭа “Илиада” аус адулара мҩаԥигеит, зегьы еилыркаауа абызшәала ҿыц иҩны. “Илиада” аверсиа ҿыц аҿы 8799 ажәеинраала 24 рапсодиатә ашәақәа рахь еизгоуп.
* [[Пилатос, Леонтиос|Леонтиос Пилатос]] (?—1366) [[Франческо Петрарка|Франческо Петрарка]] изы алаҭын бызшәахьы апрозатә еиҭагара 1359 шықәсеи 1362 шықәсеи рыбжьара инаигӡеит.
* [[Полициано, Анджело|Анџьело Полициано]] (1454—1494) 1470 шықәсазы “Илиада” аҩбатәии ахԥатәии ашәақәа гекзаметрла алаҭын бызшәахьы еиҭеигеит, убри алагьы «Гомер қәыԥш» ҳәа ахьӡшьара даԥсахеит.
* 1488-1489 шықәсқәа рзы [[Флоренция|Флоренциа]] ақалақь аҿы хылҵшьҭрала абырзен [[Димитрий Халкокондил|Димитри Халкокондил]] раԥхьаӡакәны бырзен бызшәала “Илиадеи” “Одиссеиеи” икьыԥхьит. “Илиада” аҭыжьра ианазыҟеиҵоз иара ихы иаирхәеит 1468 шықәсазы Константинопольтәи алаҭын патриарх [[Виссарион Никейский|Никеиатәи Виссарион]] иара иаԥиҵаз Венециатәи [[Библиотека Марчиана|Марк ихьӡ зху ашәҟәыҵәахырҭа (Марчиантәи ашәҟәыҵәахырҭа)]] иаиҭаз аманускрипт Venetus A.
* Андреас Дивус 1537 шықәсазы [[Уанаҿа|Венециа]] ақалақь аҿы икьыԥхьит “Илиадеи” “Одиссеиеи” алаҭын бызшәахьы реиҭагақәа.
* [[Чапмен, Джордж|Џьорџь Чапмен]] (1559 шықәсазшәа — 1634) “Иллиадеи” “Одиссеиеи” раԥхьаӡатәи англыз бызшәахьы реиҭагақәа ҟаиҵеит.
* [[Кондратович, Кирьяк Андреевич|Кириак Андреи-иԥа Кондратович]] (1703—1788) 1758—1759 шықәсқәа рзы раԥхьаӡакәны «Илиада» прозала аурысшәахь еиҭеигеит. Аиҭага ҭыжьӡам, ишеиқәхазгьы.
* [[Ломоносов, Михаил Васильевич|Михаил Васили-иԥа Ломоносов]] (1711—1765) — раԥхьаӡа иҭыҵыз “Илиада” аҟынтәи ацыԥҵәахақәа реиҭагақәа дравторуп.
* [[Екимов, Пётр Екимович|Пиотр Еким-иԥа Екимов]] (1735 раҟара — 1795 ашьҭахь) 1776—1778 шықәсқәа рзы “Илиада” апрозатә еиҭага икьыԥхьит, 1779 шықәсазы аҭауад [[Потёмкин, Григорий Александрович|Григори Александр-иԥа Потиомкин]] «Одиссеиа» апрозатә еиҭага изыҟеиҵеит.
* [[Костров, Ермил Иванович|Ермил Иуан-иԥа Костров]] (1755—1796) 1778—1811 шықәсқәа рзы Александриатәи ажәеинраалала икьыԥхьит «Илиада» аиҭага.
* [[Гнедич, Николай Иванович|Николаи Иуан-иԥа Гнедич]] (1784—1833) 1829 шықәсазы «Илиада» гекзаметрла (аоригинал ажәеинраалатә шәагаа) аиҭага ҭижьит.
* [[Жуковский, Василий Андреевич|Васили Андреи-иԥа Жуковски]] (1783—1852) 1849 шықәсазы иҭижьит «Одиссеиа» аиҭага гекзаметрла (аоригинал апоезиатә шәагаа).
== Агәалашәара анаӡаӡатәра ==
* 1976 шықәсазы, [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] [[Меркурий (планета)|Меркури]] аҟны 320 километр аҭбаара змоу [[Гомер (кратер)|акратер]] Гомер ихьӡ ахнаҵеит.
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
=== Атекстқәеи аиҭагақәеи ===
: ''Инарҭбаау адыррақәа шәахәаԥш астатиақәа [[Илиада|Илиада]], [[Одиссея|Одиссеиа]] рҟны''
: ''шәахәаԥш иара убас: Гомер иҩымҭақәа англыз бызшәахьы реиҭагақәа''
* [[книгопечатание|Акьыԥхьра]] анцәыр, [[1488 год|1488]] шықәсазы Флоренциа [[Димитрий Халкокондил|Димитри Халкокондил]] раԥхьаӡакәны иҭижьит “Илиадеи” “Одиссеиеи”.
* ''Аурыс прозатә еиҭага'': Полное собрание творений Гомера. / Пер. Г. Янчевецкого. Ревель, 1895. 482 стр. (приложение к журналу «Гимназия»)
* Асериа «[[Loeb classical library]]» аҟны аусумҭақәа хә-томкны иҭыҵит (№ 170—171 — Илиада, № 104—105 — Одиссеиа); насгьы № 496 — Гомер ихьыӡрашәақәа, Гомертәи аапокрифқәа, Гомер иԥсҭазаара иазку.
* Асериа «[[Collection Budé]]» аҟны аусумҭақәа жәба-томкны иҭыҵит: «Илиада» (алагалеи 4 томи), «Одиссеиа» (3 том) насгьы ахьыӡрашәақәа.
* ''Краузе В. М.'' Гомеровский словарь (к Илиаде и Одиссее). Со 130 рис. в тексте и картою Трои. СПб., А. С. Суворин. 1880. 532 стб. (''ареволиуциаԥхьатәи ашкол ҭыжьымҭа аҿырԥштәы'')
* {{книга
|автор=Анпеткова-Шарова Г. Г., Дуров В. С.
|часть=Часть I. Греция
|заглавие=Античная литература
|место=СПб
|издательство=Филологический факультет СПбГУ
|том=I
|год=2004
|isbn=5-8465-0191-5
|ref=Анпектова-Шарова & Дуров}}
=== Гомер изку амонографиақәа ===
: ''абиблиографиа иара убас шәахәаԥш астатиақәа [[Илиада|Илиада]], [[Одиссея|Одиссеиа]] рҟны''
* ''Авдеенко Е.А.'' Гомер. "Илиада": Мировоззрение эпоса. Москва: Классис, 2017. 420 с. -(Серия "Классическая гимназия"). 500 экз. ISBN 978-5-9908708-4-0 Одобрено издательским советом Русской Православной Церкви
* ''Альтман М. С.'' Пережитки родового строя в собственных именах у Гомера. (Известия ГАИМК. Вып. 124). М.-Л.: ОГИЗ, 1936. 164 стр. 1000 экз.
* ''Гордезиани Р. В.'' [https://web.archive.org/web/20071113192455/http://annals.xlegio.ru/greece/gordez/index.htm#pge ''Проблемы гомеровского эпоса''.] Тб.: Изд-во Тбил. ун-та, 1978. 394 стр. 2000 экз.
* [[Егунов, Андрей Николаевич|Егунов, А. Н.]] Гомер в русских переводах XVIII—XIX веков. М.; Л.: Наука, 1964; переиздание М.: Индрик, 2001.
* ''Зелинский Ф. Ф.'' Гомеровская психология. Пг., Изд-во АН, 1920.
* ''Котенёва А. В.'' Психология в эпических поэмах Гомера. Понятия, феномены и механизмы. — Saarbrücken: [[LAP LAMBERT Academic Publishing]], 2016. ISBN 978-3-659-95960-8
* Лорд А. ''Сказитель''. М., 1994.
* ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' [https://web.archive.org/web/20071101045452/http://annals.xlegio.ru/greece/losev/index.htm#homer ''Гомер''.] М.: ГУПИ, 1960. 352 стр. 9 т.э.
** 2-е изд. (Серия «[[Жизнь замечательных людей]]»). М.: Мол. гв., 1996=2006. 400 стр.
* ''Панченко Д. В.'' [http://eupress.ru/books/index/item/id/259 Гомер. «Илиада». Троя.] СПб., [[Европейский университет в Санкт-Петербурге|Издательство Европейского университета в Санкт-Петербурге]]. 2016.
* ''Петрушевский Д. М.'' Общество и государство у Гомера. М., 1913.
* ''Сахарный Н. Л.'' Гомеровский эпос. М.: ХЛ, 1976. 397 стр. 10000 экз.
* ''[[Суриков, Игорь Евгеньевич|Суриков И. Е.]]'' Гомер — М.: Молодая гвардия, 2017. — 320 с. — (Серия «[[Жизнь замечательных людей]]») — ISBN 978-5-235-03989-6.
* ''[[Таруашвили, Леонид Иосифович|Таруашвили Л. И.]]'' Гомер в зеркале новоевропейских переводов: Пластико-тектонический аспект. — М.: [[Памятники исторической мысли (издательство)|Памятники исторической мысли]], 2013. — 176 с. — ISBN 978-5-88451-313-6
* ''Толстой И. И.'' Аэды: Античные творцы и носители древнего эпоса. М.: Наука, 1958. 63 стр.
* ''Фрейденберг О. М.'' Миф и литература древности. М.: Вост. лит. 1978. 2-е изд., доп. М., 2000.
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]], Котенёва А. В.'' Очерки по истории мировой культуры: боги и герои античной мифологии. М.: [[Московский государственный горный университет |МГГУ]], 2013. 351 с. 100 экз. ISBN 978-5-91615-032-2
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Античный космос и его обитатели. — Saarbrücken: [[LAP LAMBERT Academic Publishing]], 2016. — 154 с. ISBN 978-3-659-96641-5
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Герои Троянской войны. Пособие. М.: Эдитус, 2017. 28 с. ISBN 978-5-000-604-4
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Хроники Илиона: духовно-нравственные основания истории. Пособие. М.: Эдитус, 2024. 64 с. ISBN 978-5-00217-251-1
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Хроники Илиона: Троянская война и конец рода героев. Пособие. М.: Эдитус, 2025. 66 с. ISBN 978-5-00217-478-2
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Очерки по истории культуры: феномен героического в античной мифологии. Пособие. М.: Эдитус, 2025. 72 с. ISBN 978-5-00217-477-5
* ''Шталь И. В.'' Художественный мир гомеровского эпоса. М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1983. 296 стр. 6900 экз.
* ''Ярхо В. Н.'' Вина и ответственность в гомеровском эпосе. ''[[Вестник древней истории]]'', 1962, № 2, с. 4-26.
* G. Autenrieth, R. Keep. [https://archive.org/details/homericdictionar00auterich/page/n8 A Homeric Dictionary]. New York, 1880.
* Cunliffe R. J. ''A lexicon of the homeric dialect''. L., 1924.
* Leumann M. ''Homerische Würter.'' Basel, 1950.
* Michalopoulos, Dimitri, ''L'''Odyssée ''d’Homère au-delà des mythes'', Le Pirée: Institut d’Histoire Maritime Hellène, 2016, ISBN 978-618-80599-2-4
* Treu M. ''Von Homer zur Lyrik''. München, 1955.
* Whitman C.H. ''Homer and the heroic tradition.'' Oxford, 1958.
Гомер ирецепциа:
* ''[[Егунов, Андрей Николаевич|Егунов А. Н.]]'' Гомер в русских переводах XVIII—XIX вв. М.-Л., 1964. (2-е изд.) М.: Индрик, 2001.
=== Астатиақәа ===
'''аурыс бызшәала'''
* {{БРЭ |статья=Гомер |автор= |том=7 |страницы= 378—379|ref=БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/literature/text/2368659|архив=https://web.archive.org/web/20221202153724/https://bigenc.ru/literature/text/2368659|архив дата=2022-12-02}}
* [http://www.varvar.ru/arhiv/texts/akimova2.html Гомеровский эпос: миф и ритуал.] // Акимова Л. И. Искусство Древней Греции: Геометрика и архаика. — СПб.: [[Азбука-классика]], 2007.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Гомер|[[Мищенко, Фёдор Герасимович|Мищенко Ф. Г.]]}}
'''егьырҭ абызшәақәа рыла'''
* Реальный словарь классических древностей / под ред. Ф. Любкера. — СПб., 1885. — Ст. «Homerus».
=== Гомер ихьыӡрашәақәа рбиблиографиа ===
* [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman Перевод гимнов Ивлин-Уайта] (англ.)
* В серии «[[Collection Budé]]»: ''Homere''. Hymnes. Texte établi et traduit par J. Humbert. 8e tirage 2003. 354 p.
Аурыс еиҭагақәа:
* ахьыӡрашәақәа хазы-хазы еиҭеигеит С. П. Шестаков.
* Гомеровы гимны. / Пер. [[Вересаев, Викентий|В. Вересаева]]. М.: Недра, 1926. 96 стр.
** переизд.: Античные гимны. М.: Изд-во МГУ. 1988. С. 57-140 и комм.
* Гомеровы гимны. / Пер. и комм. Е. Г. Рабинович. М.: Carte blanche, [[1995]].
Аҭҵаарақәа:
* ''Деревицкий А. Н.'' Гомерические гимны. Анализ памятника в связи с историей его изучения. Харьков, 1889. 176 стр.
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.philology.ru/literature3/vakhrushev-97.htm Гомер]. Зарубежные писатели. Биобиблиографический словарь
* [http://fantlab.ru/autor10407 Афантастика алабораториа]
* [https://web.archive.org/web/20070930015304/http://all-art.org/literature/odissea/index.html Поэмы Гомера «Илиада» и «Одиссея» с комментариями, приложениями и иллюстрациями]
* [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman Греческие тексты поэм]
* [http://omhpos.narod.ru/ Гомер «Одиссея» в переводе Шуйского, с комментариями]
* [https://www.anews.com/p/130536769-poeht-gomer-biografiya-i-tvorchestvo-poehmy-gomera-iliada-i-odisseya/ Поэт Гомер: биография и творчество. Поэмы Гомера «Илиада» и «Одиссея». Большая статья на Anews.com]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Гомер| ]]
[[Акатегориа:Ажәытәбырзен поетцәа]]
[[Акатегориа:Ажәытә Бырзентәыла апоетцәа]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 8-тәи ашәышықәсазтәи апоетцәа]]
[[Акатегориа:Абырзенцәа рмифқәа еиҭазҳәоз амифографцәа| ]]
[[Акатегориа:Апоетцәа лашәқәа]]
[[Акатегориа:«Анцәатә комедиа» аперсонажқәа]]
[[Акатегориа:Зусумҭақәа ҳаамҭанӡа иааз антикатәи ашәҟәыҩҩцәа]]
ri13g61srg4ydyl51fwfl2msrksk1m7
171840
171839
2026-08-17T17:58:01Z
Nart17
17397
Машинамшаны акьыԥхь (ruab pipeline) — тест
171840
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
| ахьӡ = Гомер
| ахатәы хьӡы = Ὅμηρος
| афото = Homeros MFA Munich 51.jpg
| ахҵара = Гомер ибиуст [[Музей копий классической скульптуры|аклассикатә скульптура акопиақәа рмузеи]] аҟны, [[Мюнхен|Миунхен]]
| аира аҭыԥ = ''иӡбам'': [[Саламин|Саламин]], [[Колофон (город)|Колофон]], [[Смирна|Смирна]], [[Афины|Афины]], [[Аргос|Аргос]], [[Родос|Родос]], иара убас [[Иос|Иос]].
| аԥсра аҭыԥ = [[Иос|Иос]] адгьылбжьаха
| аусура = апоет, иныҟәаҩу ашәаҳәаҩ-аед, ааӡаҩ.
| апериод =
| magnum_opus = "Илиада", "Одиссеиа"
| ажанр = [[героический эпос|Афырхаҵаратә епос]]
| абызшәақәа = [[Древнегреческий язык|Ажәытәбырзен бызшәа]]
}}
'''Гомер''' (ажәытә бырз. Ὅμηρος) — еицырдыруа [[Древняя Греция|ажәытәбырзен]] [[поэт|поет]]-[[Сказительство|ажәабжьҳәаҩы]], [[Эпос|аепикатә]] поемақәа "[[Илиада|Илиада]]" (европатәи алитература реиҳа ижәытәӡоу абаҟа<ref>{{книга |заглавие=Le monde d'Homère |издательство=Perrin |год=2000 |страницы=19 |язык= |автор=Vidal-Naquet, Pierre}}</ref>) иара убас "[[Одиссея|Одиссеиа]]" раԥҵаҩы. Иԥсҭазаара [[VIII век до н. э.|ҳ. ҟ. VIII—VII-тәи ашәышықәсақәа]] рахь иаҵанакуеит (зны-зынла [[IX в. до н. э.|ҳ.ҟ. IX-тәи ашәышықәсахь]]<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Homer-Greek-poet |title=Homer {{!}} Biography, Poems, & Facts {{!}} Britannica<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-06-16 |archive-date=2022-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616140944/https://www.britannica.com/biography/Homer-Greek-poet |url-status=live }}</ref>)<ref name="автоссылка2">{{Cite web |url=https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/GOMER.html |title=ГОМЕР {{!}} Энциклопедия Кругосвет<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-06-16 |archive-date=2022-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328202707/https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/GOMER.html |url-status=live }}</ref>, аха иара иҭоурыхтә ҟазшьа уажәгьы ҩашьарада иҟам<ref name="автоссылка1" /><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/literature/text/2368659|статья=ГОМЕР <!-- Заголовок добавлен ботом -->|том=7|страницы=378-379|архив=https://web.archive.org/web/20220615152745/https://bigenc.ru/literature/text/2368659|архив дата=2022-06-15}}</ref>.
Иҟалап уи [[аэд|даедызҭгьы]] (аклассикатә [[Бырзентәыла|Бырзентәыла]] [[Эпос (род литературы)|аепикатә]] [[Поэма|поемақәа]] рынагӡаҩы).
Иԥшааз ажәытә бырзентә литературатә [[папирус|папирусқәа]] рызбжак раҟара Гомер иҩымҭақәа рцыԥҵәахақәа роуп<ref>{{книга |заглавие=The World of Odysseus |ссылка=https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8 |издательство=[[The New York Review of Books]] |место=New York |год=2002 |страницы=[https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8/page/11 11]—2 |isbn=978-1-59017-017-5 |язык= |автор=Finley, Moses}}; Finley’s figures are based upon the corpus of literary papyri published before 1963.</ref>. [[Платон|Платон]] Гомер [[Эллины|аеллинцәа]] раԥхьатәи рааӡаҩ ҳәа изиҳәон<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2378423|статья=ГРЕЦИЯ ДРЕВНЯЯ <!-- Заголовок добавлен ботом -->|том=7|страницы=705-729|архив=https://web.archive.org/web/20220404163744/https://bigenc.ru/world_history/text/2378423|архив дата=2022-04-04}}</ref>.
== Анысымҩа ==
[[Файл:Martynov Dacha Stroganova Homer Tomb 1812.jpg|thumb|300px|[[Санкт-Петербург|Санкт-Петербург]], [[Строгановская дача|Строганов идача]] абаҳчаҿы иҟоу “Гомер ижырҭа”. [[Мартынов, Андрей Ефимович|А. Е. Мартынов]], 1813 шықәса]]
Гомер иԥсҭазаареи ихаҭареи ирызкны ҩашьарада акгьы еилкаам<ref name="автоссылка2" /><ref name="autogenerated1">{{Cite web |url=http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=22&format=djvu |title=Введенский Б. А. . Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319163345/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=22&format=djvu |archive-date=2014-03-19 |url-status=dead }}</ref>.
Аха еилкаауп, “[[Илиада|Илиадеи]]” “[[Одиссея|Одиссеиеи]]” рҿы зыӡбахә ҳәоу ахҭысқәа акырӡа рышьҭахь ишаԥҵаз, аха урҭ рыҟазаара ииашаны иананҵаз [[VI век до н. э.|ҳ. ҟ. VI-тәи ашәышықәсанӡа]]. Иахьатәи аҭҵаарадырра Гомер иԥсҭазаара аҭыԥ ахьанаҭо ахронологиатә аамҭа ҳ. ҟ. VIII-тәи ашәышықәса ауп. Егьырҭ ажәытә хыҵхырҭақәа ирҳәоит уи [[Троянская война|Троиатәи аибашьраан]] дынхон ҳәа<ref>{{статья |заглавие=The Invention of Homer |место=[[Кембридж|Cambridge]] |страницы=98—101 |язык= |автор=Graziosi, Barbara |год=2002}}</ref>. Иахьазы иҟоуп аира арыцхәқәеи урҭ рзы ашьақәырӷәӷәарақәеи (иаҳҳәап, [[Мартин Личфилд Уэст|Мартин Личфилд Уест]] ари арыцхә шәышықәсабжак ала еиҵеитәуан — ҳ.ҟ. аабатәи ашәышықәса анҵәамҭантәи абыжьбатәи ашәышықәса аҟынӡа<ref>{{Cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/11753589/Professor-Martin-West-OM.html |title=Search Icon<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2023-05-18 |archive-date=2023-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518132021/https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/11753589/Professor-Martin-West-OM.html |url-status=live }}</ref>).
Гомер дахьиз аҭыԥ еилкаам. [[Авл Геллий|Гелли]] иепиграмма инақәыршәаны, антикатәи атрадициаҿы быжь-қалақьк иԥсадгьыл ҳәа ахьӡҵара азин иазықәԥон: [[Смирна|Смирна]], [[Хиос (город)|Хиос]], [[Колофон (город)|Колофон]], [[Саламин|Саламин]], [[Родос (город)|Родос]], [[Аргос (город)|Аргос]], [[Афины|Афины]], насгьы ари епиграмма авариациақәа [[Кима|Кима]], [[Пилос|Пилос]], [[Итака|Итака]] ахьӡқәагьы рҳәоит<ref name=rskd/><ref>Анпеткова-Шарова Г. Г., Дуров В. С. Античная литература. Ч. I: Греция. — СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2004. — Т. I. — С. 63. — ISBN 5-8465-0191-5.</ref><ref name=autogenerated1 />. [[Геродот|Псеудо-Геродот]] ашәҟәы аҿы, [[Павсаний (географ)|Павсани]] «Еллада ахҳәаа» ҳәа зыӡбахә ҳәоу ашәҟәы аҿы ишырҳәаз ала, Гомер дыԥсит [[Киклады|Кикладтәи]] архипелаг аҿы иҟоу адгьылбжьаха [[Иос|Иос]] аҟны (уажәы дим [[Бырзентәыла|Абырзен Ремпублика]] аперифериатә еилазаара иаҵанакуеит). Иҟалап, “Илиадеи” “Одиссеиеи” ҩызҭгьы Бырзентәыла азиахәыҷтәи аԥшаҳәаҿы, [[ионийцы|Иониатәи ажәларқәа]] ахьынхоз, мамзаргьы ааигәа иҟаз адгьылбжьахақәа руак аҟны. Аха Гомер идиалект ииашоу адыррақәа аанагаӡом, избанзар уи ажәытә бырзен бызшәа иониатәии еолиатәии адиалектқәа реилаҵа ауп. Иҟоуп агәаанагара, иара идиалект Гомер диаанӡагьы акыршықәса раԥхьа ишьақәгылахьаз апоетикатә [[койнэ|коине]] аформақәа ируакуп ҳәа. Аҭҵааҩы Андреи Александр-иԥа Пустогаров игәаанагарала, “Илиада” зҩыз троиатәи ауаҩы иоуп. Уаҟа Троиа аҳра ҭынхас иамаз [[Гектор|Гектор]] иеибашьрақәеи иԥсреи рыӡбахә атәы ҳәоуп. Ашәҟәы алагоит Гектор дызлахәыз аибашьра аҽазыҟаҵарала, насгьы иԥсреи иԥсыжреи рыла ихыркәшоуп. Ахеиаа рыӡбахә лассы-лассы аирониа аҵоуп, троиаа ракәзар — ифырхацәа ҳаракқәоуп. Троиатәи аибашьра егьырҭ ахҭысқәа зегьы хыркәшарада иаанхоит<ref>{{Cite web |url=https://www.peremeny.ru/blog/25632 |title=Андрей Пустогаров. «Илиаду» написал троянец, или Краткая история греков. |archive-date=2025-11-11 |access-date=2026-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111173228/https://www.peremeny.ru/blog/25632 |url-status=live }}</ref>.
Ишаԥу еиԥш Гомер [[Слепой|длашәны]] даадырԥшуеит. Еиҳаракгьы иҟалап ари ахшыҩҵак иԥсҭазааратә фактқәа ирхылҿиаауа акәымкәа, антикатәи анысымҩа ажанр азы иҟазшьарбагоу реконструкциазар<ref name=autogenerated1 />. Ахьӡ "Гомер", уи аԥхьара версиак ала, ҵакыс иамоуп "илашәу" (ὁ μῆ ὁρῶν) ҳәа<ref name=rskd/>. Аԥааимбаражәатәи апоетикатәи абаҩхатәрақәа еидызкылоз антикатә логика инақәыршәаны, Гомер илашәра иазку агәаанагара аҵабырг цәгьала иазааигәаны уаҩ илахь иааиуан. Уи адагьы, ашәаҳәаҩ [[Демодок|Демодок]] “Одиссеиаҿы” даниз инаркны длашәуп<ref>Одиссея VIII, 63 сл.</ref>, уигьы [[автобиография|автобиографиатә]] ҟазшьа амоуп ҳәа угәы иаанагар алшоит.
Иҟоуп Гомери [[Гесиод|Гесиоди]] рыбжьара иҟалаз апоезиатә еицлабра иазку алегенда, уи зыӡбахә ҳәоу аусумҭа «Гомери Гесиоди реицлабра» [[III век до н. э.|III-тәи ашәышықәса ҳ. ҟ.]] аасҭа еиҳа ихьшәаны акәымкәа, аҭҵааҩцәа аӡәырҩы излазгәарҭо ала — акырӡа заагьы иаԥҵан<ref>Тронский И. М. История античной литературы М., 1983. С. 66.</ref>. Апоетцәа [[Эвбея|Евбеи]] адгьылбжьахаҿы иԥсыз Амфидем иаҳаҭыр азы ахәмаррақәа рҿы еиқәшәеит ҳәа рҳәоит, насгьы доусы иреиӷьыз ражәеинраалақәа ирыԥхьон. Аицлабраҿы ӡбаҩыс иҟаз аҳ Панед аиааира Гесиод ииҭеит, избанзар иара аибашьреи ашьрақәеи рахь акәымкәа, ақәаарыхреи аҭынчреи рахь ааԥхьара ҟаиҵоит. Убри аамҭазы, ауаа Гомер еиҳа идгылоит.
Илиадеи Одиссеии рыдагьы, аԥҵамҭақәа жәпакы Гомер идырҳәалоит, ҳәарада, аамҭала кырӡа уи ашьҭахь иаԥҵаз: «[[гомеровы гимны|Гомер ихьыӡрашәақәа]]» (ҳ.ҟ. VII—V-тәи ашәышықәсақәа, Гомер иҩымҭақәа реиԥш абырзен поезиа ижәытәӡоу ҿырԥштәқәаны иԥхьаӡоуп), акомиктә поема «Маргит» уҳәа убас иҵегьы.<ref name="rskd">Реальный словарь классических древностей / под ред. Ф. Любкера. — СПб., 1885. — Ст. «Homerus».</ref> Византиаа ҩажәаҟа поема ([[Киклики|ациклтәқәагьы]] уахь иналаҵаны) равторра Гомер идырҳәалоит, уи атәы ҳҳәар ҳалшоит, иаҳҳәап, [[Гермониак Константин|Константин Гермониак]] иҟаиҵаз Илиада апоетикатә еиҭаҟаҵара ҳахәаԥшны<ref>{{Книга|ссылка=https://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?rec=/metadata/9/7/5/metadata-314-0000000.tkl&do=146452_05.pdf&lang=en&pageno=1&pagestart=1&width=406.32%20pts&height=654.72%20pts&maxpage=498|автор=Constantin Hermoniacos|заглавие=La guerre de Troie|ответственный=ed. Émile Legrand|год=1890|место=Paris|издательство=J. Maisonneuve, libraire-editeur|страницы=|страниц=|isbn=|archive-date=2021-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210819000023/https://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?rec=%2Fmetadata%2F9%2F7%2F5%2Fmetadata-314-0000000.tkl&do=146452_05.pdf&lang=en&pageno=1&pagestart=1&width=406.32%20pts&height=654.72%20pts&maxpage=498}}</ref>.
Ахьӡ “Гомер” аҵакы (раԥхьаӡакәны иуԥылоит ҳ.ҟ. VII-тәи ашәышықәсазы, [[Каллин|Ефестәи Каллин]] “[[Фиваида (эпос)|Фиваида]]” зҩыз ҳәа ихьӡ аниҳәо) антикатә аамҭахгьы аилыркаара рҽазыршәахьан, иҟан аҵакы авариантқәа “абаандаҩы” (Гесихи), “иашьҭанеиуа” ([[Аристотель|Аристотель]]) мамзаргьы “алашә”<ref name=rskd/><ref>P. Chantraine, ''Dictionnaire étymologique de la langue grecque,'' Klincksieck, Paris, 1968, vol. 2 (3-4) p. 797 ''ad loc.''</ref><ref>H.G. Liddell, R. Scott, ''A Greek-English Lexicon'', rev. ed. Sir Henry Stuart-Jones, Clarendon Press, Oxford, 1968 ''ad loc''.</ref><ref>Pseudo-Herodotus, ''Vita Homeri''1.3 in Thomas W. Allen, ''Homeri Opera'', Tomus V,(1912) 1946 p. 194. Cf. [[Lycophron]], ''Alexandra,'' l.422</ref> ([[Эфор Кимский|Кимтәи Ефор]]), «аха абарҭ авариантқәа зегьы, иахьатәи ажәалагалақәа — уи „аиқәыршәаҩ“ мамзаргьы „аккомпаниатор“ ҳәа аҵакы аҭара — реиԥш, рыгәра угартә иҟам. <…> Ари ажәа Иониатәи аформаҿы Ομηρος — шамахамзар ииашаҵәҟьаны хатәы хьӡуп»<ref name=autogenerated1 /><ref>Боура С. М. Героическая поэзия / пер. с англ. — М.: Новое литературное обозрение, 2002. — С. 547.</ref>.
“Гомер иҳаҭгәын” Санкт-Петербургҟа иааигеит аурыс флот афцар М. Домашнев, уи 1770 шықәсазы Егеиатәи архипелаг адгьылбжьахақәа руак аҿы имҩаԥысуаз, [[Русско-турецкая война (1768—1774)|1768—1774 шықәсқәа рзтәи Аурыс-Ҭырқәа еибашьра]] аан аграф [[Орлов, Алексей Григорьевич|Алексеи Григори-иԥа Орлов-Чесменски]] инапхгара аҵаҟа имҩаԥысуаз [[Первая Архипелагская экспедиция|Актәи архипелагтә експедициа]] аан иԥшааит. Асаркофаг аграф [[Строганов, Александр Сергеевич|Александр Сергеи-иԥа Строганов]] итәхеит, [[Строгановская дача|Строганов идача]] апарк аҿы иқәыргылахеит. Анаҩс аграф даара игәы иахәеит Гомер иҳаҭгәын иазку алегенда Санкт-Петербург иахьалаҵәаз<ref>{{Cite web |url=https://www.ntv.ru/novosti/122128/ |title=Петербургские мифы о саркофаге Гомера. |access-date=2025-01-19 |archive-date=2025-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119114056/https://www.ntv.ru/novosti/122128/ |url-status=live }}</ref>. Иахьазы уи [[Ермитаж|Аҳәынҭқарратә Ермитаж]] аколлекциаҿы иҟоуп. Строганов исаркофаг аԥхьатәи аҭӡамц аҿы иану асахьақәа шамахамзар зегьы [[Мирмекийский саркофаг|Мирмекиатәи асаркофаг]] аԥхьатәи аҭӡамц аҿы иҟоу арелиеф ацәынхақәа ирышьашәалоит.
== Гомер изҵаара ==
{{main|Гомер изҵаара}}
«Илиадеи» «Одиссеиеи» равторра, урҭ рхылҵшьҭреи рԥеиԥши рҭаҩра аамҭа аҟынӡа ирызку апроблемақәа реизга «[[гомеровский вопрос|Гомер изҵаара]]» ҳәа хьӡыс иаиуит<ref>Анпеткова-Шарова Г. Г., Дуров В. С. Античная литература. Ч. I: Греция. — СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2004. — Т. I. — С. 64. — ISBN 5-8465-0191-5.</ref>.
Уи антикатә аамҭазгьы ицәырҵхьан<ref>{{Cite web |url=http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=23&format=djvu |title=Введенский Б. А. Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание |access-date=2014-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319163328/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=23&format=djvu |archive-date=2014-03-19 |url-status=dead }}</ref>, убас, иаҳҳәап, усҟан иҟалеит аҳәамҭақәа, Гомер иепос Троиатәи аибашьра аамҭазтәи апоетесса [[Фантасия|Фантасиа]] лпоемақәа рышьаҭала иаԥиҵеит ҳәа.
=== "Аналитикцәеи" "аунитаристцәеи" ===
[[Файл:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Homer and his Guide (1874).jpg|мини|327x327пкс|Гомери имҩақәҵаҩи (1874) [[Бугро, Вильям|Уилиам-Адольф Бугеро]]]]
[[XVIII век|XVIII-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭанӡа европатәи аҭҵаарадырраҿы аԥыжәара аман агәаанагара “Илиадеи” “Одиссеиеи” зҩыз Гомер иоуп, насгьы урҭ еиқәырханы иҟоуп иара ишаԥиҵаз еиԥшҵәҟьа ҳәа (аха, аббат [[Обиньяк, Франсуа Эделен|Франсуа Еделин д'Обиниак]] [[1664|1664 шықәсазы]] иҩымҭа "''Conjectures académiques''" аҟны иҳәеит "Илиадеи" "Одиссеиеи" [[VIII век до н. э.|ҳ.ҟ. VIII-тәи ашәышықәсазы]] [[Ликург Спартанский|Ликург]] Спарта еизигаз хазы игоу ашәақәа реизгақәа роуп ҳәа). Аха, [[1788|1788 шықәсазы]] Ж. Б. Вилуазон иҭижьит акодекс Venetus A аҟынтәи Илиадазы [[схолии|асхолиақәа]], урҭ ҿыгҳарала апоема ахаҭа акырӡа иеиҳан, насгьы антикатә филологцәа (еиҳарак [[Зенодот Эфесский|Ефестәи Зенодот]], [[Аристофан Византийский|Византиатәи Аристофан]], [[Аристарх Самофракийский|Самофракиатәи Аристарх]]) иртәыз шәкыла авариантқәа агәылан. Ари ашәҟәы анҭыҵ ашьҭахь еилкаахеит Александриатәи афилологцәа Гомер ипоемақәа рцәаҳәақәа шәкыла гәҩарас ишрымаз, мамзаргьы ииашамкәа ишырыԥхьаӡоз; урҭ анапылаҩырақәа рҟынтәи ианырхуамызт, аха иҷыдоу адыргала иалыркаауан. Асхолиақәа рыԥхьарагьы иҳамоу Гомер итекст апоет иԥсҭазаараҿы ҳәа иԥхьаӡоу аамҭа акәымкәа аеллинтә аамҭа иаҵанакуеит ҳәа алкаахьы ҳнанагоит. Абарҭ афактқәеи егьырҭ ахшыҩзышьҭрақәеи шьаҭас иҟаҵаны (уи гәаанагарала Гомер иаамҭазы [[Бесписьменные языки|аҩыра ыҟамызт]], убри аҟнытә апоет илшомызт абас еиԥш идуу апоема аԥҵара), [[Вольф, Фридрих Август|Фридрих Август Вольф]] ишәҟәы «Пролегомены к Гомеру»<ref>Wolf F.A. Prolegomena ad Homerum. Halle, 1795</ref> аҿы апоемақәа рыҩбагьы рыҟазаараан даараӡа шьаҭанкыла рҽырыԥсахуан ҳәа агәаанагара шьҭихит. Абасала, Вольф излеиҳәо ала, “Иллиадеи” “Одиссеиеи” авторк итәуп ҳәа аҳәара залшом.
Вольф Илиада атекст (цәгьам-бзиам иахьатәи аформала) ашьақәгылара аамҭа ҳ.ҟ. VI-тәи ашәышықәса иаҵанакуеит ҳәа иԥхьаӡоит. Аиашазы, антикатә авторцәа ԥыҭҩык ([[Цицерон|Цицерон]]гьы уахь дналаҵаны) излаарыцҳауа ала, Гомер ипоемақәа раԥхьаӡакәны еизганы иҩын Афинатәи атиран [[Писистрат|Писистрат]] мамзаргьы иԥа [[Гиппарх (тиран)|Гиппарх]] рыдҵала. Ари «Писистраттәи аҭыжьымҭа» ҳәа изышьҭоу аҭахын [[Панафинеи|Панафинеиаҿы]] “Илиадеи” “Одиссеиеи” рықәыргылара еиҳа арманшәаларазы. Аналитикатә знеишьа шьақәнарӷәӷәеит апоемақәа ртекстқәа рҿы иҟоу аиҿагыларақәа, урҭ рҿы аамҭарацәатә шьаҭақәа рыҟазаара, асиужет хада аҟынтәи инарҭбааны ацәхьаҵрақәа.
Аналитикцәа Гомер ипоемақәа шышьақәгылаз азы еиуеиԥшым агәаанагарақәа ҟарҵеит. [[Лахман, Карл Конрад Фридрих|Карл Лахман]] агәра ганы дыҟан “Илиада” ашәа хәыҷқәа рыла иаԥҵан ҳәа (“ашәа хәыҷқәа ртеориа” ҳәа изышьҭоу). [[Герман, Готфрид|Готфрид Герман]], уи аҭыԥан, агәра ганы дыҟан, апоемақәа зегьы ашәа маҷ хәыҷы-хәыҷла аҽарҭбаарала ицәырҵит ҳәа, уи еиҳа-еиҳа аматериал ҿыц ацлон (“раԥхьатәи агәыцә атеориа” ҳәа изышьҭоу).
Вольф иҿагылаҩцәа ("аунитарицәа" ҳәа изышьҭоу) еиуеиԥшым аҿагыларатә аргументқәа ықәдыргылеит. Актәи, «писистраттәи аҭыжьымҭа» аверсиа агәра ганы иҟамызт, избанзар уи иазку адыррақәа зегьы акырӡа игәиантәуп. Ари ажәабжь аеллинтә аамҭазы иҟалар алшон усҟантәи аҳцәа русқәа ирҿырԥшны, урҭ еиуеиԥшым анапылаҩырақәа рыԥшаара иазгәышьуан (шәахәаԥш [[Александрийская библиотека|Александриатәи абиблиотека]]). Иҩбахаз, аиқәымшәарақәеи ацәхьаҵрақәеи авторцәа рацәаны ишыҟоу аанарԥшӡом, избан акәзар урҭ хымԥада аҩымҭа дуқәа рҿы иуԥылоит. «Аунитарицәа» апоемақәа зегьы равтор иакзаара шьақәдырӷәӷәон, “Иллиадеи” “Одиссеиеи” рҟны ахшыҩҵак аиашара, акомпозициа аԥшӡареи асимметриеи иаҵшьны.
=== «Аҿаԥыцтә теориеи» «анеоаналитикцәеи» ===
Гомер ипоемақәа ҿырҳәала еиҭаҵуан ҳәа агәаанагара, автор аҩырадатә аамҭазы дынхон азы, ажәытәанӡагьы иаарԥшын; избан акәзар иҟан адыррақәа ҳ.ҟ. VI-тәи ашәышықәсазы Афинатәи атиран [[Писистрат|Писистрат]] Гомер ипоемақәа ртекст официалла аԥҵаразы анапынҵа шииҭаз ала.
1930-тәи ашықәсқәа рзы америкатәи апрофессор [[Пэрри, Милмэн|Милман Перри]] ҩ-експедициак еиҿикааит, ари атрадициа Гомер итекстқәа рҿырԥшра хықәкыс иҟаҵаны, аладаславиантәи аепос аҭҵааразы. Ари амҽхак ду змоу аҭҵаара иалҵшәаны «ҿырҳәалатәи атеориа» еиқәыршәан, уи «[[Теория Пэрри-Лорда|Перри-Лорд итеориа]]» ҳәагьы иашьҭоуп ([[Лорд, Альберт|Альберт Лорд]] — изаамҭанымкәа иԥсыз М. Перри иус анагӡаҩы). Аҿаԥыцтә теориа инақәыршәаны, Гомер ипоемақәа рҿы иуԥылоит ҩашьара зқәым аҿаԥыцтә епикатә жәабжьҳәара аҷыдарақәа, урҭ рахьтә зегь реиҳа ихадароу апоезиатә формулақәа рсистема ауп. Ҿырҳәалатәи ажәабжьҳәаҩ еснагь ашәа ҿыцны иаԥиҵоит, аха нагӡаҩыс мацара ихы иԥхьаӡоит. Сиужетк змоу ҩ-ашәак, ҩаӡаралеи ажәала рцәажәашьалеи зынӡа еиԥшымзаргьы, ажәабжьҳәаҩ иганахьала ашәакуп, еиԥшымкәа «инарыгӡоу». Ажәабжьҳәаҩцәа аԥхьара-аҩра рыздырӡом, избан акәзар ишьақәыргылоу атекст аидеиа аимпровизациатә техника иазеицәоуп.
Абасала, ажәалатәи атеориа аҟынтәи иаабоит, “Илиадеи” “Одиссеиеи” ртекстқәа равтор ду ма равторцәа (Гомер иоуп) рыԥсы ахьынӡаҭаз ишьақәырӷәӷәо аформа шроуз. Аҿаԥыцтә теориа аклассикатә вариант урҭ апоемақәа диқтантла рҭаҩра аанагоит, избан акәзар урҭ аимпровизациатә традициа аҳәаақәа ирҭагӡаны ҿырҳәала ирыладырҵәозҭгьы, даҽазны рынагӡараан ртекст шьаҭанкыла аҽаԥсахуан. Аха иҟоуп даҽа еилыркаарақәакгьы. Апоемақәа рыҩбагьы авторк иакәу, ҩыџьа ракәу иаԥызҵаз, атеориа иҳаилнаркааӡом.
Уи адагьы, ажәалатәи атеориа ишьақәнарӷәӷәоит «Гомер иаԥхьа апоетцәа рацәаҩын» ҳәа иҟаз ажәытәтәи агәаанагарақәа. Иҵабыргыҵәҟьаны, аҿаԥыцтә епикатә жәабжьҳәара атехника акыр шәышықәсалатәи аҿиара иахылҵшьҭроуп, апоемақәа равтор ихаҭаратә ҟазшьақәа аанарԥшӡом.
Анеоаналитикцәа аналитика ҳаамҭазтәи ахаҭарнакцәа ракәӡам. Анеоанализ — [[гомероведение|Гомер иҭҵаарақәа]] рҿы автор ихы иаирхәоз раԥхьатәи апоетикатә шьаҭақәа ралкаара иазку хырхарҭоуп. “Илиадеи” “Одиссеиеи” рыҿдырԥшуеит еиҭаҳәаралеи цыԥҵәахалеи ҳаамҭанӡа иааз [[Киклики|ациклтә]] поемақәа. Абасала, анеоаналитикатә знеишьа аԥыжәара змоу аҿаԥыцтә теориа иаҿагылом. Иахьатәи аамҭазы зегь реиҳа иналукааша неоаналитикс дыҟоуп анемец ҭҵааҩы [[Кульманн, Вольфганг|Вольфганг Кулман]], амонографиа «Илиада ахыҵхырҭақәа» автор<ref>Kullmann W. «Die Quellen der Ilias». Wiesbaden, 1960</ref>.
== Асахьаркыратә ҷыдарақәа ==
[[Файл:Homeros MFA Munich 272.jpg|thumb|Гомер искульптуроу ихы (460 ҳ. ҟ. раҟара)]]
“Илиада” зегь реиҳа ихадоу акомпозициатә ҷыдарақәа иреиуоуп [[Зелинский, Фаддей Францевич|Фаддеи Франци-иԥа Зелински]] ишьақәиргылаз «ахронологиатә еиқәымшәара азакәан». Уи злаҟоу ала, «Гомер иҟны ажәабжь ахаангьы иахьалагаз аҭыԥ ахь ихынҳәӡом. Ус анакәха, Гомер иҟны апараллельтә усқәа раарԥшра залшом; Гомер ипоетикатә техника иадыруа ҩбатәи, аԥшькәакьтә еизшәара акәымкәа, иаабац, ацәаҳәатә еизшәара мацара ауп»<ref>Зелинский Ф. Ф. «Закон хронологической несовместимости и композиция Илиады» (в сб. Χαριστήρια. СПб., 1897, стр. 106).</ref>. Абасала, зны-зынла апараллельтә хҭысқәа еишьҭаргыланы иаарԥшуп, зны-зынла урҭ рахьтә акы мацара аӡбахә ҳәоуп, мамзаргьы иҵәахуп. Уи ауп апоема атекст аҿы иҟоу еиқәымшәарақәак ҳаилзыркаауа.
Аҭҵааҩцәа иазгәарҭоит арҿиамҭақәа [[Когезия (лингвистика)|реимадара]], ахҭысқәа реишьҭагыла аҿиара, афырхацәа хадақәа рхаҿсахьақәа реизакра. Гомер иажәалатәи аҟазареи уи аамҭазтәи аҿыханҵатә ҟазареи еиҿырԥшуа, лассы-лассы ирҳәоит апоемақәа ргеометриатә стиль аӡбахә<ref>См. напр. [[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]] Гомер. М., 1960, с. 130 слл.).</ref>. Аха аналитикатә доуҳала еиҿагылоу агәаанагарақәа аарԥшуп “Илиадеи” “Одиссеиеи” ркомпозициа акзаара иазкынгьы<ref>См. напр. [[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]] Анатомия «Илиады». СПб., 1998, стр. 10).</ref>.
Апоемақәа рыҩбагьы рыстиль формулатәуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит. Убри аан, аформула [[Клише (искусство)|аклишеқәа]] реизга еиԥш еилкааӡам, аха ацәаҳәаҿы иалкаау аметрикатә ҭыԥк иадҳәалоу (иԥсаххо) аҳәоуқәа рсистема аҳасабала. Убасала, аформула ҳалацәажәар ҳалшоит, ажәеицааирак атекст аҿы знызаҵәык ианаҳԥылогьы, аха уи асистема ишахәҭакыз ааҳарԥшыр ҳалшоит. Аформулақәа рыдагьы, иҟоуп цәаҳәақәак рҟынтәи еиҭаҟало ацыԥҵәахақәагьы. Иаҳҳәап, персонажк даҽаӡәы иажәақәа анеиҭеиҳәо, атекст зегьы еиҭаҳәазар ауеит, мамзаргьы шамахамзар ажәа-ажәала.
Гомер еилоу аепитетқәа иҟазшьарбагоуп («ашьапыццак», «агәил нацәа змоу», «адыдрҵысҩы»); абарҭқәеи егьырҭ аепитетқәеи рҵакы ҭагылазаашьала акәымкәа, атрадициатә формулатә система аҳәаақәа ирҭагӡаны ахәаԥшра ахәҭоуп. Убас, ахеиаа «[[Поножи|шьапҟәазқәоуп]]», урҭ абџьар рҟәынҵаны рыӡбахә ҳәамзаргьы, Ахиллес аԥсшьараангьы «дшьапыласуп».
Абжьарашәышықәсазтәиқәеи иахьатәиқәеи ажәабжьҳәаҩцәа рпоетика ҭызҵаауа иахьатәи абызшәадырҩцәа, иаҳҳәап, Абжьаратәи Азиатәи, амҽхак ду змоу аепикатә ҿаԥыцтә жәабжьқәа ирҷыдароу аҟазшьақәа алыркаауеит, урҭ еиԥмырҟьаӡакәа еиҭарҳәарц азы сааҭрацәала ашәаҳәара аҭахуп. Убас, ажәабжьҳәаҩцәа архәҭақәа рышьақәгылашьа ақалақьқәеи ажәларқәеи рыла еиқәырыԥхьаӡоит, насгьы урҭ рыԥхьаӡарақәа рҿы ахаангьы агха ҟарҵаӡом, уи Гомер иҩымҭа “Илиадаҿгьы” иааԥшуеит, уа Троиаҟа идәықәырҵаз аӷбақәа рхыԥхьаӡара ақалақьқәа рсиа ҟаҵоуп, насгьы урҭ афлотилиақәа рнапхгаҩцәа ртәгьы ануп. Ари ажәлар рҿаԥыцтә гәынкылара иаҷыдароуп. Афырхацәа реилазаашьа, урҭ реибашьрақәеи рфырхаҵарақәеи рсиа реишьҭагылара ԥсахрада иаанхоит, уигьы “Илиада” азы иҟазшьарбагоуп. Аха иалкаау асиужет аҟазаареи афырхацәа хадақәа рнысымҩа еилкаамкәа иахьыҟоуи анаҩстәи атекстқәа рлитературатә усадулара иазааигәоуп, иҟалап, ҳ. ҟ. VI-тәи ашәышықәсазы [[Писистрат|Писистрат]] ихаан акәзаргьы. Убри аамҭазы, еиҳа ижәытәӡатәиу, архаикатә “Одиссеиа”, амифтә цәыршәахәқәеи, аҟәыдырԥаҩ [[Цирцея|Цирцеиеи]], [[циклопы|аблазаҵәқәеи]], адоумбеи-[[лестригоны|лестригонқәеи]], аԥша анцәахәы [[Эол|Еол]] иеихатә ӷбеи ахьыҟоу, атәцәеи ажәлар ирылҵыз ауааи рзы агәрыцҳашьара аныԥшуеит, уи “Илиадаҿы” зынӡа ыҟаӡам; ҭҵааҩцәақәак ргәаанагарала, уи иаанарԥшуеит даҽа авторрак, мамзаргьы “Одиссеиа” даҽа социалтә ҩаӡарак аҟны ишыҟоу. Ари апоема еиҳа ижәытәӡатәиу ахылҵшьҭра иақәҿнаҭуазар алшоит, апроф. Г. А. Бокшчанин игәаанагарала, Пенелопа лыԥҳәысҳәаҩцәа рхымҩаԥгашьа бааԥсқәеи, Одиссеи урҭ шахьирхәыз аҟазшьеи, архаикаԥхьатәи абшьҭратә закәан аҟазшьа змоу. Убри аамҭазгьы, “Илиадаҿы” анашанатә џьашьахәқәеи алакәтә персонажқәеи ртәы ҳәа акгьы ыҟам, аха [[Архаическая Греция|архаикатә]] ҟазшьа змоу аҳцәеи анапхгаҩцәеи рырратә фырхаҵара азышәаҳәара аҭыԥ амоуп.
== Гомер ипоемақәа рҭоурыхтә шьаҭа ==
XIX ашәышықәса азбжазы аҭҵаарадырраҿы иҟан агәаанагара “Илиадеи” “Одиссеиеи” ҭоурыхтәым ҳәа. Аха [[Шлиман, Генрих|Генрих Шлиман]] [[Гиссарлык|Гиссарлыктәи]] ахәаҟны, иара убас [[Микены|Микена]] имҩаԥигоз ажрақәа уи шиашам аадырԥшит. Анаҩс иаартын хетттәии мысратәии адокументқәа, урҭ Троиатәи аибашьраан иҟалаз ахҭысқәа реиԥшзаара рныԥшуеит. Микентәи ацыратә ҩыра ([[Линейное письмо Б|Ацәаҳәаҩыра Б]]) аилкаара “Илиадеи” “Одиссеиеи” раамҭазы иҟаз аԥсҭазаара иазкны адыррақәа рацәаны иаҳнаҭеит, ари аҩырала литературатә цыԥҵәахақәак шыԥшаамхазгьы. Иага ус иҟазаргьы, Гомер ипоемақәа рҟынтәи адыррақәа иҟоу археологиатәи адокументалтәи хыҵхырҭақәа иуадаҩны ирыдҳәалоуп, убри аҟнытә урҭ критикада рхархәара ҟалом: «ҿырҳәалатәи атеориа» аҟынтәи адыррақәа шаҳаҭра рзыруеит аҭоурыхтә дыррақәа рҿы ас еиԥш иҟоу атрадициақәа рҿы ицәырҵыр акәу аилагара дуқәа.
Уажәы еилкаахеит Гомер ипоемақәа рдунеи ажәытә бырзенцәа «[[Тёмные века (Древняя Греция)|ршәышықәса лашьцақәа]]» раан иҟаз аԥсҭазаара ииашоу асахьа шаанарԥшуа<ref>Феномен полиса в современной зарубежной историографии: Реф. сб. / РАН. ИНИОН. Центр социал. науч.-информ. исслед. Отд. истории; Отв. ред. Медовичев А. Е. — М., 2011. — 152 с. — (Сер.: Всеобщая история). С. 6.</ref>.
== Гомер адунеитә культураҿы ==
[[Файл:AmbrosianIliadPict47Achilles.jpg|thumb|Абжьарашәышықәсазтәи “Илиада” азы асахьа]]
Гомер ипоемақәа "Илиада", "Одиссеиа" ажәытә бырзенцәа ирырҭаз анырра [[евреи|ауриақәа]] [[Тора|Тора]] шырнырыз иаҿдырԥшуеит<ref>{{Cite web |url=http://scibook.net/filosofiya-nauki-knigi/formyi-grecheskoy-jizni-podgotovivshie-18898.html |title=2. ФОРМЫ ГРЕЧЕСКОЙ ЖИЗНИ, ПОДГОТОВИВШИЕ РОЖДЕНИЕ ФИЛОСОФИИ 2.1. Поэмы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-02-08 |archive-date=2016-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214223159/http://scibook.net/filosofiya-nauki-knigi/formyi-grecheskoy-jizni-podgotovivshie-18898.html |url-status=live }}</ref>.
Ажәытә Бырзентәыла [[Классическая Греция|аклассикатә епоха]] аҵыхәтәантәи аамҭазы иҟалаз аҵаратә система Гомер ипоемақәа рҵарала ишьақәгылан. Урҭ хәҭак, мамзаргьы зегьы гәынкыланы ирҵон, уи атемақәа рыла аԥхьарақәа еиҿыркаауан, уҳәа убас иҵегьы. Ари асистема [[Древний Рим|Рим]] иаҿнаҵааит, уаҟа [[I век|ҳера I-тәи ашәышықәса]] инаркны Гомер иҭыԥ [[Вергили|Вергили]] иааникылеит.
[[Финкельберг, Маргалит|Маргалит Финкельберг]] ишазгәалҭо ала, аиааира ззымгаз [[троя|Троиаа]] рышьҭрақәа реиԥш зхы зыԥхьаӡоз римаа Гомер ипоемақәа мап рцәыркит, уи иахҟьаны, абырзен бызшәала ицәажәоз Мрагылара аканонтә статус хьчо, Аиҭарҿиара ҟалаанӡа лаҭынтәи Мраҭашәара иацәыӡит<ref>{{Cite web |url=http://magazines.gorky.media/nlo/2008/93/te41.html |title=Журнальный зал {{!}} НЛО, 2008 N93 {{!}} Т. Ф. ТЕПЕРИК, В. БУЯКОВА, АЛИНА БОДРОВА — Гаспаровские чтения √ 2008<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-05-14 |archive-date=2014-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514223623/http://magazines.russ.ru/nlo/2008/93/te41.html |url-status=live }}</ref>.
[[Файл:Sir Lawrence Alma-Tadema, English (born Netherlands) - A Reading from Homer - Google Art Project.jpg|thumb|right|[[Альма-Тадема, Лоуренс|Лоуренс Альма-Ҭадема]]. "Гомер иԥхьара", 1885 шықәса]]
Аклассика ашьҭахьтәи аамҭазы агекзаметриатә поема дуқәа Гомер идиалект ала иаԥырҵон, мамзаргьы “Илиадеи” “Одиссеиеи” ирҿыԥшны, мамзаргьы [[агон|ирацлабуа]]. Урҭ рахь иаҵанакуеит [[Аполлоний Родосский|Родостәи Аполлони]] иҩымҭа «[[Аргонавтика (Аполлоний Родосский)|Аргонавтика]]», [[Квинт Смирнский|Смирнатәи Квинт]] иҩымҭа «Пост-Гомертәи ахҭысқәа», насгьы [[Нонн Панополитанский|Панополитантәи Нонн]] иҩымҭа «Дионис ихҭысқәа». Егьырҭ аеллинтә поетцәа, Гомер ихаҭабзиарақәа ирықәшаҳаҭхозаргьы, аепикатә форма ду рҽацәырыхьчон, «аӡиас дуқәа рҿы аӡы хәашьуп» ҳәа ([[Каллимах из Кирены|Каллимах]]<ref>Гимн 2, 108—109.</ref>) — аусумҭа хәыҷы аҿы мацара ауп валашьа змам ахаҭабхзиара аҟынӡа анаӡара ахьалшо ҳәа агәра ганы.
[[Римская литература|Ажәытәтәи Рим алитератураҿы]] еиқәхаз раԥхьаӡатәи (аԥҵәаха) аусумҭа абырзен [[Ливий Андроник|Ливиус Андроник]] иҟаиҵаз аҩымҭа “Одиссеиа” аиҭага ауп. Римтәи алитература аусумҭа хада — [[Вергили|Вергили]] ифырхаҵаратә епос «[[Энеида|Енеида]]», «Одиссеиеи» (раԥхьатәи ашәҟәқәа 6) «Илиадеи» (аҵыхәтәантәи ашәҟәқәа 6) рҿыԥшра ауп. Гомер ипоемақәа иҟарҵаз анырра антикатә литературатә ҩымҭақәа шамахамзар зегьы рҿы иубарҭоуп.
Гомер [[Средневековая литература|Мраҭашәаратәи абжьарашәышықәсақәа]] рзы дрыздыруамызт избан акәзар Византиеи иареи реизыҟазаашьақәа ԥсыҽын, ажәытә бырзен бызшәа издыруамызт, аха агекзаметриатә фырхаҵаратә епос Вергили ибзоурала акультураҿы аҵакы ду ааннакылоит.
[[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] Гомер ибзианы дырдыруан, насгьы ибзианы дҭырҵаауан. Иахьа уажәраанӡагьы еиқәханы иҟоуп жәабала инагӡоу Гомер ипоемақәа зну Византиатәи анапылаҩырақәа, уи антикатә литературатә ҩымҭақәа рзы зеиԥшыҟам усуп. Уи адагьы, Византиатәи аҵарауаа Гомер изку [[схолии|асхолиақәеи]] ахҳәаақәеи рыҩуан, еизыргон, насгьы иаԥырҵон. Иахьатәи акритикатә ҭыжьымҭаҿы архиепископ [[Евстафий Солунский|Евстафи]] “Илиадеи” “Одиссеиеи” ирызку ихцәажәара быжь-томк амҽханакуеит. Византиатәи аимпериа аҵыхәтәантәи аамҭазы, насгьы уи [[Падение Константинополя (1453)|анхыбгала]] ашьҭахь, абырзен напылаҩырақәеи аҵарауааи Мраҭашәараҟа амҩа рыԥшаауеит, насгьы [[эпоха Возрождения|Аиҭарҿиара]] аамҭазы Гомер ҿыц изааҭгылоит.
[[Данте Алигьери|Данте Алигьери]] Гомер џьаҳаным [[Ад (Божественная комедия)|актәи агьежь]] аҿы дҟаиҵоит, иқьырсианым, аха зусқәа бзиоу уаҩык иаҳасабала.
Иҟалап “Илиада” зегь раасҭа инаӡоу ахҩылаақәа руак Урыстәылаҟа иаазҭгьы [[Иван III Васильевич|Иуан III]] иԥҳәыс [[Софья Палеолог|Софиа Палеолог]] лбиблиотека иацны XV-тәи ашәышықәсазы. Ари “академиатә сиа” Византиатәи аклассикатә қьаадырша асахьа змоу еиҭеигеит [[Ломоносов, Михаил Васильевич|Михаил Васили-иԥа Ломоносов]]. Ақьаадырша аҩбатәи азбжак ԥыҭрак ашьҭахь гәымбылџьбарала игәылаԥиҟазар ҟалап Санкт-Петербург аус зуаз [[Шлёцер, Август Людвиг|Август Лиудвиг Шлиоцер]], насгьы XVIII-тәи ашәышықәсазы Германиа иҭиит, уаҟа уи ԥыҭрак ашьҭахь иагьыԥшаахеит. Раԥхьатәи аурыс бызшәахьы еиҭагоу апоезиатә еиҭага ду (Александриатәи ажәеинраалала “Илиада” ашәҟәқәа фба) [[Костров, Ермил Иванович|Ермил Иуан-иԥа Костров]] итәуп (1787).
1829 шықәсазы [[Гнедич, Николай Иванович|Николаи Иуан-иԥа Гнедич]] инаигӡеит “Илиада” аиҭагара. [[Белинский, Виссарион Григорьевич|Виссарион Григори-иԥа Белински]] ирецензиақәа изларҳәо ала, аоригинал аҟынтәи аиҭагара ҷыдала еиҷаҳаны, баҩхатәра дула иҟаҵан. [[Пушкин, Александр Сергеи-иԥа|Александр Сергеи-иԥа Пушкин]]гьы Гомер иеиҭагара атәы акьыԥхь аҿы ҩынтә далацәажәеит: «Гомер иҩымҭа Илиада, Гнедич еиҭеигаз...» ҳәа зыӡбахә ҳәоу азгәаҭа ацны («Литературная газета», 1830, № 2; шәахә ат. 6) насгьы акуплет «Илиада аиҭагара иазкны»:
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Сара исаҳауеит зыбжьы мгоу анцәатә еллинтә ажәа абжьы;
Аҭаҳмада ду игага сныруеит игәаҭеиуа ԥсыла.
</poem>
{{Ацитата алгара}}
Ари ажәеинраала аԥхьа мызкы шабжьаз, Пушкин иԥсабаратәу алаф ҳаҭыр ақәҵаны «Илиада аиҭагахь» ҳәа аепиграмма иҩит, уи зыхҟьаз аҭагылазаашьақәа реиқәшәара ауп (Гомер длашәын, Гнедич дыхәан):
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Гнедич дпоет хәахәан, алашә Гомер иеиҭагаҩ,
Уи аиҭагагьы аганкахьала аҿырԥштәы еиԥшуп.
</poem>
{{Ацитата алгара}}
Анапылаҩыратә епиграмма Пушкин игәцаракны ицәаӷәеит.
Иара убас Гомер деиҭаргон [[Жуковский, Василий Андреевич|Васили Андреи-иԥа Жуковски]], [[Вересаев, Викентий Викентьевич|Викенти Викенти-иԥа Вересаев]], [[Шуйский, Павел Александрович|Павел Александр-иԥа Шуиски]] («Одиссеиа», 1948 ш., Уралтәи Ауниверситет Ашәҟәҭыжьырҭа, атираж 900 екземплиар). Адунеи аҭоурых аҿы зегь реиҳа идуу Гомер иҭыжьымҭа ҳәа иԥхьаӡатәуп “Московски Рабочии” ашәҟәҭыжьырҭа иҭнажьыз, ацәа жәпа змаз, ҩ-томкны иҭыҵыз “Илиадеи”, “Одиссеиеи”, 1982 шықәса — атираж 150 нызқь екземплиар.
XXI-тәи ашәышықәсазы Гомер иеиҭагара иацырҵоит: [[Амелин, Максим Альбертович|Максим Альберт-иԥа Амелин]]<ref>Гомер. [http://magazines.gorky.media/novyi_mi/2013/2/g9.html Одиссея. Песнь первая] {{Wayback|url=http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2013/2/g9.html |date=20130829050517 }}. Перевод с древнегреческого и предисловие Максима Амелина. [[Новый мир (журнал)|Новый мир]]. 2013, № 2.</ref> (“Одиссеиа” актәи ашәа, 2013 ш.); [[Сальников, Александр Аркадьевич|Александр Аркади-иԥа Сальников]] иахьатәи аурыс бызшәахьы еиҭеигеит “Илиада” (2011), “Одиссеиа” (2014—2015).
== Аиҭагақәеи аиҭаҳәақәеи, аҭыжьымҭақәеи ==
[[Файл:Page from the first printed edition of collected works by Homer.jpg|thumb|[[Флоренция|Флоренциа]] 1488—1489 шықәсқәа рзы икьыԥхьыз Гомер ишәҟәы аҟынтәи даҟьак. Ашәҟәы ҵәахуп [[Национальная библиотека Франции|Франциа Амилаҭтә библиотекаҿы]] ]]
* [[Ливий Андроник|Ливи Андроник]] (ҳ.ҟ. 280 шықәсазшәа — ҳ.ҟ. 200. шықәсазшәа) “Одиссеиа” алаҭын бызшәахьы еиҭеигеит.
* 1165 шықәсазы [[Сент-Мор, Бенуа де|Бенуа де Сент-Мор]] [[Старофранцузский язык|ажәытә францыз бызшәала]] “Троиа иазку ароман” ииҩит, 30000 цәаҳәа инареиҳаны зҵазкуа, уи Аквитаниатәи аҳкәажә [[Алиенора Аквитанская|Алиенора]] илзикит. Ианииҩуаз ихы иаирхәон Гомер ипоемақәа лаҭын бызшәала реиҭаҳәара, иара убас [[Дарет Фригийский|Фригиатәи Дарет]] иҩымҭа «Троиа аилаҳара аҭоурых», [[Диктис Критский|Криттәи Диктис]] иҩымҭа «Троиатәи аибашьра амшынҵа», [[Овидий|Овиди]] иҩымҭа «[[Метаморфозы (Овидий)|Аметаморфозақәа]]».
* [[Гермониак Константин|Константин Гермониак]] [[Эпирское царство|Епиртәи адеспот]] [[Иоанн II Орсини|Иоанн II Орсини]] (1323—1335) иԥҳәыс [[Анна Палеолог (регент Эпира)|Анна Палеолог]]и (1335—1337 рзы Епиртәи адеспотина) раҳҭынратә поет иакәын. Урҭ рыдҵала, иара Гомер иҩымҭа “Илиада” аус адулара мҩаԥигеит, зегьы еилыркаауа абызшәала ҿыц иҩны. “Илиада” аверсиа ҿыц аҿы 8799 ажәеинраала 24 рапсодиатә ашәақәа рахь еизгоуп.
* [[Пилатос, Леонтиос|Леонтиос Пилатос]] (?—1366) [[Франческо Петрарка|Франческо Петрарка]] изы алаҭын бызшәахьы апрозатә еиҭагара 1359 шықәсеи 1362 шықәсеи рыбжьара инаигӡеит.
* [[Полициано, Анджело|Анџьело Полициано]] (1454—1494) 1470 шықәсазы “Илиада” аҩбатәии ахԥатәии ашәақәа гекзаметрла алаҭын бызшәахьы еиҭеигеит, убри алагьы «Гомер қәыԥш» ҳәа ахьӡшьара даԥсахеит.
* 1488-1489 шықәсқәа рзы [[Флоренция|Флоренциа]] ақалақь аҿы хылҵшьҭрала абырзен [[Димитрий Халкокондил|Димитри Халкокондил]] раԥхьаӡакәны бырзен бызшәала “Илиадеи” “Одиссеиеи” икьыԥхьит. “Илиада” аҭыжьра ианазыҟеиҵоз иара ихы иаирхәеит 1468 шықәсазы Константинопольтәи алаҭын патриарх [[Виссарион Никейский|Никеиатәи Виссарион]] иара иаԥиҵаз Венециатәи [[Библиотека Марчиана|Марк ихьӡ зху ашәҟәыҵәахырҭа (Марчиантәи ашәҟәыҵәахырҭа)]] иаиҭаз аманускрипт Venetus A.
* Андреас Дивус 1537 шықәсазы [[Уанаҿа|Венециа]] ақалақь аҿы икьыԥхьит “Илиадеи” “Одиссеиеи” алаҭын бызшәахьы реиҭагақәа.
* [[Чапмен, Джордж|Џьорџь Чапмен]] (1559 шықәсазшәа — 1634) “Иллиадеи” “Одиссеиеи” раԥхьаӡатәи англыз бызшәахьы реиҭагақәа ҟаиҵеит.
* [[Кондратович, Кирьяк Андреевич|Кириак Андреи-иԥа Кондратович]] (1703—1788) 1758—1759 шықәсқәа рзы раԥхьаӡакәны «Илиада» прозала аурысшәахь еиҭеигеит. Аиҭага ҭыжьӡам, ишеиқәхазгьы.
* [[Ломоносов, Михаил Васильевич|Михаил Васили-иԥа Ломоносов]] (1711—1765) — раԥхьаӡа иҭыҵыз “Илиада” аҟынтәи ацыԥҵәахақәа реиҭагақәа дравторуп.
* [[Екимов, Пётр Екимович|Пиотр Еким-иԥа Екимов]] (1735 раҟара — 1795 ашьҭахь) 1776—1778 шықәсқәа рзы “Илиада” апрозатә еиҭага икьыԥхьит, 1779 шықәсазы аҭауад [[Потёмкин, Григорий Александрович|Григори Александр-иԥа Потиомкин]] «Одиссеиа» апрозатә еиҭага изыҟеиҵеит.
* [[Костров, Ермил Иванович|Ермил Иуан-иԥа Костров]] (1755—1796) 1778—1811 шықәсқәа рзы Александриатәи ажәеинраалала икьыԥхьит «Илиада» аиҭага.
* [[Гнедич, Николай Иванович|Николаи Иуан-иԥа Гнедич]] (1784—1833) 1829 шықәсазы «Илиада» гекзаметрла (аоригинал ажәеинраалатә шәагаа) аиҭага ҭижьит.
* [[Жуковский, Василий Андреевич|Васили Андреи-иԥа Жуковски]] (1783—1852) 1849 шықәсазы иҭижьит «Одиссеиа» аиҭага гекзаметрла (аоригинал апоезиатә шәагаа).
== Агәалашәара анаӡаӡатәра ==
* 1976 шықәсазы, [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] [[Меркурий (планета)|Меркури]] аҟны 320 километр аҭбаара змоу [[Гомер (кратер)|акратер]] Гомер ихьӡ ахнаҵеит.
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
=== Атекстқәеи аиҭагақәеи ===
: ''Инарҭбаау адыррақәа шәахәаԥш астатиақәа [[Илиада|Илиада]], [[Одиссея|Одиссеиа]] рҟны''
: ''шәахәаԥш иара убас: Гомер иҩымҭақәа англыз бызшәахьы реиҭагақәа''
* [[книгопечатание|Акьыԥхьра]] анцәыр, [[1488 год|1488]] шықәсазы Флоренциа [[Димитрий Халкокондил|Димитри Халкокондил]] раԥхьаӡакәны иҭижьит “Илиадеи” “Одиссеиеи”.
* ''Аурыс прозатә еиҭага'': Полное собрание творений Гомера. / Пер. Г. Янчевецкого. Ревель, 1895. 482 стр. (приложение к журналу «Гимназия»)
* Асериа «[[Loeb classical library]]» аҟны аусумҭақәа хә-томкны иҭыҵит (№ 170—171 — Илиада, № 104—105 — Одиссеиа); насгьы № 496 — Гомер ихьыӡрашәақәа, Гомертәи аапокрифқәа, Гомер иԥсҭазаара иазку.
* Асериа «[[Collection Budé]]» аҟны аусумҭақәа жәба-томкны иҭыҵит: «Илиада» (алагалеи 4 томи), «Одиссеиа» (3 том) насгьы ахьыӡрашәақәа.
* ''Краузе В. М.'' Гомеровский словарь (к Илиаде и Одиссее). Со 130 рис. в тексте и картою Трои. СПб., А. С. Суворин. 1880. 532 стб. (''ареволиуциаԥхьатәи ашкол ҭыжьымҭа аҿырԥштәы'')
* {{книга
|автор=Анпеткова-Шарова Г. Г., Дуров В. С.
|часть=Часть I. Греция
|заглавие=Античная литература
|место=СПб
|издательство=Филологический факультет СПбГУ
|том=I
|год=2004
|isbn=5-8465-0191-5
|ref=Анпектова-Шарова & Дуров}}
=== Гомер изку амонографиақәа ===
: ''абиблиографиа иара убас шәахәаԥш астатиақәа [[Илиада|Илиада]], [[Одиссея|Одиссеиа]] рҟны''
* ''Авдеенко Е.А.'' Гомер. "Илиада": Мировоззрение эпоса. Москва: Классис, 2017. 420 с. -(Серия "Классическая гимназия"). 500 экз. ISBN 978-5-9908708-4-0 Одобрено издательским советом Русской Православной Церкви
* ''Альтман М. С.'' Пережитки родового строя в собственных именах у Гомера. (Известия ГАИМК. Вып. 124). М.-Л.: ОГИЗ, 1936. 164 стр. 1000 экз.
* ''Гордезиани Р. В.'' [https://web.archive.org/web/20071113192455/http://annals.xlegio.ru/greece/gordez/index.htm#pge ''Проблемы гомеровского эпоса''.] Тб.: Изд-во Тбил. ун-та, 1978. 394 стр. 2000 экз.
* [[Егунов, Андрей Николаевич|Егунов, А. Н.]] Гомер в русских переводах XVIII—XIX веков. М.; Л.: Наука, 1964; переиздание М.: Индрик, 2001.
* ''Зелинский Ф. Ф.'' Гомеровская психология. Пг., Изд-во АН, 1920.
* ''Котенёва А. В.'' Психология в эпических поэмах Гомера. Понятия, феномены и механизмы. — Saarbrücken: [[LAP LAMBERT Academic Publishing]], 2016. ISBN 978-3-659-95960-8
* Лорд А. ''Сказитель''. М., 1994.
* ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' [https://web.archive.org/web/20071101045452/http://annals.xlegio.ru/greece/losev/index.htm#homer ''Гомер''.] М.: ГУПИ, 1960. 352 стр. 9 т.э.
** 2-е изд. (Серия «[[Жизнь замечательных людей]]»). М.: Мол. гв., 1996=2006. 400 стр.
* ''Панченко Д. В.'' [http://eupress.ru/books/index/item/id/259 Гомер. «Илиада». Троя.] СПб., [[Европейский университет в Санкт-Петербурге|Издательство Европейского университета в Санкт-Петербурге]]. 2016.
* ''Петрушевский Д. М.'' Общество и государство у Гомера. М., 1913.
* ''Сахарный Н. Л.'' Гомеровский эпос. М.: ХЛ, 1976. 397 стр. 10000 экз.
* ''[[Суриков, Игорь Евгеньевич|Суриков И. Е.]]'' Гомер — М.: Молодая гвардия, 2017. — 320 с. — (Серия «[[Жизнь замечательных людей]]») — ISBN 978-5-235-03989-6.
* ''[[Таруашвили, Леонид Иосифович|Таруашвили Л. И.]]'' Гомер в зеркале новоевропейских переводов: Пластико-тектонический аспект. — М.: [[Памятники исторической мысли (издательство)|Памятники исторической мысли]], 2013. — 176 с. — ISBN 978-5-88451-313-6
* ''Толстой И. И.'' Аэды: Античные творцы и носители древнего эпоса. М.: Наука, 1958. 63 стр.
* ''Фрейденберг О. М.'' Миф и литература древности. М.: Вост. лит. 1978. 2-е изд., доп. М., 2000.
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]], Котенёва А. В.'' Очерки по истории мировой культуры: боги и герои античной мифологии. М.: [[Московский государственный горный университет |МГГУ]], 2013. 351 с. 100 экз. ISBN 978-5-91615-032-2
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Античный космос и его обитатели. — Saarbrücken: [[LAP LAMBERT Academic Publishing]], 2016. — 154 с. ISBN 978-3-659-96641-5
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Герои Троянской войны. Пособие. М.: Эдитус, 2017. 28 с. ISBN 978-5-000-604-4
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Хроники Илиона: духовно-нравственные основания истории. Пособие. М.: Эдитус, 2024. 64 с. ISBN 978-5-00217-251-1
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Хроники Илиона: Троянская война и конец рода героев. Пособие. М.: Эдитус, 2025. 66 с. ISBN 978-5-00217-478-2
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Очерки по истории культуры: феномен героического в античной мифологии. Пособие. М.: Эдитус, 2025. 72 с. ISBN 978-5-00217-477-5
* ''Шталь И. В.'' Художественный мир гомеровского эпоса. М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1983. 296 стр. 6900 экз.
* ''Ярхо В. Н.'' Вина и ответственность в гомеровском эпосе. ''[[Вестник древней истории]]'', 1962, № 2, с. 4-26.
* G. Autenrieth, R. Keep. [https://archive.org/details/homericdictionar00auterich/page/n8 A Homeric Dictionary]. New York, 1880.
* Cunliffe R. J. ''A lexicon of the homeric dialect''. L., 1924.
* Leumann M. ''Homerische Würter.'' Basel, 1950.
* Michalopoulos, Dimitri, ''L'''Odyssée ''d’Homère au-delà des mythes'', Le Pirée: Institut d’Histoire Maritime Hellène, 2016, ISBN 978-618-80599-2-4
* Treu M. ''Von Homer zur Lyrik''. München, 1955.
* Whitman C.H. ''Homer and the heroic tradition.'' Oxford, 1958.
Гомер ирецепциа:
* ''[[Егунов, Андрей Николаевич|Егунов А. Н.]]'' Гомер в русских переводах XVIII—XIX вв. М.-Л., 1964. (2-е изд.) М.: Индрик, 2001.
=== Астатиақәа ===
'''аурыс бызшәала'''
* {{БРЭ |статья=Гомер |автор= |том=7 |страницы= 378—379|ref=БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/literature/text/2368659|архив=https://web.archive.org/web/20221202153724/https://bigenc.ru/literature/text/2368659|архив дата=2022-12-02}}
* [http://www.varvar.ru/arhiv/texts/akimova2.html Гомеровский эпос: миф и ритуал.] // Акимова Л. И. Искусство Древней Греции: Геометрика и архаика. — СПб.: [[Азбука-классика]], 2007.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Гомер|[[Мищенко, Фёдор Герасимович|Мищенко Ф. Г.]]}}
'''егьырҭ абызшәақәа рыла'''
* Реальный словарь классических древностей / под ред. Ф. Любкера. — СПб., 1885. — Ст. «Homerus».
=== Гомер ихьыӡрашәақәа рбиблиографиа ===
* [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman Перевод гимнов Ивлин-Уайта] (англ.)
* В серии «[[Collection Budé]]»: ''Homere''. Hymnes. Texte établi et traduit par J. Humbert. 8e tirage 2003. 354 p.
Аурыс еиҭагақәа:
* ахьыӡрашәақәа хазы-хазы еиҭеигеит С. П. Шестаков.
* Гомеровы гимны. / Пер. [[Вересаев, Викентий|В. Вересаева]]. М.: Недра, 1926. 96 стр.
** переизд.: Античные гимны. М.: Изд-во МГУ. 1988. С. 57-140 и комм.
* Гомеровы гимны. / Пер. и комм. Е. Г. Рабинович. М.: Carte blanche, [[1995]].
Аҭҵаарақәа:
* ''Деревицкий А. Н.'' Гомерические гимны. Анализ памятника в связи с историей его изучения. Харьков, 1889. 176 стр.
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.philology.ru/literature3/vakhrushev-97.htm Гомер]. Зарубежные писатели. Биобиблиографический словарь
* [http://fantlab.ru/autor10407 Афантастика алабораториа]
* [https://web.archive.org/web/20070930015304/http://all-art.org/literature/odissea/index.html Поэмы Гомера «Илиада» и «Одиссея» с комментариями, приложениями и иллюстрациями]
* [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman Греческие тексты поэм]
* [http://omhpos.narod.ru/ Гомер «Одиссея» в переводе Шуйского, с комментариями]
* [https://www.anews.com/p/130536769-poeht-gomer-biografiya-i-tvorchestvo-poehmy-gomera-iliada-i-odisseya/ Поэт Гомер: биография и творчество. Поэмы Гомера «Илиада» и «Одиссея». Большая статья на Anews.com]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Гомер| ]]
[[Акатегориа:Ажәытәбырзен поетцәа]]
[[Акатегориа:Ажәытә Бырзентәыла апоетцәа]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 8-тәи ашәышықәсазтәи апоетцәа]]
[[Акатегориа:Абырзенцәа рмифқәа еиҭазҳәоз амифографцәа| ]]
[[Акатегориа:Апоетцәа лашәқәа]]
[[Акатегориа:«Анцәатә комедиа» аперсонажқәа]]
[[Акатегориа:Зусумҭақәа ҳаамҭанӡа иааз антикатәи ашәҟәыҩҩцәа]]
d0yuzbyk7c5a2b42qhvghz1vzl5kjrf
171844
171840
2026-08-17T18:00:22Z
Nart17
17397
+{{Delete}} — астатиа жәаба иануп
171844
wikitext
text/x-wiki
{{Delete|Астатиа жәаба иануп: [[Гомер]] — асандбокс акопиа аҭахым (article is live in the main namespace; staging copy obsolete)}}
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
| ахьӡ = Гомер
| ахатәы хьӡы = Ὅμηρος
| афото = Homeros MFA Munich 51.jpg
| ахҵара = Гомер ибиуст [[Музей копий классической скульптуры|аклассикатә скульптура акопиақәа рмузеи]] аҟны, [[Мюнхен|Миунхен]]
| аира аҭыԥ = ''иӡбам'': [[Саламин|Саламин]], [[Колофон (город)|Колофон]], [[Смирна|Смирна]], [[Афины|Афины]], [[Аргос|Аргос]], [[Родос|Родос]], иара убас [[Иос|Иос]].
| аԥсра аҭыԥ = [[Иос|Иос]] адгьылбжьаха
| аусура = апоет, иныҟәаҩу ашәаҳәаҩ-аед, ааӡаҩ.
| апериод =
| magnum_opus = "Илиада", "Одиссеиа"
| ажанр = [[героический эпос|Афырхаҵаратә епос]]
| абызшәақәа = [[Древнегреческий язык|Ажәытәбырзен бызшәа]]
}}
'''Гомер''' (ажәытә бырз. Ὅμηρος) — еицырдыруа [[Древняя Греция|ажәытәбырзен]] [[поэт|поет]]-[[Сказительство|ажәабжьҳәаҩы]], [[Эпос|аепикатә]] поемақәа "[[Илиада|Илиада]]" (европатәи алитература реиҳа ижәытәӡоу абаҟа<ref>{{книга |заглавие=Le monde d'Homère |издательство=Perrin |год=2000 |страницы=19 |язык= |автор=Vidal-Naquet, Pierre}}</ref>) иара убас "[[Одиссея|Одиссеиа]]" раԥҵаҩы. Иԥсҭазаара [[VIII век до н. э.|ҳ. ҟ. VIII—VII-тәи ашәышықәсақәа]] рахь иаҵанакуеит (зны-зынла [[IX в. до н. э.|ҳ.ҟ. IX-тәи ашәышықәсахь]]<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Homer-Greek-poet |title=Homer {{!}} Biography, Poems, & Facts {{!}} Britannica<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-06-16 |archive-date=2022-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616140944/https://www.britannica.com/biography/Homer-Greek-poet |url-status=live }}</ref>)<ref name="автоссылка2">{{Cite web |url=https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/GOMER.html |title=ГОМЕР {{!}} Энциклопедия Кругосвет<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-06-16 |archive-date=2022-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328202707/https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/GOMER.html |url-status=live }}</ref>, аха иара иҭоурыхтә ҟазшьа уажәгьы ҩашьарада иҟам<ref name="автоссылка1" /><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/literature/text/2368659|статья=ГОМЕР <!-- Заголовок добавлен ботом -->|том=7|страницы=378-379|архив=https://web.archive.org/web/20220615152745/https://bigenc.ru/literature/text/2368659|архив дата=2022-06-15}}</ref>.
Иҟалап уи [[аэд|даедызҭгьы]] (аклассикатә [[Бырзентәыла|Бырзентәыла]] [[Эпос (род литературы)|аепикатә]] [[Поэма|поемақәа]] рынагӡаҩы).
Иԥшааз ажәытә бырзентә литературатә [[папирус|папирусқәа]] рызбжак раҟара Гомер иҩымҭақәа рцыԥҵәахақәа роуп<ref>{{книга |заглавие=The World of Odysseus |ссылка=https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8 |издательство=[[The New York Review of Books]] |место=New York |год=2002 |страницы=[https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8/page/11 11]—2 |isbn=978-1-59017-017-5 |язык= |автор=Finley, Moses}}; Finley’s figures are based upon the corpus of literary papyri published before 1963.</ref>. [[Платон|Платон]] Гомер [[Эллины|аеллинцәа]] раԥхьатәи рааӡаҩ ҳәа изиҳәон<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2378423|статья=ГРЕЦИЯ ДРЕВНЯЯ <!-- Заголовок добавлен ботом -->|том=7|страницы=705-729|архив=https://web.archive.org/web/20220404163744/https://bigenc.ru/world_history/text/2378423|архив дата=2022-04-04}}</ref>.
== Анысымҩа ==
[[Файл:Martynov Dacha Stroganova Homer Tomb 1812.jpg|thumb|300px|[[Санкт-Петербург|Санкт-Петербург]], [[Строгановская дача|Строганов идача]] абаҳчаҿы иҟоу “Гомер ижырҭа”. [[Мартынов, Андрей Ефимович|А. Е. Мартынов]], 1813 шықәса]]
Гомер иԥсҭазаареи ихаҭареи ирызкны ҩашьарада акгьы еилкаам<ref name="автоссылка2" /><ref name="autogenerated1">{{Cite web |url=http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=22&format=djvu |title=Введенский Б. А. . Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319163345/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=22&format=djvu |archive-date=2014-03-19 |url-status=dead }}</ref>.
Аха еилкаауп, “[[Илиада|Илиадеи]]” “[[Одиссея|Одиссеиеи]]” рҿы зыӡбахә ҳәоу ахҭысқәа акырӡа рышьҭахь ишаԥҵаз, аха урҭ рыҟазаара ииашаны иананҵаз [[VI век до н. э.|ҳ. ҟ. VI-тәи ашәышықәсанӡа]]. Иахьатәи аҭҵаарадырра Гомер иԥсҭазаара аҭыԥ ахьанаҭо ахронологиатә аамҭа ҳ. ҟ. VIII-тәи ашәышықәса ауп. Егьырҭ ажәытә хыҵхырҭақәа ирҳәоит уи [[Троянская война|Троиатәи аибашьраан]] дынхон ҳәа<ref>{{статья |заглавие=The Invention of Homer |место=[[Кембридж|Cambridge]] |страницы=98—101 |язык= |автор=Graziosi, Barbara |год=2002}}</ref>. Иахьазы иҟоуп аира арыцхәқәеи урҭ рзы ашьақәырӷәӷәарақәеи (иаҳҳәап, [[Мартин Личфилд Уэст|Мартин Личфилд Уест]] ари арыцхә шәышықәсабжак ала еиҵеитәуан — ҳ.ҟ. аабатәи ашәышықәса анҵәамҭантәи абыжьбатәи ашәышықәса аҟынӡа<ref>{{Cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/11753589/Professor-Martin-West-OM.html |title=Search Icon<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2023-05-18 |archive-date=2023-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518132021/https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/11753589/Professor-Martin-West-OM.html |url-status=live }}</ref>).
Гомер дахьиз аҭыԥ еилкаам. [[Авл Геллий|Гелли]] иепиграмма инақәыршәаны, антикатәи атрадициаҿы быжь-қалақьк иԥсадгьыл ҳәа ахьӡҵара азин иазықәԥон: [[Смирна|Смирна]], [[Хиос (город)|Хиос]], [[Колофон (город)|Колофон]], [[Саламин|Саламин]], [[Родос (город)|Родос]], [[Аргос (город)|Аргос]], [[Афины|Афины]], насгьы ари епиграмма авариациақәа [[Кима|Кима]], [[Пилос|Пилос]], [[Итака|Итака]] ахьӡқәагьы рҳәоит<ref name=rskd/><ref>Анпеткова-Шарова Г. Г., Дуров В. С. Античная литература. Ч. I: Греция. — СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2004. — Т. I. — С. 63. — ISBN 5-8465-0191-5.</ref><ref name=autogenerated1 />. [[Геродот|Псеудо-Геродот]] ашәҟәы аҿы, [[Павсаний (географ)|Павсани]] «Еллада ахҳәаа» ҳәа зыӡбахә ҳәоу ашәҟәы аҿы ишырҳәаз ала, Гомер дыԥсит [[Киклады|Кикладтәи]] архипелаг аҿы иҟоу адгьылбжьаха [[Иос|Иос]] аҟны (уажәы дим [[Бырзентәыла|Абырзен Ремпублика]] аперифериатә еилазаара иаҵанакуеит). Иҟалап, “Илиадеи” “Одиссеиеи” ҩызҭгьы Бырзентәыла азиахәыҷтәи аԥшаҳәаҿы, [[ионийцы|Иониатәи ажәларқәа]] ахьынхоз, мамзаргьы ааигәа иҟаз адгьылбжьахақәа руак аҟны. Аха Гомер идиалект ииашоу адыррақәа аанагаӡом, избанзар уи ажәытә бырзен бызшәа иониатәии еолиатәии адиалектқәа реилаҵа ауп. Иҟоуп агәаанагара, иара идиалект Гомер диаанӡагьы акыршықәса раԥхьа ишьақәгылахьаз апоетикатә [[койнэ|коине]] аформақәа ируакуп ҳәа. Аҭҵааҩы Андреи Александр-иԥа Пустогаров игәаанагарала, “Илиада” зҩыз троиатәи ауаҩы иоуп. Уаҟа Троиа аҳра ҭынхас иамаз [[Гектор|Гектор]] иеибашьрақәеи иԥсреи рыӡбахә атәы ҳәоуп. Ашәҟәы алагоит Гектор дызлахәыз аибашьра аҽазыҟаҵарала, насгьы иԥсреи иԥсыжреи рыла ихыркәшоуп. Ахеиаа рыӡбахә лассы-лассы аирониа аҵоуп, троиаа ракәзар — ифырхацәа ҳаракқәоуп. Троиатәи аибашьра егьырҭ ахҭысқәа зегьы хыркәшарада иаанхоит<ref>{{Cite web |url=https://www.peremeny.ru/blog/25632 |title=Андрей Пустогаров. «Илиаду» написал троянец, или Краткая история греков. |archive-date=2025-11-11 |access-date=2026-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111173228/https://www.peremeny.ru/blog/25632 |url-status=live }}</ref>.
Ишаԥу еиԥш Гомер [[Слепой|длашәны]] даадырԥшуеит. Еиҳаракгьы иҟалап ари ахшыҩҵак иԥсҭазааратә фактқәа ирхылҿиаауа акәымкәа, антикатәи анысымҩа ажанр азы иҟазшьарбагоу реконструкциазар<ref name=autogenerated1 />. Ахьӡ "Гомер", уи аԥхьара версиак ала, ҵакыс иамоуп "илашәу" (ὁ μῆ ὁρῶν) ҳәа<ref name=rskd/>. Аԥааимбаражәатәи апоетикатәи абаҩхатәрақәа еидызкылоз антикатә логика инақәыршәаны, Гомер илашәра иазку агәаанагара аҵабырг цәгьала иазааигәаны уаҩ илахь иааиуан. Уи адагьы, ашәаҳәаҩ [[Демодок|Демодок]] “Одиссеиаҿы” даниз инаркны длашәуп<ref>Одиссея VIII, 63 сл.</ref>, уигьы [[автобиография|автобиографиатә]] ҟазшьа амоуп ҳәа угәы иаанагар алшоит.
Иҟоуп Гомери [[Гесиод|Гесиоди]] рыбжьара иҟалаз апоезиатә еицлабра иазку алегенда, уи зыӡбахә ҳәоу аусумҭа «Гомери Гесиоди реицлабра» [[III век до н. э.|III-тәи ашәышықәса ҳ. ҟ.]] аасҭа еиҳа ихьшәаны акәымкәа, аҭҵааҩцәа аӡәырҩы излазгәарҭо ала — акырӡа заагьы иаԥҵан<ref>Тронский И. М. История античной литературы М., 1983. С. 66.</ref>. Апоетцәа [[Эвбея|Евбеи]] адгьылбжьахаҿы иԥсыз Амфидем иаҳаҭыр азы ахәмаррақәа рҿы еиқәшәеит ҳәа рҳәоит, насгьы доусы иреиӷьыз ражәеинраалақәа ирыԥхьон. Аицлабраҿы ӡбаҩыс иҟаз аҳ Панед аиааира Гесиод ииҭеит, избанзар иара аибашьреи ашьрақәеи рахь акәымкәа, ақәаарыхреи аҭынчреи рахь ааԥхьара ҟаиҵоит. Убри аамҭазы, ауаа Гомер еиҳа идгылоит.
Илиадеи Одиссеии рыдагьы, аԥҵамҭақәа жәпакы Гомер идырҳәалоит, ҳәарада, аамҭала кырӡа уи ашьҭахь иаԥҵаз: «[[гомеровы гимны|Гомер ихьыӡрашәақәа]]» (ҳ.ҟ. VII—V-тәи ашәышықәсақәа, Гомер иҩымҭақәа реиԥш абырзен поезиа ижәытәӡоу ҿырԥштәқәаны иԥхьаӡоуп), акомиктә поема «Маргит» уҳәа убас иҵегьы.<ref name="rskd">Реальный словарь классических древностей / под ред. Ф. Любкера. — СПб., 1885. — Ст. «Homerus».</ref> Византиаа ҩажәаҟа поема ([[Киклики|ациклтәқәагьы]] уахь иналаҵаны) равторра Гомер идырҳәалоит, уи атәы ҳҳәар ҳалшоит, иаҳҳәап, [[Гермониак Константин|Константин Гермониак]] иҟаиҵаз Илиада апоетикатә еиҭаҟаҵара ҳахәаԥшны<ref>{{Книга|ссылка=https://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?rec=/metadata/9/7/5/metadata-314-0000000.tkl&do=146452_05.pdf&lang=en&pageno=1&pagestart=1&width=406.32%20pts&height=654.72%20pts&maxpage=498|автор=Constantin Hermoniacos|заглавие=La guerre de Troie|ответственный=ed. Émile Legrand|год=1890|место=Paris|издательство=J. Maisonneuve, libraire-editeur|страницы=|страниц=|isbn=|archive-date=2021-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210819000023/https://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?rec=%2Fmetadata%2F9%2F7%2F5%2Fmetadata-314-0000000.tkl&do=146452_05.pdf&lang=en&pageno=1&pagestart=1&width=406.32%20pts&height=654.72%20pts&maxpage=498}}</ref>.
Ахьӡ “Гомер” аҵакы (раԥхьаӡакәны иуԥылоит ҳ.ҟ. VII-тәи ашәышықәсазы, [[Каллин|Ефестәи Каллин]] “[[Фиваида (эпос)|Фиваида]]” зҩыз ҳәа ихьӡ аниҳәо) антикатә аамҭахгьы аилыркаара рҽазыршәахьан, иҟан аҵакы авариантқәа “абаандаҩы” (Гесихи), “иашьҭанеиуа” ([[Аристотель|Аристотель]]) мамзаргьы “алашә”<ref name=rskd/><ref>P. Chantraine, ''Dictionnaire étymologique de la langue grecque,'' Klincksieck, Paris, 1968, vol. 2 (3-4) p. 797 ''ad loc.''</ref><ref>H.G. Liddell, R. Scott, ''A Greek-English Lexicon'', rev. ed. Sir Henry Stuart-Jones, Clarendon Press, Oxford, 1968 ''ad loc''.</ref><ref>Pseudo-Herodotus, ''Vita Homeri''1.3 in Thomas W. Allen, ''Homeri Opera'', Tomus V,(1912) 1946 p. 194. Cf. [[Lycophron]], ''Alexandra,'' l.422</ref> ([[Эфор Кимский|Кимтәи Ефор]]), «аха абарҭ авариантқәа зегьы, иахьатәи ажәалагалақәа — уи „аиқәыршәаҩ“ мамзаргьы „аккомпаниатор“ ҳәа аҵакы аҭара — реиԥш, рыгәра угартә иҟам. <…> Ари ажәа Иониатәи аформаҿы Ομηρος — шамахамзар ииашаҵәҟьаны хатәы хьӡуп»<ref name=autogenerated1 /><ref>Боура С. М. Героическая поэзия / пер. с англ. — М.: Новое литературное обозрение, 2002. — С. 547.</ref>.
“Гомер иҳаҭгәын” Санкт-Петербургҟа иааигеит аурыс флот афцар М. Домашнев, уи 1770 шықәсазы Егеиатәи архипелаг адгьылбжьахақәа руак аҿы имҩаԥысуаз, [[Русско-турецкая война (1768—1774)|1768—1774 шықәсқәа рзтәи Аурыс-Ҭырқәа еибашьра]] аан аграф [[Орлов, Алексей Григорьевич|Алексеи Григори-иԥа Орлов-Чесменски]] инапхгара аҵаҟа имҩаԥысуаз [[Первая Архипелагская экспедиция|Актәи архипелагтә експедициа]] аан иԥшааит. Асаркофаг аграф [[Строганов, Александр Сергеевич|Александр Сергеи-иԥа Строганов]] итәхеит, [[Строгановская дача|Строганов идача]] апарк аҿы иқәыргылахеит. Анаҩс аграф даара игәы иахәеит Гомер иҳаҭгәын иазку алегенда Санкт-Петербург иахьалаҵәаз<ref>{{Cite web |url=https://www.ntv.ru/novosti/122128/ |title=Петербургские мифы о саркофаге Гомера. |access-date=2025-01-19 |archive-date=2025-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119114056/https://www.ntv.ru/novosti/122128/ |url-status=live }}</ref>. Иахьазы уи [[Ермитаж|Аҳәынҭқарратә Ермитаж]] аколлекциаҿы иҟоуп. Строганов исаркофаг аԥхьатәи аҭӡамц аҿы иану асахьақәа шамахамзар зегьы [[Мирмекийский саркофаг|Мирмекиатәи асаркофаг]] аԥхьатәи аҭӡамц аҿы иҟоу арелиеф ацәынхақәа ирышьашәалоит.
== Гомер изҵаара ==
{{main|Гомер изҵаара}}
«Илиадеи» «Одиссеиеи» равторра, урҭ рхылҵшьҭреи рԥеиԥши рҭаҩра аамҭа аҟынӡа ирызку апроблемақәа реизга «[[гомеровский вопрос|Гомер изҵаара]]» ҳәа хьӡыс иаиуит<ref>Анпеткова-Шарова Г. Г., Дуров В. С. Античная литература. Ч. I: Греция. — СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2004. — Т. I. — С. 64. — ISBN 5-8465-0191-5.</ref>.
Уи антикатә аамҭазгьы ицәырҵхьан<ref>{{Cite web |url=http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=23&format=djvu |title=Введенский Б. А. Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание |access-date=2014-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319163328/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=23&format=djvu |archive-date=2014-03-19 |url-status=dead }}</ref>, убас, иаҳҳәап, усҟан иҟалеит аҳәамҭақәа, Гомер иепос Троиатәи аибашьра аамҭазтәи апоетесса [[Фантасия|Фантасиа]] лпоемақәа рышьаҭала иаԥиҵеит ҳәа.
=== "Аналитикцәеи" "аунитаристцәеи" ===
[[Файл:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Homer and his Guide (1874).jpg|мини|327x327пкс|Гомери имҩақәҵаҩи (1874) [[Бугро, Вильям|Уилиам-Адольф Бугеро]]]]
[[XVIII век|XVIII-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭанӡа европатәи аҭҵаарадырраҿы аԥыжәара аман агәаанагара “Илиадеи” “Одиссеиеи” зҩыз Гомер иоуп, насгьы урҭ еиқәырханы иҟоуп иара ишаԥиҵаз еиԥшҵәҟьа ҳәа (аха, аббат [[Обиньяк, Франсуа Эделен|Франсуа Еделин д'Обиниак]] [[1664|1664 шықәсазы]] иҩымҭа "''Conjectures académiques''" аҟны иҳәеит "Илиадеи" "Одиссеиеи" [[VIII век до н. э.|ҳ.ҟ. VIII-тәи ашәышықәсазы]] [[Ликург Спартанский|Ликург]] Спарта еизигаз хазы игоу ашәақәа реизгақәа роуп ҳәа). Аха, [[1788|1788 шықәсазы]] Ж. Б. Вилуазон иҭижьит акодекс Venetus A аҟынтәи Илиадазы [[схолии|асхолиақәа]], урҭ ҿыгҳарала апоема ахаҭа акырӡа иеиҳан, насгьы антикатә филологцәа (еиҳарак [[Зенодот Эфесский|Ефестәи Зенодот]], [[Аристофан Византийский|Византиатәи Аристофан]], [[Аристарх Самофракийский|Самофракиатәи Аристарх]]) иртәыз шәкыла авариантқәа агәылан. Ари ашәҟәы анҭыҵ ашьҭахь еилкаахеит Александриатәи афилологцәа Гомер ипоемақәа рцәаҳәақәа шәкыла гәҩарас ишрымаз, мамзаргьы ииашамкәа ишырыԥхьаӡоз; урҭ анапылаҩырақәа рҟынтәи ианырхуамызт, аха иҷыдоу адыргала иалыркаауан. Асхолиақәа рыԥхьарагьы иҳамоу Гомер итекст апоет иԥсҭазаараҿы ҳәа иԥхьаӡоу аамҭа акәымкәа аеллинтә аамҭа иаҵанакуеит ҳәа алкаахьы ҳнанагоит. Абарҭ афактқәеи егьырҭ ахшыҩзышьҭрақәеи шьаҭас иҟаҵаны (уи гәаанагарала Гомер иаамҭазы [[Бесписьменные языки|аҩыра ыҟамызт]], убри аҟнытә апоет илшомызт абас еиԥш идуу апоема аԥҵара), [[Вольф, Фридрих Август|Фридрих Август Вольф]] ишәҟәы «Пролегомены к Гомеру»<ref>Wolf F.A. Prolegomena ad Homerum. Halle, 1795</ref> аҿы апоемақәа рыҩбагьы рыҟазаараан даараӡа шьаҭанкыла рҽырыԥсахуан ҳәа агәаанагара шьҭихит. Абасала, Вольф излеиҳәо ала, “Иллиадеи” “Одиссеиеи” авторк итәуп ҳәа аҳәара залшом.
Вольф Илиада атекст (цәгьам-бзиам иахьатәи аформала) ашьақәгылара аамҭа ҳ.ҟ. VI-тәи ашәышықәса иаҵанакуеит ҳәа иԥхьаӡоит. Аиашазы, антикатә авторцәа ԥыҭҩык ([[Цицерон|Цицерон]]гьы уахь дналаҵаны) излаарыцҳауа ала, Гомер ипоемақәа раԥхьаӡакәны еизганы иҩын Афинатәи атиран [[Писистрат|Писистрат]] мамзаргьы иԥа [[Гиппарх (тиран)|Гиппарх]] рыдҵала. Ари «Писистраттәи аҭыжьымҭа» ҳәа изышьҭоу аҭахын [[Панафинеи|Панафинеиаҿы]] “Илиадеи” “Одиссеиеи” рықәыргылара еиҳа арманшәаларазы. Аналитикатә знеишьа шьақәнарӷәӷәеит апоемақәа ртекстқәа рҿы иҟоу аиҿагыларақәа, урҭ рҿы аамҭарацәатә шьаҭақәа рыҟазаара, асиужет хада аҟынтәи инарҭбааны ацәхьаҵрақәа.
Аналитикцәа Гомер ипоемақәа шышьақәгылаз азы еиуеиԥшым агәаанагарақәа ҟарҵеит. [[Лахман, Карл Конрад Фридрих|Карл Лахман]] агәра ганы дыҟан “Илиада” ашәа хәыҷқәа рыла иаԥҵан ҳәа (“ашәа хәыҷқәа ртеориа” ҳәа изышьҭоу). [[Герман, Готфрид|Готфрид Герман]], уи аҭыԥан, агәра ганы дыҟан, апоемақәа зегьы ашәа маҷ хәыҷы-хәыҷла аҽарҭбаарала ицәырҵит ҳәа, уи еиҳа-еиҳа аматериал ҿыц ацлон (“раԥхьатәи агәыцә атеориа” ҳәа изышьҭоу).
Вольф иҿагылаҩцәа ("аунитарицәа" ҳәа изышьҭоу) еиуеиԥшым аҿагыларатә аргументқәа ықәдыргылеит. Актәи, «писистраттәи аҭыжьымҭа» аверсиа агәра ганы иҟамызт, избанзар уи иазку адыррақәа зегьы акырӡа игәиантәуп. Ари ажәабжь аеллинтә аамҭазы иҟалар алшон усҟантәи аҳцәа русқәа ирҿырԥшны, урҭ еиуеиԥшым анапылаҩырақәа рыԥшаара иазгәышьуан (шәахәаԥш [[Александрийская библиотека|Александриатәи абиблиотека]]). Иҩбахаз, аиқәымшәарақәеи ацәхьаҵрақәеи авторцәа рацәаны ишыҟоу аанарԥшӡом, избан акәзар урҭ хымԥада аҩымҭа дуқәа рҿы иуԥылоит. «Аунитарицәа» апоемақәа зегьы равтор иакзаара шьақәдырӷәӷәон, “Иллиадеи” “Одиссеиеи” рҟны ахшыҩҵак аиашара, акомпозициа аԥшӡареи асимметриеи иаҵшьны.
=== «Аҿаԥыцтә теориеи» «анеоаналитикцәеи» ===
Гомер ипоемақәа ҿырҳәала еиҭаҵуан ҳәа агәаанагара, автор аҩырадатә аамҭазы дынхон азы, ажәытәанӡагьы иаарԥшын; избан акәзар иҟан адыррақәа ҳ.ҟ. VI-тәи ашәышықәсазы Афинатәи атиран [[Писистрат|Писистрат]] Гомер ипоемақәа ртекст официалла аԥҵаразы анапынҵа шииҭаз ала.
1930-тәи ашықәсқәа рзы америкатәи апрофессор [[Пэрри, Милмэн|Милман Перри]] ҩ-експедициак еиҿикааит, ари атрадициа Гомер итекстқәа рҿырԥшра хықәкыс иҟаҵаны, аладаславиантәи аепос аҭҵааразы. Ари амҽхак ду змоу аҭҵаара иалҵшәаны «ҿырҳәалатәи атеориа» еиқәыршәан, уи «[[Теория Пэрри-Лорда|Перри-Лорд итеориа]]» ҳәагьы иашьҭоуп ([[Лорд, Альберт|Альберт Лорд]] — изаамҭанымкәа иԥсыз М. Перри иус анагӡаҩы). Аҿаԥыцтә теориа инақәыршәаны, Гомер ипоемақәа рҿы иуԥылоит ҩашьара зқәым аҿаԥыцтә епикатә жәабжьҳәара аҷыдарақәа, урҭ рахьтә зегь реиҳа ихадароу апоезиатә формулақәа рсистема ауп. Ҿырҳәалатәи ажәабжьҳәаҩ еснагь ашәа ҿыцны иаԥиҵоит, аха нагӡаҩыс мацара ихы иԥхьаӡоит. Сиужетк змоу ҩ-ашәак, ҩаӡаралеи ажәала рцәажәашьалеи зынӡа еиԥшымзаргьы, ажәабжьҳәаҩ иганахьала ашәакуп, еиԥшымкәа «инарыгӡоу». Ажәабжьҳәаҩцәа аԥхьара-аҩра рыздырӡом, избан акәзар ишьақәыргылоу атекст аидеиа аимпровизациатә техника иазеицәоуп.
Абасала, ажәалатәи атеориа аҟынтәи иаабоит, “Илиадеи” “Одиссеиеи” ртекстқәа равтор ду ма равторцәа (Гомер иоуп) рыԥсы ахьынӡаҭаз ишьақәырӷәӷәо аформа шроуз. Аҿаԥыцтә теориа аклассикатә вариант урҭ апоемақәа диқтантла рҭаҩра аанагоит, избан акәзар урҭ аимпровизациатә традициа аҳәаақәа ирҭагӡаны ҿырҳәала ирыладырҵәозҭгьы, даҽазны рынагӡараан ртекст шьаҭанкыла аҽаԥсахуан. Аха иҟоуп даҽа еилыркаарақәакгьы. Апоемақәа рыҩбагьы авторк иакәу, ҩыџьа ракәу иаԥызҵаз, атеориа иҳаилнаркааӡом.
Уи адагьы, ажәалатәи атеориа ишьақәнарӷәӷәоит «Гомер иаԥхьа апоетцәа рацәаҩын» ҳәа иҟаз ажәытәтәи агәаанагарақәа. Иҵабыргыҵәҟьаны, аҿаԥыцтә епикатә жәабжьҳәара атехника акыр шәышықәсалатәи аҿиара иахылҵшьҭроуп, апоемақәа равтор ихаҭаратә ҟазшьақәа аанарԥшӡом.
Анеоаналитикцәа аналитика ҳаамҭазтәи ахаҭарнакцәа ракәӡам. Анеоанализ — [[гомероведение|Гомер иҭҵаарақәа]] рҿы автор ихы иаирхәоз раԥхьатәи апоетикатә шьаҭақәа ралкаара иазку хырхарҭоуп. “Илиадеи” “Одиссеиеи” рыҿдырԥшуеит еиҭаҳәаралеи цыԥҵәахалеи ҳаамҭанӡа иааз [[Киклики|ациклтә]] поемақәа. Абасала, анеоаналитикатә знеишьа аԥыжәара змоу аҿаԥыцтә теориа иаҿагылом. Иахьатәи аамҭазы зегь реиҳа иналукааша неоаналитикс дыҟоуп анемец ҭҵааҩы [[Кульманн, Вольфганг|Вольфганг Кулман]], амонографиа «Илиада ахыҵхырҭақәа» автор<ref>Kullmann W. «Die Quellen der Ilias». Wiesbaden, 1960</ref>.
== Асахьаркыратә ҷыдарақәа ==
[[Файл:Homeros MFA Munich 272.jpg|thumb|Гомер искульптуроу ихы (460 ҳ. ҟ. раҟара)]]
“Илиада” зегь реиҳа ихадоу акомпозициатә ҷыдарақәа иреиуоуп [[Зелинский, Фаддей Францевич|Фаддеи Франци-иԥа Зелински]] ишьақәиргылаз «ахронологиатә еиқәымшәара азакәан». Уи злаҟоу ала, «Гомер иҟны ажәабжь ахаангьы иахьалагаз аҭыԥ ахь ихынҳәӡом. Ус анакәха, Гомер иҟны апараллельтә усқәа раарԥшра залшом; Гомер ипоетикатә техника иадыруа ҩбатәи, аԥшькәакьтә еизшәара акәымкәа, иаабац, ацәаҳәатә еизшәара мацара ауп»<ref>Зелинский Ф. Ф. «Закон хронологической несовместимости и композиция Илиады» (в сб. Χαριστήρια. СПб., 1897, стр. 106).</ref>. Абасала, зны-зынла апараллельтә хҭысқәа еишьҭаргыланы иаарԥшуп, зны-зынла урҭ рахьтә акы мацара аӡбахә ҳәоуп, мамзаргьы иҵәахуп. Уи ауп апоема атекст аҿы иҟоу еиқәымшәарақәак ҳаилзыркаауа.
Аҭҵааҩцәа иазгәарҭоит арҿиамҭақәа [[Когезия (лингвистика)|реимадара]], ахҭысқәа реишьҭагыла аҿиара, афырхацәа хадақәа рхаҿсахьақәа реизакра. Гомер иажәалатәи аҟазареи уи аамҭазтәи аҿыханҵатә ҟазареи еиҿырԥшуа, лассы-лассы ирҳәоит апоемақәа ргеометриатә стиль аӡбахә<ref>См. напр. [[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]] Гомер. М., 1960, с. 130 слл.).</ref>. Аха аналитикатә доуҳала еиҿагылоу агәаанагарақәа аарԥшуп “Илиадеи” “Одиссеиеи” ркомпозициа акзаара иазкынгьы<ref>См. напр. [[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]] Анатомия «Илиады». СПб., 1998, стр. 10).</ref>.
Апоемақәа рыҩбагьы рыстиль формулатәуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит. Убри аан, аформула [[Клише (искусство)|аклишеқәа]] реизга еиԥш еилкааӡам, аха ацәаҳәаҿы иалкаау аметрикатә ҭыԥк иадҳәалоу (иԥсаххо) аҳәоуқәа рсистема аҳасабала. Убасала, аформула ҳалацәажәар ҳалшоит, ажәеицааирак атекст аҿы знызаҵәык ианаҳԥылогьы, аха уи асистема ишахәҭакыз ааҳарԥшыр ҳалшоит. Аформулақәа рыдагьы, иҟоуп цәаҳәақәак рҟынтәи еиҭаҟало ацыԥҵәахақәагьы. Иаҳҳәап, персонажк даҽаӡәы иажәақәа анеиҭеиҳәо, атекст зегьы еиҭаҳәазар ауеит, мамзаргьы шамахамзар ажәа-ажәала.
Гомер еилоу аепитетқәа иҟазшьарбагоуп («ашьапыццак», «агәил нацәа змоу», «адыдрҵысҩы»); абарҭқәеи егьырҭ аепитетқәеи рҵакы ҭагылазаашьала акәымкәа, атрадициатә формулатә система аҳәаақәа ирҭагӡаны ахәаԥшра ахәҭоуп. Убас, ахеиаа «[[Поножи|шьапҟәазқәоуп]]», урҭ абџьар рҟәынҵаны рыӡбахә ҳәамзаргьы, Ахиллес аԥсшьараангьы «дшьапыласуп».
Абжьарашәышықәсазтәиқәеи иахьатәиқәеи ажәабжьҳәаҩцәа рпоетика ҭызҵаауа иахьатәи абызшәадырҩцәа, иаҳҳәап, Абжьаратәи Азиатәи, амҽхак ду змоу аепикатә ҿаԥыцтә жәабжьқәа ирҷыдароу аҟазшьақәа алыркаауеит, урҭ еиԥмырҟьаӡакәа еиҭарҳәарц азы сааҭрацәала ашәаҳәара аҭахуп. Убас, ажәабжьҳәаҩцәа архәҭақәа рышьақәгылашьа ақалақьқәеи ажәларқәеи рыла еиқәырыԥхьаӡоит, насгьы урҭ рыԥхьаӡарақәа рҿы ахаангьы агха ҟарҵаӡом, уи Гомер иҩымҭа “Илиадаҿгьы” иааԥшуеит, уа Троиаҟа идәықәырҵаз аӷбақәа рхыԥхьаӡара ақалақьқәа рсиа ҟаҵоуп, насгьы урҭ афлотилиақәа рнапхгаҩцәа ртәгьы ануп. Ари ажәлар рҿаԥыцтә гәынкылара иаҷыдароуп. Афырхацәа реилазаашьа, урҭ реибашьрақәеи рфырхаҵарақәеи рсиа реишьҭагылара ԥсахрада иаанхоит, уигьы “Илиада” азы иҟазшьарбагоуп. Аха иалкаау асиужет аҟазаареи афырхацәа хадақәа рнысымҩа еилкаамкәа иахьыҟоуи анаҩстәи атекстқәа рлитературатә усадулара иазааигәоуп, иҟалап, ҳ. ҟ. VI-тәи ашәышықәсазы [[Писистрат|Писистрат]] ихаан акәзаргьы. Убри аамҭазы, еиҳа ижәытәӡатәиу, архаикатә “Одиссеиа”, амифтә цәыршәахәқәеи, аҟәыдырԥаҩ [[Цирцея|Цирцеиеи]], [[циклопы|аблазаҵәқәеи]], адоумбеи-[[лестригоны|лестригонқәеи]], аԥша анцәахәы [[Эол|Еол]] иеихатә ӷбеи ахьыҟоу, атәцәеи ажәлар ирылҵыз ауааи рзы агәрыцҳашьара аныԥшуеит, уи “Илиадаҿы” зынӡа ыҟаӡам; ҭҵааҩцәақәак ргәаанагарала, уи иаанарԥшуеит даҽа авторрак, мамзаргьы “Одиссеиа” даҽа социалтә ҩаӡарак аҟны ишыҟоу. Ари апоема еиҳа ижәытәӡатәиу ахылҵшьҭра иақәҿнаҭуазар алшоит, апроф. Г. А. Бокшчанин игәаанагарала, Пенелопа лыԥҳәысҳәаҩцәа рхымҩаԥгашьа бааԥсқәеи, Одиссеи урҭ шахьирхәыз аҟазшьеи, архаикаԥхьатәи абшьҭратә закәан аҟазшьа змоу. Убри аамҭазгьы, “Илиадаҿы” анашанатә џьашьахәқәеи алакәтә персонажқәеи ртәы ҳәа акгьы ыҟам, аха [[Архаическая Греция|архаикатә]] ҟазшьа змоу аҳцәеи анапхгаҩцәеи рырратә фырхаҵара азышәаҳәара аҭыԥ амоуп.
== Гомер ипоемақәа рҭоурыхтә шьаҭа ==
XIX ашәышықәса азбжазы аҭҵаарадырраҿы иҟан агәаанагара “Илиадеи” “Одиссеиеи” ҭоурыхтәым ҳәа. Аха [[Шлиман, Генрих|Генрих Шлиман]] [[Гиссарлык|Гиссарлыктәи]] ахәаҟны, иара убас [[Микены|Микена]] имҩаԥигоз ажрақәа уи шиашам аадырԥшит. Анаҩс иаартын хетттәии мысратәии адокументқәа, урҭ Троиатәи аибашьраан иҟалаз ахҭысқәа реиԥшзаара рныԥшуеит. Микентәи ацыратә ҩыра ([[Линейное письмо Б|Ацәаҳәаҩыра Б]]) аилкаара “Илиадеи” “Одиссеиеи” раамҭазы иҟаз аԥсҭазаара иазкны адыррақәа рацәаны иаҳнаҭеит, ари аҩырала литературатә цыԥҵәахақәак шыԥшаамхазгьы. Иага ус иҟазаргьы, Гомер ипоемақәа рҟынтәи адыррақәа иҟоу археологиатәи адокументалтәи хыҵхырҭақәа иуадаҩны ирыдҳәалоуп, убри аҟнытә урҭ критикада рхархәара ҟалом: «ҿырҳәалатәи атеориа» аҟынтәи адыррақәа шаҳаҭра рзыруеит аҭоурыхтә дыррақәа рҿы ас еиԥш иҟоу атрадициақәа рҿы ицәырҵыр акәу аилагара дуқәа.
Уажәы еилкаахеит Гомер ипоемақәа рдунеи ажәытә бырзенцәа «[[Тёмные века (Древняя Греция)|ршәышықәса лашьцақәа]]» раан иҟаз аԥсҭазаара ииашоу асахьа шаанарԥшуа<ref>Феномен полиса в современной зарубежной историографии: Реф. сб. / РАН. ИНИОН. Центр социал. науч.-информ. исслед. Отд. истории; Отв. ред. Медовичев А. Е. — М., 2011. — 152 с. — (Сер.: Всеобщая история). С. 6.</ref>.
== Гомер адунеитә культураҿы ==
[[Файл:AmbrosianIliadPict47Achilles.jpg|thumb|Абжьарашәышықәсазтәи “Илиада” азы асахьа]]
Гомер ипоемақәа "Илиада", "Одиссеиа" ажәытә бырзенцәа ирырҭаз анырра [[евреи|ауриақәа]] [[Тора|Тора]] шырнырыз иаҿдырԥшуеит<ref>{{Cite web |url=http://scibook.net/filosofiya-nauki-knigi/formyi-grecheskoy-jizni-podgotovivshie-18898.html |title=2. ФОРМЫ ГРЕЧЕСКОЙ ЖИЗНИ, ПОДГОТОВИВШИЕ РОЖДЕНИЕ ФИЛОСОФИИ 2.1. Поэмы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-02-08 |archive-date=2016-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214223159/http://scibook.net/filosofiya-nauki-knigi/formyi-grecheskoy-jizni-podgotovivshie-18898.html |url-status=live }}</ref>.
Ажәытә Бырзентәыла [[Классическая Греция|аклассикатә епоха]] аҵыхәтәантәи аамҭазы иҟалаз аҵаратә система Гомер ипоемақәа рҵарала ишьақәгылан. Урҭ хәҭак, мамзаргьы зегьы гәынкыланы ирҵон, уи атемақәа рыла аԥхьарақәа еиҿыркаауан, уҳәа убас иҵегьы. Ари асистема [[Древний Рим|Рим]] иаҿнаҵааит, уаҟа [[I век|ҳера I-тәи ашәышықәса]] инаркны Гомер иҭыԥ [[Вергили|Вергили]] иааникылеит.
[[Финкельберг, Маргалит|Маргалит Финкельберг]] ишазгәалҭо ала, аиааира ззымгаз [[троя|Троиаа]] рышьҭрақәа реиԥш зхы зыԥхьаӡоз римаа Гомер ипоемақәа мап рцәыркит, уи иахҟьаны, абырзен бызшәала ицәажәоз Мрагылара аканонтә статус хьчо, Аиҭарҿиара ҟалаанӡа лаҭынтәи Мраҭашәара иацәыӡит<ref>{{Cite web |url=http://magazines.gorky.media/nlo/2008/93/te41.html |title=Журнальный зал {{!}} НЛО, 2008 N93 {{!}} Т. Ф. ТЕПЕРИК, В. БУЯКОВА, АЛИНА БОДРОВА — Гаспаровские чтения √ 2008<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-05-14 |archive-date=2014-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514223623/http://magazines.russ.ru/nlo/2008/93/te41.html |url-status=live }}</ref>.
[[Файл:Sir Lawrence Alma-Tadema, English (born Netherlands) - A Reading from Homer - Google Art Project.jpg|thumb|right|[[Альма-Тадема, Лоуренс|Лоуренс Альма-Ҭадема]]. "Гомер иԥхьара", 1885 шықәса]]
Аклассика ашьҭахьтәи аамҭазы агекзаметриатә поема дуқәа Гомер идиалект ала иаԥырҵон, мамзаргьы “Илиадеи” “Одиссеиеи” ирҿыԥшны, мамзаргьы [[агон|ирацлабуа]]. Урҭ рахь иаҵанакуеит [[Аполлоний Родосский|Родостәи Аполлони]] иҩымҭа «[[Аргонавтика (Аполлоний Родосский)|Аргонавтика]]», [[Квинт Смирнский|Смирнатәи Квинт]] иҩымҭа «Пост-Гомертәи ахҭысқәа», насгьы [[Нонн Панополитанский|Панополитантәи Нонн]] иҩымҭа «Дионис ихҭысқәа». Егьырҭ аеллинтә поетцәа, Гомер ихаҭабзиарақәа ирықәшаҳаҭхозаргьы, аепикатә форма ду рҽацәырыхьчон, «аӡиас дуқәа рҿы аӡы хәашьуп» ҳәа ([[Каллимах из Кирены|Каллимах]]<ref>Гимн 2, 108—109.</ref>) — аусумҭа хәыҷы аҿы мацара ауп валашьа змам ахаҭабхзиара аҟынӡа анаӡара ахьалшо ҳәа агәра ганы.
[[Римская литература|Ажәытәтәи Рим алитератураҿы]] еиқәхаз раԥхьаӡатәи (аԥҵәаха) аусумҭа абырзен [[Ливий Андроник|Ливиус Андроник]] иҟаиҵаз аҩымҭа “Одиссеиа” аиҭага ауп. Римтәи алитература аусумҭа хада — [[Вергили|Вергили]] ифырхаҵаратә епос «[[Энеида|Енеида]]», «Одиссеиеи» (раԥхьатәи ашәҟәқәа 6) «Илиадеи» (аҵыхәтәантәи ашәҟәқәа 6) рҿыԥшра ауп. Гомер ипоемақәа иҟарҵаз анырра антикатә литературатә ҩымҭақәа шамахамзар зегьы рҿы иубарҭоуп.
Гомер [[Средневековая литература|Мраҭашәаратәи абжьарашәышықәсақәа]] рзы дрыздыруамызт избан акәзар Византиеи иареи реизыҟазаашьақәа ԥсыҽын, ажәытә бырзен бызшәа издыруамызт, аха агекзаметриатә фырхаҵаратә епос Вергили ибзоурала акультураҿы аҵакы ду ааннакылоит.
[[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] Гомер ибзианы дырдыруан, насгьы ибзианы дҭырҵаауан. Иахьа уажәраанӡагьы еиқәханы иҟоуп жәабала инагӡоу Гомер ипоемақәа зну Византиатәи анапылаҩырақәа, уи антикатә литературатә ҩымҭақәа рзы зеиԥшыҟам усуп. Уи адагьы, Византиатәи аҵарауаа Гомер изку [[схолии|асхолиақәеи]] ахҳәаақәеи рыҩуан, еизыргон, насгьы иаԥырҵон. Иахьатәи акритикатә ҭыжьымҭаҿы архиепископ [[Евстафий Солунский|Евстафи]] “Илиадеи” “Одиссеиеи” ирызку ихцәажәара быжь-томк амҽханакуеит. Византиатәи аимпериа аҵыхәтәантәи аамҭазы, насгьы уи [[Падение Константинополя (1453)|анхыбгала]] ашьҭахь, абырзен напылаҩырақәеи аҵарауааи Мраҭашәараҟа амҩа рыԥшаауеит, насгьы [[эпоха Возрождения|Аиҭарҿиара]] аамҭазы Гомер ҿыц изааҭгылоит.
[[Данте Алигьери|Данте Алигьери]] Гомер џьаҳаным [[Ад (Божественная комедия)|актәи агьежь]] аҿы дҟаиҵоит, иқьырсианым, аха зусқәа бзиоу уаҩык иаҳасабала.
Иҟалап “Илиада” зегь раасҭа инаӡоу ахҩылаақәа руак Урыстәылаҟа иаазҭгьы [[Иван III Васильевич|Иуан III]] иԥҳәыс [[Софья Палеолог|Софиа Палеолог]] лбиблиотека иацны XV-тәи ашәышықәсазы. Ари “академиатә сиа” Византиатәи аклассикатә қьаадырша асахьа змоу еиҭеигеит [[Ломоносов, Михаил Васильевич|Михаил Васили-иԥа Ломоносов]]. Ақьаадырша аҩбатәи азбжак ԥыҭрак ашьҭахь гәымбылџьбарала игәылаԥиҟазар ҟалап Санкт-Петербург аус зуаз [[Шлёцер, Август Людвиг|Август Лиудвиг Шлиоцер]], насгьы XVIII-тәи ашәышықәсазы Германиа иҭиит, уаҟа уи ԥыҭрак ашьҭахь иагьыԥшаахеит. Раԥхьатәи аурыс бызшәахьы еиҭагоу апоезиатә еиҭага ду (Александриатәи ажәеинраалала “Илиада” ашәҟәқәа фба) [[Костров, Ермил Иванович|Ермил Иуан-иԥа Костров]] итәуп (1787).
1829 шықәсазы [[Гнедич, Николай Иванович|Николаи Иуан-иԥа Гнедич]] инаигӡеит “Илиада” аиҭагара. [[Белинский, Виссарион Григорьевич|Виссарион Григори-иԥа Белински]] ирецензиақәа изларҳәо ала, аоригинал аҟынтәи аиҭагара ҷыдала еиҷаҳаны, баҩхатәра дула иҟаҵан. [[Пушкин, Александр Сергеи-иԥа|Александр Сергеи-иԥа Пушкин]]гьы Гомер иеиҭагара атәы акьыԥхь аҿы ҩынтә далацәажәеит: «Гомер иҩымҭа Илиада, Гнедич еиҭеигаз...» ҳәа зыӡбахә ҳәоу азгәаҭа ацны («Литературная газета», 1830, № 2; шәахә ат. 6) насгьы акуплет «Илиада аиҭагара иазкны»:
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Сара исаҳауеит зыбжьы мгоу анцәатә еллинтә ажәа абжьы;
Аҭаҳмада ду игага сныруеит игәаҭеиуа ԥсыла.
</poem>
{{Ацитата алгара}}
Ари ажәеинраала аԥхьа мызкы шабжьаз, Пушкин иԥсабаратәу алаф ҳаҭыр ақәҵаны «Илиада аиҭагахь» ҳәа аепиграмма иҩит, уи зыхҟьаз аҭагылазаашьақәа реиқәшәара ауп (Гомер длашәын, Гнедич дыхәан):
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Гнедич дпоет хәахәан, алашә Гомер иеиҭагаҩ,
Уи аиҭагагьы аганкахьала аҿырԥштәы еиԥшуп.
</poem>
{{Ацитата алгара}}
Анапылаҩыратә епиграмма Пушкин игәцаракны ицәаӷәеит.
Иара убас Гомер деиҭаргон [[Жуковский, Василий Андреевич|Васили Андреи-иԥа Жуковски]], [[Вересаев, Викентий Викентьевич|Викенти Викенти-иԥа Вересаев]], [[Шуйский, Павел Александрович|Павел Александр-иԥа Шуиски]] («Одиссеиа», 1948 ш., Уралтәи Ауниверситет Ашәҟәҭыжьырҭа, атираж 900 екземплиар). Адунеи аҭоурых аҿы зегь реиҳа идуу Гомер иҭыжьымҭа ҳәа иԥхьаӡатәуп “Московски Рабочии” ашәҟәҭыжьырҭа иҭнажьыз, ацәа жәпа змаз, ҩ-томкны иҭыҵыз “Илиадеи”, “Одиссеиеи”, 1982 шықәса — атираж 150 нызқь екземплиар.
XXI-тәи ашәышықәсазы Гомер иеиҭагара иацырҵоит: [[Амелин, Максим Альбертович|Максим Альберт-иԥа Амелин]]<ref>Гомер. [http://magazines.gorky.media/novyi_mi/2013/2/g9.html Одиссея. Песнь первая] {{Wayback|url=http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2013/2/g9.html |date=20130829050517 }}. Перевод с древнегреческого и предисловие Максима Амелина. [[Новый мир (журнал)|Новый мир]]. 2013, № 2.</ref> (“Одиссеиа” актәи ашәа, 2013 ш.); [[Сальников, Александр Аркадьевич|Александр Аркади-иԥа Сальников]] иахьатәи аурыс бызшәахьы еиҭеигеит “Илиада” (2011), “Одиссеиа” (2014—2015).
== Аиҭагақәеи аиҭаҳәақәеи, аҭыжьымҭақәеи ==
[[Файл:Page from the first printed edition of collected works by Homer.jpg|thumb|[[Флоренция|Флоренциа]] 1488—1489 шықәсқәа рзы икьыԥхьыз Гомер ишәҟәы аҟынтәи даҟьак. Ашәҟәы ҵәахуп [[Национальная библиотека Франции|Франциа Амилаҭтә библиотекаҿы]] ]]
* [[Ливий Андроник|Ливи Андроник]] (ҳ.ҟ. 280 шықәсазшәа — ҳ.ҟ. 200. шықәсазшәа) “Одиссеиа” алаҭын бызшәахьы еиҭеигеит.
* 1165 шықәсазы [[Сент-Мор, Бенуа де|Бенуа де Сент-Мор]] [[Старофранцузский язык|ажәытә францыз бызшәала]] “Троиа иазку ароман” ииҩит, 30000 цәаҳәа инареиҳаны зҵазкуа, уи Аквитаниатәи аҳкәажә [[Алиенора Аквитанская|Алиенора]] илзикит. Ианииҩуаз ихы иаирхәон Гомер ипоемақәа лаҭын бызшәала реиҭаҳәара, иара убас [[Дарет Фригийский|Фригиатәи Дарет]] иҩымҭа «Троиа аилаҳара аҭоурых», [[Диктис Критский|Криттәи Диктис]] иҩымҭа «Троиатәи аибашьра амшынҵа», [[Овидий|Овиди]] иҩымҭа «[[Метаморфозы (Овидий)|Аметаморфозақәа]]».
* [[Гермониак Константин|Константин Гермониак]] [[Эпирское царство|Епиртәи адеспот]] [[Иоанн II Орсини|Иоанн II Орсини]] (1323—1335) иԥҳәыс [[Анна Палеолог (регент Эпира)|Анна Палеолог]]и (1335—1337 рзы Епиртәи адеспотина) раҳҭынратә поет иакәын. Урҭ рыдҵала, иара Гомер иҩымҭа “Илиада” аус адулара мҩаԥигеит, зегьы еилыркаауа абызшәала ҿыц иҩны. “Илиада” аверсиа ҿыц аҿы 8799 ажәеинраала 24 рапсодиатә ашәақәа рахь еизгоуп.
* [[Пилатос, Леонтиос|Леонтиос Пилатос]] (?—1366) [[Франческо Петрарка|Франческо Петрарка]] изы алаҭын бызшәахьы апрозатә еиҭагара 1359 шықәсеи 1362 шықәсеи рыбжьара инаигӡеит.
* [[Полициано, Анджело|Анџьело Полициано]] (1454—1494) 1470 шықәсазы “Илиада” аҩбатәии ахԥатәии ашәақәа гекзаметрла алаҭын бызшәахьы еиҭеигеит, убри алагьы «Гомер қәыԥш» ҳәа ахьӡшьара даԥсахеит.
* 1488-1489 шықәсқәа рзы [[Флоренция|Флоренциа]] ақалақь аҿы хылҵшьҭрала абырзен [[Димитрий Халкокондил|Димитри Халкокондил]] раԥхьаӡакәны бырзен бызшәала “Илиадеи” “Одиссеиеи” икьыԥхьит. “Илиада” аҭыжьра ианазыҟеиҵоз иара ихы иаирхәеит 1468 шықәсазы Константинопольтәи алаҭын патриарх [[Виссарион Никейский|Никеиатәи Виссарион]] иара иаԥиҵаз Венециатәи [[Библиотека Марчиана|Марк ихьӡ зху ашәҟәыҵәахырҭа (Марчиантәи ашәҟәыҵәахырҭа)]] иаиҭаз аманускрипт Venetus A.
* Андреас Дивус 1537 шықәсазы [[Уанаҿа|Венециа]] ақалақь аҿы икьыԥхьит “Илиадеи” “Одиссеиеи” алаҭын бызшәахьы реиҭагақәа.
* [[Чапмен, Джордж|Џьорџь Чапмен]] (1559 шықәсазшәа — 1634) “Иллиадеи” “Одиссеиеи” раԥхьаӡатәи англыз бызшәахьы реиҭагақәа ҟаиҵеит.
* [[Кондратович, Кирьяк Андреевич|Кириак Андреи-иԥа Кондратович]] (1703—1788) 1758—1759 шықәсқәа рзы раԥхьаӡакәны «Илиада» прозала аурысшәахь еиҭеигеит. Аиҭага ҭыжьӡам, ишеиқәхазгьы.
* [[Ломоносов, Михаил Васильевич|Михаил Васили-иԥа Ломоносов]] (1711—1765) — раԥхьаӡа иҭыҵыз “Илиада” аҟынтәи ацыԥҵәахақәа реиҭагақәа дравторуп.
* [[Екимов, Пётр Екимович|Пиотр Еким-иԥа Екимов]] (1735 раҟара — 1795 ашьҭахь) 1776—1778 шықәсқәа рзы “Илиада” апрозатә еиҭага икьыԥхьит, 1779 шықәсазы аҭауад [[Потёмкин, Григорий Александрович|Григори Александр-иԥа Потиомкин]] «Одиссеиа» апрозатә еиҭага изыҟеиҵеит.
* [[Костров, Ермил Иванович|Ермил Иуан-иԥа Костров]] (1755—1796) 1778—1811 шықәсқәа рзы Александриатәи ажәеинраалала икьыԥхьит «Илиада» аиҭага.
* [[Гнедич, Николай Иванович|Николаи Иуан-иԥа Гнедич]] (1784—1833) 1829 шықәсазы «Илиада» гекзаметрла (аоригинал ажәеинраалатә шәагаа) аиҭага ҭижьит.
* [[Жуковский, Василий Андреевич|Васили Андреи-иԥа Жуковски]] (1783—1852) 1849 шықәсазы иҭижьит «Одиссеиа» аиҭага гекзаметрла (аоригинал апоезиатә шәагаа).
== Агәалашәара анаӡаӡатәра ==
* 1976 шықәсазы, [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] [[Меркурий (планета)|Меркури]] аҟны 320 километр аҭбаара змоу [[Гомер (кратер)|акратер]] Гомер ихьӡ ахнаҵеит.
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
=== Атекстқәеи аиҭагақәеи ===
: ''Инарҭбаау адыррақәа шәахәаԥш астатиақәа [[Илиада|Илиада]], [[Одиссея|Одиссеиа]] рҟны''
: ''шәахәаԥш иара убас: Гомер иҩымҭақәа англыз бызшәахьы реиҭагақәа''
* [[книгопечатание|Акьыԥхьра]] анцәыр, [[1488 год|1488]] шықәсазы Флоренциа [[Димитрий Халкокондил|Димитри Халкокондил]] раԥхьаӡакәны иҭижьит “Илиадеи” “Одиссеиеи”.
* ''Аурыс прозатә еиҭага'': Полное собрание творений Гомера. / Пер. Г. Янчевецкого. Ревель, 1895. 482 стр. (приложение к журналу «Гимназия»)
* Асериа «[[Loeb classical library]]» аҟны аусумҭақәа хә-томкны иҭыҵит (№ 170—171 — Илиада, № 104—105 — Одиссеиа); насгьы № 496 — Гомер ихьыӡрашәақәа, Гомертәи аапокрифқәа, Гомер иԥсҭазаара иазку.
* Асериа «[[Collection Budé]]» аҟны аусумҭақәа жәба-томкны иҭыҵит: «Илиада» (алагалеи 4 томи), «Одиссеиа» (3 том) насгьы ахьыӡрашәақәа.
* ''Краузе В. М.'' Гомеровский словарь (к Илиаде и Одиссее). Со 130 рис. в тексте и картою Трои. СПб., А. С. Суворин. 1880. 532 стб. (''ареволиуциаԥхьатәи ашкол ҭыжьымҭа аҿырԥштәы'')
* {{книга
|автор=Анпеткова-Шарова Г. Г., Дуров В. С.
|часть=Часть I. Греция
|заглавие=Античная литература
|место=СПб
|издательство=Филологический факультет СПбГУ
|том=I
|год=2004
|isbn=5-8465-0191-5
|ref=Анпектова-Шарова & Дуров}}
=== Гомер изку амонографиақәа ===
: ''абиблиографиа иара убас шәахәаԥш астатиақәа [[Илиада|Илиада]], [[Одиссея|Одиссеиа]] рҟны''
* ''Авдеенко Е.А.'' Гомер. "Илиада": Мировоззрение эпоса. Москва: Классис, 2017. 420 с. -(Серия "Классическая гимназия"). 500 экз. ISBN 978-5-9908708-4-0 Одобрено издательским советом Русской Православной Церкви
* ''Альтман М. С.'' Пережитки родового строя в собственных именах у Гомера. (Известия ГАИМК. Вып. 124). М.-Л.: ОГИЗ, 1936. 164 стр. 1000 экз.
* ''Гордезиани Р. В.'' [https://web.archive.org/web/20071113192455/http://annals.xlegio.ru/greece/gordez/index.htm#pge ''Проблемы гомеровского эпоса''.] Тб.: Изд-во Тбил. ун-та, 1978. 394 стр. 2000 экз.
* [[Егунов, Андрей Николаевич|Егунов, А. Н.]] Гомер в русских переводах XVIII—XIX веков. М.; Л.: Наука, 1964; переиздание М.: Индрик, 2001.
* ''Зелинский Ф. Ф.'' Гомеровская психология. Пг., Изд-во АН, 1920.
* ''Котенёва А. В.'' Психология в эпических поэмах Гомера. Понятия, феномены и механизмы. — Saarbrücken: [[LAP LAMBERT Academic Publishing]], 2016. ISBN 978-3-659-95960-8
* Лорд А. ''Сказитель''. М., 1994.
* ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' [https://web.archive.org/web/20071101045452/http://annals.xlegio.ru/greece/losev/index.htm#homer ''Гомер''.] М.: ГУПИ, 1960. 352 стр. 9 т.э.
** 2-е изд. (Серия «[[Жизнь замечательных людей]]»). М.: Мол. гв., 1996=2006. 400 стр.
* ''Панченко Д. В.'' [http://eupress.ru/books/index/item/id/259 Гомер. «Илиада». Троя.] СПб., [[Европейский университет в Санкт-Петербурге|Издательство Европейского университета в Санкт-Петербурге]]. 2016.
* ''Петрушевский Д. М.'' Общество и государство у Гомера. М., 1913.
* ''Сахарный Н. Л.'' Гомеровский эпос. М.: ХЛ, 1976. 397 стр. 10000 экз.
* ''[[Суриков, Игорь Евгеньевич|Суриков И. Е.]]'' Гомер — М.: Молодая гвардия, 2017. — 320 с. — (Серия «[[Жизнь замечательных людей]]») — ISBN 978-5-235-03989-6.
* ''[[Таруашвили, Леонид Иосифович|Таруашвили Л. И.]]'' Гомер в зеркале новоевропейских переводов: Пластико-тектонический аспект. — М.: [[Памятники исторической мысли (издательство)|Памятники исторической мысли]], 2013. — 176 с. — ISBN 978-5-88451-313-6
* ''Толстой И. И.'' Аэды: Античные творцы и носители древнего эпоса. М.: Наука, 1958. 63 стр.
* ''Фрейденберг О. М.'' Миф и литература древности. М.: Вост. лит. 1978. 2-е изд., доп. М., 2000.
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]], Котенёва А. В.'' Очерки по истории мировой культуры: боги и герои античной мифологии. М.: [[Московский государственный горный университет |МГГУ]], 2013. 351 с. 100 экз. ISBN 978-5-91615-032-2
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Античный космос и его обитатели. — Saarbrücken: [[LAP LAMBERT Academic Publishing]], 2016. — 154 с. ISBN 978-3-659-96641-5
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Герои Троянской войны. Пособие. М.: Эдитус, 2017. 28 с. ISBN 978-5-000-604-4
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Хроники Илиона: духовно-нравственные основания истории. Пособие. М.: Эдитус, 2024. 64 с. ISBN 978-5-00217-251-1
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Хроники Илиона: Троянская война и конец рода героев. Пособие. М.: Эдитус, 2025. 66 с. ISBN 978-5-00217-478-2
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Очерки по истории культуры: феномен героического в античной мифологии. Пособие. М.: Эдитус, 2025. 72 с. ISBN 978-5-00217-477-5
* ''Шталь И. В.'' Художественный мир гомеровского эпоса. М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1983. 296 стр. 6900 экз.
* ''Ярхо В. Н.'' Вина и ответственность в гомеровском эпосе. ''[[Вестник древней истории]]'', 1962, № 2, с. 4-26.
* G. Autenrieth, R. Keep. [https://archive.org/details/homericdictionar00auterich/page/n8 A Homeric Dictionary]. New York, 1880.
* Cunliffe R. J. ''A lexicon of the homeric dialect''. L., 1924.
* Leumann M. ''Homerische Würter.'' Basel, 1950.
* Michalopoulos, Dimitri, ''L'''Odyssée ''d’Homère au-delà des mythes'', Le Pirée: Institut d’Histoire Maritime Hellène, 2016, ISBN 978-618-80599-2-4
* Treu M. ''Von Homer zur Lyrik''. München, 1955.
* Whitman C.H. ''Homer and the heroic tradition.'' Oxford, 1958.
Гомер ирецепциа:
* ''[[Егунов, Андрей Николаевич|Егунов А. Н.]]'' Гомер в русских переводах XVIII—XIX вв. М.-Л., 1964. (2-е изд.) М.: Индрик, 2001.
=== Астатиақәа ===
'''аурыс бызшәала'''
* {{БРЭ |статья=Гомер |автор= |том=7 |страницы= 378—379|ref=БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/literature/text/2368659|архив=https://web.archive.org/web/20221202153724/https://bigenc.ru/literature/text/2368659|архив дата=2022-12-02}}
* [http://www.varvar.ru/arhiv/texts/akimova2.html Гомеровский эпос: миф и ритуал.] // Акимова Л. И. Искусство Древней Греции: Геометрика и архаика. — СПб.: [[Азбука-классика]], 2007.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Гомер|[[Мищенко, Фёдор Герасимович|Мищенко Ф. Г.]]}}
'''егьырҭ абызшәақәа рыла'''
* Реальный словарь классических древностей / под ред. Ф. Любкера. — СПб., 1885. — Ст. «Homerus».
=== Гомер ихьыӡрашәақәа рбиблиографиа ===
* [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman Перевод гимнов Ивлин-Уайта] (англ.)
* В серии «[[Collection Budé]]»: ''Homere''. Hymnes. Texte établi et traduit par J. Humbert. 8e tirage 2003. 354 p.
Аурыс еиҭагақәа:
* ахьыӡрашәақәа хазы-хазы еиҭеигеит С. П. Шестаков.
* Гомеровы гимны. / Пер. [[Вересаев, Викентий|В. Вересаева]]. М.: Недра, 1926. 96 стр.
** переизд.: Античные гимны. М.: Изд-во МГУ. 1988. С. 57-140 и комм.
* Гомеровы гимны. / Пер. и комм. Е. Г. Рабинович. М.: Carte blanche, [[1995]].
Аҭҵаарақәа:
* ''Деревицкий А. Н.'' Гомерические гимны. Анализ памятника в связи с историей его изучения. Харьков, 1889. 176 стр.
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.philology.ru/literature3/vakhrushev-97.htm Гомер]. Зарубежные писатели. Биобиблиографический словарь
* [http://fantlab.ru/autor10407 Афантастика алабораториа]
* [https://web.archive.org/web/20070930015304/http://all-art.org/literature/odissea/index.html Поэмы Гомера «Илиада» и «Одиссея» с комментариями, приложениями и иллюстрациями]
* [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman Греческие тексты поэм]
* [http://omhpos.narod.ru/ Гомер «Одиссея» в переводе Шуйского, с комментариями]
* [https://www.anews.com/p/130536769-poeht-gomer-biografiya-i-tvorchestvo-poehmy-gomera-iliada-i-odisseya/ Поэт Гомер: биография и творчество. Поэмы Гомера «Илиада» и «Одиссея». Большая статья на Anews.com]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Гомер| ]]
[[Акатегориа:Ажәытәбырзен поетцәа]]
[[Акатегориа:Ажәытә Бырзентәыла апоетцәа]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 8-тәи ашәышықәсазтәи апоетцәа]]
[[Акатегориа:Абырзенцәа рмифқәа еиҭазҳәоз амифографцәа| ]]
[[Акатегориа:Апоетцәа лашәқәа]]
[[Акатегориа:«Анцәатә комедиа» аперсонажқәа]]
[[Акатегориа:Зусумҭақәа ҳаамҭанӡа иааз антикатәи ашәҟәыҩҩцәа]]
g50p1eydqfznn29uillrx0wrqt6grrj
Гомер
0
55375
171841
2026-08-17T17:59:17Z
Nart17
17397
Аиҭагара [[:ru:Гомер]] аҟынтәи (CC BY-SA 4.0; авторцәа — аҭоурых аҿы). Аиҭагаҩ: Айнар Читанава. Nart17 translation team.
171841
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
| ахьӡ = Гомер
| ахатәы хьӡы = Ὅμηρος
| афото = Homeros MFA Munich 51.jpg
| ахҵара = Гомер ибиуст [[Музей копий классической скульптуры|аклассикатә скульптура акопиақәа рмузеи]] аҟны, [[Мюнхен|Миунхен]]
| аира аҭыԥ = ''иӡбам'': [[Саламин|Саламин]], [[Колофон (город)|Колофон]], [[Смирна|Смирна]], [[Афины|Афины]], [[Аргос|Аргос]], [[Родос|Родос]], иара убас [[Иос|Иос]].
| аԥсра аҭыԥ = [[Иос|Иос]] адгьылбжьаха
| аусура = апоет, иныҟәаҩу ашәаҳәаҩ-аед, ааӡаҩ.
| апериод =
| magnum_opus = "Илиада", "Одиссеиа"
| ажанр = [[героический эпос|Афырхаҵаратә епос]]
| абызшәақәа = [[Древнегреческий язык|Ажәытәбырзен бызшәа]]
}}
'''Гомер''' (ажәытә бырз. Ὅμηρος) — еицырдыруа [[Древняя Греция|ажәытәбырзен]] [[поэт|поет]]-[[Сказительство|ажәабжьҳәаҩы]], [[Эпос|аепикатә]] поемақәа "[[Илиада|Илиада]]" (европатәи алитература реиҳа ижәытәӡоу абаҟа<ref>{{книга |заглавие=Le monde d'Homère |издательство=Perrin |год=2000 |страницы=19 |язык= |автор=Vidal-Naquet, Pierre}}</ref>) иара убас "[[Одиссея|Одиссеиа]]" раԥҵаҩы. Иԥсҭазаара [[VIII век до н. э.|ҳ. ҟ. VIII—VII-тәи ашәышықәсақәа]] рахь иаҵанакуеит (зны-зынла [[IX в. до н. э.|ҳ.ҟ. IX-тәи ашәышықәсахь]]<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Homer-Greek-poet |title=Homer {{!}} Biography, Poems, & Facts {{!}} Britannica<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-06-16 |archive-date=2022-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616140944/https://www.britannica.com/biography/Homer-Greek-poet |url-status=live }}</ref>)<ref name="автоссылка2">{{Cite web |url=https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/GOMER.html |title=ГОМЕР {{!}} Энциклопедия Кругосвет<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-06-16 |archive-date=2022-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328202707/https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/GOMER.html |url-status=live }}</ref>, аха иара иҭоурыхтә ҟазшьа уажәгьы ҩашьарада иҟам<ref name="автоссылка1" /><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/literature/text/2368659|статья=ГОМЕР <!-- Заголовок добавлен ботом -->|том=7|страницы=378-379|архив=https://web.archive.org/web/20220615152745/https://bigenc.ru/literature/text/2368659|архив дата=2022-06-15}}</ref>.
Иҟалап уи [[аэд|даедызҭгьы]] (аклассикатә [[Бырзентәыла|Бырзентәыла]] [[Эпос (род литературы)|аепикатә]] [[Поэма|поемақәа]] рынагӡаҩы).
Иԥшааз ажәытә бырзентә литературатә [[папирус|папирусқәа]] рызбжак раҟара Гомер иҩымҭақәа рцыԥҵәахақәа роуп<ref>{{книга |заглавие=The World of Odysseus |ссылка=https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8 |издательство=[[The New York Review of Books]] |место=New York |год=2002 |страницы=[https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8/page/11 11]—2 |isbn=978-1-59017-017-5 |язык= |автор=Finley, Moses}}; Finley’s figures are based upon the corpus of literary papyri published before 1963.</ref>. [[Платон|Платон]] Гомер [[Эллины|аеллинцәа]] раԥхьатәи рааӡаҩ ҳәа изиҳәон<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2378423|статья=ГРЕЦИЯ ДРЕВНЯЯ <!-- Заголовок добавлен ботом -->|том=7|страницы=705-729|архив=https://web.archive.org/web/20220404163744/https://bigenc.ru/world_history/text/2378423|архив дата=2022-04-04}}</ref>.
== Анысымҩа ==
[[Файл:Martynov Dacha Stroganova Homer Tomb 1812.jpg|thumb|300px|[[Санкт-Петербург|Санкт-Петербург]], [[Строгановская дача|Строганов идача]] абаҳчаҿы иҟоу “Гомер ижырҭа”. [[Мартынов, Андрей Ефимович|А. Е. Мартынов]], 1813 шықәса]]
Гомер иԥсҭазаареи ихаҭареи ирызкны ҩашьарада акгьы еилкаам<ref name="автоссылка2" /><ref name="autogenerated1">{{Cite web |url=http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=22&format=djvu |title=Введенский Б. А. . Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319163345/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=22&format=djvu |archive-date=2014-03-19 |url-status=dead }}</ref>.
Аха еилкаауп, “[[Илиада|Илиадеи]]” “[[Одиссея|Одиссеиеи]]” рҿы зыӡбахә ҳәоу ахҭысқәа акырӡа рышьҭахь ишаԥҵаз, аха урҭ рыҟазаара ииашаны иананҵаз [[VI век до н. э.|ҳ. ҟ. VI-тәи ашәышықәсанӡа]]. Иахьатәи аҭҵаарадырра Гомер иԥсҭазаара аҭыԥ ахьанаҭо ахронологиатә аамҭа ҳ. ҟ. VIII-тәи ашәышықәса ауп. Егьырҭ ажәытә хыҵхырҭақәа ирҳәоит уи [[Троянская война|Троиатәи аибашьраан]] дынхон ҳәа<ref>{{статья |заглавие=The Invention of Homer |место=[[Кембридж|Cambridge]] |страницы=98—101 |язык= |автор=Graziosi, Barbara |год=2002}}</ref>. Иахьазы иҟоуп аира арыцхәқәеи урҭ рзы ашьақәырӷәӷәарақәеи (иаҳҳәап, [[Мартин Личфилд Уэст|Мартин Личфилд Уест]] ари арыцхә шәышықәсабжак ала еиҵеитәуан — ҳ.ҟ. аабатәи ашәышықәса анҵәамҭантәи абыжьбатәи ашәышықәса аҟынӡа<ref>{{Cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/11753589/Professor-Martin-West-OM.html |title=Search Icon<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2023-05-18 |archive-date=2023-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518132021/https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/11753589/Professor-Martin-West-OM.html |url-status=live }}</ref>).
Гомер дахьиз аҭыԥ еилкаам. [[Авл Геллий|Гелли]] иепиграмма инақәыршәаны, антикатәи атрадициаҿы быжь-қалақьк иԥсадгьыл ҳәа ахьӡҵара азин иазықәԥон: [[Смирна|Смирна]], [[Хиос (город)|Хиос]], [[Колофон (город)|Колофон]], [[Саламин|Саламин]], [[Родос (город)|Родос]], [[Аргос (город)|Аргос]], [[Афины|Афины]], насгьы ари епиграмма авариациақәа [[Кима|Кима]], [[Пилос|Пилос]], [[Итака|Итака]] ахьӡқәагьы рҳәоит<ref name=rskd/><ref>Анпеткова-Шарова Г. Г., Дуров В. С. Античная литература. Ч. I: Греция. — СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2004. — Т. I. — С. 63. — ISBN 5-8465-0191-5.</ref><ref name=autogenerated1 />. [[Геродот|Псеудо-Геродот]] ашәҟәы аҿы, [[Павсаний (географ)|Павсани]] «Еллада ахҳәаа» ҳәа зыӡбахә ҳәоу ашәҟәы аҿы ишырҳәаз ала, Гомер дыԥсит [[Киклады|Кикладтәи]] архипелаг аҿы иҟоу адгьылбжьаха [[Иос|Иос]] аҟны (уажәы дим [[Бырзентәыла|Абырзен Ремпублика]] аперифериатә еилазаара иаҵанакуеит). Иҟалап, “Илиадеи” “Одиссеиеи” ҩызҭгьы Бырзентәыла азиахәыҷтәи аԥшаҳәаҿы, [[ионийцы|Иониатәи ажәларқәа]] ахьынхоз, мамзаргьы ааигәа иҟаз адгьылбжьахақәа руак аҟны. Аха Гомер идиалект ииашоу адыррақәа аанагаӡом, избанзар уи ажәытә бырзен бызшәа иониатәии еолиатәии адиалектқәа реилаҵа ауп. Иҟоуп агәаанагара, иара идиалект Гомер диаанӡагьы акыршықәса раԥхьа ишьақәгылахьаз апоетикатә [[койнэ|коине]] аформақәа ируакуп ҳәа. Аҭҵааҩы Андреи Александр-иԥа Пустогаров игәаанагарала, “Илиада” зҩыз троиатәи ауаҩы иоуп. Уаҟа Троиа аҳра ҭынхас иамаз [[Гектор|Гектор]] иеибашьрақәеи иԥсреи рыӡбахә атәы ҳәоуп. Ашәҟәы алагоит Гектор дызлахәыз аибашьра аҽазыҟаҵарала, насгьы иԥсреи иԥсыжреи рыла ихыркәшоуп. Ахеиаа рыӡбахә лассы-лассы аирониа аҵоуп, троиаа ракәзар — ифырхацәа ҳаракқәоуп. Троиатәи аибашьра егьырҭ ахҭысқәа зегьы хыркәшарада иаанхоит<ref>{{Cite web |url=https://www.peremeny.ru/blog/25632 |title=Андрей Пустогаров. «Илиаду» написал троянец, или Краткая история греков. |archive-date=2025-11-11 |access-date=2026-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111173228/https://www.peremeny.ru/blog/25632 |url-status=live }}</ref>.
Ишаԥу еиԥш Гомер [[Слепой|длашәны]] даадырԥшуеит. Еиҳаракгьы иҟалап ари ахшыҩҵак иԥсҭазааратә фактқәа ирхылҿиаауа акәымкәа, антикатәи анысымҩа ажанр азы иҟазшьарбагоу реконструкциазар<ref name=autogenerated1 />. Ахьӡ "Гомер", уи аԥхьара версиак ала, ҵакыс иамоуп "илашәу" (ὁ μῆ ὁρῶν) ҳәа<ref name=rskd/>. Аԥааимбаражәатәи апоетикатәи абаҩхатәрақәа еидызкылоз антикатә логика инақәыршәаны, Гомер илашәра иазку агәаанагара аҵабырг цәгьала иазааигәаны уаҩ илахь иааиуан. Уи адагьы, ашәаҳәаҩ [[Демодок|Демодок]] “Одиссеиаҿы” даниз инаркны длашәуп<ref>Одиссея VIII, 63 сл.</ref>, уигьы [[автобиография|автобиографиатә]] ҟазшьа амоуп ҳәа угәы иаанагар алшоит.
Иҟоуп Гомери [[Гесиод|Гесиоди]] рыбжьара иҟалаз апоезиатә еицлабра иазку алегенда, уи зыӡбахә ҳәоу аусумҭа «Гомери Гесиоди реицлабра» [[III век до н. э.|III-тәи ашәышықәса ҳ. ҟ.]] аасҭа еиҳа ихьшәаны акәымкәа, аҭҵааҩцәа аӡәырҩы излазгәарҭо ала — акырӡа заагьы иаԥҵан<ref>Тронский И. М. История античной литературы М., 1983. С. 66.</ref>. Апоетцәа [[Эвбея|Евбеи]] адгьылбжьахаҿы иԥсыз Амфидем иаҳаҭыр азы ахәмаррақәа рҿы еиқәшәеит ҳәа рҳәоит, насгьы доусы иреиӷьыз ражәеинраалақәа ирыԥхьон. Аицлабраҿы ӡбаҩыс иҟаз аҳ Панед аиааира Гесиод ииҭеит, избанзар иара аибашьреи ашьрақәеи рахь акәымкәа, ақәаарыхреи аҭынчреи рахь ааԥхьара ҟаиҵоит. Убри аамҭазы, ауаа Гомер еиҳа идгылоит.
Илиадеи Одиссеии рыдагьы, аԥҵамҭақәа жәпакы Гомер идырҳәалоит, ҳәарада, аамҭала кырӡа уи ашьҭахь иаԥҵаз: «[[гомеровы гимны|Гомер ихьыӡрашәақәа]]» (ҳ.ҟ. VII—V-тәи ашәышықәсақәа, Гомер иҩымҭақәа реиԥш абырзен поезиа ижәытәӡоу ҿырԥштәқәаны иԥхьаӡоуп), акомиктә поема «Маргит» уҳәа убас иҵегьы.<ref name="rskd">Реальный словарь классических древностей / под ред. Ф. Любкера. — СПб., 1885. — Ст. «Homerus».</ref> Византиаа ҩажәаҟа поема ([[Киклики|ациклтәқәагьы]] уахь иналаҵаны) равторра Гомер идырҳәалоит, уи атәы ҳҳәар ҳалшоит, иаҳҳәап, [[Гермониак Константин|Константин Гермониак]] иҟаиҵаз Илиада апоетикатә еиҭаҟаҵара ҳахәаԥшны<ref>{{Книга|ссылка=https://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?rec=/metadata/9/7/5/metadata-314-0000000.tkl&do=146452_05.pdf&lang=en&pageno=1&pagestart=1&width=406.32%20pts&height=654.72%20pts&maxpage=498|автор=Constantin Hermoniacos|заглавие=La guerre de Troie|ответственный=ed. Émile Legrand|год=1890|место=Paris|издательство=J. Maisonneuve, libraire-editeur|страницы=|страниц=|isbn=|archive-date=2021-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210819000023/https://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?rec=%2Fmetadata%2F9%2F7%2F5%2Fmetadata-314-0000000.tkl&do=146452_05.pdf&lang=en&pageno=1&pagestart=1&width=406.32%20pts&height=654.72%20pts&maxpage=498}}</ref>.
Ахьӡ “Гомер” аҵакы (раԥхьаӡакәны иуԥылоит ҳ.ҟ. VII-тәи ашәышықәсазы, [[Каллин|Ефестәи Каллин]] “[[Фиваида (эпос)|Фиваида]]” зҩыз ҳәа ихьӡ аниҳәо) антикатә аамҭахгьы аилыркаара рҽазыршәахьан, иҟан аҵакы авариантқәа “абаандаҩы” (Гесихи), “иашьҭанеиуа” ([[Аристотель|Аристотель]]) мамзаргьы “алашә”<ref name=rskd/><ref>P. Chantraine, ''Dictionnaire étymologique de la langue grecque,'' Klincksieck, Paris, 1968, vol. 2 (3-4) p. 797 ''ad loc.''</ref><ref>H.G. Liddell, R. Scott, ''A Greek-English Lexicon'', rev. ed. Sir Henry Stuart-Jones, Clarendon Press, Oxford, 1968 ''ad loc''.</ref><ref>Pseudo-Herodotus, ''Vita Homeri''1.3 in Thomas W. Allen, ''Homeri Opera'', Tomus V,(1912) 1946 p. 194. Cf. [[Lycophron]], ''Alexandra,'' l.422</ref> ([[Эфор Кимский|Кимтәи Ефор]]), «аха абарҭ авариантқәа зегьы, иахьатәи ажәалагалақәа — уи „аиқәыршәаҩ“ мамзаргьы „аккомпаниатор“ ҳәа аҵакы аҭара — реиԥш, рыгәра угартә иҟам. <…> Ари ажәа Иониатәи аформаҿы Ομηρος — шамахамзар ииашаҵәҟьаны хатәы хьӡуп»<ref name=autogenerated1 /><ref>Боура С. М. Героическая поэзия / пер. с англ. — М.: Новое литературное обозрение, 2002. — С. 547.</ref>.
“Гомер иҳаҭгәын” Санкт-Петербургҟа иааигеит аурыс флот афцар М. Домашнев, уи 1770 шықәсазы Егеиатәи архипелаг адгьылбжьахақәа руак аҿы имҩаԥысуаз, [[Русско-турецкая война (1768—1774)|1768—1774 шықәсқәа рзтәи Аурыс-Ҭырқәа еибашьра]] аан аграф [[Орлов, Алексей Григорьевич|Алексеи Григори-иԥа Орлов-Чесменски]] инапхгара аҵаҟа имҩаԥысуаз [[Первая Архипелагская экспедиция|Актәи архипелагтә експедициа]] аан иԥшааит. Асаркофаг аграф [[Строганов, Александр Сергеевич|Александр Сергеи-иԥа Строганов]] итәхеит, [[Строгановская дача|Строганов идача]] апарк аҿы иқәыргылахеит. Анаҩс аграф даара игәы иахәеит Гомер иҳаҭгәын иазку алегенда Санкт-Петербург иахьалаҵәаз<ref>{{Cite web |url=https://www.ntv.ru/novosti/122128/ |title=Петербургские мифы о саркофаге Гомера. |access-date=2025-01-19 |archive-date=2025-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119114056/https://www.ntv.ru/novosti/122128/ |url-status=live }}</ref>. Иахьазы уи [[Ермитаж|Аҳәынҭқарратә Ермитаж]] аколлекциаҿы иҟоуп. Строганов исаркофаг аԥхьатәи аҭӡамц аҿы иану асахьақәа шамахамзар зегьы [[Мирмекийский саркофаг|Мирмекиатәи асаркофаг]] аԥхьатәи аҭӡамц аҿы иҟоу арелиеф ацәынхақәа ирышьашәалоит.
== Гомер изҵаара ==
{{main|Гомер изҵаара}}
«Илиадеи» «Одиссеиеи» равторра, урҭ рхылҵшьҭреи рԥеиԥши рҭаҩра аамҭа аҟынӡа ирызку апроблемақәа реизга «[[гомеровский вопрос|Гомер изҵаара]]» ҳәа хьӡыс иаиуит<ref>Анпеткова-Шарова Г. Г., Дуров В. С. Античная литература. Ч. I: Греция. — СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2004. — Т. I. — С. 64. — ISBN 5-8465-0191-5.</ref>.
Уи антикатә аамҭазгьы ицәырҵхьан<ref>{{Cite web |url=http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=23&format=djvu |title=Введенский Б. А. Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание |access-date=2014-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319163328/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=23&format=djvu |archive-date=2014-03-19 |url-status=dead }}</ref>, убас, иаҳҳәап, усҟан иҟалеит аҳәамҭақәа, Гомер иепос Троиатәи аибашьра аамҭазтәи апоетесса [[Фантасия|Фантасиа]] лпоемақәа рышьаҭала иаԥиҵеит ҳәа.
=== "Аналитикцәеи" "аунитаристцәеи" ===
[[Файл:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Homer and his Guide (1874).jpg|мини|327x327пкс|Гомери имҩақәҵаҩи (1874) [[Бугро, Вильям|Уилиам-Адольф Бугеро]]]]
[[XVIII век|XVIII-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭанӡа европатәи аҭҵаарадырраҿы аԥыжәара аман агәаанагара “Илиадеи” “Одиссеиеи” зҩыз Гомер иоуп, насгьы урҭ еиқәырханы иҟоуп иара ишаԥиҵаз еиԥшҵәҟьа ҳәа (аха, аббат [[Обиньяк, Франсуа Эделен|Франсуа Еделин д'Обиниак]] [[1664|1664 шықәсазы]] иҩымҭа "''Conjectures académiques''" аҟны иҳәеит "Илиадеи" "Одиссеиеи" [[VIII век до н. э.|ҳ.ҟ. VIII-тәи ашәышықәсазы]] [[Ликург Спартанский|Ликург]] Спарта еизигаз хазы игоу ашәақәа реизгақәа роуп ҳәа). Аха, [[1788|1788 шықәсазы]] Ж. Б. Вилуазон иҭижьит акодекс Venetus A аҟынтәи Илиадазы [[схолии|асхолиақәа]], урҭ ҿыгҳарала апоема ахаҭа акырӡа иеиҳан, насгьы антикатә филологцәа (еиҳарак [[Зенодот Эфесский|Ефестәи Зенодот]], [[Аристофан Византийский|Византиатәи Аристофан]], [[Аристарх Самофракийский|Самофракиатәи Аристарх]]) иртәыз шәкыла авариантқәа агәылан. Ари ашәҟәы анҭыҵ ашьҭахь еилкаахеит Александриатәи афилологцәа Гомер ипоемақәа рцәаҳәақәа шәкыла гәҩарас ишрымаз, мамзаргьы ииашамкәа ишырыԥхьаӡоз; урҭ анапылаҩырақәа рҟынтәи ианырхуамызт, аха иҷыдоу адыргала иалыркаауан. Асхолиақәа рыԥхьарагьы иҳамоу Гомер итекст апоет иԥсҭазаараҿы ҳәа иԥхьаӡоу аамҭа акәымкәа аеллинтә аамҭа иаҵанакуеит ҳәа алкаахьы ҳнанагоит. Абарҭ афактқәеи егьырҭ ахшыҩзышьҭрақәеи шьаҭас иҟаҵаны (уи гәаанагарала Гомер иаамҭазы [[Бесписьменные языки|аҩыра ыҟамызт]], убри аҟнытә апоет илшомызт абас еиԥш идуу апоема аԥҵара), [[Вольф, Фридрих Август|Фридрих Август Вольф]] ишәҟәы «Пролегомены к Гомеру»<ref>Wolf F.A. Prolegomena ad Homerum. Halle, 1795</ref> аҿы апоемақәа рыҩбагьы рыҟазаараан даараӡа шьаҭанкыла рҽырыԥсахуан ҳәа агәаанагара шьҭихит. Абасала, Вольф излеиҳәо ала, “Иллиадеи” “Одиссеиеи” авторк итәуп ҳәа аҳәара залшом.
Вольф Илиада атекст (цәгьам-бзиам иахьатәи аформала) ашьақәгылара аамҭа ҳ.ҟ. VI-тәи ашәышықәса иаҵанакуеит ҳәа иԥхьаӡоит. Аиашазы, антикатә авторцәа ԥыҭҩык ([[Цицерон|Цицерон]]гьы уахь дналаҵаны) излаарыцҳауа ала, Гомер ипоемақәа раԥхьаӡакәны еизганы иҩын Афинатәи атиран [[Писистрат|Писистрат]] мамзаргьы иԥа [[Гиппарх (тиран)|Гиппарх]] рыдҵала. Ари «Писистраттәи аҭыжьымҭа» ҳәа изышьҭоу аҭахын [[Панафинеи|Панафинеиаҿы]] “Илиадеи” “Одиссеиеи” рықәыргылара еиҳа арманшәаларазы. Аналитикатә знеишьа шьақәнарӷәӷәеит апоемақәа ртекстқәа рҿы иҟоу аиҿагыларақәа, урҭ рҿы аамҭарацәатә шьаҭақәа рыҟазаара, асиужет хада аҟынтәи инарҭбааны ацәхьаҵрақәа.
Аналитикцәа Гомер ипоемақәа шышьақәгылаз азы еиуеиԥшым агәаанагарақәа ҟарҵеит. [[Лахман, Карл Конрад Фридрих|Карл Лахман]] агәра ганы дыҟан “Илиада” ашәа хәыҷқәа рыла иаԥҵан ҳәа (“ашәа хәыҷқәа ртеориа” ҳәа изышьҭоу). [[Герман, Готфрид|Готфрид Герман]], уи аҭыԥан, агәра ганы дыҟан, апоемақәа зегьы ашәа маҷ хәыҷы-хәыҷла аҽарҭбаарала ицәырҵит ҳәа, уи еиҳа-еиҳа аматериал ҿыц ацлон (“раԥхьатәи агәыцә атеориа” ҳәа изышьҭоу).
Вольф иҿагылаҩцәа ("аунитарицәа" ҳәа изышьҭоу) еиуеиԥшым аҿагыларатә аргументқәа ықәдыргылеит. Актәи, «писистраттәи аҭыжьымҭа» аверсиа агәра ганы иҟамызт, избанзар уи иазку адыррақәа зегьы акырӡа игәиантәуп. Ари ажәабжь аеллинтә аамҭазы иҟалар алшон усҟантәи аҳцәа русқәа ирҿырԥшны, урҭ еиуеиԥшым анапылаҩырақәа рыԥшаара иазгәышьуан (шәахәаԥш [[Александрийская библиотека|Александриатәи абиблиотека]]). Иҩбахаз, аиқәымшәарақәеи ацәхьаҵрақәеи авторцәа рацәаны ишыҟоу аанарԥшӡом, избан акәзар урҭ хымԥада аҩымҭа дуқәа рҿы иуԥылоит. «Аунитарицәа» апоемақәа зегьы равтор иакзаара шьақәдырӷәӷәон, “Иллиадеи” “Одиссеиеи” рҟны ахшыҩҵак аиашара, акомпозициа аԥшӡареи асимметриеи иаҵшьны.
=== «Аҿаԥыцтә теориеи» «анеоаналитикцәеи» ===
Гомер ипоемақәа ҿырҳәала еиҭаҵуан ҳәа агәаанагара, автор аҩырадатә аамҭазы дынхон азы, ажәытәанӡагьы иаарԥшын; избан акәзар иҟан адыррақәа ҳ.ҟ. VI-тәи ашәышықәсазы Афинатәи атиран [[Писистрат|Писистрат]] Гомер ипоемақәа ртекст официалла аԥҵаразы анапынҵа шииҭаз ала.
1930-тәи ашықәсқәа рзы америкатәи апрофессор [[Пэрри, Милмэн|Милман Перри]] ҩ-експедициак еиҿикааит, ари атрадициа Гомер итекстқәа рҿырԥшра хықәкыс иҟаҵаны, аладаславиантәи аепос аҭҵааразы. Ари амҽхак ду змоу аҭҵаара иалҵшәаны «ҿырҳәалатәи атеориа» еиқәыршәан, уи «[[Теория Пэрри-Лорда|Перри-Лорд итеориа]]» ҳәагьы иашьҭоуп ([[Лорд, Альберт|Альберт Лорд]] — изаамҭанымкәа иԥсыз М. Перри иус анагӡаҩы). Аҿаԥыцтә теориа инақәыршәаны, Гомер ипоемақәа рҿы иуԥылоит ҩашьара зқәым аҿаԥыцтә епикатә жәабжьҳәара аҷыдарақәа, урҭ рахьтә зегь реиҳа ихадароу апоезиатә формулақәа рсистема ауп. Ҿырҳәалатәи ажәабжьҳәаҩ еснагь ашәа ҿыцны иаԥиҵоит, аха нагӡаҩыс мацара ихы иԥхьаӡоит. Сиужетк змоу ҩ-ашәак, ҩаӡаралеи ажәала рцәажәашьалеи зынӡа еиԥшымзаргьы, ажәабжьҳәаҩ иганахьала ашәакуп, еиԥшымкәа «инарыгӡоу». Ажәабжьҳәаҩцәа аԥхьара-аҩра рыздырӡом, избан акәзар ишьақәыргылоу атекст аидеиа аимпровизациатә техника иазеицәоуп.
Абасала, ажәалатәи атеориа аҟынтәи иаабоит, “Илиадеи” “Одиссеиеи” ртекстқәа равтор ду ма равторцәа (Гомер иоуп) рыԥсы ахьынӡаҭаз ишьақәырӷәӷәо аформа шроуз. Аҿаԥыцтә теориа аклассикатә вариант урҭ апоемақәа диқтантла рҭаҩра аанагоит, избан акәзар урҭ аимпровизациатә традициа аҳәаақәа ирҭагӡаны ҿырҳәала ирыладырҵәозҭгьы, даҽазны рынагӡараан ртекст шьаҭанкыла аҽаԥсахуан. Аха иҟоуп даҽа еилыркаарақәакгьы. Апоемақәа рыҩбагьы авторк иакәу, ҩыџьа ракәу иаԥызҵаз, атеориа иҳаилнаркааӡом.
Уи адагьы, ажәалатәи атеориа ишьақәнарӷәӷәоит «Гомер иаԥхьа апоетцәа рацәаҩын» ҳәа иҟаз ажәытәтәи агәаанагарақәа. Иҵабыргыҵәҟьаны, аҿаԥыцтә епикатә жәабжьҳәара атехника акыр шәышықәсалатәи аҿиара иахылҵшьҭроуп, апоемақәа равтор ихаҭаратә ҟазшьақәа аанарԥшӡом.
Анеоаналитикцәа аналитика ҳаамҭазтәи ахаҭарнакцәа ракәӡам. Анеоанализ — [[гомероведение|Гомер иҭҵаарақәа]] рҿы автор ихы иаирхәоз раԥхьатәи апоетикатә шьаҭақәа ралкаара иазку хырхарҭоуп. “Илиадеи” “Одиссеиеи” рыҿдырԥшуеит еиҭаҳәаралеи цыԥҵәахалеи ҳаамҭанӡа иааз [[Киклики|ациклтә]] поемақәа. Абасала, анеоаналитикатә знеишьа аԥыжәара змоу аҿаԥыцтә теориа иаҿагылом. Иахьатәи аамҭазы зегь реиҳа иналукааша неоаналитикс дыҟоуп анемец ҭҵааҩы [[Кульманн, Вольфганг|Вольфганг Кулман]], амонографиа «Илиада ахыҵхырҭақәа» автор<ref>Kullmann W. «Die Quellen der Ilias». Wiesbaden, 1960</ref>.
== Асахьаркыратә ҷыдарақәа ==
[[Файл:Homeros MFA Munich 272.jpg|thumb|Гомер искульптуроу ихы (460 ҳ. ҟ. раҟара)]]
“Илиада” зегь реиҳа ихадоу акомпозициатә ҷыдарақәа иреиуоуп [[Зелинский, Фаддей Францевич|Фаддеи Франци-иԥа Зелински]] ишьақәиргылаз «ахронологиатә еиқәымшәара азакәан». Уи злаҟоу ала, «Гомер иҟны ажәабжь ахаангьы иахьалагаз аҭыԥ ахь ихынҳәӡом. Ус анакәха, Гомер иҟны апараллельтә усқәа раарԥшра залшом; Гомер ипоетикатә техника иадыруа ҩбатәи, аԥшькәакьтә еизшәара акәымкәа, иаабац, ацәаҳәатә еизшәара мацара ауп»<ref>Зелинский Ф. Ф. «Закон хронологической несовместимости и композиция Илиады» (в сб. Χαριστήρια. СПб., 1897, стр. 106).</ref>. Абасала, зны-зынла апараллельтә хҭысқәа еишьҭаргыланы иаарԥшуп, зны-зынла урҭ рахьтә акы мацара аӡбахә ҳәоуп, мамзаргьы иҵәахуп. Уи ауп апоема атекст аҿы иҟоу еиқәымшәарақәак ҳаилзыркаауа.
Аҭҵааҩцәа иазгәарҭоит арҿиамҭақәа [[Когезия (лингвистика)|реимадара]], ахҭысқәа реишьҭагыла аҿиара, афырхацәа хадақәа рхаҿсахьақәа реизакра. Гомер иажәалатәи аҟазареи уи аамҭазтәи аҿыханҵатә ҟазареи еиҿырԥшуа, лассы-лассы ирҳәоит апоемақәа ргеометриатә стиль аӡбахә<ref>См. напр. [[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]] Гомер. М., 1960, с. 130 слл.).</ref>. Аха аналитикатә доуҳала еиҿагылоу агәаанагарақәа аарԥшуп “Илиадеи” “Одиссеиеи” ркомпозициа акзаара иазкынгьы<ref>См. напр. [[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]] Анатомия «Илиады». СПб., 1998, стр. 10).</ref>.
Апоемақәа рыҩбагьы рыстиль формулатәуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит. Убри аан, аформула [[Клише (искусство)|аклишеқәа]] реизга еиԥш еилкааӡам, аха ацәаҳәаҿы иалкаау аметрикатә ҭыԥк иадҳәалоу (иԥсаххо) аҳәоуқәа рсистема аҳасабала. Убасала, аформула ҳалацәажәар ҳалшоит, ажәеицааирак атекст аҿы знызаҵәык ианаҳԥылогьы, аха уи асистема ишахәҭакыз ааҳарԥшыр ҳалшоит. Аформулақәа рыдагьы, иҟоуп цәаҳәақәак рҟынтәи еиҭаҟало ацыԥҵәахақәагьы. Иаҳҳәап, персонажк даҽаӡәы иажәақәа анеиҭеиҳәо, атекст зегьы еиҭаҳәазар ауеит, мамзаргьы шамахамзар ажәа-ажәала.
Гомер еилоу аепитетқәа иҟазшьарбагоуп («ашьапыццак», «агәил нацәа змоу», «адыдрҵысҩы»); абарҭқәеи егьырҭ аепитетқәеи рҵакы ҭагылазаашьала акәымкәа, атрадициатә формулатә система аҳәаақәа ирҭагӡаны ахәаԥшра ахәҭоуп. Убас, ахеиаа «[[Поножи|шьапҟәазқәоуп]]», урҭ абџьар рҟәынҵаны рыӡбахә ҳәамзаргьы, Ахиллес аԥсшьараангьы «дшьапыласуп».
Абжьарашәышықәсазтәиқәеи иахьатәиқәеи ажәабжьҳәаҩцәа рпоетика ҭызҵаауа иахьатәи абызшәадырҩцәа, иаҳҳәап, Абжьаратәи Азиатәи, амҽхак ду змоу аепикатә ҿаԥыцтә жәабжьқәа ирҷыдароу аҟазшьақәа алыркаауеит, урҭ еиԥмырҟьаӡакәа еиҭарҳәарц азы сааҭрацәала ашәаҳәара аҭахуп. Убас, ажәабжьҳәаҩцәа архәҭақәа рышьақәгылашьа ақалақьқәеи ажәларқәеи рыла еиқәырыԥхьаӡоит, насгьы урҭ рыԥхьаӡарақәа рҿы ахаангьы агха ҟарҵаӡом, уи Гомер иҩымҭа “Илиадаҿгьы” иааԥшуеит, уа Троиаҟа идәықәырҵаз аӷбақәа рхыԥхьаӡара ақалақьқәа рсиа ҟаҵоуп, насгьы урҭ афлотилиақәа рнапхгаҩцәа ртәгьы ануп. Ари ажәлар рҿаԥыцтә гәынкылара иаҷыдароуп. Афырхацәа реилазаашьа, урҭ реибашьрақәеи рфырхаҵарақәеи рсиа реишьҭагылара ԥсахрада иаанхоит, уигьы “Илиада” азы иҟазшьарбагоуп. Аха иалкаау асиужет аҟазаареи афырхацәа хадақәа рнысымҩа еилкаамкәа иахьыҟоуи анаҩстәи атекстқәа рлитературатә усадулара иазааигәоуп, иҟалап, ҳ. ҟ. VI-тәи ашәышықәсазы [[Писистрат|Писистрат]] ихаан акәзаргьы. Убри аамҭазы, еиҳа ижәытәӡатәиу, архаикатә “Одиссеиа”, амифтә цәыршәахәқәеи, аҟәыдырԥаҩ [[Цирцея|Цирцеиеи]], [[циклопы|аблазаҵәқәеи]], адоумбеи-[[лестригоны|лестригонқәеи]], аԥша анцәахәы [[Эол|Еол]] иеихатә ӷбеи ахьыҟоу, атәцәеи ажәлар ирылҵыз ауааи рзы агәрыцҳашьара аныԥшуеит, уи “Илиадаҿы” зынӡа ыҟаӡам; ҭҵааҩцәақәак ргәаанагарала, уи иаанарԥшуеит даҽа авторрак, мамзаргьы “Одиссеиа” даҽа социалтә ҩаӡарак аҟны ишыҟоу. Ари апоема еиҳа ижәытәӡатәиу ахылҵшьҭра иақәҿнаҭуазар алшоит, апроф. Г. А. Бокшчанин игәаанагарала, Пенелопа лыԥҳәысҳәаҩцәа рхымҩаԥгашьа бааԥсқәеи, Одиссеи урҭ шахьирхәыз аҟазшьеи, архаикаԥхьатәи абшьҭратә закәан аҟазшьа змоу. Убри аамҭазгьы, “Илиадаҿы” анашанатә џьашьахәқәеи алакәтә персонажқәеи ртәы ҳәа акгьы ыҟам, аха [[Архаическая Греция|архаикатә]] ҟазшьа змоу аҳцәеи анапхгаҩцәеи рырратә фырхаҵара азышәаҳәара аҭыԥ амоуп.
== Гомер ипоемақәа рҭоурыхтә шьаҭа ==
XIX ашәышықәса азбжазы аҭҵаарадырраҿы иҟан агәаанагара “Илиадеи” “Одиссеиеи” ҭоурыхтәым ҳәа. Аха [[Шлиман, Генрих|Генрих Шлиман]] [[Гиссарлык|Гиссарлыктәи]] ахәаҟны, иара убас [[Микены|Микена]] имҩаԥигоз ажрақәа уи шиашам аадырԥшит. Анаҩс иаартын хетттәии мысратәии адокументқәа, урҭ Троиатәи аибашьраан иҟалаз ахҭысқәа реиԥшзаара рныԥшуеит. Микентәи ацыратә ҩыра ([[Линейное письмо Б|Ацәаҳәаҩыра Б]]) аилкаара “Илиадеи” “Одиссеиеи” раамҭазы иҟаз аԥсҭазаара иазкны адыррақәа рацәаны иаҳнаҭеит, ари аҩырала литературатә цыԥҵәахақәак шыԥшаамхазгьы. Иага ус иҟазаргьы, Гомер ипоемақәа рҟынтәи адыррақәа иҟоу археологиатәи адокументалтәи хыҵхырҭақәа иуадаҩны ирыдҳәалоуп, убри аҟнытә урҭ критикада рхархәара ҟалом: «ҿырҳәалатәи атеориа» аҟынтәи адыррақәа шаҳаҭра рзыруеит аҭоурыхтә дыррақәа рҿы ас еиԥш иҟоу атрадициақәа рҿы ицәырҵыр акәу аилагара дуқәа.
Уажәы еилкаахеит Гомер ипоемақәа рдунеи ажәытә бырзенцәа «[[Тёмные века (Древняя Греция)|ршәышықәса лашьцақәа]]» раан иҟаз аԥсҭазаара ииашоу асахьа шаанарԥшуа<ref>Феномен полиса в современной зарубежной историографии: Реф. сб. / РАН. ИНИОН. Центр социал. науч.-информ. исслед. Отд. истории; Отв. ред. Медовичев А. Е. — М., 2011. — 152 с. — (Сер.: Всеобщая история). С. 6.</ref>.
== Гомер адунеитә культураҿы ==
[[Файл:AmbrosianIliadPict47Achilles.jpg|thumb|Абжьарашәышықәсазтәи “Илиада” азы асахьа]]
Гомер ипоемақәа "Илиада", "Одиссеиа" ажәытә бырзенцәа ирырҭаз анырра [[евреи|ауриақәа]] [[Тора|Тора]] шырнырыз иаҿдырԥшуеит<ref>{{Cite web |url=http://scibook.net/filosofiya-nauki-knigi/formyi-grecheskoy-jizni-podgotovivshie-18898.html |title=2. ФОРМЫ ГРЕЧЕСКОЙ ЖИЗНИ, ПОДГОТОВИВШИЕ РОЖДЕНИЕ ФИЛОСОФИИ 2.1. Поэмы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-02-08 |archive-date=2016-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214223159/http://scibook.net/filosofiya-nauki-knigi/formyi-grecheskoy-jizni-podgotovivshie-18898.html |url-status=live }}</ref>.
Ажәытә Бырзентәыла [[Классическая Греция|аклассикатә епоха]] аҵыхәтәантәи аамҭазы иҟалаз аҵаратә система Гомер ипоемақәа рҵарала ишьақәгылан. Урҭ хәҭак, мамзаргьы зегьы гәынкыланы ирҵон, уи атемақәа рыла аԥхьарақәа еиҿыркаауан, уҳәа убас иҵегьы. Ари асистема [[Древний Рим|Рим]] иаҿнаҵааит, уаҟа [[I век|ҳера I-тәи ашәышықәса]] инаркны Гомер иҭыԥ [[Вергили|Вергили]] иааникылеит.
[[Финкельберг, Маргалит|Маргалит Финкельберг]] ишазгәалҭо ала, аиааира ззымгаз [[троя|Троиаа]] рышьҭрақәа реиԥш зхы зыԥхьаӡоз римаа Гомер ипоемақәа мап рцәыркит, уи иахҟьаны, абырзен бызшәала ицәажәоз Мрагылара аканонтә статус хьчо, Аиҭарҿиара ҟалаанӡа лаҭынтәи Мраҭашәара иацәыӡит<ref>{{Cite web |url=http://magazines.gorky.media/nlo/2008/93/te41.html |title=Журнальный зал {{!}} НЛО, 2008 N93 {{!}} Т. Ф. ТЕПЕРИК, В. БУЯКОВА, АЛИНА БОДРОВА — Гаспаровские чтения √ 2008<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-05-14 |archive-date=2014-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514223623/http://magazines.russ.ru/nlo/2008/93/te41.html |url-status=live }}</ref>.
[[Файл:Sir Lawrence Alma-Tadema, English (born Netherlands) - A Reading from Homer - Google Art Project.jpg|thumb|right|[[Альма-Тадема, Лоуренс|Лоуренс Альма-Ҭадема]]. "Гомер иԥхьара", 1885 шықәса]]
Аклассика ашьҭахьтәи аамҭазы агекзаметриатә поема дуқәа Гомер идиалект ала иаԥырҵон, мамзаргьы “Илиадеи” “Одиссеиеи” ирҿыԥшны, мамзаргьы [[агон|ирацлабуа]]. Урҭ рахь иаҵанакуеит [[Аполлоний Родосский|Родостәи Аполлони]] иҩымҭа «[[Аргонавтика (Аполлоний Родосский)|Аргонавтика]]», [[Квинт Смирнский|Смирнатәи Квинт]] иҩымҭа «Пост-Гомертәи ахҭысқәа», насгьы [[Нонн Панополитанский|Панополитантәи Нонн]] иҩымҭа «Дионис ихҭысқәа». Егьырҭ аеллинтә поетцәа, Гомер ихаҭабзиарақәа ирықәшаҳаҭхозаргьы, аепикатә форма ду рҽацәырыхьчон, «аӡиас дуқәа рҿы аӡы хәашьуп» ҳәа ([[Каллимах из Кирены|Каллимах]]<ref>Гимн 2, 108—109.</ref>) — аусумҭа хәыҷы аҿы мацара ауп валашьа змам ахаҭабхзиара аҟынӡа анаӡара ахьалшо ҳәа агәра ганы.
[[Римская литература|Ажәытәтәи Рим алитератураҿы]] еиқәхаз раԥхьаӡатәи (аԥҵәаха) аусумҭа абырзен [[Ливий Андроник|Ливиус Андроник]] иҟаиҵаз аҩымҭа “Одиссеиа” аиҭага ауп. Римтәи алитература аусумҭа хада — [[Вергили|Вергили]] ифырхаҵаратә епос «[[Энеида|Енеида]]», «Одиссеиеи» (раԥхьатәи ашәҟәқәа 6) «Илиадеи» (аҵыхәтәантәи ашәҟәқәа 6) рҿыԥшра ауп. Гомер ипоемақәа иҟарҵаз анырра антикатә литературатә ҩымҭақәа шамахамзар зегьы рҿы иубарҭоуп.
Гомер [[Средневековая литература|Мраҭашәаратәи абжьарашәышықәсақәа]] рзы дрыздыруамызт избан акәзар Византиеи иареи реизыҟазаашьақәа ԥсыҽын, ажәытә бырзен бызшәа издыруамызт, аха агекзаметриатә фырхаҵаратә епос Вергили ибзоурала акультураҿы аҵакы ду ааннакылоит.
[[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] Гомер ибзианы дырдыруан, насгьы ибзианы дҭырҵаауан. Иахьа уажәраанӡагьы еиқәханы иҟоуп жәабала инагӡоу Гомер ипоемақәа зну Византиатәи анапылаҩырақәа, уи антикатә литературатә ҩымҭақәа рзы зеиԥшыҟам усуп. Уи адагьы, Византиатәи аҵарауаа Гомер изку [[схолии|асхолиақәеи]] ахҳәаақәеи рыҩуан, еизыргон, насгьы иаԥырҵон. Иахьатәи акритикатә ҭыжьымҭаҿы архиепископ [[Евстафий Солунский|Евстафи]] “Илиадеи” “Одиссеиеи” ирызку ихцәажәара быжь-томк амҽханакуеит. Византиатәи аимпериа аҵыхәтәантәи аамҭазы, насгьы уи [[Падение Константинополя (1453)|анхыбгала]] ашьҭахь, абырзен напылаҩырақәеи аҵарауааи Мраҭашәараҟа амҩа рыԥшаауеит, насгьы [[эпоха Возрождения|Аиҭарҿиара]] аамҭазы Гомер ҿыц изааҭгылоит.
[[Данте Алигьери|Данте Алигьери]] Гомер џьаҳаным [[Ад (Божественная комедия)|актәи агьежь]] аҿы дҟаиҵоит, иқьырсианым, аха зусқәа бзиоу уаҩык иаҳасабала.
Иҟалап “Илиада” зегь раасҭа инаӡоу ахҩылаақәа руак Урыстәылаҟа иаазҭгьы [[Иван III Васильевич|Иуан III]] иԥҳәыс [[Софья Палеолог|Софиа Палеолог]] лбиблиотека иацны XV-тәи ашәышықәсазы. Ари “академиатә сиа” Византиатәи аклассикатә қьаадырша асахьа змоу еиҭеигеит [[Ломоносов, Михаил Васильевич|Михаил Васили-иԥа Ломоносов]]. Ақьаадырша аҩбатәи азбжак ԥыҭрак ашьҭахь гәымбылџьбарала игәылаԥиҟазар ҟалап Санкт-Петербург аус зуаз [[Шлёцер, Август Людвиг|Август Лиудвиг Шлиоцер]], насгьы XVIII-тәи ашәышықәсазы Германиа иҭиит, уаҟа уи ԥыҭрак ашьҭахь иагьыԥшаахеит. Раԥхьатәи аурыс бызшәахьы еиҭагоу апоезиатә еиҭага ду (Александриатәи ажәеинраалала “Илиада” ашәҟәқәа фба) [[Костров, Ермил Иванович|Ермил Иуан-иԥа Костров]] итәуп (1787).
1829 шықәсазы [[Гнедич, Николай Иванович|Николаи Иуан-иԥа Гнедич]] инаигӡеит “Илиада” аиҭагара. [[Белинский, Виссарион Григорьевич|Виссарион Григори-иԥа Белински]] ирецензиақәа изларҳәо ала, аоригинал аҟынтәи аиҭагара ҷыдала еиҷаҳаны, баҩхатәра дула иҟаҵан. [[Пушкин, Александр Сергеи-иԥа|Александр Сергеи-иԥа Пушкин]]гьы Гомер иеиҭагара атәы акьыԥхь аҿы ҩынтә далацәажәеит: «Гомер иҩымҭа Илиада, Гнедич еиҭеигаз...» ҳәа зыӡбахә ҳәоу азгәаҭа ацны («Литературная газета», 1830, № 2; шәахә ат. 6) насгьы акуплет «Илиада аиҭагара иазкны»:
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Сара исаҳауеит зыбжьы мгоу анцәатә еллинтә ажәа абжьы;
Аҭаҳмада ду игага сныруеит игәаҭеиуа ԥсыла.
</poem>
{{Ацитата алгара}}
Ари ажәеинраала аԥхьа мызкы шабжьаз, Пушкин иԥсабаратәу алаф ҳаҭыр ақәҵаны «Илиада аиҭагахь» ҳәа аепиграмма иҩит, уи зыхҟьаз аҭагылазаашьақәа реиқәшәара ауп (Гомер длашәын, Гнедич дыхәан):
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Гнедич дпоет хәахәан, алашә Гомер иеиҭагаҩ,
Уи аиҭагагьы аганкахьала аҿырԥштәы еиԥшуп.
</poem>
{{Ацитата алгара}}
Анапылаҩыратә епиграмма Пушкин игәцаракны ицәаӷәеит.
Иара убас Гомер деиҭаргон [[Жуковский, Василий Андреевич|Васили Андреи-иԥа Жуковски]], [[Вересаев, Викентий Викентьевич|Викенти Викенти-иԥа Вересаев]], [[Шуйский, Павел Александрович|Павел Александр-иԥа Шуиски]] («Одиссеиа», 1948 ш., Уралтәи Ауниверситет Ашәҟәҭыжьырҭа, атираж 900 екземплиар). Адунеи аҭоурых аҿы зегь реиҳа идуу Гомер иҭыжьымҭа ҳәа иԥхьаӡатәуп “Московски Рабочии” ашәҟәҭыжьырҭа иҭнажьыз, ацәа жәпа змаз, ҩ-томкны иҭыҵыз “Илиадеи”, “Одиссеиеи”, 1982 шықәса — атираж 150 нызқь екземплиар.
XXI-тәи ашәышықәсазы Гомер иеиҭагара иацырҵоит: [[Амелин, Максим Альбертович|Максим Альберт-иԥа Амелин]]<ref>Гомер. [http://magazines.gorky.media/novyi_mi/2013/2/g9.html Одиссея. Песнь первая] {{Wayback|url=http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2013/2/g9.html |date=20130829050517 }}. Перевод с древнегреческого и предисловие Максима Амелина. [[Новый мир (журнал)|Новый мир]]. 2013, № 2.</ref> (“Одиссеиа” актәи ашәа, 2013 ш.); [[Сальников, Александр Аркадьевич|Александр Аркади-иԥа Сальников]] иахьатәи аурыс бызшәахьы еиҭеигеит “Илиада” (2011), “Одиссеиа” (2014—2015).
== Аиҭагақәеи аиҭаҳәақәеи, аҭыжьымҭақәеи ==
[[Файл:Page from the first printed edition of collected works by Homer.jpg|thumb|[[Флоренция|Флоренциа]] 1488—1489 шықәсқәа рзы икьыԥхьыз Гомер ишәҟәы аҟынтәи даҟьак. Ашәҟәы ҵәахуп [[Национальная библиотека Франции|Франциа Амилаҭтә библиотекаҿы]] ]]
* [[Ливий Андроник|Ливи Андроник]] (ҳ.ҟ. 280 шықәсазшәа — ҳ.ҟ. 200. шықәсазшәа) “Одиссеиа” алаҭын бызшәахьы еиҭеигеит.
* 1165 шықәсазы [[Сент-Мор, Бенуа де|Бенуа де Сент-Мор]] [[Старофранцузский язык|ажәытә францыз бызшәала]] “Троиа иазку ароман” ииҩит, 30000 цәаҳәа инареиҳаны зҵазкуа, уи Аквитаниатәи аҳкәажә [[Алиенора Аквитанская|Алиенора]] илзикит. Ианииҩуаз ихы иаирхәон Гомер ипоемақәа лаҭын бызшәала реиҭаҳәара, иара убас [[Дарет Фригийский|Фригиатәи Дарет]] иҩымҭа «Троиа аилаҳара аҭоурых», [[Диктис Критский|Криттәи Диктис]] иҩымҭа «Троиатәи аибашьра амшынҵа», [[Овидий|Овиди]] иҩымҭа «[[Метаморфозы (Овидий)|Аметаморфозақәа]]».
* [[Гермониак Константин|Константин Гермониак]] [[Эпирское царство|Епиртәи адеспот]] [[Иоанн II Орсини|Иоанн II Орсини]] (1323—1335) иԥҳәыс [[Анна Палеолог (регент Эпира)|Анна Палеолог]]и (1335—1337 рзы Епиртәи адеспотина) раҳҭынратә поет иакәын. Урҭ рыдҵала, иара Гомер иҩымҭа “Илиада” аус адулара мҩаԥигеит, зегьы еилыркаауа абызшәала ҿыц иҩны. “Илиада” аверсиа ҿыц аҿы 8799 ажәеинраала 24 рапсодиатә ашәақәа рахь еизгоуп.
* [[Пилатос, Леонтиос|Леонтиос Пилатос]] (?—1366) [[Франческо Петрарка|Франческо Петрарка]] изы алаҭын бызшәахьы апрозатә еиҭагара 1359 шықәсеи 1362 шықәсеи рыбжьара инаигӡеит.
* [[Полициано, Анджело|Анџьело Полициано]] (1454—1494) 1470 шықәсазы “Илиада” аҩбатәии ахԥатәии ашәақәа гекзаметрла алаҭын бызшәахьы еиҭеигеит, убри алагьы «Гомер қәыԥш» ҳәа ахьӡшьара даԥсахеит.
* 1488-1489 шықәсқәа рзы [[Флоренция|Флоренциа]] ақалақь аҿы хылҵшьҭрала абырзен [[Димитрий Халкокондил|Димитри Халкокондил]] раԥхьаӡакәны бырзен бызшәала “Илиадеи” “Одиссеиеи” икьыԥхьит. “Илиада” аҭыжьра ианазыҟеиҵоз иара ихы иаирхәеит 1468 шықәсазы Константинопольтәи алаҭын патриарх [[Виссарион Никейский|Никеиатәи Виссарион]] иара иаԥиҵаз Венециатәи [[Библиотека Марчиана|Марк ихьӡ зху ашәҟәыҵәахырҭа (Марчиантәи ашәҟәыҵәахырҭа)]] иаиҭаз аманускрипт Venetus A.
* Андреас Дивус 1537 шықәсазы [[Уанаҿа|Венециа]] ақалақь аҿы икьыԥхьит “Илиадеи” “Одиссеиеи” алаҭын бызшәахьы реиҭагақәа.
* [[Чапмен, Джордж|Џьорџь Чапмен]] (1559 шықәсазшәа — 1634) “Иллиадеи” “Одиссеиеи” раԥхьаӡатәи англыз бызшәахьы реиҭагақәа ҟаиҵеит.
* [[Кондратович, Кирьяк Андреевич|Кириак Андреи-иԥа Кондратович]] (1703—1788) 1758—1759 шықәсқәа рзы раԥхьаӡакәны «Илиада» прозала аурысшәахь еиҭеигеит. Аиҭага ҭыжьӡам, ишеиқәхазгьы.
* [[Ломоносов, Михаил Васильевич|Михаил Васили-иԥа Ломоносов]] (1711—1765) — раԥхьаӡа иҭыҵыз “Илиада” аҟынтәи ацыԥҵәахақәа реиҭагақәа дравторуп.
* [[Екимов, Пётр Екимович|Пиотр Еким-иԥа Екимов]] (1735 раҟара — 1795 ашьҭахь) 1776—1778 шықәсқәа рзы “Илиада” апрозатә еиҭага икьыԥхьит, 1779 шықәсазы аҭауад [[Потёмкин, Григорий Александрович|Григори Александр-иԥа Потиомкин]] «Одиссеиа» апрозатә еиҭага изыҟеиҵеит.
* [[Костров, Ермил Иванович|Ермил Иуан-иԥа Костров]] (1755—1796) 1778—1811 шықәсқәа рзы Александриатәи ажәеинраалала икьыԥхьит «Илиада» аиҭага.
* [[Гнедич, Николай Иванович|Николаи Иуан-иԥа Гнедич]] (1784—1833) 1829 шықәсазы «Илиада» гекзаметрла (аоригинал ажәеинраалатә шәагаа) аиҭага ҭижьит.
* [[Жуковский, Василий Андреевич|Васили Андреи-иԥа Жуковски]] (1783—1852) 1849 шықәсазы иҭижьит «Одиссеиа» аиҭага гекзаметрла (аоригинал апоезиатә шәагаа).
== Агәалашәара анаӡаӡатәра ==
* 1976 шықәсазы, [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] [[Меркурий (планета)|Меркури]] аҟны 320 километр аҭбаара змоу [[Гомер (кратер)|акратер]] Гомер ихьӡ ахнаҵеит.
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
=== Атекстқәеи аиҭагақәеи ===
: ''Инарҭбаау адыррақәа шәахәаԥш астатиақәа [[Илиада|Илиада]], [[Одиссея|Одиссеиа]] рҟны''
: ''шәахәаԥш иара убас: Гомер иҩымҭақәа англыз бызшәахьы реиҭагақәа''
* [[книгопечатание|Акьыԥхьра]] анцәыр, [[1488 год|1488]] шықәсазы Флоренциа [[Димитрий Халкокондил|Димитри Халкокондил]] раԥхьаӡакәны иҭижьит “Илиадеи” “Одиссеиеи”.
* ''Аурыс прозатә еиҭага'': Полное собрание творений Гомера. / Пер. Г. Янчевецкого. Ревель, 1895. 482 стр. (приложение к журналу «Гимназия»)
* Асериа «[[Loeb classical library]]» аҟны аусумҭақәа хә-томкны иҭыҵит (№ 170—171 — Илиада, № 104—105 — Одиссеиа); насгьы № 496 — Гомер ихьыӡрашәақәа, Гомертәи аапокрифқәа, Гомер иԥсҭазаара иазку.
* Асериа «[[Collection Budé]]» аҟны аусумҭақәа жәба-томкны иҭыҵит: «Илиада» (алагалеи 4 томи), «Одиссеиа» (3 том) насгьы ахьыӡрашәақәа.
* ''Краузе В. М.'' Гомеровский словарь (к Илиаде и Одиссее). Со 130 рис. в тексте и картою Трои. СПб., А. С. Суворин. 1880. 532 стб. (''ареволиуциаԥхьатәи ашкол ҭыжьымҭа аҿырԥштәы'')
* {{книга
|автор=Анпеткова-Шарова Г. Г., Дуров В. С.
|часть=Часть I. Греция
|заглавие=Античная литература
|место=СПб
|издательство=Филологический факультет СПбГУ
|том=I
|год=2004
|isbn=5-8465-0191-5
|ref=Анпектова-Шарова & Дуров}}
=== Гомер изку амонографиақәа ===
: ''абиблиографиа иара убас шәахәаԥш астатиақәа [[Илиада|Илиада]], [[Одиссея|Одиссеиа]] рҟны''
* ''Авдеенко Е.А.'' Гомер. "Илиада": Мировоззрение эпоса. Москва: Классис, 2017. 420 с. -(Серия "Классическая гимназия"). 500 экз. ISBN 978-5-9908708-4-0 Одобрено издательским советом Русской Православной Церкви
* ''Альтман М. С.'' Пережитки родового строя в собственных именах у Гомера. (Известия ГАИМК. Вып. 124). М.-Л.: ОГИЗ, 1936. 164 стр. 1000 экз.
* ''Гордезиани Р. В.'' [https://web.archive.org/web/20071113192455/http://annals.xlegio.ru/greece/gordez/index.htm#pge ''Проблемы гомеровского эпоса''.] Тб.: Изд-во Тбил. ун-та, 1978. 394 стр. 2000 экз.
* [[Егунов, Андрей Николаевич|Егунов, А. Н.]] Гомер в русских переводах XVIII—XIX веков. М.; Л.: Наука, 1964; переиздание М.: Индрик, 2001.
* ''Зелинский Ф. Ф.'' Гомеровская психология. Пг., Изд-во АН, 1920.
* ''Котенёва А. В.'' Психология в эпических поэмах Гомера. Понятия, феномены и механизмы. — Saarbrücken: [[LAP LAMBERT Academic Publishing]], 2016. ISBN 978-3-659-95960-8
* Лорд А. ''Сказитель''. М., 1994.
* ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' [https://web.archive.org/web/20071101045452/http://annals.xlegio.ru/greece/losev/index.htm#homer ''Гомер''.] М.: ГУПИ, 1960. 352 стр. 9 т.э.
** 2-е изд. (Серия «[[Жизнь замечательных людей]]»). М.: Мол. гв., 1996=2006. 400 стр.
* ''Панченко Д. В.'' [http://eupress.ru/books/index/item/id/259 Гомер. «Илиада». Троя.] СПб., [[Европейский университет в Санкт-Петербурге|Издательство Европейского университета в Санкт-Петербурге]]. 2016.
* ''Петрушевский Д. М.'' Общество и государство у Гомера. М., 1913.
* ''Сахарный Н. Л.'' Гомеровский эпос. М.: ХЛ, 1976. 397 стр. 10000 экз.
* ''[[Суриков, Игорь Евгеньевич|Суриков И. Е.]]'' Гомер — М.: Молодая гвардия, 2017. — 320 с. — (Серия «[[Жизнь замечательных людей]]») — ISBN 978-5-235-03989-6.
* ''[[Таруашвили, Леонид Иосифович|Таруашвили Л. И.]]'' Гомер в зеркале новоевропейских переводов: Пластико-тектонический аспект. — М.: [[Памятники исторической мысли (издательство)|Памятники исторической мысли]], 2013. — 176 с. — ISBN 978-5-88451-313-6
* ''Толстой И. И.'' Аэды: Античные творцы и носители древнего эпоса. М.: Наука, 1958. 63 стр.
* ''Фрейденберг О. М.'' Миф и литература древности. М.: Вост. лит. 1978. 2-е изд., доп. М., 2000.
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]], Котенёва А. В.'' Очерки по истории мировой культуры: боги и герои античной мифологии. М.: [[Московский государственный горный университет |МГГУ]], 2013. 351 с. 100 экз. ISBN 978-5-91615-032-2
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Античный космос и его обитатели. — Saarbrücken: [[LAP LAMBERT Academic Publishing]], 2016. — 154 с. ISBN 978-3-659-96641-5
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Герои Троянской войны. Пособие. М.: Эдитус, 2017. 28 с. ISBN 978-5-000-604-4
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Хроники Илиона: духовно-нравственные основания истории. Пособие. М.: Эдитус, 2024. 64 с. ISBN 978-5-00217-251-1
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Хроники Илиона: Троянская война и конец рода героев. Пособие. М.: Эдитус, 2025. 66 с. ISBN 978-5-00217-478-2
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Очерки по истории культуры: феномен героического в античной мифологии. Пособие. М.: Эдитус, 2025. 72 с. ISBN 978-5-00217-477-5
* ''Шталь И. В.'' Художественный мир гомеровского эпоса. М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1983. 296 стр. 6900 экз.
* ''Ярхо В. Н.'' Вина и ответственность в гомеровском эпосе. ''[[Вестник древней истории]]'', 1962, № 2, с. 4-26.
* G. Autenrieth, R. Keep. [https://archive.org/details/homericdictionar00auterich/page/n8 A Homeric Dictionary]. New York, 1880.
* Cunliffe R. J. ''A lexicon of the homeric dialect''. L., 1924.
* Leumann M. ''Homerische Würter.'' Basel, 1950.
* Michalopoulos, Dimitri, ''L'''Odyssée ''d’Homère au-delà des mythes'', Le Pirée: Institut d’Histoire Maritime Hellène, 2016, ISBN 978-618-80599-2-4
* Treu M. ''Von Homer zur Lyrik''. München, 1955.
* Whitman C.H. ''Homer and the heroic tradition.'' Oxford, 1958.
Гомер ирецепциа:
* ''[[Егунов, Андрей Николаевич|Егунов А. Н.]]'' Гомер в русских переводах XVIII—XIX вв. М.-Л., 1964. (2-е изд.) М.: Индрик, 2001.
=== Астатиақәа ===
'''аурыс бызшәала'''
* {{БРЭ |статья=Гомер |автор= |том=7 |страницы= 378—379|ref=БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/literature/text/2368659|архив=https://web.archive.org/web/20221202153724/https://bigenc.ru/literature/text/2368659|архив дата=2022-12-02}}
* [http://www.varvar.ru/arhiv/texts/akimova2.html Гомеровский эпос: миф и ритуал.] // Акимова Л. И. Искусство Древней Греции: Геометрика и архаика. — СПб.: [[Азбука-классика]], 2007.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Гомер|[[Мищенко, Фёдор Герасимович|Мищенко Ф. Г.]]}}
'''егьырҭ абызшәақәа рыла'''
* Реальный словарь классических древностей / под ред. Ф. Любкера. — СПб., 1885. — Ст. «Homerus».
=== Гомер ихьыӡрашәақәа рбиблиографиа ===
* [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman Перевод гимнов Ивлин-Уайта] (англ.)
* В серии «[[Collection Budé]]»: ''Homere''. Hymnes. Texte établi et traduit par J. Humbert. 8e tirage 2003. 354 p.
Аурыс еиҭагақәа:
* ахьыӡрашәақәа хазы-хазы еиҭеигеит С. П. Шестаков.
* Гомеровы гимны. / Пер. [[Вересаев, Викентий|В. Вересаева]]. М.: Недра, 1926. 96 стр.
** переизд.: Античные гимны. М.: Изд-во МГУ. 1988. С. 57-140 и комм.
* Гомеровы гимны. / Пер. и комм. Е. Г. Рабинович. М.: Carte blanche, [[1995]].
Аҭҵаарақәа:
* ''Деревицкий А. Н.'' Гомерические гимны. Анализ памятника в связи с историей его изучения. Харьков, 1889. 176 стр.
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.philology.ru/literature3/vakhrushev-97.htm Гомер]. Зарубежные писатели. Биобиблиографический словарь
* [http://fantlab.ru/autor10407 Афантастика алабораториа]
* [https://web.archive.org/web/20070930015304/http://all-art.org/literature/odissea/index.html Поэмы Гомера «Илиада» и «Одиссея» с комментариями, приложениями и иллюстрациями]
* [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman Греческие тексты поэм]
* [http://omhpos.narod.ru/ Гомер «Одиссея» в переводе Шуйского, с комментариями]
* [https://www.anews.com/p/130536769-poeht-gomer-biografiya-i-tvorchestvo-poehmy-gomera-iliada-i-odisseya/ Поэт Гомер: биография и творчество. Поэмы Гомера «Илиада» и «Одиссея». Большая статья на Anews.com]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Гомер| ]]
[[Акатегориа:Ажәытәбырзен поетцәа]]
[[Акатегориа:Ажәытә Бырзентәыла апоетцәа]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 8-тәи ашәышықәсазтәи апоетцәа]]
[[Акатегориа:Абырзенцәа рмифқәа еиҭазҳәоз амифографцәа| ]]
[[Акатегориа:Апоетцәа лашәқәа]]
[[Акатегориа:«Анцәатә комедиа» аперсонажқәа]]
[[Акатегориа:Зусумҭақәа ҳаамҭанӡа иааз антикатәи ашәҟәыҩҩцәа]]
d0yuzbyk7c5a2b42qhvghz1vzl5kjrf
171843
171841
2026-08-17T18:00:03Z
Nart17
17397
Акарточка: |атәылауаҩра= ҭацәны — Викидata аурыс лабель ацәыхьчаразы
171843
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
| ахьӡ = Гомер
| ахатәы хьӡы = Ὅμηρος
| афото = Homeros MFA Munich 51.jpg
| ахҵара = Гомер ибиуст [[Музей копий классической скульптуры|аклассикатә скульптура акопиақәа рмузеи]] аҟны, [[Мюнхен|Миунхен]]
| аира аҭыԥ = ''иӡбам'': [[Саламин|Саламин]], [[Колофон (город)|Колофон]], [[Смирна|Смирна]], [[Афины|Афины]], [[Аргос|Аргос]], [[Родос|Родос]], иара убас [[Иос|Иос]].
| аԥсра аҭыԥ = [[Иос|Иос]] адгьылбжьаха
| аусура = апоет, иныҟәаҩу ашәаҳәаҩ-аед, ааӡаҩ.
| апериод =
| magnum_opus = "Илиада", "Одиссеиа"
| ажанр = [[героический эпос|Афырхаҵаратә епос]]
| абызшәақәа = [[Древнегреческий язык|Ажәытәбырзен бызшәа]]
| атәылауаҩра =
}}
'''Гомер''' (ажәытә бырз. Ὅμηρος) — еицырдыруа [[Древняя Греция|ажәытәбырзен]] [[поэт|поет]]-[[Сказительство|ажәабжьҳәаҩы]], [[Эпос|аепикатә]] поемақәа "[[Илиада|Илиада]]" (европатәи алитература реиҳа ижәытәӡоу абаҟа<ref>{{книга |заглавие=Le monde d'Homère |издательство=Perrin |год=2000 |страницы=19 |язык= |автор=Vidal-Naquet, Pierre}}</ref>) иара убас "[[Одиссея|Одиссеиа]]" раԥҵаҩы. Иԥсҭазаара [[VIII век до н. э.|ҳ. ҟ. VIII—VII-тәи ашәышықәсақәа]] рахь иаҵанакуеит (зны-зынла [[IX в. до н. э.|ҳ.ҟ. IX-тәи ашәышықәсахь]]<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Homer-Greek-poet |title=Homer {{!}} Biography, Poems, & Facts {{!}} Britannica<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-06-16 |archive-date=2022-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616140944/https://www.britannica.com/biography/Homer-Greek-poet |url-status=live }}</ref>)<ref name="автоссылка2">{{Cite web |url=https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/GOMER.html |title=ГОМЕР {{!}} Энциклопедия Кругосвет<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-06-16 |archive-date=2022-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328202707/https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/GOMER.html |url-status=live }}</ref>, аха иара иҭоурыхтә ҟазшьа уажәгьы ҩашьарада иҟам<ref name="автоссылка1" /><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/literature/text/2368659|статья=ГОМЕР <!-- Заголовок добавлен ботом -->|том=7|страницы=378-379|архив=https://web.archive.org/web/20220615152745/https://bigenc.ru/literature/text/2368659|архив дата=2022-06-15}}</ref>.
Иҟалап уи [[аэд|даедызҭгьы]] (аклассикатә [[Бырзентәыла|Бырзентәыла]] [[Эпос (род литературы)|аепикатә]] [[Поэма|поемақәа]] рынагӡаҩы).
Иԥшааз ажәытә бырзентә литературатә [[папирус|папирусқәа]] рызбжак раҟара Гомер иҩымҭақәа рцыԥҵәахақәа роуп<ref>{{книга |заглавие=The World of Odysseus |ссылка=https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8 |издательство=[[The New York Review of Books]] |место=New York |год=2002 |страницы=[https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8/page/11 11]—2 |isbn=978-1-59017-017-5 |язык= |автор=Finley, Moses}}; Finley’s figures are based upon the corpus of literary papyri published before 1963.</ref>. [[Платон|Платон]] Гомер [[Эллины|аеллинцәа]] раԥхьатәи рааӡаҩ ҳәа изиҳәон<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2378423|статья=ГРЕЦИЯ ДРЕВНЯЯ <!-- Заголовок добавлен ботом -->|том=7|страницы=705-729|архив=https://web.archive.org/web/20220404163744/https://bigenc.ru/world_history/text/2378423|архив дата=2022-04-04}}</ref>.
== Анысымҩа ==
[[Файл:Martynov Dacha Stroganova Homer Tomb 1812.jpg|thumb|300px|[[Санкт-Петербург|Санкт-Петербург]], [[Строгановская дача|Строганов идача]] абаҳчаҿы иҟоу “Гомер ижырҭа”. [[Мартынов, Андрей Ефимович|А. Е. Мартынов]], 1813 шықәса]]
Гомер иԥсҭазаареи ихаҭареи ирызкны ҩашьарада акгьы еилкаам<ref name="автоссылка2" /><ref name="autogenerated1">{{Cite web |url=http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=22&format=djvu |title=Введенский Б. А. . Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319163345/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=22&format=djvu |archive-date=2014-03-19 |url-status=dead }}</ref>.
Аха еилкаауп, “[[Илиада|Илиадеи]]” “[[Одиссея|Одиссеиеи]]” рҿы зыӡбахә ҳәоу ахҭысқәа акырӡа рышьҭахь ишаԥҵаз, аха урҭ рыҟазаара ииашаны иананҵаз [[VI век до н. э.|ҳ. ҟ. VI-тәи ашәышықәсанӡа]]. Иахьатәи аҭҵаарадырра Гомер иԥсҭазаара аҭыԥ ахьанаҭо ахронологиатә аамҭа ҳ. ҟ. VIII-тәи ашәышықәса ауп. Егьырҭ ажәытә хыҵхырҭақәа ирҳәоит уи [[Троянская война|Троиатәи аибашьраан]] дынхон ҳәа<ref>{{статья |заглавие=The Invention of Homer |место=[[Кембридж|Cambridge]] |страницы=98—101 |язык= |автор=Graziosi, Barbara |год=2002}}</ref>. Иахьазы иҟоуп аира арыцхәқәеи урҭ рзы ашьақәырӷәӷәарақәеи (иаҳҳәап, [[Мартин Личфилд Уэст|Мартин Личфилд Уест]] ари арыцхә шәышықәсабжак ала еиҵеитәуан — ҳ.ҟ. аабатәи ашәышықәса анҵәамҭантәи абыжьбатәи ашәышықәса аҟынӡа<ref>{{Cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/11753589/Professor-Martin-West-OM.html |title=Search Icon<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2023-05-18 |archive-date=2023-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518132021/https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/11753589/Professor-Martin-West-OM.html |url-status=live }}</ref>).
Гомер дахьиз аҭыԥ еилкаам. [[Авл Геллий|Гелли]] иепиграмма инақәыршәаны, антикатәи атрадициаҿы быжь-қалақьк иԥсадгьыл ҳәа ахьӡҵара азин иазықәԥон: [[Смирна|Смирна]], [[Хиос (город)|Хиос]], [[Колофон (город)|Колофон]], [[Саламин|Саламин]], [[Родос (город)|Родос]], [[Аргос (город)|Аргос]], [[Афины|Афины]], насгьы ари епиграмма авариациақәа [[Кима|Кима]], [[Пилос|Пилос]], [[Итака|Итака]] ахьӡқәагьы рҳәоит<ref name=rskd/><ref>Анпеткова-Шарова Г. Г., Дуров В. С. Античная литература. Ч. I: Греция. — СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2004. — Т. I. — С. 63. — ISBN 5-8465-0191-5.</ref><ref name=autogenerated1 />. [[Геродот|Псеудо-Геродот]] ашәҟәы аҿы, [[Павсаний (географ)|Павсани]] «Еллада ахҳәаа» ҳәа зыӡбахә ҳәоу ашәҟәы аҿы ишырҳәаз ала, Гомер дыԥсит [[Киклады|Кикладтәи]] архипелаг аҿы иҟоу адгьылбжьаха [[Иос|Иос]] аҟны (уажәы дим [[Бырзентәыла|Абырзен Ремпублика]] аперифериатә еилазаара иаҵанакуеит). Иҟалап, “Илиадеи” “Одиссеиеи” ҩызҭгьы Бырзентәыла азиахәыҷтәи аԥшаҳәаҿы, [[ионийцы|Иониатәи ажәларқәа]] ахьынхоз, мамзаргьы ааигәа иҟаз адгьылбжьахақәа руак аҟны. Аха Гомер идиалект ииашоу адыррақәа аанагаӡом, избанзар уи ажәытә бырзен бызшәа иониатәии еолиатәии адиалектқәа реилаҵа ауп. Иҟоуп агәаанагара, иара идиалект Гомер диаанӡагьы акыршықәса раԥхьа ишьақәгылахьаз апоетикатә [[койнэ|коине]] аформақәа ируакуп ҳәа. Аҭҵааҩы Андреи Александр-иԥа Пустогаров игәаанагарала, “Илиада” зҩыз троиатәи ауаҩы иоуп. Уаҟа Троиа аҳра ҭынхас иамаз [[Гектор|Гектор]] иеибашьрақәеи иԥсреи рыӡбахә атәы ҳәоуп. Ашәҟәы алагоит Гектор дызлахәыз аибашьра аҽазыҟаҵарала, насгьы иԥсреи иԥсыжреи рыла ихыркәшоуп. Ахеиаа рыӡбахә лассы-лассы аирониа аҵоуп, троиаа ракәзар — ифырхацәа ҳаракқәоуп. Троиатәи аибашьра егьырҭ ахҭысқәа зегьы хыркәшарада иаанхоит<ref>{{Cite web |url=https://www.peremeny.ru/blog/25632 |title=Андрей Пустогаров. «Илиаду» написал троянец, или Краткая история греков. |archive-date=2025-11-11 |access-date=2026-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111173228/https://www.peremeny.ru/blog/25632 |url-status=live }}</ref>.
Ишаԥу еиԥш Гомер [[Слепой|длашәны]] даадырԥшуеит. Еиҳаракгьы иҟалап ари ахшыҩҵак иԥсҭазааратә фактқәа ирхылҿиаауа акәымкәа, антикатәи анысымҩа ажанр азы иҟазшьарбагоу реконструкциазар<ref name=autogenerated1 />. Ахьӡ "Гомер", уи аԥхьара версиак ала, ҵакыс иамоуп "илашәу" (ὁ μῆ ὁρῶν) ҳәа<ref name=rskd/>. Аԥааимбаражәатәи апоетикатәи абаҩхатәрақәа еидызкылоз антикатә логика инақәыршәаны, Гомер илашәра иазку агәаанагара аҵабырг цәгьала иазааигәаны уаҩ илахь иааиуан. Уи адагьы, ашәаҳәаҩ [[Демодок|Демодок]] “Одиссеиаҿы” даниз инаркны длашәуп<ref>Одиссея VIII, 63 сл.</ref>, уигьы [[автобиография|автобиографиатә]] ҟазшьа амоуп ҳәа угәы иаанагар алшоит.
Иҟоуп Гомери [[Гесиод|Гесиоди]] рыбжьара иҟалаз апоезиатә еицлабра иазку алегенда, уи зыӡбахә ҳәоу аусумҭа «Гомери Гесиоди реицлабра» [[III век до н. э.|III-тәи ашәышықәса ҳ. ҟ.]] аасҭа еиҳа ихьшәаны акәымкәа, аҭҵааҩцәа аӡәырҩы излазгәарҭо ала — акырӡа заагьы иаԥҵан<ref>Тронский И. М. История античной литературы М., 1983. С. 66.</ref>. Апоетцәа [[Эвбея|Евбеи]] адгьылбжьахаҿы иԥсыз Амфидем иаҳаҭыр азы ахәмаррақәа рҿы еиқәшәеит ҳәа рҳәоит, насгьы доусы иреиӷьыз ражәеинраалақәа ирыԥхьон. Аицлабраҿы ӡбаҩыс иҟаз аҳ Панед аиааира Гесиод ииҭеит, избанзар иара аибашьреи ашьрақәеи рахь акәымкәа, ақәаарыхреи аҭынчреи рахь ааԥхьара ҟаиҵоит. Убри аамҭазы, ауаа Гомер еиҳа идгылоит.
Илиадеи Одиссеии рыдагьы, аԥҵамҭақәа жәпакы Гомер идырҳәалоит, ҳәарада, аамҭала кырӡа уи ашьҭахь иаԥҵаз: «[[гомеровы гимны|Гомер ихьыӡрашәақәа]]» (ҳ.ҟ. VII—V-тәи ашәышықәсақәа, Гомер иҩымҭақәа реиԥш абырзен поезиа ижәытәӡоу ҿырԥштәқәаны иԥхьаӡоуп), акомиктә поема «Маргит» уҳәа убас иҵегьы.<ref name="rskd">Реальный словарь классических древностей / под ред. Ф. Любкера. — СПб., 1885. — Ст. «Homerus».</ref> Византиаа ҩажәаҟа поема ([[Киклики|ациклтәқәагьы]] уахь иналаҵаны) равторра Гомер идырҳәалоит, уи атәы ҳҳәар ҳалшоит, иаҳҳәап, [[Гермониак Константин|Константин Гермониак]] иҟаиҵаз Илиада апоетикатә еиҭаҟаҵара ҳахәаԥшны<ref>{{Книга|ссылка=https://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?rec=/metadata/9/7/5/metadata-314-0000000.tkl&do=146452_05.pdf&lang=en&pageno=1&pagestart=1&width=406.32%20pts&height=654.72%20pts&maxpage=498|автор=Constantin Hermoniacos|заглавие=La guerre de Troie|ответственный=ed. Émile Legrand|год=1890|место=Paris|издательство=J. Maisonneuve, libraire-editeur|страницы=|страниц=|isbn=|archive-date=2021-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210819000023/https://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?rec=%2Fmetadata%2F9%2F7%2F5%2Fmetadata-314-0000000.tkl&do=146452_05.pdf&lang=en&pageno=1&pagestart=1&width=406.32%20pts&height=654.72%20pts&maxpage=498}}</ref>.
Ахьӡ “Гомер” аҵакы (раԥхьаӡакәны иуԥылоит ҳ.ҟ. VII-тәи ашәышықәсазы, [[Каллин|Ефестәи Каллин]] “[[Фиваида (эпос)|Фиваида]]” зҩыз ҳәа ихьӡ аниҳәо) антикатә аамҭахгьы аилыркаара рҽазыршәахьан, иҟан аҵакы авариантқәа “абаандаҩы” (Гесихи), “иашьҭанеиуа” ([[Аристотель|Аристотель]]) мамзаргьы “алашә”<ref name=rskd/><ref>P. Chantraine, ''Dictionnaire étymologique de la langue grecque,'' Klincksieck, Paris, 1968, vol. 2 (3-4) p. 797 ''ad loc.''</ref><ref>H.G. Liddell, R. Scott, ''A Greek-English Lexicon'', rev. ed. Sir Henry Stuart-Jones, Clarendon Press, Oxford, 1968 ''ad loc''.</ref><ref>Pseudo-Herodotus, ''Vita Homeri''1.3 in Thomas W. Allen, ''Homeri Opera'', Tomus V,(1912) 1946 p. 194. Cf. [[Lycophron]], ''Alexandra,'' l.422</ref> ([[Эфор Кимский|Кимтәи Ефор]]), «аха абарҭ авариантқәа зегьы, иахьатәи ажәалагалақәа — уи „аиқәыршәаҩ“ мамзаргьы „аккомпаниатор“ ҳәа аҵакы аҭара — реиԥш, рыгәра угартә иҟам. <…> Ари ажәа Иониатәи аформаҿы Ομηρος — шамахамзар ииашаҵәҟьаны хатәы хьӡуп»<ref name=autogenerated1 /><ref>Боура С. М. Героическая поэзия / пер. с англ. — М.: Новое литературное обозрение, 2002. — С. 547.</ref>.
“Гомер иҳаҭгәын” Санкт-Петербургҟа иааигеит аурыс флот афцар М. Домашнев, уи 1770 шықәсазы Егеиатәи архипелаг адгьылбжьахақәа руак аҿы имҩаԥысуаз, [[Русско-турецкая война (1768—1774)|1768—1774 шықәсқәа рзтәи Аурыс-Ҭырқәа еибашьра]] аан аграф [[Орлов, Алексей Григорьевич|Алексеи Григори-иԥа Орлов-Чесменски]] инапхгара аҵаҟа имҩаԥысуаз [[Первая Архипелагская экспедиция|Актәи архипелагтә експедициа]] аан иԥшааит. Асаркофаг аграф [[Строганов, Александр Сергеевич|Александр Сергеи-иԥа Строганов]] итәхеит, [[Строгановская дача|Строганов идача]] апарк аҿы иқәыргылахеит. Анаҩс аграф даара игәы иахәеит Гомер иҳаҭгәын иазку алегенда Санкт-Петербург иахьалаҵәаз<ref>{{Cite web |url=https://www.ntv.ru/novosti/122128/ |title=Петербургские мифы о саркофаге Гомера. |access-date=2025-01-19 |archive-date=2025-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119114056/https://www.ntv.ru/novosti/122128/ |url-status=live }}</ref>. Иахьазы уи [[Ермитаж|Аҳәынҭқарратә Ермитаж]] аколлекциаҿы иҟоуп. Строганов исаркофаг аԥхьатәи аҭӡамц аҿы иану асахьақәа шамахамзар зегьы [[Мирмекийский саркофаг|Мирмекиатәи асаркофаг]] аԥхьатәи аҭӡамц аҿы иҟоу арелиеф ацәынхақәа ирышьашәалоит.
== Гомер изҵаара ==
{{main|Гомер изҵаара}}
«Илиадеи» «Одиссеиеи» равторра, урҭ рхылҵшьҭреи рԥеиԥши рҭаҩра аамҭа аҟынӡа ирызку апроблемақәа реизга «[[гомеровский вопрос|Гомер изҵаара]]» ҳәа хьӡыс иаиуит<ref>Анпеткова-Шарова Г. Г., Дуров В. С. Античная литература. Ч. I: Греция. — СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2004. — Т. I. — С. 64. — ISBN 5-8465-0191-5.</ref>.
Уи антикатә аамҭазгьы ицәырҵхьан<ref>{{Cite web |url=http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=23&format=djvu |title=Введенский Б. А. Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание |access-date=2014-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319163328/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=23&format=djvu |archive-date=2014-03-19 |url-status=dead }}</ref>, убас, иаҳҳәап, усҟан иҟалеит аҳәамҭақәа, Гомер иепос Троиатәи аибашьра аамҭазтәи апоетесса [[Фантасия|Фантасиа]] лпоемақәа рышьаҭала иаԥиҵеит ҳәа.
=== "Аналитикцәеи" "аунитаристцәеи" ===
[[Файл:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Homer and his Guide (1874).jpg|мини|327x327пкс|Гомери имҩақәҵаҩи (1874) [[Бугро, Вильям|Уилиам-Адольф Бугеро]]]]
[[XVIII век|XVIII-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭанӡа европатәи аҭҵаарадырраҿы аԥыжәара аман агәаанагара “Илиадеи” “Одиссеиеи” зҩыз Гомер иоуп, насгьы урҭ еиқәырханы иҟоуп иара ишаԥиҵаз еиԥшҵәҟьа ҳәа (аха, аббат [[Обиньяк, Франсуа Эделен|Франсуа Еделин д'Обиниак]] [[1664|1664 шықәсазы]] иҩымҭа "''Conjectures académiques''" аҟны иҳәеит "Илиадеи" "Одиссеиеи" [[VIII век до н. э.|ҳ.ҟ. VIII-тәи ашәышықәсазы]] [[Ликург Спартанский|Ликург]] Спарта еизигаз хазы игоу ашәақәа реизгақәа роуп ҳәа). Аха, [[1788|1788 шықәсазы]] Ж. Б. Вилуазон иҭижьит акодекс Venetus A аҟынтәи Илиадазы [[схолии|асхолиақәа]], урҭ ҿыгҳарала апоема ахаҭа акырӡа иеиҳан, насгьы антикатә филологцәа (еиҳарак [[Зенодот Эфесский|Ефестәи Зенодот]], [[Аристофан Византийский|Византиатәи Аристофан]], [[Аристарх Самофракийский|Самофракиатәи Аристарх]]) иртәыз шәкыла авариантқәа агәылан. Ари ашәҟәы анҭыҵ ашьҭахь еилкаахеит Александриатәи афилологцәа Гомер ипоемақәа рцәаҳәақәа шәкыла гәҩарас ишрымаз, мамзаргьы ииашамкәа ишырыԥхьаӡоз; урҭ анапылаҩырақәа рҟынтәи ианырхуамызт, аха иҷыдоу адыргала иалыркаауан. Асхолиақәа рыԥхьарагьы иҳамоу Гомер итекст апоет иԥсҭазаараҿы ҳәа иԥхьаӡоу аамҭа акәымкәа аеллинтә аамҭа иаҵанакуеит ҳәа алкаахьы ҳнанагоит. Абарҭ афактқәеи егьырҭ ахшыҩзышьҭрақәеи шьаҭас иҟаҵаны (уи гәаанагарала Гомер иаамҭазы [[Бесписьменные языки|аҩыра ыҟамызт]], убри аҟнытә апоет илшомызт абас еиԥш идуу апоема аԥҵара), [[Вольф, Фридрих Август|Фридрих Август Вольф]] ишәҟәы «Пролегомены к Гомеру»<ref>Wolf F.A. Prolegomena ad Homerum. Halle, 1795</ref> аҿы апоемақәа рыҩбагьы рыҟазаараан даараӡа шьаҭанкыла рҽырыԥсахуан ҳәа агәаанагара шьҭихит. Абасала, Вольф излеиҳәо ала, “Иллиадеи” “Одиссеиеи” авторк итәуп ҳәа аҳәара залшом.
Вольф Илиада атекст (цәгьам-бзиам иахьатәи аформала) ашьақәгылара аамҭа ҳ.ҟ. VI-тәи ашәышықәса иаҵанакуеит ҳәа иԥхьаӡоит. Аиашазы, антикатә авторцәа ԥыҭҩык ([[Цицерон|Цицерон]]гьы уахь дналаҵаны) излаарыцҳауа ала, Гомер ипоемақәа раԥхьаӡакәны еизганы иҩын Афинатәи атиран [[Писистрат|Писистрат]] мамзаргьы иԥа [[Гиппарх (тиран)|Гиппарх]] рыдҵала. Ари «Писистраттәи аҭыжьымҭа» ҳәа изышьҭоу аҭахын [[Панафинеи|Панафинеиаҿы]] “Илиадеи” “Одиссеиеи” рықәыргылара еиҳа арманшәаларазы. Аналитикатә знеишьа шьақәнарӷәӷәеит апоемақәа ртекстқәа рҿы иҟоу аиҿагыларақәа, урҭ рҿы аамҭарацәатә шьаҭақәа рыҟазаара, асиужет хада аҟынтәи инарҭбааны ацәхьаҵрақәа.
Аналитикцәа Гомер ипоемақәа шышьақәгылаз азы еиуеиԥшым агәаанагарақәа ҟарҵеит. [[Лахман, Карл Конрад Фридрих|Карл Лахман]] агәра ганы дыҟан “Илиада” ашәа хәыҷқәа рыла иаԥҵан ҳәа (“ашәа хәыҷқәа ртеориа” ҳәа изышьҭоу). [[Герман, Готфрид|Готфрид Герман]], уи аҭыԥан, агәра ганы дыҟан, апоемақәа зегьы ашәа маҷ хәыҷы-хәыҷла аҽарҭбаарала ицәырҵит ҳәа, уи еиҳа-еиҳа аматериал ҿыц ацлон (“раԥхьатәи агәыцә атеориа” ҳәа изышьҭоу).
Вольф иҿагылаҩцәа ("аунитарицәа" ҳәа изышьҭоу) еиуеиԥшым аҿагыларатә аргументқәа ықәдыргылеит. Актәи, «писистраттәи аҭыжьымҭа» аверсиа агәра ганы иҟамызт, избанзар уи иазку адыррақәа зегьы акырӡа игәиантәуп. Ари ажәабжь аеллинтә аамҭазы иҟалар алшон усҟантәи аҳцәа русқәа ирҿырԥшны, урҭ еиуеиԥшым анапылаҩырақәа рыԥшаара иазгәышьуан (шәахәаԥш [[Александрийская библиотека|Александриатәи абиблиотека]]). Иҩбахаз, аиқәымшәарақәеи ацәхьаҵрақәеи авторцәа рацәаны ишыҟоу аанарԥшӡом, избан акәзар урҭ хымԥада аҩымҭа дуқәа рҿы иуԥылоит. «Аунитарицәа» апоемақәа зегьы равтор иакзаара шьақәдырӷәӷәон, “Иллиадеи” “Одиссеиеи” рҟны ахшыҩҵак аиашара, акомпозициа аԥшӡареи асимметриеи иаҵшьны.
=== «Аҿаԥыцтә теориеи» «анеоаналитикцәеи» ===
Гомер ипоемақәа ҿырҳәала еиҭаҵуан ҳәа агәаанагара, автор аҩырадатә аамҭазы дынхон азы, ажәытәанӡагьы иаарԥшын; избан акәзар иҟан адыррақәа ҳ.ҟ. VI-тәи ашәышықәсазы Афинатәи атиран [[Писистрат|Писистрат]] Гомер ипоемақәа ртекст официалла аԥҵаразы анапынҵа шииҭаз ала.
1930-тәи ашықәсқәа рзы америкатәи апрофессор [[Пэрри, Милмэн|Милман Перри]] ҩ-експедициак еиҿикааит, ари атрадициа Гомер итекстқәа рҿырԥшра хықәкыс иҟаҵаны, аладаславиантәи аепос аҭҵааразы. Ари амҽхак ду змоу аҭҵаара иалҵшәаны «ҿырҳәалатәи атеориа» еиқәыршәан, уи «[[Теория Пэрри-Лорда|Перри-Лорд итеориа]]» ҳәагьы иашьҭоуп ([[Лорд, Альберт|Альберт Лорд]] — изаамҭанымкәа иԥсыз М. Перри иус анагӡаҩы). Аҿаԥыцтә теориа инақәыршәаны, Гомер ипоемақәа рҿы иуԥылоит ҩашьара зқәым аҿаԥыцтә епикатә жәабжьҳәара аҷыдарақәа, урҭ рахьтә зегь реиҳа ихадароу апоезиатә формулақәа рсистема ауп. Ҿырҳәалатәи ажәабжьҳәаҩ еснагь ашәа ҿыцны иаԥиҵоит, аха нагӡаҩыс мацара ихы иԥхьаӡоит. Сиужетк змоу ҩ-ашәак, ҩаӡаралеи ажәала рцәажәашьалеи зынӡа еиԥшымзаргьы, ажәабжьҳәаҩ иганахьала ашәакуп, еиԥшымкәа «инарыгӡоу». Ажәабжьҳәаҩцәа аԥхьара-аҩра рыздырӡом, избан акәзар ишьақәыргылоу атекст аидеиа аимпровизациатә техника иазеицәоуп.
Абасала, ажәалатәи атеориа аҟынтәи иаабоит, “Илиадеи” “Одиссеиеи” ртекстқәа равтор ду ма равторцәа (Гомер иоуп) рыԥсы ахьынӡаҭаз ишьақәырӷәӷәо аформа шроуз. Аҿаԥыцтә теориа аклассикатә вариант урҭ апоемақәа диқтантла рҭаҩра аанагоит, избан акәзар урҭ аимпровизациатә традициа аҳәаақәа ирҭагӡаны ҿырҳәала ирыладырҵәозҭгьы, даҽазны рынагӡараан ртекст шьаҭанкыла аҽаԥсахуан. Аха иҟоуп даҽа еилыркаарақәакгьы. Апоемақәа рыҩбагьы авторк иакәу, ҩыџьа ракәу иаԥызҵаз, атеориа иҳаилнаркааӡом.
Уи адагьы, ажәалатәи атеориа ишьақәнарӷәӷәоит «Гомер иаԥхьа апоетцәа рацәаҩын» ҳәа иҟаз ажәытәтәи агәаанагарақәа. Иҵабыргыҵәҟьаны, аҿаԥыцтә епикатә жәабжьҳәара атехника акыр шәышықәсалатәи аҿиара иахылҵшьҭроуп, апоемақәа равтор ихаҭаратә ҟазшьақәа аанарԥшӡом.
Анеоаналитикцәа аналитика ҳаамҭазтәи ахаҭарнакцәа ракәӡам. Анеоанализ — [[гомероведение|Гомер иҭҵаарақәа]] рҿы автор ихы иаирхәоз раԥхьатәи апоетикатә шьаҭақәа ралкаара иазку хырхарҭоуп. “Илиадеи” “Одиссеиеи” рыҿдырԥшуеит еиҭаҳәаралеи цыԥҵәахалеи ҳаамҭанӡа иааз [[Киклики|ациклтә]] поемақәа. Абасала, анеоаналитикатә знеишьа аԥыжәара змоу аҿаԥыцтә теориа иаҿагылом. Иахьатәи аамҭазы зегь реиҳа иналукааша неоаналитикс дыҟоуп анемец ҭҵааҩы [[Кульманн, Вольфганг|Вольфганг Кулман]], амонографиа «Илиада ахыҵхырҭақәа» автор<ref>Kullmann W. «Die Quellen der Ilias». Wiesbaden, 1960</ref>.
== Асахьаркыратә ҷыдарақәа ==
[[Файл:Homeros MFA Munich 272.jpg|thumb|Гомер искульптуроу ихы (460 ҳ. ҟ. раҟара)]]
“Илиада” зегь реиҳа ихадоу акомпозициатә ҷыдарақәа иреиуоуп [[Зелинский, Фаддей Францевич|Фаддеи Франци-иԥа Зелински]] ишьақәиргылаз «ахронологиатә еиқәымшәара азакәан». Уи злаҟоу ала, «Гомер иҟны ажәабжь ахаангьы иахьалагаз аҭыԥ ахь ихынҳәӡом. Ус анакәха, Гомер иҟны апараллельтә усқәа раарԥшра залшом; Гомер ипоетикатә техника иадыруа ҩбатәи, аԥшькәакьтә еизшәара акәымкәа, иаабац, ацәаҳәатә еизшәара мацара ауп»<ref>Зелинский Ф. Ф. «Закон хронологической несовместимости и композиция Илиады» (в сб. Χαριστήρια. СПб., 1897, стр. 106).</ref>. Абасала, зны-зынла апараллельтә хҭысқәа еишьҭаргыланы иаарԥшуп, зны-зынла урҭ рахьтә акы мацара аӡбахә ҳәоуп, мамзаргьы иҵәахуп. Уи ауп апоема атекст аҿы иҟоу еиқәымшәарақәак ҳаилзыркаауа.
Аҭҵааҩцәа иазгәарҭоит арҿиамҭақәа [[Когезия (лингвистика)|реимадара]], ахҭысқәа реишьҭагыла аҿиара, афырхацәа хадақәа рхаҿсахьақәа реизакра. Гомер иажәалатәи аҟазареи уи аамҭазтәи аҿыханҵатә ҟазареи еиҿырԥшуа, лассы-лассы ирҳәоит апоемақәа ргеометриатә стиль аӡбахә<ref>См. напр. [[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]] Гомер. М., 1960, с. 130 слл.).</ref>. Аха аналитикатә доуҳала еиҿагылоу агәаанагарақәа аарԥшуп “Илиадеи” “Одиссеиеи” ркомпозициа акзаара иазкынгьы<ref>См. напр. [[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]] Анатомия «Илиады». СПб., 1998, стр. 10).</ref>.
Апоемақәа рыҩбагьы рыстиль формулатәуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит. Убри аан, аформула [[Клише (искусство)|аклишеқәа]] реизга еиԥш еилкааӡам, аха ацәаҳәаҿы иалкаау аметрикатә ҭыԥк иадҳәалоу (иԥсаххо) аҳәоуқәа рсистема аҳасабала. Убасала, аформула ҳалацәажәар ҳалшоит, ажәеицааирак атекст аҿы знызаҵәык ианаҳԥылогьы, аха уи асистема ишахәҭакыз ааҳарԥшыр ҳалшоит. Аформулақәа рыдагьы, иҟоуп цәаҳәақәак рҟынтәи еиҭаҟало ацыԥҵәахақәагьы. Иаҳҳәап, персонажк даҽаӡәы иажәақәа анеиҭеиҳәо, атекст зегьы еиҭаҳәазар ауеит, мамзаргьы шамахамзар ажәа-ажәала.
Гомер еилоу аепитетқәа иҟазшьарбагоуп («ашьапыццак», «агәил нацәа змоу», «адыдрҵысҩы»); абарҭқәеи егьырҭ аепитетқәеи рҵакы ҭагылазаашьала акәымкәа, атрадициатә формулатә система аҳәаақәа ирҭагӡаны ахәаԥшра ахәҭоуп. Убас, ахеиаа «[[Поножи|шьапҟәазқәоуп]]», урҭ абџьар рҟәынҵаны рыӡбахә ҳәамзаргьы, Ахиллес аԥсшьараангьы «дшьапыласуп».
Абжьарашәышықәсазтәиқәеи иахьатәиқәеи ажәабжьҳәаҩцәа рпоетика ҭызҵаауа иахьатәи абызшәадырҩцәа, иаҳҳәап, Абжьаратәи Азиатәи, амҽхак ду змоу аепикатә ҿаԥыцтә жәабжьқәа ирҷыдароу аҟазшьақәа алыркаауеит, урҭ еиԥмырҟьаӡакәа еиҭарҳәарц азы сааҭрацәала ашәаҳәара аҭахуп. Убас, ажәабжьҳәаҩцәа архәҭақәа рышьақәгылашьа ақалақьқәеи ажәларқәеи рыла еиқәырыԥхьаӡоит, насгьы урҭ рыԥхьаӡарақәа рҿы ахаангьы агха ҟарҵаӡом, уи Гомер иҩымҭа “Илиадаҿгьы” иааԥшуеит, уа Троиаҟа идәықәырҵаз аӷбақәа рхыԥхьаӡара ақалақьқәа рсиа ҟаҵоуп, насгьы урҭ афлотилиақәа рнапхгаҩцәа ртәгьы ануп. Ари ажәлар рҿаԥыцтә гәынкылара иаҷыдароуп. Афырхацәа реилазаашьа, урҭ реибашьрақәеи рфырхаҵарақәеи рсиа реишьҭагылара ԥсахрада иаанхоит, уигьы “Илиада” азы иҟазшьарбагоуп. Аха иалкаау асиужет аҟазаареи афырхацәа хадақәа рнысымҩа еилкаамкәа иахьыҟоуи анаҩстәи атекстқәа рлитературатә усадулара иазааигәоуп, иҟалап, ҳ. ҟ. VI-тәи ашәышықәсазы [[Писистрат|Писистрат]] ихаан акәзаргьы. Убри аамҭазы, еиҳа ижәытәӡатәиу, архаикатә “Одиссеиа”, амифтә цәыршәахәқәеи, аҟәыдырԥаҩ [[Цирцея|Цирцеиеи]], [[циклопы|аблазаҵәқәеи]], адоумбеи-[[лестригоны|лестригонқәеи]], аԥша анцәахәы [[Эол|Еол]] иеихатә ӷбеи ахьыҟоу, атәцәеи ажәлар ирылҵыз ауааи рзы агәрыцҳашьара аныԥшуеит, уи “Илиадаҿы” зынӡа ыҟаӡам; ҭҵааҩцәақәак ргәаанагарала, уи иаанарԥшуеит даҽа авторрак, мамзаргьы “Одиссеиа” даҽа социалтә ҩаӡарак аҟны ишыҟоу. Ари апоема еиҳа ижәытәӡатәиу ахылҵшьҭра иақәҿнаҭуазар алшоит, апроф. Г. А. Бокшчанин игәаанагарала, Пенелопа лыԥҳәысҳәаҩцәа рхымҩаԥгашьа бааԥсқәеи, Одиссеи урҭ шахьирхәыз аҟазшьеи, архаикаԥхьатәи абшьҭратә закәан аҟазшьа змоу. Убри аамҭазгьы, “Илиадаҿы” анашанатә џьашьахәқәеи алакәтә персонажқәеи ртәы ҳәа акгьы ыҟам, аха [[Архаическая Греция|архаикатә]] ҟазшьа змоу аҳцәеи анапхгаҩцәеи рырратә фырхаҵара азышәаҳәара аҭыԥ амоуп.
== Гомер ипоемақәа рҭоурыхтә шьаҭа ==
XIX ашәышықәса азбжазы аҭҵаарадырраҿы иҟан агәаанагара “Илиадеи” “Одиссеиеи” ҭоурыхтәым ҳәа. Аха [[Шлиман, Генрих|Генрих Шлиман]] [[Гиссарлык|Гиссарлыктәи]] ахәаҟны, иара убас [[Микены|Микена]] имҩаԥигоз ажрақәа уи шиашам аадырԥшит. Анаҩс иаартын хетттәии мысратәии адокументқәа, урҭ Троиатәи аибашьраан иҟалаз ахҭысқәа реиԥшзаара рныԥшуеит. Микентәи ацыратә ҩыра ([[Линейное письмо Б|Ацәаҳәаҩыра Б]]) аилкаара “Илиадеи” “Одиссеиеи” раамҭазы иҟаз аԥсҭазаара иазкны адыррақәа рацәаны иаҳнаҭеит, ари аҩырала литературатә цыԥҵәахақәак шыԥшаамхазгьы. Иага ус иҟазаргьы, Гомер ипоемақәа рҟынтәи адыррақәа иҟоу археологиатәи адокументалтәи хыҵхырҭақәа иуадаҩны ирыдҳәалоуп, убри аҟнытә урҭ критикада рхархәара ҟалом: «ҿырҳәалатәи атеориа» аҟынтәи адыррақәа шаҳаҭра рзыруеит аҭоурыхтә дыррақәа рҿы ас еиԥш иҟоу атрадициақәа рҿы ицәырҵыр акәу аилагара дуқәа.
Уажәы еилкаахеит Гомер ипоемақәа рдунеи ажәытә бырзенцәа «[[Тёмные века (Древняя Греция)|ршәышықәса лашьцақәа]]» раан иҟаз аԥсҭазаара ииашоу асахьа шаанарԥшуа<ref>Феномен полиса в современной зарубежной историографии: Реф. сб. / РАН. ИНИОН. Центр социал. науч.-информ. исслед. Отд. истории; Отв. ред. Медовичев А. Е. — М., 2011. — 152 с. — (Сер.: Всеобщая история). С. 6.</ref>.
== Гомер адунеитә культураҿы ==
[[Файл:AmbrosianIliadPict47Achilles.jpg|thumb|Абжьарашәышықәсазтәи “Илиада” азы асахьа]]
Гомер ипоемақәа "Илиада", "Одиссеиа" ажәытә бырзенцәа ирырҭаз анырра [[евреи|ауриақәа]] [[Тора|Тора]] шырнырыз иаҿдырԥшуеит<ref>{{Cite web |url=http://scibook.net/filosofiya-nauki-knigi/formyi-grecheskoy-jizni-podgotovivshie-18898.html |title=2. ФОРМЫ ГРЕЧЕСКОЙ ЖИЗНИ, ПОДГОТОВИВШИЕ РОЖДЕНИЕ ФИЛОСОФИИ 2.1. Поэмы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-02-08 |archive-date=2016-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214223159/http://scibook.net/filosofiya-nauki-knigi/formyi-grecheskoy-jizni-podgotovivshie-18898.html |url-status=live }}</ref>.
Ажәытә Бырзентәыла [[Классическая Греция|аклассикатә епоха]] аҵыхәтәантәи аамҭазы иҟалаз аҵаратә система Гомер ипоемақәа рҵарала ишьақәгылан. Урҭ хәҭак, мамзаргьы зегьы гәынкыланы ирҵон, уи атемақәа рыла аԥхьарақәа еиҿыркаауан, уҳәа убас иҵегьы. Ари асистема [[Древний Рим|Рим]] иаҿнаҵааит, уаҟа [[I век|ҳера I-тәи ашәышықәса]] инаркны Гомер иҭыԥ [[Вергили|Вергили]] иааникылеит.
[[Финкельберг, Маргалит|Маргалит Финкельберг]] ишазгәалҭо ала, аиааира ззымгаз [[троя|Троиаа]] рышьҭрақәа реиԥш зхы зыԥхьаӡоз римаа Гомер ипоемақәа мап рцәыркит, уи иахҟьаны, абырзен бызшәала ицәажәоз Мрагылара аканонтә статус хьчо, Аиҭарҿиара ҟалаанӡа лаҭынтәи Мраҭашәара иацәыӡит<ref>{{Cite web |url=http://magazines.gorky.media/nlo/2008/93/te41.html |title=Журнальный зал {{!}} НЛО, 2008 N93 {{!}} Т. Ф. ТЕПЕРИК, В. БУЯКОВА, АЛИНА БОДРОВА — Гаспаровские чтения √ 2008<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-05-14 |archive-date=2014-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514223623/http://magazines.russ.ru/nlo/2008/93/te41.html |url-status=live }}</ref>.
[[Файл:Sir Lawrence Alma-Tadema, English (born Netherlands) - A Reading from Homer - Google Art Project.jpg|thumb|right|[[Альма-Тадема, Лоуренс|Лоуренс Альма-Ҭадема]]. "Гомер иԥхьара", 1885 шықәса]]
Аклассика ашьҭахьтәи аамҭазы агекзаметриатә поема дуқәа Гомер идиалект ала иаԥырҵон, мамзаргьы “Илиадеи” “Одиссеиеи” ирҿыԥшны, мамзаргьы [[агон|ирацлабуа]]. Урҭ рахь иаҵанакуеит [[Аполлоний Родосский|Родостәи Аполлони]] иҩымҭа «[[Аргонавтика (Аполлоний Родосский)|Аргонавтика]]», [[Квинт Смирнский|Смирнатәи Квинт]] иҩымҭа «Пост-Гомертәи ахҭысқәа», насгьы [[Нонн Панополитанский|Панополитантәи Нонн]] иҩымҭа «Дионис ихҭысқәа». Егьырҭ аеллинтә поетцәа, Гомер ихаҭабзиарақәа ирықәшаҳаҭхозаргьы, аепикатә форма ду рҽацәырыхьчон, «аӡиас дуқәа рҿы аӡы хәашьуп» ҳәа ([[Каллимах из Кирены|Каллимах]]<ref>Гимн 2, 108—109.</ref>) — аусумҭа хәыҷы аҿы мацара ауп валашьа змам ахаҭабхзиара аҟынӡа анаӡара ахьалшо ҳәа агәра ганы.
[[Римская литература|Ажәытәтәи Рим алитератураҿы]] еиқәхаз раԥхьаӡатәи (аԥҵәаха) аусумҭа абырзен [[Ливий Андроник|Ливиус Андроник]] иҟаиҵаз аҩымҭа “Одиссеиа” аиҭага ауп. Римтәи алитература аусумҭа хада — [[Вергили|Вергили]] ифырхаҵаратә епос «[[Энеида|Енеида]]», «Одиссеиеи» (раԥхьатәи ашәҟәқәа 6) «Илиадеи» (аҵыхәтәантәи ашәҟәқәа 6) рҿыԥшра ауп. Гомер ипоемақәа иҟарҵаз анырра антикатә литературатә ҩымҭақәа шамахамзар зегьы рҿы иубарҭоуп.
Гомер [[Средневековая литература|Мраҭашәаратәи абжьарашәышықәсақәа]] рзы дрыздыруамызт избан акәзар Византиеи иареи реизыҟазаашьақәа ԥсыҽын, ажәытә бырзен бызшәа издыруамызт, аха агекзаметриатә фырхаҵаратә епос Вергили ибзоурала акультураҿы аҵакы ду ааннакылоит.
[[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] Гомер ибзианы дырдыруан, насгьы ибзианы дҭырҵаауан. Иахьа уажәраанӡагьы еиқәханы иҟоуп жәабала инагӡоу Гомер ипоемақәа зну Византиатәи анапылаҩырақәа, уи антикатә литературатә ҩымҭақәа рзы зеиԥшыҟам усуп. Уи адагьы, Византиатәи аҵарауаа Гомер изку [[схолии|асхолиақәеи]] ахҳәаақәеи рыҩуан, еизыргон, насгьы иаԥырҵон. Иахьатәи акритикатә ҭыжьымҭаҿы архиепископ [[Евстафий Солунский|Евстафи]] “Илиадеи” “Одиссеиеи” ирызку ихцәажәара быжь-томк амҽханакуеит. Византиатәи аимпериа аҵыхәтәантәи аамҭазы, насгьы уи [[Падение Константинополя (1453)|анхыбгала]] ашьҭахь, абырзен напылаҩырақәеи аҵарауааи Мраҭашәараҟа амҩа рыԥшаауеит, насгьы [[эпоха Возрождения|Аиҭарҿиара]] аамҭазы Гомер ҿыц изааҭгылоит.
[[Данте Алигьери|Данте Алигьери]] Гомер џьаҳаным [[Ад (Божественная комедия)|актәи агьежь]] аҿы дҟаиҵоит, иқьырсианым, аха зусқәа бзиоу уаҩык иаҳасабала.
Иҟалап “Илиада” зегь раасҭа инаӡоу ахҩылаақәа руак Урыстәылаҟа иаазҭгьы [[Иван III Васильевич|Иуан III]] иԥҳәыс [[Софья Палеолог|Софиа Палеолог]] лбиблиотека иацны XV-тәи ашәышықәсазы. Ари “академиатә сиа” Византиатәи аклассикатә қьаадырша асахьа змоу еиҭеигеит [[Ломоносов, Михаил Васильевич|Михаил Васили-иԥа Ломоносов]]. Ақьаадырша аҩбатәи азбжак ԥыҭрак ашьҭахь гәымбылџьбарала игәылаԥиҟазар ҟалап Санкт-Петербург аус зуаз [[Шлёцер, Август Людвиг|Август Лиудвиг Шлиоцер]], насгьы XVIII-тәи ашәышықәсазы Германиа иҭиит, уаҟа уи ԥыҭрак ашьҭахь иагьыԥшаахеит. Раԥхьатәи аурыс бызшәахьы еиҭагоу апоезиатә еиҭага ду (Александриатәи ажәеинраалала “Илиада” ашәҟәқәа фба) [[Костров, Ермил Иванович|Ермил Иуан-иԥа Костров]] итәуп (1787).
1829 шықәсазы [[Гнедич, Николай Иванович|Николаи Иуан-иԥа Гнедич]] инаигӡеит “Илиада” аиҭагара. [[Белинский, Виссарион Григорьевич|Виссарион Григори-иԥа Белински]] ирецензиақәа изларҳәо ала, аоригинал аҟынтәи аиҭагара ҷыдала еиҷаҳаны, баҩхатәра дула иҟаҵан. [[Пушкин, Александр Сергеи-иԥа|Александр Сергеи-иԥа Пушкин]]гьы Гомер иеиҭагара атәы акьыԥхь аҿы ҩынтә далацәажәеит: «Гомер иҩымҭа Илиада, Гнедич еиҭеигаз...» ҳәа зыӡбахә ҳәоу азгәаҭа ацны («Литературная газета», 1830, № 2; шәахә ат. 6) насгьы акуплет «Илиада аиҭагара иазкны»:
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Сара исаҳауеит зыбжьы мгоу анцәатә еллинтә ажәа абжьы;
Аҭаҳмада ду игага сныруеит игәаҭеиуа ԥсыла.
</poem>
{{Ацитата алгара}}
Ари ажәеинраала аԥхьа мызкы шабжьаз, Пушкин иԥсабаратәу алаф ҳаҭыр ақәҵаны «Илиада аиҭагахь» ҳәа аепиграмма иҩит, уи зыхҟьаз аҭагылазаашьақәа реиқәшәара ауп (Гомер длашәын, Гнедич дыхәан):
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Гнедич дпоет хәахәан, алашә Гомер иеиҭагаҩ,
Уи аиҭагагьы аганкахьала аҿырԥштәы еиԥшуп.
</poem>
{{Ацитата алгара}}
Анапылаҩыратә епиграмма Пушкин игәцаракны ицәаӷәеит.
Иара убас Гомер деиҭаргон [[Жуковский, Василий Андреевич|Васили Андреи-иԥа Жуковски]], [[Вересаев, Викентий Викентьевич|Викенти Викенти-иԥа Вересаев]], [[Шуйский, Павел Александрович|Павел Александр-иԥа Шуиски]] («Одиссеиа», 1948 ш., Уралтәи Ауниверситет Ашәҟәҭыжьырҭа, атираж 900 екземплиар). Адунеи аҭоурых аҿы зегь реиҳа идуу Гомер иҭыжьымҭа ҳәа иԥхьаӡатәуп “Московски Рабочии” ашәҟәҭыжьырҭа иҭнажьыз, ацәа жәпа змаз, ҩ-томкны иҭыҵыз “Илиадеи”, “Одиссеиеи”, 1982 шықәса — атираж 150 нызқь екземплиар.
XXI-тәи ашәышықәсазы Гомер иеиҭагара иацырҵоит: [[Амелин, Максим Альбертович|Максим Альберт-иԥа Амелин]]<ref>Гомер. [http://magazines.gorky.media/novyi_mi/2013/2/g9.html Одиссея. Песнь первая] {{Wayback|url=http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2013/2/g9.html |date=20130829050517 }}. Перевод с древнегреческого и предисловие Максима Амелина. [[Новый мир (журнал)|Новый мир]]. 2013, № 2.</ref> (“Одиссеиа” актәи ашәа, 2013 ш.); [[Сальников, Александр Аркадьевич|Александр Аркади-иԥа Сальников]] иахьатәи аурыс бызшәахьы еиҭеигеит “Илиада” (2011), “Одиссеиа” (2014—2015).
== Аиҭагақәеи аиҭаҳәақәеи, аҭыжьымҭақәеи ==
[[Файл:Page from the first printed edition of collected works by Homer.jpg|thumb|[[Флоренция|Флоренциа]] 1488—1489 шықәсқәа рзы икьыԥхьыз Гомер ишәҟәы аҟынтәи даҟьак. Ашәҟәы ҵәахуп [[Национальная библиотека Франции|Франциа Амилаҭтә библиотекаҿы]] ]]
* [[Ливий Андроник|Ливи Андроник]] (ҳ.ҟ. 280 шықәсазшәа — ҳ.ҟ. 200. шықәсазшәа) “Одиссеиа” алаҭын бызшәахьы еиҭеигеит.
* 1165 шықәсазы [[Сент-Мор, Бенуа де|Бенуа де Сент-Мор]] [[Старофранцузский язык|ажәытә францыз бызшәала]] “Троиа иазку ароман” ииҩит, 30000 цәаҳәа инареиҳаны зҵазкуа, уи Аквитаниатәи аҳкәажә [[Алиенора Аквитанская|Алиенора]] илзикит. Ианииҩуаз ихы иаирхәон Гомер ипоемақәа лаҭын бызшәала реиҭаҳәара, иара убас [[Дарет Фригийский|Фригиатәи Дарет]] иҩымҭа «Троиа аилаҳара аҭоурых», [[Диктис Критский|Криттәи Диктис]] иҩымҭа «Троиатәи аибашьра амшынҵа», [[Овидий|Овиди]] иҩымҭа «[[Метаморфозы (Овидий)|Аметаморфозақәа]]».
* [[Гермониак Константин|Константин Гермониак]] [[Эпирское царство|Епиртәи адеспот]] [[Иоанн II Орсини|Иоанн II Орсини]] (1323—1335) иԥҳәыс [[Анна Палеолог (регент Эпира)|Анна Палеолог]]и (1335—1337 рзы Епиртәи адеспотина) раҳҭынратә поет иакәын. Урҭ рыдҵала, иара Гомер иҩымҭа “Илиада” аус адулара мҩаԥигеит, зегьы еилыркаауа абызшәала ҿыц иҩны. “Илиада” аверсиа ҿыц аҿы 8799 ажәеинраала 24 рапсодиатә ашәақәа рахь еизгоуп.
* [[Пилатос, Леонтиос|Леонтиос Пилатос]] (?—1366) [[Франческо Петрарка|Франческо Петрарка]] изы алаҭын бызшәахьы апрозатә еиҭагара 1359 шықәсеи 1362 шықәсеи рыбжьара инаигӡеит.
* [[Полициано, Анджело|Анџьело Полициано]] (1454—1494) 1470 шықәсазы “Илиада” аҩбатәии ахԥатәии ашәақәа гекзаметрла алаҭын бызшәахьы еиҭеигеит, убри алагьы «Гомер қәыԥш» ҳәа ахьӡшьара даԥсахеит.
* 1488-1489 шықәсқәа рзы [[Флоренция|Флоренциа]] ақалақь аҿы хылҵшьҭрала абырзен [[Димитрий Халкокондил|Димитри Халкокондил]] раԥхьаӡакәны бырзен бызшәала “Илиадеи” “Одиссеиеи” икьыԥхьит. “Илиада” аҭыжьра ианазыҟеиҵоз иара ихы иаирхәеит 1468 шықәсазы Константинопольтәи алаҭын патриарх [[Виссарион Никейский|Никеиатәи Виссарион]] иара иаԥиҵаз Венециатәи [[Библиотека Марчиана|Марк ихьӡ зху ашәҟәыҵәахырҭа (Марчиантәи ашәҟәыҵәахырҭа)]] иаиҭаз аманускрипт Venetus A.
* Андреас Дивус 1537 шықәсазы [[Уанаҿа|Венециа]] ақалақь аҿы икьыԥхьит “Илиадеи” “Одиссеиеи” алаҭын бызшәахьы реиҭагақәа.
* [[Чапмен, Джордж|Џьорџь Чапмен]] (1559 шықәсазшәа — 1634) “Иллиадеи” “Одиссеиеи” раԥхьаӡатәи англыз бызшәахьы реиҭагақәа ҟаиҵеит.
* [[Кондратович, Кирьяк Андреевич|Кириак Андреи-иԥа Кондратович]] (1703—1788) 1758—1759 шықәсқәа рзы раԥхьаӡакәны «Илиада» прозала аурысшәахь еиҭеигеит. Аиҭага ҭыжьӡам, ишеиқәхазгьы.
* [[Ломоносов, Михаил Васильевич|Михаил Васили-иԥа Ломоносов]] (1711—1765) — раԥхьаӡа иҭыҵыз “Илиада” аҟынтәи ацыԥҵәахақәа реиҭагақәа дравторуп.
* [[Екимов, Пётр Екимович|Пиотр Еким-иԥа Екимов]] (1735 раҟара — 1795 ашьҭахь) 1776—1778 шықәсқәа рзы “Илиада” апрозатә еиҭага икьыԥхьит, 1779 шықәсазы аҭауад [[Потёмкин, Григорий Александрович|Григори Александр-иԥа Потиомкин]] «Одиссеиа» апрозатә еиҭага изыҟеиҵеит.
* [[Костров, Ермил Иванович|Ермил Иуан-иԥа Костров]] (1755—1796) 1778—1811 шықәсқәа рзы Александриатәи ажәеинраалала икьыԥхьит «Илиада» аиҭага.
* [[Гнедич, Николай Иванович|Николаи Иуан-иԥа Гнедич]] (1784—1833) 1829 шықәсазы «Илиада» гекзаметрла (аоригинал ажәеинраалатә шәагаа) аиҭага ҭижьит.
* [[Жуковский, Василий Андреевич|Васили Андреи-иԥа Жуковски]] (1783—1852) 1849 шықәсазы иҭижьит «Одиссеиа» аиҭага гекзаметрла (аоригинал апоезиатә шәагаа).
== Агәалашәара анаӡаӡатәра ==
* 1976 шықәсазы, [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] [[Меркурий (планета)|Меркури]] аҟны 320 километр аҭбаара змоу [[Гомер (кратер)|акратер]] Гомер ихьӡ ахнаҵеит.
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
=== Атекстқәеи аиҭагақәеи ===
: ''Инарҭбаау адыррақәа шәахәаԥш астатиақәа [[Илиада|Илиада]], [[Одиссея|Одиссеиа]] рҟны''
: ''шәахәаԥш иара убас: Гомер иҩымҭақәа англыз бызшәахьы реиҭагақәа''
* [[книгопечатание|Акьыԥхьра]] анцәыр, [[1488 год|1488]] шықәсазы Флоренциа [[Димитрий Халкокондил|Димитри Халкокондил]] раԥхьаӡакәны иҭижьит “Илиадеи” “Одиссеиеи”.
* ''Аурыс прозатә еиҭага'': Полное собрание творений Гомера. / Пер. Г. Янчевецкого. Ревель, 1895. 482 стр. (приложение к журналу «Гимназия»)
* Асериа «[[Loeb classical library]]» аҟны аусумҭақәа хә-томкны иҭыҵит (№ 170—171 — Илиада, № 104—105 — Одиссеиа); насгьы № 496 — Гомер ихьыӡрашәақәа, Гомертәи аапокрифқәа, Гомер иԥсҭазаара иазку.
* Асериа «[[Collection Budé]]» аҟны аусумҭақәа жәба-томкны иҭыҵит: «Илиада» (алагалеи 4 томи), «Одиссеиа» (3 том) насгьы ахьыӡрашәақәа.
* ''Краузе В. М.'' Гомеровский словарь (к Илиаде и Одиссее). Со 130 рис. в тексте и картою Трои. СПб., А. С. Суворин. 1880. 532 стб. (''ареволиуциаԥхьатәи ашкол ҭыжьымҭа аҿырԥштәы'')
* {{книга
|автор=Анпеткова-Шарова Г. Г., Дуров В. С.
|часть=Часть I. Греция
|заглавие=Античная литература
|место=СПб
|издательство=Филологический факультет СПбГУ
|том=I
|год=2004
|isbn=5-8465-0191-5
|ref=Анпектова-Шарова & Дуров}}
=== Гомер изку амонографиақәа ===
: ''абиблиографиа иара убас шәахәаԥш астатиақәа [[Илиада|Илиада]], [[Одиссея|Одиссеиа]] рҟны''
* ''Авдеенко Е.А.'' Гомер. "Илиада": Мировоззрение эпоса. Москва: Классис, 2017. 420 с. -(Серия "Классическая гимназия"). 500 экз. ISBN 978-5-9908708-4-0 Одобрено издательским советом Русской Православной Церкви
* ''Альтман М. С.'' Пережитки родового строя в собственных именах у Гомера. (Известия ГАИМК. Вып. 124). М.-Л.: ОГИЗ, 1936. 164 стр. 1000 экз.
* ''Гордезиани Р. В.'' [https://web.archive.org/web/20071113192455/http://annals.xlegio.ru/greece/gordez/index.htm#pge ''Проблемы гомеровского эпоса''.] Тб.: Изд-во Тбил. ун-та, 1978. 394 стр. 2000 экз.
* [[Егунов, Андрей Николаевич|Егунов, А. Н.]] Гомер в русских переводах XVIII—XIX веков. М.; Л.: Наука, 1964; переиздание М.: Индрик, 2001.
* ''Зелинский Ф. Ф.'' Гомеровская психология. Пг., Изд-во АН, 1920.
* ''Котенёва А. В.'' Психология в эпических поэмах Гомера. Понятия, феномены и механизмы. — Saarbrücken: [[LAP LAMBERT Academic Publishing]], 2016. ISBN 978-3-659-95960-8
* Лорд А. ''Сказитель''. М., 1994.
* ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' [https://web.archive.org/web/20071101045452/http://annals.xlegio.ru/greece/losev/index.htm#homer ''Гомер''.] М.: ГУПИ, 1960. 352 стр. 9 т.э.
** 2-е изд. (Серия «[[Жизнь замечательных людей]]»). М.: Мол. гв., 1996=2006. 400 стр.
* ''Панченко Д. В.'' [http://eupress.ru/books/index/item/id/259 Гомер. «Илиада». Троя.] СПб., [[Европейский университет в Санкт-Петербурге|Издательство Европейского университета в Санкт-Петербурге]]. 2016.
* ''Петрушевский Д. М.'' Общество и государство у Гомера. М., 1913.
* ''Сахарный Н. Л.'' Гомеровский эпос. М.: ХЛ, 1976. 397 стр. 10000 экз.
* ''[[Суриков, Игорь Евгеньевич|Суриков И. Е.]]'' Гомер — М.: Молодая гвардия, 2017. — 320 с. — (Серия «[[Жизнь замечательных людей]]») — ISBN 978-5-235-03989-6.
* ''[[Таруашвили, Леонид Иосифович|Таруашвили Л. И.]]'' Гомер в зеркале новоевропейских переводов: Пластико-тектонический аспект. — М.: [[Памятники исторической мысли (издательство)|Памятники исторической мысли]], 2013. — 176 с. — ISBN 978-5-88451-313-6
* ''Толстой И. И.'' Аэды: Античные творцы и носители древнего эпоса. М.: Наука, 1958. 63 стр.
* ''Фрейденберг О. М.'' Миф и литература древности. М.: Вост. лит. 1978. 2-е изд., доп. М., 2000.
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]], Котенёва А. В.'' Очерки по истории мировой культуры: боги и герои античной мифологии. М.: [[Московский государственный горный университет |МГГУ]], 2013. 351 с. 100 экз. ISBN 978-5-91615-032-2
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Античный космос и его обитатели. — Saarbrücken: [[LAP LAMBERT Academic Publishing]], 2016. — 154 с. ISBN 978-3-659-96641-5
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Герои Троянской войны. Пособие. М.: Эдитус, 2017. 28 с. ISBN 978-5-000-604-4
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Хроники Илиона: духовно-нравственные основания истории. Пособие. М.: Эдитус, 2024. 64 с. ISBN 978-5-00217-251-1
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Хроники Илиона: Троянская война и конец рода героев. Пособие. М.: Эдитус, 2025. 66 с. ISBN 978-5-00217-478-2
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Очерки по истории культуры: феномен героического в античной мифологии. Пособие. М.: Эдитус, 2025. 72 с. ISBN 978-5-00217-477-5
* ''Шталь И. В.'' Художественный мир гомеровского эпоса. М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1983. 296 стр. 6900 экз.
* ''Ярхо В. Н.'' Вина и ответственность в гомеровском эпосе. ''[[Вестник древней истории]]'', 1962, № 2, с. 4-26.
* G. Autenrieth, R. Keep. [https://archive.org/details/homericdictionar00auterich/page/n8 A Homeric Dictionary]. New York, 1880.
* Cunliffe R. J. ''A lexicon of the homeric dialect''. L., 1924.
* Leumann M. ''Homerische Würter.'' Basel, 1950.
* Michalopoulos, Dimitri, ''L'''Odyssée ''d’Homère au-delà des mythes'', Le Pirée: Institut d’Histoire Maritime Hellène, 2016, ISBN 978-618-80599-2-4
* Treu M. ''Von Homer zur Lyrik''. München, 1955.
* Whitman C.H. ''Homer and the heroic tradition.'' Oxford, 1958.
Гомер ирецепциа:
* ''[[Егунов, Андрей Николаевич|Егунов А. Н.]]'' Гомер в русских переводах XVIII—XIX вв. М.-Л., 1964. (2-е изд.) М.: Индрик, 2001.
=== Астатиақәа ===
'''аурыс бызшәала'''
* {{БРЭ |статья=Гомер |автор= |том=7 |страницы= 378—379|ref=БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/literature/text/2368659|архив=https://web.archive.org/web/20221202153724/https://bigenc.ru/literature/text/2368659|архив дата=2022-12-02}}
* [http://www.varvar.ru/arhiv/texts/akimova2.html Гомеровский эпос: миф и ритуал.] // Акимова Л. И. Искусство Древней Греции: Геометрика и архаика. — СПб.: [[Азбука-классика]], 2007.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Гомер|[[Мищенко, Фёдор Герасимович|Мищенко Ф. Г.]]}}
'''егьырҭ абызшәақәа рыла'''
* Реальный словарь классических древностей / под ред. Ф. Любкера. — СПб., 1885. — Ст. «Homerus».
=== Гомер ихьыӡрашәақәа рбиблиографиа ===
* [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman Перевод гимнов Ивлин-Уайта] (англ.)
* В серии «[[Collection Budé]]»: ''Homere''. Hymnes. Texte établi et traduit par J. Humbert. 8e tirage 2003. 354 p.
Аурыс еиҭагақәа:
* ахьыӡрашәақәа хазы-хазы еиҭеигеит С. П. Шестаков.
* Гомеровы гимны. / Пер. [[Вересаев, Викентий|В. Вересаева]]. М.: Недра, 1926. 96 стр.
** переизд.: Античные гимны. М.: Изд-во МГУ. 1988. С. 57-140 и комм.
* Гомеровы гимны. / Пер. и комм. Е. Г. Рабинович. М.: Carte blanche, [[1995]].
Аҭҵаарақәа:
* ''Деревицкий А. Н.'' Гомерические гимны. Анализ памятника в связи с историей его изучения. Харьков, 1889. 176 стр.
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.philology.ru/literature3/vakhrushev-97.htm Гомер]. Зарубежные писатели. Биобиблиографический словарь
* [http://fantlab.ru/autor10407 Афантастика алабораториа]
* [https://web.archive.org/web/20070930015304/http://all-art.org/literature/odissea/index.html Поэмы Гомера «Илиада» и «Одиссея» с комментариями, приложениями и иллюстрациями]
* [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman Греческие тексты поэм]
* [http://omhpos.narod.ru/ Гомер «Одиссея» в переводе Шуйского, с комментариями]
* [https://www.anews.com/p/130536769-poeht-gomer-biografiya-i-tvorchestvo-poehmy-gomera-iliada-i-odisseya/ Поэт Гомер: биография и творчество. Поэмы Гомера «Илиада» и «Одиссея». Большая статья на Anews.com]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Гомер| ]]
[[Акатегориа:Ажәытәбырзен поетцәа]]
[[Акатегориа:Ажәытә Бырзентәыла апоетцәа]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 8-тәи ашәышықәсазтәи апоетцәа]]
[[Акатегориа:Абырзенцәа рмифқәа еиҭазҳәоз амифографцәа| ]]
[[Акатегориа:Апоетцәа лашәқәа]]
[[Акатегориа:«Анцәатә комедиа» аперсонажқәа]]
[[Акатегориа:Зусумҭақәа ҳаамҭанӡа иааз антикатәи ашәҟәыҩҩцәа]]
eiuvt7yodg2g5dcf8dtoio0vnvykrqw
171853
171843
2026-08-17T19:09:35Z
Nart17
17397
Акавычкақәа аҩны астиль ахь: “…” / "…" → «…» (101 ҭыԥ); анҭыҵтәи ахыҵхырҭатә цитатақәеи анеструу „…“ еиҩшарақәеи ишыҟаз иаанхеит
171853
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
| ахьӡ = Гомер
| ахатәы хьӡы = Ὅμηρος
| афото = Homeros MFA Munich 51.jpg
| ахҵара = Гомер ибиуст [[Музей копий классической скульптуры|аклассикатә скульптура акопиақәа рмузеи]] аҟны, [[Мюнхен|Миунхен]]
| аира аҭыԥ = ''иӡбам'': [[Саламин|Саламин]], [[Колофон (город)|Колофон]], [[Смирна|Смирна]], [[Афины|Афины]], [[Аргос|Аргос]], [[Родос|Родос]], иара убас [[Иос|Иос]].
| аԥсра аҭыԥ = [[Иос|Иос]] адгьылбжьаха
| аусура = апоет, иныҟәаҩу ашәаҳәаҩ-аед, ааӡаҩ.
| апериод =
| magnum_opus = «Илиада», «Одиссеиа»
| ажанр = [[героический эпос|Афырхаҵаратә епос]]
| абызшәақәа = [[Древнегреческий язык|Ажәытәбырзен бызшәа]]
| атәылауаҩра =
}}
'''Гомер''' (ажәытә бырз. Ὅμηρος) — еицырдыруа [[Древняя Греция|ажәытәбырзен]] [[поэт|поет]]-[[Сказительство|ажәабжьҳәаҩы]], [[Эпос|аепикатә]] поемақәа «[[Илиада|Илиада]]» (европатәи алитература реиҳа ижәытәӡоу абаҟа<ref>{{книга |заглавие=Le monde d'Homère |издательство=Perrin |год=2000 |страницы=19 |язык= |автор=Vidal-Naquet, Pierre}}</ref>) иара убас «[[Одиссея|Одиссеиа]]» раԥҵаҩы. Иԥсҭазаара [[VIII век до н. э.|ҳ. ҟ. VIII—VII-тәи ашәышықәсақәа]] рахь иаҵанакуеит (зны-зынла [[IX в. до н. э.|ҳ.ҟ. IX-тәи ашәышықәсахь]]<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Homer-Greek-poet |title=Homer {{!}} Biography, Poems, & Facts {{!}} Britannica<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-06-16 |archive-date=2022-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616140944/https://www.britannica.com/biography/Homer-Greek-poet |url-status=live }}</ref>)<ref name="автоссылка2">{{Cite web |url=https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/GOMER.html |title=ГОМЕР {{!}} Энциклопедия Кругосвет<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-06-16 |archive-date=2022-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328202707/https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/GOMER.html |url-status=live }}</ref>, аха иара иҭоурыхтә ҟазшьа уажәгьы ҩашьарада иҟам<ref name="автоссылка1" /><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/literature/text/2368659|статья=ГОМЕР <!-- Заголовок добавлен ботом -->|том=7|страницы=378-379|архив=https://web.archive.org/web/20220615152745/https://bigenc.ru/literature/text/2368659|архив дата=2022-06-15}}</ref>.
Иҟалап уи [[аэд|даедызҭгьы]] (аклассикатә [[Бырзентәыла|Бырзентәыла]] [[Эпос (род литературы)|аепикатә]] [[Поэма|поемақәа]] рынагӡаҩы).
Иԥшааз ажәытә бырзентә литературатә [[папирус|папирусқәа]] рызбжак раҟара Гомер иҩымҭақәа рцыԥҵәахақәа роуп<ref>{{книга |заглавие=The World of Odysseus |ссылка=https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8 |издательство=[[The New York Review of Books]] |место=New York |год=2002 |страницы=[https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8/page/11 11]—2 |isbn=978-1-59017-017-5 |язык= |автор=Finley, Moses}}; Finley’s figures are based upon the corpus of literary papyri published before 1963.</ref>. [[Платон|Платон]] Гомер [[Эллины|аеллинцәа]] раԥхьатәи рааӡаҩ ҳәа изиҳәон<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2378423|статья=ГРЕЦИЯ ДРЕВНЯЯ <!-- Заголовок добавлен ботом -->|том=7|страницы=705-729|архив=https://web.archive.org/web/20220404163744/https://bigenc.ru/world_history/text/2378423|архив дата=2022-04-04}}</ref>.
== Анысымҩа ==
[[Файл:Martynov Dacha Stroganova Homer Tomb 1812.jpg|thumb|300px|[[Санкт-Петербург|Санкт-Петербург]], [[Строгановская дача|Строганов идача]] абаҳчаҿы иҟоу «Гомер ижырҭа». [[Мартынов, Андрей Ефимович|А. Е. Мартынов]], 1813 шықәса]]
Гомер иԥсҭазаареи ихаҭареи ирызкны ҩашьарада акгьы еилкаам<ref name="автоссылка2" /><ref name="autogenerated1">{{Cite web |url=http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=22&format=djvu |title=Введенский Б. А. . Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319163345/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=22&format=djvu |archive-date=2014-03-19 |url-status=dead }}</ref>.
Аха еилкаауп, «[[Илиада|Илиадеи]]» «[[Одиссея|Одиссеиеи]]» рҿы зыӡбахә ҳәоу ахҭысқәа акырӡа рышьҭахь ишаԥҵаз, аха урҭ рыҟазаара ииашаны иананҵаз [[VI век до н. э.|ҳ. ҟ. VI-тәи ашәышықәсанӡа]]. Иахьатәи аҭҵаарадырра Гомер иԥсҭазаара аҭыԥ ахьанаҭо ахронологиатә аамҭа ҳ. ҟ. VIII-тәи ашәышықәса ауп. Егьырҭ ажәытә хыҵхырҭақәа ирҳәоит уи [[Троянская война|Троиатәи аибашьраан]] дынхон ҳәа<ref>{{статья |заглавие=The Invention of Homer |место=[[Кембридж|Cambridge]] |страницы=98—101 |язык= |автор=Graziosi, Barbara |год=2002}}</ref>. Иахьазы иҟоуп аира арыцхәқәеи урҭ рзы ашьақәырӷәӷәарақәеи (иаҳҳәап, [[Мартин Личфилд Уэст|Мартин Личфилд Уест]] ари арыцхә шәышықәсабжак ала еиҵеитәуан — ҳ.ҟ. аабатәи ашәышықәса анҵәамҭантәи абыжьбатәи ашәышықәса аҟынӡа<ref>{{Cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/11753589/Professor-Martin-West-OM.html |title=Search Icon<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2023-05-18 |archive-date=2023-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518132021/https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/11753589/Professor-Martin-West-OM.html |url-status=live }}</ref>).
Гомер дахьиз аҭыԥ еилкаам. [[Авл Геллий|Гелли]] иепиграмма инақәыршәаны, антикатәи атрадициаҿы быжь-қалақьк иԥсадгьыл ҳәа ахьӡҵара азин иазықәԥон: [[Смирна|Смирна]], [[Хиос (город)|Хиос]], [[Колофон (город)|Колофон]], [[Саламин|Саламин]], [[Родос (город)|Родос]], [[Аргос (город)|Аргос]], [[Афины|Афины]], насгьы ари епиграмма авариациақәа [[Кима|Кима]], [[Пилос|Пилос]], [[Итака|Итака]] ахьӡқәагьы рҳәоит<ref name=rskd/><ref>Анпеткова-Шарова Г. Г., Дуров В. С. Античная литература. Ч. I: Греция. — СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2004. — Т. I. — С. 63. — ISBN 5-8465-0191-5.</ref><ref name=autogenerated1 />. [[Геродот|Псеудо-Геродот]] ашәҟәы аҿы, [[Павсаний (географ)|Павсани]] «Еллада ахҳәаа» ҳәа зыӡбахә ҳәоу ашәҟәы аҿы ишырҳәаз ала, Гомер дыԥсит [[Киклады|Кикладтәи]] архипелаг аҿы иҟоу адгьылбжьаха [[Иос|Иос]] аҟны (уажәы дим [[Бырзентәыла|Абырзен Ремпублика]] аперифериатә еилазаара иаҵанакуеит). Иҟалап, «Илиадеи» «Одиссеиеи» ҩызҭгьы Бырзентәыла азиахәыҷтәи аԥшаҳәаҿы, [[ионийцы|Иониатәи ажәларқәа]] ахьынхоз, мамзаргьы ааигәа иҟаз адгьылбжьахақәа руак аҟны. Аха Гомер идиалект ииашоу адыррақәа аанагаӡом, избанзар уи ажәытә бырзен бызшәа иониатәии еолиатәии адиалектқәа реилаҵа ауп. Иҟоуп агәаанагара, иара идиалект Гомер диаанӡагьы акыршықәса раԥхьа ишьақәгылахьаз апоетикатә [[койнэ|коине]] аформақәа ируакуп ҳәа. Аҭҵааҩы Андреи Александр-иԥа Пустогаров игәаанагарала, «Илиада» зҩыз троиатәи ауаҩы иоуп. Уаҟа Троиа аҳра ҭынхас иамаз [[Гектор|Гектор]] иеибашьрақәеи иԥсреи рыӡбахә атәы ҳәоуп. Ашәҟәы алагоит Гектор дызлахәыз аибашьра аҽазыҟаҵарала, насгьы иԥсреи иԥсыжреи рыла ихыркәшоуп. Ахеиаа рыӡбахә лассы-лассы аирониа аҵоуп, троиаа ракәзар — ифырхацәа ҳаракқәоуп. Троиатәи аибашьра егьырҭ ахҭысқәа зегьы хыркәшарада иаанхоит<ref>{{Cite web |url=https://www.peremeny.ru/blog/25632 |title=Андрей Пустогаров. «Илиаду» написал троянец, или Краткая история греков. |archive-date=2025-11-11 |access-date=2026-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111173228/https://www.peremeny.ru/blog/25632 |url-status=live }}</ref>.
Ишаԥу еиԥш Гомер [[Слепой|длашәны]] даадырԥшуеит. Еиҳаракгьы иҟалап ари ахшыҩҵак иԥсҭазааратә фактқәа ирхылҿиаауа акәымкәа, антикатәи анысымҩа ажанр азы иҟазшьарбагоу реконструкциазар<ref name=autogenerated1 />. Ахьӡ «Гомер», уи аԥхьара версиак ала, ҵакыс иамоуп «илашәу» (ὁ μῆ ὁρῶν) ҳәа<ref name=rskd/>. Аԥааимбаражәатәи апоетикатәи абаҩхатәрақәа еидызкылоз антикатә логика инақәыршәаны, Гомер илашәра иазку агәаанагара аҵабырг цәгьала иазааигәаны уаҩ илахь иааиуан. Уи адагьы, ашәаҳәаҩ [[Демодок|Демодок]] «Одиссеиаҿы» даниз инаркны длашәуп<ref>Одиссея VIII, 63 сл.</ref>, уигьы [[автобиография|автобиографиатә]] ҟазшьа амоуп ҳәа угәы иаанагар алшоит.
Иҟоуп Гомери [[Гесиод|Гесиоди]] рыбжьара иҟалаз апоезиатә еицлабра иазку алегенда, уи зыӡбахә ҳәоу аусумҭа «Гомери Гесиоди реицлабра» [[III век до н. э.|III-тәи ашәышықәса ҳ. ҟ.]] аасҭа еиҳа ихьшәаны акәымкәа, аҭҵааҩцәа аӡәырҩы излазгәарҭо ала — акырӡа заагьы иаԥҵан<ref>Тронский И. М. История античной литературы М., 1983. С. 66.</ref>. Апоетцәа [[Эвбея|Евбеи]] адгьылбжьахаҿы иԥсыз Амфидем иаҳаҭыр азы ахәмаррақәа рҿы еиқәшәеит ҳәа рҳәоит, насгьы доусы иреиӷьыз ражәеинраалақәа ирыԥхьон. Аицлабраҿы ӡбаҩыс иҟаз аҳ Панед аиааира Гесиод ииҭеит, избанзар иара аибашьреи ашьрақәеи рахь акәымкәа, ақәаарыхреи аҭынчреи рахь ааԥхьара ҟаиҵоит. Убри аамҭазы, ауаа Гомер еиҳа идгылоит.
Илиадеи Одиссеии рыдагьы, аԥҵамҭақәа жәпакы Гомер идырҳәалоит, ҳәарада, аамҭала кырӡа уи ашьҭахь иаԥҵаз: «[[гомеровы гимны|Гомер ихьыӡрашәақәа]]» (ҳ.ҟ. VII—V-тәи ашәышықәсақәа, Гомер иҩымҭақәа реиԥш абырзен поезиа ижәытәӡоу ҿырԥштәқәаны иԥхьаӡоуп), акомиктә поема «Маргит» уҳәа убас иҵегьы.<ref name="rskd">Реальный словарь классических древностей / под ред. Ф. Любкера. — СПб., 1885. — Ст. «Homerus».</ref> Византиаа ҩажәаҟа поема ([[Киклики|ациклтәқәагьы]] уахь иналаҵаны) равторра Гомер идырҳәалоит, уи атәы ҳҳәар ҳалшоит, иаҳҳәап, [[Гермониак Константин|Константин Гермониак]] иҟаиҵаз Илиада апоетикатә еиҭаҟаҵара ҳахәаԥшны<ref>{{Книга|ссылка=https://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?rec=/metadata/9/7/5/metadata-314-0000000.tkl&do=146452_05.pdf&lang=en&pageno=1&pagestart=1&width=406.32%20pts&height=654.72%20pts&maxpage=498|автор=Constantin Hermoniacos|заглавие=La guerre de Troie|ответственный=ed. Émile Legrand|год=1890|место=Paris|издательство=J. Maisonneuve, libraire-editeur|страницы=|страниц=|isbn=|archive-date=2021-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210819000023/https://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?rec=%2Fmetadata%2F9%2F7%2F5%2Fmetadata-314-0000000.tkl&do=146452_05.pdf&lang=en&pageno=1&pagestart=1&width=406.32%20pts&height=654.72%20pts&maxpage=498}}</ref>.
Ахьӡ «Гомер» аҵакы (раԥхьаӡакәны иуԥылоит ҳ.ҟ. VII-тәи ашәышықәсазы, [[Каллин|Ефестәи Каллин]] «[[Фиваида (эпос)|Фиваида]]» зҩыз ҳәа ихьӡ аниҳәо) антикатә аамҭахгьы аилыркаара рҽазыршәахьан, иҟан аҵакы авариантқәа «абаандаҩы» (Гесихи), «иашьҭанеиуа» ([[Аристотель|Аристотель]]) мамзаргьы «алашә»<ref name=rskd/><ref>P. Chantraine, ''Dictionnaire étymologique de la langue grecque,'' Klincksieck, Paris, 1968, vol. 2 (3-4) p. 797 ''ad loc.''</ref><ref>H.G. Liddell, R. Scott, ''A Greek-English Lexicon'', rev. ed. Sir Henry Stuart-Jones, Clarendon Press, Oxford, 1968 ''ad loc''.</ref><ref>Pseudo-Herodotus, ''Vita Homeri''1.3 in Thomas W. Allen, ''Homeri Opera'', Tomus V,(1912) 1946 p. 194. Cf. [[Lycophron]], ''Alexandra,'' l.422</ref> ([[Эфор Кимский|Кимтәи Ефор]]), «аха абарҭ авариантқәа зегьы, иахьатәи ажәалагалақәа — уи „аиқәыршәаҩ“ мамзаргьы „аккомпаниатор“ ҳәа аҵакы аҭара — реиԥш, рыгәра угартә иҟам. <…> Ари ажәа Иониатәи аформаҿы Ομηρος — шамахамзар ииашаҵәҟьаны хатәы хьӡуп»<ref name=autogenerated1 /><ref>Боура С. М. Героическая поэзия / пер. с англ. — М.: Новое литературное обозрение, 2002. — С. 547.</ref>.
«Гомер иҳаҭгәын» Санкт-Петербургҟа иааигеит аурыс флот афцар М. Домашнев, уи 1770 шықәсазы Егеиатәи архипелаг адгьылбжьахақәа руак аҿы имҩаԥысуаз, [[Русско-турецкая война (1768—1774)|1768—1774 шықәсқәа рзтәи Аурыс-Ҭырқәа еибашьра]] аан аграф [[Орлов, Алексей Григорьевич|Алексеи Григори-иԥа Орлов-Чесменски]] инапхгара аҵаҟа имҩаԥысуаз [[Первая Архипелагская экспедиция|Актәи архипелагтә експедициа]] аан иԥшааит. Асаркофаг аграф [[Строганов, Александр Сергеевич|Александр Сергеи-иԥа Строганов]] итәхеит, [[Строгановская дача|Строганов идача]] апарк аҿы иқәыргылахеит. Анаҩс аграф даара игәы иахәеит Гомер иҳаҭгәын иазку алегенда Санкт-Петербург иахьалаҵәаз<ref>{{Cite web |url=https://www.ntv.ru/novosti/122128/ |title=Петербургские мифы о саркофаге Гомера. |access-date=2025-01-19 |archive-date=2025-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119114056/https://www.ntv.ru/novosti/122128/ |url-status=live }}</ref>. Иахьазы уи [[Ермитаж|Аҳәынҭқарратә Ермитаж]] аколлекциаҿы иҟоуп. Строганов исаркофаг аԥхьатәи аҭӡамц аҿы иану асахьақәа шамахамзар зегьы [[Мирмекийский саркофаг|Мирмекиатәи асаркофаг]] аԥхьатәи аҭӡамц аҿы иҟоу арелиеф ацәынхақәа ирышьашәалоит.
== Гомер изҵаара ==
{{main|Гомер изҵаара}}
«Илиадеи» «Одиссеиеи» равторра, урҭ рхылҵшьҭреи рԥеиԥши рҭаҩра аамҭа аҟынӡа ирызку апроблемақәа реизга «[[гомеровский вопрос|Гомер изҵаара]]» ҳәа хьӡыс иаиуит<ref>Анпеткова-Шарова Г. Г., Дуров В. С. Античная литература. Ч. I: Греция. — СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2004. — Т. I. — С. 64. — ISBN 5-8465-0191-5.</ref>.
Уи антикатә аамҭазгьы ицәырҵхьан<ref>{{Cite web |url=http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=23&format=djvu |title=Введенский Б. А. Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание |access-date=2014-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319163328/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=23&format=djvu |archive-date=2014-03-19 |url-status=dead }}</ref>, убас, иаҳҳәап, усҟан иҟалеит аҳәамҭақәа, Гомер иепос Троиатәи аибашьра аамҭазтәи апоетесса [[Фантасия|Фантасиа]] лпоемақәа рышьаҭала иаԥиҵеит ҳәа.
=== «Аналитикцәеи» «аунитаристцәеи» ===
[[Файл:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Homer and his Guide (1874).jpg|мини|327x327пкс|Гомери имҩақәҵаҩи (1874) [[Бугро, Вильям|Уилиам-Адольф Бугеро]]]]
[[XVIII век|XVIII-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭанӡа европатәи аҭҵаарадырраҿы аԥыжәара аман агәаанагара «Илиадеи» «Одиссеиеи» зҩыз Гомер иоуп, насгьы урҭ еиқәырханы иҟоуп иара ишаԥиҵаз еиԥшҵәҟьа ҳәа (аха, аббат [[Обиньяк, Франсуа Эделен|Франсуа Еделин д'Обиниак]] [[1664|1664 шықәсазы]] иҩымҭа «''Conjectures académiques''» аҟны иҳәеит «Илиадеи» «Одиссеиеи» [[VIII век до н. э.|ҳ.ҟ. VIII-тәи ашәышықәсазы]] [[Ликург Спартанский|Ликург]] Спарта еизигаз хазы игоу ашәақәа реизгақәа роуп ҳәа). Аха, [[1788|1788 шықәсазы]] Ж. Б. Вилуазон иҭижьит акодекс Venetus A аҟынтәи Илиадазы [[схолии|асхолиақәа]], урҭ ҿыгҳарала апоема ахаҭа акырӡа иеиҳан, насгьы антикатә филологцәа (еиҳарак [[Зенодот Эфесский|Ефестәи Зенодот]], [[Аристофан Византийский|Византиатәи Аристофан]], [[Аристарх Самофракийский|Самофракиатәи Аристарх]]) иртәыз шәкыла авариантқәа агәылан. Ари ашәҟәы анҭыҵ ашьҭахь еилкаахеит Александриатәи афилологцәа Гомер ипоемақәа рцәаҳәақәа шәкыла гәҩарас ишрымаз, мамзаргьы ииашамкәа ишырыԥхьаӡоз; урҭ анапылаҩырақәа рҟынтәи ианырхуамызт, аха иҷыдоу адыргала иалыркаауан. Асхолиақәа рыԥхьарагьы иҳамоу Гомер итекст апоет иԥсҭазаараҿы ҳәа иԥхьаӡоу аамҭа акәымкәа аеллинтә аамҭа иаҵанакуеит ҳәа алкаахьы ҳнанагоит. Абарҭ афактқәеи егьырҭ ахшыҩзышьҭрақәеи шьаҭас иҟаҵаны (уи гәаанагарала Гомер иаамҭазы [[Бесписьменные языки|аҩыра ыҟамызт]], убри аҟнытә апоет илшомызт абас еиԥш идуу апоема аԥҵара), [[Вольф, Фридрих Август|Фридрих Август Вольф]] ишәҟәы «Пролегомены к Гомеру»<ref>Wolf F.A. Prolegomena ad Homerum. Halle, 1795</ref> аҿы апоемақәа рыҩбагьы рыҟазаараан даараӡа шьаҭанкыла рҽырыԥсахуан ҳәа агәаанагара шьҭихит. Абасала, Вольф излеиҳәо ала, «Иллиадеи» «Одиссеиеи» авторк итәуп ҳәа аҳәара залшом.
Вольф Илиада атекст (цәгьам-бзиам иахьатәи аформала) ашьақәгылара аамҭа ҳ.ҟ. VI-тәи ашәышықәса иаҵанакуеит ҳәа иԥхьаӡоит. Аиашазы, антикатә авторцәа ԥыҭҩык ([[Цицерон|Цицерон]]гьы уахь дналаҵаны) излаарыцҳауа ала, Гомер ипоемақәа раԥхьаӡакәны еизганы иҩын Афинатәи атиран [[Писистрат|Писистрат]] мамзаргьы иԥа [[Гиппарх (тиран)|Гиппарх]] рыдҵала. Ари «Писистраттәи аҭыжьымҭа» ҳәа изышьҭоу аҭахын [[Панафинеи|Панафинеиаҿы]] «Илиадеи» «Одиссеиеи» рықәыргылара еиҳа арманшәаларазы. Аналитикатә знеишьа шьақәнарӷәӷәеит апоемақәа ртекстқәа рҿы иҟоу аиҿагыларақәа, урҭ рҿы аамҭарацәатә шьаҭақәа рыҟазаара, асиужет хада аҟынтәи инарҭбааны ацәхьаҵрақәа.
Аналитикцәа Гомер ипоемақәа шышьақәгылаз азы еиуеиԥшым агәаанагарақәа ҟарҵеит. [[Лахман, Карл Конрад Фридрих|Карл Лахман]] агәра ганы дыҟан «Илиада» ашәа хәыҷқәа рыла иаԥҵан ҳәа («ашәа хәыҷқәа ртеориа» ҳәа изышьҭоу). [[Герман, Готфрид|Готфрид Герман]], уи аҭыԥан, агәра ганы дыҟан, апоемақәа зегьы ашәа маҷ хәыҷы-хәыҷла аҽарҭбаарала ицәырҵит ҳәа, уи еиҳа-еиҳа аматериал ҿыц ацлон («раԥхьатәи агәыцә атеориа» ҳәа изышьҭоу).
Вольф иҿагылаҩцәа («аунитарицәа» ҳәа изышьҭоу) еиуеиԥшым аҿагыларатә аргументқәа ықәдыргылеит. Актәи, «писистраттәи аҭыжьымҭа» аверсиа агәра ганы иҟамызт, избанзар уи иазку адыррақәа зегьы акырӡа игәиантәуп. Ари ажәабжь аеллинтә аамҭазы иҟалар алшон усҟантәи аҳцәа русқәа ирҿырԥшны, урҭ еиуеиԥшым анапылаҩырақәа рыԥшаара иазгәышьуан (шәахәаԥш [[Александрийская библиотека|Александриатәи абиблиотека]]). Иҩбахаз, аиқәымшәарақәеи ацәхьаҵрақәеи авторцәа рацәаны ишыҟоу аанарԥшӡом, избан акәзар урҭ хымԥада аҩымҭа дуқәа рҿы иуԥылоит. «Аунитарицәа» апоемақәа зегьы равтор иакзаара шьақәдырӷәӷәон, «Иллиадеи» «Одиссеиеи» рҟны ахшыҩҵак аиашара, акомпозициа аԥшӡареи асимметриеи иаҵшьны.
=== «Аҿаԥыцтә теориеи» «анеоаналитикцәеи» ===
Гомер ипоемақәа ҿырҳәала еиҭаҵуан ҳәа агәаанагара, автор аҩырадатә аамҭазы дынхон азы, ажәытәанӡагьы иаарԥшын; избан акәзар иҟан адыррақәа ҳ.ҟ. VI-тәи ашәышықәсазы Афинатәи атиран [[Писистрат|Писистрат]] Гомер ипоемақәа ртекст официалла аԥҵаразы анапынҵа шииҭаз ала.
1930-тәи ашықәсқәа рзы америкатәи апрофессор [[Пэрри, Милмэн|Милман Перри]] ҩ-експедициак еиҿикааит, ари атрадициа Гомер итекстқәа рҿырԥшра хықәкыс иҟаҵаны, аладаславиантәи аепос аҭҵааразы. Ари амҽхак ду змоу аҭҵаара иалҵшәаны «ҿырҳәалатәи атеориа» еиқәыршәан, уи «[[Теория Пэрри-Лорда|Перри-Лорд итеориа]]» ҳәагьы иашьҭоуп ([[Лорд, Альберт|Альберт Лорд]] — изаамҭанымкәа иԥсыз М. Перри иус анагӡаҩы). Аҿаԥыцтә теориа инақәыршәаны, Гомер ипоемақәа рҿы иуԥылоит ҩашьара зқәым аҿаԥыцтә епикатә жәабжьҳәара аҷыдарақәа, урҭ рахьтә зегь реиҳа ихадароу апоезиатә формулақәа рсистема ауп. Ҿырҳәалатәи ажәабжьҳәаҩ еснагь ашәа ҿыцны иаԥиҵоит, аха нагӡаҩыс мацара ихы иԥхьаӡоит. Сиужетк змоу ҩ-ашәак, ҩаӡаралеи ажәала рцәажәашьалеи зынӡа еиԥшымзаргьы, ажәабжьҳәаҩ иганахьала ашәакуп, еиԥшымкәа «инарыгӡоу». Ажәабжьҳәаҩцәа аԥхьара-аҩра рыздырӡом, избан акәзар ишьақәыргылоу атекст аидеиа аимпровизациатә техника иазеицәоуп.
Абасала, ажәалатәи атеориа аҟынтәи иаабоит, «Илиадеи» «Одиссеиеи» ртекстқәа равтор ду ма равторцәа (Гомер иоуп) рыԥсы ахьынӡаҭаз ишьақәырӷәӷәо аформа шроуз. Аҿаԥыцтә теориа аклассикатә вариант урҭ апоемақәа диқтантла рҭаҩра аанагоит, избан акәзар урҭ аимпровизациатә традициа аҳәаақәа ирҭагӡаны ҿырҳәала ирыладырҵәозҭгьы, даҽазны рынагӡараан ртекст шьаҭанкыла аҽаԥсахуан. Аха иҟоуп даҽа еилыркаарақәакгьы. Апоемақәа рыҩбагьы авторк иакәу, ҩыџьа ракәу иаԥызҵаз, атеориа иҳаилнаркааӡом.
Уи адагьы, ажәалатәи атеориа ишьақәнарӷәӷәоит «Гомер иаԥхьа апоетцәа рацәаҩын» ҳәа иҟаз ажәытәтәи агәаанагарақәа. Иҵабыргыҵәҟьаны, аҿаԥыцтә епикатә жәабжьҳәара атехника акыр шәышықәсалатәи аҿиара иахылҵшьҭроуп, апоемақәа равтор ихаҭаратә ҟазшьақәа аанарԥшӡом.
Анеоаналитикцәа аналитика ҳаамҭазтәи ахаҭарнакцәа ракәӡам. Анеоанализ — [[гомероведение|Гомер иҭҵаарақәа]] рҿы автор ихы иаирхәоз раԥхьатәи апоетикатә шьаҭақәа ралкаара иазку хырхарҭоуп. «Илиадеи» «Одиссеиеи» рыҿдырԥшуеит еиҭаҳәаралеи цыԥҵәахалеи ҳаамҭанӡа иааз [[Киклики|ациклтә]] поемақәа. Абасала, анеоаналитикатә знеишьа аԥыжәара змоу аҿаԥыцтә теориа иаҿагылом. Иахьатәи аамҭазы зегь реиҳа иналукааша неоаналитикс дыҟоуп анемец ҭҵааҩы [[Кульманн, Вольфганг|Вольфганг Кулман]], амонографиа «Илиада ахыҵхырҭақәа» автор<ref>Kullmann W. «Die Quellen der Ilias». Wiesbaden, 1960</ref>.
== Асахьаркыратә ҷыдарақәа ==
[[Файл:Homeros MFA Munich 272.jpg|thumb|Гомер искульптуроу ихы (460 ҳ. ҟ. раҟара)]]
«Илиада» зегь реиҳа ихадоу акомпозициатә ҷыдарақәа иреиуоуп [[Зелинский, Фаддей Францевич|Фаддеи Франци-иԥа Зелински]] ишьақәиргылаз «ахронологиатә еиқәымшәара азакәан». Уи злаҟоу ала, «Гомер иҟны ажәабжь ахаангьы иахьалагаз аҭыԥ ахь ихынҳәӡом. Ус анакәха, Гомер иҟны апараллельтә усқәа раарԥшра залшом; Гомер ипоетикатә техника иадыруа ҩбатәи, аԥшькәакьтә еизшәара акәымкәа, иаабац, ацәаҳәатә еизшәара мацара ауп»<ref>Зелинский Ф. Ф. «Закон хронологической несовместимости и композиция Илиады» (в сб. Χαριστήρια. СПб., 1897, стр. 106).</ref>. Абасала, зны-зынла апараллельтә хҭысқәа еишьҭаргыланы иаарԥшуп, зны-зынла урҭ рахьтә акы мацара аӡбахә ҳәоуп, мамзаргьы иҵәахуп. Уи ауп апоема атекст аҿы иҟоу еиқәымшәарақәак ҳаилзыркаауа.
Аҭҵааҩцәа иазгәарҭоит арҿиамҭақәа [[Когезия (лингвистика)|реимадара]], ахҭысқәа реишьҭагыла аҿиара, афырхацәа хадақәа рхаҿсахьақәа реизакра. Гомер иажәалатәи аҟазареи уи аамҭазтәи аҿыханҵатә ҟазареи еиҿырԥшуа, лассы-лассы ирҳәоит апоемақәа ргеометриатә стиль аӡбахә<ref>См. напр. [[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]] Гомер. М., 1960, с. 130 слл.).</ref>. Аха аналитикатә доуҳала еиҿагылоу агәаанагарақәа аарԥшуп «Илиадеи» «Одиссеиеи» ркомпозициа акзаара иазкынгьы<ref>См. напр. [[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]] Анатомия «Илиады». СПб., 1998, стр. 10).</ref>.
Апоемақәа рыҩбагьы рыстиль формулатәуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит. Убри аан, аформула [[Клише (искусство)|аклишеқәа]] реизга еиԥш еилкааӡам, аха ацәаҳәаҿы иалкаау аметрикатә ҭыԥк иадҳәалоу (иԥсаххо) аҳәоуқәа рсистема аҳасабала. Убасала, аформула ҳалацәажәар ҳалшоит, ажәеицааирак атекст аҿы знызаҵәык ианаҳԥылогьы, аха уи асистема ишахәҭакыз ааҳарԥшыр ҳалшоит. Аформулақәа рыдагьы, иҟоуп цәаҳәақәак рҟынтәи еиҭаҟало ацыԥҵәахақәагьы. Иаҳҳәап, персонажк даҽаӡәы иажәақәа анеиҭеиҳәо, атекст зегьы еиҭаҳәазар ауеит, мамзаргьы шамахамзар ажәа-ажәала.
Гомер еилоу аепитетқәа иҟазшьарбагоуп («ашьапыццак», «агәил нацәа змоу», «адыдрҵысҩы»); абарҭқәеи егьырҭ аепитетқәеи рҵакы ҭагылазаашьала акәымкәа, атрадициатә формулатә система аҳәаақәа ирҭагӡаны ахәаԥшра ахәҭоуп. Убас, ахеиаа «[[Поножи|шьапҟәазқәоуп]]», урҭ абџьар рҟәынҵаны рыӡбахә ҳәамзаргьы, Ахиллес аԥсшьараангьы «дшьапыласуп».
Абжьарашәышықәсазтәиқәеи иахьатәиқәеи ажәабжьҳәаҩцәа рпоетика ҭызҵаауа иахьатәи абызшәадырҩцәа, иаҳҳәап, Абжьаратәи Азиатәи, амҽхак ду змоу аепикатә ҿаԥыцтә жәабжьқәа ирҷыдароу аҟазшьақәа алыркаауеит, урҭ еиԥмырҟьаӡакәа еиҭарҳәарц азы сааҭрацәала ашәаҳәара аҭахуп. Убас, ажәабжьҳәаҩцәа архәҭақәа рышьақәгылашьа ақалақьқәеи ажәларқәеи рыла еиқәырыԥхьаӡоит, насгьы урҭ рыԥхьаӡарақәа рҿы ахаангьы агха ҟарҵаӡом, уи Гомер иҩымҭа «Илиадаҿгьы» иааԥшуеит, уа Троиаҟа идәықәырҵаз аӷбақәа рхыԥхьаӡара ақалақьқәа рсиа ҟаҵоуп, насгьы урҭ афлотилиақәа рнапхгаҩцәа ртәгьы ануп. Ари ажәлар рҿаԥыцтә гәынкылара иаҷыдароуп. Афырхацәа реилазаашьа, урҭ реибашьрақәеи рфырхаҵарақәеи рсиа реишьҭагылара ԥсахрада иаанхоит, уигьы «Илиада» азы иҟазшьарбагоуп. Аха иалкаау асиужет аҟазаареи афырхацәа хадақәа рнысымҩа еилкаамкәа иахьыҟоуи анаҩстәи атекстқәа рлитературатә усадулара иазааигәоуп, иҟалап, ҳ. ҟ. VI-тәи ашәышықәсазы [[Писистрат|Писистрат]] ихаан акәзаргьы. Убри аамҭазы, еиҳа ижәытәӡатәиу, архаикатә «Одиссеиа», амифтә цәыршәахәқәеи, аҟәыдырԥаҩ [[Цирцея|Цирцеиеи]], [[циклопы|аблазаҵәқәеи]], адоумбеи-[[лестригоны|лестригонқәеи]], аԥша анцәахәы [[Эол|Еол]] иеихатә ӷбеи ахьыҟоу, атәцәеи ажәлар ирылҵыз ауааи рзы агәрыцҳашьара аныԥшуеит, уи «Илиадаҿы» зынӡа ыҟаӡам; ҭҵааҩцәақәак ргәаанагарала, уи иаанарԥшуеит даҽа авторрак, мамзаргьы «Одиссеиа» даҽа социалтә ҩаӡарак аҟны ишыҟоу. Ари апоема еиҳа ижәытәӡатәиу ахылҵшьҭра иақәҿнаҭуазар алшоит, апроф. Г. А. Бокшчанин игәаанагарала, Пенелопа лыԥҳәысҳәаҩцәа рхымҩаԥгашьа бааԥсқәеи, Одиссеи урҭ шахьирхәыз аҟазшьеи, архаикаԥхьатәи абшьҭратә закәан аҟазшьа змоу. Убри аамҭазгьы, «Илиадаҿы» анашанатә џьашьахәқәеи алакәтә персонажқәеи ртәы ҳәа акгьы ыҟам, аха [[Архаическая Греция|архаикатә]] ҟазшьа змоу аҳцәеи анапхгаҩцәеи рырратә фырхаҵара азышәаҳәара аҭыԥ амоуп.
== Гомер ипоемақәа рҭоурыхтә шьаҭа ==
XIX ашәышықәса азбжазы аҭҵаарадырраҿы иҟан агәаанагара «Илиадеи» «Одиссеиеи» ҭоурыхтәым ҳәа. Аха [[Шлиман, Генрих|Генрих Шлиман]] [[Гиссарлык|Гиссарлыктәи]] ахәаҟны, иара убас [[Микены|Микена]] имҩаԥигоз ажрақәа уи шиашам аадырԥшит. Анаҩс иаартын хетттәии мысратәии адокументқәа, урҭ Троиатәи аибашьраан иҟалаз ахҭысқәа реиԥшзаара рныԥшуеит. Микентәи ацыратә ҩыра ([[Линейное письмо Б|Ацәаҳәаҩыра Б]]) аилкаара «Илиадеи» «Одиссеиеи» раамҭазы иҟаз аԥсҭазаара иазкны адыррақәа рацәаны иаҳнаҭеит, ари аҩырала литературатә цыԥҵәахақәак шыԥшаамхазгьы. Иага ус иҟазаргьы, Гомер ипоемақәа рҟынтәи адыррақәа иҟоу археологиатәи адокументалтәи хыҵхырҭақәа иуадаҩны ирыдҳәалоуп, убри аҟнытә урҭ критикада рхархәара ҟалом: «ҿырҳәалатәи атеориа» аҟынтәи адыррақәа шаҳаҭра рзыруеит аҭоурыхтә дыррақәа рҿы ас еиԥш иҟоу атрадициақәа рҿы ицәырҵыр акәу аилагара дуқәа.
Уажәы еилкаахеит Гомер ипоемақәа рдунеи ажәытә бырзенцәа «[[Тёмные века (Древняя Греция)|ршәышықәса лашьцақәа]]» раан иҟаз аԥсҭазаара ииашоу асахьа шаанарԥшуа<ref>Феномен полиса в современной зарубежной историографии: Реф. сб. / РАН. ИНИОН. Центр социал. науч.-информ. исслед. Отд. истории; Отв. ред. Медовичев А. Е. — М., 2011. — 152 с. — (Сер.: Всеобщая история). С. 6.</ref>.
== Гомер адунеитә культураҿы ==
[[Файл:AmbrosianIliadPict47Achilles.jpg|thumb|Абжьарашәышықәсазтәи «Илиада» азы асахьа]]
Гомер ипоемақәа «Илиада», «Одиссеиа» ажәытә бырзенцәа ирырҭаз анырра [[евреи|ауриақәа]] [[Тора|Тора]] шырнырыз иаҿдырԥшуеит<ref>{{Cite web |url=http://scibook.net/filosofiya-nauki-knigi/formyi-grecheskoy-jizni-podgotovivshie-18898.html |title=2. ФОРМЫ ГРЕЧЕСКОЙ ЖИЗНИ, ПОДГОТОВИВШИЕ РОЖДЕНИЕ ФИЛОСОФИИ 2.1. Поэмы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-02-08 |archive-date=2016-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214223159/http://scibook.net/filosofiya-nauki-knigi/formyi-grecheskoy-jizni-podgotovivshie-18898.html |url-status=live }}</ref>.
Ажәытә Бырзентәыла [[Классическая Греция|аклассикатә епоха]] аҵыхәтәантәи аамҭазы иҟалаз аҵаратә система Гомер ипоемақәа рҵарала ишьақәгылан. Урҭ хәҭак, мамзаргьы зегьы гәынкыланы ирҵон, уи атемақәа рыла аԥхьарақәа еиҿыркаауан, уҳәа убас иҵегьы. Ари асистема [[Древний Рим|Рим]] иаҿнаҵааит, уаҟа [[I век|ҳера I-тәи ашәышықәса]] инаркны Гомер иҭыԥ [[Вергили|Вергили]] иааникылеит.
[[Финкельберг, Маргалит|Маргалит Финкельберг]] ишазгәалҭо ала, аиааира ззымгаз [[троя|Троиаа]] рышьҭрақәа реиԥш зхы зыԥхьаӡоз римаа Гомер ипоемақәа мап рцәыркит, уи иахҟьаны, абырзен бызшәала ицәажәоз Мрагылара аканонтә статус хьчо, Аиҭарҿиара ҟалаанӡа лаҭынтәи Мраҭашәара иацәыӡит<ref>{{Cite web |url=http://magazines.gorky.media/nlo/2008/93/te41.html |title=Журнальный зал {{!}} НЛО, 2008 N93 {{!}} Т. Ф. ТЕПЕРИК, В. БУЯКОВА, АЛИНА БОДРОВА — Гаспаровские чтения √ 2008<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-05-14 |archive-date=2014-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514223623/http://magazines.russ.ru/nlo/2008/93/te41.html |url-status=live }}</ref>.
[[Файл:Sir Lawrence Alma-Tadema, English (born Netherlands) - A Reading from Homer - Google Art Project.jpg|thumb|right|[[Альма-Тадема, Лоуренс|Лоуренс Альма-Ҭадема]]. «Гомер иԥхьара», 1885 шықәса]]
Аклассика ашьҭахьтәи аамҭазы агекзаметриатә поема дуқәа Гомер идиалект ала иаԥырҵон, мамзаргьы «Илиадеи» «Одиссеиеи» ирҿыԥшны, мамзаргьы [[агон|ирацлабуа]]. Урҭ рахь иаҵанакуеит [[Аполлоний Родосский|Родостәи Аполлони]] иҩымҭа «[[Аргонавтика (Аполлоний Родосский)|Аргонавтика]]», [[Квинт Смирнский|Смирнатәи Квинт]] иҩымҭа «Пост-Гомертәи ахҭысқәа», насгьы [[Нонн Панополитанский|Панополитантәи Нонн]] иҩымҭа «Дионис ихҭысқәа». Егьырҭ аеллинтә поетцәа, Гомер ихаҭабзиарақәа ирықәшаҳаҭхозаргьы, аепикатә форма ду рҽацәырыхьчон, «аӡиас дуқәа рҿы аӡы хәашьуп» ҳәа ([[Каллимах из Кирены|Каллимах]]<ref>Гимн 2, 108—109.</ref>) — аусумҭа хәыҷы аҿы мацара ауп валашьа змам ахаҭабхзиара аҟынӡа анаӡара ахьалшо ҳәа агәра ганы.
[[Римская литература|Ажәытәтәи Рим алитератураҿы]] еиқәхаз раԥхьаӡатәи (аԥҵәаха) аусумҭа абырзен [[Ливий Андроник|Ливиус Андроник]] иҟаиҵаз аҩымҭа «Одиссеиа» аиҭага ауп. Римтәи алитература аусумҭа хада — [[Вергили|Вергили]] ифырхаҵаратә епос «[[Энеида|Енеида]]», «Одиссеиеи» (раԥхьатәи ашәҟәқәа 6) «Илиадеи» (аҵыхәтәантәи ашәҟәқәа 6) рҿыԥшра ауп. Гомер ипоемақәа иҟарҵаз анырра антикатә литературатә ҩымҭақәа шамахамзар зегьы рҿы иубарҭоуп.
Гомер [[Средневековая литература|Мраҭашәаратәи абжьарашәышықәсақәа]] рзы дрыздыруамызт избан акәзар Византиеи иареи реизыҟазаашьақәа ԥсыҽын, ажәытә бырзен бызшәа издыруамызт, аха агекзаметриатә фырхаҵаратә епос Вергили ибзоурала акультураҿы аҵакы ду ааннакылоит.
[[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] Гомер ибзианы дырдыруан, насгьы ибзианы дҭырҵаауан. Иахьа уажәраанӡагьы еиқәханы иҟоуп жәабала инагӡоу Гомер ипоемақәа зну Византиатәи анапылаҩырақәа, уи антикатә литературатә ҩымҭақәа рзы зеиԥшыҟам усуп. Уи адагьы, Византиатәи аҵарауаа Гомер изку [[схолии|асхолиақәеи]] ахҳәаақәеи рыҩуан, еизыргон, насгьы иаԥырҵон. Иахьатәи акритикатә ҭыжьымҭаҿы архиепископ [[Евстафий Солунский|Евстафи]] «Илиадеи» «Одиссеиеи» ирызку ихцәажәара быжь-томк амҽханакуеит. Византиатәи аимпериа аҵыхәтәантәи аамҭазы, насгьы уи [[Падение Константинополя (1453)|анхыбгала]] ашьҭахь, абырзен напылаҩырақәеи аҵарауааи Мраҭашәараҟа амҩа рыԥшаауеит, насгьы [[эпоха Возрождения|Аиҭарҿиара]] аамҭазы Гомер ҿыц изааҭгылоит.
[[Данте Алигьери|Данте Алигьери]] Гомер џьаҳаным [[Ад (Божественная комедия)|актәи агьежь]] аҿы дҟаиҵоит, иқьырсианым, аха зусқәа бзиоу уаҩык иаҳасабала.
Иҟалап «Илиада» зегь раасҭа инаӡоу ахҩылаақәа руак Урыстәылаҟа иаазҭгьы [[Иван III Васильевич|Иуан III]] иԥҳәыс [[Софья Палеолог|Софиа Палеолог]] лбиблиотека иацны XV-тәи ашәышықәсазы. Ари «академиатә сиа» Византиатәи аклассикатә қьаадырша асахьа змоу еиҭеигеит [[Ломоносов, Михаил Васильевич|Михаил Васили-иԥа Ломоносов]]. Ақьаадырша аҩбатәи азбжак ԥыҭрак ашьҭахь гәымбылџьбарала игәылаԥиҟазар ҟалап Санкт-Петербург аус зуаз [[Шлёцер, Август Людвиг|Август Лиудвиг Шлиоцер]], насгьы XVIII-тәи ашәышықәсазы Германиа иҭиит, уаҟа уи ԥыҭрак ашьҭахь иагьыԥшаахеит. Раԥхьатәи аурыс бызшәахьы еиҭагоу апоезиатә еиҭага ду (Александриатәи ажәеинраалала «Илиада» ашәҟәқәа фба) [[Костров, Ермил Иванович|Ермил Иуан-иԥа Костров]] итәуп (1787).
1829 шықәсазы [[Гнедич, Николай Иванович|Николаи Иуан-иԥа Гнедич]] инаигӡеит «Илиада» аиҭагара. [[Белинский, Виссарион Григорьевич|Виссарион Григори-иԥа Белински]] ирецензиақәа изларҳәо ала, аоригинал аҟынтәи аиҭагара ҷыдала еиҷаҳаны, баҩхатәра дула иҟаҵан. [[Пушкин, Александр Сергеи-иԥа|Александр Сергеи-иԥа Пушкин]]гьы Гомер иеиҭагара атәы акьыԥхь аҿы ҩынтә далацәажәеит: «Гомер иҩымҭа Илиада, Гнедич еиҭеигаз...» ҳәа зыӡбахә ҳәоу азгәаҭа ацны («Литературная газета», 1830, № 2; шәахә ат. 6) насгьы акуплет «Илиада аиҭагара иазкны»:
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Сара исаҳауеит зыбжьы мгоу анцәатә еллинтә ажәа абжьы;
Аҭаҳмада ду игага сныруеит игәаҭеиуа ԥсыла.
</poem>
{{Ацитата алгара}}
Ари ажәеинраала аԥхьа мызкы шабжьаз, Пушкин иԥсабаратәу алаф ҳаҭыр ақәҵаны «Илиада аиҭагахь» ҳәа аепиграмма иҩит, уи зыхҟьаз аҭагылазаашьақәа реиқәшәара ауп (Гомер длашәын, Гнедич дыхәан):
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Гнедич дпоет хәахәан, алашә Гомер иеиҭагаҩ,
Уи аиҭагагьы аганкахьала аҿырԥштәы еиԥшуп.
</poem>
{{Ацитата алгара}}
Анапылаҩыратә епиграмма Пушкин игәцаракны ицәаӷәеит.
Иара убас Гомер деиҭаргон [[Жуковский, Василий Андреевич|Васили Андреи-иԥа Жуковски]], [[Вересаев, Викентий Викентьевич|Викенти Викенти-иԥа Вересаев]], [[Шуйский, Павел Александрович|Павел Александр-иԥа Шуиски]] («Одиссеиа», 1948 ш., Уралтәи Ауниверситет Ашәҟәҭыжьырҭа, атираж 900 екземплиар). Адунеи аҭоурых аҿы зегь реиҳа идуу Гомер иҭыжьымҭа ҳәа иԥхьаӡатәуп «Московски Рабочии» ашәҟәҭыжьырҭа иҭнажьыз, ацәа жәпа змаз, ҩ-томкны иҭыҵыз «Илиадеи», «Одиссеиеи», 1982 шықәса — атираж 150 нызқь екземплиар.
XXI-тәи ашәышықәсазы Гомер иеиҭагара иацырҵоит: [[Амелин, Максим Альбертович|Максим Альберт-иԥа Амелин]]<ref>Гомер. [http://magazines.gorky.media/novyi_mi/2013/2/g9.html Одиссея. Песнь первая] {{Wayback|url=http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2013/2/g9.html |date=20130829050517 }}. Перевод с древнегреческого и предисловие Максима Амелина. [[Новый мир (журнал)|Новый мир]]. 2013, № 2.</ref> («Одиссеиа» актәи ашәа, 2013 ш.); [[Сальников, Александр Аркадьевич|Александр Аркади-иԥа Сальников]] иахьатәи аурыс бызшәахьы еиҭеигеит «Илиада» (2011), «Одиссеиа» (2014—2015).
== Аиҭагақәеи аиҭаҳәақәеи, аҭыжьымҭақәеи ==
[[Файл:Page from the first printed edition of collected works by Homer.jpg|thumb|[[Флоренция|Флоренциа]] 1488—1489 шықәсқәа рзы икьыԥхьыз Гомер ишәҟәы аҟынтәи даҟьак. Ашәҟәы ҵәахуп [[Национальная библиотека Франции|Франциа Амилаҭтә библиотекаҿы]] ]]
* [[Ливий Андроник|Ливи Андроник]] (ҳ.ҟ. 280 шықәсазшәа — ҳ.ҟ. 200. шықәсазшәа) «Одиссеиа» алаҭын бызшәахьы еиҭеигеит.
* 1165 шықәсазы [[Сент-Мор, Бенуа де|Бенуа де Сент-Мор]] [[Старофранцузский язык|ажәытә францыз бызшәала]] «Троиа иазку ароман» ииҩит, 30000 цәаҳәа инареиҳаны зҵазкуа, уи Аквитаниатәи аҳкәажә [[Алиенора Аквитанская|Алиенора]] илзикит. Ианииҩуаз ихы иаирхәон Гомер ипоемақәа лаҭын бызшәала реиҭаҳәара, иара убас [[Дарет Фригийский|Фригиатәи Дарет]] иҩымҭа «Троиа аилаҳара аҭоурых», [[Диктис Критский|Криттәи Диктис]] иҩымҭа «Троиатәи аибашьра амшынҵа», [[Овидий|Овиди]] иҩымҭа «[[Метаморфозы (Овидий)|Аметаморфозақәа]]».
* [[Гермониак Константин|Константин Гермониак]] [[Эпирское царство|Епиртәи адеспот]] [[Иоанн II Орсини|Иоанн II Орсини]] (1323—1335) иԥҳәыс [[Анна Палеолог (регент Эпира)|Анна Палеолог]]и (1335—1337 рзы Епиртәи адеспотина) раҳҭынратә поет иакәын. Урҭ рыдҵала, иара Гомер иҩымҭа «Илиада» аус адулара мҩаԥигеит, зегьы еилыркаауа абызшәала ҿыц иҩны. «Илиада» аверсиа ҿыц аҿы 8799 ажәеинраала 24 рапсодиатә ашәақәа рахь еизгоуп.
* [[Пилатос, Леонтиос|Леонтиос Пилатос]] (?—1366) [[Франческо Петрарка|Франческо Петрарка]] изы алаҭын бызшәахьы апрозатә еиҭагара 1359 шықәсеи 1362 шықәсеи рыбжьара инаигӡеит.
* [[Полициано, Анджело|Анџьело Полициано]] (1454—1494) 1470 шықәсазы «Илиада» аҩбатәии ахԥатәии ашәақәа гекзаметрла алаҭын бызшәахьы еиҭеигеит, убри алагьы «Гомер қәыԥш» ҳәа ахьӡшьара даԥсахеит.
* 1488-1489 шықәсқәа рзы [[Флоренция|Флоренциа]] ақалақь аҿы хылҵшьҭрала абырзен [[Димитрий Халкокондил|Димитри Халкокондил]] раԥхьаӡакәны бырзен бызшәала «Илиадеи» «Одиссеиеи» икьыԥхьит. «Илиада» аҭыжьра ианазыҟеиҵоз иара ихы иаирхәеит 1468 шықәсазы Константинопольтәи алаҭын патриарх [[Виссарион Никейский|Никеиатәи Виссарион]] иара иаԥиҵаз Венециатәи [[Библиотека Марчиана|Марк ихьӡ зху ашәҟәыҵәахырҭа (Марчиантәи ашәҟәыҵәахырҭа)]] иаиҭаз аманускрипт Venetus A.
* Андреас Дивус 1537 шықәсазы [[Уанаҿа|Венециа]] ақалақь аҿы икьыԥхьит «Илиадеи» «Одиссеиеи» алаҭын бызшәахьы реиҭагақәа.
* [[Чапмен, Джордж|Џьорџь Чапмен]] (1559 шықәсазшәа — 1634) «Иллиадеи» «Одиссеиеи» раԥхьаӡатәи англыз бызшәахьы реиҭагақәа ҟаиҵеит.
* [[Кондратович, Кирьяк Андреевич|Кириак Андреи-иԥа Кондратович]] (1703—1788) 1758—1759 шықәсқәа рзы раԥхьаӡакәны «Илиада» прозала аурысшәахь еиҭеигеит. Аиҭага ҭыжьӡам, ишеиқәхазгьы.
* [[Ломоносов, Михаил Васильевич|Михаил Васили-иԥа Ломоносов]] (1711—1765) — раԥхьаӡа иҭыҵыз «Илиада» аҟынтәи ацыԥҵәахақәа реиҭагақәа дравторуп.
* [[Екимов, Пётр Екимович|Пиотр Еким-иԥа Екимов]] (1735 раҟара — 1795 ашьҭахь) 1776—1778 шықәсқәа рзы «Илиада» апрозатә еиҭага икьыԥхьит, 1779 шықәсазы аҭауад [[Потёмкин, Григорий Александрович|Григори Александр-иԥа Потиомкин]] «Одиссеиа» апрозатә еиҭага изыҟеиҵеит.
* [[Костров, Ермил Иванович|Ермил Иуан-иԥа Костров]] (1755—1796) 1778—1811 шықәсқәа рзы Александриатәи ажәеинраалала икьыԥхьит «Илиада» аиҭага.
* [[Гнедич, Николай Иванович|Николаи Иуан-иԥа Гнедич]] (1784—1833) 1829 шықәсазы «Илиада» гекзаметрла (аоригинал ажәеинраалатә шәагаа) аиҭага ҭижьит.
* [[Жуковский, Василий Андреевич|Васили Андреи-иԥа Жуковски]] (1783—1852) 1849 шықәсазы иҭижьит «Одиссеиа» аиҭага гекзаметрла (аоригинал апоезиатә шәагаа).
== Агәалашәара анаӡаӡатәра ==
* 1976 шықәсазы, [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] [[Меркурий (планета)|Меркури]] аҟны 320 километр аҭбаара змоу [[Гомер (кратер)|акратер]] Гомер ихьӡ ахнаҵеит.
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
=== Атекстқәеи аиҭагақәеи ===
: ''Инарҭбаау адыррақәа шәахәаԥш астатиақәа [[Илиада|Илиада]], [[Одиссея|Одиссеиа]] рҟны''
: ''шәахәаԥш иара убас: Гомер иҩымҭақәа англыз бызшәахьы реиҭагақәа''
* [[книгопечатание|Акьыԥхьра]] анцәыр, [[1488 год|1488]] шықәсазы Флоренциа [[Димитрий Халкокондил|Димитри Халкокондил]] раԥхьаӡакәны иҭижьит «Илиадеи» «Одиссеиеи».
* ''Аурыс прозатә еиҭага'': Полное собрание творений Гомера. / Пер. Г. Янчевецкого. Ревель, 1895. 482 стр. (приложение к журналу «Гимназия»)
* Асериа «[[Loeb classical library]]» аҟны аусумҭақәа хә-томкны иҭыҵит (№ 170—171 — Илиада, № 104—105 — Одиссеиа); насгьы № 496 — Гомер ихьыӡрашәақәа, Гомертәи аапокрифқәа, Гомер иԥсҭазаара иазку.
* Асериа «[[Collection Budé]]» аҟны аусумҭақәа жәба-томкны иҭыҵит: «Илиада» (алагалеи 4 томи), «Одиссеиа» (3 том) насгьы ахьыӡрашәақәа.
* ''Краузе В. М.'' Гомеровский словарь (к Илиаде и Одиссее). Со 130 рис. в тексте и картою Трои. СПб., А. С. Суворин. 1880. 532 стб. (''ареволиуциаԥхьатәи ашкол ҭыжьымҭа аҿырԥштәы'')
* {{книга
|автор=Анпеткова-Шарова Г. Г., Дуров В. С.
|часть=Часть I. Греция
|заглавие=Античная литература
|место=СПб
|издательство=Филологический факультет СПбГУ
|том=I
|год=2004
|isbn=5-8465-0191-5
|ref=Анпектова-Шарова & Дуров}}
=== Гомер изку амонографиақәа ===
: ''абиблиографиа иара убас шәахәаԥш астатиақәа [[Илиада|Илиада]], [[Одиссея|Одиссеиа]] рҟны''
* ''Авдеенко Е.А.'' Гомер. "Илиада": Мировоззрение эпоса. Москва: Классис, 2017. 420 с. -(Серия "Классическая гимназия"). 500 экз. ISBN 978-5-9908708-4-0 Одобрено издательским советом Русской Православной Церкви
* ''Альтман М. С.'' Пережитки родового строя в собственных именах у Гомера. (Известия ГАИМК. Вып. 124). М.-Л.: ОГИЗ, 1936. 164 стр. 1000 экз.
* ''Гордезиани Р. В.'' [https://web.archive.org/web/20071113192455/http://annals.xlegio.ru/greece/gordez/index.htm#pge ''Проблемы гомеровского эпоса''.] Тб.: Изд-во Тбил. ун-та, 1978. 394 стр. 2000 экз.
* [[Егунов, Андрей Николаевич|Егунов, А. Н.]] Гомер в русских переводах XVIII—XIX веков. М.; Л.: Наука, 1964; переиздание М.: Индрик, 2001.
* ''Зелинский Ф. Ф.'' Гомеровская психология. Пг., Изд-во АН, 1920.
* ''Котенёва А. В.'' Психология в эпических поэмах Гомера. Понятия, феномены и механизмы. — Saarbrücken: [[LAP LAMBERT Academic Publishing]], 2016. ISBN 978-3-659-95960-8
* Лорд А. ''Сказитель''. М., 1994.
* ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' [https://web.archive.org/web/20071101045452/http://annals.xlegio.ru/greece/losev/index.htm#homer ''Гомер''.] М.: ГУПИ, 1960. 352 стр. 9 т.э.
** 2-е изд. (Серия «[[Жизнь замечательных людей]]»). М.: Мол. гв., 1996=2006. 400 стр.
* ''Панченко Д. В.'' [http://eupress.ru/books/index/item/id/259 Гомер. «Илиада». Троя.] СПб., [[Европейский университет в Санкт-Петербурге|Издательство Европейского университета в Санкт-Петербурге]]. 2016.
* ''Петрушевский Д. М.'' Общество и государство у Гомера. М., 1913.
* ''Сахарный Н. Л.'' Гомеровский эпос. М.: ХЛ, 1976. 397 стр. 10000 экз.
* ''[[Суриков, Игорь Евгеньевич|Суриков И. Е.]]'' Гомер — М.: Молодая гвардия, 2017. — 320 с. — (Серия «[[Жизнь замечательных людей]]») — ISBN 978-5-235-03989-6.
* ''[[Таруашвили, Леонид Иосифович|Таруашвили Л. И.]]'' Гомер в зеркале новоевропейских переводов: Пластико-тектонический аспект. — М.: [[Памятники исторической мысли (издательство)|Памятники исторической мысли]], 2013. — 176 с. — ISBN 978-5-88451-313-6
* ''Толстой И. И.'' Аэды: Античные творцы и носители древнего эпоса. М.: Наука, 1958. 63 стр.
* ''Фрейденберг О. М.'' Миф и литература древности. М.: Вост. лит. 1978. 2-е изд., доп. М., 2000.
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]], Котенёва А. В.'' Очерки по истории мировой культуры: боги и герои античной мифологии. М.: [[Московский государственный горный университет |МГГУ]], 2013. 351 с. 100 экз. ISBN 978-5-91615-032-2
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Античный космос и его обитатели. — Saarbrücken: [[LAP LAMBERT Academic Publishing]], 2016. — 154 с. ISBN 978-3-659-96641-5
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Герои Троянской войны. Пособие. М.: Эдитус, 2017. 28 с. ISBN 978-5-000-604-4
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Хроники Илиона: духовно-нравственные основания истории. Пособие. М.: Эдитус, 2024. 64 с. ISBN 978-5-00217-251-1
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Хроники Илиона: Троянская война и конец рода героев. Пособие. М.: Эдитус, 2025. 66 с. ISBN 978-5-00217-478-2
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Очерки по истории культуры: феномен героического в античной мифологии. Пособие. М.: Эдитус, 2025. 72 с. ISBN 978-5-00217-477-5
* ''Шталь И. В.'' Художественный мир гомеровского эпоса. М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1983. 296 стр. 6900 экз.
* ''Ярхо В. Н.'' Вина и ответственность в гомеровском эпосе. ''[[Вестник древней истории]]'', 1962, № 2, с. 4-26.
* G. Autenrieth, R. Keep. [https://archive.org/details/homericdictionar00auterich/page/n8 A Homeric Dictionary]. New York, 1880.
* Cunliffe R. J. ''A lexicon of the homeric dialect''. L., 1924.
* Leumann M. ''Homerische Würter.'' Basel, 1950.
* Michalopoulos, Dimitri, ''L'''Odyssée ''d’Homère au-delà des mythes'', Le Pirée: Institut d’Histoire Maritime Hellène, 2016, ISBN 978-618-80599-2-4
* Treu M. ''Von Homer zur Lyrik''. München, 1955.
* Whitman C.H. ''Homer and the heroic tradition.'' Oxford, 1958.
Гомер ирецепциа:
* ''[[Егунов, Андрей Николаевич|Егунов А. Н.]]'' Гомер в русских переводах XVIII—XIX вв. М.-Л., 1964. (2-е изд.) М.: Индрик, 2001.
=== Астатиақәа ===
'''аурыс бызшәала'''
* {{БРЭ |статья=Гомер |автор= |том=7 |страницы= 378—379|ref=БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/literature/text/2368659|архив=https://web.archive.org/web/20221202153724/https://bigenc.ru/literature/text/2368659|архив дата=2022-12-02}}
* [http://www.varvar.ru/arhiv/texts/akimova2.html Гомеровский эпос: миф и ритуал.] // Акимова Л. И. Искусство Древней Греции: Геометрика и архаика. — СПб.: [[Азбука-классика]], 2007.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Гомер|[[Мищенко, Фёдор Герасимович|Мищенко Ф. Г.]]}}
'''егьырҭ абызшәақәа рыла'''
* Реальный словарь классических древностей / под ред. Ф. Любкера. — СПб., 1885. — Ст. «Homerus».
=== Гомер ихьыӡрашәақәа рбиблиографиа ===
* [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman Перевод гимнов Ивлин-Уайта] (англ.)
* В серии «[[Collection Budé]]»: ''Homere''. Hymnes. Texte établi et traduit par J. Humbert. 8e tirage 2003. 354 p.
Аурыс еиҭагақәа:
* ахьыӡрашәақәа хазы-хазы еиҭеигеит С. П. Шестаков.
* Гомеровы гимны. / Пер. [[Вересаев, Викентий|В. Вересаева]]. М.: Недра, 1926. 96 стр.
** переизд.: Античные гимны. М.: Изд-во МГУ. 1988. С. 57-140 и комм.
* Гомеровы гимны. / Пер. и комм. Е. Г. Рабинович. М.: Carte blanche, [[1995]].
Аҭҵаарақәа:
* ''Деревицкий А. Н.'' Гомерические гимны. Анализ памятника в связи с историей его изучения. Харьков, 1889. 176 стр.
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.philology.ru/literature3/vakhrushev-97.htm Гомер]. Зарубежные писатели. Биобиблиографический словарь
* [http://fantlab.ru/autor10407 Афантастика алабораториа]
* [https://web.archive.org/web/20070930015304/http://all-art.org/literature/odissea/index.html Поэмы Гомера «Илиада» и «Одиссея» с комментариями, приложениями и иллюстрациями]
* [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman Греческие тексты поэм]
* [http://omhpos.narod.ru/ Гомер «Одиссея» в переводе Шуйского, с комментариями]
* [https://www.anews.com/p/130536769-poeht-gomer-biografiya-i-tvorchestvo-poehmy-gomera-iliada-i-odisseya/ Поэт Гомер: биография и творчество. Поэмы Гомера «Илиада» и «Одиссея». Большая статья на Anews.com]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Гомер| ]]
[[Акатегориа:Ажәытәбырзен поетцәа]]
[[Акатегориа:Ажәытә Бырзентәыла апоетцәа]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 8-тәи ашәышықәсазтәи апоетцәа]]
[[Акатегориа:Абырзенцәа рмифқәа еиҭазҳәоз амифографцәа| ]]
[[Акатегориа:Апоетцәа лашәқәа]]
[[Акатегориа:«Анцәатә комедиа» аперсонажқәа]]
[[Акатегориа:Зусумҭақәа ҳаамҭанӡа иааз антикатәи ашәҟәыҩҩцәа]]
4yahm5t2ts7o2o3h2b1bhy6duvd8bse
171854
171853
2026-08-17T19:14:07Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171854
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
| ахьӡ = Гомер
| ахатәы хьӡы = Ὅμηρος
| афото = Homeros MFA Munich 51.jpg
| ахҵара = Гомер ибиуст [[Музей копий классической скульптуры|аклассикатә скульптура акопиақәа рмузеи]] аҟны, [[Мюнхен|Миунхен]]
| аира аҭыԥ = ''иӡбам'': [[Саламин|Саламин]], [[Колофон (город)|Колофон]], [[Смирна|Смирна]], [[Афины|Афины]], [[Аргос|Аргос]], [[Родос|Родос]], иара убас [[Иос|Иос]].
| аԥсра аҭыԥ = [[Иос|Иос]] адгьылбжьаха
| аусура = апоет, иныҟәаҩу ашәаҳәаҩ-аед, ааӡаҩ.
| апериод =
| magnum_opus = «Илиада», «Одиссеиа»
| ажанр = [[героический эпос|Афырхаҵаратә епос]]
| абызшәақәа = [[Древнегреческий язык|Ажәытәбырзен бызшәа]]
| атәылауаҩра =
}}
'''Гомер''' ({{lang-grc|Ὅμηρος}}) — еицырдыруа [[Древняя Греция|ажәытәбырзен]] [[поэт|поет]]-[[Сказительство|ажәабжьҳәаҩы]], [[Эпос|аепикатә]] поемақәа «[[Илиада|Илиада]]» (европатәи алитература реиҳа ижәытәӡоу абаҟа<ref>{{книга |заглавие=Le monde d'Homère |издательство=Perrin |год=2000 |страницы=19 |язык= |автор=Vidal-Naquet, Pierre}}</ref>) иара убас «[[Одиссея|Одиссеиа]]» раԥҵаҩы. Иԥсҭазаара [[VIII век до н. э.|ҳ. ҟ. VIII—VII-тәи ашәышықәсақәа]] рахь иаҵанакуеит (зны-зынла [[IX в. до н. э.|ҳ.ҟ. IX-тәи ашәышықәсахь]]<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Homer-Greek-poet |title=Homer {{!}} Biography, Poems, & Facts {{!}} Britannica<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-06-16 |archive-date=2022-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616140944/https://www.britannica.com/biography/Homer-Greek-poet |url-status=live }}</ref>)<ref name="автоссылка2">{{Cite web |url=https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/GOMER.html |title=ГОМЕР {{!}} Энциклопедия Кругосвет<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-06-16 |archive-date=2022-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328202707/https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/GOMER.html |url-status=live }}</ref>, аха иара иҭоурыхтә ҟазшьа уажәгьы ҩашьарада иҟам<ref name="автоссылка1" /><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/literature/text/2368659|статья=ГОМЕР <!-- Заголовок добавлен ботом -->|том=7|страницы=378-379|архив=https://web.archive.org/web/20220615152745/https://bigenc.ru/literature/text/2368659|архив дата=2022-06-15}}</ref>.
Иҟалап уи [[аэд|даедызҭгьы]] (аклассикатә [[Бырзентәыла|Бырзентәыла]] [[Эпос (род литературы)|аепикатә]] [[Поэма|поемақәа]] рынагӡаҩы).
Иԥшааз ажәытә бырзентә литературатә [[папирус|папирусқәа]] рызбжак раҟара Гомер иҩымҭақәа рцыԥҵәахақәа роуп<ref>{{книга |заглавие=The World of Odysseus |ссылка=https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8 |издательство=[[The New York Review of Books]] |место=New York |год=2002 |страницы=[https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8/page/11 11]—2 |isbn=978-1-59017-017-5 |язык= |автор=Finley, Moses}}; Finley’s figures are based upon the corpus of literary papyri published before 1963.</ref>. [[Платон|Платон]] Гомер [[Эллины|аеллинцәа]] раԥхьатәи рааӡаҩ ҳәа изиҳәон<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2378423|статья=ГРЕЦИЯ ДРЕВНЯЯ <!-- Заголовок добавлен ботом -->|том=7|страницы=705-729|архив=https://web.archive.org/web/20220404163744/https://bigenc.ru/world_history/text/2378423|архив дата=2022-04-04}}</ref>.
== Анысымҩа ==
[[Файл:Martynov Dacha Stroganova Homer Tomb 1812.jpg|thumb|300px|[[Санкт-Петербург|Санкт-Петербург]], [[Строгановская дача|Строганов идача]] абаҳчаҿы иҟоу «Гомер ижырҭа». [[Мартынов, Андрей Ефимович|А. Е. Мартынов]], 1813 шықәса]]
Гомер иԥсҭазаареи ихаҭареи ирызкны ҩашьарада акгьы еилкаам<ref name="автоссылка2" /><ref name="autogenerated1">{{Cite web |url=http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=22&format=djvu |title=Введенский Б. А. . Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319163345/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=22&format=djvu |archive-date=2014-03-19 |url-status=dead }}</ref>.
Аха еилкаауп, «[[Илиада|Илиадеи]]» «[[Одиссея|Одиссеиеи]]» рҿы зыӡбахә ҳәоу ахҭысқәа акырӡа рышьҭахь ишаԥҵаз, аха урҭ рыҟазаара ииашаны иананҵаз [[VI век до н. э.|ҳ. ҟ. VI-тәи ашәышықәсанӡа]]. Иахьатәи аҭҵаарадырра Гомер иԥсҭазаара аҭыԥ ахьанаҭо ахронологиатә аамҭа ҳ. ҟ. VIII-тәи ашәышықәса ауп. Егьырҭ ажәытә хыҵхырҭақәа ирҳәоит уи [[Троянская война|Троиатәи аибашьраан]] дынхон ҳәа<ref>{{статья |заглавие=The Invention of Homer |место=[[Кембридж|Cambridge]] |страницы=98—101 |язык= |автор=Graziosi, Barbara |год=2002}}</ref>. Иахьазы иҟоуп аира арыцхәқәеи урҭ рзы ашьақәырӷәӷәарақәеи (иаҳҳәап, [[Мартин Личфилд Уэст|Мартин Личфилд Уест]] ари арыцхә шәышықәсабжак ала еиҵеитәуан — ҳ.ҟ. аабатәи ашәышықәса анҵәамҭантәи абыжьбатәи ашәышықәса аҟынӡа<ref>{{Cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/11753589/Professor-Martin-West-OM.html |title=Search Icon<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2023-05-18 |archive-date=2023-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518132021/https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/11753589/Professor-Martin-West-OM.html |url-status=live }}</ref>).
Гомер дахьиз аҭыԥ еилкаам. [[Авл Геллий|Гелли]] иепиграмма инақәыршәаны, антикатәи атрадициаҿы быжь-қалақьк иԥсадгьыл ҳәа ахьӡҵара азин иазықәԥон: [[Смирна|Смирна]], [[Хиос (город)|Хиос]], [[Колофон (город)|Колофон]], [[Саламин|Саламин]], [[Родос (город)|Родос]], [[Аргос (город)|Аргос]], [[Афины|Афины]], насгьы ари епиграмма авариациақәа [[Кима|Кима]], [[Пилос|Пилос]], [[Итака|Итака]] ахьӡқәагьы рҳәоит<ref name=rskd/><ref>Анпеткова-Шарова Г. Г., Дуров В. С. Античная литература. Ч. I: Греция. — СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2004. — Т. I. — С. 63. — ISBN 5-8465-0191-5.</ref><ref name=autogenerated1 />. [[Геродот|Псеудо-Геродот]] ашәҟәы аҿы, [[Павсаний (географ)|Павсани]] «Еллада ахҳәаа» ҳәа зыӡбахә ҳәоу ашәҟәы аҿы ишырҳәаз ала, Гомер дыԥсит [[Киклады|Кикладтәи]] архипелаг аҿы иҟоу адгьылбжьаха [[Иос|Иос]] аҟны (уажәы дим [[Бырзентәыла|Абырзен Ремпублика]] аперифериатә еилазаара иаҵанакуеит). Иҟалап, «Илиадеи» «Одиссеиеи» ҩызҭгьы Бырзентәыла азиахәыҷтәи аԥшаҳәаҿы, [[ионийцы|Иониатәи ажәларқәа]] ахьынхоз, мамзаргьы ааигәа иҟаз адгьылбжьахақәа руак аҟны. Аха Гомер идиалект ииашоу адыррақәа аанагаӡом, избанзар уи ажәытә бырзен бызшәа иониатәии еолиатәии адиалектқәа реилаҵа ауп. Иҟоуп агәаанагара, иара идиалект Гомер диаанӡагьы акыршықәса раԥхьа ишьақәгылахьаз апоетикатә [[койнэ|коине]] аформақәа ируакуп ҳәа. Аҭҵааҩы Андреи Александр-иԥа Пустогаров игәаанагарала, «Илиада» зҩыз троиатәи ауаҩы иоуп. Уаҟа Троиа аҳра ҭынхас иамаз [[Гектор|Гектор]] иеибашьрақәеи иԥсреи рыӡбахә атәы ҳәоуп. Ашәҟәы алагоит Гектор дызлахәыз аибашьра аҽазыҟаҵарала, насгьы иԥсреи иԥсыжреи рыла ихыркәшоуп. Ахеиаа рыӡбахә лассы-лассы аирониа аҵоуп, троиаа ракәзар — ифырхацәа ҳаракқәоуп. Троиатәи аибашьра егьырҭ ахҭысқәа зегьы хыркәшарада иаанхоит<ref>{{Cite web |url=https://www.peremeny.ru/blog/25632 |title=Андрей Пустогаров. «Илиаду» написал троянец, или Краткая история греков. |archive-date=2025-11-11 |access-date=2026-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111173228/https://www.peremeny.ru/blog/25632 |url-status=live }}</ref>.
Ишаԥу еиԥш Гомер [[Слепой|длашәны]] даадырԥшуеит. Еиҳаракгьы иҟалап ари ахшыҩҵак иԥсҭазааратә фактқәа ирхылҿиаауа акәымкәа, антикатәи анысымҩа ажанр азы иҟазшьарбагоу реконструкциазар<ref name=autogenerated1 />. Ахьӡ «Гомер», уи аԥхьара версиак ала, ҵакыс иамоуп «илашәу» (ὁ μῆ ὁρῶν) ҳәа<ref name=rskd/>. Аԥааимбаражәатәи апоетикатәи абаҩхатәрақәа еидызкылоз антикатә логика инақәыршәаны, Гомер илашәра иазку агәаанагара аҵабырг цәгьала иазааигәаны уаҩ илахь иааиуан. Уи адагьы, ашәаҳәаҩ [[Демодок|Демодок]] «Одиссеиаҿы» даниз инаркны длашәуп<ref>Одиссея VIII, 63 сл.</ref>, уигьы [[автобиография|автобиографиатә]] ҟазшьа амоуп ҳәа угәы иаанагар алшоит.
Иҟоуп Гомери [[Гесиод|Гесиоди]] рыбжьара иҟалаз апоезиатә еицлабра иазку алегенда, уи зыӡбахә ҳәоу аусумҭа «Гомери Гесиоди реицлабра» [[III век до н. э.|III-тәи ашәышықәса ҳ. ҟ.]] аасҭа еиҳа ихьшәаны акәымкәа, аҭҵааҩцәа аӡәырҩы излазгәарҭо ала — акырӡа заагьы иаԥҵан<ref>Тронский И. М. История античной литературы М., 1983. С. 66.</ref>. Апоетцәа [[Эвбея|Евбеи]] адгьылбжьахаҿы иԥсыз Амфидем иаҳаҭыр азы ахәмаррақәа рҿы еиқәшәеит ҳәа рҳәоит, насгьы доусы иреиӷьыз ражәеинраалақәа ирыԥхьон. Аицлабраҿы ӡбаҩыс иҟаз аҳ Панед аиааира Гесиод ииҭеит, избанзар иара аибашьреи ашьрақәеи рахь акәымкәа, ақәаарыхреи аҭынчреи рахь ааԥхьара ҟаиҵоит. Убри аамҭазы, ауаа Гомер еиҳа идгылоит.
Илиадеи Одиссеии рыдагьы, аԥҵамҭақәа жәпакы Гомер идырҳәалоит, ҳәарада, аамҭала кырӡа уи ашьҭахь иаԥҵаз: «[[гомеровы гимны|Гомер ихьыӡрашәақәа]]» (ҳ.ҟ. VII—V-тәи ашәышықәсақәа, Гомер иҩымҭақәа реиԥш абырзен поезиа ижәытәӡоу ҿырԥштәқәаны иԥхьаӡоуп), акомиктә поема «Маргит» уҳәа убас иҵегьы.<ref name="rskd">Реальный словарь классических древностей / под ред. Ф. Любкера. — СПб., 1885. — Ст. «Homerus».</ref> Византиаа ҩажәаҟа поема ([[Киклики|ациклтәқәагьы]] уахь иналаҵаны) равторра Гомер идырҳәалоит, уи атәы ҳҳәар ҳалшоит, иаҳҳәап, [[Гермониак Константин|Константин Гермониак]] иҟаиҵаз Илиада апоетикатә еиҭаҟаҵара ҳахәаԥшны<ref>{{Книга|ссылка=https://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?rec=/metadata/9/7/5/metadata-314-0000000.tkl&do=146452_05.pdf&lang=en&pageno=1&pagestart=1&width=406.32%20pts&height=654.72%20pts&maxpage=498|автор=Constantin Hermoniacos|заглавие=La guerre de Troie|ответственный=ed. Émile Legrand|год=1890|место=Paris|издательство=J. Maisonneuve, libraire-editeur|страницы=|страниц=|isbn=|archive-date=2021-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210819000023/https://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?rec=%2Fmetadata%2F9%2F7%2F5%2Fmetadata-314-0000000.tkl&do=146452_05.pdf&lang=en&pageno=1&pagestart=1&width=406.32%20pts&height=654.72%20pts&maxpage=498}}</ref>.
Ахьӡ «Гомер» аҵакы (раԥхьаӡакәны иуԥылоит ҳ.ҟ. VII-тәи ашәышықәсазы, [[Каллин|Ефестәи Каллин]] «[[Фиваида (эпос)|Фиваида]]» зҩыз ҳәа ихьӡ аниҳәо) антикатә аамҭахгьы аилыркаара рҽазыршәахьан, иҟан аҵакы авариантқәа «абаандаҩы» (Гесихи), «иашьҭанеиуа» ([[Аристотель|Аристотель]]) мамзаргьы «алашә»<ref name=rskd/><ref>P. Chantraine, ''Dictionnaire étymologique de la langue grecque,'' Klincksieck, Paris, 1968, vol. 2 (3-4) p. 797 ''ad loc.''</ref><ref>H.G. Liddell, R. Scott, ''A Greek-English Lexicon'', rev. ed. Sir Henry Stuart-Jones, Clarendon Press, Oxford, 1968 ''ad loc''.</ref><ref>Pseudo-Herodotus, ''Vita Homeri''1.3 in Thomas W. Allen, ''Homeri Opera'', Tomus V,(1912) 1946 p. 194. Cf. [[Lycophron]], ''Alexandra,'' l.422</ref> ([[Эфор Кимский|Кимтәи Ефор]]), «аха абарҭ авариантқәа зегьы, иахьатәи ажәалагалақәа — уи „аиқәыршәаҩ“ мамзаргьы „аккомпаниатор“ ҳәа аҵакы аҭара — реиԥш, рыгәра угартә иҟам. <…> Ари ажәа Иониатәи аформаҿы Ομηρος — шамахамзар ииашаҵәҟьаны хатәы хьӡуп»<ref name=autogenerated1 /><ref>Боура С. М. Героическая поэзия / пер. с англ. — М.: Новое литературное обозрение, 2002. — С. 547.</ref>.
«Гомер иҳаҭгәын» Санкт-Петербургҟа иааигеит аурыс флот афцар М. Домашнев, уи 1770 шықәсазы Егеиатәи архипелаг адгьылбжьахақәа руак аҿы имҩаԥысуаз, [[Русско-турецкая война (1768—1774)|1768—1774 шықәсқәа рзтәи Аурыс-Ҭырқәа еибашьра]] аан аграф [[Орлов, Алексей Григорьевич|Алексеи Григори-иԥа Орлов-Чесменски]] инапхгара аҵаҟа имҩаԥысуаз [[Первая Архипелагская экспедиция|Актәи архипелагтә експедициа]] аан иԥшааит. Асаркофаг аграф [[Строганов, Александр Сергеевич|Александр Сергеи-иԥа Строганов]] итәхеит, [[Строгановская дача|Строганов идача]] апарк аҿы иқәыргылахеит. Анаҩс аграф даара игәы иахәеит Гомер иҳаҭгәын иазку алегенда Санкт-Петербург иахьалаҵәаз<ref>{{Cite web |url=https://www.ntv.ru/novosti/122128/ |title=Петербургские мифы о саркофаге Гомера. |access-date=2025-01-19 |archive-date=2025-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119114056/https://www.ntv.ru/novosti/122128/ |url-status=live }}</ref>. Иахьазы уи [[Ермитаж|Аҳәынҭқарратә Ермитаж]] аколлекциаҿы иҟоуп. Строганов исаркофаг аԥхьатәи аҭӡамц аҿы иану асахьақәа шамахамзар зегьы [[Мирмекийский саркофаг|Мирмекиатәи асаркофаг]] аԥхьатәи аҭӡамц аҿы иҟоу арелиеф ацәынхақәа ирышьашәалоит.
== Гомер изҵаара ==
{{main|Гомер изҵаара}}
«Илиадеи» «Одиссеиеи» равторра, урҭ рхылҵшьҭреи рԥеиԥши рҭаҩра аамҭа аҟынӡа ирызку апроблемақәа реизга «[[гомеровский вопрос|Гомер изҵаара]]» ҳәа хьӡыс иаиуит<ref>Анпеткова-Шарова Г. Г., Дуров В. С. Античная литература. Ч. I: Греция. — СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2004. — Т. I. — С. 64. — ISBN 5-8465-0191-5.</ref>.
Уи антикатә аамҭазгьы ицәырҵхьан<ref>{{Cite web |url=http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=23&format=djvu |title=Введенский Б. А. Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание |access-date=2014-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319163328/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=23&format=djvu |archive-date=2014-03-19 |url-status=dead }}</ref>, убас, иаҳҳәап, усҟан иҟалеит аҳәамҭақәа, Гомер иепос Троиатәи аибашьра аамҭазтәи апоетесса [[Фантасия|Фантасиа]] лпоемақәа рышьаҭала иаԥиҵеит ҳәа.
=== «Аналитикцәеи» «аунитаристцәеи» ===
[[Файл:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Homer and his Guide (1874).jpg|мини|327x327пкс|Гомери имҩақәҵаҩи (1874) [[Бугро, Вильям|Уилиам-Адольф Бугеро]]]]
[[XVIII век|XVIII-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭанӡа европатәи аҭҵаарадырраҿы аԥыжәара аман агәаанагара «Илиадеи» «Одиссеиеи» зҩыз Гомер иоуп, насгьы урҭ еиқәырханы иҟоуп иара ишаԥиҵаз еиԥшҵәҟьа ҳәа (аха, аббат [[Обиньяк, Франсуа Эделен|Франсуа Еделин д'Обиниак]] [[1664|1664 шықәсазы]] иҩымҭа «''Conjectures académiques''» аҟны иҳәеит «Илиадеи» «Одиссеиеи» [[VIII век до н. э.|ҳ.ҟ. VIII-тәи ашәышықәсазы]] [[Ликург Спартанский|Ликург]] Спарта еизигаз хазы игоу ашәақәа реизгақәа роуп ҳәа). Аха, [[1788|1788 шықәсазы]] Ж. Б. Вилуазон иҭижьит акодекс Venetus A аҟынтәи Илиадазы [[схолии|асхолиақәа]], урҭ ҿыгҳарала апоема ахаҭа акырӡа иеиҳан, насгьы антикатә филологцәа (еиҳарак [[Зенодот Эфесский|Ефестәи Зенодот]], [[Аристофан Византийский|Византиатәи Аристофан]], [[Аристарх Самофракийский|Самофракиатәи Аристарх]]) иртәыз шәкыла авариантқәа агәылан. Ари ашәҟәы анҭыҵ ашьҭахь еилкаахеит Александриатәи афилологцәа Гомер ипоемақәа рцәаҳәақәа шәкыла гәҩарас ишрымаз, мамзаргьы ииашамкәа ишырыԥхьаӡоз; урҭ анапылаҩырақәа рҟынтәи ианырхуамызт, аха иҷыдоу адыргала иалыркаауан. Асхолиақәа рыԥхьарагьы иҳамоу Гомер итекст апоет иԥсҭазаараҿы ҳәа иԥхьаӡоу аамҭа акәымкәа аеллинтә аамҭа иаҵанакуеит ҳәа алкаахьы ҳнанагоит. Абарҭ афактқәеи егьырҭ ахшыҩзышьҭрақәеи шьаҭас иҟаҵаны (уи гәаанагарала Гомер иаамҭазы [[Бесписьменные языки|аҩыра ыҟамызт]], убри аҟнытә апоет илшомызт абас еиԥш идуу апоема аԥҵара), [[Вольф, Фридрих Август|Фридрих Август Вольф]] ишәҟәы «Пролегомены к Гомеру»<ref>Wolf F.A. Prolegomena ad Homerum. Halle, 1795</ref> аҿы апоемақәа рыҩбагьы рыҟазаараан даараӡа шьаҭанкыла рҽырыԥсахуан ҳәа агәаанагара шьҭихит. Абасала, Вольф излеиҳәо ала, «Иллиадеи» «Одиссеиеи» авторк итәуп ҳәа аҳәара залшом.
Вольф Илиада атекст (цәгьам-бзиам иахьатәи аформала) ашьақәгылара аамҭа ҳ.ҟ. VI-тәи ашәышықәса иаҵанакуеит ҳәа иԥхьаӡоит. Аиашазы, антикатә авторцәа ԥыҭҩык ([[Цицерон|Цицерон]]гьы уахь дналаҵаны) излаарыцҳауа ала, Гомер ипоемақәа раԥхьаӡакәны еизганы иҩын Афинатәи атиран [[Писистрат|Писистрат]] мамзаргьы иԥа [[Гиппарх (тиран)|Гиппарх]] рыдҵала. Ари «Писистраттәи аҭыжьымҭа» ҳәа изышьҭоу аҭахын [[Панафинеи|Панафинеиаҿы]] «Илиадеи» «Одиссеиеи» рықәыргылара еиҳа арманшәаларазы. Аналитикатә знеишьа шьақәнарӷәӷәеит апоемақәа ртекстқәа рҿы иҟоу аиҿагыларақәа, урҭ рҿы аамҭарацәатә шьаҭақәа рыҟазаара, асиужет хада аҟынтәи инарҭбааны ацәхьаҵрақәа.
Аналитикцәа Гомер ипоемақәа шышьақәгылаз азы еиуеиԥшым агәаанагарақәа ҟарҵеит. [[Лахман, Карл Конрад Фридрих|Карл Лахман]] агәра ганы дыҟан «Илиада» ашәа хәыҷқәа рыла иаԥҵан ҳәа («ашәа хәыҷқәа ртеориа» ҳәа изышьҭоу). [[Герман, Готфрид|Готфрид Герман]], уи аҭыԥан, агәра ганы дыҟан, апоемақәа зегьы ашәа маҷ хәыҷы-хәыҷла аҽарҭбаарала ицәырҵит ҳәа, уи еиҳа-еиҳа аматериал ҿыц ацлон («раԥхьатәи агәыцә атеориа» ҳәа изышьҭоу).
Вольф иҿагылаҩцәа («аунитарицәа» ҳәа изышьҭоу) еиуеиԥшым аҿагыларатә аргументқәа ықәдыргылеит. Актәи, «писистраттәи аҭыжьымҭа» аверсиа агәра ганы иҟамызт, избанзар уи иазку адыррақәа зегьы акырӡа игәиантәуп. Ари ажәабжь аеллинтә аамҭазы иҟалар алшон усҟантәи аҳцәа русқәа ирҿырԥшны, урҭ еиуеиԥшым анапылаҩырақәа рыԥшаара иазгәышьуан (шәахәаԥш [[Александрийская библиотека|Александриатәи абиблиотека]]). Иҩбахаз, аиқәымшәарақәеи ацәхьаҵрақәеи авторцәа рацәаны ишыҟоу аанарԥшӡом, избан акәзар урҭ хымԥада аҩымҭа дуқәа рҿы иуԥылоит. «Аунитарицәа» апоемақәа зегьы равтор иакзаара шьақәдырӷәӷәон, «Иллиадеи» «Одиссеиеи» рҟны ахшыҩҵак аиашара, акомпозициа аԥшӡареи асимметриеи иаҵшьны.
=== «Аҿаԥыцтә теориеи» «анеоаналитикцәеи» ===
Гомер ипоемақәа ҿырҳәала еиҭаҵуан ҳәа агәаанагара, автор аҩырадатә аамҭазы дынхон азы, ажәытәанӡагьы иаарԥшын; избан акәзар иҟан адыррақәа ҳ.ҟ. VI-тәи ашәышықәсазы Афинатәи атиран [[Писистрат|Писистрат]] Гомер ипоемақәа ртекст официалла аԥҵаразы анапынҵа шииҭаз ала.
1930-тәи ашықәсқәа рзы америкатәи апрофессор [[Пэрри, Милмэн|Милман Перри]] ҩ-експедициак еиҿикааит, ари атрадициа Гомер итекстқәа рҿырԥшра хықәкыс иҟаҵаны, аладаславиантәи аепос аҭҵааразы. Ари амҽхак ду змоу аҭҵаара иалҵшәаны «ҿырҳәалатәи атеориа» еиқәыршәан, уи «[[Теория Пэрри-Лорда|Перри-Лорд итеориа]]» ҳәагьы иашьҭоуп ([[Лорд, Альберт|Альберт Лорд]] — изаамҭанымкәа иԥсыз М. Перри иус анагӡаҩы). Аҿаԥыцтә теориа инақәыршәаны, Гомер ипоемақәа рҿы иуԥылоит ҩашьара зқәым аҿаԥыцтә епикатә жәабжьҳәара аҷыдарақәа, урҭ рахьтә зегь реиҳа ихадароу апоезиатә формулақәа рсистема ауп. Ҿырҳәалатәи ажәабжьҳәаҩ еснагь ашәа ҿыцны иаԥиҵоит, аха нагӡаҩыс мацара ихы иԥхьаӡоит. Сиужетк змоу ҩ-ашәак, ҩаӡаралеи ажәала рцәажәашьалеи зынӡа еиԥшымзаргьы, ажәабжьҳәаҩ иганахьала ашәакуп, еиԥшымкәа «инарыгӡоу». Ажәабжьҳәаҩцәа аԥхьара-аҩра рыздырӡом, избан акәзар ишьақәыргылоу атекст аидеиа аимпровизациатә техника иазеицәоуп.
Абасала, ажәалатәи атеориа аҟынтәи иаабоит, «Илиадеи» «Одиссеиеи» ртекстқәа равтор ду ма равторцәа (Гомер иоуп) рыԥсы ахьынӡаҭаз ишьақәырӷәӷәо аформа шроуз. Аҿаԥыцтә теориа аклассикатә вариант урҭ апоемақәа диқтантла рҭаҩра аанагоит, избан акәзар урҭ аимпровизациатә традициа аҳәаақәа ирҭагӡаны ҿырҳәала ирыладырҵәозҭгьы, даҽазны рынагӡараан ртекст шьаҭанкыла аҽаԥсахуан. Аха иҟоуп даҽа еилыркаарақәакгьы. Апоемақәа рыҩбагьы авторк иакәу, ҩыџьа ракәу иаԥызҵаз, атеориа иҳаилнаркааӡом.
Уи адагьы, ажәалатәи атеориа ишьақәнарӷәӷәоит «Гомер иаԥхьа апоетцәа рацәаҩын» ҳәа иҟаз ажәытәтәи агәаанагарақәа. Иҵабыргыҵәҟьаны, аҿаԥыцтә епикатә жәабжьҳәара атехника акыр шәышықәсалатәи аҿиара иахылҵшьҭроуп, апоемақәа равтор ихаҭаратә ҟазшьақәа аанарԥшӡом.
Анеоаналитикцәа аналитика ҳаамҭазтәи ахаҭарнакцәа ракәӡам. Анеоанализ — [[гомероведение|Гомер иҭҵаарақәа]] рҿы автор ихы иаирхәоз раԥхьатәи апоетикатә шьаҭақәа ралкаара иазку хырхарҭоуп. «Илиадеи» «Одиссеиеи» рыҿдырԥшуеит еиҭаҳәаралеи цыԥҵәахалеи ҳаамҭанӡа иааз [[Киклики|ациклтә]] поемақәа. Абасала, анеоаналитикатә знеишьа аԥыжәара змоу аҿаԥыцтә теориа иаҿагылом. Иахьатәи аамҭазы зегь реиҳа иналукааша неоаналитикс дыҟоуп анемец ҭҵааҩы [[Кульманн, Вольфганг|Вольфганг Кулман]], амонографиа «Илиада ахыҵхырҭақәа» автор<ref>Kullmann W. «Die Quellen der Ilias». Wiesbaden, 1960</ref>.
== Асахьаркыратә ҷыдарақәа ==
[[Файл:Homeros MFA Munich 272.jpg|thumb|Гомер искульптуроу ихы (460 ҳ. ҟ. раҟара)]]
«Илиада» зегь реиҳа ихадоу акомпозициатә ҷыдарақәа иреиуоуп [[Зелинский, Фаддей Францевич|Фаддеи Франци-иԥа Зелински]] ишьақәиргылаз «ахронологиатә еиқәымшәара азакәан». Уи злаҟоу ала, «Гомер иҟны ажәабжь ахаангьы иахьалагаз аҭыԥ ахь ихынҳәӡом. Ус анакәха, Гомер иҟны апараллельтә усқәа раарԥшра залшом; Гомер ипоетикатә техника иадыруа ҩбатәи, аԥшькәакьтә еизшәара акәымкәа, иаабац, ацәаҳәатә еизшәара мацара ауп»<ref>Зелинский Ф. Ф. «Закон хронологической несовместимости и композиция Илиады» (в сб. Χαριστήρια. СПб., 1897, стр. 106).</ref>. Абасала, зны-зынла апараллельтә хҭысқәа еишьҭаргыланы иаарԥшуп, зны-зынла урҭ рахьтә акы мацара аӡбахә ҳәоуп, мамзаргьы иҵәахуп. Уи ауп апоема атекст аҿы иҟоу еиқәымшәарақәак ҳаилзыркаауа.
Аҭҵааҩцәа иазгәарҭоит арҿиамҭақәа [[Когезия (лингвистика)|реимадара]], ахҭысқәа реишьҭагыла аҿиара, афырхацәа хадақәа рхаҿсахьақәа реизакра. Гомер иажәалатәи аҟазареи уи аамҭазтәи аҿыханҵатә ҟазареи еиҿырԥшуа, лассы-лассы ирҳәоит апоемақәа ргеометриатә стиль аӡбахә<ref>См. напр. [[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]] Гомер. М., 1960, с. 130 слл.).</ref>. Аха аналитикатә доуҳала еиҿагылоу агәаанагарақәа аарԥшуп «Илиадеи» «Одиссеиеи» ркомпозициа акзаара иазкынгьы<ref>См. напр. [[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]] Анатомия «Илиады». СПб., 1998, стр. 10).</ref>.
Апоемақәа рыҩбагьы рыстиль формулатәуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит. Убри аан, аформула [[Клише (искусство)|аклишеқәа]] реизга еиԥш еилкааӡам, аха ацәаҳәаҿы иалкаау аметрикатә ҭыԥк иадҳәалоу (иԥсаххо) аҳәоуқәа рсистема аҳасабала. Убасала, аформула ҳалацәажәар ҳалшоит, ажәеицааирак атекст аҿы знызаҵәык ианаҳԥылогьы, аха уи асистема ишахәҭакыз ааҳарԥшыр ҳалшоит. Аформулақәа рыдагьы, иҟоуп цәаҳәақәак рҟынтәи еиҭаҟало ацыԥҵәахақәагьы. Иаҳҳәап, персонажк даҽаӡәы иажәақәа анеиҭеиҳәо, атекст зегьы еиҭаҳәазар ауеит, мамзаргьы шамахамзар ажәа-ажәала.
Гомер еилоу аепитетқәа иҟазшьарбагоуп («ашьапыццак», «агәил нацәа змоу», «адыдрҵысҩы»); абарҭқәеи егьырҭ аепитетқәеи рҵакы ҭагылазаашьала акәымкәа, атрадициатә формулатә система аҳәаақәа ирҭагӡаны ахәаԥшра ахәҭоуп. Убас, ахеиаа «[[Поножи|шьапҟәазқәоуп]]», урҭ абџьар рҟәынҵаны рыӡбахә ҳәамзаргьы, Ахиллес аԥсшьараангьы «дшьапыласуп».
Абжьарашәышықәсазтәиқәеи иахьатәиқәеи ажәабжьҳәаҩцәа рпоетика ҭызҵаауа иахьатәи абызшәадырҩцәа, иаҳҳәап, Абжьаратәи Азиатәи, амҽхак ду змоу аепикатә ҿаԥыцтә жәабжьқәа ирҷыдароу аҟазшьақәа алыркаауеит, урҭ еиԥмырҟьаӡакәа еиҭарҳәарц азы сааҭрацәала ашәаҳәара аҭахуп. Убас, ажәабжьҳәаҩцәа архәҭақәа рышьақәгылашьа ақалақьқәеи ажәларқәеи рыла еиқәырыԥхьаӡоит, насгьы урҭ рыԥхьаӡарақәа рҿы ахаангьы агха ҟарҵаӡом, уи Гомер иҩымҭа «Илиадаҿгьы» иааԥшуеит, уа Троиаҟа идәықәырҵаз аӷбақәа рхыԥхьаӡара ақалақьқәа рсиа ҟаҵоуп, насгьы урҭ афлотилиақәа рнапхгаҩцәа ртәгьы ануп. Ари ажәлар рҿаԥыцтә гәынкылара иаҷыдароуп. Афырхацәа реилазаашьа, урҭ реибашьрақәеи рфырхаҵарақәеи рсиа реишьҭагылара ԥсахрада иаанхоит, уигьы «Илиада» азы иҟазшьарбагоуп. Аха иалкаау асиужет аҟазаареи афырхацәа хадақәа рнысымҩа еилкаамкәа иахьыҟоуи анаҩстәи атекстқәа рлитературатә усадулара иазааигәоуп, иҟалап, ҳ. ҟ. VI-тәи ашәышықәсазы [[Писистрат|Писистрат]] ихаан акәзаргьы. Убри аамҭазы, еиҳа ижәытәӡатәиу, архаикатә «Одиссеиа», амифтә цәыршәахәқәеи, аҟәыдырԥаҩ [[Цирцея|Цирцеиеи]], [[циклопы|аблазаҵәқәеи]], адоумбеи-[[лестригоны|лестригонқәеи]], аԥша анцәахәы [[Эол|Еол]] иеихатә ӷбеи ахьыҟоу, атәцәеи ажәлар ирылҵыз ауааи рзы агәрыцҳашьара аныԥшуеит, уи «Илиадаҿы» зынӡа ыҟаӡам; ҭҵааҩцәақәак ргәаанагарала, уи иаанарԥшуеит даҽа авторрак, мамзаргьы «Одиссеиа» даҽа социалтә ҩаӡарак аҟны ишыҟоу. Ари апоема еиҳа ижәытәӡатәиу ахылҵшьҭра иақәҿнаҭуазар алшоит, апроф. Г. А. Бокшчанин игәаанагарала, Пенелопа лыԥҳәысҳәаҩцәа рхымҩаԥгашьа бааԥсқәеи, Одиссеи урҭ шахьирхәыз аҟазшьеи, архаикаԥхьатәи абшьҭратә закәан аҟазшьа змоу. Убри аамҭазгьы, «Илиадаҿы» анашанатә џьашьахәқәеи алакәтә персонажқәеи ртәы ҳәа акгьы ыҟам, аха [[Архаическая Греция|архаикатә]] ҟазшьа змоу аҳцәеи анапхгаҩцәеи рырратә фырхаҵара азышәаҳәара аҭыԥ амоуп.
== Гомер ипоемақәа рҭоурыхтә шьаҭа ==
XIX ашәышықәса азбжазы аҭҵаарадырраҿы иҟан агәаанагара «Илиадеи» «Одиссеиеи» ҭоурыхтәым ҳәа. Аха [[Шлиман, Генрих|Генрих Шлиман]] [[Гиссарлык|Гиссарлыктәи]] ахәаҟны, иара убас [[Микены|Микена]] имҩаԥигоз ажрақәа уи шиашам аадырԥшит. Анаҩс иаартын хетттәии мысратәии адокументқәа, урҭ Троиатәи аибашьраан иҟалаз ахҭысқәа реиԥшзаара рныԥшуеит. Микентәи ацыратә ҩыра ([[Линейное письмо Б|Ацәаҳәаҩыра Б]]) аилкаара «Илиадеи» «Одиссеиеи» раамҭазы иҟаз аԥсҭазаара иазкны адыррақәа рацәаны иаҳнаҭеит, ари аҩырала литературатә цыԥҵәахақәак шыԥшаамхазгьы. Иага ус иҟазаргьы, Гомер ипоемақәа рҟынтәи адыррақәа иҟоу археологиатәи адокументалтәи хыҵхырҭақәа иуадаҩны ирыдҳәалоуп, убри аҟнытә урҭ критикада рхархәара ҟалом: «ҿырҳәалатәи атеориа» аҟынтәи адыррақәа шаҳаҭра рзыруеит аҭоурыхтә дыррақәа рҿы ас еиԥш иҟоу атрадициақәа рҿы ицәырҵыр акәу аилагара дуқәа.
Уажәы еилкаахеит Гомер ипоемақәа рдунеи ажәытә бырзенцәа «[[Тёмные века (Древняя Греция)|ршәышықәса лашьцақәа]]» раан иҟаз аԥсҭазаара ииашоу асахьа шаанарԥшуа<ref>Феномен полиса в современной зарубежной историографии: Реф. сб. / РАН. ИНИОН. Центр социал. науч.-информ. исслед. Отд. истории; Отв. ред. Медовичев А. Е. — М., 2011. — 152 с. — (Сер.: Всеобщая история). С. 6.</ref>.
== Гомер адунеитә культураҿы ==
[[Файл:AmbrosianIliadPict47Achilles.jpg|thumb|Абжьарашәышықәсазтәи «Илиада» азы асахьа]]
Гомер ипоемақәа «Илиада», «Одиссеиа» ажәытә бырзенцәа ирырҭаз анырра [[евреи|ауриақәа]] [[Тора|Тора]] шырнырыз иаҿдырԥшуеит<ref>{{Cite web |url=http://scibook.net/filosofiya-nauki-knigi/formyi-grecheskoy-jizni-podgotovivshie-18898.html |title=2. ФОРМЫ ГРЕЧЕСКОЙ ЖИЗНИ, ПОДГОТОВИВШИЕ РОЖДЕНИЕ ФИЛОСОФИИ 2.1. Поэмы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-02-08 |archive-date=2016-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214223159/http://scibook.net/filosofiya-nauki-knigi/formyi-grecheskoy-jizni-podgotovivshie-18898.html |url-status=live }}</ref>.
Ажәытә Бырзентәыла [[Классическая Греция|аклассикатә епоха]] аҵыхәтәантәи аамҭазы иҟалаз аҵаратә система Гомер ипоемақәа рҵарала ишьақәгылан. Урҭ хәҭак, мамзаргьы зегьы гәынкыланы ирҵон, уи атемақәа рыла аԥхьарақәа еиҿыркаауан, уҳәа убас иҵегьы. Ари асистема [[Древний Рим|Рим]] иаҿнаҵааит, уаҟа [[I век|ҳера I-тәи ашәышықәса]] инаркны Гомер иҭыԥ [[Вергили|Вергили]] иааникылеит.
[[Финкельберг, Маргалит|Маргалит Финкельберг]] ишазгәалҭо ала, аиааира ззымгаз [[троя|Троиаа]] рышьҭрақәа реиԥш зхы зыԥхьаӡоз римаа Гомер ипоемақәа мап рцәыркит, уи иахҟьаны, абырзен бызшәала ицәажәоз Мрагылара аканонтә статус хьчо, Аиҭарҿиара ҟалаанӡа лаҭынтәи Мраҭашәара иацәыӡит<ref>{{Cite web |url=http://magazines.gorky.media/nlo/2008/93/te41.html |title=Журнальный зал {{!}} НЛО, 2008 N93 {{!}} Т. Ф. ТЕПЕРИК, В. БУЯКОВА, АЛИНА БОДРОВА — Гаспаровские чтения √ 2008<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-05-14 |archive-date=2014-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514223623/http://magazines.russ.ru/nlo/2008/93/te41.html |url-status=live }}</ref>.
[[Файл:Sir Lawrence Alma-Tadema, English (born Netherlands) - A Reading from Homer - Google Art Project.jpg|thumb|right|[[Альма-Тадема, Лоуренс|Лоуренс Альма-Ҭадема]]. «Гомер иԥхьара», 1885 шықәса]]
Аклассика ашьҭахьтәи аамҭазы агекзаметриатә поема дуқәа Гомер идиалект ала иаԥырҵон, мамзаргьы «Илиадеи» «Одиссеиеи» ирҿыԥшны, мамзаргьы [[агон|ирацлабуа]]. Урҭ рахь иаҵанакуеит [[Аполлоний Родосский|Родостәи Аполлони]] иҩымҭа «[[Аргонавтика (Аполлоний Родосский)|Аргонавтика]]», [[Квинт Смирнский|Смирнатәи Квинт]] иҩымҭа «Пост-Гомертәи ахҭысқәа», насгьы [[Нонн Панополитанский|Панополитантәи Нонн]] иҩымҭа «Дионис ихҭысқәа». Егьырҭ аеллинтә поетцәа, Гомер ихаҭабзиарақәа ирықәшаҳаҭхозаргьы, аепикатә форма ду рҽацәырыхьчон, «аӡиас дуқәа рҿы аӡы хәашьуп» ҳәа ([[Каллимах из Кирены|Каллимах]]<ref>Гимн 2, 108—109.</ref>) — аусумҭа хәыҷы аҿы мацара ауп валашьа змам ахаҭабхзиара аҟынӡа анаӡара ахьалшо ҳәа агәра ганы.
[[Римская литература|Ажәытәтәи Рим алитератураҿы]] еиқәхаз раԥхьаӡатәи (аԥҵәаха) аусумҭа абырзен [[Ливий Андроник|Ливиус Андроник]] иҟаиҵаз аҩымҭа «Одиссеиа» аиҭага ауп. Римтәи алитература аусумҭа хада — [[Вергили|Вергили]] ифырхаҵаратә епос «[[Энеида|Енеида]]», «Одиссеиеи» (раԥхьатәи ашәҟәқәа 6) «Илиадеи» (аҵыхәтәантәи ашәҟәқәа 6) рҿыԥшра ауп. Гомер ипоемақәа иҟарҵаз анырра антикатә литературатә ҩымҭақәа шамахамзар зегьы рҿы иубарҭоуп.
Гомер [[Средневековая литература|Мраҭашәаратәи абжьарашәышықәсақәа]] рзы дрыздыруамызт избан акәзар Византиеи иареи реизыҟазаашьақәа ԥсыҽын, ажәытә бырзен бызшәа издыруамызт, аха агекзаметриатә фырхаҵаратә епос Вергили ибзоурала акультураҿы аҵакы ду ааннакылоит.
[[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] Гомер ибзианы дырдыруан, насгьы ибзианы дҭырҵаауан. Иахьа уажәраанӡагьы еиқәханы иҟоуп жәабала инагӡоу Гомер ипоемақәа зну Византиатәи анапылаҩырақәа, уи антикатә литературатә ҩымҭақәа рзы зеиԥшыҟам усуп. Уи адагьы, Византиатәи аҵарауаа Гомер изку [[схолии|асхолиақәеи]] ахҳәаақәеи рыҩуан, еизыргон, насгьы иаԥырҵон. Иахьатәи акритикатә ҭыжьымҭаҿы архиепископ [[Евстафий Солунский|Евстафи]] «Илиадеи» «Одиссеиеи» ирызку ихцәажәара быжь-томк амҽханакуеит. Византиатәи аимпериа аҵыхәтәантәи аамҭазы, насгьы уи [[Падение Константинополя (1453)|анхыбгала]] ашьҭахь, абырзен напылаҩырақәеи аҵарауааи Мраҭашәараҟа амҩа рыԥшаауеит, насгьы [[эпоха Возрождения|Аиҭарҿиара]] аамҭазы Гомер ҿыц изааҭгылоит.
[[Данте Алигьери|Данте Алигьери]] Гомер џьаҳаным [[Ад (Божественная комедия)|актәи агьежь]] аҿы дҟаиҵоит, иқьырсианым, аха зусқәа бзиоу уаҩык иаҳасабала.
Иҟалап «Илиада» зегь раасҭа инаӡоу ахҩылаақәа руак Урыстәылаҟа иаазҭгьы [[Иван III Васильевич|Иуан III]] иԥҳәыс [[Софья Палеолог|Софиа Палеолог]] лбиблиотека иацны XV-тәи ашәышықәсазы. Ари «академиатә сиа» Византиатәи аклассикатә қьаадырша асахьа змоу еиҭеигеит [[Ломоносов, Михаил Васильевич|Михаил Васили-иԥа Ломоносов]]. Ақьаадырша аҩбатәи азбжак ԥыҭрак ашьҭахь гәымбылџьбарала игәылаԥиҟазар ҟалап Санкт-Петербург аус зуаз [[Шлёцер, Август Людвиг|Август Лиудвиг Шлиоцер]], насгьы XVIII-тәи ашәышықәсазы Германиа иҭиит, уаҟа уи ԥыҭрак ашьҭахь иагьыԥшаахеит. Раԥхьатәи аурыс бызшәахьы еиҭагоу апоезиатә еиҭага ду (Александриатәи ажәеинраалала «Илиада» ашәҟәқәа фба) [[Костров, Ермил Иванович|Ермил Иуан-иԥа Костров]] итәуп (1787).
1829 шықәсазы [[Гнедич, Николай Иванович|Николаи Иуан-иԥа Гнедич]] инаигӡеит «Илиада» аиҭагара. [[Белинский, Виссарион Григорьевич|Виссарион Григори-иԥа Белински]] ирецензиақәа изларҳәо ала, аоригинал аҟынтәи аиҭагара ҷыдала еиҷаҳаны, баҩхатәра дула иҟаҵан. [[Пушкин, Александр Сергеи-иԥа|Александр Сергеи-иԥа Пушкин]]гьы Гомер иеиҭагара атәы акьыԥхь аҿы ҩынтә далацәажәеит: «Гомер иҩымҭа Илиада, Гнедич еиҭеигаз...» ҳәа зыӡбахә ҳәоу азгәаҭа ацны («Литературная газета», 1830, № 2; шәахә ат. 6) насгьы акуплет «Илиада аиҭагара иазкны»:
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Сара исаҳауеит зыбжьы мгоу анцәатә еллинтә ажәа абжьы;
Аҭаҳмада ду игага сныруеит игәаҭеиуа ԥсыла.
</poem>
{{Ацитата алгара}}
Ари ажәеинраала аԥхьа мызкы шабжьаз, Пушкин иԥсабаратәу алаф ҳаҭыр ақәҵаны «Илиада аиҭагахь» ҳәа аепиграмма иҩит, уи зыхҟьаз аҭагылазаашьақәа реиқәшәара ауп (Гомер длашәын, Гнедич дыхәан):
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Гнедич дпоет хәахәан, алашә Гомер иеиҭагаҩ,
Уи аиҭагагьы аганкахьала аҿырԥштәы еиԥшуп.
</poem>
{{Ацитата алгара}}
Анапылаҩыратә епиграмма Пушкин игәцаракны ицәаӷәеит.
Иара убас Гомер деиҭаргон [[Жуковский, Василий Андреевич|Васили Андреи-иԥа Жуковски]], [[Вересаев, Викентий Викентьевич|Викенти Викенти-иԥа Вересаев]], [[Шуйский, Павел Александрович|Павел Александр-иԥа Шуиски]] («Одиссеиа», 1948 ш., Уралтәи Ауниверситет Ашәҟәҭыжьырҭа, атираж 900 екземплиар). Адунеи аҭоурых аҿы зегь реиҳа идуу Гомер иҭыжьымҭа ҳәа иԥхьаӡатәуп «Московски Рабочии» ашәҟәҭыжьырҭа иҭнажьыз, ацәа жәпа змаз, ҩ-томкны иҭыҵыз «Илиадеи», «Одиссеиеи», 1982 шықәса — атираж 150 нызқь екземплиар.
XXI-тәи ашәышықәсазы Гомер иеиҭагара иацырҵоит: [[Амелин, Максим Альбертович|Максим Альберт-иԥа Амелин]]<ref>Гомер. [http://magazines.gorky.media/novyi_mi/2013/2/g9.html Одиссея. Песнь первая] {{Wayback|url=http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2013/2/g9.html |date=20130829050517 }}. Перевод с древнегреческого и предисловие Максима Амелина. [[Новый мир (журнал)|Новый мир]]. 2013, № 2.</ref> («Одиссеиа» актәи ашәа, 2013 ш.); [[Сальников, Александр Аркадьевич|Александр Аркади-иԥа Сальников]] иахьатәи аурыс бызшәахьы еиҭеигеит «Илиада» (2011), «Одиссеиа» (2014—2015).
== Аиҭагақәеи аиҭаҳәақәеи, аҭыжьымҭақәеи ==
[[Файл:Page from the first printed edition of collected works by Homer.jpg|thumb|[[Флоренция|Флоренциа]] 1488—1489 шықәсқәа рзы икьыԥхьыз Гомер ишәҟәы аҟынтәи даҟьак. Ашәҟәы ҵәахуп [[Национальная библиотека Франции|Франциа Амилаҭтә библиотекаҿы]] ]]
* [[Ливий Андроник|Ливи Андроник]] (ҳ.ҟ. 280 шықәсазшәа — ҳ.ҟ. 200. шықәсазшәа) «Одиссеиа» алаҭын бызшәахьы еиҭеигеит.
* 1165 шықәсазы [[Сент-Мор, Бенуа де|Бенуа де Сент-Мор]] [[Старофранцузский язык|ажәытә францыз бызшәала]] «Троиа иазку ароман» ииҩит, 30000 цәаҳәа инареиҳаны зҵазкуа, уи Аквитаниатәи аҳкәажә [[Алиенора Аквитанская|Алиенора]] илзикит. Ианииҩуаз ихы иаирхәон Гомер ипоемақәа лаҭын бызшәала реиҭаҳәара, иара убас [[Дарет Фригийский|Фригиатәи Дарет]] иҩымҭа «Троиа аилаҳара аҭоурых», [[Диктис Критский|Криттәи Диктис]] иҩымҭа «Троиатәи аибашьра амшынҵа», [[Овидий|Овиди]] иҩымҭа «[[Метаморфозы (Овидий)|Аметаморфозақәа]]».
* [[Гермониак Константин|Константин Гермониак]] [[Эпирское царство|Епиртәи адеспот]] [[Иоанн II Орсини|Иоанн II Орсини]] (1323—1335) иԥҳәыс [[Анна Палеолог (регент Эпира)|Анна Палеолог]]и (1335—1337 рзы Епиртәи адеспотина) раҳҭынратә поет иакәын. Урҭ рыдҵала, иара Гомер иҩымҭа «Илиада» аус адулара мҩаԥигеит, зегьы еилыркаауа абызшәала ҿыц иҩны. «Илиада» аверсиа ҿыц аҿы 8799 ажәеинраала 24 рапсодиатә ашәақәа рахь еизгоуп.
* [[Пилатос, Леонтиос|Леонтиос Пилатос]] (?—1366) [[Франческо Петрарка|Франческо Петрарка]] изы алаҭын бызшәахьы апрозатә еиҭагара 1359 шықәсеи 1362 шықәсеи рыбжьара инаигӡеит.
* [[Полициано, Анджело|Анџьело Полициано]] (1454—1494) 1470 шықәсазы «Илиада» аҩбатәии ахԥатәии ашәақәа гекзаметрла алаҭын бызшәахьы еиҭеигеит, убри алагьы «Гомер қәыԥш» ҳәа ахьӡшьара даԥсахеит.
* 1488-1489 шықәсқәа рзы [[Флоренция|Флоренциа]] ақалақь аҿы хылҵшьҭрала абырзен [[Димитрий Халкокондил|Димитри Халкокондил]] раԥхьаӡакәны бырзен бызшәала «Илиадеи» «Одиссеиеи» икьыԥхьит. «Илиада» аҭыжьра ианазыҟеиҵоз иара ихы иаирхәеит 1468 шықәсазы Константинопольтәи алаҭын патриарх [[Виссарион Никейский|Никеиатәи Виссарион]] иара иаԥиҵаз Венециатәи [[Библиотека Марчиана|Марк ихьӡ зху ашәҟәыҵәахырҭа (Марчиантәи ашәҟәыҵәахырҭа)]] иаиҭаз аманускрипт Venetus A.
* Андреас Дивус 1537 шықәсазы [[Уанаҿа|Венециа]] ақалақь аҿы икьыԥхьит «Илиадеи» «Одиссеиеи» алаҭын бызшәахьы реиҭагақәа.
* [[Чапмен, Джордж|Џьорџь Чапмен]] (1559 шықәсазшәа — 1634) «Иллиадеи» «Одиссеиеи» раԥхьаӡатәи англыз бызшәахьы реиҭагақәа ҟаиҵеит.
* [[Кондратович, Кирьяк Андреевич|Кириак Андреи-иԥа Кондратович]] (1703—1788) 1758—1759 шықәсқәа рзы раԥхьаӡакәны «Илиада» прозала аурысшәахь еиҭеигеит. Аиҭага ҭыжьӡам, ишеиқәхазгьы.
* [[Ломоносов, Михаил Васильевич|Михаил Васили-иԥа Ломоносов]] (1711—1765) — раԥхьаӡа иҭыҵыз «Илиада» аҟынтәи ацыԥҵәахақәа реиҭагақәа дравторуп.
* [[Екимов, Пётр Екимович|Пиотр Еким-иԥа Екимов]] (1735 раҟара — 1795 ашьҭахь) 1776—1778 шықәсқәа рзы «Илиада» апрозатә еиҭага икьыԥхьит, 1779 шықәсазы аҭауад [[Потёмкин, Григорий Александрович|Григори Александр-иԥа Потиомкин]] «Одиссеиа» апрозатә еиҭага изыҟеиҵеит.
* [[Костров, Ермил Иванович|Ермил Иуан-иԥа Костров]] (1755—1796) 1778—1811 шықәсқәа рзы Александриатәи ажәеинраалала икьыԥхьит «Илиада» аиҭага.
* [[Гнедич, Николай Иванович|Николаи Иуан-иԥа Гнедич]] (1784—1833) 1829 шықәсазы «Илиада» гекзаметрла (аоригинал ажәеинраалатә шәагаа) аиҭага ҭижьит.
* [[Жуковский, Василий Андреевич|Васили Андреи-иԥа Жуковски]] (1783—1852) 1849 шықәсазы иҭижьит «Одиссеиа» аиҭага гекзаметрла (аоригинал апоезиатә шәагаа).
== Агәалашәара анаӡаӡатәра ==
* 1976 шықәсазы, [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] [[Меркурий (планета)|Меркури]] аҟны 320 километр аҭбаара змоу [[Гомер (кратер)|акратер]] Гомер ихьӡ ахнаҵеит.
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
=== Атекстқәеи аиҭагақәеи ===
: ''Инарҭбаау адыррақәа шәахәаԥш астатиақәа [[Илиада|Илиада]], [[Одиссея|Одиссеиа]] рҟны''
: ''шәахәаԥш иара убас: Гомер иҩымҭақәа англыз бызшәахьы реиҭагақәа''
* [[книгопечатание|Акьыԥхьра]] анцәыр, [[1488 год|1488]] шықәсазы Флоренциа [[Димитрий Халкокондил|Димитри Халкокондил]] раԥхьаӡакәны иҭижьит «Илиадеи» «Одиссеиеи».
* ''Аурыс прозатә еиҭага'': Полное собрание творений Гомера. / Пер. Г. Янчевецкого. Ревель, 1895. 482 стр. (приложение к журналу «Гимназия»)
* Асериа «[[Loeb classical library]]» аҟны аусумҭақәа хә-томкны иҭыҵит (№ 170—171 — Илиада, № 104—105 — Одиссеиа); насгьы № 496 — Гомер ихьыӡрашәақәа, Гомертәи аапокрифқәа, Гомер иԥсҭазаара иазку.
* Асериа «[[Collection Budé]]» аҟны аусумҭақәа жәба-томкны иҭыҵит: «Илиада» (алагалеи 4 томи), «Одиссеиа» (3 том) насгьы ахьыӡрашәақәа.
* ''Краузе В. М.'' Гомеровский словарь (к Илиаде и Одиссее). Со 130 рис. в тексте и картою Трои. СПб., А. С. Суворин. 1880. 532 стб. (''ареволиуциаԥхьатәи ашкол ҭыжьымҭа аҿырԥштәы'')
* {{книга
|автор=Анпеткова-Шарова Г. Г., Дуров В. С.
|часть=Часть I. Греция
|заглавие=Античная литература
|место=СПб
|издательство=Филологический факультет СПбГУ
|том=I
|год=2004
|isbn=5-8465-0191-5
|ref=Анпектова-Шарова & Дуров}}
=== Гомер изку амонографиақәа ===
: ''абиблиографиа иара убас шәахәаԥш астатиақәа [[Илиада|Илиада]], [[Одиссея|Одиссеиа]] рҟны''
* ''Авдеенко Е.А.'' Гомер. "Илиада": Мировоззрение эпоса. Москва: Классис, 2017. 420 с. -(Серия "Классическая гимназия"). 500 экз. ISBN 978-5-9908708-4-0 Одобрено издательским советом Русской Православной Церкви
* ''Альтман М. С.'' Пережитки родового строя в собственных именах у Гомера. (Известия ГАИМК. Вып. 124). М.-Л.: ОГИЗ, 1936. 164 стр. 1000 экз.
* ''Гордезиани Р. В.'' [https://web.archive.org/web/20071113192455/http://annals.xlegio.ru/greece/gordez/index.htm#pge ''Проблемы гомеровского эпоса''.] Тб.: Изд-во Тбил. ун-та, 1978. 394 стр. 2000 экз.
* [[Егунов, Андрей Николаевич|Егунов, А. Н.]] Гомер в русских переводах XVIII—XIX веков. М.; Л.: Наука, 1964; переиздание М.: Индрик, 2001.
* ''Зелинский Ф. Ф.'' Гомеровская психология. Пг., Изд-во АН, 1920.
* ''Котенёва А. В.'' Психология в эпических поэмах Гомера. Понятия, феномены и механизмы. — Saarbrücken: [[LAP LAMBERT Academic Publishing]], 2016. ISBN 978-3-659-95960-8
* Лорд А. ''Сказитель''. М., 1994.
* ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' [https://web.archive.org/web/20071101045452/http://annals.xlegio.ru/greece/losev/index.htm#homer ''Гомер''.] М.: ГУПИ, 1960. 352 стр. 9 т.э.
** 2-е изд. (Серия «[[Жизнь замечательных людей]]»). М.: Мол. гв., 1996=2006. 400 стр.
* ''Панченко Д. В.'' [http://eupress.ru/books/index/item/id/259 Гомер. «Илиада». Троя.] СПб., [[Европейский университет в Санкт-Петербурге|Издательство Европейского университета в Санкт-Петербурге]]. 2016.
* ''Петрушевский Д. М.'' Общество и государство у Гомера. М., 1913.
* ''Сахарный Н. Л.'' Гомеровский эпос. М.: ХЛ, 1976. 397 стр. 10000 экз.
* ''[[Суриков, Игорь Евгеньевич|Суриков И. Е.]]'' Гомер — М.: Молодая гвардия, 2017. — 320 с. — (Серия «[[Жизнь замечательных людей]]») — ISBN 978-5-235-03989-6.
* ''[[Таруашвили, Леонид Иосифович|Таруашвили Л. И.]]'' Гомер в зеркале новоевропейских переводов: Пластико-тектонический аспект. — М.: [[Памятники исторической мысли (издательство)|Памятники исторической мысли]], 2013. — 176 с. — ISBN 978-5-88451-313-6
* ''Толстой И. И.'' Аэды: Античные творцы и носители древнего эпоса. М.: Наука, 1958. 63 стр.
* ''Фрейденберг О. М.'' Миф и литература древности. М.: Вост. лит. 1978. 2-е изд., доп. М., 2000.
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]], Котенёва А. В.'' Очерки по истории мировой культуры: боги и герои античной мифологии. М.: [[Московский государственный горный университет |МГГУ]], 2013. 351 с. 100 экз. ISBN 978-5-91615-032-2
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Античный космос и его обитатели. — Saarbrücken: [[LAP LAMBERT Academic Publishing]], 2016. — 154 с. ISBN 978-3-659-96641-5
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Герои Троянской войны. Пособие. М.: Эдитус, 2017. 28 с. ISBN 978-5-000-604-4
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Хроники Илиона: духовно-нравственные основания истории. Пособие. М.: Эдитус, 2024. 64 с. ISBN 978-5-00217-251-1
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Хроники Илиона: Троянская война и конец рода героев. Пособие. М.: Эдитус, 2025. 66 с. ISBN 978-5-00217-478-2
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Очерки по истории культуры: феномен героического в античной мифологии. Пособие. М.: Эдитус, 2025. 72 с. ISBN 978-5-00217-477-5
* ''Шталь И. В.'' Художественный мир гомеровского эпоса. М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1983. 296 стр. 6900 экз.
* ''Ярхо В. Н.'' Вина и ответственность в гомеровском эпосе. ''[[Вестник древней истории]]'', 1962, № 2, с. 4-26.
* G. Autenrieth, R. Keep. [https://archive.org/details/homericdictionar00auterich/page/n8 A Homeric Dictionary]. New York, 1880.
* Cunliffe R. J. ''A lexicon of the homeric dialect''. L., 1924.
* Leumann M. ''Homerische Würter.'' Basel, 1950.
* Michalopoulos, Dimitri, ''L'''Odyssée ''d’Homère au-delà des mythes'', Le Pirée: Institut d’Histoire Maritime Hellène, 2016, ISBN 978-618-80599-2-4
* Treu M. ''Von Homer zur Lyrik''. München, 1955.
* Whitman C.H. ''Homer and the heroic tradition.'' Oxford, 1958.
Гомер ирецепциа:
* ''[[Егунов, Андрей Николаевич|Егунов А. Н.]]'' Гомер в русских переводах XVIII—XIX вв. М.-Л., 1964. (2-е изд.) М.: Индрик, 2001.
=== Астатиақәа ===
'''аурыс бызшәала'''
* {{БРЭ |статья=Гомер |автор= |том=7 |страницы= 378—379|ref=БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/literature/text/2368659|архив=https://web.archive.org/web/20221202153724/https://bigenc.ru/literature/text/2368659|архив дата=2022-12-02}}
* [http://www.varvar.ru/arhiv/texts/akimova2.html Гомеровский эпос: миф и ритуал.] // Акимова Л. И. Искусство Древней Греции: Геометрика и архаика. — СПб.: [[Азбука-классика]], 2007.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Гомер|[[Мищенко, Фёдор Герасимович|Мищенко Ф. Г.]]}}
'''егьырҭ абызшәақәа рыла'''
* Реальный словарь классических древностей / под ред. Ф. Любкера. — СПб., 1885. — Ст. «Homerus».
=== Гомер ихьыӡрашәақәа рбиблиографиа ===
* [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman Перевод гимнов Ивлин-Уайта] (англ.)
* В серии «[[Collection Budé]]»: ''Homere''. Hymnes. Texte établi et traduit par J. Humbert. 8e tirage 2003. 354 p.
Аурыс еиҭагақәа:
* ахьыӡрашәақәа хазы-хазы еиҭеигеит С. П. Шестаков.
* Гомеровы гимны. / Пер. [[Вересаев, Викентий|В. Вересаева]]. М.: Недра, 1926. 96 стр.
** переизд.: Античные гимны. М.: Изд-во МГУ. 1988. С. 57-140 и комм.
* Гомеровы гимны. / Пер. и комм. Е. Г. Рабинович. М.: Carte blanche, [[1995]].
Аҭҵаарақәа:
* ''Деревицкий А. Н.'' Гомерические гимны. Анализ памятника в связи с историей его изучения. Харьков, 1889. 176 стр.
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.philology.ru/literature3/vakhrushev-97.htm Гомер]. Зарубежные писатели. Биобиблиографический словарь
* [http://fantlab.ru/autor10407 Афантастика алабораториа]
* [https://web.archive.org/web/20070930015304/http://all-art.org/literature/odissea/index.html Поэмы Гомера «Илиада» и «Одиссея» с комментариями, приложениями и иллюстрациями]
* [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman Греческие тексты поэм]
* [http://omhpos.narod.ru/ Гомер «Одиссея» в переводе Шуйского, с комментариями]
* [https://www.anews.com/p/130536769-poeht-gomer-biografiya-i-tvorchestvo-poehmy-gomera-iliada-i-odisseya/ Поэт Гомер: биография и творчество. Поэмы Гомера «Илиада» и «Одиссея». Большая статья на Anews.com]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Гомер| ]]
[[Акатегориа:Ажәытәбырзен поетцәа]]
[[Акатегориа:Ажәытә Бырзентәыла апоетцәа]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 8-тәи ашәышықәсазтәи апоетцәа]]
[[Акатегориа:Абырзенцәа рмифқәа еиҭазҳәоз амифографцәа| ]]
[[Акатегориа:Апоетцәа лашәқәа]]
[[Акатегориа:«Анцәатә комедиа» аперсонажқәа]]
[[Акатегориа:Зусумҭақәа ҳаамҭанӡа иааз антикатәи ашәҟәыҩҩцәа]]
p6u0jlxcjhi8y4650o2e9ypssme81mj
171908
171854
2026-08-17T23:49:32Z
Fraxinus.cs
8381
+ 6 категориақәа [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
171908
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
| ахьӡ = Гомер
| ахатәы хьӡы = Ὅμηρος
| афото = Homeros MFA Munich 51.jpg
| ахҵара = Гомер ибиуст [[Музей копий классической скульптуры|аклассикатә скульптура акопиақәа рмузеи]] аҟны, [[Мюнхен|Миунхен]]
| аира аҭыԥ = ''иӡбам'': [[Саламин|Саламин]], [[Колофон (город)|Колофон]], [[Смирна|Смирна]], [[Афины|Афины]], [[Аргос|Аргос]], [[Родос|Родос]], иара убас [[Иос|Иос]].
| аԥсра аҭыԥ = [[Иос|Иос]] адгьылбжьаха
| аусура = апоет, иныҟәаҩу ашәаҳәаҩ-аед, ааӡаҩ.
| апериод =
| magnum_opus = «Илиада», «Одиссеиа»
| ажанр = [[героический эпос|Афырхаҵаратә епос]]
| абызшәақәа = [[Древнегреческий язык|Ажәытәбырзен бызшәа]]
| атәылауаҩра =
}}
'''Гомер''' ({{lang-grc|Ὅμηρος}}) — еицырдыруа [[Древняя Греция|ажәытәбырзен]] [[Апоет|поет]]-[[Сказительство|ажәабжьҳәаҩы]], [[Аепос|аепикатә]] поемақәа «[[Илиада]]» (европатәи алитература реиҳа ижәытәӡоу абаҟа<ref>{{книга |заглавие=Le monde d'Homère |издательство=Perrin |год=2000 |страницы=19 |язык= |автор=Vidal-Naquet, Pierre}}</ref>) иара убас «[[Одиссея|Одиссеиа]]» раԥҵаҩы. Иԥсҭазаара [[VIII век до н. э.|ҳ. ҟ. VIII—VII-тәи ашәышықәсақәа]] рахь иаҵанакуеит (зны-зынла [[IX в. до н. э.|ҳ.ҟ. IX-тәи ашәышықәсахь]]<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Homer-Greek-poet |title=Homer {{!}} Biography, Poems, & Facts {{!}} Britannica<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-06-16 |archive-date=2022-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616140944/https://www.britannica.com/biography/Homer-Greek-poet |url-status=live }}</ref>)<ref name="автоссылка2">{{Cite web |url=https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/GOMER.html |title=ГОМЕР {{!}} Энциклопедия Кругосвет<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-06-16 |archive-date=2022-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328202707/https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/GOMER.html |url-status=live }}</ref>, аха иара иҭоурыхтә ҟазшьа уажәгьы ҩашьарада иҟам<ref name="автоссылка1" /><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/literature/text/2368659|статья=ГОМЕР <!-- Заголовок добавлен ботом -->|том=7|страницы=378-379|архив=https://web.archive.org/web/20220615152745/https://bigenc.ru/literature/text/2368659|архив дата=2022-06-15}}</ref>.
Иҟалап уи [[аэд|даедызҭгьы]] (аклассикатә [[Бырзентәыла|Бырзентәыла]] [[Эпос (род литературы)|аепикатә]] [[Поэма|поемақәа]] рынагӡаҩы).
Иԥшааз ажәытә бырзентә литературатә [[Апапирус|папирусқәа]] рызбжак раҟара Гомер иҩымҭақәа рцыԥҵәахақәа роуп<ref>{{книга |заглавие=The World of Odysseus |ссылка=https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8 |издательство=[[The New York Review of Books]] |место=New York |год=2002 |страницы=[https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8/page/11 11]—2 |isbn=978-1-59017-017-5 |язык= |автор=Finley, Moses}}; Finley’s figures are based upon the corpus of literary papyri published before 1963.</ref>. [[Платон|Платон]] Гомер [[Эллины|аеллинцәа]] раԥхьатәи рааӡаҩ ҳәа изиҳәон<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2378423|статья=ГРЕЦИЯ ДРЕВНЯЯ <!-- Заголовок добавлен ботом -->|том=7|страницы=705-729|архив=https://web.archive.org/web/20220404163744/https://bigenc.ru/world_history/text/2378423|архив дата=2022-04-04}}</ref>.
== Анысымҩа ==
[[Файл:Martynov Dacha Stroganova Homer Tomb 1812.jpg|thumb|300px|[[Санкт-Петербург|Санкт-Петербург]], [[Строгановская дача|Строганов идача]] абаҳчаҿы иҟоу «Гомер ижырҭа». [[Мартынов, Андрей Ефимович|А. Е. Мартынов]], 1813 шықәса]]
Гомер иԥсҭазаареи ихаҭареи ирызкны ҩашьарада акгьы еилкаам<ref name="автоссылка2" /><ref name="autogenerated1">{{Cite web |url=http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=22&format=djvu |title=Введенский Б. А. . Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319163345/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=22&format=djvu |archive-date=2014-03-19 |url-status=dead }}</ref>.
Аха еилкаауп, «[[Илиада|Илиадеи]]» «[[Одиссея|Одиссеиеи]]» рҿы зыӡбахә ҳәоу ахҭысқәа акырӡа рышьҭахь ишаԥҵаз, аха урҭ рыҟазаара ииашаны иананҵаз [[VI век до н. э.|ҳ. ҟ. VI-тәи ашәышықәсанӡа]]. Иахьатәи аҭҵаарадырра Гомер иԥсҭазаара аҭыԥ ахьанаҭо ахронологиатә аамҭа ҳ. ҟ. VIII-тәи ашәышықәса ауп. Егьырҭ ажәытә хыҵхырҭақәа ирҳәоит уи [[Троянская война|Троиатәи аибашьраан]] дынхон ҳәа<ref>{{статья |заглавие=The Invention of Homer |место=[[Кембридж|Cambridge]] |страницы=98—101 |язык= |автор=Graziosi, Barbara |год=2002}}</ref>. Иахьазы иҟоуп аира арыцхәқәеи урҭ рзы ашьақәырӷәӷәарақәеи (иаҳҳәап, [[Мартин Личфилд Уэст|Мартин Личфилд Уест]] ари арыцхә шәышықәсабжак ала еиҵеитәуан — ҳ.ҟ. аабатәи ашәышықәса анҵәамҭантәи абыжьбатәи ашәышықәса аҟынӡа<ref>{{Cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/11753589/Professor-Martin-West-OM.html |title=Search Icon<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2023-05-18 |archive-date=2023-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518132021/https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/11753589/Professor-Martin-West-OM.html |url-status=live }}</ref>).
Гомер дахьиз аҭыԥ еилкаам. [[Авл Геллий|Гелли]] иепиграмма инақәыршәаны, антикатәи атрадициаҿы быжь-қалақьк иԥсадгьыл ҳәа ахьӡҵара азин иазықәԥон: [[Смирна|Смирна]], [[Хиос (город)|Хиос]], [[Колофон (город)|Колофон]], [[Саламин|Саламин]], [[Родос (город)|Родос]], [[Аргос (город)|Аргос]], [[Афины|Афины]], насгьы ари епиграмма авариациақәа [[Кима|Кима]], [[Пилос|Пилос]], [[Итака|Итака]] ахьӡқәагьы рҳәоит<ref name=rskd/><ref>Анпеткова-Шарова Г. Г., Дуров В. С. Античная литература. Ч. I: Греция. — СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2004. — Т. I. — С. 63. — ISBN 5-8465-0191-5.</ref><ref name=autogenerated1 />. [[Геродот|Псеудо-Геродот]] ашәҟәы аҿы, [[Павсаний (географ)|Павсани]] «Еллада ахҳәаа» ҳәа зыӡбахә ҳәоу ашәҟәы аҿы ишырҳәаз ала, Гомер дыԥсит [[Киклады|Кикладтәи]] архипелаг аҿы иҟоу адгьылбжьаха [[Иос|Иос]] аҟны (уажәы дим [[Бырзентәыла|Абырзен Ремпублика]] аперифериатә еилазаара иаҵанакуеит). Иҟалап, «Илиадеи» «Одиссеиеи» ҩызҭгьы Бырзентәыла азиахәыҷтәи аԥшаҳәаҿы, [[ионийцы|Иониатәи ажәларқәа]] ахьынхоз, мамзаргьы ааигәа иҟаз адгьылбжьахақәа руак аҟны. Аха Гомер идиалект ииашоу адыррақәа аанагаӡом, избанзар уи ажәытә бырзен бызшәа иониатәии еолиатәии адиалектқәа реилаҵа ауп. Иҟоуп агәаанагара, иара идиалект Гомер диаанӡагьы акыршықәса раԥхьа ишьақәгылахьаз апоетикатә [[койнэ|коине]] аформақәа ируакуп ҳәа. Аҭҵааҩы Андреи Александр-иԥа Пустогаров игәаанагарала, «Илиада» зҩыз троиатәи ауаҩы иоуп. Уаҟа Троиа аҳра ҭынхас иамаз [[Гектор|Гектор]] иеибашьрақәеи иԥсреи рыӡбахә атәы ҳәоуп. Ашәҟәы алагоит Гектор дызлахәыз аибашьра аҽазыҟаҵарала, насгьы иԥсреи иԥсыжреи рыла ихыркәшоуп. Ахеиаа рыӡбахә лассы-лассы аирониа аҵоуп, троиаа ракәзар — ифырхацәа ҳаракқәоуп. Троиатәи аибашьра егьырҭ ахҭысқәа зегьы хыркәшарада иаанхоит<ref>{{Cite web |url=https://www.peremeny.ru/blog/25632 |title=Андрей Пустогаров. «Илиаду» написал троянец, или Краткая история греков. |archive-date=2025-11-11 |access-date=2026-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111173228/https://www.peremeny.ru/blog/25632 |url-status=live }}</ref>.
Ишаԥу еиԥш Гомер [[Слепой|длашәны]] даадырԥшуеит. Еиҳаракгьы иҟалап ари ахшыҩҵак иԥсҭазааратә фактқәа ирхылҿиаауа акәымкәа, антикатәи анысымҩа ажанр азы иҟазшьарбагоу реконструкциазар<ref name=autogenerated1 />. Ахьӡ «Гомер», уи аԥхьара версиак ала, ҵакыс иамоуп «илашәу» (ὁ μῆ ὁρῶν) ҳәа<ref name=rskd/>. Аԥааимбаражәатәи апоетикатәи абаҩхатәрақәа еидызкылоз антикатә логика инақәыршәаны, Гомер илашәра иазку агәаанагара аҵабырг цәгьала иазааигәаны уаҩ илахь иааиуан. Уи адагьы, ашәаҳәаҩ [[Демодок|Демодок]] «Одиссеиаҿы» даниз инаркны длашәуп<ref>Одиссея VIII, 63 сл.</ref>, уигьы [[автобиография|автобиографиатә]] ҟазшьа амоуп ҳәа угәы иаанагар алшоит.
Иҟоуп Гомери [[Гесиод|Гесиоди]] рыбжьара иҟалаз апоезиатә еицлабра иазку алегенда, уи зыӡбахә ҳәоу аусумҭа «Гомери Гесиоди реицлабра» [[III век до н. э.|III-тәи ашәышықәса ҳ. ҟ.]] аасҭа еиҳа ихьшәаны акәымкәа, аҭҵааҩцәа аӡәырҩы излазгәарҭо ала — акырӡа заагьы иаԥҵан<ref>Тронский И. М. История античной литературы М., 1983. С. 66.</ref>. Апоетцәа [[Эвбея|Евбеи]] адгьылбжьахаҿы иԥсыз Амфидем иаҳаҭыр азы ахәмаррақәа рҿы еиқәшәеит ҳәа рҳәоит, насгьы доусы иреиӷьыз ражәеинраалақәа ирыԥхьон. Аицлабраҿы ӡбаҩыс иҟаз аҳ Панед аиааира Гесиод ииҭеит, избанзар иара аибашьреи ашьрақәеи рахь акәымкәа, ақәаарыхреи аҭынчреи рахь ааԥхьара ҟаиҵоит. Убри аамҭазы, ауаа Гомер еиҳа идгылоит.
Илиадеи Одиссеии рыдагьы, аԥҵамҭақәа жәпакы Гомер идырҳәалоит, ҳәарада, аамҭала кырӡа уи ашьҭахь иаԥҵаз: «[[гомеровы гимны|Гомер ихьыӡрашәақәа]]» (ҳ.ҟ. VII—V-тәи ашәышықәсақәа, Гомер иҩымҭақәа реиԥш абырзен поезиа ижәытәӡоу ҿырԥштәқәаны иԥхьаӡоуп), акомиктә поема «Маргит» уҳәа убас иҵегьы.<ref name="rskd">Реальный словарь классических древностей / под ред. Ф. Любкера. — СПб., 1885. — Ст. «Homerus».</ref> Византиаа ҩажәаҟа поема ([[Киклики|ациклтәқәагьы]] уахь иналаҵаны) равторра Гомер идырҳәалоит, уи атәы ҳҳәар ҳалшоит, иаҳҳәап, [[Гермониак Константин|Константин Гермониак]] иҟаиҵаз Илиада апоетикатә еиҭаҟаҵара ҳахәаԥшны<ref>{{Книга|ссылка=https://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?rec=/metadata/9/7/5/metadata-314-0000000.tkl&do=146452_05.pdf&lang=en&pageno=1&pagestart=1&width=406.32%20pts&height=654.72%20pts&maxpage=498|автор=Constantin Hermoniacos|заглавие=La guerre de Troie|ответственный=ed. Émile Legrand|год=1890|место=Paris|издательство=J. Maisonneuve, libraire-editeur|страницы=|страниц=|isbn=|archive-date=2021-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210819000023/https://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?rec=%2Fmetadata%2F9%2F7%2F5%2Fmetadata-314-0000000.tkl&do=146452_05.pdf&lang=en&pageno=1&pagestart=1&width=406.32%20pts&height=654.72%20pts&maxpage=498}}</ref>.
Ахьӡ «Гомер» аҵакы (раԥхьаӡакәны иуԥылоит ҳ.ҟ. VII-тәи ашәышықәсазы, [[Каллин|Ефестәи Каллин]] «[[Фиваида (эпос)|Фиваида]]» зҩыз ҳәа ихьӡ аниҳәо) антикатә аамҭахгьы аилыркаара рҽазыршәахьан, иҟан аҵакы авариантқәа «абаандаҩы» (Гесихи), «иашьҭанеиуа» ([[Аристотель|Аристотель]]) мамзаргьы «алашә»<ref name=rskd/><ref>P. Chantraine, ''Dictionnaire étymologique de la langue grecque,'' Klincksieck, Paris, 1968, vol. 2 (3-4) p. 797 ''ad loc.''</ref><ref>H.G. Liddell, R. Scott, ''A Greek-English Lexicon'', rev. ed. Sir Henry Stuart-Jones, Clarendon Press, Oxford, 1968 ''ad loc''.</ref><ref>Pseudo-Herodotus, ''Vita Homeri''1.3 in Thomas W. Allen, ''Homeri Opera'', Tomus V,(1912) 1946 p. 194. Cf. [[Lycophron]], ''Alexandra,'' l.422</ref> ([[Эфор Кимский|Кимтәи Ефор]]), «аха абарҭ авариантқәа зегьы, иахьатәи ажәалагалақәа — уи „аиқәыршәаҩ“ мамзаргьы „аккомпаниатор“ ҳәа аҵакы аҭара — реиԥш, рыгәра угартә иҟам. <…> Ари ажәа Иониатәи аформаҿы Ομηρος — шамахамзар ииашаҵәҟьаны хатәы хьӡуп»<ref name=autogenerated1 /><ref>Боура С. М. Героическая поэзия / пер. с англ. — М.: Новое литературное обозрение, 2002. — С. 547.</ref>.
«Гомер иҳаҭгәын» Санкт-Петербургҟа иааигеит аурыс флот афцар М. Домашнев, уи 1770 шықәсазы Егеиатәи архипелаг адгьылбжьахақәа руак аҿы имҩаԥысуаз, [[Русско-турецкая война (1768—1774)|1768—1774 шықәсқәа рзтәи Аурыс-Ҭырқәа еибашьра]] аан аграф [[Орлов, Алексей Григорьевич|Алексеи Григори-иԥа Орлов-Чесменски]] инапхгара аҵаҟа имҩаԥысуаз [[Первая Архипелагская экспедиция|Актәи архипелагтә експедициа]] аан иԥшааит. Асаркофаг аграф [[Строганов, Александр Сергеевич|Александр Сергеи-иԥа Строганов]] итәхеит, [[Строгановская дача|Строганов идача]] апарк аҿы иқәыргылахеит. Анаҩс аграф даара игәы иахәеит Гомер иҳаҭгәын иазку алегенда Санкт-Петербург иахьалаҵәаз<ref>{{Cite web |url=https://www.ntv.ru/novosti/122128/ |title=Петербургские мифы о саркофаге Гомера. |access-date=2025-01-19 |archive-date=2025-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119114056/https://www.ntv.ru/novosti/122128/ |url-status=live }}</ref>. Иахьазы уи [[Ермитаж|Аҳәынҭқарратә Ермитаж]] аколлекциаҿы иҟоуп. Строганов исаркофаг аԥхьатәи аҭӡамц аҿы иану асахьақәа шамахамзар зегьы [[Мирмекийский саркофаг|Мирмекиатәи асаркофаг]] аԥхьатәи аҭӡамц аҿы иҟоу арелиеф ацәынхақәа ирышьашәалоит.
== Гомер изҵаара ==
{{main|Гомер изҵаара}}
«Илиадеи» «Одиссеиеи» равторра, урҭ рхылҵшьҭреи рԥеиԥши рҭаҩра аамҭа аҟынӡа ирызку апроблемақәа реизга «[[гомеровский вопрос|Гомер изҵаара]]» ҳәа хьӡыс иаиуит<ref>Анпеткова-Шарова Г. Г., Дуров В. С. Античная литература. Ч. I: Греция. — СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2004. — Т. I. — С. 64. — ISBN 5-8465-0191-5.</ref>.
Уи антикатә аамҭазгьы ицәырҵхьан<ref>{{Cite web |url=http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=23&format=djvu |title=Введенский Б. А. Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание |access-date=2014-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319163328/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=23&format=djvu |archive-date=2014-03-19 |url-status=dead }}</ref>, убас, иаҳҳәап, усҟан иҟалеит аҳәамҭақәа, Гомер иепос Троиатәи аибашьра аамҭазтәи апоетесса [[Фантасия|Фантасиа]] лпоемақәа рышьаҭала иаԥиҵеит ҳәа.
=== «Аналитикцәеи» «аунитаристцәеи» ===
[[Файл:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Homer and his Guide (1874).jpg|мини|327x327пкс|Гомери имҩақәҵаҩи (1874) [[Бугро, Вильям|Уилиам-Адольф Бугеро]]]]
[[XVIII век|XVIII-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭанӡа европатәи аҭҵаарадырраҿы аԥыжәара аман агәаанагара «Илиадеи» «Одиссеиеи» зҩыз Гомер иоуп, насгьы урҭ еиқәырханы иҟоуп иара ишаԥиҵаз еиԥшҵәҟьа ҳәа (аха, аббат [[Обиньяк, Франсуа Эделен|Франсуа Еделин д'Обиниак]] [[1664|1664 шықәсазы]] иҩымҭа «''Conjectures académiques''» аҟны иҳәеит «Илиадеи» «Одиссеиеи» [[VIII век до н. э.|ҳ.ҟ. VIII-тәи ашәышықәсазы]] [[Ликург Спартанский|Ликург]] Спарта еизигаз хазы игоу ашәақәа реизгақәа роуп ҳәа). Аха, [[1788|1788 шықәсазы]] Ж. Б. Вилуазон иҭижьит акодекс Venetus A аҟынтәи Илиадазы [[схолии|асхолиақәа]], урҭ ҿыгҳарала апоема ахаҭа акырӡа иеиҳан, насгьы антикатә филологцәа (еиҳарак [[Зенодот Эфесский|Ефестәи Зенодот]], [[Аристофан Византийский|Византиатәи Аристофан]], [[Аристарх Самофракийский|Самофракиатәи Аристарх]]) иртәыз шәкыла авариантқәа агәылан. Ари ашәҟәы анҭыҵ ашьҭахь еилкаахеит Александриатәи афилологцәа Гомер ипоемақәа рцәаҳәақәа шәкыла гәҩарас ишрымаз, мамзаргьы ииашамкәа ишырыԥхьаӡоз; урҭ анапылаҩырақәа рҟынтәи ианырхуамызт, аха иҷыдоу адыргала иалыркаауан. Асхолиақәа рыԥхьарагьы иҳамоу Гомер итекст апоет иԥсҭазаараҿы ҳәа иԥхьаӡоу аамҭа акәымкәа аеллинтә аамҭа иаҵанакуеит ҳәа алкаахьы ҳнанагоит. Абарҭ афактқәеи егьырҭ ахшыҩзышьҭрақәеи шьаҭас иҟаҵаны (уи гәаанагарала Гомер иаамҭазы [[Бесписьменные языки|аҩыра ыҟамызт]], убри аҟнытә апоет илшомызт абас еиԥш идуу апоема аԥҵара), [[Вольф, Фридрих Август|Фридрих Август Вольф]] ишәҟәы «Пролегомены к Гомеру»<ref>Wolf F.A. Prolegomena ad Homerum. Halle, 1795</ref> аҿы апоемақәа рыҩбагьы рыҟазаараан даараӡа шьаҭанкыла рҽырыԥсахуан ҳәа агәаанагара шьҭихит. Абасала, Вольф излеиҳәо ала, «Иллиадеи» «Одиссеиеи» авторк итәуп ҳәа аҳәара залшом.
Вольф Илиада атекст (цәгьам-бзиам иахьатәи аформала) ашьақәгылара аамҭа ҳ.ҟ. VI-тәи ашәышықәса иаҵанакуеит ҳәа иԥхьаӡоит. Аиашазы, антикатә авторцәа ԥыҭҩык ([[Цицерон|Цицерон]]гьы уахь дналаҵаны) излаарыцҳауа ала, Гомер ипоемақәа раԥхьаӡакәны еизганы иҩын Афинатәи атиран [[Писистрат|Писистрат]] мамзаргьы иԥа [[Гиппарх (тиран)|Гиппарх]] рыдҵала. Ари «Писистраттәи аҭыжьымҭа» ҳәа изышьҭоу аҭахын [[Панафинеи|Панафинеиаҿы]] «Илиадеи» «Одиссеиеи» рықәыргылара еиҳа арманшәаларазы. Аналитикатә знеишьа шьақәнарӷәӷәеит апоемақәа ртекстқәа рҿы иҟоу аиҿагыларақәа, урҭ рҿы аамҭарацәатә шьаҭақәа рыҟазаара, асиужет хада аҟынтәи инарҭбааны ацәхьаҵрақәа.
Аналитикцәа Гомер ипоемақәа шышьақәгылаз азы еиуеиԥшым агәаанагарақәа ҟарҵеит. [[Лахман, Карл Конрад Фридрих|Карл Лахман]] агәра ганы дыҟан «Илиада» ашәа хәыҷқәа рыла иаԥҵан ҳәа («ашәа хәыҷқәа ртеориа» ҳәа изышьҭоу). [[Герман, Готфрид|Готфрид Герман]], уи аҭыԥан, агәра ганы дыҟан, апоемақәа зегьы ашәа маҷ хәыҷы-хәыҷла аҽарҭбаарала ицәырҵит ҳәа, уи еиҳа-еиҳа аматериал ҿыц ацлон («раԥхьатәи агәыцә атеориа» ҳәа изышьҭоу).
Вольф иҿагылаҩцәа («аунитарицәа» ҳәа изышьҭоу) еиуеиԥшым аҿагыларатә аргументқәа ықәдыргылеит. Актәи, «писистраттәи аҭыжьымҭа» аверсиа агәра ганы иҟамызт, избанзар уи иазку адыррақәа зегьы акырӡа игәиантәуп. Ари ажәабжь аеллинтә аамҭазы иҟалар алшон усҟантәи аҳцәа русқәа ирҿырԥшны, урҭ еиуеиԥшым анапылаҩырақәа рыԥшаара иазгәышьуан (шәахәаԥш [[Александрийская библиотека|Александриатәи абиблиотека]]). Иҩбахаз, аиқәымшәарақәеи ацәхьаҵрақәеи авторцәа рацәаны ишыҟоу аанарԥшӡом, избан акәзар урҭ хымԥада аҩымҭа дуқәа рҿы иуԥылоит. «Аунитарицәа» апоемақәа зегьы равтор иакзаара шьақәдырӷәӷәон, «Иллиадеи» «Одиссеиеи» рҟны ахшыҩҵак аиашара, акомпозициа аԥшӡареи асимметриеи иаҵшьны.
=== «Аҿаԥыцтә теориеи» «анеоаналитикцәеи» ===
Гомер ипоемақәа ҿырҳәала еиҭаҵуан ҳәа агәаанагара, автор аҩырадатә аамҭазы дынхон азы, ажәытәанӡагьы иаарԥшын; избан акәзар иҟан адыррақәа ҳ.ҟ. VI-тәи ашәышықәсазы Афинатәи атиран [[Писистрат|Писистрат]] Гомер ипоемақәа ртекст официалла аԥҵаразы анапынҵа шииҭаз ала.
1930-тәи ашықәсқәа рзы америкатәи апрофессор [[Пэрри, Милмэн|Милман Перри]] ҩ-експедициак еиҿикааит, ари атрадициа Гомер итекстқәа рҿырԥшра хықәкыс иҟаҵаны, аладаславиантәи аепос аҭҵааразы. Ари амҽхак ду змоу аҭҵаара иалҵшәаны «ҿырҳәалатәи атеориа» еиқәыршәан, уи «[[Теория Пэрри-Лорда|Перри-Лорд итеориа]]» ҳәагьы иашьҭоуп ([[Лорд, Альберт|Альберт Лорд]] — изаамҭанымкәа иԥсыз М. Перри иус анагӡаҩы). Аҿаԥыцтә теориа инақәыршәаны, Гомер ипоемақәа рҿы иуԥылоит ҩашьара зқәым аҿаԥыцтә епикатә жәабжьҳәара аҷыдарақәа, урҭ рахьтә зегь реиҳа ихадароу апоезиатә формулақәа рсистема ауп. Ҿырҳәалатәи ажәабжьҳәаҩ еснагь ашәа ҿыцны иаԥиҵоит, аха нагӡаҩыс мацара ихы иԥхьаӡоит. Сиужетк змоу ҩ-ашәак, ҩаӡаралеи ажәала рцәажәашьалеи зынӡа еиԥшымзаргьы, ажәабжьҳәаҩ иганахьала ашәакуп, еиԥшымкәа «инарыгӡоу». Ажәабжьҳәаҩцәа аԥхьара-аҩра рыздырӡом, избан акәзар ишьақәыргылоу атекст аидеиа аимпровизациатә техника иазеицәоуп.
Абасала, ажәалатәи атеориа аҟынтәи иаабоит, «Илиадеи» «Одиссеиеи» ртекстқәа равтор ду ма равторцәа (Гомер иоуп) рыԥсы ахьынӡаҭаз ишьақәырӷәӷәо аформа шроуз. Аҿаԥыцтә теориа аклассикатә вариант урҭ апоемақәа диқтантла рҭаҩра аанагоит, избан акәзар урҭ аимпровизациатә традициа аҳәаақәа ирҭагӡаны ҿырҳәала ирыладырҵәозҭгьы, даҽазны рынагӡараан ртекст шьаҭанкыла аҽаԥсахуан. Аха иҟоуп даҽа еилыркаарақәакгьы. Апоемақәа рыҩбагьы авторк иакәу, ҩыџьа ракәу иаԥызҵаз, атеориа иҳаилнаркааӡом.
Уи адагьы, ажәалатәи атеориа ишьақәнарӷәӷәоит «Гомер иаԥхьа апоетцәа рацәаҩын» ҳәа иҟаз ажәытәтәи агәаанагарақәа. Иҵабыргыҵәҟьаны, аҿаԥыцтә епикатә жәабжьҳәара атехника акыр шәышықәсалатәи аҿиара иахылҵшьҭроуп, апоемақәа равтор ихаҭаратә ҟазшьақәа аанарԥшӡом.
Анеоаналитикцәа аналитика ҳаамҭазтәи ахаҭарнакцәа ракәӡам. Анеоанализ — [[гомероведение|Гомер иҭҵаарақәа]] рҿы автор ихы иаирхәоз раԥхьатәи апоетикатә шьаҭақәа ралкаара иазку хырхарҭоуп. «Илиадеи» «Одиссеиеи» рыҿдырԥшуеит еиҭаҳәаралеи цыԥҵәахалеи ҳаамҭанӡа иааз [[Киклики|ациклтә]] поемақәа. Абасала, анеоаналитикатә знеишьа аԥыжәара змоу аҿаԥыцтә теориа иаҿагылом. Иахьатәи аамҭазы зегь реиҳа иналукааша неоаналитикс дыҟоуп анемец ҭҵааҩы [[Кульманн, Вольфганг|Вольфганг Кулман]], амонографиа «Илиада ахыҵхырҭақәа» автор<ref>Kullmann W. «Die Quellen der Ilias». Wiesbaden, 1960</ref>.
== Асахьаркыратә ҷыдарақәа ==
[[Файл:Homeros MFA Munich 272.jpg|thumb|Гомер искульптуроу ихы (460 ҳ. ҟ. раҟара)]]
«Илиада» зегь реиҳа ихадоу акомпозициатә ҷыдарақәа иреиуоуп [[Зелинский, Фаддей Францевич|Фаддеи Франци-иԥа Зелински]] ишьақәиргылаз «ахронологиатә еиқәымшәара азакәан». Уи злаҟоу ала, «Гомер иҟны ажәабжь ахаангьы иахьалагаз аҭыԥ ахь ихынҳәӡом. Ус анакәха, Гомер иҟны апараллельтә усқәа раарԥшра залшом; Гомер ипоетикатә техника иадыруа ҩбатәи, аԥшькәакьтә еизшәара акәымкәа, иаабац, ацәаҳәатә еизшәара мацара ауп»<ref>Зелинский Ф. Ф. «Закон хронологической несовместимости и композиция Илиады» (в сб. Χαριστήρια. СПб., 1897, стр. 106).</ref>. Абасала, зны-зынла апараллельтә хҭысқәа еишьҭаргыланы иаарԥшуп, зны-зынла урҭ рахьтә акы мацара аӡбахә ҳәоуп, мамзаргьы иҵәахуп. Уи ауп апоема атекст аҿы иҟоу еиқәымшәарақәак ҳаилзыркаауа.
Аҭҵааҩцәа иазгәарҭоит арҿиамҭақәа [[Когезия (лингвистика)|реимадара]], ахҭысқәа реишьҭагыла аҿиара, афырхацәа хадақәа рхаҿсахьақәа реизакра. Гомер иажәалатәи аҟазареи уи аамҭазтәи аҿыханҵатә ҟазареи еиҿырԥшуа, лассы-лассы ирҳәоит апоемақәа ргеометриатә стиль аӡбахә<ref>См. напр. [[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]] Гомер. М., 1960, с. 130 слл.).</ref>. Аха аналитикатә доуҳала еиҿагылоу агәаанагарақәа аарԥшуп «Илиадеи» «Одиссеиеи» ркомпозициа акзаара иазкынгьы<ref>См. напр. [[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]] Анатомия «Илиады». СПб., 1998, стр. 10).</ref>.
Апоемақәа рыҩбагьы рыстиль формулатәуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит. Убри аан, аформула [[Клише (искусство)|аклишеқәа]] реизга еиԥш еилкааӡам, аха ацәаҳәаҿы иалкаау аметрикатә ҭыԥк иадҳәалоу (иԥсаххо) аҳәоуқәа рсистема аҳасабала. Убасала, аформула ҳалацәажәар ҳалшоит, ажәеицааирак атекст аҿы знызаҵәык ианаҳԥылогьы, аха уи асистема ишахәҭакыз ааҳарԥшыр ҳалшоит. Аформулақәа рыдагьы, иҟоуп цәаҳәақәак рҟынтәи еиҭаҟало ацыԥҵәахақәагьы. Иаҳҳәап, персонажк даҽаӡәы иажәақәа анеиҭеиҳәо, атекст зегьы еиҭаҳәазар ауеит, мамзаргьы шамахамзар ажәа-ажәала.
Гомер еилоу аепитетқәа иҟазшьарбагоуп («ашьапыццак», «агәил нацәа змоу», «адыдрҵысҩы»); абарҭқәеи егьырҭ аепитетқәеи рҵакы ҭагылазаашьала акәымкәа, атрадициатә формулатә система аҳәаақәа ирҭагӡаны ахәаԥшра ахәҭоуп. Убас, ахеиаа «[[Поножи|шьапҟәазқәоуп]]», урҭ абџьар рҟәынҵаны рыӡбахә ҳәамзаргьы, Ахиллес аԥсшьараангьы «дшьапыласуп».
Абжьарашәышықәсазтәиқәеи иахьатәиқәеи ажәабжьҳәаҩцәа рпоетика ҭызҵаауа иахьатәи абызшәадырҩцәа, иаҳҳәап, Абжьаратәи Азиатәи, амҽхак ду змоу аепикатә ҿаԥыцтә жәабжьқәа ирҷыдароу аҟазшьақәа алыркаауеит, урҭ еиԥмырҟьаӡакәа еиҭарҳәарц азы сааҭрацәала ашәаҳәара аҭахуп. Убас, ажәабжьҳәаҩцәа архәҭақәа рышьақәгылашьа ақалақьқәеи ажәларқәеи рыла еиқәырыԥхьаӡоит, насгьы урҭ рыԥхьаӡарақәа рҿы ахаангьы агха ҟарҵаӡом, уи Гомер иҩымҭа «Илиадаҿгьы» иааԥшуеит, уа Троиаҟа идәықәырҵаз аӷбақәа рхыԥхьаӡара ақалақьқәа рсиа ҟаҵоуп, насгьы урҭ афлотилиақәа рнапхгаҩцәа ртәгьы ануп. Ари ажәлар рҿаԥыцтә гәынкылара иаҷыдароуп. Афырхацәа реилазаашьа, урҭ реибашьрақәеи рфырхаҵарақәеи рсиа реишьҭагылара ԥсахрада иаанхоит, уигьы «Илиада» азы иҟазшьарбагоуп. Аха иалкаау асиужет аҟазаареи афырхацәа хадақәа рнысымҩа еилкаамкәа иахьыҟоуи анаҩстәи атекстқәа рлитературатә усадулара иазааигәоуп, иҟалап, ҳ. ҟ. VI-тәи ашәышықәсазы [[Писистрат|Писистрат]] ихаан акәзаргьы. Убри аамҭазы, еиҳа ижәытәӡатәиу, архаикатә «Одиссеиа», амифтә цәыршәахәқәеи, аҟәыдырԥаҩ [[Цирцея|Цирцеиеи]], [[циклопы|аблазаҵәқәеи]], адоумбеи-[[лестригоны|лестригонқәеи]], аԥша анцәахәы [[Эол|Еол]] иеихатә ӷбеи ахьыҟоу, атәцәеи ажәлар ирылҵыз ауааи рзы агәрыцҳашьара аныԥшуеит, уи «Илиадаҿы» зынӡа ыҟаӡам; ҭҵааҩцәақәак ргәаанагарала, уи иаанарԥшуеит даҽа авторрак, мамзаргьы «Одиссеиа» даҽа социалтә ҩаӡарак аҟны ишыҟоу. Ари апоема еиҳа ижәытәӡатәиу ахылҵшьҭра иақәҿнаҭуазар алшоит, апроф. Г. А. Бокшчанин игәаанагарала, Пенелопа лыԥҳәысҳәаҩцәа рхымҩаԥгашьа бааԥсқәеи, Одиссеи урҭ шахьирхәыз аҟазшьеи, архаикаԥхьатәи абшьҭратә закәан аҟазшьа змоу. Убри аамҭазгьы, «Илиадаҿы» анашанатә џьашьахәқәеи алакәтә персонажқәеи ртәы ҳәа акгьы ыҟам, аха [[Архаическая Греция|архаикатә]] ҟазшьа змоу аҳцәеи анапхгаҩцәеи рырратә фырхаҵара азышәаҳәара аҭыԥ амоуп.
== Гомер ипоемақәа рҭоурыхтә шьаҭа ==
XIX ашәышықәса азбжазы аҭҵаарадырраҿы иҟан агәаанагара «Илиадеи» «Одиссеиеи» ҭоурыхтәым ҳәа. Аха [[Шлиман, Генрих|Генрих Шлиман]] [[Гиссарлык|Гиссарлыктәи]] ахәаҟны, иара убас [[Микены|Микена]] имҩаԥигоз ажрақәа уи шиашам аадырԥшит. Анаҩс иаартын хетттәии мысратәии адокументқәа, урҭ Троиатәи аибашьраан иҟалаз ахҭысқәа реиԥшзаара рныԥшуеит. Микентәи ацыратә ҩыра ([[Линейное письмо Б|Ацәаҳәаҩыра Б]]) аилкаара «Илиадеи» «Одиссеиеи» раамҭазы иҟаз аԥсҭазаара иазкны адыррақәа рацәаны иаҳнаҭеит, ари аҩырала литературатә цыԥҵәахақәак шыԥшаамхазгьы. Иага ус иҟазаргьы, Гомер ипоемақәа рҟынтәи адыррақәа иҟоу археологиатәи адокументалтәи хыҵхырҭақәа иуадаҩны ирыдҳәалоуп, убри аҟнытә урҭ критикада рхархәара ҟалом: «ҿырҳәалатәи атеориа» аҟынтәи адыррақәа шаҳаҭра рзыруеит аҭоурыхтә дыррақәа рҿы ас еиԥш иҟоу атрадициақәа рҿы ицәырҵыр акәу аилагара дуқәа.
Уажәы еилкаахеит Гомер ипоемақәа рдунеи ажәытә бырзенцәа «[[Тёмные века (Древняя Греция)|ршәышықәса лашьцақәа]]» раан иҟаз аԥсҭазаара ииашоу асахьа шаанарԥшуа<ref>Феномен полиса в современной зарубежной историографии: Реф. сб. / РАН. ИНИОН. Центр социал. науч.-информ. исслед. Отд. истории; Отв. ред. Медовичев А. Е. — М., 2011. — 152 с. — (Сер.: Всеобщая история). С. 6.</ref>.
== Гомер адунеитә культураҿы ==
[[Файл:AmbrosianIliadPict47Achilles.jpg|thumb|Абжьарашәышықәсазтәи «Илиада» азы асахьа]]
Гомер ипоемақәа «Илиада», «Одиссеиа» ажәытә бырзенцәа ирырҭаз анырра [[евреи|ауриақәа]] [[Тора|Тора]] шырнырыз иаҿдырԥшуеит<ref>{{Cite web |url=http://scibook.net/filosofiya-nauki-knigi/formyi-grecheskoy-jizni-podgotovivshie-18898.html |title=2. ФОРМЫ ГРЕЧЕСКОЙ ЖИЗНИ, ПОДГОТОВИВШИЕ РОЖДЕНИЕ ФИЛОСОФИИ 2.1. Поэмы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-02-08 |archive-date=2016-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214223159/http://scibook.net/filosofiya-nauki-knigi/formyi-grecheskoy-jizni-podgotovivshie-18898.html |url-status=live }}</ref>.
Ажәытә Бырзентәыла [[Классическая Греция|аклассикатә епоха]] аҵыхәтәантәи аамҭазы иҟалаз аҵаратә система Гомер ипоемақәа рҵарала ишьақәгылан. Урҭ хәҭак, мамзаргьы зегьы гәынкыланы ирҵон, уи атемақәа рыла аԥхьарақәа еиҿыркаауан, уҳәа убас иҵегьы. Ари асистема [[Древний Рим|Рим]] иаҿнаҵааит, уаҟа [[I век|ҳера I-тәи ашәышықәса]] инаркны Гомер иҭыԥ [[Вергили|Вергили]] иааникылеит.
[[Финкельберг, Маргалит|Маргалит Финкельберг]] ишазгәалҭо ала, аиааира ззымгаз [[троя|Троиаа]] рышьҭрақәа реиԥш зхы зыԥхьаӡоз римаа Гомер ипоемақәа мап рцәыркит, уи иахҟьаны, абырзен бызшәала ицәажәоз Мрагылара аканонтә статус хьчо, Аиҭарҿиара ҟалаанӡа лаҭынтәи Мраҭашәара иацәыӡит<ref>{{Cite web |url=http://magazines.gorky.media/nlo/2008/93/te41.html |title=Журнальный зал {{!}} НЛО, 2008 N93 {{!}} Т. Ф. ТЕПЕРИК, В. БУЯКОВА, АЛИНА БОДРОВА — Гаспаровские чтения √ 2008<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-05-14 |archive-date=2014-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514223623/http://magazines.russ.ru/nlo/2008/93/te41.html |url-status=live }}</ref>.
[[Файл:Sir Lawrence Alma-Tadema, English (born Netherlands) - A Reading from Homer - Google Art Project.jpg|thumb|right|[[Альма-Тадема, Лоуренс|Лоуренс Альма-Ҭадема]]. «Гомер иԥхьара», 1885 шықәса]]
Аклассика ашьҭахьтәи аамҭазы агекзаметриатә поема дуқәа Гомер идиалект ала иаԥырҵон, мамзаргьы «Илиадеи» «Одиссеиеи» ирҿыԥшны, мамзаргьы [[агон|ирацлабуа]]. Урҭ рахь иаҵанакуеит [[Аполлоний Родосский|Родостәи Аполлони]] иҩымҭа «[[Аргонавтика (Аполлоний Родосский)|Аргонавтика]]», [[Квинт Смирнский|Смирнатәи Квинт]] иҩымҭа «Пост-Гомертәи ахҭысқәа», насгьы [[Нонн Панополитанский|Панополитантәи Нонн]] иҩымҭа «Дионис ихҭысқәа». Егьырҭ аеллинтә поетцәа, Гомер ихаҭабзиарақәа ирықәшаҳаҭхозаргьы, аепикатә форма ду рҽацәырыхьчон, «аӡиас дуқәа рҿы аӡы хәашьуп» ҳәа ([[Каллимах из Кирены|Каллимах]]<ref>Гимн 2, 108—109.</ref>) — аусумҭа хәыҷы аҿы мацара ауп валашьа змам ахаҭабхзиара аҟынӡа анаӡара ахьалшо ҳәа агәра ганы.
[[Римская литература|Ажәытәтәи Рим алитератураҿы]] еиқәхаз раԥхьаӡатәи (аԥҵәаха) аусумҭа абырзен [[Ливий Андроник|Ливиус Андроник]] иҟаиҵаз аҩымҭа «Одиссеиа» аиҭага ауп. Римтәи алитература аусумҭа хада — [[Вергили|Вергили]] ифырхаҵаратә епос «[[Энеида|Енеида]]», «Одиссеиеи» (раԥхьатәи ашәҟәқәа 6) «Илиадеи» (аҵыхәтәантәи ашәҟәқәа 6) рҿыԥшра ауп. Гомер ипоемақәа иҟарҵаз анырра антикатә литературатә ҩымҭақәа шамахамзар зегьы рҿы иубарҭоуп.
Гомер [[Средневековая литература|Мраҭашәаратәи абжьарашәышықәсақәа]] рзы дрыздыруамызт избан акәзар Византиеи иареи реизыҟазаашьақәа ԥсыҽын, ажәытә бырзен бызшәа издыруамызт, аха агекзаметриатә фырхаҵаратә епос Вергили ибзоурала акультураҿы аҵакы ду ааннакылоит.
[[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] Гомер ибзианы дырдыруан, насгьы ибзианы дҭырҵаауан. Иахьа уажәраанӡагьы еиқәханы иҟоуп жәабала инагӡоу Гомер ипоемақәа зну Византиатәи анапылаҩырақәа, уи антикатә литературатә ҩымҭақәа рзы зеиԥшыҟам усуп. Уи адагьы, Византиатәи аҵарауаа Гомер изку [[схолии|асхолиақәеи]] ахҳәаақәеи рыҩуан, еизыргон, насгьы иаԥырҵон. Иахьатәи акритикатә ҭыжьымҭаҿы архиепископ [[Евстафий Солунский|Евстафи]] «Илиадеи» «Одиссеиеи» ирызку ихцәажәара быжь-томк амҽханакуеит. Византиатәи аимпериа аҵыхәтәантәи аамҭазы, насгьы уи [[Падение Константинополя (1453)|анхыбгала]] ашьҭахь, абырзен напылаҩырақәеи аҵарауааи Мраҭашәараҟа амҩа рыԥшаауеит, насгьы [[эпоха Возрождения|Аиҭарҿиара]] аамҭазы Гомер ҿыц изааҭгылоит.
[[Данте Алигьери|Данте Алигьери]] Гомер џьаҳаным [[Ад (Божественная комедия)|актәи агьежь]] аҿы дҟаиҵоит, иқьырсианым, аха зусқәа бзиоу уаҩык иаҳасабала.
Иҟалап «Илиада» зегь раасҭа инаӡоу ахҩылаақәа руак Урыстәылаҟа иаазҭгьы [[Иван III Васильевич|Иуан III]] иԥҳәыс [[Софья Палеолог|Софиа Палеолог]] лбиблиотека иацны XV-тәи ашәышықәсазы. Ари «академиатә сиа» Византиатәи аклассикатә қьаадырша асахьа змоу еиҭеигеит [[Ломоносов, Михаил Васильевич|Михаил Васили-иԥа Ломоносов]]. Ақьаадырша аҩбатәи азбжак ԥыҭрак ашьҭахь гәымбылџьбарала игәылаԥиҟазар ҟалап Санкт-Петербург аус зуаз [[Шлёцер, Август Людвиг|Август Лиудвиг Шлиоцер]], насгьы XVIII-тәи ашәышықәсазы Германиа иҭиит, уаҟа уи ԥыҭрак ашьҭахь иагьыԥшаахеит. Раԥхьатәи аурыс бызшәахьы еиҭагоу апоезиатә еиҭага ду (Александриатәи ажәеинраалала «Илиада» ашәҟәқәа фба) [[Костров, Ермил Иванович|Ермил Иуан-иԥа Костров]] итәуп (1787).
1829 шықәсазы [[Гнедич, Николай Иванович|Николаи Иуан-иԥа Гнедич]] инаигӡеит «Илиада» аиҭагара. [[Белинский, Виссарион Григорьевич|Виссарион Григори-иԥа Белински]] ирецензиақәа изларҳәо ала, аоригинал аҟынтәи аиҭагара ҷыдала еиҷаҳаны, баҩхатәра дула иҟаҵан. [[Пушкин, Александр Сергеи-иԥа|Александр Сергеи-иԥа Пушкин]]гьы Гомер иеиҭагара атәы акьыԥхь аҿы ҩынтә далацәажәеит: «Гомер иҩымҭа Илиада, Гнедич еиҭеигаз...» ҳәа зыӡбахә ҳәоу азгәаҭа ацны («Литературная газета», 1830, № 2; шәахә ат. 6) насгьы акуплет «Илиада аиҭагара иазкны»:
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Сара исаҳауеит зыбжьы мгоу анцәатә еллинтә ажәа абжьы;
Аҭаҳмада ду игага сныруеит игәаҭеиуа ԥсыла.
</poem>
{{Ацитата алгара}}
Ари ажәеинраала аԥхьа мызкы шабжьаз, Пушкин иԥсабаратәу алаф ҳаҭыр ақәҵаны «Илиада аиҭагахь» ҳәа аепиграмма иҩит, уи зыхҟьаз аҭагылазаашьақәа реиқәшәара ауп (Гомер длашәын, Гнедич дыхәан):
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Гнедич дпоет хәахәан, алашә Гомер иеиҭагаҩ,
Уи аиҭагагьы аганкахьала аҿырԥштәы еиԥшуп.
</poem>
{{Ацитата алгара}}
Анапылаҩыратә епиграмма Пушкин игәцаракны ицәаӷәеит.
Иара убас Гомер деиҭаргон [[Жуковский, Василий Андреевич|Васили Андреи-иԥа Жуковски]], [[Вересаев, Викентий Викентьевич|Викенти Викенти-иԥа Вересаев]], [[Шуйский, Павел Александрович|Павел Александр-иԥа Шуиски]] («Одиссеиа», 1948 ш., Уралтәи Ауниверситет Ашәҟәҭыжьырҭа, атираж 900 екземплиар). Адунеи аҭоурых аҿы зегь реиҳа идуу Гомер иҭыжьымҭа ҳәа иԥхьаӡатәуп «Московски Рабочии» ашәҟәҭыжьырҭа иҭнажьыз, ацәа жәпа змаз, ҩ-томкны иҭыҵыз «Илиадеи», «Одиссеиеи», 1982 шықәса — атираж 150 нызқь екземплиар.
XXI-тәи ашәышықәсазы Гомер иеиҭагара иацырҵоит: [[Амелин, Максим Альбертович|Максим Альберт-иԥа Амелин]]<ref>Гомер. [http://magazines.gorky.media/novyi_mi/2013/2/g9.html Одиссея. Песнь первая] {{Wayback|url=http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2013/2/g9.html |date=20130829050517 }}. Перевод с древнегреческого и предисловие Максима Амелина. [[Новый мир (журнал)|Новый мир]]. 2013, № 2.</ref> («Одиссеиа» актәи ашәа, 2013 ш.); [[Сальников, Александр Аркадьевич|Александр Аркади-иԥа Сальников]] иахьатәи аурыс бызшәахьы еиҭеигеит «Илиада» (2011), «Одиссеиа» (2014—2015).
== Аиҭагақәеи аиҭаҳәақәеи, аҭыжьымҭақәеи ==
[[Файл:Page from the first printed edition of collected works by Homer.jpg|thumb|[[Флоренция|Флоренциа]] 1488—1489 шықәсқәа рзы икьыԥхьыз Гомер ишәҟәы аҟынтәи даҟьак. Ашәҟәы ҵәахуп [[Национальная библиотека Франции|Франциа Амилаҭтә библиотекаҿы]] ]]
* [[Ливий Андроник|Ливи Андроник]] (ҳ.ҟ. 280 шықәсазшәа — ҳ.ҟ. 200. шықәсазшәа) «Одиссеиа» алаҭын бызшәахьы еиҭеигеит.
* 1165 шықәсазы [[Сент-Мор, Бенуа де|Бенуа де Сент-Мор]] [[Старофранцузский язык|ажәытә францыз бызшәала]] «Троиа иазку ароман» ииҩит, 30000 цәаҳәа инареиҳаны зҵазкуа, уи Аквитаниатәи аҳкәажә [[Алиенора Аквитанская|Алиенора]] илзикит. Ианииҩуаз ихы иаирхәон Гомер ипоемақәа лаҭын бызшәала реиҭаҳәара, иара убас [[Дарет Фригийский|Фригиатәи Дарет]] иҩымҭа «Троиа аилаҳара аҭоурых», [[Диктис Критский|Криттәи Диктис]] иҩымҭа «Троиатәи аибашьра амшынҵа», [[Овидий|Овиди]] иҩымҭа «[[Метаморфозы (Овидий)|Аметаморфозақәа]]».
* [[Гермониак Константин|Константин Гермониак]] [[Эпирское царство|Епиртәи адеспот]] [[Иоанн II Орсини|Иоанн II Орсини]] (1323—1335) иԥҳәыс [[Анна Палеолог (регент Эпира)|Анна Палеолог]]и (1335—1337 рзы Епиртәи адеспотина) раҳҭынратә поет иакәын. Урҭ рыдҵала, иара Гомер иҩымҭа «Илиада» аус адулара мҩаԥигеит, зегьы еилыркаауа абызшәала ҿыц иҩны. «Илиада» аверсиа ҿыц аҿы 8799 ажәеинраала 24 рапсодиатә ашәақәа рахь еизгоуп.
* [[Пилатос, Леонтиос|Леонтиос Пилатос]] (?—1366) [[Франческо Петрарка|Франческо Петрарка]] изы алаҭын бызшәахьы апрозатә еиҭагара 1359 шықәсеи 1362 шықәсеи рыбжьара инаигӡеит.
* [[Полициано, Анджело|Анџьело Полициано]] (1454—1494) 1470 шықәсазы «Илиада» аҩбатәии ахԥатәии ашәақәа гекзаметрла алаҭын бызшәахьы еиҭеигеит, убри алагьы «Гомер қәыԥш» ҳәа ахьӡшьара даԥсахеит.
* 1488-1489 шықәсқәа рзы [[Флоренция|Флоренциа]] ақалақь аҿы хылҵшьҭрала абырзен [[Димитрий Халкокондил|Димитри Халкокондил]] раԥхьаӡакәны бырзен бызшәала «Илиадеи» «Одиссеиеи» икьыԥхьит. «Илиада» аҭыжьра ианазыҟеиҵоз иара ихы иаирхәеит 1468 шықәсазы Константинопольтәи алаҭын патриарх [[Виссарион Никейский|Никеиатәи Виссарион]] иара иаԥиҵаз Венециатәи [[Библиотека Марчиана|Марк ихьӡ зху ашәҟәыҵәахырҭа (Марчиантәи ашәҟәыҵәахырҭа)]] иаиҭаз аманускрипт Venetus A.
* Андреас Дивус 1537 шықәсазы [[Уанаҿа|Венециа]] ақалақь аҿы икьыԥхьит «Илиадеи» «Одиссеиеи» алаҭын бызшәахьы реиҭагақәа.
* [[Чапмен, Джордж|Џьорџь Чапмен]] (1559 шықәсазшәа — 1634) «Иллиадеи» «Одиссеиеи» раԥхьаӡатәи англыз бызшәахьы реиҭагақәа ҟаиҵеит.
* [[Кондратович, Кирьяк Андреевич|Кириак Андреи-иԥа Кондратович]] (1703—1788) 1758—1759 шықәсқәа рзы раԥхьаӡакәны «Илиада» прозала аурысшәахь еиҭеигеит. Аиҭага ҭыжьӡам, ишеиқәхазгьы.
* [[Ломоносов, Михаил Васильевич|Михаил Васили-иԥа Ломоносов]] (1711—1765) — раԥхьаӡа иҭыҵыз «Илиада» аҟынтәи ацыԥҵәахақәа реиҭагақәа дравторуп.
* [[Екимов, Пётр Екимович|Пиотр Еким-иԥа Екимов]] (1735 раҟара — 1795 ашьҭахь) 1776—1778 шықәсқәа рзы «Илиада» апрозатә еиҭага икьыԥхьит, 1779 шықәсазы аҭауад [[Потёмкин, Григорий Александрович|Григори Александр-иԥа Потиомкин]] «Одиссеиа» апрозатә еиҭага изыҟеиҵеит.
* [[Костров, Ермил Иванович|Ермил Иуан-иԥа Костров]] (1755—1796) 1778—1811 шықәсқәа рзы Александриатәи ажәеинраалала икьыԥхьит «Илиада» аиҭага.
* [[Гнедич, Николай Иванович|Николаи Иуан-иԥа Гнедич]] (1784—1833) 1829 шықәсазы «Илиада» гекзаметрла (аоригинал ажәеинраалатә шәагаа) аиҭага ҭижьит.
* [[Жуковский, Василий Андреевич|Васили Андреи-иԥа Жуковски]] (1783—1852) 1849 шықәсазы иҭижьит «Одиссеиа» аиҭага гекзаметрла (аоригинал апоезиатә шәагаа).
== Агәалашәара анаӡаӡатәра ==
* 1976 шықәсазы, [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] [[Меркурий (планета)|Меркури]] аҟны 320 километр аҭбаара змоу [[Гомер (кратер)|акратер]] Гомер ихьӡ ахнаҵеит.
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
=== Атекстқәеи аиҭагақәеи ===
: ''Инарҭбаау адыррақәа шәахәаԥш астатиақәа [[Илиада|Илиада]], [[Одиссея|Одиссеиа]] рҟны''
: ''шәахәаԥш иара убас: Гомер иҩымҭақәа англыз бызшәахьы реиҭагақәа''
* [[книгопечатание|Акьыԥхьра]] анцәыр, [[1488 год|1488]] шықәсазы Флоренциа [[Димитрий Халкокондил|Димитри Халкокондил]] раԥхьаӡакәны иҭижьит «Илиадеи» «Одиссеиеи».
* ''Аурыс прозатә еиҭага'': Полное собрание творений Гомера. / Пер. Г. Янчевецкого. Ревель, 1895. 482 стр. (приложение к журналу «Гимназия»)
* Асериа «[[Loeb classical library]]» аҟны аусумҭақәа хә-томкны иҭыҵит (№ 170—171 — Илиада, № 104—105 — Одиссеиа); насгьы № 496 — Гомер ихьыӡрашәақәа, Гомертәи аапокрифқәа, Гомер иԥсҭазаара иазку.
* Асериа «[[Collection Budé]]» аҟны аусумҭақәа жәба-томкны иҭыҵит: «Илиада» (алагалеи 4 томи), «Одиссеиа» (3 том) насгьы ахьыӡрашәақәа.
* ''Краузе В. М.'' Гомеровский словарь (к Илиаде и Одиссее). Со 130 рис. в тексте и картою Трои. СПб., А. С. Суворин. 1880. 532 стб. (''ареволиуциаԥхьатәи ашкол ҭыжьымҭа аҿырԥштәы'')
* {{книга
|автор=Анпеткова-Шарова Г. Г., Дуров В. С.
|часть=Часть I. Греция
|заглавие=Античная литература
|место=СПб
|издательство=Филологический факультет СПбГУ
|том=I
|год=2004
|isbn=5-8465-0191-5
|ref=Анпектова-Шарова & Дуров}}
=== Гомер изку амонографиақәа ===
: ''абиблиографиа иара убас шәахәаԥш астатиақәа [[Илиада|Илиада]], [[Одиссея|Одиссеиа]] рҟны''
* ''Авдеенко Е.А.'' Гомер. "Илиада": Мировоззрение эпоса. Москва: Классис, 2017. 420 с. -(Серия "Классическая гимназия"). 500 экз. ISBN 978-5-9908708-4-0 Одобрено издательским советом Русской Православной Церкви
* ''Альтман М. С.'' Пережитки родового строя в собственных именах у Гомера. (Известия ГАИМК. Вып. 124). М.-Л.: ОГИЗ, 1936. 164 стр. 1000 экз.
* ''Гордезиани Р. В.'' [https://web.archive.org/web/20071113192455/http://annals.xlegio.ru/greece/gordez/index.htm#pge ''Проблемы гомеровского эпоса''.] Тб.: Изд-во Тбил. ун-та, 1978. 394 стр. 2000 экз.
* [[Егунов, Андрей Николаевич|Егунов, А. Н.]] Гомер в русских переводах XVIII—XIX веков. М.; Л.: Наука, 1964; переиздание М.: Индрик, 2001.
* ''Зелинский Ф. Ф.'' Гомеровская психология. Пг., Изд-во АН, 1920.
* ''Котенёва А. В.'' Психология в эпических поэмах Гомера. Понятия, феномены и механизмы. — Saarbrücken: [[LAP LAMBERT Academic Publishing]], 2016. ISBN 978-3-659-95960-8
* Лорд А. ''Сказитель''. М., 1994.
* ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' [https://web.archive.org/web/20071101045452/http://annals.xlegio.ru/greece/losev/index.htm#homer ''Гомер''.] М.: ГУПИ, 1960. 352 стр. 9 т.э.
** 2-е изд. (Серия «[[Жизнь замечательных людей]]»). М.: Мол. гв., 1996=2006. 400 стр.
* ''Панченко Д. В.'' [http://eupress.ru/books/index/item/id/259 Гомер. «Илиада». Троя.] СПб., [[Европейский университет в Санкт-Петербурге|Издательство Европейского университета в Санкт-Петербурге]]. 2016.
* ''Петрушевский Д. М.'' Общество и государство у Гомера. М., 1913.
* ''Сахарный Н. Л.'' Гомеровский эпос. М.: ХЛ, 1976. 397 стр. 10000 экз.
* ''[[Суриков, Игорь Евгеньевич|Суриков И. Е.]]'' Гомер — М.: Молодая гвардия, 2017. — 320 с. — (Серия «[[Жизнь замечательных людей]]») — ISBN 978-5-235-03989-6.
* ''[[Таруашвили, Леонид Иосифович|Таруашвили Л. И.]]'' Гомер в зеркале новоевропейских переводов: Пластико-тектонический аспект. — М.: [[Памятники исторической мысли (издательство)|Памятники исторической мысли]], 2013. — 176 с. — ISBN 978-5-88451-313-6
* ''Толстой И. И.'' Аэды: Античные творцы и носители древнего эпоса. М.: Наука, 1958. 63 стр.
* ''Фрейденберг О. М.'' Миф и литература древности. М.: Вост. лит. 1978. 2-е изд., доп. М., 2000.
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]], Котенёва А. В.'' Очерки по истории мировой культуры: боги и герои античной мифологии. М.: [[Московский государственный горный университет |МГГУ]], 2013. 351 с. 100 экз. ISBN 978-5-91615-032-2
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Античный космос и его обитатели. — Saarbrücken: [[LAP LAMBERT Academic Publishing]], 2016. — 154 с. ISBN 978-3-659-96641-5
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Герои Троянской войны. Пособие. М.: Эдитус, 2017. 28 с. ISBN 978-5-000-604-4
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Хроники Илиона: духовно-нравственные основания истории. Пособие. М.: Эдитус, 2024. 64 с. ISBN 978-5-00217-251-1
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Хроники Илиона: Троянская война и конец рода героев. Пособие. М.: Эдитус, 2025. 66 с. ISBN 978-5-00217-478-2
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Очерки по истории культуры: феномен героического в античной мифологии. Пособие. М.: Эдитус, 2025. 72 с. ISBN 978-5-00217-477-5
* ''Шталь И. В.'' Художественный мир гомеровского эпоса. М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1983. 296 стр. 6900 экз.
* ''Ярхо В. Н.'' Вина и ответственность в гомеровском эпосе. ''[[Вестник древней истории]]'', 1962, № 2, с. 4-26.
* G. Autenrieth, R. Keep. [https://archive.org/details/homericdictionar00auterich/page/n8 A Homeric Dictionary]. New York, 1880.
* Cunliffe R. J. ''A lexicon of the homeric dialect''. L., 1924.
* Leumann M. ''Homerische Würter.'' Basel, 1950.
* Michalopoulos, Dimitri, ''L'''Odyssée ''d’Homère au-delà des mythes'', Le Pirée: Institut d’Histoire Maritime Hellène, 2016, ISBN 978-618-80599-2-4
* Treu M. ''Von Homer zur Lyrik''. München, 1955.
* Whitman C.H. ''Homer and the heroic tradition.'' Oxford, 1958.
Гомер ирецепциа:
* ''[[Егунов, Андрей Николаевич|Егунов А. Н.]]'' Гомер в русских переводах XVIII—XIX вв. М.-Л., 1964. (2-е изд.) М.: Индрик, 2001.
=== Астатиақәа ===
'''аурыс бызшәала'''
* {{БРЭ |статья=Гомер |автор= |том=7 |страницы= 378—379|ref=БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/literature/text/2368659|архив=https://web.archive.org/web/20221202153724/https://bigenc.ru/literature/text/2368659|архив дата=2022-12-02}}
* [http://www.varvar.ru/arhiv/texts/akimova2.html Гомеровский эпос: миф и ритуал.] // Акимова Л. И. Искусство Древней Греции: Геометрика и архаика. — СПб.: [[Азбука-классика]], 2007.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Гомер|[[Мищенко, Фёдор Герасимович|Мищенко Ф. Г.]]}}
'''егьырҭ абызшәақәа рыла'''
* Реальный словарь классических древностей / под ред. Ф. Любкера. — СПб., 1885. — Ст. «Homerus».
=== Гомер ихьыӡрашәақәа рбиблиографиа ===
* [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman Перевод гимнов Ивлин-Уайта] (англ.)
* В серии «[[Collection Budé]]»: ''Homere''. Hymnes. Texte établi et traduit par J. Humbert. 8e tirage 2003. 354 p.
Аурыс еиҭагақәа:
* ахьыӡрашәақәа хазы-хазы еиҭеигеит С. П. Шестаков.
* Гомеровы гимны. / Пер. [[Вересаев, Викентий|В. Вересаева]]. М.: Недра, 1926. 96 стр.
** переизд.: Античные гимны. М.: Изд-во МГУ. 1988. С. 57-140 и комм.
* Гомеровы гимны. / Пер. и комм. Е. Г. Рабинович. М.: Carte blanche, [[1995]].
Аҭҵаарақәа:
* ''Деревицкий А. Н.'' Гомерические гимны. Анализ памятника в связи с историей его изучения. Харьков, 1889. 176 стр.
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.philology.ru/literature3/vakhrushev-97.htm Гомер]. Зарубежные писатели. Биобиблиографический словарь
* [http://fantlab.ru/autor10407 Афантастика алабораториа]
* [https://web.archive.org/web/20070930015304/http://all-art.org/literature/odissea/index.html Поэмы Гомера «Илиада» и «Одиссея» с комментариями, приложениями и иллюстрациями]
* [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman Греческие тексты поэм]
* [http://omhpos.narod.ru/ Гомер «Одиссея» в переводе Шуйского, с комментариями]
* [https://www.anews.com/p/130536769-poeht-gomer-biografiya-i-tvorchestvo-poehmy-gomera-iliada-i-odisseya/ Поэт Гомер: биография и творчество. Поэмы Гомера «Илиада» и «Одиссея». Большая статья на Anews.com]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Гомер| ]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. I-тәи азқьышықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Ажәытәбырзен поетцәа]]
[[Акатегориа:Ажәытә Бырзентәыла апоетцәа]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 8-тәи ашәышықәсазтәи апоетцәа]]
[[Акатегориа:Абырзенцәа рмифқәа еиҭазҳәоз амифографцәа| ]]
[[Акатегориа:Апоетцәа лашәқәа]]
[[Акатегориа:«Анцәатә комедиа» аперсонажқәа]]
[[Акатегориа:Зусумҭақәа ҳаамҭанӡа иааз антикатәи ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Абырзен анцәақәа]]
[[Акатегориа:Ажәабжьҳәаҩцәа]]
[[Акатегориа:Амифографиа]]
[[Акатегориа:Бырзентәылатәи афантастика ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Нцәахәыс иҟаҵаз ахацәа]]
hp52tseppo3ug1kwd740aet7y15kr1l
Алахәыла:Nart17/Акультура
2
55377
171846
2026-08-17T18:21:43Z
Nart17
17397
Машинамшаны акьыԥхь (ruab pipeline) — тест
171846
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Marco Porcio Caton Major.jpg|мини|[[Марк Порций Катон Старший|Маркус Порциус Като Аиҳабы]]<br>(234-149 ш. ҳ. ҟ.). Ажәа ''cultura'' раԥхьаӡа акәны иуԥылоит ақәаарыхра иазку итрактат ''[[De Agri Cultura|De Agri Cultura]]'' аҟны (160 ш. ҳ. ҟ. иназынаԥшуа).]]
'''Акультура''' (алат аҟынтәи. cultura — «адгьыл сықәаарыхуеит, аус адызулоит»<ref>Этимологический словарь русского языка Семёнова А. В., статья «Культура»</ref>, шәахә. [[агрокультура|агрокультура]]<ref>Этимологический словарь школьника, Успенский Л. В., статья «Культ»</ref>, colere аҟынтәи — «ақәаарыхра, ахылаԥшра»<ref name="автоссылка1">Этимологический словарь русского языка Шанского Н. М., статья «Культ»</ref>, иазааигәоу — «[[культ|акульт]]»<ref name="автоссылка1" />) — [[люди|ауаа]] рҿы ишьақәгылаз [[ценность|ахәшьарақәа]], [[Норма (правило)|анормақәа]], [[Обычай|аҵасқәа]], [[Адин|адинхаҵарақәеи]] [[обряд|ақьабзқәеи]], [[Знание|адыррақәеи]] [[Умение|аҟазареи]], атехникеи атехнологиақәеи, [[Мышление|ахәыцшьа]], аусура, аинырра, акоммуникациа рзы азнеишьақәа<ref name="БРЭсult">{{БРЭ|статья=Культура|id=|автор=Межуев Вадим Михайлович, Константинов Андрей Викторович|ссылка=https://bigenc.ru/c/kul-tura-26efdd}}</ref>. [[Афилософиа|Афилософиа]], [[Культурология|акультурологиа]], [[Аҭоурых|аҭоурых]], [[Социология|асоциологиа]], [[Искусствознание|аҟазараҭҵаара]], [[Лингвистика|абызшәадыра]] ([[Этнолингвистика|аетнолингвистика]]), [[Политология|аполитологиа]], [[Этнология|аетнологиа]], [[Психология|апсихологиа]], [[Экономика|аекономика]], [[Педагогика|апедагогика]] рыҭҵаара амаҭәар.
Акультура ахылҵшьҭрас иԥхьаӡоуп ауаҩытәыҩсатә усура, [[познание|адырра]], [[творчество|арҿиара]].
== Акультура еиуеиԥшым аилкаарақәа ==
Адунеи аҿы иҟоу акультура, афилософиатәи аҭҵаарадырратәи [[Определение (логика)|ҳәаақәҵақәа]] рыхкырацәара, ари аилкаара акультуратә обиекти амаҭәари еиҳа иубарҭоу дыргак аҳасабала азхьаԥшра алнаршом, уи еиҳа еилккоу, иҭшәоу ахықәкылатәра аҭахуп<ref>{{книга |заглавие=Культурология. XX век. Энциклопедия в двух томах |ссылка=http://psylib.org.ua/books/levit01/txt061.htm |ответственный=Главный редактор и составитель С.Я.Левит |место=СПб. |издательство=Университетская книга |год=1998 |страниц=640 |isbn=5-7914-0022-5 |тираж=10000 экз. |archive-date=2009-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531144259/http://psylib.org.ua/books/levit01/txt061.htm }}</ref>: Акультура еилкаахоит абас …
* «Акультура азеиԥшуаҩытәыҩсатәи адоуҳатәи [[Ценности|беиарақәа]] практикала рынагӡара ауп»<ref>Выжлецов Г. П. Аксиология культуры. — СПб.: [[СПбГУ]]. — С.66</ref>;
* «Ҭоурыхла иалкаау ауаажәларреи ауаҩи рыҿиара аҩаӡара, ауаа рыԥсҭазаареи русуреи аиҿкаара ахкқәеи аформақәеи рыла иаарԥшу, иара убас урҭ иаԥырҵо аматериалтәи адоуҳатәи беиарақәа рыла иарбоу» ([[БСЭ|АЕД]]);
* «Ауаҩы ихымҩаԥгашьа аганахьала [[Генетика|генетикала]] ихылҵшьҭратәым адырраҭара аизакра» ([[Лотман, Юрий Михайлович|Иу. М. Лотман]]);
* «Ауаҩы ибиологиатәым цәырҵрақәа реизак зегьы»<ref>{{книга |автор=[[Пелипенко, Андрей Анатольевич|Пелипенко А. А.]], [[Яковенко, Игорь Григорьевич|Яковенко И. Г.]] |заглавие=Культура как система |ссылка=http://apelipenko.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0.aspx |место=М. |издательство=[[Языки русской культуры]] |год=1998 |archive-date=2011-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110426005146/http://apelipenko.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0.aspx }}</ref>;
* «Акультура, аритуалтәи адинхаҵаратәи маҵзурақәа раҳасабала еиҳа ишьахәу, узыршанхо ацәырҵрақәагьы уахь иналаҵаны, анызаара ахышәарақәа рышьклаԥшразы ахархәагақәа риерархиатә система аҳасабала еилкаахар алшоит» (Ҳ. О. Уилсон);
* «Ҭоурыхла ишьақәгылаз ахымҩаԥгашьеи аусуреи рнормақәа рсистема». Ари асистемаҿы аиндивид азеиԥш норма иакзаҵәыку«зегьы еицырзеиԥшу» «аныԥшра» акәны аилыркаароуп. (Ҳ.Ильенков, Афилософиеи акультуреи).
[[Антропологиа|Антропологиаҿы]] акультура ҳәа еилыркаауеит «ауаажәларра азырбо ахымҩаԥгашьеи артефактқәеи рҿы иааԥшуа еицрыдыркылахьоу агәаанагарақәа. ...Акультура, абасала, абстракциоуп, даҽакала иуҳәозар, ауаажәларра еиуеиԥшым алахәылацәа уск, ма обиектк иарҭо аҵакқәа зымпыҵаку ҿырԥштәуп. ...Иара убасгьы, „акультура“ ауаажәларра алахәылацәа еицҿакны ҳәоуеиқшәарала рхымҩаԥгашьа акзаара аҩаӡара иеиԥшаҳтәыр ҳалшоит.» (Роберт Редфилд, 1941<ref>{{Акьыԥхьра |книга |язык=en |автор линк=:en:Robert Redfield |автор имя=Robert |автор=Redfield |заглавие=The Folk Culture of Youcatan |место=Chicago |издательство=University of Chicago Press |год=1941 |pages=132 }}</ref>; цит. по: Беккер, 2018<ref name="Беккер, 2018">{{Акьыԥхьра |книга |автор линк=Беккер, Говард |автор имя=Г. |автор=Беккер |заглавие=Аутсайдеры |место=М. |издательство=Элементарные формы |год=2018 |ответственный=Пер. с англ. Н. Г. Фархатдинова; под ред. А. М. Корбута |страниц=272 |страницы=99–100 |удк=316.624 |ббк=60.54 |isbn=978-5-9500244-2-9 }}</ref>).
=== Ажәытәӡара ===
Ажәытә Бырзентәыла атермин «акультура» иазааигәан [[пайдейя|паидеиа]], уи иаанарԥшуан аилкаара «аҩныҵҟатәи акультура», мамзаргьы, даҽакала иуҳәозар, «аԥсы акультура».
Алатын хыҵхырҭақәа рҿы раԥхьаӡа акәны ажәа уԥылоит [[Марк Порций Катон Старший|Марк Порциа Катон Аиҳабы]] адгьылқәаарыхра иазку итрактат «[[De Agri Cultura|De Agri Cultura]]» (ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа 160 шықәса инарзынаԥшуа) — алатын проза зегь реиҳа изаатәу абаҟаҿы.
Ари атрактат баша адгьыл аус адулара акәымкәа, адәы ахылаԥшра иазкуп, адгьыл ақәаарыхра адагьы, ҷыдала гәыла-ԥсыла азыҟазаашьагьы азԥхьагәанаҭоит. Иаагозар, Катон адгьыл ҭыԥ аахәаразы абри аҩыза алабжьара ҟаиҵоит: умаашьакәа иааухәо адгьыл ҭыԥ акырынтә уакәшароуп; аҭыԥ бзиазар, шаҟа лассы-лассы игәоуҭало аҟара иугәаԥхоит. Абри «иугәаԥхо» хымԥада иҟазароуп. Уи ҟамлар, ахылаԥшра бзиагьы ҟалаӡом, мамзаргьы, акультура ҟалаӡом.
[[Файл:M-T-Cicero.jpg|thumb|left|Марк Туллиус Цицерон]]
Алатын бызшәаҿы ажәа аҵакырацәара амоуп:
* ақәаарыхра, аус адулара, ахылаԥшра (agri Lcr, C etc.); ааӡара (vitis C);
* адгьылқәаарыхра, [[сельское хозяйство|ақыҭанхамҩа]] Vr, Q, H;
* ааӡара, аҵара, аҿиара (animi C; culturae patientem commodare aurem H);
* амҵахырхәара, аҳаҭырқәҵара (potentis amici H)<ref>[http://lingvo.yandex.ru/la?text=cultura&lang=la&search_type=lingvo&st_translate=on «cultura» в переводных словарях]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=2018-10}}</ref>.
Аурымқәа рхы иадырхәон ажәа «акультура» иарбанзаалк обиектк аизыҟаратә еиҭарс аҿы, даҽакала иуҳәозар, изцааиуаз аиӷьтәра ҳәа ҵакыс измаз ажәеицааирақәа рҟны мацара: «culture juries» — ахымҩаԥгашьатә ԥҟарақәа раԥҵара, «culture lingual» — абызшәа аиӷьтәра уҳәа уб.иҵ.
Римтәи ацәажәаҩ, афилософ [[Марк Туллий Цицерон|Марк Тулли Цицерон]] (ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа 106-43 шықәсақәа) «Тускулантәи аиҿцәажәарақәа» рҿы ажәа «акультура» аҵакы еиҭарсны ихы иаирхәеит, афилософиа «аԥсы акультура» («cultura animae») ҳәа ахиҳәааит, мамзар, афилософиа знапы алаку ауаҩы адоуҳаи ахшыҩи ркультура имоуп ҳәа иԥхьаӡон.
=== Европа XVII—XVIII ашәышықәсақәа рзы ===
[[Файл:Johann Gottfried von Herder by Johann Ludwig Strecker, 1775.jpg|thumb|Иоханн Готфрид Гердер]]
Зхатәы ҵакы змоу еилкаараны «акультура» цәырҵит анемец зиндырҩы, аҭоурыхҭҵааҩ [[Пуфендорф, Самуэль фон|Самуель Пуфендорф]] иусумҭақәа рҿы (1632-1694). Иара ари атермин ихы иаирхәеит [[общество|ауаажәларраҿы]] [[воспитание|иааӡоу]] «иԥсабаратәым ауаҩы» идҳәаланы, [[образование|аҵара змам]] ауаҩы диҿырԥшны.
Афилософиатә, анаҩс аҭҵаарадырратәи есҽнытәи ахархәарахь ажәа «акультура» раԥхьа иалеигалеит 1782 шықәсазы «Ауаҩытәыҩсатә жәла акультура аҭоурых аԥышәа» ҳәа ашәҟәы ҭзыжьыз анемец рккаҩы [[Аделунг, Иоганн Кристоф|И. К. Аделунг]].
1780-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, атермин «акультура» аҭҵаарадырратә хархәара азҭоз [[Гердер, Иоганн Готфрид|И. Г. Гердер]] (1744-1803) иаахтны уи алатын хылҵшьҭреи ажәа «адгьылқәаарыхра» аетимологиатә еимадареи иақәирԥшуан. Иусумҭа аабатәи ашәҟәы «Ауаатәыҩса рҭоурых афилософиахь аидеиақәа» (1784-1791) аҟны иара «ауаҩытәыҩсатә жәла ааӡара» «агенетикатә процессгьы аорганикатә процессгьы» роуп ҳәа аарԥшуа иҩуан<ref>Сугай Л. А. Термины «культура», «цивилизация» и «просвещение» в России XIX — начала XX века // Труды ГАСК. Выпуск II. Мир культуры. — М.:ГАСК, 2000. — с. 39—53.</ref>:
{{Ацитата алагара}}
Ҳара иҳалшоит, ишакәхалак, ари ауаҩы игенезис аҩбатәи аҵакы аҭаны, акультура мамзаргьы, адгьыл ақәаарыхра ауп ҳҳәар ҟалоит, алашара ҳгәаларшәаны, [[просвещение|аҵаралашара]] ҳәа азаҳҳәар ҳалшоит, усҟан акультуреи алашареи реибаркыра адгьыл аҵыхәанӡа аҽеиҵнахуеит.
{{Ацитата алгара}}
[[Кант, Иммануил|И.Кант]], иаагозар, алшара акультура ааӡара акультура иаҿаиргылон. «Адәныҟатәи, „атехникатә“ культура ахкы ацивилизациа ҳәа азиҳәоит, — ҳәа азгәеиҭоит А.В. Гулыга. — Кант ацивилизациа ӷәӷәала аҿиара ибоит, агәҭынчымра аарԥшуа иазгәеиҭоит акультура ацәхьаҵра, аҵыхәтәантәигьы ԥхьаҟа ицоит, аха акырӡа ишьшьылаҳаны. Ари аишьашәаладара ауаатәыҩса ррыцҳарақәа жәпакы ирыхҟьоит»<ref>Гулыга А. В. Кант сегодня // И. Кант. Трактаты и письма. М.: Наука, 1980. С. 26.</ref>.
=== Урыстәылан XVIII—XIX ашәышықәсақәа рзы ===
XVIII ашәышықәсеи XIX актәи аԥшьбараки рзы аурыс бызшәа аилазаараҿы алексема «акультура» ыҟамызт, уи ус шакәу, иаагозар, [[Яновский, Николай Максимович|Н. М.Иановски]] еиқәиршәаз «Алфавитла иҟоу ажәеилыркааҩ ҿыц» иарҵабыргуеит (СПб., 1804. II ахәҭа. К инаркны Н аҟынӡа. Ад. 454). Ҩ-бызшәак рыла ишьақәгылаз ажәарқәа ажәа аурысшәахь аиҭагаразы ахархәара зылшо авариантқәа рыдыргалон. [[Гердер, Иоганн Готфрид|Гердер]], аилкаара ҿыц аарԥшразы, синонимқәаны ирыдигалаз анемец ажәақәа ҩба, аурыс бызшәаҿы ирықәшәоз акы заҵәык акәын — [[просвещение|аҵаралашара]].
Ажәа «акультура» аурыс лексикон ианалалаз 1830-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭа инаркны ауп. Иарбоу ажәа, аурыс лексикон аҿы аҟазаара азгәанаҭеит [[Ренофанц И. И.|И.И. Ренофан]] 1837 шықәсазы иҭижьыз «Аурыс шәҟәқәеи, агазеҭқәеи, ажурналқәеи рыԥхьара бзиа избо изы аџьыбаҭаҵа шәҟәы»<ref>Ренофанц И. Карманная книжка для любителя чтения русских книг, газет и журналов. СПб., 1837. С. 139.</ref>. Зыхьӡ ҳәоу ажәар иалнакаауан алексема аҵакқәа ҩба: актәи, «ачаарыхра, адгьылқәаарыхра»; аҩбатәи, «аҵарамазаара»<ref>Черных П. Я. Историко-этимологический словарь современного русского языка. М., 1993. Т. I. С. 453.</ref>.
Зҳәаақәҵақәа рҟынтәи ажәа «акультура» ҭҵаарадырратә терминк, философиатә категориак аҳасабала ауаажәларра рыхдырра ишаламлацыз аазырԥшуа Ренофанц ижәар адунеи ақәлара шықәсык шагыз, Урыстәыла ицәырҵит аусумҭа, иара автор аилкаара «акультура» ахь ааԥхьара адагьы, инеиҵыху аилыркаареи атеориатә ҵаҵӷәи аиҭеит. Зыӡбахә ҳәоу Санкт-петербургтәи Аимператортә медико-хирургиатә академиа академик, зҽаԥсазтәыз апрофессор [[Велланский, Данило Михайлович|Д.М. Веллански]] (1774-1847) иҩымҭа «Ахатәы физиологиа азеиԥш хәанга хадақәеи мамзаргьы аорганикатә физика адунеии» ауп. Аҵарауаҩ-медик, афилософ-шеллингшьҭаныҟәа, иарбоу иԥсабарафилософиатәу иусумҭаҟынтәи ауп атермин «акультура» аҭҵаарадырратә хархәара алагалара адагьы, Урыстәыла ииашаны акультура-философиатә идеиақәа рышьақәгыларагьы аԥхьаӡара шымҩаԥгатәу.
{{Ацитата алагара}}
Аԥсабара — ауаҩытәыҩса идоуҳла иаарыху, убри ауп Акультура, Амаҭәар иашьашәалоу аилкаара еиԥш, Ацәаҩа иақәшәо. Акультура амаҭәар шьақәзыргыло зеиӷьыҟам амаҭәарқәа роуп, Ацәаҩа амаҭәар акәзар, аҵакы иҟаҵәҟьоу еилкаарақәоуп. Акультураҿы арҿиарақәа мҩаԥысуеит еидҳәаларала, Ацәаҩаҿы аԥҵамҭақәа мҩаԥысуеит еидҳәаларада. Убри аҟнытә, Акультура зеиӷьыҟам ҟазшьоуп, Ацәаҩа ахаҭабзиараҵәҟьа амоуп. — Аҩбагьы, ҵакыла, еицтәароуп; Ацәаҩа аҳрақәа ахԥагьы: адгьыл иҵоу, аҵиаатә, аԥстәы, Акультура ахкқәа ирыднакыло амаҭәарқәа Аҟазареи, Аҭҵаарадыррақәеи, Ацәаҩашәатә Ҵареи ирықәшәоит<ref>Велланский Д. М. Основные начертания общей и частной физиологии или физики органического мира. СПб., 1836. С. 196—197.</ref>.
{{Ацитата алгара}}
{{Ацитата алагара}}
Ацәаҩа амаҭәартә мыругақәа ирықәшәоит Акультура зеиӷьыҟам аилкаарақәа, урҭ рдыррақәа рылаа, рцәеижьтә ҟазшьеи рыҳалал ҟазшьеи рҵакоуп. Аобиективтә еилкаарақәа афизикатә маҭәарқәа рыҭҵаара иаҵанакуеит, асубиективтә еилкаарақәа ауаҩытәыҩсатә доуҳаи уи аестетикатә рҿиамҭақәеи рыхҭысқәа ирызкуп<ref>Велланский Д. М. Основные начертания общей и частной физиологии или физики органического мира. СПб., 1836. С. 209.</ref>.
{{Ацитата алгара}}
=== Урыстәылан XIX—XX ашәышықәсақәа рзы ===
Аԥсабареи акультуреи реиҿагылара- еиҿырԥшра Веллански иусумҭаҿы аԥсабареи «аҩбатәи аԥсабареи» (инапылаҟаҵароу) классикала реиҿагылара акәӡам, аха илабҿабатәу адунеии уи зеиӷьыҟам ахаҿсахьеи реихьырԥшра ауп. Акультура — ари доуҳатә лагамҭоуп, Адунеитә Доуҳа аныԥшра, цәала-жьыла иарбазар зылшо, зеиӷьыҟам ала иаарԥшу — иахыгоу аилкаарақәа рҿы (аобиективтәи асубиективтәи, адырра ззынархоу амаҭәар зеиԥшроу ала)<ref>Сугай Л. А. Термины «культура», «цивилизация» и «просвещение» в России XIX — начала XX века // Труды ГАСК. Выпуск II. Мир культуры. — М.:[[Государственная академия славянской культуры|ГАСК]], 2000.-с.39-53.</ref>.
[[Бердяев, Николай Александрович|Н. А. Бердиаев]] иазиԥхьаӡон:
{{Ацитата алагара}}
Акультура акульт иадҳәалоуп, уи адинхаҵаратә культ аҟынтәи иҿиауеит, акульт аихшара, аҵакы еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыҭара иалҵшәоуп ҳәа. Афилософиатә хәыцра, аҭҵаарадырратә дырра, архитектура, аҿыханҵа, аскульптура, амузыка, апоезиа, амораль — зегьы ԥсабарала еизыршәаны ауахәаматә культ иалоуп, макьана инеиҵыхым, аихшара змам аформала. Акультурақәа рахьтә ижәытәӡатәиу — Египет Акультура ауахәамаҿы иалагеит, уи раԥхьатәи арҿиаҩцәа аныхаԥааҩцәа ракәын. Акультура абшьҭрақәа ркульт, аҳәамҭеи атрадициеи ирыдҳәалоуп. Уи иԥшьоу символикала иҭәуп, уаҟа даҽа доуҳатә ҵабыргык адыргақәеи аиԥшрақәеи рыҭоуп. Иарбан Культуразаалак (аматериалтә Культурагьы) адоуҳа Акультура ауп, иарбан Культуразаалак адоуҳатә шьаҭа амоуп — уи аԥсабаратә рыцҳарақәа риааиразы адоуҳа арҿиаратә усура иалҵшәоуп<ref>Бердяев Н. А. Смысл истории. М., 1990 °C. 166.</ref>.
{{Ацитата алгара}}
== Акультура аҭоурых аамҭеихшара ==
Европатәи акультура аҭоурых азы, иахьатәи акультурологиаҿы иадкылоуп анаҩстәи аамҭеихшара:
* Аԥхьаӡатәи акультура (4 азқь. ҳ. ҟ.);
* [[Древний мир|Ажәытәтәи адунеи]] акультура (4 азқь — V ашә. ҳ. ҟ.), уаҟа [[Древний Восток|Ажәытәтәи Мрагылара]] акультуреи [[Античность|Ажәытӡатәи аамҭа]] акультуреи алыркаауеит;
* [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] ркультура (V-XIV ашә.);
* [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара]] акультура мамзаргьы Аренессанс (XIV-XVI ашә.);
* [[Новое время|Аамҭа ҿыц]] акультура (XVI-XIX ашә.).
*
Акультура аҭоурых аамҭеихшара, [[Эпоха Возрождения|Аиҭарҿиара аепоха]] иаҵанакуа акультура, зхала иҟоу аамҭаны алкаара ҷыдара хадас иамоуп, аҭоурыхтә ҭҵаарадырраҿы ари аепоха ихьшәоу Абжьарашәышықәса, мамзаргьы заатәи Аамҭа ҿыц ҳәа иԥхьаӡоуп.
== Акультуреи аԥсабареи ==
Акультуреи [[Природа|аԥсабареи]] реимадара акультураҭҵаара апроблемақәа ируакуп.
[[Марк Порций Катон Старший|Марк Порци Катон Аиҳабы]] акультура аилкаара алеигалеит, адгьыл аус адулара иадкыло, ақәаарыхра, аиӷьтәра, аҳаҭырқәҵара ҳәа иҳәаақәиҵон. Ари аилкаараҿы, акультура ауаҩи [[природа|аԥсабареи]] русеицура, наҟ-ааҟтәи ахәарҭа иазырхоу акакәны ицәырҵуеит. Ас еиԥш аусеицураан, ауаҩы аԥсабара амаҭәарратә хәҭақәа идикылоит, игәҭакқәа алихуеит, иҵоит, аҭакс иџьабаа арҿиарала аԥсабара рбеиауа, аԥсы ахаҵо. Аԥсабара аиларбгара иазырхоу аусқәа ракәзар, иану [[Человечество|ауаатәыҩса]]гьы ирԥырхагамхарц залшом. Абас иҟоу ахымҩаԥгашьа иреиҳаӡоу ахдырратә усура иалҵшәаханы изыҟалаӡом, иара аазырԥшуагьы акультура ауп.
К.Ф. Завершински<ref>{{Книга|автор=Завершинский, К. Ф.|заглавие=Культура и культурология в жизни общества|ответственный=|издание=учебное пособие|место=Великий Новгород|издательство=НовГУ имени Ярослава Мудрого|год=2000|страницы=92|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref> излашьақәирӷәӷәо ала, акультура иазку агәаанагарақәа анышьақәгыло, Аиҭарҿиара аепоха аан ауп, «аԥсабаратәи анцәахаҵаратәи иреиԥшым иҷыдоу уаҩытәыҩсатә гәаанагарак аҳасабала». Ԥыҭрак ашьҭахь, «аԥсабаратә», «ацивилизациатә», «акультуратә» реиԥшымзаарақәа реилкаара мҩаԥысуеит Аамҭа Ҿыц аепоха аан, уи Иоганн Готфрид Гердер, Иммануил Кант русумҭақәа иузырҟәымҭхо ирыдҳәалоуп. Арҭ ахәыцыҩцәа ридеологиа ашьаҭаҿы, акультура ахшыҩ змоу зхы иақәиҭу рҿиараны иаарԥшуп, иара ахархәарала ауаҩы аԥсабара инапаҿы иааигоит, иҭахрақәа наигӡоит, убри аҟнытә аусура апроцесс аан, ауаҩытәыҩсатә ԥсабара акультура аиӷьтәра мҩаԥысуеит<ref>{{Cite web|url=https://lektsii.org/7-32179.html|title=Формирование духовной личности как части её духовной культуры|author=Аскалонова С.Б.|first=|website=Лекции|date=|pages=15|publisher=|access-date=2018-10-31|archive-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031174026/https://lektsii.org/7-32179.html|url-status=live}}</ref>.
Иахьатәи, имаҷымкәа иуԥыло акультуреи аԥсабареи реиҿагылара алшоит, ауаҩытәыҩса иҟазаара аԥсабара иаҟәыҭханы, акультуреи ақалақьтә ԥсҭазаареи, [[Ацивилизациа|ацивилизациеи]] реиԥштәра азхәыцра алыршараан. Иуадаҩым ақалақьтә ԥсҭазаара иаҵанакуа ацәырҵрақәа рҿырԥштәқәа рыԥшаара, акультура ахкы иузахымԥхьаӡало, уимоу акультура аилаҳареи уи аҟамзаареи ирҿырԥшыганы изыҟамло. Арҭ реиԥш агәаанагарақәа ԥшаахар алшоит [[И. Г. Гердер|И. Г.Гердер]], [[Н. А. Бердяев|Н. А. Бердиаев]] русумҭақәа рҿы.
Агәрагара уадаҩӡам, ауаҩы дзырҿио аԥсабареи иареи хшыҩла русеицура апринципқәа раҟәыҭхара, еизгоу акультуратә мазара аилаҳарахь ишнанаго, анаҩс иара [[Ацивилизациа|ацивилизациатә]] ԥсҭазаара ахаҭагьы шеиланажьуа. Ҿырԥштәыс иҟалар алшоит ажәытә дунеи аҳәынҭқарра ҽиақәа жәпакы реилаҳареи иахьатәи ақалақь дуқәа рыԥсҭазаараҿы хыԥхьаӡара рацәала акультура акризис ацәырҵрақәеи.
== Акультура иахьатәи аилкаара ==
[[Антропологиа|Антропологиатә]] культура — аусура аганахьала — аԥсабареи, ауаажәларреи, ауаҩы ихаҭеи реиҭакразы, амаҭәарратәи адоуҳатәи аалыхқәа рыла иаарԥшу ауаҩытәыҩса иԥсҭазааратә мҩоуп.
[[Аксиологическая концепция культуры|Аксиологиатә культура]] («аксиос» — иаԥсоу) — иаԥсоу ахәшьара — иҟоуп ауаҩытәыҩсатә усура арҿиамҭақәа реизак, урҭ зыԥсоу иалкаау асоциалтә системақәа рыҩныҵҟа еицазхарҵахьоу, ари аизакыра иарбоу асоциалтә еиҿкаара доуҳатә шьаҭаны, дырганы иазыҟоуп.
Адырраҭара-семиотикатә культура — абиԥарала еимырдо, аҵакдурақәеи, анормақәеи, аҵакқәеи, адыргақәеи (асимволқәеи) рыла иаарԥшу асоциалтә ҵакы змоу [[информация|дырраҭароуп]].
== Акультуреи ацивилизациеи ==
{{Ацитата алагара}}
Акультура ахьԥсуа, ацивилизациа цәырҵуеит.
{{Ацитата алгара|источник=[[Освальд Шпенглер]]}}
Цивилизациак аҳасабала иахьатәи аилкаара «акультура» аиҳарак ишьақәгылеит XVIII — XIX ашәышықәсақәа рылагамҭазы [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европа]]. Уинахыс ари аилкаара, ганкахьала, иаҵанакуа иалагеит Европа ахаҭа еиуеиԥшым ауаа ргәыԥқәа реиԥшымзаарақәа, даҽа ганкахьала — адунеи ахьынӡанаӡааӡо [[метрополия|аметрополиақәеи]] урҭ [[колония|рколониақәеи]] реиԥшымзаарақәа. Убри аҟнытәи уажәазы аилкаара «акультура» «[[Ацивилизациа|ацивилизациа]]» иаҟароуп, даҽакала иуҳәозар, аилкаара «[[природа|аԥсабара]]» иантиподуп. Ас еиԥш иҟоу аҳәаақәҵа ахархәара аҭо, хаз игоу ауааи атәылақәеи ацивилизациа аҩаӡарала имарианы реихшара алшоит. Хаз игоу авторцәа акультурагьы «адунеи аҿы зегьы иреиӷьу, иаԥҵаз, иҳәаз» ([[Арнольд, Мэтью|Метиу Арнольд]]) ҳәа ишьақәдыргылоит, уи аҳәаақәҵа иаднамкыло зегьы [[хаос|хыла-гәылоуп]], [[анархия|анархиоуп]]. Ари агәаанагарала, акультура ауаажәларраҿы асоциалтә ҿиареи апрогресси ӷәӷәала ирыдҳәалоуп. Арнольд иааиԥмырҟьаӡакәа иҳәаақәҵа ихы иаирхәоит: «... акультура, ҳара иҳадҳәалоу, зегьы ирызку адыррақәа раиура иахылҿиаауа, еиԥҟьара змам аиӷьтәра иалҵшәоуп, иара еибанаркуеит иреиӷьӡоу, иҳәази игәҭакызи» (Арнольд, [[1882|1882]]).
Апрактикаҿы, акультура аилкаара иреиӷьу аалыҵқәеи ахымҩаԥгашьеи зегьы рахь иаҵанакуеит, [[Аҟазара|аҟазареи]] [[классическая музыка|аклассикатә музыкеи]] уахь иналаҵаны. Абри агәаанагарала, аилкаара «акультуратә» ишакәхалак арҭ ахырхарҭақәа ирыдҳәалоу ауаа аднакылоит. Убри аан ауаа, аклассикатә музыка иадҳәалоу, еилкаарала иҳараку аҩаӡараҿы иҟоуп, аусуратә ҳаблақәа рҟынтәи [[рэп|ареп]] абзиабаҩцәа, мамзаргьы иаԥу аԥсҭазаашьа змоу [[Австралиа|Австралиа]] [[абориген|ашьагәыҭуаа]] раасҭа.
Амала, ас еиԥш иҟоу адунеихәаԥшышьа аҳәаақәа ирҭагӡаны, иҟоуп ахатәы цашьа — иаҳа имаҷны «акультура злоу» ауаа, аиҳарак, «иԥсабаратәу» ҳәа иахьрыхәаԥшуа, «иҳараку» акультура «ауаҩытәыҩсатә ԥсабара» ахәаҽра ахьадырҵо. Ари аҩыза агәаанагара уԥылоит XVIII ашәышықәса инаркны авторцәа аӡәырҩы русумҭақәа рҿы. Урҭ, иаагозар, инаҵшьны иазгәарҭоит [[народная музыка|жәлар рмузыка]] (анхацәа иаԥырҵаз акакәны) иԥсабаратәу аԥсҭазаашьа иаҳа ԥсыцқьарала ишаанарԥшуа, убри аан аклассикатә музыка хыхь-хыхьлатәины, [[декаданс|игәкажьганы]] иааԥшуеит. Ари аҩыза агәаанагара иқәныҟәаны, «мраҭашәаратәи ацивилизациа» анҭыҵ иҟоу ауаа — Мраҭашәара [[капитализм|акапитализм]] иԥхасҭанамтәыз «абнауаа аамсҭашәақәа» роуп.
Иахьа аҭҵааҩцәа реиҳараҩык ахырҟьацәарақәа рыҩбагьы мап рцәыркуеит. Урҭ ирыдыркылаӡом «ииашоу» акультура аконцепциа еиԥш, аԥсабара инагӡаны аҿаргыларагьы. Ара ирыдыркылоит «илыԥшаахым» акультура ҳаракы амазар шалшо «илыԥшааху» еиԥш, «имраҭашәаратәым» ауааԥсыра убасҵәҟьа культуратә уааԥсыраны иҟалар шалшо, амала ркультура даҽа знеишьақәак рыла ишаарԥшу. Иарбоу аконцепциаҿы «иҳараку» акультура алыԥшаахқәа ркультура ҳәа иԥхьаӡоуи, абаша уаа рҭахрақәа ирзырхоу атауарқәеи аԥҵамҭақәеи ирыҵаркуа «[[массовая культура|амассатә]]» культуреи реиԥшымзаара аарԥшуп. Иара убас усумҭақәак рҿы акультура ахкқәа рыҩбагьы, «иҳараку», «илаҟәу» еиуеиԥшым «[[субкультура|асубкультурақәа]]» рахь иаҵанакуеит.
[[философия жизни|Аԥсҭазаара афилософиа]] анемец хаҭарнак [[Освальд Шпенглер|Освальд Шпенглер]] игәаанагара акультура зхала иҟоу ацәеижь рацәа (еиуеиԥшым ажәларқәа), акыр шәышықәсақәа ицо зхатә еволиуциатә цикл иахысуа, ианыԥсуагьы, иаҿагыло ахь ииасны аиҭира ахҭысуеит — [[Ацивилизациа|ацивилизациахь]]. Ацивилизациа акультура иаҿадыргылоит уи зыԥсахуа аҿиара аетап аҳасабала, уаҟа хазы игоу ахаҭара арҿиаратә лшарақәа аҭахӡам, хадара зуа иԥсхьоу, ауаҩра злам агәаҵәажәпара ауп. Аглобализациа аамҭазы, аҵарауаа акультура аҭҵааразы аметодологиатә знеишьа хадақәа ирыхәаԥшуеит, уи аҵакы, аклассификациа азҵаарақәа, акультуреи ацивилизациеи реилкаарақәа реизыҟазаашьа адиалектика акатегориақәа «азеиԥш», «иҷыдоу», «иакзаҵәыку» рыла<ref>{{Статья|автор=Ажыбекова К. А.,Тогусаков О. А., Брусиловский Д. А.|заглавие=Коррелятивная взаимосвязь культуры и цивилизации (методологические аспекты)|ссылка=http://dom-hors.ru/rus/files/arhiv_zhurnala/fik/2017/3/philosophy/azhybekova-togusakov-brusilovskiy.pdf|язык=|издание=Общество: философия, история, культура|тип=|год=|месяц=|число=|том=|выпуск=3|номер=|страницы=9–16|issn=2221-2787|doi=10.24158/fik.2017.3.1|archive-date=2017-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517081536/http://dom-hors.ru/rus/files/arhiv_zhurnala/fik/2017/3/philosophy/azhybekova-togusakov-brusilovskiy.pdf }}</ref>.
Ҳаамҭазтәи [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырраҿы]] аҳра ауеит аилкаарақәа «акультуреи» «ацивилизациеи» еиԥшымзаарақәак аадырԥшуеит ҳәа агәаанагара, аха убри инаваргыланы урҭ иалкаау акзаарагьы аԥырҵоит, «медалк» аҩганк ракәны. Атерминқәа рыбжьара абсолиуттә еинаалара ыҟаӡам, зынӡа еинымаалара нагӡагьы ыҟаӡам<ref>{{Книга|ссылка=https://iknigi.net/avtor-vladimir-strogeckiy/101388-osnovy-kulturologii-vladimir-strogeckiy/read/page-7.html|автор=В. М. Строгецкий|заглавие=Основы культурологии|год=2014|место=[[Москва]], [[Берлин]]|издательство=Директ-Медиа|isbn=978-5-4475-2596-5|archive-date=2022-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220406231132/https://iknigi.net/avtor-vladimir-strogeckiy/101388-osnovy-kulturologii-vladimir-strogeckiy/read/page-7.html}}</ref>.
=== Акультура дунеихәаԥшышьак аҳасабала ===
[[Романтизм|Аромантизм]] аепоха аан, хазы иҟаз аҳрақәа тәыланы реидкылара иазку амилаҭтә ҵысрақәеи, иара убас Австро-Венгриатәи аимпериа иаҿагыланы амилаҭтә маҷқәа рҵысрақәеи еиҳарак ирызҿлымҳаз [[Германиа|Германиа]] аҵарауаа, акультура «адунеихәаԥшышьа» ҳәа аилкаара шьақәдыргылеит. Ас еиԥш иҟоу агәаанагарақәа рсистемаҿы еиуеиԥшым, иузеидымкыло адунеихәаԥшышьақәа аетникатә гәыԥқәа реиԥшымзаара хадақәа ракәны иҟоуп. Уаанӡатәи агәаанагарақәа ирҿырԥшны аԥхьагылара шамазгьы, ари аҩыза азнеишьа макьанагьы «ацивилизациатә» культуреи «ипримитивтәу», мамзаргьы «ахылҵшьҭратә» культуреи реиԥшымзаарақәа еиқәнархон.
XIX ашәышықәса анҵәамҭазы [[антрополог|антропологцәа]], иаҳа еиуеиԥшым аилазаарақәа аҵанакуа иҟалартәы, акультура аилкаара дырҭбааит. [[эволюция|Аеволиуциатә]] теориа шьаҭас иҟаҵаны, дара ауаа еиԥшны иҿиалароуп, шьҭа ауаа акультура ахьрымоу афакт ахаҭа ауаҩытәыҩсатә ҿиара апроцесс аҳәаақәҵара ахаҭа аҟынтәи иаауеит ҳәа ргәы иаанагон. Убри аан, амала, иалкаау акультурақәа реиԥшымзаарақәа раарбаразы абиологиатә еволиуциа азхьаԥшра шырҭахымыз рныԥшуан — анаҩс [[расизм|арасизм]] еиуеиԥшым аформақәа шьҭызхыз азнеишьа. Дара агәра ргон, абиологиатә еволиуциа иаҳа ихарҭәааны акультура аилкаара ахаҭа шаанарԥшуа, аилкаара, аҩыра змам ауаажәларрақәа, измоугьы — инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа, иҭыԥынтәалтәоу ажәларқәа рзы антропологцәа рхы иадырхәар рылшоз. Дара уи, ауаҩы иҿиараан адыррақәа роуреи рхархәареи рзы иаку асистема ахьаԥиҵаз, иара убас [[абстракция|абстракттә]] [[символ|символқәа]] раҳасабала урҭ егьырҭ ауаа рыҭара ахьилиршаз ала ишьақәдырӷәӷәон. Ауаҩытәыҩсатә индивидуумқәа ас еиԥш иҟоу асимволтә системақәа анырдыр, ианҭырҵаа, асистемақәа абиологиатә еволиуциа иахьԥшымкәа аҿиара иалагеит (даҽакала иуҳәозар, аӡәы даҽаӡәы идыррақәа иоур илшоит, урҭ аҩыџьагьы биологиала зынӡа еидҳәаламзаргьы). Ас еиԥш асимволқәа рхархәареи асоциалтә ԥышәа аиуреи алшара «ауаҩытәыҩсатә ԥсабареи» «ааӡареи» реимак аҿы ажәытә аргументқәа еиланаԥсоит. Абасала, Клиффорд Гиртзи егьырҭи ишьақәдырӷәӷәон ауаҩытәыҩсатә физиологиеи ахәыцреи раԥхьатәи акультуратә усурақәа ирылҵшәаны иҿиауан ҳәа, Миддлтон, ауаҩытәыҩсатә «инстинктқәа акультура ишышьақәнаргылаз» ала алкаа ҟаиҵон.
Хазы инхо ауаа ргәыԥқәа еиуеиԥшым акультурақәа аԥырҵоит, амала зыбжьара, хәҭа-хәҭалатәи аиҭныԥсахлара ҟалар алшо. Акультура есааира аҽаԥсахуеит, ауаа уи ҭырҵаар рылшоит, ари апроцесс зҽызыԥсахуа адәахьтәи аҭагылазаашьақәа [[Адаптация (биология)|рыҽрықәыршәара]] зегь реиҳа имариоу форманы иҟарҵоит. Иахьа антропологцәа акультура баша абиологиатә еволиуциа иалҵшәаны акәымкәа, уи иузаҟәымҭхо хәҭаны, [[Ауаҩы|ауаҩы]] анҭыҵтәи адунеи иашьцылара иамеханизм хаданы иахәаԥшуеит.
Арҭ агәаанагарақәа инарықәыршәаны акультура, ҭыԥк аҟынтәи даҽа ҭыԥк ахь аҽеиҭакра зылшо, [[антрополог|антропологцәа]] [[миф|амифқәеи]] [[обряд|аритуалқәеи]] иалкаау рформақәа, [[инструмент|амыругақәа]], анхарҭақәа рформақәа, ақыҭақәа реиҿкаашьа апринципқәа рыла иарбоу аиԥшымзаарақәа рыҭҵаара рылнаршо, ашьцылара афункциа змоу асимволқәа рсистема аҳасабала иааԥшуеит. Абасала, антропологцәа «аматериалтә культуреи» «асимволтә культуреи» реиԥшымзаара алыркаауеит, арҭ аилкаарақәа ауаҩы ирҿиара еиуеиԥшым аусхкқәа ахьадырбо мацарагьы акәымкәа, дара анализ азураан, еиуеиԥшым азнеишьақәа зҭаху, еиуеиԥшым ахалагаратә дыррақәа ахьрымоу азы.
Адунеитә еибашьрақәа ҩба рыбжьара аԥыжәара зауз акультура ас еиԥш ахәаԥшра иаҳәоит культурацыԥхьаӡа ахатәы ҳәаақәа шамоу, ахатәы ҭагылазаашьақәа рхархәарала акны ишахәаԥшлатәу. Уи иалҵшәаны ицәырҵит аилкаара «акультуратә [[релятивизм|релиативизм]]», аӡәы икультура аилкаарақәа ихы иархәаны даҽаӡәы ихымҩаԥгашьа идикылар илшоит ҳәа агәаанагарақәа, икультура аелементқәа ([[обряд|ақьабзқәа]] уҳәа уб. иҵ.) — урҭ ирыхәҭаку асимволқәа рсистема аилкаарала.
Абасала, акультура асимволтә [[код|кодқәеи]] урҭ аӡәы иҟынтәи даҽаӡәы иҭашьа азнеишьақәеи алоуп ҳәа агәаанагара иаанагоит акультура, иԥкызаргьы, есааира аҽшаԥсахуа. Акультуратә ҽыԥсахрақәа, амаҭәар ҿыцқәа раԥҵара иалҵшәахар шалшо еиԥш, даҽа культурак ианадҳәалоу аамҭазы имҩаԥысыр ҟалоит. Аҭынч ҳәаақәа ирҭагӡаны ианаанхо, акультурақәа реимадара иахылҿиаауеит еиуеиԥшым аелементқәа рымԥсахра (рыҭҵаарала), даҽакала иуҳәозар, акультурақәа реигәныҩра. Аиҿагылара, ма аполитикатә еиҟарамра аамҭазы, культурак ауаа, ҳәарада, ирылшоит даҽа еилазаарак акультуратә беиарақәа рымпыҵахалара, мамзаргьы рҵакдура адгалара («акультуратәра»).
Ацивилизациа ыҟанаҵы, аилазаарақәа зегьы ркультура аларҵәареи, аилибакаареи, адҵареи рпроцессқәа ирылахәын, убри аҟнытә иахьа культурацыԥхьаӡа рхатәы ҳәаақәа рыҩныҵҟа мацара иахәаԥшуа антропологцәа маҷҩуп. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа иазырыԥхьаӡоит акультура аелемент ахатәы ҳәаақәа рыла мацара ахәаԥшра ҟалом ҳәа, уи аҟаҵара алшоит еиуеиԥшым акультурақәа инарҭбаау реизыҟазаашьаҿы мацарала.
Иарбоу апроцессқәа рыдагьы, [[Миграция населения|ауаа реиҭаҵра]] акультура аелементқәа анырра ӷәӷәа рнаҭоит. Аколониалтә [[экспансия|мпыҵахалара]], иара убас амассатә миграциа реиԥш иҟоу афеномен, [[рабство|атәцәа рыҭирагьы]] уахь иналаҵаны, еиуеиԥшым акультурақәа анырра рызҭо, аҵакы змоу факторны иҟалеит. Уи иахҟьаны еилазаарақәак аижәлантәымра ду роуит. Антропологцәақәак ишьақәдырӷәӷәоит ас еиԥш иҟоу агәыԥқәа азеиԥш культурала рҽеидыркылоит ҳәа, уи ԥыжәарас иамоуп еижәлантәым аелементқәа [[субкультура|субкультурақәаны]] рыҭҵаара алыршара. Егьырҭ ракәзар, иаку акультура аҟазаара залшом, еижәлантәым аелементқәа амультикультуратә еилазаара шьақәдыргылоит ҳәа ишьақәдырӷәӷәоит. Амультикультура адоктрина аларҵәара, асоциалтә гәыԥқәа ркультуратә адаздамра азхаҵара зҭаху, ахеиԥштәразы аҵысрақәа рышьҭыҵра иақәшәеит.
Асоциобиологцәа иара убасгьы ишьақәдырӷәӷәоит акультура иахәаԥшызар алшоит акультуратә еиҭныԥсахлара ахьымҩаԥысуа аелементартә елементқәа рганахьала ҳәа. Ас еиԥш иҟоу аелементқәа, мамзаргьы «[[мем|амемқәа]]» (англ. meme), [[Докинз, Ричард|Ричард Докинз]] ишәҟәы «[[Эгоистичный ген|Зхы мацара иазхәыцуа аген]]» аҟны ишрыхьӡырҵаз еиԥш (англ. The Selfish Gene), 1976 шықәсазы икьыԥхьыз абиологиаҿы агенқәа реилкаара иеиԥшуп. Ари аҩыза агәаанагара, ахьӡ-аԥша маҷк шаиузгьы, академиатә ҵарауаа реиҳараҩык зынӡа мап ацәыркуеит.
=== Акультура ахымҩаԥгашьа анормақәа раҳасабала ===
Анаҩстәи, инарҭбааны ахархәара змоу акультура аилкаара, х-хәҭакны еибаркуп:
* Аԥсҭазааратә ҵакдура;
* Ахымҩаԥгара анормақәа;
* [[Артефакт (археология)|Артефактқәа]] (аматериалтә ԥҵамҭақәа).
Аԥсҭазааратә ҵакдурақәа аԥсҭазаараҿы зегь реиҳа ихадоу ахшыҩҵакқәа адырбоит. Урҭ роуп акультура шьаҭас иамоу.
Ахымҩаԥгашьа анормақәа аилкаарақәа [[Ахшыҩырҵара|Ахшыҩрҵареи]] [[Нравственность|Ацәаҩашәеи]] ирныԥшуеит. Урҭ иадырбоит ауаа еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа раан рхы шымҩаԥыргаша. [[государство|Аҳәынҭқарраҿы]], формалла ишьақәырӷәӷәоу аԥҟарақәа, [[Закон (право)|Азакәанқәа]] ҳәа ирышьҭоуп.
Артефактқәа, мамзаргьы аматериалтә культура аԥҵамҭақәа, шамхамзар раԥхьатәи аҩ-хәҭак ирхылҿиааз роуп.
[[археолог|Археологцәа]] аматериалтә культура аелементқәа аус рыдырулоит, асоциалтә [[антрополог|антропологцәа]] [[символ|асимволтә]] культура рхы азырышьҭуеит ҳәа азнеишьа ԥҟарахеит, аҵарауаа ргәыԥқәа аҩбагьы, ҳәарада, аинформациа шеимырдогьы. Уи адагьы, антропологцәа «акультура» аобиектқәа, ма атауарқәа реизга аҳасабала адагьы, арҭ атауарқәа аԥызҵо, акыр иаԥсаны иҟазҵо процессқәаны, иара убас арҭ аобиектқәа рхы иахьадырхәо социалтә еизыҟазаашьақәаны еилыркаауеит.
Голландиатәи антрополог [[Крамер, Итске|Итске Крамер]] игәаанагарала, акультура иааннакыло аҭыԥ амаҭәарқәеи ахымҩаԥгашьеи иалкаау реишьҭагылашьа аиқәырхара ауп, уи аарԥшуп ажәақәа «ҳара ҳҿы ус иаԥуп» рыла<ref>Браун Д., Крамер И. Как управлять корпоративным племенем: Прикладная антропология для топ-менеджера. — М.: Альпина Паблишер, 2020. — С. 61. — ISBN 978-5-9614-2640-3.</ref>.
== Акультураҿы аҽыԥсахрақәа ==
Акультураҿы аҿиареи, аиҭакрақәеи, апрогресси шамахамзар адинамика иаҟароуп, иара зеиԥш еилкаарак аҳасабала иқәгылоит. Адинамика — иалкаау аамҭа аҳәаақәа ирҭагӡаны ишьҭыху, ҵҩа змам хырхарҭарацәала еиҿкаау апроцессқәеи атрансформациақәеи акультураҿы ҵҩа рымам<ref>[[Гавров, Сергей Назипович|Гавров С. Н.]], Ашер Т. Кризис глобализирующегося мира и переход к планетарной культуре // Новая цивилизация: междисциплинарный научно-практический сборник. Предисл. С. Н. Гавров / [[Лайтман, Михаэль|М. Лайтман]], С. Н. Гавров, [[Марков, Борис Васильевич|Б. В. Марков]], [[Сахаров, Андреи Дмитри-иԥа|А. Д. Сахаров]], [[Флиер, Андрей Яковлевич|А. Я. Флиер]] и др. — [[Самара]]: [[Самарский научный центр РАН]], 2007. — С.170-194.</ref>.
Аксиомақәа:
* акультураҿы иҟоу аԥсахрақәа афактор рацәа ирыхҟьаны амзыз-ҳәааҭагӡара рымоуп;
* иарбанзаалак акультура аҿиара аинновациа аҳәаа ахьԥшра (акультура иҭышәынтәалоу аелементқәеи аԥышәара хкқәеи реизыҟазаашьа).
Афакторқәа:
* аԥсабаратә аагарҭақәа;
* аимадаратә;
* акультуратә еилаҵәара (акультуратә ҟазшьақәеи акомплексқәеи уаажәларрак аҟынтәи даҽа уаажәларрак ахь реилалара (акультуратә контакт));
* анхамҩатә технологиақәа;
* асоциалтә институтқәеи аиҿкаарақәеи;
* ахәшьара-ҵакытә;
* арационал-дырратә.
== Акультурақәа реиуеиԥшымра ==
Еиуеиԥшым акультурақәа, хыхь-хыхьлатәи рдырра акәзаргьы, аиԥшымзаарақәа рацәаны ианарбоит. Иаагозар, уаажәларрак аҿы [[многожёнство|аҳәса рацәа раагара]] нормоуп, даҽа уаажәларрак аҿы уи иақәыӡбоит. Еилазаарак аҿы [[галлюцинации|алаԥшҵашәарақәа]] [[психическое заболевание|аԥсихикатә чымазара]] иазҳәоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит, даҽа уаажәларрак аҿы урҭ ахдырра иреиҳаӡоу форманы, «амистикатә лаԥшҵашәарақәа», аҿаҳәатәқәа раҳасабала иахәаԥшуеит.
Аха иҟоуп, ауаажәларрақәа зегьы ирзеиԥшу, [[культурные универсалии|акультуратә дырраҭбаарақәа]] ҳәа изышьҭоу<ref name=ReferenceA>{{Cite web |url=http://www.ido.rudn.ru/ffec/soc/soc12.html |title=КАТЕГОРИЯ «КУЛЬТУРА» В СОЦИОЛОГИИ |access-date=2013-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130613031524/http://www.ido.rudn.ru/ffec/soc/soc12.html |archive-date=2013-06-13 |url-status=dead }}</ref>.
== Иарбанзаалак ауаажәларрақәа ркультура аижәлантәымра ==
Иарбан уаажәларразаалак аҿы иалукаар алшоит [[Элитарная культура|иҳараку (илыԥшааху) акультуреи]] жәлар ркультуреи ([[Афольклор|афольклор]]). Уи адагьы, иҟоуп аҵактәи асахьаркыратәи ган ала ирмариоу, зегьы ирзыманшәалоу [[массовая культура|амассатә культура]]. Уи иалшоит, иҳараку акультура еиԥш, жәлар ркультурагьы ақәцара.
Иара убасгьы ауаажәларраҿы еиуеиԥшым асоциалтә гәыԥқәа [[субкультура|рсубкультурақәа]] рацәоуп<ref name=ReferenceA />.
== Акультура аҭҵаара ==
Акультура академиатә маҭәарқәа жәпакы рҳәаа иҭагӡаны аҭҵаареи арефлексиеи ирмаҭәарны иқәгылоит. Ихадоу рхыԥхьаӡараҿы — [[культурология|акультурологиа]], [[культурные исследования|акультуратә ҭҵаарақәа]], [[культурная антропология|акультуратә антропологиа]], [[философия культуры|акультура афилософиа]], [[социология культуры|акультура асоциологиа]] уҳәа егьырҭгьы. Урыстәыла акультура иазку ҭҵаарадырра хаданы иԥхьаӡоуп акультурологиа, мраҭашәаратәи, еиҳарак англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы акәзар, атермин акультурологиа иаҳа иҭшәоу аҵакала, акультура аҭҵаара культуратә системак аҳасабала еилкаахоит<ref>White, Leslie «The Evolution of Culture: The Development of Civilization to the Fall of Rome». McGraw-Hill, New York (1959)</ref><ref>White, Leslie, (1975) "The Concept of Cultural Systems: A Key to Understanding Tribes and Nations, Columbia University, New York</ref>. Арҭ атәылақәа рҿы акультуратә процессқәа рыҭҵаара азеиԥш маҭәартә хырхарҭаны иқәгылоит [[культурные исследования|акультуратә ҭҵаарақәа]] (англ. cultural studies)<ref>Усманова А. Р. «Культурные исследования» // Постмодернизм: Энциклопедия / Мн.: Интерпрессервис; Книжный Дом, 2001. — 1040 с. — (Мир энциклопедий)</ref>. [[Культурная антропология|Акультуратә антропологиа]], ауаҩытәыҩсатә культуреи ауаажәларреи рыхкырацәара аҭҵаара иаҿуп, ахықәкы хадақәа ируакуп ари ахкырацәара аҟазаара зыхҟьаз аилыркаара. Акультуреи уи афеноменқәеи асоциологиа аметодологиатә хархәагақәа рыцхыраарала рыҭҵаареи, акультуреи ауаажәларреи рхьыԥшрақәа рышьақәыргылареи иаҿуп [[социология культуры|акультура асоциологиа]]<ref>[[Абушенко, Владимир Леонидович|Абушенко В. Л.]] Социология культуры // Социология: Энциклопедия / Сост. [[Грицанов, Александр Алексеевич|А. А. Грицанов]], [[Абушенко, Владимир Леонидович|В. Л. Абушенко]], Г. М. Евелькин, Г. Н. Соколова, О. В. Терещенко. — Мн.: Книжный Дом, 2003. — 1312 с. — (Мир энциклопедий)</ref>. [[Философия культуры|Акультура афилософиа]], ари акультура аҵаки астатуси рҷыда-философиатә ҭҵаара ауп<ref>[[Давыдов, Юрий Николаевич|Давыдов Ю. Н.]] Философия культуры // [[Большая советская энциклопедия]]</ref>.
== Акультура аларҵәара амҩақәа ==
Акультура аларҵәаразы ҵҩа змам амҩақәа ыҟоуп.
Акультура аларҵәара мҩаԥысуеит атехникатә хархәагақәеи асоциалтә институтқәеи рыла. [[Амассатә информациа ахархәагақәа|АИХ]], аҭҵаарадырра, аҟазара социалтә институтк аҳасабала, аҵара, [[семья|аҭаацәа]], еиуеиԥшым [[Общественное объединение|ауаажәларратә хеидкылақәа]], [[государство|аҳәынҭқарра]] уҳәа акультура аларҵәара аканалқәа ракәны иҟалар алшоит. Еиуеиԥшым агәырӷьарақәа, атрадициатәи аритуалтәи актқәа ([[Венчание|агәыргьынхаҵарақәа]], [[поминки|аԥсхәрақәа]] уҳәа) убас егьырҭгьы, иара убас акультуратә беиарақәа рыларҵәареи рыдкылареи рзы хархәагақәаны, мҩақәаны иқәгылар алшоит<ref name=":0">{{Книга|автор=|заглавие=Культурология: Учебное пособие|ответственный=|издание=Под ред. проф. Г. В. Драча.|место=Москва|издательство=Альфа-М|год=2003|страницы=67|страниц=432|isbn=}}</ref>.
Иалыркаауеит акультуратә инновациақәа рыҿиара абас еиԥш иҟоу аспектқәа: атиражҟаҵара, асублимациа, апроекциа, аидентификациа, урҭ иаадырԥшуеит акультура аиагара, уи адкылара, ашьҭкаара, аларҵәара рсоциал-ԥсихологиатә механизмқәа<ref name=":0" />.
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Всемирный день культурного разнообразия во имя диалога и развития|Адиалоги аҿиареи рзы акультуратә еиуеиԥшымра Адунеизегьтәи Амш]]
* [[Семиотика культуры|Акультура асемиотика]]
* [[Тартуско-московская семиотическая школа|Тарту-Москватәи асемиотикатә школ]]
* [[Традиционная культура|Атрадициатә культура]]
* [[Субкультура|Асубкультура]]
* [[Контркультура|Аконтркультура]]
* [[Доминирующая культура|Аԥыжәара змоу культура]]
* [[Массовая культура|Амассатә культура]]
* [[Философия культуры|Акультура афилософиа]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
'''аурыс бызшәала'''
* Асоян Ю., Малафеев А. [http://ec-dejavu.ru/c/Culture_1.html Историография концепта «cultura» (Античность — Ренессанс — Новое время)] // Асоян Ю., Малафеев А. Открытие идеи культуры. Опыт русской культурологии середины XIX — начала XX веков. М. 2000, с. 29-61.
* Беляев, И. А. [https://elibrary.ru/item.asp?id=29072057 Концепция культуры Д. В. Пивоварова] / И. А. Беляев // Интеллект. Инновации. Инвестиции. — 2016. — № 10. — С. 14-17.
* Беляев, И. А. [http://culturolog.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2051&Itemid=6 Культура, субкультура, контркультура] / И. А. Беляев, Н. А. Беляева // Духовность и государственность. Сборник научных статей. Выпуск 3; под ред. И. А. Беляева. — Оренбург: Филиал [[УрАГС]] в г. Оренбурге, 2002. — С. 5-18.
* [[Барбашин, Максим Юрьевич|Барбашин М. Ю.]] [http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2319050 Институциональный механизм этнокультурных заимствований (институционального механизма этно-культурное влияние). Вопросы культурологии. 2012, № 12 (декабрь), стр. 5-10.]
* [[Барбашин, Максим Юрьевич|Барбашин М. Ю.]] [http://www.evrazia.org/article/2064 Теоретические аспекты трансформации культур. 2012]
* Вавилин Е. А., Фофанов В. П. [http://filosof10.narod.ru/lib/Filosofia/fofanov_culture.doc Исторический материализм и категория культуры: Теоретико-методологический аспект.]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=2018-10}} Новосибирск, 1993.
* [[Зенкин, Сергей Николаевич|Зенкин С. Н.]] [http://ec-dejavu.ru/c-2/Cultural_relativity.html Культурный релятивизм: К истории идеи] // Зенкин С. Н. Французский романтизм и идея культуры. М.: [[РГГУ]], 2001, с. 21-31.
* [http://www.countries.ru/library/theory/culthist.htm История слова «культура».] // [[Ионин, Леонид Григорьевич|Ионин Л. Г.]] Социология культуры. -М.: Логос, 1998. — с.9-12.
* {{статья |автор=[[Келле, Владислав Жанович|Келле В. Ж.]] |заглавие=Процессы глобализации и динамика культуры |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_1/Kelle/9.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=1 |страницы=69—70 |ref=Келле }}
* {{статья |автор=[[Колин, Константин Константинович|Колин К. К.]] |заглавие=Неоглобализм и культура: новые угрозы для национальной безопасности |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Kolin/13.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=2 |страницы=104—111 |ref=Колин }}
* {{статья |автор=[[Колин, Константин Константинович|Колин К. К.]] |заглавие=Неоглобализм и культура: новые угрозы для национальной безопасности (окончание) |оригинал= |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Kolin/10.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=3 |страницы=80—87 |ref=Колин }}
* ''[[Коротаев, Андрей Витальевич|Коротаев А. В.]], Малков А. С., Халтурина Д. А.'' [http://edurss.ru/cgi-bin/db.pl?cp=&page=Book&id=49742&lang=Ru&blang=ru&list=Found Законы истории. Математическое моделирование развития Мир-Системы. Демография, экономика, культура.] 2-е изд. М.: [[УРСС]], 2007.
* Лич Эдмунд. [https://web.archive.org/web/20111125121810/http://www.etnograf.ru/node/46 Культура и коммуникация: логика взаимосвязи символов. К использованию структурного анализа в антропологии.] Пер. с англ. — М.: «[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]», 2001. — 142 с.
* {{книга|автор= [[Луков, Владимир Андреевич|Луков Вл. А.]]|заглавие= История культуры Европы XVIII–XIX веков|оригинал= |ссылка= http://www.mosgu.ru/nauchnaya/publications/2011/monographs/The_History_of_European_Culture.pdf|ответственный = |издание= |место= [[Москва|М.]]|издательство= [[ГИТР]] |год= 2011|том= |страницы= |страниц= 80|серия= |isbn = 978-5-94237-038-1|тираж= 100}}
* {{статья |автор=[[Луков, Михаил Владимирович|Луков М. В.]] |заглавие=Культура повседневности |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/4/Lukov_MV/ |автор издания= |издание=«[[Знание. Понимание. Умение]]» |тип= |место= |год=2008 |том= |номер=4 — [[Культурология]] |страницы= |ref=Луков М. В. }}
* {{статья |автор=[[Луков, Михаил Владимирович|Луков М. В.]] |заглавие=Обыденная культура и культура повседневности |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Lukov_MV/28.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=3 |страницы=199—203 |ref=Луков М. В. }}
* [[Маркарян, Эдуард Саркисович|Маркарян Э. С.]] Очерки истории культуры. — Ереван: Изд. АрмССР, 1968.
* [[Маркарян, Эдуард Саркисович|Маркарян Э. С.]] Теория культуры и современная наука. — М.: [[Мысль (московское издательство)|Мысль]], 1983.
* {{Источник/НФЭ|Культура|[[Стёпин, Вячеслав Семёнович|Стёпин В. С.]]|url=http://iph.ras.ru/elib/1574.html}}
* [[Сугай, Лариса Анатольевна|Сугай Л. А.]] [http://www.countries.ru/library/theory/cultsug.htm#m10 Термины «культура», «цивилизация» и «просвещение» в России XIX — начала XX века] // Труды ГАСК. Выпуск II. Мир культуры. — М.:[[Государственная академия славянской культуры|ГАСК]], 2000.-с.39-53.
* [[Флиер, Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] История культуры как смена доминантных типов идентичности // [[Личность. Культура. Общество]]. 2012. Том 14. Вып. 1 (69-70). С. 108—122.
* [[Флиер, Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] Вектор культурной эволюции // [[Обсерватория культуры]]. 2011. № 5. С. 4-16.
* {{статья |автор=[[Флиер Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] |заглавие=Современная культура как тенденция |оригинал= |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2012/1/Flier_Contemporary-Culture/ |автор издания= |издание=Информационный гуманитарный портал «[[Знание. Понимание. Умение]]» |тип= |место= |год=2012 |том= |номер=1 (январь — февраль) ([http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2012/1/Flier_Contemporary-Culture/ Архивировано WebCite®]) |ref=Флиер |страницы= }}
* [[Флиер Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] [http://cult-cult.ru/teoriya-kulitury-kak-filosofiya-istorii/ Теория культуры как философия истории] // Культура культуры — 2014 — № 1
* [[Чучин-Русов, Александр Евгеньевич|Чучин-Русов А. Е.]] [http://www.countries.ru/library/theory/chuchcult.htm Конвергенция культур.] — М.:Магистр, 1997.
* [[Шендрик, Анатолий Иванович|Шендрик А. И.]] Теория культуры. — М.: Издательство политической литературы «Единство», 2002. — 519 с.
* {{статья |автор=[[Шохин, Владимир Кириллович|Шохин В. К.]]|заглавие=Античное понятие культуры и протокультурфилософия: специфика и компаративные параллели |оригинал= |ссылка=http://vphil.ru/index.php?id=285&option=com_content&task=view |автор издания= |издание=[[Вопросы философии]] |тип= |место= |издательство= |год=2011|том= |выпуск= |номер=3 |страницы=51—61 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Шохин|archive-url= |archive-date=}}
'''егьырҭ абызшәақәа рыла'''
* Arnold Groh, ''Theories of Culture'', Лондон 2019, ISBN 978-1-138-66865-2.
* Georg Schwarz, ''Kulturexperimente im Altertum'', Berlin 2010.
* {{книга | автор= Даниэль Браун, Итске Крамер |заглавие= Как управлять корпоративным племенем: Прикладная антропология для топ-менеджера| оригинал= Danielle Braun, (Jitske Kramer). Building Tribes - Travel Guide for Organizations | издательство= Альпина Паблишер |год=2020|место = М.|allpages= 406|isbn= 978-5-9614-2640-3|ref= Браун, Крамер}}.
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://ec-dejavu.ru/main.html Энциклопедия культур Deja Vu]
* [https://www.youtube.com/watch?v=75n-r97rIGU Культура в СССР = субкультура российской интеллигенции]
* [http://www.hischool.ru/ Ассоциация культурологических кафедр и научных центров]
* [http://intencia.ru/News-view-6.html Историческое развитие понятия «культура»]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:культура}}
[[Акатегориа:Акультура| ]]
[[Акатегориа:Акультура асоциологиа]]
[[Акатегориа:Асоциалтә конструкционизм]]
[[Акатегориа:Ауаажәларратә концепциақәа]]
m13dibpaihu959uh2n37mwzofxb2g3z
171847
171846
2026-08-17T18:22:22Z
Nart17
17397
Машинамшаны акьыԥхь (ruab pipeline) — тест
171847
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Marco Porcio Caton Major.jpg|мини|[[Марк Порций Катон Старший|Маркус Порциус Като Аиҳабы]]<br>(234-149 ш. ҳ. ҟ.). Ажәа ''cultura'' раԥхьаӡа акәны иуԥылоит ақәаарыхра иазку итрактат ''[[De Agri Cultura|De Agri Cultura]]'' аҟны (160 ш. ҳ. ҟ. иназынаԥшуа).]]
'''Акультура''' (алат аҟынтәи. cultura — «адгьыл сықәаарыхуеит, аус адызулоит»<ref>Этимологический словарь русского языка Семёнова А. В., статья «Культура»</ref>, шәахә. [[агрокультура|агрокультура]]<ref>Этимологический словарь школьника, Успенский Л. В., статья «Культ»</ref>, colere аҟынтәи — «ақәаарыхра, ахылаԥшра»<ref name="автоссылка1">Этимологический словарь русского языка Шанского Н. М., статья «Культ»</ref>, иазааигәоу — «[[культ|акульт]]»<ref name="автоссылка1" />) — [[люди|ауаа]] рҿы ишьақәгылаз [[ценность|ахәшьарақәа]], [[Норма (правило)|анормақәа]], [[Обычай|аҵасқәа]], [[Адин|адинхаҵарақәеи]] [[обряд|ақьабзқәеи]], [[Знание|адыррақәеи]] [[Умение|аҟазареи]], атехникеи атехнологиақәеи, [[Мышление|ахәыцшьа]], аусура, аинырра, акоммуникациа рзы азнеишьақәа<ref name="БРЭсult">{{БРЭ|статья=Культура|id=|автор=Межуев Вадим Михайлович, Константинов Андрей Викторович|ссылка=https://bigenc.ru/c/kul-tura-26efdd}}</ref>. [[Афилософиа|Афилософиа]], [[Культурология|акультурологиа]], [[Аҭоурых|аҭоурых]], [[Социология|асоциологиа]], [[Искусствознание|аҟазараҭҵаара]], [[Лингвистика|абызшәадыра]] ([[Этнолингвистика|аетнолингвистика]]), [[Политология|аполитологиа]], [[Этнология|аетнологиа]], [[Психология|апсихологиа]], [[Экономика|аекономика]], [[Педагогика|апедагогика]] рыҭҵаара амаҭәар.
Акультура ахылҵшьҭрас иԥхьаӡоуп ауаҩытәыҩсатә усура, [[познание|адырра]], [[творчество|арҿиара]].
== Акультура еиуеиԥшым аилкаарақәа ==
Адунеи аҿы иҟоу акультура, афилософиатәи аҭҵаарадырратәи [[Определение (логика)|ҳәаақәҵақәа]] рыхкырацәара, ари аилкаара акультуратә обиекти амаҭәари еиҳа иубарҭоу дыргак аҳасабала азхьаԥшра алнаршом, уи еиҳа еилккоу, иҭшәоу ахықәкылатәра аҭахуп<ref>{{книга |заглавие=Культурология. XX век. Энциклопедия в двух томах |ссылка=http://psylib.org.ua/books/levit01/txt061.htm |ответственный=Главный редактор и составитель С.Я.Левит |место=СПб. |издательство=Университетская книга |год=1998 |страниц=640 |isbn=5-7914-0022-5 |тираж=10000 экз. |archive-date=2009-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531144259/http://psylib.org.ua/books/levit01/txt061.htm }}</ref>: Акультура еилкаахоит абас …
* «Акультура азеиԥшуаҩытәыҩсатәи адоуҳатәи [[Ценности|беиарақәа]] практикала рынагӡара ауп»<ref>Выжлецов Г. П. Аксиология культуры. — СПб.: [[СПбГУ]]. — С.66</ref>;
* «Ҭоурыхла иалкаау ауаажәларреи ауаҩи рыҿиара аҩаӡара, ауаа рыԥсҭазаареи русуреи аиҿкаара ахкқәеи аформақәеи рыла иаарԥшу, иара убас урҭ иаԥырҵо аматериалтәи адоуҳатәи беиарақәа рыла иарбоу» ([[БСЭ|АЕД]]);
* «Ауаҩы ихымҩаԥгашьа аганахьала [[Генетика|генетикала]] ихылҵшьҭратәым адырраҭара аизакра» ([[Лотман, Юрий Михайлович|Иу. М. Лотман]]);
* «Ауаҩы ибиологиатәым цәырҵрақәа реизак зегьы»<ref>{{книга |автор=[[Пелипенко, Андрей Анатольевич|Пелипенко А. А.]], [[Яковенко, Игорь Григорьевич|Яковенко И. Г.]] |заглавие=Культура как система |ссылка=http://apelipenko.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0.aspx |место=М. |издательство=[[Языки русской культуры]] |год=1998 |archive-date=2011-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110426005146/http://apelipenko.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0.aspx }}</ref>;
* «Акультура, аритуалтәи адинхаҵаратәи маҵзурақәа раҳасабала еиҳа ишьахәу, узыршанхо ацәырҵрақәагьы уахь иналаҵаны, анызаара ахышәарақәа рышьклаԥшразы ахархәагақәа риерархиатә система аҳасабала еилкаахар алшоит» (Ҳ. О. Уилсон);
* «Ҭоурыхла ишьақәгылаз ахымҩаԥгашьеи аусуреи рнормақәа рсистема». Ари асистемаҿы аиндивид азеиԥш норма иакзаҵәыку«зегьы еицырзеиԥшу» «аныԥшра» акәны аилыркаароуп. (Ҳ.Ильенков, Афилософиеи акультуреи).
[[Антропологиа|Антропологиаҿы]] акультура ҳәа еилыркаауеит «ауаажәларра азырбо ахымҩаԥгашьеи артефактқәеи рҿы иааԥшуа еицрыдыркылахьоу агәаанагарақәа. ...Акультура, абасала, абстракциоуп, даҽакала иуҳәозар, ауаажәларра еиуеиԥшым алахәылацәа уск, ма обиектк иарҭо аҵакқәа зымпыҵаку ҿырԥштәуп. ...Иара убасгьы, „акультура“ ауаажәларра алахәылацәа еицҿакны ҳәоуеиқшәарала рхымҩаԥгашьа акзаара аҩаӡара иеиԥшаҳтәыр ҳалшоит.» (Роберт Редфилд, 1941<ref>{{Акьыԥхьра |книга |язык=en |автор линк=:en:Robert Redfield |автор имя=Robert |автор=Redfield |заглавие=The Folk Culture of Youcatan |место=Chicago |издательство=University of Chicago Press |год=1941 |pages=132 }}</ref>; цит. по: Беккер, 2018<ref name="Беккер, 2018">{{Акьыԥхьра |книга |автор линк=Беккер, Говард |автор имя=Г. |автор=Беккер |заглавие=Аутсайдеры |место=М. |издательство=Элементарные формы |год=2018 |ответственный=Пер. с англ. Н. Г. Фархатдинова; под ред. А. М. Корбута |страниц=272 |страницы=99–100 |ббк=60.54 |isbn=978-5-9500244-2-9 }}</ref>).
=== Ажәытәӡара ===
Ажәытә Бырзентәыла атермин «акультура» иазааигәан [[пайдейя|паидеиа]], уи иаанарԥшуан аилкаара «аҩныҵҟатәи акультура», мамзаргьы, даҽакала иуҳәозар, «аԥсы акультура».
Алатын хыҵхырҭақәа рҿы раԥхьаӡа акәны ажәа уԥылоит [[Марк Порций Катон Старший|Марк Порциа Катон Аиҳабы]] адгьылқәаарыхра иазку итрактат «[[De Agri Cultura|De Agri Cultura]]» (ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа 160 шықәса инарзынаԥшуа) — алатын проза зегь реиҳа изаатәу абаҟаҿы.
Ари атрактат баша адгьыл аус адулара акәымкәа, адәы ахылаԥшра иазкуп, адгьыл ақәаарыхра адагьы, ҷыдала гәыла-ԥсыла азыҟазаашьагьы азԥхьагәанаҭоит. Иаагозар, Катон адгьыл ҭыԥ аахәаразы абри аҩыза алабжьара ҟаиҵоит: умаашьакәа иааухәо адгьыл ҭыԥ акырынтә уакәшароуп; аҭыԥ бзиазар, шаҟа лассы-лассы игәоуҭало аҟара иугәаԥхоит. Абри «иугәаԥхо» хымԥада иҟазароуп. Уи ҟамлар, ахылаԥшра бзиагьы ҟалаӡом, мамзаргьы, акультура ҟалаӡом.
[[Файл:M-T-Cicero.jpg|thumb|left|Марк Туллиус Цицерон]]
Алатын бызшәаҿы ажәа аҵакырацәара амоуп:
* ақәаарыхра, аус адулара, ахылаԥшра (agri Lcr, C etc.); ааӡара (vitis C);
* адгьылқәаарыхра, [[сельское хозяйство|ақыҭанхамҩа]] Vr, Q, H;
* ааӡара, аҵара, аҿиара (animi C; culturae patientem commodare aurem H);
* амҵахырхәара, аҳаҭырқәҵара (potentis amici H)<ref>[http://lingvo.yandex.ru/la?text=cultura&lang=la&search_type=lingvo&st_translate=on «cultura» в переводных словарях]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=2018-10}}</ref>.
Аурымқәа рхы иадырхәон ажәа «акультура» иарбанзаалк обиектк аизыҟаратә еиҭарс аҿы, даҽакала иуҳәозар, изцааиуаз аиӷьтәра ҳәа ҵакыс измаз ажәеицааирақәа рҟны мацара: «culture juries» — ахымҩаԥгашьатә ԥҟарақәа раԥҵара, «culture lingual» — абызшәа аиӷьтәра уҳәа уб.иҵ.
Римтәи ацәажәаҩ, афилософ [[Марк Туллий Цицерон|Марк Тулли Цицерон]] (ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа 106-43 шықәсақәа) «Тускулантәи аиҿцәажәарақәа» рҿы ажәа «акультура» аҵакы еиҭарсны ихы иаирхәеит, афилософиа «аԥсы акультура» («cultura animae») ҳәа ахиҳәааит, мамзар, афилософиа знапы алаку ауаҩы адоуҳаи ахшыҩи ркультура имоуп ҳәа иԥхьаӡон.
=== Европа XVII—XVIII ашәышықәсақәа рзы ===
[[Файл:Johann Gottfried von Herder by Johann Ludwig Strecker, 1775.jpg|thumb|Иоханн Готфрид Гердер]]
Зхатәы ҵакы змоу еилкаараны «акультура» цәырҵит анемец зиндырҩы, аҭоурыхҭҵааҩ [[Пуфендорф, Самуэль фон|Самуель Пуфендорф]] иусумҭақәа рҿы (1632-1694). Иара ари атермин ихы иаирхәеит [[общество|ауаажәларраҿы]] [[воспитание|иааӡоу]] «иԥсабаратәым ауаҩы» идҳәаланы, [[образование|аҵара змам]] ауаҩы диҿырԥшны.
Афилософиатә, анаҩс аҭҵаарадырратәи есҽнытәи ахархәарахь ажәа «акультура» раԥхьа иалеигалеит 1782 шықәсазы «Ауаҩытәыҩсатә жәла акультура аҭоурых аԥышәа» ҳәа ашәҟәы ҭзыжьыз анемец рккаҩы [[Аделунг, Иоганн Кристоф|И. К. Аделунг]].
1780-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, атермин «акультура» аҭҵаарадырратә хархәара азҭоз [[Гердер, Иоганн Готфрид|И. Г. Гердер]] (1744-1803) иаахтны уи алатын хылҵшьҭреи ажәа «адгьылқәаарыхра» аетимологиатә еимадареи иақәирԥшуан. Иусумҭа аабатәи ашәҟәы «Ауаатәыҩса рҭоурых афилософиахь аидеиақәа» (1784-1791) аҟны иара «ауаҩытәыҩсатә жәла ааӡара» «агенетикатә процессгьы аорганикатә процессгьы» роуп ҳәа аарԥшуа иҩуан<ref>Сугай Л. А. Термины «культура», «цивилизация» и «просвещение» в России XIX — начала XX века // Труды ГАСК. Выпуск II. Мир культуры. — М.:ГАСК, 2000. — с. 39—53.</ref>:
{{Ацитата алагара}}
Ҳара иҳалшоит, ишакәхалак, ари ауаҩы игенезис аҩбатәи аҵакы аҭаны, акультура мамзаргьы, адгьыл ақәаарыхра ауп ҳҳәар ҟалоит, алашара ҳгәаларшәаны, [[просвещение|аҵаралашара]] ҳәа азаҳҳәар ҳалшоит, усҟан акультуреи алашареи реибаркыра адгьыл аҵыхәанӡа аҽеиҵнахуеит.
{{Ацитата алгара}}
[[Кант, Иммануил|И.Кант]], иаагозар, алшара акультура ааӡара акультура иаҿаиргылон. «Адәныҟатәи, „атехникатә“ культура ахкы ацивилизациа ҳәа азиҳәоит, — ҳәа азгәеиҭоит А.В. Гулыга. — Кант ацивилизациа ӷәӷәала аҿиара ибоит, агәҭынчымра аарԥшуа иазгәеиҭоит акультура ацәхьаҵра, аҵыхәтәантәигьы ԥхьаҟа ицоит, аха акырӡа ишьшьылаҳаны. Ари аишьашәаладара ауаатәыҩса ррыцҳарақәа жәпакы ирыхҟьоит»<ref>Гулыга А. В. Кант сегодня // И. Кант. Трактаты и письма. М.: Наука, 1980. С. 26.</ref>.
=== Урыстәылан XVIII—XIX ашәышықәсақәа рзы ===
XVIII ашәышықәсеи XIX актәи аԥшьбараки рзы аурыс бызшәа аилазаараҿы алексема «акультура» ыҟамызт, уи ус шакәу, иаагозар, [[Яновский, Николай Максимович|Н. М.Иановски]] еиқәиршәаз «Алфавитла иҟоу ажәеилыркааҩ ҿыц» иарҵабыргуеит (СПб., 1804. II ахәҭа. К инаркны Н аҟынӡа. Ад. 454). Ҩ-бызшәак рыла ишьақәгылаз ажәарқәа ажәа аурысшәахь аиҭагаразы ахархәара зылшо авариантқәа рыдыргалон. [[Гердер, Иоганн Готфрид|Гердер]], аилкаара ҿыц аарԥшразы, синонимқәаны ирыдигалаз анемец ажәақәа ҩба, аурыс бызшәаҿы ирықәшәоз акы заҵәык акәын — [[просвещение|аҵаралашара]].
Ажәа «акультура» аурыс лексикон ианалалаз 1830-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭа инаркны ауп. Иарбоу ажәа, аурыс лексикон аҿы аҟазаара азгәанаҭеит [[Ренофанц И. И.|И.И. Ренофан]] 1837 шықәсазы иҭижьыз «Аурыс шәҟәқәеи, агазеҭқәеи, ажурналқәеи рыԥхьара бзиа избо изы аџьыбаҭаҵа шәҟәы»<ref>Ренофанц И. Карманная книжка для любителя чтения русских книг, газет и журналов. СПб., 1837. С. 139.</ref>. Зыхьӡ ҳәоу ажәар иалнакаауан алексема аҵакқәа ҩба: актәи, «ачаарыхра, адгьылқәаарыхра»; аҩбатәи, «аҵарамазаара»<ref>Черных П. Я. Историко-этимологический словарь современного русского языка. М., 1993. Т. I. С. 453.</ref>.
Зҳәаақәҵақәа рҟынтәи ажәа «акультура» ҭҵаарадырратә терминк, философиатә категориак аҳасабала ауаажәларра рыхдырра ишаламлацыз аазырԥшуа Ренофанц ижәар адунеи ақәлара шықәсык шагыз, Урыстәыла ицәырҵит аусумҭа, иара автор аилкаара «акультура» ахь ааԥхьара адагьы, инеиҵыху аилыркаареи атеориатә ҵаҵӷәи аиҭеит. Зыӡбахә ҳәоу Санкт-петербургтәи Аимператортә медико-хирургиатә академиа академик, зҽаԥсазтәыз апрофессор [[Велланский, Данило Михайлович|Д.М. Веллански]] (1774-1847) иҩымҭа «Ахатәы физиологиа азеиԥш хәанга хадақәеи мамзаргьы аорганикатә физика адунеии» ауп. Аҵарауаҩ-медик, афилософ-шеллингшьҭаныҟәа, иарбоу иԥсабарафилософиатәу иусумҭаҟынтәи ауп атермин «акультура» аҭҵаарадырратә хархәара алагалара адагьы, Урыстәыла ииашаны акультура-философиатә идеиақәа рышьақәгыларагьы аԥхьаӡара шымҩаԥгатәу.
{{Ацитата алагара}}
Аԥсабара — ауаҩытәыҩса идоуҳла иаарыху, убри ауп Акультура, Амаҭәар иашьашәалоу аилкаара еиԥш, Ацәаҩа иақәшәо. Акультура амаҭәар шьақәзыргыло зеиӷьыҟам амаҭәарқәа роуп, Ацәаҩа амаҭәар акәзар, аҵакы иҟаҵәҟьоу еилкаарақәоуп. Акультураҿы арҿиарақәа мҩаԥысуеит еидҳәаларала, Ацәаҩаҿы аԥҵамҭақәа мҩаԥысуеит еидҳәаларада. Убри аҟнытә, Акультура зеиӷьыҟам ҟазшьоуп, Ацәаҩа ахаҭабзиараҵәҟьа амоуп. — Аҩбагьы, ҵакыла, еицтәароуп; Ацәаҩа аҳрақәа ахԥагьы: адгьыл иҵоу, аҵиаатә, аԥстәы, Акультура ахкқәа ирыднакыло амаҭәарқәа Аҟазареи, Аҭҵаарадыррақәеи, Ацәаҩашәатә Ҵареи ирықәшәоит<ref>Велланский Д. М. Основные начертания общей и частной физиологии или физики органического мира. СПб., 1836. С. 196—197.</ref>.
{{Ацитата алгара}}
{{Ацитата алагара}}
Ацәаҩа амаҭәартә мыругақәа ирықәшәоит Акультура зеиӷьыҟам аилкаарақәа, урҭ рдыррақәа рылаа, рцәеижьтә ҟазшьеи рыҳалал ҟазшьеи рҵакоуп. Аобиективтә еилкаарақәа афизикатә маҭәарқәа рыҭҵаара иаҵанакуеит, асубиективтә еилкаарақәа ауаҩытәыҩсатә доуҳаи уи аестетикатә рҿиамҭақәеи рыхҭысқәа ирызкуп<ref>Велланский Д. М. Основные начертания общей и частной физиологии или физики органического мира. СПб., 1836. С. 209.</ref>.
{{Ацитата алгара}}
=== Урыстәылан XIX—XX ашәышықәсақәа рзы ===
Аԥсабареи акультуреи реиҿагылара- еиҿырԥшра Веллански иусумҭаҿы аԥсабареи «аҩбатәи аԥсабареи» (инапылаҟаҵароу) классикала реиҿагылара акәӡам, аха илабҿабатәу адунеии уи зеиӷьыҟам ахаҿсахьеи реихьырԥшра ауп. Акультура — ари доуҳатә лагамҭоуп, Адунеитә Доуҳа аныԥшра, цәала-жьыла иарбазар зылшо, зеиӷьыҟам ала иаарԥшу — иахыгоу аилкаарақәа рҿы (аобиективтәи асубиективтәи, адырра ззынархоу амаҭәар зеиԥшроу ала)<ref>Сугай Л. А. Термины «культура», «цивилизация» и «просвещение» в России XIX — начала XX века // Труды ГАСК. Выпуск II. Мир культуры. — М.:[[Государственная академия славянской культуры|ГАСК]], 2000.-с.39-53.</ref>.
[[Бердяев, Николай Александрович|Н. А. Бердиаев]] иазиԥхьаӡон:
{{Ацитата алагара}}
Акультура акульт иадҳәалоуп, уи адинхаҵаратә культ аҟынтәи иҿиауеит, акульт аихшара, аҵакы еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыҭара иалҵшәоуп ҳәа. Афилософиатә хәыцра, аҭҵаарадырратә дырра, архитектура, аҿыханҵа, аскульптура, амузыка, апоезиа, амораль — зегьы ԥсабарала еизыршәаны ауахәаматә культ иалоуп, макьана инеиҵыхым, аихшара змам аформала. Акультурақәа рахьтә ижәытәӡатәиу — Египет Акультура ауахәамаҿы иалагеит, уи раԥхьатәи арҿиаҩцәа аныхаԥааҩцәа ракәын. Акультура абшьҭрақәа ркульт, аҳәамҭеи атрадициеи ирыдҳәалоуп. Уи иԥшьоу символикала иҭәуп, уаҟа даҽа доуҳатә ҵабыргык адыргақәеи аиԥшрақәеи рыҭоуп. Иарбан Культуразаалак (аматериалтә Культурагьы) адоуҳа Акультура ауп, иарбан Культуразаалак адоуҳатә шьаҭа амоуп — уи аԥсабаратә рыцҳарақәа риааиразы адоуҳа арҿиаратә усура иалҵшәоуп<ref>Бердяев Н. А. Смысл истории. М., 1990 °C. 166.</ref>.
{{Ацитата алгара}}
== Акультура аҭоурых аамҭеихшара ==
Европатәи акультура аҭоурых азы, иахьатәи акультурологиаҿы иадкылоуп анаҩстәи аамҭеихшара:
* Аԥхьаӡатәи акультура (4 азқь. ҳ. ҟ.);
* [[Древний мир|Ажәытәтәи адунеи]] акультура (4 азқь — V ашә. ҳ. ҟ.), уаҟа [[Древний Восток|Ажәытәтәи Мрагылара]] акультуреи [[Античность|Ажәытӡатәи аамҭа]] акультуреи алыркаауеит;
* [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] ркультура (V-XIV ашә.);
* [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара]] акультура мамзаргьы Аренессанс (XIV-XVI ашә.);
* [[Новое время|Аамҭа ҿыц]] акультура (XVI-XIX ашә.).
*
Акультура аҭоурых аамҭеихшара, [[Эпоха Возрождения|Аиҭарҿиара аепоха]] иаҵанакуа акультура, зхала иҟоу аамҭаны алкаара ҷыдара хадас иамоуп, аҭоурыхтә ҭҵаарадырраҿы ари аепоха ихьшәоу Абжьарашәышықәса, мамзаргьы заатәи Аамҭа ҿыц ҳәа иԥхьаӡоуп.
== Акультуреи аԥсабареи ==
Акультуреи [[Природа|аԥсабареи]] реимадара акультураҭҵаара апроблемақәа ируакуп.
[[Марк Порций Катон Старший|Марк Порци Катон Аиҳабы]] акультура аилкаара алеигалеит, адгьыл аус адулара иадкыло, ақәаарыхра, аиӷьтәра, аҳаҭырқәҵара ҳәа иҳәаақәиҵон. Ари аилкаараҿы, акультура ауаҩи [[природа|аԥсабареи]] русеицура, наҟ-ааҟтәи ахәарҭа иазырхоу акакәны ицәырҵуеит. Ас еиԥш аусеицураан, ауаҩы аԥсабара амаҭәарратә хәҭақәа идикылоит, игәҭакқәа алихуеит, иҵоит, аҭакс иџьабаа арҿиарала аԥсабара рбеиауа, аԥсы ахаҵо. Аԥсабара аиларбгара иазырхоу аусқәа ракәзар, иану [[Человечество|ауаатәыҩса]]гьы ирԥырхагамхарц залшом. Абас иҟоу ахымҩаԥгашьа иреиҳаӡоу ахдырратә усура иалҵшәаханы изыҟалаӡом, иара аазырԥшуагьы акультура ауп.
К.Ф. Завершински<ref>{{Книга|автор=Завершинский, К. Ф.|заглавие=Культура и культурология в жизни общества|ответственный=|издание=учебное пособие|место=Великий Новгород|издательство=НовГУ имени Ярослава Мудрого|год=2000|страницы=92|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref> излашьақәирӷәӷәо ала, акультура иазку агәаанагарақәа анышьақәгыло, Аиҭарҿиара аепоха аан ауп, «аԥсабаратәи анцәахаҵаратәи иреиԥшым иҷыдоу уаҩытәыҩсатә гәаанагарак аҳасабала». Ԥыҭрак ашьҭахь, «аԥсабаратә», «ацивилизациатә», «акультуратә» реиԥшымзаарақәа реилкаара мҩаԥысуеит Аамҭа Ҿыц аепоха аан, уи Иоганн Готфрид Гердер, Иммануил Кант русумҭақәа иузырҟәымҭхо ирыдҳәалоуп. Арҭ ахәыцыҩцәа ридеологиа ашьаҭаҿы, акультура ахшыҩ змоу зхы иақәиҭу рҿиараны иаарԥшуп, иара ахархәарала ауаҩы аԥсабара инапаҿы иааигоит, иҭахрақәа наигӡоит, убри аҟнытә аусура апроцесс аан, ауаҩытәыҩсатә ԥсабара акультура аиӷьтәра мҩаԥысуеит<ref>{{Cite web|url=https://lektsii.org/7-32179.html|title=Формирование духовной личности как части её духовной культуры|author=Аскалонова С.Б.|first=|website=Лекции|date=|pages=15|publisher=|access-date=2018-10-31|archive-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031174026/https://lektsii.org/7-32179.html|url-status=live}}</ref>.
Иахьатәи, имаҷымкәа иуԥыло акультуреи аԥсабареи реиҿагылара алшоит, ауаҩытәыҩса иҟазаара аԥсабара иаҟәыҭханы, акультуреи ақалақьтә ԥсҭазаареи, [[Ацивилизациа|ацивилизациеи]] реиԥштәра азхәыцра алыршараан. Иуадаҩым ақалақьтә ԥсҭазаара иаҵанакуа ацәырҵрақәа рҿырԥштәқәа рыԥшаара, акультура ахкы иузахымԥхьаӡало, уимоу акультура аилаҳареи уи аҟамзаареи ирҿырԥшыганы изыҟамло. Арҭ реиԥш агәаанагарақәа ԥшаахар алшоит [[И. Г. Гердер|И. Г.Гердер]], [[Н. А. Бердяев|Н. А. Бердиаев]] русумҭақәа рҿы.
Агәрагара уадаҩӡам, ауаҩы дзырҿио аԥсабареи иареи хшыҩла русеицура апринципқәа раҟәыҭхара, еизгоу акультуратә мазара аилаҳарахь ишнанаго, анаҩс иара [[Ацивилизациа|ацивилизациатә]] ԥсҭазаара ахаҭагьы шеиланажьуа. Ҿырԥштәыс иҟалар алшоит ажәытә дунеи аҳәынҭқарра ҽиақәа жәпакы реилаҳареи иахьатәи ақалақь дуқәа рыԥсҭазаараҿы хыԥхьаӡара рацәала акультура акризис ацәырҵрақәеи.
== Акультура иахьатәи аилкаара ==
[[Антропологиа|Антропологиатә]] культура — аусура аганахьала — аԥсабареи, ауаажәларреи, ауаҩы ихаҭеи реиҭакразы, амаҭәарратәи адоуҳатәи аалыхқәа рыла иаарԥшу ауаҩытәыҩса иԥсҭазааратә мҩоуп.
[[Аксиологическая концепция культуры|Аксиологиатә культура]] («аксиос» — иаԥсоу) — иаԥсоу ахәшьара — иҟоуп ауаҩытәыҩсатә усура арҿиамҭақәа реизак, урҭ зыԥсоу иалкаау асоциалтә системақәа рыҩныҵҟа еицазхарҵахьоу, ари аизакыра иарбоу асоциалтә еиҿкаара доуҳатә шьаҭаны, дырганы иазыҟоуп.
Адырраҭара-семиотикатә культура — абиԥарала еимырдо, аҵакдурақәеи, анормақәеи, аҵакқәеи, адыргақәеи (асимволқәеи) рыла иаарԥшу асоциалтә ҵакы змоу [[информация|дырраҭароуп]].
== Акультуреи ацивилизациеи ==
{{Ацитата алагара}}
Акультура ахьԥсуа, ацивилизациа цәырҵуеит.
{{Ацитата алгара|источник=[[Освальд Шпенглер]]}}
Цивилизациак аҳасабала иахьатәи аилкаара «акультура» аиҳарак ишьақәгылеит XVIII — XIX ашәышықәсақәа рылагамҭазы [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европа]]. Уинахыс ари аилкаара, ганкахьала, иаҵанакуа иалагеит Европа ахаҭа еиуеиԥшым ауаа ргәыԥқәа реиԥшымзаарақәа, даҽа ганкахьала — адунеи ахьынӡанаӡааӡо [[метрополия|аметрополиақәеи]] урҭ [[колония|рколониақәеи]] реиԥшымзаарақәа. Убри аҟнытәи уажәазы аилкаара «акультура» «[[Ацивилизациа|ацивилизациа]]» иаҟароуп, даҽакала иуҳәозар, аилкаара «[[природа|аԥсабара]]» иантиподуп. Ас еиԥш иҟоу аҳәаақәҵа ахархәара аҭо, хаз игоу ауааи атәылақәеи ацивилизациа аҩаӡарала имарианы реихшара алшоит. Хаз игоу авторцәа акультурагьы «адунеи аҿы зегьы иреиӷьу, иаԥҵаз, иҳәаз» ([[Арнольд, Мэтью|Метиу Арнольд]]) ҳәа ишьақәдыргылоит, уи аҳәаақәҵа иаднамкыло зегьы [[хаос|хыла-гәылоуп]], [[анархия|анархиоуп]]. Ари агәаанагарала, акультура ауаажәларраҿы асоциалтә ҿиареи апрогресси ӷәӷәала ирыдҳәалоуп. Арнольд иааиԥмырҟьаӡакәа иҳәаақәҵа ихы иаирхәоит: «... акультура, ҳара иҳадҳәалоу, зегьы ирызку адыррақәа раиура иахылҿиаауа, еиԥҟьара змам аиӷьтәра иалҵшәоуп, иара еибанаркуеит иреиӷьӡоу, иҳәази игәҭакызи» (Арнольд, [[1882|1882]]).
Апрактикаҿы, акультура аилкаара иреиӷьу аалыҵқәеи ахымҩаԥгашьеи зегьы рахь иаҵанакуеит, [[Аҟазара|аҟазареи]] [[классическая музыка|аклассикатә музыкеи]] уахь иналаҵаны. Абри агәаанагарала, аилкаара «акультуратә» ишакәхалак арҭ ахырхарҭақәа ирыдҳәалоу ауаа аднакылоит. Убри аан ауаа, аклассикатә музыка иадҳәалоу, еилкаарала иҳараку аҩаӡараҿы иҟоуп, аусуратә ҳаблақәа рҟынтәи [[рэп|ареп]] абзиабаҩцәа, мамзаргьы иаԥу аԥсҭазаашьа змоу [[Австралиа|Австралиа]] [[абориген|ашьагәыҭуаа]] раасҭа.
Амала, ас еиԥш иҟоу адунеихәаԥшышьа аҳәаақәа ирҭагӡаны, иҟоуп ахатәы цашьа — иаҳа имаҷны «акультура злоу» ауаа, аиҳарак, «иԥсабаратәу» ҳәа иахьрыхәаԥшуа, «иҳараку» акультура «ауаҩытәыҩсатә ԥсабара» ахәаҽра ахьадырҵо. Ари аҩыза агәаанагара уԥылоит XVIII ашәышықәса инаркны авторцәа аӡәырҩы русумҭақәа рҿы. Урҭ, иаагозар, инаҵшьны иазгәарҭоит [[народная музыка|жәлар рмузыка]] (анхацәа иаԥырҵаз акакәны) иԥсабаратәу аԥсҭазаашьа иаҳа ԥсыцқьарала ишаанарԥшуа, убри аан аклассикатә музыка хыхь-хыхьлатәины, [[декаданс|игәкажьганы]] иааԥшуеит. Ари аҩыза агәаанагара иқәныҟәаны, «мраҭашәаратәи ацивилизациа» анҭыҵ иҟоу ауаа — Мраҭашәара [[капитализм|акапитализм]] иԥхасҭанамтәыз «абнауаа аамсҭашәақәа» роуп.
Иахьа аҭҵааҩцәа реиҳараҩык ахырҟьацәарақәа рыҩбагьы мап рцәыркуеит. Урҭ ирыдыркылаӡом «ииашоу» акультура аконцепциа еиԥш, аԥсабара инагӡаны аҿаргыларагьы. Ара ирыдыркылоит «илыԥшаахым» акультура ҳаракы амазар шалшо «илыԥшааху» еиԥш, «имраҭашәаратәым» ауааԥсыра убасҵәҟьа культуратә уааԥсыраны иҟалар шалшо, амала ркультура даҽа знеишьақәак рыла ишаарԥшу. Иарбоу аконцепциаҿы «иҳараку» акультура алыԥшаахқәа ркультура ҳәа иԥхьаӡоуи, абаша уаа рҭахрақәа ирзырхоу атауарқәеи аԥҵамҭақәеи ирыҵаркуа «[[массовая культура|амассатә]]» культуреи реиԥшымзаара аарԥшуп. Иара убас усумҭақәак рҿы акультура ахкқәа рыҩбагьы, «иҳараку», «илаҟәу» еиуеиԥшым «[[субкультура|асубкультурақәа]]» рахь иаҵанакуеит.
[[философия жизни|Аԥсҭазаара афилософиа]] анемец хаҭарнак [[Освальд Шпенглер|Освальд Шпенглер]] игәаанагара акультура зхала иҟоу ацәеижь рацәа (еиуеиԥшым ажәларқәа), акыр шәышықәсақәа ицо зхатә еволиуциатә цикл иахысуа, ианыԥсуагьы, иаҿагыло ахь ииасны аиҭира ахҭысуеит — [[Ацивилизациа|ацивилизациахь]]. Ацивилизациа акультура иаҿадыргылоит уи зыԥсахуа аҿиара аетап аҳасабала, уаҟа хазы игоу ахаҭара арҿиаратә лшарақәа аҭахӡам, хадара зуа иԥсхьоу, ауаҩра злам агәаҵәажәпара ауп. Аглобализациа аамҭазы, аҵарауаа акультура аҭҵааразы аметодологиатә знеишьа хадақәа ирыхәаԥшуеит, уи аҵакы, аклассификациа азҵаарақәа, акультуреи ацивилизациеи реилкаарақәа реизыҟазаашьа адиалектика акатегориақәа «азеиԥш», «иҷыдоу», «иакзаҵәыку» рыла<ref>{{Статья|автор=Ажыбекова К. А.,Тогусаков О. А., Брусиловский Д. А.|заглавие=Коррелятивная взаимосвязь культуры и цивилизации (методологические аспекты)|ссылка=http://dom-hors.ru/rus/files/arhiv_zhurnala/fik/2017/3/philosophy/azhybekova-togusakov-brusilovskiy.pdf|язык=|издание=Общество: философия, история, культура|тип=|год=|месяц=|число=|том=|выпуск=3|номер=|страницы=9–16|issn=2221-2787|doi=10.24158/fik.2017.3.1|archive-date=2017-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517081536/http://dom-hors.ru/rus/files/arhiv_zhurnala/fik/2017/3/philosophy/azhybekova-togusakov-brusilovskiy.pdf }}</ref>.
Ҳаамҭазтәи [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырраҿы]] аҳра ауеит аилкаарақәа «акультуреи» «ацивилизациеи» еиԥшымзаарақәак аадырԥшуеит ҳәа агәаанагара, аха убри инаваргыланы урҭ иалкаау акзаарагьы аԥырҵоит, «медалк» аҩганк ракәны. Атерминқәа рыбжьара абсолиуттә еинаалара ыҟаӡам, зынӡа еинымаалара нагӡагьы ыҟаӡам<ref>{{Книга|ссылка=https://iknigi.net/avtor-vladimir-strogeckiy/101388-osnovy-kulturologii-vladimir-strogeckiy/read/page-7.html|автор=В. М. Строгецкий|заглавие=Основы культурологии|год=2014|место=[[Москва]], [[Берлин]]|издательство=Директ-Медиа|isbn=978-5-4475-2596-5|archive-date=2022-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220406231132/https://iknigi.net/avtor-vladimir-strogeckiy/101388-osnovy-kulturologii-vladimir-strogeckiy/read/page-7.html}}</ref>.
=== Акультура дунеихәаԥшышьак аҳасабала ===
[[Романтизм|Аромантизм]] аепоха аан, хазы иҟаз аҳрақәа тәыланы реидкылара иазку амилаҭтә ҵысрақәеи, иара убас Австро-Венгриатәи аимпериа иаҿагыланы амилаҭтә маҷқәа рҵысрақәеи еиҳарак ирызҿлымҳаз [[Германиа|Германиа]] аҵарауаа, акультура «адунеихәаԥшышьа» ҳәа аилкаара шьақәдыргылеит. Ас еиԥш иҟоу агәаанагарақәа рсистемаҿы еиуеиԥшым, иузеидымкыло адунеихәаԥшышьақәа аетникатә гәыԥқәа реиԥшымзаара хадақәа ракәны иҟоуп. Уаанӡатәи агәаанагарақәа ирҿырԥшны аԥхьагылара шамазгьы, ари аҩыза азнеишьа макьанагьы «ацивилизациатә» культуреи «ипримитивтәу», мамзаргьы «ахылҵшьҭратә» культуреи реиԥшымзаарақәа еиқәнархон.
XIX ашәышықәса анҵәамҭазы [[антрополог|антропологцәа]], иаҳа еиуеиԥшым аилазаарақәа аҵанакуа иҟалартәы, акультура аилкаара дырҭбааит. [[эволюция|Аеволиуциатә]] теориа шьаҭас иҟаҵаны, дара ауаа еиԥшны иҿиалароуп, шьҭа ауаа акультура ахьрымоу афакт ахаҭа ауаҩытәыҩсатә ҿиара апроцесс аҳәаақәҵара ахаҭа аҟынтәи иаауеит ҳәа ргәы иаанагон. Убри аан, амала, иалкаау акультурақәа реиԥшымзаарақәа раарбаразы абиологиатә еволиуциа азхьаԥшра шырҭахымыз рныԥшуан — анаҩс [[расизм|арасизм]] еиуеиԥшым аформақәа шьҭызхыз азнеишьа. Дара агәра ргон, абиологиатә еволиуциа иаҳа ихарҭәааны акультура аилкаара ахаҭа шаанарԥшуа, аилкаара, аҩыра змам ауаажәларрақәа, измоугьы — инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа, иҭыԥынтәалтәоу ажәларқәа рзы антропологцәа рхы иадырхәар рылшоз. Дара уи, ауаҩы иҿиараан адыррақәа роуреи рхархәареи рзы иаку асистема ахьаԥиҵаз, иара убас [[абстракция|абстракттә]] [[символ|символқәа]] раҳасабала урҭ егьырҭ ауаа рыҭара ахьилиршаз ала ишьақәдырӷәӷәон. Ауаҩытәыҩсатә индивидуумқәа ас еиԥш иҟоу асимволтә системақәа анырдыр, ианҭырҵаа, асистемақәа абиологиатә еволиуциа иахьԥшымкәа аҿиара иалагеит (даҽакала иуҳәозар, аӡәы даҽаӡәы идыррақәа иоур илшоит, урҭ аҩыџьагьы биологиала зынӡа еидҳәаламзаргьы). Ас еиԥш асимволқәа рхархәареи асоциалтә ԥышәа аиуреи алшара «ауаҩытәыҩсатә ԥсабареи» «ааӡареи» реимак аҿы ажәытә аргументқәа еиланаԥсоит. Абасала, Клиффорд Гиртзи егьырҭи ишьақәдырӷәӷәон ауаҩытәыҩсатә физиологиеи ахәыцреи раԥхьатәи акультуратә усурақәа ирылҵшәаны иҿиауан ҳәа, Миддлтон, ауаҩытәыҩсатә «инстинктқәа акультура ишышьақәнаргылаз» ала алкаа ҟаиҵон.
Хазы инхо ауаа ргәыԥқәа еиуеиԥшым акультурақәа аԥырҵоит, амала зыбжьара, хәҭа-хәҭалатәи аиҭныԥсахлара ҟалар алшо. Акультура есааира аҽаԥсахуеит, ауаа уи ҭырҵаар рылшоит, ари апроцесс зҽызыԥсахуа адәахьтәи аҭагылазаашьақәа [[Адаптация (биология)|рыҽрықәыршәара]] зегь реиҳа имариоу форманы иҟарҵоит. Иахьа антропологцәа акультура баша абиологиатә еволиуциа иалҵшәаны акәымкәа, уи иузаҟәымҭхо хәҭаны, [[Ауаҩы|ауаҩы]] анҭыҵтәи адунеи иашьцылара иамеханизм хаданы иахәаԥшуеит.
Арҭ агәаанагарақәа инарықәыршәаны акультура, ҭыԥк аҟынтәи даҽа ҭыԥк ахь аҽеиҭакра зылшо, [[антрополог|антропологцәа]] [[миф|амифқәеи]] [[обряд|аритуалқәеи]] иалкаау рформақәа, [[инструмент|амыругақәа]], анхарҭақәа рформақәа, ақыҭақәа реиҿкаашьа апринципқәа рыла иарбоу аиԥшымзаарақәа рыҭҵаара рылнаршо, ашьцылара афункциа змоу асимволқәа рсистема аҳасабала иааԥшуеит. Абасала, антропологцәа «аматериалтә культуреи» «асимволтә культуреи» реиԥшымзаара алыркаауеит, арҭ аилкаарақәа ауаҩы ирҿиара еиуеиԥшым аусхкқәа ахьадырбо мацарагьы акәымкәа, дара анализ азураан, еиуеиԥшым азнеишьақәа зҭаху, еиуеиԥшым ахалагаратә дыррақәа ахьрымоу азы.
Адунеитә еибашьрақәа ҩба рыбжьара аԥыжәара зауз акультура ас еиԥш ахәаԥшра иаҳәоит культурацыԥхьаӡа ахатәы ҳәаақәа шамоу, ахатәы ҭагылазаашьақәа рхархәарала акны ишахәаԥшлатәу. Уи иалҵшәаны ицәырҵит аилкаара «акультуратә [[релятивизм|релиативизм]]», аӡәы икультура аилкаарақәа ихы иархәаны даҽаӡәы ихымҩаԥгашьа идикылар илшоит ҳәа агәаанагарақәа, икультура аелементқәа ([[обряд|ақьабзқәа]] уҳәа уб. иҵ.) — урҭ ирыхәҭаку асимволқәа рсистема аилкаарала.
Абасала, акультура асимволтә [[код|кодқәеи]] урҭ аӡәы иҟынтәи даҽаӡәы иҭашьа азнеишьақәеи алоуп ҳәа агәаанагара иаанагоит акультура, иԥкызаргьы, есааира аҽшаԥсахуа. Акультуратә ҽыԥсахрақәа, амаҭәар ҿыцқәа раԥҵара иалҵшәахар шалшо еиԥш, даҽа культурак ианадҳәалоу аамҭазы имҩаԥысыр ҟалоит. Аҭынч ҳәаақәа ирҭагӡаны ианаанхо, акультурақәа реимадара иахылҿиаауеит еиуеиԥшым аелементқәа рымԥсахра (рыҭҵаарала), даҽакала иуҳәозар, акультурақәа реигәныҩра. Аиҿагылара, ма аполитикатә еиҟарамра аамҭазы, культурак ауаа, ҳәарада, ирылшоит даҽа еилазаарак акультуратә беиарақәа рымпыҵахалара, мамзаргьы рҵакдура адгалара («акультуратәра»).
Ацивилизациа ыҟанаҵы, аилазаарақәа зегьы ркультура аларҵәареи, аилибакаареи, адҵареи рпроцессқәа ирылахәын, убри аҟнытә иахьа культурацыԥхьаӡа рхатәы ҳәаақәа рыҩныҵҟа мацара иахәаԥшуа антропологцәа маҷҩуп. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа иазырыԥхьаӡоит акультура аелемент ахатәы ҳәаақәа рыла мацара ахәаԥшра ҟалом ҳәа, уи аҟаҵара алшоит еиуеиԥшым акультурақәа инарҭбаау реизыҟазаашьаҿы мацарала.
Иарбоу апроцессқәа рыдагьы, [[Миграция населения|ауаа реиҭаҵра]] акультура аелементқәа анырра ӷәӷәа рнаҭоит. Аколониалтә [[экспансия|мпыҵахалара]], иара убас амассатә миграциа реиԥш иҟоу афеномен, [[рабство|атәцәа рыҭирагьы]] уахь иналаҵаны, еиуеиԥшым акультурақәа анырра рызҭо, аҵакы змоу факторны иҟалеит. Уи иахҟьаны еилазаарақәак аижәлантәымра ду роуит. Антропологцәақәак ишьақәдырӷәӷәоит ас еиԥш иҟоу агәыԥқәа азеиԥш культурала рҽеидыркылоит ҳәа, уи ԥыжәарас иамоуп еижәлантәым аелементқәа [[субкультура|субкультурақәаны]] рыҭҵаара алыршара. Егьырҭ ракәзар, иаку акультура аҟазаара залшом, еижәлантәым аелементқәа амультикультуратә еилазаара шьақәдыргылоит ҳәа ишьақәдырӷәӷәоит. Амультикультура адоктрина аларҵәара, асоциалтә гәыԥқәа ркультуратә адаздамра азхаҵара зҭаху, ахеиԥштәразы аҵысрақәа рышьҭыҵра иақәшәеит.
Асоциобиологцәа иара убасгьы ишьақәдырӷәӷәоит акультура иахәаԥшызар алшоит акультуратә еиҭныԥсахлара ахьымҩаԥысуа аелементартә елементқәа рганахьала ҳәа. Ас еиԥш иҟоу аелементқәа, мамзаргьы «[[мем|амемқәа]]» (англ. meme), [[Докинз, Ричард|Ричард Докинз]] ишәҟәы «[[Эгоистичный ген|Зхы мацара иазхәыцуа аген]]» аҟны ишрыхьӡырҵаз еиԥш (англ. The Selfish Gene), 1976 шықәсазы икьыԥхьыз абиологиаҿы агенқәа реилкаара иеиԥшуп. Ари аҩыза агәаанагара, ахьӡ-аԥша маҷк шаиузгьы, академиатә ҵарауаа реиҳараҩык зынӡа мап ацәыркуеит.
=== Акультура ахымҩаԥгашьа анормақәа раҳасабала ===
Анаҩстәи, инарҭбааны ахархәара змоу акультура аилкаара, х-хәҭакны еибаркуп:
* Аԥсҭазааратә ҵакдура;
* Ахымҩаԥгара анормақәа;
* [[Артефакт (археология)|Артефактқәа]] (аматериалтә ԥҵамҭақәа).
Аԥсҭазааратә ҵакдурақәа аԥсҭазаараҿы зегь реиҳа ихадоу ахшыҩҵакқәа адырбоит. Урҭ роуп акультура шьаҭас иамоу.
Ахымҩаԥгашьа анормақәа аилкаарақәа [[Ахшыҩырҵара|Ахшыҩрҵареи]] [[Нравственность|Ацәаҩашәеи]] ирныԥшуеит. Урҭ иадырбоит ауаа еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа раан рхы шымҩаԥыргаша. [[государство|Аҳәынҭқарраҿы]], формалла ишьақәырӷәӷәоу аԥҟарақәа, [[Закон (право)|Азакәанқәа]] ҳәа ирышьҭоуп.
Артефактқәа, мамзаргьы аматериалтә культура аԥҵамҭақәа, шамхамзар раԥхьатәи аҩ-хәҭак ирхылҿиааз роуп.
[[археолог|Археологцәа]] аматериалтә культура аелементқәа аус рыдырулоит, асоциалтә [[антрополог|антропологцәа]] [[символ|асимволтә]] культура рхы азырышьҭуеит ҳәа азнеишьа ԥҟарахеит, аҵарауаа ргәыԥқәа аҩбагьы, ҳәарада, аинформациа шеимырдогьы. Уи адагьы, антропологцәа «акультура» аобиектқәа, ма атауарқәа реизга аҳасабала адагьы, арҭ атауарқәа аԥызҵо, акыр иаԥсаны иҟазҵо процессқәаны, иара убас арҭ аобиектқәа рхы иахьадырхәо социалтә еизыҟазаашьақәаны еилыркаауеит.
Голландиатәи антрополог [[Крамер, Итске|Итске Крамер]] игәаанагарала, акультура иааннакыло аҭыԥ амаҭәарқәеи ахымҩаԥгашьеи иалкаау реишьҭагылашьа аиқәырхара ауп, уи аарԥшуп ажәақәа «ҳара ҳҿы ус иаԥуп» рыла<ref>Браун Д., Крамер И. Как управлять корпоративным племенем: Прикладная антропология для топ-менеджера. — М.: Альпина Паблишер, 2020. — С. 61. — ISBN 978-5-9614-2640-3.</ref>.
== Акультураҿы аҽыԥсахрақәа ==
Акультураҿы аҿиареи, аиҭакрақәеи, апрогресси шамахамзар адинамика иаҟароуп, иара зеиԥш еилкаарак аҳасабала иқәгылоит. Адинамика — иалкаау аамҭа аҳәаақәа ирҭагӡаны ишьҭыху, ҵҩа змам хырхарҭарацәала еиҿкаау апроцессқәеи атрансформациақәеи акультураҿы ҵҩа рымам<ref>[[Гавров, Сергей Назипович|Гавров С. Н.]], Ашер Т. Кризис глобализирующегося мира и переход к планетарной культуре // Новая цивилизация: междисциплинарный научно-практический сборник. Предисл. С. Н. Гавров / [[Лайтман, Михаэль|М. Лайтман]], С. Н. Гавров, [[Марков, Борис Васильевич|Б. В. Марков]], [[Сахаров, Андреи Дмитри-иԥа|А. Д. Сахаров]], [[Флиер, Андрей Яковлевич|А. Я. Флиер]] и др. — [[Самара]]: [[Самарский научный центр РАН]], 2007. — С.170-194.</ref>.
Аксиомақәа:
* акультураҿы иҟоу аԥсахрақәа афактор рацәа ирыхҟьаны амзыз-ҳәааҭагӡара рымоуп;
* иарбанзаалак акультура аҿиара аинновациа аҳәаа ахьԥшра (акультура иҭышәынтәалоу аелементқәеи аԥышәара хкқәеи реизыҟазаашьа).
Афакторқәа:
* аԥсабаратә аагарҭақәа;
* аимадаратә;
* акультуратә еилаҵәара (акультуратә ҟазшьақәеи акомплексқәеи уаажәларрак аҟынтәи даҽа уаажәларрак ахь реилалара (акультуратә контакт));
* анхамҩатә технологиақәа;
* асоциалтә институтқәеи аиҿкаарақәеи;
* ахәшьара-ҵакытә;
* арационал-дырратә.
== Акультурақәа реиуеиԥшымра ==
Еиуеиԥшым акультурақәа, хыхь-хыхьлатәи рдырра акәзаргьы, аиԥшымзаарақәа рацәаны ианарбоит. Иаагозар, уаажәларрак аҿы [[многожёнство|аҳәса рацәа раагара]] нормоуп, даҽа уаажәларрак аҿы уи иақәыӡбоит. Еилазаарак аҿы [[галлюцинации|алаԥшҵашәарақәа]] [[психическое заболевание|аԥсихикатә чымазара]] иазҳәоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит, даҽа уаажәларрак аҿы урҭ ахдырра иреиҳаӡоу форманы, «амистикатә лаԥшҵашәарақәа», аҿаҳәатәқәа раҳасабала иахәаԥшуеит.
Аха иҟоуп, ауаажәларрақәа зегьы ирзеиԥшу, [[культурные универсалии|акультуратә дырраҭбаарақәа]] ҳәа изышьҭоу<ref name=ReferenceA>{{Cite web |url=http://www.ido.rudn.ru/ffec/soc/soc12.html |title=КАТЕГОРИЯ «КУЛЬТУРА» В СОЦИОЛОГИИ |access-date=2013-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130613031524/http://www.ido.rudn.ru/ffec/soc/soc12.html |archive-date=2013-06-13 |url-status=dead }}</ref>.
== Иарбанзаалак ауаажәларрақәа ркультура аижәлантәымра ==
Иарбан уаажәларразаалак аҿы иалукаар алшоит [[Элитарная культура|иҳараку (илыԥшааху) акультуреи]] жәлар ркультуреи ([[Афольклор|афольклор]]). Уи адагьы, иҟоуп аҵактәи асахьаркыратәи ган ала ирмариоу, зегьы ирзыманшәалоу [[массовая культура|амассатә культура]]. Уи иалшоит, иҳараку акультура еиԥш, жәлар ркультурагьы ақәцара.
Иара убасгьы ауаажәларраҿы еиуеиԥшым асоциалтә гәыԥқәа [[субкультура|рсубкультурақәа]] рацәоуп<ref name=ReferenceA />.
== Акультура аҭҵаара ==
Акультура академиатә маҭәарқәа жәпакы рҳәаа иҭагӡаны аҭҵаареи арефлексиеи ирмаҭәарны иқәгылоит. Ихадоу рхыԥхьаӡараҿы — [[культурология|акультурологиа]], [[культурные исследования|акультуратә ҭҵаарақәа]], [[культурная антропология|акультуратә антропологиа]], [[философия культуры|акультура афилософиа]], [[социология культуры|акультура асоциологиа]] уҳәа егьырҭгьы. Урыстәыла акультура иазку ҭҵаарадырра хаданы иԥхьаӡоуп акультурологиа, мраҭашәаратәи, еиҳарак англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы акәзар, атермин акультурологиа иаҳа иҭшәоу аҵакала, акультура аҭҵаара культуратә системак аҳасабала еилкаахоит<ref>White, Leslie «The Evolution of Culture: The Development of Civilization to the Fall of Rome». McGraw-Hill, New York (1959)</ref><ref>White, Leslie, (1975) "The Concept of Cultural Systems: A Key to Understanding Tribes and Nations, Columbia University, New York</ref>. Арҭ атәылақәа рҿы акультуратә процессқәа рыҭҵаара азеиԥш маҭәартә хырхарҭаны иқәгылоит [[культурные исследования|акультуратә ҭҵаарақәа]] (англ. cultural studies)<ref>Усманова А. Р. «Культурные исследования» // Постмодернизм: Энциклопедия / Мн.: Интерпрессервис; Книжный Дом, 2001. — 1040 с. — (Мир энциклопедий)</ref>. [[Культурная антропология|Акультуратә антропологиа]], ауаҩытәыҩсатә культуреи ауаажәларреи рыхкырацәара аҭҵаара иаҿуп, ахықәкы хадақәа ируакуп ари ахкырацәара аҟазаара зыхҟьаз аилыркаара. Акультуреи уи афеноменқәеи асоциологиа аметодологиатә хархәагақәа рыцхыраарала рыҭҵаареи, акультуреи ауаажәларреи рхьыԥшрақәа рышьақәыргылареи иаҿуп [[социология культуры|акультура асоциологиа]]<ref>[[Абушенко, Владимир Леонидович|Абушенко В. Л.]] Социология культуры // Социология: Энциклопедия / Сост. [[Грицанов, Александр Алексеевич|А. А. Грицанов]], [[Абушенко, Владимир Леонидович|В. Л. Абушенко]], Г. М. Евелькин, Г. Н. Соколова, О. В. Терещенко. — Мн.: Книжный Дом, 2003. — 1312 с. — (Мир энциклопедий)</ref>. [[Философия культуры|Акультура афилософиа]], ари акультура аҵаки астатуси рҷыда-философиатә ҭҵаара ауп<ref>[[Давыдов, Юрий Николаевич|Давыдов Ю. Н.]] Философия культуры // [[Большая советская энциклопедия]]</ref>.
== Акультура аларҵәара амҩақәа ==
Акультура аларҵәаразы ҵҩа змам амҩақәа ыҟоуп.
Акультура аларҵәара мҩаԥысуеит атехникатә хархәагақәеи асоциалтә институтқәеи рыла. [[Амассатә информациа ахархәагақәа|АИХ]], аҭҵаарадырра, аҟазара социалтә институтк аҳасабала, аҵара, [[семья|аҭаацәа]], еиуеиԥшым [[Общественное объединение|ауаажәларратә хеидкылақәа]], [[государство|аҳәынҭқарра]] уҳәа акультура аларҵәара аканалқәа ракәны иҟалар алшоит. Еиуеиԥшым агәырӷьарақәа, атрадициатәи аритуалтәи актқәа ([[Венчание|агәыргьынхаҵарақәа]], [[поминки|аԥсхәрақәа]] уҳәа) убас егьырҭгьы, иара убас акультуратә беиарақәа рыларҵәареи рыдкылареи рзы хархәагақәаны, мҩақәаны иқәгылар алшоит<ref name=":0">{{Книга|автор=|заглавие=Культурология: Учебное пособие|ответственный=|издание=Под ред. проф. Г. В. Драча.|место=Москва|издательство=Альфа-М|год=2003|страницы=67|страниц=432|isbn=}}</ref>.
Иалыркаауеит акультуратә инновациақәа рыҿиара абас еиԥш иҟоу аспектқәа: атиражҟаҵара, асублимациа, апроекциа, аидентификациа, урҭ иаадырԥшуеит акультура аиагара, уи адкылара, ашьҭкаара, аларҵәара рсоциал-ԥсихологиатә механизмқәа<ref name=":0" />.
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Всемирный день культурного разнообразия во имя диалога и развития|Адиалоги аҿиареи рзы акультуратә еиуеиԥшымра Адунеизегьтәи Амш]]
* [[Семиотика культуры|Акультура асемиотика]]
* [[Тартуско-московская семиотическая школа|Тарту-Москватәи асемиотикатә школ]]
* [[Традиционная культура|Атрадициатә культура]]
* [[Субкультура|Асубкультура]]
* [[Контркультура|Аконтркультура]]
* [[Доминирующая культура|Аԥыжәара змоу культура]]
* [[Массовая культура|Амассатә культура]]
* [[Философия культуры|Акультура афилософиа]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
'''аурыс бызшәала'''
* Асоян Ю., Малафеев А. [http://ec-dejavu.ru/c/Culture_1.html Историография концепта «cultura» (Античность — Ренессанс — Новое время)] // Асоян Ю., Малафеев А. Открытие идеи культуры. Опыт русской культурологии середины XIX — начала XX веков. М. 2000, с. 29-61.
* Беляев, И. А. [https://elibrary.ru/item.asp?id=29072057 Концепция культуры Д. В. Пивоварова] / И. А. Беляев // Интеллект. Инновации. Инвестиции. — 2016. — № 10. — С. 14-17.
* Беляев, И. А. [http://culturolog.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2051&Itemid=6 Культура, субкультура, контркультура] / И. А. Беляев, Н. А. Беляева // Духовность и государственность. Сборник научных статей. Выпуск 3; под ред. И. А. Беляева. — Оренбург: Филиал [[УрАГС]] в г. Оренбурге, 2002. — С. 5-18.
* [[Барбашин, Максим Юрьевич|Барбашин М. Ю.]] [http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2319050 Институциональный механизм этнокультурных заимствований (институционального механизма этно-культурное влияние). Вопросы культурологии. 2012, № 12 (декабрь), стр. 5-10.]
* [[Барбашин, Максим Юрьевич|Барбашин М. Ю.]] [http://www.evrazia.org/article/2064 Теоретические аспекты трансформации культур. 2012]
* Вавилин Е. А., Фофанов В. П. [http://filosof10.narod.ru/lib/Filosofia/fofanov_culture.doc Исторический материализм и категория культуры: Теоретико-методологический аспект.]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=2018-10}} Новосибирск, 1993.
* [[Зенкин, Сергей Николаевич|Зенкин С. Н.]] [http://ec-dejavu.ru/c-2/Cultural_relativity.html Культурный релятивизм: К истории идеи] // Зенкин С. Н. Французский романтизм и идея культуры. М.: [[РГГУ]], 2001, с. 21-31.
* [http://www.countries.ru/library/theory/culthist.htm История слова «культура».] // [[Ионин, Леонид Григорьевич|Ионин Л. Г.]] Социология культуры. -М.: Логос, 1998. — с.9-12.
* {{статья |автор=[[Келле, Владислав Жанович|Келле В. Ж.]] |заглавие=Процессы глобализации и динамика культуры |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_1/Kelle/9.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=1 |страницы=69—70 |ref=Келле }}
* {{статья |автор=[[Колин, Константин Константинович|Колин К. К.]] |заглавие=Неоглобализм и культура: новые угрозы для национальной безопасности |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Kolin/13.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=2 |страницы=104—111 |ref=Колин }}
* {{статья |автор=[[Колин, Константин Константинович|Колин К. К.]] |заглавие=Неоглобализм и культура: новые угрозы для национальной безопасности (окончание) |оригинал= |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Kolin/10.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=3 |страницы=80—87 |ref=Колин }}
* ''[[Коротаев, Андрей Витальевич|Коротаев А. В.]], Малков А. С., Халтурина Д. А.'' [http://edurss.ru/cgi-bin/db.pl?cp=&page=Book&id=49742&lang=Ru&blang=ru&list=Found Законы истории. Математическое моделирование развития Мир-Системы. Демография, экономика, культура.] 2-е изд. М.: [[УРСС]], 2007.
* Лич Эдмунд. [https://web.archive.org/web/20111125121810/http://www.etnograf.ru/node/46 Культура и коммуникация: логика взаимосвязи символов. К использованию структурного анализа в антропологии.] Пер. с англ. — М.: «[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]», 2001. — 142 с.
* {{книга|автор= [[Луков, Владимир Андреевич|Луков Вл. А.]]|заглавие= История культуры Европы XVIII–XIX веков|оригинал= |ссылка= http://www.mosgu.ru/nauchnaya/publications/2011/monographs/The_History_of_European_Culture.pdf|ответственный = |издание= |место= [[Москва|М.]]|издательство= [[ГИТР]] |год= 2011|том= |страницы= |страниц= 80|серия= |isbn = 978-5-94237-038-1|тираж= 100}}
* {{статья |автор=[[Луков, Михаил Владимирович|Луков М. В.]] |заглавие=Культура повседневности |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/4/Lukov_MV/ |автор издания= |издание=«[[Знание. Понимание. Умение]]» |тип= |место= |год=2008 |том= |номер=4 — [[Культурология]] |страницы= |ref=Луков М. В. }}
* {{статья |автор=[[Луков, Михаил Владимирович|Луков М. В.]] |заглавие=Обыденная культура и культура повседневности |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Lukov_MV/28.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=3 |страницы=199—203 |ref=Луков М. В. }}
* [[Маркарян, Эдуард Саркисович|Маркарян Э. С.]] Очерки истории культуры. — Ереван: Изд. АрмССР, 1968.
* [[Маркарян, Эдуард Саркисович|Маркарян Э. С.]] Теория культуры и современная наука. — М.: [[Мысль (московское издательство)|Мысль]], 1983.
* {{Источник/НФЭ|Культура|[[Стёпин, Вячеслав Семёнович|Стёпин В. С.]]|url=http://iph.ras.ru/elib/1574.html}}
* [[Сугай, Лариса Анатольевна|Сугай Л. А.]] [http://www.countries.ru/library/theory/cultsug.htm#m10 Термины «культура», «цивилизация» и «просвещение» в России XIX — начала XX века] // Труды ГАСК. Выпуск II. Мир культуры. — М.:[[Государственная академия славянской культуры|ГАСК]], 2000.-с.39-53.
* [[Флиер, Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] История культуры как смена доминантных типов идентичности // [[Личность. Культура. Общество]]. 2012. Том 14. Вып. 1 (69-70). С. 108—122.
* [[Флиер, Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] Вектор культурной эволюции // [[Обсерватория культуры]]. 2011. № 5. С. 4-16.
* {{статья |автор=[[Флиер Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] |заглавие=Современная культура как тенденция |оригинал= |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2012/1/Flier_Contemporary-Culture/ |автор издания= |издание=Информационный гуманитарный портал «[[Знание. Понимание. Умение]]» |тип= |место= |год=2012 |том= |номер=1 (январь — февраль) ([http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2012/1/Flier_Contemporary-Culture/ Архивировано WebCite®]) |ref=Флиер |страницы= }}
* [[Флиер Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] [http://cult-cult.ru/teoriya-kulitury-kak-filosofiya-istorii/ Теория культуры как философия истории] // Культура культуры — 2014 — № 1
* [[Чучин-Русов, Александр Евгеньевич|Чучин-Русов А. Е.]] [http://www.countries.ru/library/theory/chuchcult.htm Конвергенция культур.] — М.:Магистр, 1997.
* [[Шендрик, Анатолий Иванович|Шендрик А. И.]] Теория культуры. — М.: Издательство политической литературы «Единство», 2002. — 519 с.
* {{статья |автор=[[Шохин, Владимир Кириллович|Шохин В. К.]]|заглавие=Античное понятие культуры и протокультурфилософия: специфика и компаративные параллели |оригинал= |ссылка=http://vphil.ru/index.php?id=285&option=com_content&task=view |автор издания= |издание=[[Вопросы философии]] |тип= |место= |издательство= |год=2011|том= |выпуск= |номер=3 |страницы=51—61 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Шохин|archive-url= |archive-date=}}
'''егьырҭ абызшәақәа рыла'''
* Arnold Groh, ''Theories of Culture'', Лондон 2019, ISBN 978-1-138-66865-2.
* Georg Schwarz, ''Kulturexperimente im Altertum'', Berlin 2010.
* {{книга | автор= Даниэль Браун, Итске Крамер |заглавие= Как управлять корпоративным племенем: Прикладная антропология для топ-менеджера| оригинал= Danielle Braun, (Jitske Kramer). Building Tribes - Travel Guide for Organizations | издательство= Альпина Паблишер |год=2020|место = М.|allpages= 406|isbn= 978-5-9614-2640-3|ref= Браун, Крамер}}.
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://ec-dejavu.ru/main.html Энциклопедия культур Deja Vu]
* [https://www.youtube.com/watch?v=75n-r97rIGU Культура в СССР = субкультура российской интеллигенции]
* [http://www.hischool.ru/ Ассоциация культурологических кафедр и научных центров]
* [http://intencia.ru/News-view-6.html Историческое развитие понятия «культура»]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:культура}}
[[Акатегориа:Акультура| ]]
[[Акатегориа:Акультура асоциологиа]]
[[Акатегориа:Асоциалтә конструкционизм]]
[[Акатегориа:Ауаажәларратә концепциақәа]]
6ex5cr31htfjaqcu1sulqzdrq3s6c9y
171851
171847
2026-08-17T18:24:00Z
Nart17
17397
+{{Delete}} — астатиа жәаба иануп
171851
wikitext
text/x-wiki
{{Delete|Астатиа жәаба иануп: [[Акультура]] — асандбокс акопиа аҭахым (article is live in the main namespace; staging copy obsolete)}}
[[Файл:Marco Porcio Caton Major.jpg|мини|[[Марк Порций Катон Старший|Маркус Порциус Като Аиҳабы]]<br>(234-149 ш. ҳ. ҟ.). Ажәа ''cultura'' раԥхьаӡа акәны иуԥылоит ақәаарыхра иазку итрактат ''[[De Agri Cultura|De Agri Cultura]]'' аҟны (160 ш. ҳ. ҟ. иназынаԥшуа).]]
'''Акультура''' (алат аҟынтәи. cultura — «адгьыл сықәаарыхуеит, аус адызулоит»<ref>Этимологический словарь русского языка Семёнова А. В., статья «Культура»</ref>, шәахә. [[агрокультура|агрокультура]]<ref>Этимологический словарь школьника, Успенский Л. В., статья «Культ»</ref>, colere аҟынтәи — «ақәаарыхра, ахылаԥшра»<ref name="автоссылка1">Этимологический словарь русского языка Шанского Н. М., статья «Культ»</ref>, иазааигәоу — «[[культ|акульт]]»<ref name="автоссылка1" />) — [[люди|ауаа]] рҿы ишьақәгылаз [[ценность|ахәшьарақәа]], [[Норма (правило)|анормақәа]], [[Обычай|аҵасқәа]], [[Адин|адинхаҵарақәеи]] [[обряд|ақьабзқәеи]], [[Знание|адыррақәеи]] [[Умение|аҟазареи]], атехникеи атехнологиақәеи, [[Мышление|ахәыцшьа]], аусура, аинырра, акоммуникациа рзы азнеишьақәа<ref name="БРЭсult">{{БРЭ|статья=Культура|id=|автор=Межуев Вадим Михайлович, Константинов Андрей Викторович|ссылка=https://bigenc.ru/c/kul-tura-26efdd}}</ref>. [[Афилософиа|Афилософиа]], [[Культурология|акультурологиа]], [[Аҭоурых|аҭоурых]], [[Социология|асоциологиа]], [[Искусствознание|аҟазараҭҵаара]], [[Лингвистика|абызшәадыра]] ([[Этнолингвистика|аетнолингвистика]]), [[Политология|аполитологиа]], [[Этнология|аетнологиа]], [[Психология|апсихологиа]], [[Экономика|аекономика]], [[Педагогика|апедагогика]] рыҭҵаара амаҭәар.
Акультура ахылҵшьҭрас иԥхьаӡоуп ауаҩытәыҩсатә усура, [[познание|адырра]], [[творчество|арҿиара]].
== Акультура еиуеиԥшым аилкаарақәа ==
Адунеи аҿы иҟоу акультура, афилософиатәи аҭҵаарадырратәи [[Определение (логика)|ҳәаақәҵақәа]] рыхкырацәара, ари аилкаара акультуратә обиекти амаҭәари еиҳа иубарҭоу дыргак аҳасабала азхьаԥшра алнаршом, уи еиҳа еилккоу, иҭшәоу ахықәкылатәра аҭахуп<ref>{{книга |заглавие=Культурология. XX век. Энциклопедия в двух томах |ссылка=http://psylib.org.ua/books/levit01/txt061.htm |ответственный=Главный редактор и составитель С.Я.Левит |место=СПб. |издательство=Университетская книга |год=1998 |страниц=640 |isbn=5-7914-0022-5 |тираж=10000 экз. |archive-date=2009-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531144259/http://psylib.org.ua/books/levit01/txt061.htm }}</ref>: Акультура еилкаахоит абас …
* «Акультура азеиԥшуаҩытәыҩсатәи адоуҳатәи [[Ценности|беиарақәа]] практикала рынагӡара ауп»<ref>Выжлецов Г. П. Аксиология культуры. — СПб.: [[СПбГУ]]. — С.66</ref>;
* «Ҭоурыхла иалкаау ауаажәларреи ауаҩи рыҿиара аҩаӡара, ауаа рыԥсҭазаареи русуреи аиҿкаара ахкқәеи аформақәеи рыла иаарԥшу, иара убас урҭ иаԥырҵо аматериалтәи адоуҳатәи беиарақәа рыла иарбоу» ([[БСЭ|АЕД]]);
* «Ауаҩы ихымҩаԥгашьа аганахьала [[Генетика|генетикала]] ихылҵшьҭратәым адырраҭара аизакра» ([[Лотман, Юрий Михайлович|Иу. М. Лотман]]);
* «Ауаҩы ибиологиатәым цәырҵрақәа реизак зегьы»<ref>{{книга |автор=[[Пелипенко, Андрей Анатольевич|Пелипенко А. А.]], [[Яковенко, Игорь Григорьевич|Яковенко И. Г.]] |заглавие=Культура как система |ссылка=http://apelipenko.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0.aspx |место=М. |издательство=[[Языки русской культуры]] |год=1998 |archive-date=2011-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110426005146/http://apelipenko.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0.aspx }}</ref>;
* «Акультура, аритуалтәи адинхаҵаратәи маҵзурақәа раҳасабала еиҳа ишьахәу, узыршанхо ацәырҵрақәагьы уахь иналаҵаны, анызаара ахышәарақәа рышьклаԥшразы ахархәагақәа риерархиатә система аҳасабала еилкаахар алшоит» (Ҳ. О. Уилсон);
* «Ҭоурыхла ишьақәгылаз ахымҩаԥгашьеи аусуреи рнормақәа рсистема». Ари асистемаҿы аиндивид азеиԥш норма иакзаҵәыку«зегьы еицырзеиԥшу» «аныԥшра» акәны аилыркаароуп. (Ҳ.Ильенков, Афилософиеи акультуреи).
[[Антропологиа|Антропологиаҿы]] акультура ҳәа еилыркаауеит «ауаажәларра азырбо ахымҩаԥгашьеи артефактқәеи рҿы иааԥшуа еицрыдыркылахьоу агәаанагарақәа. ...Акультура, абасала, абстракциоуп, даҽакала иуҳәозар, ауаажәларра еиуеиԥшым алахәылацәа уск, ма обиектк иарҭо аҵакқәа зымпыҵаку ҿырԥштәуп. ...Иара убасгьы, „акультура“ ауаажәларра алахәылацәа еицҿакны ҳәоуеиқшәарала рхымҩаԥгашьа акзаара аҩаӡара иеиԥшаҳтәыр ҳалшоит.» (Роберт Редфилд, 1941<ref>{{Акьыԥхьра |книга |язык=en |автор линк=:en:Robert Redfield |автор имя=Robert |автор=Redfield |заглавие=The Folk Culture of Youcatan |место=Chicago |издательство=University of Chicago Press |год=1941 |pages=132 }}</ref>; цит. по: Беккер, 2018<ref name="Беккер, 2018">{{Акьыԥхьра |книга |автор линк=Беккер, Говард |автор имя=Г. |автор=Беккер |заглавие=Аутсайдеры |место=М. |издательство=Элементарные формы |год=2018 |ответственный=Пер. с англ. Н. Г. Фархатдинова; под ред. А. М. Корбута |страниц=272 |страницы=99–100 |ббк=60.54 |isbn=978-5-9500244-2-9 }}</ref>).
=== Ажәытәӡара ===
Ажәытә Бырзентәыла атермин «акультура» иазааигәан [[пайдейя|паидеиа]], уи иаанарԥшуан аилкаара «аҩныҵҟатәи акультура», мамзаргьы, даҽакала иуҳәозар, «аԥсы акультура».
Алатын хыҵхырҭақәа рҿы раԥхьаӡа акәны ажәа уԥылоит [[Марк Порций Катон Старший|Марк Порциа Катон Аиҳабы]] адгьылқәаарыхра иазку итрактат «[[De Agri Cultura|De Agri Cultura]]» (ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа 160 шықәса инарзынаԥшуа) — алатын проза зегь реиҳа изаатәу абаҟаҿы.
Ари атрактат баша адгьыл аус адулара акәымкәа, адәы ахылаԥшра иазкуп, адгьыл ақәаарыхра адагьы, ҷыдала гәыла-ԥсыла азыҟазаашьагьы азԥхьагәанаҭоит. Иаагозар, Катон адгьыл ҭыԥ аахәаразы абри аҩыза алабжьара ҟаиҵоит: умаашьакәа иааухәо адгьыл ҭыԥ акырынтә уакәшароуп; аҭыԥ бзиазар, шаҟа лассы-лассы игәоуҭало аҟара иугәаԥхоит. Абри «иугәаԥхо» хымԥада иҟазароуп. Уи ҟамлар, ахылаԥшра бзиагьы ҟалаӡом, мамзаргьы, акультура ҟалаӡом.
[[Файл:M-T-Cicero.jpg|thumb|left|Марк Туллиус Цицерон]]
Алатын бызшәаҿы ажәа аҵакырацәара амоуп:
* ақәаарыхра, аус адулара, ахылаԥшра (agri Lcr, C etc.); ааӡара (vitis C);
* адгьылқәаарыхра, [[сельское хозяйство|ақыҭанхамҩа]] Vr, Q, H;
* ааӡара, аҵара, аҿиара (animi C; culturae patientem commodare aurem H);
* амҵахырхәара, аҳаҭырқәҵара (potentis amici H)<ref>[http://lingvo.yandex.ru/la?text=cultura&lang=la&search_type=lingvo&st_translate=on «cultura» в переводных словарях]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=2018-10}}</ref>.
Аурымқәа рхы иадырхәон ажәа «акультура» иарбанзаалк обиектк аизыҟаратә еиҭарс аҿы, даҽакала иуҳәозар, изцааиуаз аиӷьтәра ҳәа ҵакыс измаз ажәеицааирақәа рҟны мацара: «culture juries» — ахымҩаԥгашьатә ԥҟарақәа раԥҵара, «culture lingual» — абызшәа аиӷьтәра уҳәа уб.иҵ.
Римтәи ацәажәаҩ, афилософ [[Марк Туллий Цицерон|Марк Тулли Цицерон]] (ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа 106-43 шықәсақәа) «Тускулантәи аиҿцәажәарақәа» рҿы ажәа «акультура» аҵакы еиҭарсны ихы иаирхәеит, афилософиа «аԥсы акультура» («cultura animae») ҳәа ахиҳәааит, мамзар, афилософиа знапы алаку ауаҩы адоуҳаи ахшыҩи ркультура имоуп ҳәа иԥхьаӡон.
=== Европа XVII—XVIII ашәышықәсақәа рзы ===
[[Файл:Johann Gottfried von Herder by Johann Ludwig Strecker, 1775.jpg|thumb|Иоханн Готфрид Гердер]]
Зхатәы ҵакы змоу еилкаараны «акультура» цәырҵит анемец зиндырҩы, аҭоурыхҭҵааҩ [[Пуфендорф, Самуэль фон|Самуель Пуфендорф]] иусумҭақәа рҿы (1632-1694). Иара ари атермин ихы иаирхәеит [[общество|ауаажәларраҿы]] [[воспитание|иааӡоу]] «иԥсабаратәым ауаҩы» идҳәаланы, [[образование|аҵара змам]] ауаҩы диҿырԥшны.
Афилософиатә, анаҩс аҭҵаарадырратәи есҽнытәи ахархәарахь ажәа «акультура» раԥхьа иалеигалеит 1782 шықәсазы «Ауаҩытәыҩсатә жәла акультура аҭоурых аԥышәа» ҳәа ашәҟәы ҭзыжьыз анемец рккаҩы [[Аделунг, Иоганн Кристоф|И. К. Аделунг]].
1780-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, атермин «акультура» аҭҵаарадырратә хархәара азҭоз [[Гердер, Иоганн Готфрид|И. Г. Гердер]] (1744-1803) иаахтны уи алатын хылҵшьҭреи ажәа «адгьылқәаарыхра» аетимологиатә еимадареи иақәирԥшуан. Иусумҭа аабатәи ашәҟәы «Ауаатәыҩса рҭоурых афилософиахь аидеиақәа» (1784-1791) аҟны иара «ауаҩытәыҩсатә жәла ааӡара» «агенетикатә процессгьы аорганикатә процессгьы» роуп ҳәа аарԥшуа иҩуан<ref>Сугай Л. А. Термины «культура», «цивилизация» и «просвещение» в России XIX — начала XX века // Труды ГАСК. Выпуск II. Мир культуры. — М.:ГАСК, 2000. — с. 39—53.</ref>:
{{Ацитата алагара}}
Ҳара иҳалшоит, ишакәхалак, ари ауаҩы игенезис аҩбатәи аҵакы аҭаны, акультура мамзаргьы, адгьыл ақәаарыхра ауп ҳҳәар ҟалоит, алашара ҳгәаларшәаны, [[просвещение|аҵаралашара]] ҳәа азаҳҳәар ҳалшоит, усҟан акультуреи алашареи реибаркыра адгьыл аҵыхәанӡа аҽеиҵнахуеит.
{{Ацитата алгара}}
[[Кант, Иммануил|И.Кант]], иаагозар, алшара акультура ааӡара акультура иаҿаиргылон. «Адәныҟатәи, „атехникатә“ культура ахкы ацивилизациа ҳәа азиҳәоит, — ҳәа азгәеиҭоит А.В. Гулыга. — Кант ацивилизациа ӷәӷәала аҿиара ибоит, агәҭынчымра аарԥшуа иазгәеиҭоит акультура ацәхьаҵра, аҵыхәтәантәигьы ԥхьаҟа ицоит, аха акырӡа ишьшьылаҳаны. Ари аишьашәаладара ауаатәыҩса ррыцҳарақәа жәпакы ирыхҟьоит»<ref>Гулыга А. В. Кант сегодня // И. Кант. Трактаты и письма. М.: Наука, 1980. С. 26.</ref>.
=== Урыстәылан XVIII—XIX ашәышықәсақәа рзы ===
XVIII ашәышықәсеи XIX актәи аԥшьбараки рзы аурыс бызшәа аилазаараҿы алексема «акультура» ыҟамызт, уи ус шакәу, иаагозар, [[Яновский, Николай Максимович|Н. М.Иановски]] еиқәиршәаз «Алфавитла иҟоу ажәеилыркааҩ ҿыц» иарҵабыргуеит (СПб., 1804. II ахәҭа. К инаркны Н аҟынӡа. Ад. 454). Ҩ-бызшәак рыла ишьақәгылаз ажәарқәа ажәа аурысшәахь аиҭагаразы ахархәара зылшо авариантқәа рыдыргалон. [[Гердер, Иоганн Готфрид|Гердер]], аилкаара ҿыц аарԥшразы, синонимқәаны ирыдигалаз анемец ажәақәа ҩба, аурыс бызшәаҿы ирықәшәоз акы заҵәык акәын — [[просвещение|аҵаралашара]].
Ажәа «акультура» аурыс лексикон ианалалаз 1830-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭа инаркны ауп. Иарбоу ажәа, аурыс лексикон аҿы аҟазаара азгәанаҭеит [[Ренофанц И. И.|И.И. Ренофан]] 1837 шықәсазы иҭижьыз «Аурыс шәҟәқәеи, агазеҭқәеи, ажурналқәеи рыԥхьара бзиа избо изы аџьыбаҭаҵа шәҟәы»<ref>Ренофанц И. Карманная книжка для любителя чтения русских книг, газет и журналов. СПб., 1837. С. 139.</ref>. Зыхьӡ ҳәоу ажәар иалнакаауан алексема аҵакқәа ҩба: актәи, «ачаарыхра, адгьылқәаарыхра»; аҩбатәи, «аҵарамазаара»<ref>Черных П. Я. Историко-этимологический словарь современного русского языка. М., 1993. Т. I. С. 453.</ref>.
Зҳәаақәҵақәа рҟынтәи ажәа «акультура» ҭҵаарадырратә терминк, философиатә категориак аҳасабала ауаажәларра рыхдырра ишаламлацыз аазырԥшуа Ренофанц ижәар адунеи ақәлара шықәсык шагыз, Урыстәыла ицәырҵит аусумҭа, иара автор аилкаара «акультура» ахь ааԥхьара адагьы, инеиҵыху аилыркаареи атеориатә ҵаҵӷәи аиҭеит. Зыӡбахә ҳәоу Санкт-петербургтәи Аимператортә медико-хирургиатә академиа академик, зҽаԥсазтәыз апрофессор [[Велланский, Данило Михайлович|Д.М. Веллански]] (1774-1847) иҩымҭа «Ахатәы физиологиа азеиԥш хәанга хадақәеи мамзаргьы аорганикатә физика адунеии» ауп. Аҵарауаҩ-медик, афилософ-шеллингшьҭаныҟәа, иарбоу иԥсабарафилософиатәу иусумҭаҟынтәи ауп атермин «акультура» аҭҵаарадырратә хархәара алагалара адагьы, Урыстәыла ииашаны акультура-философиатә идеиақәа рышьақәгыларагьы аԥхьаӡара шымҩаԥгатәу.
{{Ацитата алагара}}
Аԥсабара — ауаҩытәыҩса идоуҳла иаарыху, убри ауп Акультура, Амаҭәар иашьашәалоу аилкаара еиԥш, Ацәаҩа иақәшәо. Акультура амаҭәар шьақәзыргыло зеиӷьыҟам амаҭәарқәа роуп, Ацәаҩа амаҭәар акәзар, аҵакы иҟаҵәҟьоу еилкаарақәоуп. Акультураҿы арҿиарақәа мҩаԥысуеит еидҳәаларала, Ацәаҩаҿы аԥҵамҭақәа мҩаԥысуеит еидҳәаларада. Убри аҟнытә, Акультура зеиӷьыҟам ҟазшьоуп, Ацәаҩа ахаҭабзиараҵәҟьа амоуп. — Аҩбагьы, ҵакыла, еицтәароуп; Ацәаҩа аҳрақәа ахԥагьы: адгьыл иҵоу, аҵиаатә, аԥстәы, Акультура ахкқәа ирыднакыло амаҭәарқәа Аҟазареи, Аҭҵаарадыррақәеи, Ацәаҩашәатә Ҵареи ирықәшәоит<ref>Велланский Д. М. Основные начертания общей и частной физиологии или физики органического мира. СПб., 1836. С. 196—197.</ref>.
{{Ацитата алгара}}
{{Ацитата алагара}}
Ацәаҩа амаҭәартә мыругақәа ирықәшәоит Акультура зеиӷьыҟам аилкаарақәа, урҭ рдыррақәа рылаа, рцәеижьтә ҟазшьеи рыҳалал ҟазшьеи рҵакоуп. Аобиективтә еилкаарақәа афизикатә маҭәарқәа рыҭҵаара иаҵанакуеит, асубиективтә еилкаарақәа ауаҩытәыҩсатә доуҳаи уи аестетикатә рҿиамҭақәеи рыхҭысқәа ирызкуп<ref>Велланский Д. М. Основные начертания общей и частной физиологии или физики органического мира. СПб., 1836. С. 209.</ref>.
{{Ацитата алгара}}
=== Урыстәылан XIX—XX ашәышықәсақәа рзы ===
Аԥсабареи акультуреи реиҿагылара- еиҿырԥшра Веллански иусумҭаҿы аԥсабареи «аҩбатәи аԥсабареи» (инапылаҟаҵароу) классикала реиҿагылара акәӡам, аха илабҿабатәу адунеии уи зеиӷьыҟам ахаҿсахьеи реихьырԥшра ауп. Акультура — ари доуҳатә лагамҭоуп, Адунеитә Доуҳа аныԥшра, цәала-жьыла иарбазар зылшо, зеиӷьыҟам ала иаарԥшу — иахыгоу аилкаарақәа рҿы (аобиективтәи асубиективтәи, адырра ззынархоу амаҭәар зеиԥшроу ала)<ref>Сугай Л. А. Термины «культура», «цивилизация» и «просвещение» в России XIX — начала XX века // Труды ГАСК. Выпуск II. Мир культуры. — М.:[[Государственная академия славянской культуры|ГАСК]], 2000.-с.39-53.</ref>.
[[Бердяев, Николай Александрович|Н. А. Бердиаев]] иазиԥхьаӡон:
{{Ацитата алагара}}
Акультура акульт иадҳәалоуп, уи адинхаҵаратә культ аҟынтәи иҿиауеит, акульт аихшара, аҵакы еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыҭара иалҵшәоуп ҳәа. Афилософиатә хәыцра, аҭҵаарадырратә дырра, архитектура, аҿыханҵа, аскульптура, амузыка, апоезиа, амораль — зегьы ԥсабарала еизыршәаны ауахәаматә культ иалоуп, макьана инеиҵыхым, аихшара змам аформала. Акультурақәа рахьтә ижәытәӡатәиу — Египет Акультура ауахәамаҿы иалагеит, уи раԥхьатәи арҿиаҩцәа аныхаԥааҩцәа ракәын. Акультура абшьҭрақәа ркульт, аҳәамҭеи атрадициеи ирыдҳәалоуп. Уи иԥшьоу символикала иҭәуп, уаҟа даҽа доуҳатә ҵабыргык адыргақәеи аиԥшрақәеи рыҭоуп. Иарбан Культуразаалак (аматериалтә Культурагьы) адоуҳа Акультура ауп, иарбан Культуразаалак адоуҳатә шьаҭа амоуп — уи аԥсабаратә рыцҳарақәа риааиразы адоуҳа арҿиаратә усура иалҵшәоуп<ref>Бердяев Н. А. Смысл истории. М., 1990 °C. 166.</ref>.
{{Ацитата алгара}}
== Акультура аҭоурых аамҭеихшара ==
Европатәи акультура аҭоурых азы, иахьатәи акультурологиаҿы иадкылоуп анаҩстәи аамҭеихшара:
* Аԥхьаӡатәи акультура (4 азқь. ҳ. ҟ.);
* [[Древний мир|Ажәытәтәи адунеи]] акультура (4 азқь — V ашә. ҳ. ҟ.), уаҟа [[Древний Восток|Ажәытәтәи Мрагылара]] акультуреи [[Античность|Ажәытӡатәи аамҭа]] акультуреи алыркаауеит;
* [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] ркультура (V-XIV ашә.);
* [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара]] акультура мамзаргьы Аренессанс (XIV-XVI ашә.);
* [[Новое время|Аамҭа ҿыц]] акультура (XVI-XIX ашә.).
*
Акультура аҭоурых аамҭеихшара, [[Эпоха Возрождения|Аиҭарҿиара аепоха]] иаҵанакуа акультура, зхала иҟоу аамҭаны алкаара ҷыдара хадас иамоуп, аҭоурыхтә ҭҵаарадырраҿы ари аепоха ихьшәоу Абжьарашәышықәса, мамзаргьы заатәи Аамҭа ҿыц ҳәа иԥхьаӡоуп.
== Акультуреи аԥсабареи ==
Акультуреи [[Природа|аԥсабареи]] реимадара акультураҭҵаара апроблемақәа ируакуп.
[[Марк Порций Катон Старший|Марк Порци Катон Аиҳабы]] акультура аилкаара алеигалеит, адгьыл аус адулара иадкыло, ақәаарыхра, аиӷьтәра, аҳаҭырқәҵара ҳәа иҳәаақәиҵон. Ари аилкаараҿы, акультура ауаҩи [[природа|аԥсабареи]] русеицура, наҟ-ааҟтәи ахәарҭа иазырхоу акакәны ицәырҵуеит. Ас еиԥш аусеицураан, ауаҩы аԥсабара амаҭәарратә хәҭақәа идикылоит, игәҭакқәа алихуеит, иҵоит, аҭакс иџьабаа арҿиарала аԥсабара рбеиауа, аԥсы ахаҵо. Аԥсабара аиларбгара иазырхоу аусқәа ракәзар, иану [[Человечество|ауаатәыҩса]]гьы ирԥырхагамхарц залшом. Абас иҟоу ахымҩаԥгашьа иреиҳаӡоу ахдырратә усура иалҵшәаханы изыҟалаӡом, иара аазырԥшуагьы акультура ауп.
К.Ф. Завершински<ref>{{Книга|автор=Завершинский, К. Ф.|заглавие=Культура и культурология в жизни общества|ответственный=|издание=учебное пособие|место=Великий Новгород|издательство=НовГУ имени Ярослава Мудрого|год=2000|страницы=92|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref> излашьақәирӷәӷәо ала, акультура иазку агәаанагарақәа анышьақәгыло, Аиҭарҿиара аепоха аан ауп, «аԥсабаратәи анцәахаҵаратәи иреиԥшым иҷыдоу уаҩытәыҩсатә гәаанагарак аҳасабала». Ԥыҭрак ашьҭахь, «аԥсабаратә», «ацивилизациатә», «акультуратә» реиԥшымзаарақәа реилкаара мҩаԥысуеит Аамҭа Ҿыц аепоха аан, уи Иоганн Готфрид Гердер, Иммануил Кант русумҭақәа иузырҟәымҭхо ирыдҳәалоуп. Арҭ ахәыцыҩцәа ридеологиа ашьаҭаҿы, акультура ахшыҩ змоу зхы иақәиҭу рҿиараны иаарԥшуп, иара ахархәарала ауаҩы аԥсабара инапаҿы иааигоит, иҭахрақәа наигӡоит, убри аҟнытә аусура апроцесс аан, ауаҩытәыҩсатә ԥсабара акультура аиӷьтәра мҩаԥысуеит<ref>{{Cite web|url=https://lektsii.org/7-32179.html|title=Формирование духовной личности как части её духовной культуры|author=Аскалонова С.Б.|first=|website=Лекции|date=|pages=15|publisher=|access-date=2018-10-31|archive-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031174026/https://lektsii.org/7-32179.html|url-status=live}}</ref>.
Иахьатәи, имаҷымкәа иуԥыло акультуреи аԥсабареи реиҿагылара алшоит, ауаҩытәыҩса иҟазаара аԥсабара иаҟәыҭханы, акультуреи ақалақьтә ԥсҭазаареи, [[Ацивилизациа|ацивилизациеи]] реиԥштәра азхәыцра алыршараан. Иуадаҩым ақалақьтә ԥсҭазаара иаҵанакуа ацәырҵрақәа рҿырԥштәқәа рыԥшаара, акультура ахкы иузахымԥхьаӡало, уимоу акультура аилаҳареи уи аҟамзаареи ирҿырԥшыганы изыҟамло. Арҭ реиԥш агәаанагарақәа ԥшаахар алшоит [[И. Г. Гердер|И. Г.Гердер]], [[Н. А. Бердяев|Н. А. Бердиаев]] русумҭақәа рҿы.
Агәрагара уадаҩӡам, ауаҩы дзырҿио аԥсабареи иареи хшыҩла русеицура апринципқәа раҟәыҭхара, еизгоу акультуратә мазара аилаҳарахь ишнанаго, анаҩс иара [[Ацивилизациа|ацивилизациатә]] ԥсҭазаара ахаҭагьы шеиланажьуа. Ҿырԥштәыс иҟалар алшоит ажәытә дунеи аҳәынҭқарра ҽиақәа жәпакы реилаҳареи иахьатәи ақалақь дуқәа рыԥсҭазаараҿы хыԥхьаӡара рацәала акультура акризис ацәырҵрақәеи.
== Акультура иахьатәи аилкаара ==
[[Антропологиа|Антропологиатә]] культура — аусура аганахьала — аԥсабареи, ауаажәларреи, ауаҩы ихаҭеи реиҭакразы, амаҭәарратәи адоуҳатәи аалыхқәа рыла иаарԥшу ауаҩытәыҩса иԥсҭазааратә мҩоуп.
[[Аксиологическая концепция культуры|Аксиологиатә культура]] («аксиос» — иаԥсоу) — иаԥсоу ахәшьара — иҟоуп ауаҩытәыҩсатә усура арҿиамҭақәа реизак, урҭ зыԥсоу иалкаау асоциалтә системақәа рыҩныҵҟа еицазхарҵахьоу, ари аизакыра иарбоу асоциалтә еиҿкаара доуҳатә шьаҭаны, дырганы иазыҟоуп.
Адырраҭара-семиотикатә культура — абиԥарала еимырдо, аҵакдурақәеи, анормақәеи, аҵакқәеи, адыргақәеи (асимволқәеи) рыла иаарԥшу асоциалтә ҵакы змоу [[информация|дырраҭароуп]].
== Акультуреи ацивилизациеи ==
{{Ацитата алагара}}
Акультура ахьԥсуа, ацивилизациа цәырҵуеит.
{{Ацитата алгара|источник=[[Освальд Шпенглер]]}}
Цивилизациак аҳасабала иахьатәи аилкаара «акультура» аиҳарак ишьақәгылеит XVIII — XIX ашәышықәсақәа рылагамҭазы [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европа]]. Уинахыс ари аилкаара, ганкахьала, иаҵанакуа иалагеит Европа ахаҭа еиуеиԥшым ауаа ргәыԥқәа реиԥшымзаарақәа, даҽа ганкахьала — адунеи ахьынӡанаӡааӡо [[метрополия|аметрополиақәеи]] урҭ [[колония|рколониақәеи]] реиԥшымзаарақәа. Убри аҟнытәи уажәазы аилкаара «акультура» «[[Ацивилизациа|ацивилизациа]]» иаҟароуп, даҽакала иуҳәозар, аилкаара «[[природа|аԥсабара]]» иантиподуп. Ас еиԥш иҟоу аҳәаақәҵа ахархәара аҭо, хаз игоу ауааи атәылақәеи ацивилизациа аҩаӡарала имарианы реихшара алшоит. Хаз игоу авторцәа акультурагьы «адунеи аҿы зегьы иреиӷьу, иаԥҵаз, иҳәаз» ([[Арнольд, Мэтью|Метиу Арнольд]]) ҳәа ишьақәдыргылоит, уи аҳәаақәҵа иаднамкыло зегьы [[хаос|хыла-гәылоуп]], [[анархия|анархиоуп]]. Ари агәаанагарала, акультура ауаажәларраҿы асоциалтә ҿиареи апрогресси ӷәӷәала ирыдҳәалоуп. Арнольд иааиԥмырҟьаӡакәа иҳәаақәҵа ихы иаирхәоит: «... акультура, ҳара иҳадҳәалоу, зегьы ирызку адыррақәа раиура иахылҿиаауа, еиԥҟьара змам аиӷьтәра иалҵшәоуп, иара еибанаркуеит иреиӷьӡоу, иҳәази игәҭакызи» (Арнольд, [[1882|1882]]).
Апрактикаҿы, акультура аилкаара иреиӷьу аалыҵқәеи ахымҩаԥгашьеи зегьы рахь иаҵанакуеит, [[Аҟазара|аҟазареи]] [[классическая музыка|аклассикатә музыкеи]] уахь иналаҵаны. Абри агәаанагарала, аилкаара «акультуратә» ишакәхалак арҭ ахырхарҭақәа ирыдҳәалоу ауаа аднакылоит. Убри аан ауаа, аклассикатә музыка иадҳәалоу, еилкаарала иҳараку аҩаӡараҿы иҟоуп, аусуратә ҳаблақәа рҟынтәи [[рэп|ареп]] абзиабаҩцәа, мамзаргьы иаԥу аԥсҭазаашьа змоу [[Австралиа|Австралиа]] [[абориген|ашьагәыҭуаа]] раасҭа.
Амала, ас еиԥш иҟоу адунеихәаԥшышьа аҳәаақәа ирҭагӡаны, иҟоуп ахатәы цашьа — иаҳа имаҷны «акультура злоу» ауаа, аиҳарак, «иԥсабаратәу» ҳәа иахьрыхәаԥшуа, «иҳараку» акультура «ауаҩытәыҩсатә ԥсабара» ахәаҽра ахьадырҵо. Ари аҩыза агәаанагара уԥылоит XVIII ашәышықәса инаркны авторцәа аӡәырҩы русумҭақәа рҿы. Урҭ, иаагозар, инаҵшьны иазгәарҭоит [[народная музыка|жәлар рмузыка]] (анхацәа иаԥырҵаз акакәны) иԥсабаратәу аԥсҭазаашьа иаҳа ԥсыцқьарала ишаанарԥшуа, убри аан аклассикатә музыка хыхь-хыхьлатәины, [[декаданс|игәкажьганы]] иааԥшуеит. Ари аҩыза агәаанагара иқәныҟәаны, «мраҭашәаратәи ацивилизациа» анҭыҵ иҟоу ауаа — Мраҭашәара [[капитализм|акапитализм]] иԥхасҭанамтәыз «абнауаа аамсҭашәақәа» роуп.
Иахьа аҭҵааҩцәа реиҳараҩык ахырҟьацәарақәа рыҩбагьы мап рцәыркуеит. Урҭ ирыдыркылаӡом «ииашоу» акультура аконцепциа еиԥш, аԥсабара инагӡаны аҿаргыларагьы. Ара ирыдыркылоит «илыԥшаахым» акультура ҳаракы амазар шалшо «илыԥшааху» еиԥш, «имраҭашәаратәым» ауааԥсыра убасҵәҟьа культуратә уааԥсыраны иҟалар шалшо, амала ркультура даҽа знеишьақәак рыла ишаарԥшу. Иарбоу аконцепциаҿы «иҳараку» акультура алыԥшаахқәа ркультура ҳәа иԥхьаӡоуи, абаша уаа рҭахрақәа ирзырхоу атауарқәеи аԥҵамҭақәеи ирыҵаркуа «[[массовая культура|амассатә]]» культуреи реиԥшымзаара аарԥшуп. Иара убас усумҭақәак рҿы акультура ахкқәа рыҩбагьы, «иҳараку», «илаҟәу» еиуеиԥшым «[[субкультура|асубкультурақәа]]» рахь иаҵанакуеит.
[[философия жизни|Аԥсҭазаара афилософиа]] анемец хаҭарнак [[Освальд Шпенглер|Освальд Шпенглер]] игәаанагара акультура зхала иҟоу ацәеижь рацәа (еиуеиԥшым ажәларқәа), акыр шәышықәсақәа ицо зхатә еволиуциатә цикл иахысуа, ианыԥсуагьы, иаҿагыло ахь ииасны аиҭира ахҭысуеит — [[Ацивилизациа|ацивилизациахь]]. Ацивилизациа акультура иаҿадыргылоит уи зыԥсахуа аҿиара аетап аҳасабала, уаҟа хазы игоу ахаҭара арҿиаратә лшарақәа аҭахӡам, хадара зуа иԥсхьоу, ауаҩра злам агәаҵәажәпара ауп. Аглобализациа аамҭазы, аҵарауаа акультура аҭҵааразы аметодологиатә знеишьа хадақәа ирыхәаԥшуеит, уи аҵакы, аклассификациа азҵаарақәа, акультуреи ацивилизациеи реилкаарақәа реизыҟазаашьа адиалектика акатегориақәа «азеиԥш», «иҷыдоу», «иакзаҵәыку» рыла<ref>{{Статья|автор=Ажыбекова К. А.,Тогусаков О. А., Брусиловский Д. А.|заглавие=Коррелятивная взаимосвязь культуры и цивилизации (методологические аспекты)|ссылка=http://dom-hors.ru/rus/files/arhiv_zhurnala/fik/2017/3/philosophy/azhybekova-togusakov-brusilovskiy.pdf|язык=|издание=Общество: философия, история, культура|тип=|год=|месяц=|число=|том=|выпуск=3|номер=|страницы=9–16|issn=2221-2787|doi=10.24158/fik.2017.3.1|archive-date=2017-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517081536/http://dom-hors.ru/rus/files/arhiv_zhurnala/fik/2017/3/philosophy/azhybekova-togusakov-brusilovskiy.pdf }}</ref>.
Ҳаамҭазтәи [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырраҿы]] аҳра ауеит аилкаарақәа «акультуреи» «ацивилизациеи» еиԥшымзаарақәак аадырԥшуеит ҳәа агәаанагара, аха убри инаваргыланы урҭ иалкаау акзаарагьы аԥырҵоит, «медалк» аҩганк ракәны. Атерминқәа рыбжьара абсолиуттә еинаалара ыҟаӡам, зынӡа еинымаалара нагӡагьы ыҟаӡам<ref>{{Книга|ссылка=https://iknigi.net/avtor-vladimir-strogeckiy/101388-osnovy-kulturologii-vladimir-strogeckiy/read/page-7.html|автор=В. М. Строгецкий|заглавие=Основы культурологии|год=2014|место=[[Москва]], [[Берлин]]|издательство=Директ-Медиа|isbn=978-5-4475-2596-5|archive-date=2022-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220406231132/https://iknigi.net/avtor-vladimir-strogeckiy/101388-osnovy-kulturologii-vladimir-strogeckiy/read/page-7.html}}</ref>.
=== Акультура дунеихәаԥшышьак аҳасабала ===
[[Романтизм|Аромантизм]] аепоха аан, хазы иҟаз аҳрақәа тәыланы реидкылара иазку амилаҭтә ҵысрақәеи, иара убас Австро-Венгриатәи аимпериа иаҿагыланы амилаҭтә маҷқәа рҵысрақәеи еиҳарак ирызҿлымҳаз [[Германиа|Германиа]] аҵарауаа, акультура «адунеихәаԥшышьа» ҳәа аилкаара шьақәдыргылеит. Ас еиԥш иҟоу агәаанагарақәа рсистемаҿы еиуеиԥшым, иузеидымкыло адунеихәаԥшышьақәа аетникатә гәыԥқәа реиԥшымзаара хадақәа ракәны иҟоуп. Уаанӡатәи агәаанагарақәа ирҿырԥшны аԥхьагылара шамазгьы, ари аҩыза азнеишьа макьанагьы «ацивилизациатә» культуреи «ипримитивтәу», мамзаргьы «ахылҵшьҭратә» культуреи реиԥшымзаарақәа еиқәнархон.
XIX ашәышықәса анҵәамҭазы [[антрополог|антропологцәа]], иаҳа еиуеиԥшым аилазаарақәа аҵанакуа иҟалартәы, акультура аилкаара дырҭбааит. [[эволюция|Аеволиуциатә]] теориа шьаҭас иҟаҵаны, дара ауаа еиԥшны иҿиалароуп, шьҭа ауаа акультура ахьрымоу афакт ахаҭа ауаҩытәыҩсатә ҿиара апроцесс аҳәаақәҵара ахаҭа аҟынтәи иаауеит ҳәа ргәы иаанагон. Убри аан, амала, иалкаау акультурақәа реиԥшымзаарақәа раарбаразы абиологиатә еволиуциа азхьаԥшра шырҭахымыз рныԥшуан — анаҩс [[расизм|арасизм]] еиуеиԥшым аформақәа шьҭызхыз азнеишьа. Дара агәра ргон, абиологиатә еволиуциа иаҳа ихарҭәааны акультура аилкаара ахаҭа шаанарԥшуа, аилкаара, аҩыра змам ауаажәларрақәа, измоугьы — инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа, иҭыԥынтәалтәоу ажәларқәа рзы антропологцәа рхы иадырхәар рылшоз. Дара уи, ауаҩы иҿиараан адыррақәа роуреи рхархәареи рзы иаку асистема ахьаԥиҵаз, иара убас [[абстракция|абстракттә]] [[символ|символқәа]] раҳасабала урҭ егьырҭ ауаа рыҭара ахьилиршаз ала ишьақәдырӷәӷәон. Ауаҩытәыҩсатә индивидуумқәа ас еиԥш иҟоу асимволтә системақәа анырдыр, ианҭырҵаа, асистемақәа абиологиатә еволиуциа иахьԥшымкәа аҿиара иалагеит (даҽакала иуҳәозар, аӡәы даҽаӡәы идыррақәа иоур илшоит, урҭ аҩыџьагьы биологиала зынӡа еидҳәаламзаргьы). Ас еиԥш асимволқәа рхархәареи асоциалтә ԥышәа аиуреи алшара «ауаҩытәыҩсатә ԥсабареи» «ааӡареи» реимак аҿы ажәытә аргументқәа еиланаԥсоит. Абасала, Клиффорд Гиртзи егьырҭи ишьақәдырӷәӷәон ауаҩытәыҩсатә физиологиеи ахәыцреи раԥхьатәи акультуратә усурақәа ирылҵшәаны иҿиауан ҳәа, Миддлтон, ауаҩытәыҩсатә «инстинктқәа акультура ишышьақәнаргылаз» ала алкаа ҟаиҵон.
Хазы инхо ауаа ргәыԥқәа еиуеиԥшым акультурақәа аԥырҵоит, амала зыбжьара, хәҭа-хәҭалатәи аиҭныԥсахлара ҟалар алшо. Акультура есааира аҽаԥсахуеит, ауаа уи ҭырҵаар рылшоит, ари апроцесс зҽызыԥсахуа адәахьтәи аҭагылазаашьақәа [[Адаптация (биология)|рыҽрықәыршәара]] зегь реиҳа имариоу форманы иҟарҵоит. Иахьа антропологцәа акультура баша абиологиатә еволиуциа иалҵшәаны акәымкәа, уи иузаҟәымҭхо хәҭаны, [[Ауаҩы|ауаҩы]] анҭыҵтәи адунеи иашьцылара иамеханизм хаданы иахәаԥшуеит.
Арҭ агәаанагарақәа инарықәыршәаны акультура, ҭыԥк аҟынтәи даҽа ҭыԥк ахь аҽеиҭакра зылшо, [[антрополог|антропологцәа]] [[миф|амифқәеи]] [[обряд|аритуалқәеи]] иалкаау рформақәа, [[инструмент|амыругақәа]], анхарҭақәа рформақәа, ақыҭақәа реиҿкаашьа апринципқәа рыла иарбоу аиԥшымзаарақәа рыҭҵаара рылнаршо, ашьцылара афункциа змоу асимволқәа рсистема аҳасабала иааԥшуеит. Абасала, антропологцәа «аматериалтә культуреи» «асимволтә культуреи» реиԥшымзаара алыркаауеит, арҭ аилкаарақәа ауаҩы ирҿиара еиуеиԥшым аусхкқәа ахьадырбо мацарагьы акәымкәа, дара анализ азураан, еиуеиԥшым азнеишьақәа зҭаху, еиуеиԥшым ахалагаратә дыррақәа ахьрымоу азы.
Адунеитә еибашьрақәа ҩба рыбжьара аԥыжәара зауз акультура ас еиԥш ахәаԥшра иаҳәоит культурацыԥхьаӡа ахатәы ҳәаақәа шамоу, ахатәы ҭагылазаашьақәа рхархәарала акны ишахәаԥшлатәу. Уи иалҵшәаны ицәырҵит аилкаара «акультуратә [[релятивизм|релиативизм]]», аӡәы икультура аилкаарақәа ихы иархәаны даҽаӡәы ихымҩаԥгашьа идикылар илшоит ҳәа агәаанагарақәа, икультура аелементқәа ([[обряд|ақьабзқәа]] уҳәа уб. иҵ.) — урҭ ирыхәҭаку асимволқәа рсистема аилкаарала.
Абасала, акультура асимволтә [[код|кодқәеи]] урҭ аӡәы иҟынтәи даҽаӡәы иҭашьа азнеишьақәеи алоуп ҳәа агәаанагара иаанагоит акультура, иԥкызаргьы, есааира аҽшаԥсахуа. Акультуратә ҽыԥсахрақәа, амаҭәар ҿыцқәа раԥҵара иалҵшәахар шалшо еиԥш, даҽа культурак ианадҳәалоу аамҭазы имҩаԥысыр ҟалоит. Аҭынч ҳәаақәа ирҭагӡаны ианаанхо, акультурақәа реимадара иахылҿиаауеит еиуеиԥшым аелементқәа рымԥсахра (рыҭҵаарала), даҽакала иуҳәозар, акультурақәа реигәныҩра. Аиҿагылара, ма аполитикатә еиҟарамра аамҭазы, культурак ауаа, ҳәарада, ирылшоит даҽа еилазаарак акультуратә беиарақәа рымпыҵахалара, мамзаргьы рҵакдура адгалара («акультуратәра»).
Ацивилизациа ыҟанаҵы, аилазаарақәа зегьы ркультура аларҵәареи, аилибакаареи, адҵареи рпроцессқәа ирылахәын, убри аҟнытә иахьа культурацыԥхьаӡа рхатәы ҳәаақәа рыҩныҵҟа мацара иахәаԥшуа антропологцәа маҷҩуп. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа иазырыԥхьаӡоит акультура аелемент ахатәы ҳәаақәа рыла мацара ахәаԥшра ҟалом ҳәа, уи аҟаҵара алшоит еиуеиԥшым акультурақәа инарҭбаау реизыҟазаашьаҿы мацарала.
Иарбоу апроцессқәа рыдагьы, [[Миграция населения|ауаа реиҭаҵра]] акультура аелементқәа анырра ӷәӷәа рнаҭоит. Аколониалтә [[экспансия|мпыҵахалара]], иара убас амассатә миграциа реиԥш иҟоу афеномен, [[рабство|атәцәа рыҭирагьы]] уахь иналаҵаны, еиуеиԥшым акультурақәа анырра рызҭо, аҵакы змоу факторны иҟалеит. Уи иахҟьаны еилазаарақәак аижәлантәымра ду роуит. Антропологцәақәак ишьақәдырӷәӷәоит ас еиԥш иҟоу агәыԥқәа азеиԥш культурала рҽеидыркылоит ҳәа, уи ԥыжәарас иамоуп еижәлантәым аелементқәа [[субкультура|субкультурақәаны]] рыҭҵаара алыршара. Егьырҭ ракәзар, иаку акультура аҟазаара залшом, еижәлантәым аелементқәа амультикультуратә еилазаара шьақәдыргылоит ҳәа ишьақәдырӷәӷәоит. Амультикультура адоктрина аларҵәара, асоциалтә гәыԥқәа ркультуратә адаздамра азхаҵара зҭаху, ахеиԥштәразы аҵысрақәа рышьҭыҵра иақәшәеит.
Асоциобиологцәа иара убасгьы ишьақәдырӷәӷәоит акультура иахәаԥшызар алшоит акультуратә еиҭныԥсахлара ахьымҩаԥысуа аелементартә елементқәа рганахьала ҳәа. Ас еиԥш иҟоу аелементқәа, мамзаргьы «[[мем|амемқәа]]» (англ. meme), [[Докинз, Ричард|Ричард Докинз]] ишәҟәы «[[Эгоистичный ген|Зхы мацара иазхәыцуа аген]]» аҟны ишрыхьӡырҵаз еиԥш (англ. The Selfish Gene), 1976 шықәсазы икьыԥхьыз абиологиаҿы агенқәа реилкаара иеиԥшуп. Ари аҩыза агәаанагара, ахьӡ-аԥша маҷк шаиузгьы, академиатә ҵарауаа реиҳараҩык зынӡа мап ацәыркуеит.
=== Акультура ахымҩаԥгашьа анормақәа раҳасабала ===
Анаҩстәи, инарҭбааны ахархәара змоу акультура аилкаара, х-хәҭакны еибаркуп:
* Аԥсҭазааратә ҵакдура;
* Ахымҩаԥгара анормақәа;
* [[Артефакт (археология)|Артефактқәа]] (аматериалтә ԥҵамҭақәа).
Аԥсҭазааратә ҵакдурақәа аԥсҭазаараҿы зегь реиҳа ихадоу ахшыҩҵакқәа адырбоит. Урҭ роуп акультура шьаҭас иамоу.
Ахымҩаԥгашьа анормақәа аилкаарақәа [[Ахшыҩырҵара|Ахшыҩрҵареи]] [[Нравственность|Ацәаҩашәеи]] ирныԥшуеит. Урҭ иадырбоит ауаа еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа раан рхы шымҩаԥыргаша. [[государство|Аҳәынҭқарраҿы]], формалла ишьақәырӷәӷәоу аԥҟарақәа, [[Закон (право)|Азакәанқәа]] ҳәа ирышьҭоуп.
Артефактқәа, мамзаргьы аматериалтә культура аԥҵамҭақәа, шамхамзар раԥхьатәи аҩ-хәҭак ирхылҿиааз роуп.
[[археолог|Археологцәа]] аматериалтә культура аелементқәа аус рыдырулоит, асоциалтә [[антрополог|антропологцәа]] [[символ|асимволтә]] культура рхы азырышьҭуеит ҳәа азнеишьа ԥҟарахеит, аҵарауаа ргәыԥқәа аҩбагьы, ҳәарада, аинформациа шеимырдогьы. Уи адагьы, антропологцәа «акультура» аобиектқәа, ма атауарқәа реизга аҳасабала адагьы, арҭ атауарқәа аԥызҵо, акыр иаԥсаны иҟазҵо процессқәаны, иара убас арҭ аобиектқәа рхы иахьадырхәо социалтә еизыҟазаашьақәаны еилыркаауеит.
Голландиатәи антрополог [[Крамер, Итске|Итске Крамер]] игәаанагарала, акультура иааннакыло аҭыԥ амаҭәарқәеи ахымҩаԥгашьеи иалкаау реишьҭагылашьа аиқәырхара ауп, уи аарԥшуп ажәақәа «ҳара ҳҿы ус иаԥуп» рыла<ref>Браун Д., Крамер И. Как управлять корпоративным племенем: Прикладная антропология для топ-менеджера. — М.: Альпина Паблишер, 2020. — С. 61. — ISBN 978-5-9614-2640-3.</ref>.
== Акультураҿы аҽыԥсахрақәа ==
Акультураҿы аҿиареи, аиҭакрақәеи, апрогресси шамахамзар адинамика иаҟароуп, иара зеиԥш еилкаарак аҳасабала иқәгылоит. Адинамика — иалкаау аамҭа аҳәаақәа ирҭагӡаны ишьҭыху, ҵҩа змам хырхарҭарацәала еиҿкаау апроцессқәеи атрансформациақәеи акультураҿы ҵҩа рымам<ref>[[Гавров, Сергей Назипович|Гавров С. Н.]], Ашер Т. Кризис глобализирующегося мира и переход к планетарной культуре // Новая цивилизация: междисциплинарный научно-практический сборник. Предисл. С. Н. Гавров / [[Лайтман, Михаэль|М. Лайтман]], С. Н. Гавров, [[Марков, Борис Васильевич|Б. В. Марков]], [[Сахаров, Андреи Дмитри-иԥа|А. Д. Сахаров]], [[Флиер, Андрей Яковлевич|А. Я. Флиер]] и др. — [[Самара]]: [[Самарский научный центр РАН]], 2007. — С.170-194.</ref>.
Аксиомақәа:
* акультураҿы иҟоу аԥсахрақәа афактор рацәа ирыхҟьаны амзыз-ҳәааҭагӡара рымоуп;
* иарбанзаалак акультура аҿиара аинновациа аҳәаа ахьԥшра (акультура иҭышәынтәалоу аелементқәеи аԥышәара хкқәеи реизыҟазаашьа).
Афакторқәа:
* аԥсабаратә аагарҭақәа;
* аимадаратә;
* акультуратә еилаҵәара (акультуратә ҟазшьақәеи акомплексқәеи уаажәларрак аҟынтәи даҽа уаажәларрак ахь реилалара (акультуратә контакт));
* анхамҩатә технологиақәа;
* асоциалтә институтқәеи аиҿкаарақәеи;
* ахәшьара-ҵакытә;
* арационал-дырратә.
== Акультурақәа реиуеиԥшымра ==
Еиуеиԥшым акультурақәа, хыхь-хыхьлатәи рдырра акәзаргьы, аиԥшымзаарақәа рацәаны ианарбоит. Иаагозар, уаажәларрак аҿы [[многожёнство|аҳәса рацәа раагара]] нормоуп, даҽа уаажәларрак аҿы уи иақәыӡбоит. Еилазаарак аҿы [[галлюцинации|алаԥшҵашәарақәа]] [[психическое заболевание|аԥсихикатә чымазара]] иазҳәоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит, даҽа уаажәларрак аҿы урҭ ахдырра иреиҳаӡоу форманы, «амистикатә лаԥшҵашәарақәа», аҿаҳәатәқәа раҳасабала иахәаԥшуеит.
Аха иҟоуп, ауаажәларрақәа зегьы ирзеиԥшу, [[культурные универсалии|акультуратә дырраҭбаарақәа]] ҳәа изышьҭоу<ref name=ReferenceA>{{Cite web |url=http://www.ido.rudn.ru/ffec/soc/soc12.html |title=КАТЕГОРИЯ «КУЛЬТУРА» В СОЦИОЛОГИИ |access-date=2013-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130613031524/http://www.ido.rudn.ru/ffec/soc/soc12.html |archive-date=2013-06-13 |url-status=dead }}</ref>.
== Иарбанзаалак ауаажәларрақәа ркультура аижәлантәымра ==
Иарбан уаажәларразаалак аҿы иалукаар алшоит [[Элитарная культура|иҳараку (илыԥшааху) акультуреи]] жәлар ркультуреи ([[Афольклор|афольклор]]). Уи адагьы, иҟоуп аҵактәи асахьаркыратәи ган ала ирмариоу, зегьы ирзыманшәалоу [[массовая культура|амассатә культура]]. Уи иалшоит, иҳараку акультура еиԥш, жәлар ркультурагьы ақәцара.
Иара убасгьы ауаажәларраҿы еиуеиԥшым асоциалтә гәыԥқәа [[субкультура|рсубкультурақәа]] рацәоуп<ref name=ReferenceA />.
== Акультура аҭҵаара ==
Акультура академиатә маҭәарқәа жәпакы рҳәаа иҭагӡаны аҭҵаареи арефлексиеи ирмаҭәарны иқәгылоит. Ихадоу рхыԥхьаӡараҿы — [[культурология|акультурологиа]], [[культурные исследования|акультуратә ҭҵаарақәа]], [[культурная антропология|акультуратә антропологиа]], [[философия культуры|акультура афилософиа]], [[социология культуры|акультура асоциологиа]] уҳәа егьырҭгьы. Урыстәыла акультура иазку ҭҵаарадырра хаданы иԥхьаӡоуп акультурологиа, мраҭашәаратәи, еиҳарак англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы акәзар, атермин акультурологиа иаҳа иҭшәоу аҵакала, акультура аҭҵаара культуратә системак аҳасабала еилкаахоит<ref>White, Leslie «The Evolution of Culture: The Development of Civilization to the Fall of Rome». McGraw-Hill, New York (1959)</ref><ref>White, Leslie, (1975) "The Concept of Cultural Systems: A Key to Understanding Tribes and Nations, Columbia University, New York</ref>. Арҭ атәылақәа рҿы акультуратә процессқәа рыҭҵаара азеиԥш маҭәартә хырхарҭаны иқәгылоит [[культурные исследования|акультуратә ҭҵаарақәа]] (англ. cultural studies)<ref>Усманова А. Р. «Культурные исследования» // Постмодернизм: Энциклопедия / Мн.: Интерпрессервис; Книжный Дом, 2001. — 1040 с. — (Мир энциклопедий)</ref>. [[Культурная антропология|Акультуратә антропологиа]], ауаҩытәыҩсатә культуреи ауаажәларреи рыхкырацәара аҭҵаара иаҿуп, ахықәкы хадақәа ируакуп ари ахкырацәара аҟазаара зыхҟьаз аилыркаара. Акультуреи уи афеноменқәеи асоциологиа аметодологиатә хархәагақәа рыцхыраарала рыҭҵаареи, акультуреи ауаажәларреи рхьыԥшрақәа рышьақәыргылареи иаҿуп [[социология культуры|акультура асоциологиа]]<ref>[[Абушенко, Владимир Леонидович|Абушенко В. Л.]] Социология культуры // Социология: Энциклопедия / Сост. [[Грицанов, Александр Алексеевич|А. А. Грицанов]], [[Абушенко, Владимир Леонидович|В. Л. Абушенко]], Г. М. Евелькин, Г. Н. Соколова, О. В. Терещенко. — Мн.: Книжный Дом, 2003. — 1312 с. — (Мир энциклопедий)</ref>. [[Философия культуры|Акультура афилософиа]], ари акультура аҵаки астатуси рҷыда-философиатә ҭҵаара ауп<ref>[[Давыдов, Юрий Николаевич|Давыдов Ю. Н.]] Философия культуры // [[Большая советская энциклопедия]]</ref>.
== Акультура аларҵәара амҩақәа ==
Акультура аларҵәаразы ҵҩа змам амҩақәа ыҟоуп.
Акультура аларҵәара мҩаԥысуеит атехникатә хархәагақәеи асоциалтә институтқәеи рыла. [[Амассатә информациа ахархәагақәа|АИХ]], аҭҵаарадырра, аҟазара социалтә институтк аҳасабала, аҵара, [[семья|аҭаацәа]], еиуеиԥшым [[Общественное объединение|ауаажәларратә хеидкылақәа]], [[государство|аҳәынҭқарра]] уҳәа акультура аларҵәара аканалқәа ракәны иҟалар алшоит. Еиуеиԥшым агәырӷьарақәа, атрадициатәи аритуалтәи актқәа ([[Венчание|агәыргьынхаҵарақәа]], [[поминки|аԥсхәрақәа]] уҳәа) убас егьырҭгьы, иара убас акультуратә беиарақәа рыларҵәареи рыдкылареи рзы хархәагақәаны, мҩақәаны иқәгылар алшоит<ref name=":0">{{Книга|автор=|заглавие=Культурология: Учебное пособие|ответственный=|издание=Под ред. проф. Г. В. Драча.|место=Москва|издательство=Альфа-М|год=2003|страницы=67|страниц=432|isbn=}}</ref>.
Иалыркаауеит акультуратә инновациақәа рыҿиара абас еиԥш иҟоу аспектқәа: атиражҟаҵара, асублимациа, апроекциа, аидентификациа, урҭ иаадырԥшуеит акультура аиагара, уи адкылара, ашьҭкаара, аларҵәара рсоциал-ԥсихологиатә механизмқәа<ref name=":0" />.
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Всемирный день культурного разнообразия во имя диалога и развития|Адиалоги аҿиареи рзы акультуратә еиуеиԥшымра Адунеизегьтәи Амш]]
* [[Семиотика культуры|Акультура асемиотика]]
* [[Тартуско-московская семиотическая школа|Тарту-Москватәи асемиотикатә школ]]
* [[Традиционная культура|Атрадициатә культура]]
* [[Субкультура|Асубкультура]]
* [[Контркультура|Аконтркультура]]
* [[Доминирующая культура|Аԥыжәара змоу культура]]
* [[Массовая культура|Амассатә культура]]
* [[Философия культуры|Акультура афилософиа]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
'''аурыс бызшәала'''
* Асоян Ю., Малафеев А. [http://ec-dejavu.ru/c/Culture_1.html Историография концепта «cultura» (Античность — Ренессанс — Новое время)] // Асоян Ю., Малафеев А. Открытие идеи культуры. Опыт русской культурологии середины XIX — начала XX веков. М. 2000, с. 29-61.
* Беляев, И. А. [https://elibrary.ru/item.asp?id=29072057 Концепция культуры Д. В. Пивоварова] / И. А. Беляев // Интеллект. Инновации. Инвестиции. — 2016. — № 10. — С. 14-17.
* Беляев, И. А. [http://culturolog.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2051&Itemid=6 Культура, субкультура, контркультура] / И. А. Беляев, Н. А. Беляева // Духовность и государственность. Сборник научных статей. Выпуск 3; под ред. И. А. Беляева. — Оренбург: Филиал [[УрАГС]] в г. Оренбурге, 2002. — С. 5-18.
* [[Барбашин, Максим Юрьевич|Барбашин М. Ю.]] [http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2319050 Институциональный механизм этнокультурных заимствований (институционального механизма этно-культурное влияние). Вопросы культурологии. 2012, № 12 (декабрь), стр. 5-10.]
* [[Барбашин, Максим Юрьевич|Барбашин М. Ю.]] [http://www.evrazia.org/article/2064 Теоретические аспекты трансформации культур. 2012]
* Вавилин Е. А., Фофанов В. П. [http://filosof10.narod.ru/lib/Filosofia/fofanov_culture.doc Исторический материализм и категория культуры: Теоретико-методологический аспект.]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=2018-10}} Новосибирск, 1993.
* [[Зенкин, Сергей Николаевич|Зенкин С. Н.]] [http://ec-dejavu.ru/c-2/Cultural_relativity.html Культурный релятивизм: К истории идеи] // Зенкин С. Н. Французский романтизм и идея культуры. М.: [[РГГУ]], 2001, с. 21-31.
* [http://www.countries.ru/library/theory/culthist.htm История слова «культура».] // [[Ионин, Леонид Григорьевич|Ионин Л. Г.]] Социология культуры. -М.: Логос, 1998. — с.9-12.
* {{статья |автор=[[Келле, Владислав Жанович|Келле В. Ж.]] |заглавие=Процессы глобализации и динамика культуры |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_1/Kelle/9.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=1 |страницы=69—70 |ref=Келле }}
* {{статья |автор=[[Колин, Константин Константинович|Колин К. К.]] |заглавие=Неоглобализм и культура: новые угрозы для национальной безопасности |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Kolin/13.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=2 |страницы=104—111 |ref=Колин }}
* {{статья |автор=[[Колин, Константин Константинович|Колин К. К.]] |заглавие=Неоглобализм и культура: новые угрозы для национальной безопасности (окончание) |оригинал= |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Kolin/10.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=3 |страницы=80—87 |ref=Колин }}
* ''[[Коротаев, Андрей Витальевич|Коротаев А. В.]], Малков А. С., Халтурина Д. А.'' [http://edurss.ru/cgi-bin/db.pl?cp=&page=Book&id=49742&lang=Ru&blang=ru&list=Found Законы истории. Математическое моделирование развития Мир-Системы. Демография, экономика, культура.] 2-е изд. М.: [[УРСС]], 2007.
* Лич Эдмунд. [https://web.archive.org/web/20111125121810/http://www.etnograf.ru/node/46 Культура и коммуникация: логика взаимосвязи символов. К использованию структурного анализа в антропологии.] Пер. с англ. — М.: «[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]», 2001. — 142 с.
* {{книга|автор= [[Луков, Владимир Андреевич|Луков Вл. А.]]|заглавие= История культуры Европы XVIII–XIX веков|оригинал= |ссылка= http://www.mosgu.ru/nauchnaya/publications/2011/monographs/The_History_of_European_Culture.pdf|ответственный = |издание= |место= [[Москва|М.]]|издательство= [[ГИТР]] |год= 2011|том= |страницы= |страниц= 80|серия= |isbn = 978-5-94237-038-1|тираж= 100}}
* {{статья |автор=[[Луков, Михаил Владимирович|Луков М. В.]] |заглавие=Культура повседневности |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/4/Lukov_MV/ |автор издания= |издание=«[[Знание. Понимание. Умение]]» |тип= |место= |год=2008 |том= |номер=4 — [[Культурология]] |страницы= |ref=Луков М. В. }}
* {{статья |автор=[[Луков, Михаил Владимирович|Луков М. В.]] |заглавие=Обыденная культура и культура повседневности |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Lukov_MV/28.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=3 |страницы=199—203 |ref=Луков М. В. }}
* [[Маркарян, Эдуард Саркисович|Маркарян Э. С.]] Очерки истории культуры. — Ереван: Изд. АрмССР, 1968.
* [[Маркарян, Эдуард Саркисович|Маркарян Э. С.]] Теория культуры и современная наука. — М.: [[Мысль (московское издательство)|Мысль]], 1983.
* {{Источник/НФЭ|Культура|[[Стёпин, Вячеслав Семёнович|Стёпин В. С.]]|url=http://iph.ras.ru/elib/1574.html}}
* [[Сугай, Лариса Анатольевна|Сугай Л. А.]] [http://www.countries.ru/library/theory/cultsug.htm#m10 Термины «культура», «цивилизация» и «просвещение» в России XIX — начала XX века] // Труды ГАСК. Выпуск II. Мир культуры. — М.:[[Государственная академия славянской культуры|ГАСК]], 2000.-с.39-53.
* [[Флиер, Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] История культуры как смена доминантных типов идентичности // [[Личность. Культура. Общество]]. 2012. Том 14. Вып. 1 (69-70). С. 108—122.
* [[Флиер, Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] Вектор культурной эволюции // [[Обсерватория культуры]]. 2011. № 5. С. 4-16.
* {{статья |автор=[[Флиер Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] |заглавие=Современная культура как тенденция |оригинал= |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2012/1/Flier_Contemporary-Culture/ |автор издания= |издание=Информационный гуманитарный портал «[[Знание. Понимание. Умение]]» |тип= |место= |год=2012 |том= |номер=1 (январь — февраль) ([http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2012/1/Flier_Contemporary-Culture/ Архивировано WebCite®]) |ref=Флиер |страницы= }}
* [[Флиер Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] [http://cult-cult.ru/teoriya-kulitury-kak-filosofiya-istorii/ Теория культуры как философия истории] // Культура культуры — 2014 — № 1
* [[Чучин-Русов, Александр Евгеньевич|Чучин-Русов А. Е.]] [http://www.countries.ru/library/theory/chuchcult.htm Конвергенция культур.] — М.:Магистр, 1997.
* [[Шендрик, Анатолий Иванович|Шендрик А. И.]] Теория культуры. — М.: Издательство политической литературы «Единство», 2002. — 519 с.
* {{статья |автор=[[Шохин, Владимир Кириллович|Шохин В. К.]]|заглавие=Античное понятие культуры и протокультурфилософия: специфика и компаративные параллели |оригинал= |ссылка=http://vphil.ru/index.php?id=285&option=com_content&task=view |автор издания= |издание=[[Вопросы философии]] |тип= |место= |издательство= |год=2011|том= |выпуск= |номер=3 |страницы=51—61 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Шохин|archive-url= |archive-date=}}
'''егьырҭ абызшәақәа рыла'''
* Arnold Groh, ''Theories of Culture'', Лондон 2019, ISBN 978-1-138-66865-2.
* Georg Schwarz, ''Kulturexperimente im Altertum'', Berlin 2010.
* {{книга | автор= Даниэль Браун, Итске Крамер |заглавие= Как управлять корпоративным племенем: Прикладная антропология для топ-менеджера| оригинал= Danielle Braun, (Jitske Kramer). Building Tribes - Travel Guide for Organizations | издательство= Альпина Паблишер |год=2020|место = М.|allpages= 406|isbn= 978-5-9614-2640-3|ref= Браун, Крамер}}.
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://ec-dejavu.ru/main.html Энциклопедия культур Deja Vu]
* [https://www.youtube.com/watch?v=75n-r97rIGU Культура в СССР = субкультура российской интеллигенции]
* [http://www.hischool.ru/ Ассоциация культурологических кафедр и научных центров]
* [http://intencia.ru/News-view-6.html Историческое развитие понятия «культура»]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:культура}}
[[Акатегориа:Акультура| ]]
[[Акатегориа:Акультура асоциологиа]]
[[Акатегориа:Асоциалтә конструкционизм]]
[[Акатегориа:Ауаажәларратә концепциақәа]]
llmhnupcm08aj1j2umfp7vsjenkxmpa
Акультура
0
55378
171848
2026-08-17T18:22:52Z
Nart17
17397
Аиҭагара [[:ru:Культура]] аҟынтәи (CC BY-SA 4.0; авторцәа — аҭоурых аҿы). Аиҭагаҩ: Ева Тания. Nart17 translation team.
171848
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Marco Porcio Caton Major.jpg|мини|[[Марк Порций Катон Старший|Маркус Порциус Като Аиҳабы]]<br>(234-149 ш. ҳ. ҟ.). Ажәа ''cultura'' раԥхьаӡа акәны иуԥылоит ақәаарыхра иазку итрактат ''[[De Agri Cultura|De Agri Cultura]]'' аҟны (160 ш. ҳ. ҟ. иназынаԥшуа).]]
'''Акультура''' (алат аҟынтәи. cultura — «адгьыл сықәаарыхуеит, аус адызулоит»<ref>Этимологический словарь русского языка Семёнова А. В., статья «Культура»</ref>, шәахә. [[агрокультура|агрокультура]]<ref>Этимологический словарь школьника, Успенский Л. В., статья «Культ»</ref>, colere аҟынтәи — «ақәаарыхра, ахылаԥшра»<ref name="автоссылка1">Этимологический словарь русского языка Шанского Н. М., статья «Культ»</ref>, иазааигәоу — «[[культ|акульт]]»<ref name="автоссылка1" />) — [[люди|ауаа]] рҿы ишьақәгылаз [[ценность|ахәшьарақәа]], [[Норма (правило)|анормақәа]], [[Обычай|аҵасқәа]], [[Адин|адинхаҵарақәеи]] [[обряд|ақьабзқәеи]], [[Знание|адыррақәеи]] [[Умение|аҟазареи]], атехникеи атехнологиақәеи, [[Мышление|ахәыцшьа]], аусура, аинырра, акоммуникациа рзы азнеишьақәа<ref name="БРЭсult">{{БРЭ|статья=Культура|id=|автор=Межуев Вадим Михайлович, Константинов Андрей Викторович|ссылка=https://bigenc.ru/c/kul-tura-26efdd}}</ref>. [[Афилософиа|Афилософиа]], [[Культурология|акультурологиа]], [[Аҭоурых|аҭоурых]], [[Социология|асоциологиа]], [[Искусствознание|аҟазараҭҵаара]], [[Лингвистика|абызшәадыра]] ([[Этнолингвистика|аетнолингвистика]]), [[Политология|аполитологиа]], [[Этнология|аетнологиа]], [[Психология|апсихологиа]], [[Экономика|аекономика]], [[Педагогика|апедагогика]] рыҭҵаара амаҭәар.
Акультура ахылҵшьҭрас иԥхьаӡоуп ауаҩытәыҩсатә усура, [[познание|адырра]], [[творчество|арҿиара]].
== Акультура еиуеиԥшым аилкаарақәа ==
Адунеи аҿы иҟоу акультура, афилософиатәи аҭҵаарадырратәи [[Определение (логика)|ҳәаақәҵақәа]] рыхкырацәара, ари аилкаара акультуратә обиекти амаҭәари еиҳа иубарҭоу дыргак аҳасабала азхьаԥшра алнаршом, уи еиҳа еилккоу, иҭшәоу ахықәкылатәра аҭахуп<ref>{{книга |заглавие=Культурология. XX век. Энциклопедия в двух томах |ссылка=http://psylib.org.ua/books/levit01/txt061.htm |ответственный=Главный редактор и составитель С.Я.Левит |место=СПб. |издательство=Университетская книга |год=1998 |страниц=640 |isbn=5-7914-0022-5 |тираж=10000 экз. |archive-date=2009-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531144259/http://psylib.org.ua/books/levit01/txt061.htm }}</ref>: Акультура еилкаахоит абас …
* «Акультура азеиԥшуаҩытәыҩсатәи адоуҳатәи [[Ценности|беиарақәа]] практикала рынагӡара ауп»<ref>Выжлецов Г. П. Аксиология культуры. — СПб.: [[СПбГУ]]. — С.66</ref>;
* «Ҭоурыхла иалкаау ауаажәларреи ауаҩи рыҿиара аҩаӡара, ауаа рыԥсҭазаареи русуреи аиҿкаара ахкқәеи аформақәеи рыла иаарԥшу, иара убас урҭ иаԥырҵо аматериалтәи адоуҳатәи беиарақәа рыла иарбоу» ([[БСЭ|АЕД]]);
* «Ауаҩы ихымҩаԥгашьа аганахьала [[Генетика|генетикала]] ихылҵшьҭратәым адырраҭара аизакра» ([[Лотман, Юрий Михайлович|Иу. М. Лотман]]);
* «Ауаҩы ибиологиатәым цәырҵрақәа реизак зегьы»<ref>{{книга |автор=[[Пелипенко, Андрей Анатольевич|Пелипенко А. А.]], [[Яковенко, Игорь Григорьевич|Яковенко И. Г.]] |заглавие=Культура как система |ссылка=http://apelipenko.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0.aspx |место=М. |издательство=[[Языки русской культуры]] |год=1998 |archive-date=2011-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110426005146/http://apelipenko.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0.aspx }}</ref>;
* «Акультура, аритуалтәи адинхаҵаратәи маҵзурақәа раҳасабала еиҳа ишьахәу, узыршанхо ацәырҵрақәагьы уахь иналаҵаны, анызаара ахышәарақәа рышьклаԥшразы ахархәагақәа риерархиатә система аҳасабала еилкаахар алшоит» (Ҳ. О. Уилсон);
* «Ҭоурыхла ишьақәгылаз ахымҩаԥгашьеи аусуреи рнормақәа рсистема». Ари асистемаҿы аиндивид азеиԥш норма иакзаҵәыку«зегьы еицырзеиԥшу» «аныԥшра» акәны аилыркаароуп. (Ҳ.Ильенков, Афилософиеи акультуреи).
[[Антропологиа|Антропологиаҿы]] акультура ҳәа еилыркаауеит «ауаажәларра азырбо ахымҩаԥгашьеи артефактқәеи рҿы иааԥшуа еицрыдыркылахьоу агәаанагарақәа. ...Акультура, абасала, абстракциоуп, даҽакала иуҳәозар, ауаажәларра еиуеиԥшым алахәылацәа уск, ма обиектк иарҭо аҵакқәа зымпыҵаку ҿырԥштәуп. ...Иара убасгьы, „акультура“ ауаажәларра алахәылацәа еицҿакны ҳәоуеиқшәарала рхымҩаԥгашьа акзаара аҩаӡара иеиԥшаҳтәыр ҳалшоит.» (Роберт Редфилд, 1941<ref>{{Акьыԥхьра |книга |язык=en |автор линк=:en:Robert Redfield |автор имя=Robert |автор=Redfield |заглавие=The Folk Culture of Youcatan |место=Chicago |издательство=University of Chicago Press |год=1941 |pages=132 }}</ref>; цит. по: Беккер, 2018<ref name="Беккер, 2018">{{Акьыԥхьра |книга |автор линк=Беккер, Говард |автор имя=Г. |автор=Беккер |заглавие=Аутсайдеры |место=М. |издательство=Элементарные формы |год=2018 |ответственный=Пер. с англ. Н. Г. Фархатдинова; под ред. А. М. Корбута |страниц=272 |страницы=99–100 |ббк=60.54 |isbn=978-5-9500244-2-9 }}</ref>).
=== Ажәытәӡара ===
Ажәытә Бырзентәыла атермин «акультура» иазааигәан [[пайдейя|паидеиа]], уи иаанарԥшуан аилкаара «аҩныҵҟатәи акультура», мамзаргьы, даҽакала иуҳәозар, «аԥсы акультура».
Алатын хыҵхырҭақәа рҿы раԥхьаӡа акәны ажәа уԥылоит [[Марк Порций Катон Старший|Марк Порциа Катон Аиҳабы]] адгьылқәаарыхра иазку итрактат «[[De Agri Cultura|De Agri Cultura]]» (ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа 160 шықәса инарзынаԥшуа) — алатын проза зегь реиҳа изаатәу абаҟаҿы.
Ари атрактат баша адгьыл аус адулара акәымкәа, адәы ахылаԥшра иазкуп, адгьыл ақәаарыхра адагьы, ҷыдала гәыла-ԥсыла азыҟазаашьагьы азԥхьагәанаҭоит. Иаагозар, Катон адгьыл ҭыԥ аахәаразы абри аҩыза алабжьара ҟаиҵоит: умаашьакәа иааухәо адгьыл ҭыԥ акырынтә уакәшароуп; аҭыԥ бзиазар, шаҟа лассы-лассы игәоуҭало аҟара иугәаԥхоит. Абри «иугәаԥхо» хымԥада иҟазароуп. Уи ҟамлар, ахылаԥшра бзиагьы ҟалаӡом, мамзаргьы, акультура ҟалаӡом.
[[Файл:M-T-Cicero.jpg|thumb|left|Марк Туллиус Цицерон]]
Алатын бызшәаҿы ажәа аҵакырацәара амоуп:
* ақәаарыхра, аус адулара, ахылаԥшра (agri Lcr, C etc.); ааӡара (vitis C);
* адгьылқәаарыхра, [[сельское хозяйство|ақыҭанхамҩа]] Vr, Q, H;
* ааӡара, аҵара, аҿиара (animi C; culturae patientem commodare aurem H);
* амҵахырхәара, аҳаҭырқәҵара (potentis amici H)<ref>[http://lingvo.yandex.ru/la?text=cultura&lang=la&search_type=lingvo&st_translate=on «cultura» в переводных словарях]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=2018-10}}</ref>.
Аурымқәа рхы иадырхәон ажәа «акультура» иарбанзаалк обиектк аизыҟаратә еиҭарс аҿы, даҽакала иуҳәозар, изцааиуаз аиӷьтәра ҳәа ҵакыс измаз ажәеицааирақәа рҟны мацара: «culture juries» — ахымҩаԥгашьатә ԥҟарақәа раԥҵара, «culture lingual» — абызшәа аиӷьтәра уҳәа уб.иҵ.
Римтәи ацәажәаҩ, афилософ [[Марк Туллий Цицерон|Марк Тулли Цицерон]] (ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа 106-43 шықәсақәа) «Тускулантәи аиҿцәажәарақәа» рҿы ажәа «акультура» аҵакы еиҭарсны ихы иаирхәеит, афилософиа «аԥсы акультура» («cultura animae») ҳәа ахиҳәааит, мамзар, афилософиа знапы алаку ауаҩы адоуҳаи ахшыҩи ркультура имоуп ҳәа иԥхьаӡон.
=== Европа XVII—XVIII ашәышықәсақәа рзы ===
[[Файл:Johann Gottfried von Herder by Johann Ludwig Strecker, 1775.jpg|thumb|Иоханн Готфрид Гердер]]
Зхатәы ҵакы змоу еилкаараны «акультура» цәырҵит анемец зиндырҩы, аҭоурыхҭҵааҩ [[Пуфендорф, Самуэль фон|Самуель Пуфендорф]] иусумҭақәа рҿы (1632-1694). Иара ари атермин ихы иаирхәеит [[общество|ауаажәларраҿы]] [[воспитание|иааӡоу]] «иԥсабаратәым ауаҩы» идҳәаланы, [[образование|аҵара змам]] ауаҩы диҿырԥшны.
Афилософиатә, анаҩс аҭҵаарадырратәи есҽнытәи ахархәарахь ажәа «акультура» раԥхьа иалеигалеит 1782 шықәсазы «Ауаҩытәыҩсатә жәла акультура аҭоурых аԥышәа» ҳәа ашәҟәы ҭзыжьыз анемец рккаҩы [[Аделунг, Иоганн Кристоф|И. К. Аделунг]].
1780-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, атермин «акультура» аҭҵаарадырратә хархәара азҭоз [[Гердер, Иоганн Готфрид|И. Г. Гердер]] (1744-1803) иаахтны уи алатын хылҵшьҭреи ажәа «адгьылқәаарыхра» аетимологиатә еимадареи иақәирԥшуан. Иусумҭа аабатәи ашәҟәы «Ауаатәыҩса рҭоурых афилософиахь аидеиақәа» (1784-1791) аҟны иара «ауаҩытәыҩсатә жәла ааӡара» «агенетикатә процессгьы аорганикатә процессгьы» роуп ҳәа аарԥшуа иҩуан<ref>Сугай Л. А. Термины «культура», «цивилизация» и «просвещение» в России XIX — начала XX века // Труды ГАСК. Выпуск II. Мир культуры. — М.:ГАСК, 2000. — с. 39—53.</ref>:
{{Ацитата алагара}}
Ҳара иҳалшоит, ишакәхалак, ари ауаҩы игенезис аҩбатәи аҵакы аҭаны, акультура мамзаргьы, адгьыл ақәаарыхра ауп ҳҳәар ҟалоит, алашара ҳгәаларшәаны, [[просвещение|аҵаралашара]] ҳәа азаҳҳәар ҳалшоит, усҟан акультуреи алашареи реибаркыра адгьыл аҵыхәанӡа аҽеиҵнахуеит.
{{Ацитата алгара}}
[[Кант, Иммануил|И.Кант]], иаагозар, алшара акультура ааӡара акультура иаҿаиргылон. «Адәныҟатәи, „атехникатә“ культура ахкы ацивилизациа ҳәа азиҳәоит, — ҳәа азгәеиҭоит А.В. Гулыга. — Кант ацивилизациа ӷәӷәала аҿиара ибоит, агәҭынчымра аарԥшуа иазгәеиҭоит акультура ацәхьаҵра, аҵыхәтәантәигьы ԥхьаҟа ицоит, аха акырӡа ишьшьылаҳаны. Ари аишьашәаладара ауаатәыҩса ррыцҳарақәа жәпакы ирыхҟьоит»<ref>Гулыга А. В. Кант сегодня // И. Кант. Трактаты и письма. М.: Наука, 1980. С. 26.</ref>.
=== Урыстәылан XVIII—XIX ашәышықәсақәа рзы ===
XVIII ашәышықәсеи XIX актәи аԥшьбараки рзы аурыс бызшәа аилазаараҿы алексема «акультура» ыҟамызт, уи ус шакәу, иаагозар, [[Яновский, Николай Максимович|Н. М.Иановски]] еиқәиршәаз «Алфавитла иҟоу ажәеилыркааҩ ҿыц» иарҵабыргуеит (СПб., 1804. II ахәҭа. К инаркны Н аҟынӡа. Ад. 454). Ҩ-бызшәак рыла ишьақәгылаз ажәарқәа ажәа аурысшәахь аиҭагаразы ахархәара зылшо авариантқәа рыдыргалон. [[Гердер, Иоганн Готфрид|Гердер]], аилкаара ҿыц аарԥшразы, синонимқәаны ирыдигалаз анемец ажәақәа ҩба, аурыс бызшәаҿы ирықәшәоз акы заҵәык акәын — [[просвещение|аҵаралашара]].
Ажәа «акультура» аурыс лексикон ианалалаз 1830-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭа инаркны ауп. Иарбоу ажәа, аурыс лексикон аҿы аҟазаара азгәанаҭеит [[Ренофанц И. И.|И.И. Ренофан]] 1837 шықәсазы иҭижьыз «Аурыс шәҟәқәеи, агазеҭқәеи, ажурналқәеи рыԥхьара бзиа избо изы аџьыбаҭаҵа шәҟәы»<ref>Ренофанц И. Карманная книжка для любителя чтения русских книг, газет и журналов. СПб., 1837. С. 139.</ref>. Зыхьӡ ҳәоу ажәар иалнакаауан алексема аҵакқәа ҩба: актәи, «ачаарыхра, адгьылқәаарыхра»; аҩбатәи, «аҵарамазаара»<ref>Черных П. Я. Историко-этимологический словарь современного русского языка. М., 1993. Т. I. С. 453.</ref>.
Зҳәаақәҵақәа рҟынтәи ажәа «акультура» ҭҵаарадырратә терминк, философиатә категориак аҳасабала ауаажәларра рыхдырра ишаламлацыз аазырԥшуа Ренофанц ижәар адунеи ақәлара шықәсык шагыз, Урыстәыла ицәырҵит аусумҭа, иара автор аилкаара «акультура» ахь ааԥхьара адагьы, инеиҵыху аилыркаареи атеориатә ҵаҵӷәи аиҭеит. Зыӡбахә ҳәоу Санкт-петербургтәи Аимператортә медико-хирургиатә академиа академик, зҽаԥсазтәыз апрофессор [[Велланский, Данило Михайлович|Д.М. Веллански]] (1774-1847) иҩымҭа «Ахатәы физиологиа азеиԥш хәанга хадақәеи мамзаргьы аорганикатә физика адунеии» ауп. Аҵарауаҩ-медик, афилософ-шеллингшьҭаныҟәа, иарбоу иԥсабарафилософиатәу иусумҭаҟынтәи ауп атермин «акультура» аҭҵаарадырратә хархәара алагалара адагьы, Урыстәыла ииашаны акультура-философиатә идеиақәа рышьақәгыларагьы аԥхьаӡара шымҩаԥгатәу.
{{Ацитата алагара}}
Аԥсабара — ауаҩытәыҩса идоуҳла иаарыху, убри ауп Акультура, Амаҭәар иашьашәалоу аилкаара еиԥш, Ацәаҩа иақәшәо. Акультура амаҭәар шьақәзыргыло зеиӷьыҟам амаҭәарқәа роуп, Ацәаҩа амаҭәар акәзар, аҵакы иҟаҵәҟьоу еилкаарақәоуп. Акультураҿы арҿиарақәа мҩаԥысуеит еидҳәаларала, Ацәаҩаҿы аԥҵамҭақәа мҩаԥысуеит еидҳәаларада. Убри аҟнытә, Акультура зеиӷьыҟам ҟазшьоуп, Ацәаҩа ахаҭабзиараҵәҟьа амоуп. — Аҩбагьы, ҵакыла, еицтәароуп; Ацәаҩа аҳрақәа ахԥагьы: адгьыл иҵоу, аҵиаатә, аԥстәы, Акультура ахкқәа ирыднакыло амаҭәарқәа Аҟазареи, Аҭҵаарадыррақәеи, Ацәаҩашәатә Ҵареи ирықәшәоит<ref>Велланский Д. М. Основные начертания общей и частной физиологии или физики органического мира. СПб., 1836. С. 196—197.</ref>.
{{Ацитата алгара}}
{{Ацитата алагара}}
Ацәаҩа амаҭәартә мыругақәа ирықәшәоит Акультура зеиӷьыҟам аилкаарақәа, урҭ рдыррақәа рылаа, рцәеижьтә ҟазшьеи рыҳалал ҟазшьеи рҵакоуп. Аобиективтә еилкаарақәа афизикатә маҭәарқәа рыҭҵаара иаҵанакуеит, асубиективтә еилкаарақәа ауаҩытәыҩсатә доуҳаи уи аестетикатә рҿиамҭақәеи рыхҭысқәа ирызкуп<ref>Велланский Д. М. Основные начертания общей и частной физиологии или физики органического мира. СПб., 1836. С. 209.</ref>.
{{Ацитата алгара}}
=== Урыстәылан XIX—XX ашәышықәсақәа рзы ===
Аԥсабареи акультуреи реиҿагылара- еиҿырԥшра Веллански иусумҭаҿы аԥсабареи «аҩбатәи аԥсабареи» (инапылаҟаҵароу) классикала реиҿагылара акәӡам, аха илабҿабатәу адунеии уи зеиӷьыҟам ахаҿсахьеи реихьырԥшра ауп. Акультура — ари доуҳатә лагамҭоуп, Адунеитә Доуҳа аныԥшра, цәала-жьыла иарбазар зылшо, зеиӷьыҟам ала иаарԥшу — иахыгоу аилкаарақәа рҿы (аобиективтәи асубиективтәи, адырра ззынархоу амаҭәар зеиԥшроу ала)<ref>Сугай Л. А. Термины «культура», «цивилизация» и «просвещение» в России XIX — начала XX века // Труды ГАСК. Выпуск II. Мир культуры. — М.:[[Государственная академия славянской культуры|ГАСК]], 2000.-с.39-53.</ref>.
[[Бердяев, Николай Александрович|Н. А. Бердиаев]] иазиԥхьаӡон:
{{Ацитата алагара}}
Акультура акульт иадҳәалоуп, уи адинхаҵаратә культ аҟынтәи иҿиауеит, акульт аихшара, аҵакы еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыҭара иалҵшәоуп ҳәа. Афилософиатә хәыцра, аҭҵаарадырратә дырра, архитектура, аҿыханҵа, аскульптура, амузыка, апоезиа, амораль — зегьы ԥсабарала еизыршәаны ауахәаматә культ иалоуп, макьана инеиҵыхым, аихшара змам аформала. Акультурақәа рахьтә ижәытәӡатәиу — Египет Акультура ауахәамаҿы иалагеит, уи раԥхьатәи арҿиаҩцәа аныхаԥааҩцәа ракәын. Акультура абшьҭрақәа ркульт, аҳәамҭеи атрадициеи ирыдҳәалоуп. Уи иԥшьоу символикала иҭәуп, уаҟа даҽа доуҳатә ҵабыргык адыргақәеи аиԥшрақәеи рыҭоуп. Иарбан Культуразаалак (аматериалтә Культурагьы) адоуҳа Акультура ауп, иарбан Культуразаалак адоуҳатә шьаҭа амоуп — уи аԥсабаратә рыцҳарақәа риааиразы адоуҳа арҿиаратә усура иалҵшәоуп<ref>Бердяев Н. А. Смысл истории. М., 1990 °C. 166.</ref>.
{{Ацитата алгара}}
== Акультура аҭоурых аамҭеихшара ==
Европатәи акультура аҭоурых азы, иахьатәи акультурологиаҿы иадкылоуп анаҩстәи аамҭеихшара:
* Аԥхьаӡатәи акультура (4 азқь. ҳ. ҟ.);
* [[Древний мир|Ажәытәтәи адунеи]] акультура (4 азқь — V ашә. ҳ. ҟ.), уаҟа [[Древний Восток|Ажәытәтәи Мрагылара]] акультуреи [[Античность|Ажәытӡатәи аамҭа]] акультуреи алыркаауеит;
* [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] ркультура (V-XIV ашә.);
* [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара]] акультура мамзаргьы Аренессанс (XIV-XVI ашә.);
* [[Новое время|Аамҭа ҿыц]] акультура (XVI-XIX ашә.).
*
Акультура аҭоурых аамҭеихшара, [[Эпоха Возрождения|Аиҭарҿиара аепоха]] иаҵанакуа акультура, зхала иҟоу аамҭаны алкаара ҷыдара хадас иамоуп, аҭоурыхтә ҭҵаарадырраҿы ари аепоха ихьшәоу Абжьарашәышықәса, мамзаргьы заатәи Аамҭа ҿыц ҳәа иԥхьаӡоуп.
== Акультуреи аԥсабареи ==
Акультуреи [[Природа|аԥсабареи]] реимадара акультураҭҵаара апроблемақәа ируакуп.
[[Марк Порций Катон Старший|Марк Порци Катон Аиҳабы]] акультура аилкаара алеигалеит, адгьыл аус адулара иадкыло, ақәаарыхра, аиӷьтәра, аҳаҭырқәҵара ҳәа иҳәаақәиҵон. Ари аилкаараҿы, акультура ауаҩи [[природа|аԥсабареи]] русеицура, наҟ-ааҟтәи ахәарҭа иазырхоу акакәны ицәырҵуеит. Ас еиԥш аусеицураан, ауаҩы аԥсабара амаҭәарратә хәҭақәа идикылоит, игәҭакқәа алихуеит, иҵоит, аҭакс иџьабаа арҿиарала аԥсабара рбеиауа, аԥсы ахаҵо. Аԥсабара аиларбгара иазырхоу аусқәа ракәзар, иану [[Человечество|ауаатәыҩса]]гьы ирԥырхагамхарц залшом. Абас иҟоу ахымҩаԥгашьа иреиҳаӡоу ахдырратә усура иалҵшәаханы изыҟалаӡом, иара аазырԥшуагьы акультура ауп.
К.Ф. Завершински<ref>{{Книга|автор=Завершинский, К. Ф.|заглавие=Культура и культурология в жизни общества|ответственный=|издание=учебное пособие|место=Великий Новгород|издательство=НовГУ имени Ярослава Мудрого|год=2000|страницы=92|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref> излашьақәирӷәӷәо ала, акультура иазку агәаанагарақәа анышьақәгыло, Аиҭарҿиара аепоха аан ауп, «аԥсабаратәи анцәахаҵаратәи иреиԥшым иҷыдоу уаҩытәыҩсатә гәаанагарак аҳасабала». Ԥыҭрак ашьҭахь, «аԥсабаратә», «ацивилизациатә», «акультуратә» реиԥшымзаарақәа реилкаара мҩаԥысуеит Аамҭа Ҿыц аепоха аан, уи Иоганн Готфрид Гердер, Иммануил Кант русумҭақәа иузырҟәымҭхо ирыдҳәалоуп. Арҭ ахәыцыҩцәа ридеологиа ашьаҭаҿы, акультура ахшыҩ змоу зхы иақәиҭу рҿиараны иаарԥшуп, иара ахархәарала ауаҩы аԥсабара инапаҿы иааигоит, иҭахрақәа наигӡоит, убри аҟнытә аусура апроцесс аан, ауаҩытәыҩсатә ԥсабара акультура аиӷьтәра мҩаԥысуеит<ref>{{Cite web|url=https://lektsii.org/7-32179.html|title=Формирование духовной личности как части её духовной культуры|author=Аскалонова С.Б.|first=|website=Лекции|date=|pages=15|publisher=|access-date=2018-10-31|archive-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031174026/https://lektsii.org/7-32179.html|url-status=live}}</ref>.
Иахьатәи, имаҷымкәа иуԥыло акультуреи аԥсабареи реиҿагылара алшоит, ауаҩытәыҩса иҟазаара аԥсабара иаҟәыҭханы, акультуреи ақалақьтә ԥсҭазаареи, [[Ацивилизациа|ацивилизациеи]] реиԥштәра азхәыцра алыршараан. Иуадаҩым ақалақьтә ԥсҭазаара иаҵанакуа ацәырҵрақәа рҿырԥштәқәа рыԥшаара, акультура ахкы иузахымԥхьаӡало, уимоу акультура аилаҳареи уи аҟамзаареи ирҿырԥшыганы изыҟамло. Арҭ реиԥш агәаанагарақәа ԥшаахар алшоит [[И. Г. Гердер|И. Г.Гердер]], [[Н. А. Бердяев|Н. А. Бердиаев]] русумҭақәа рҿы.
Агәрагара уадаҩӡам, ауаҩы дзырҿио аԥсабареи иареи хшыҩла русеицура апринципқәа раҟәыҭхара, еизгоу акультуратә мазара аилаҳарахь ишнанаго, анаҩс иара [[Ацивилизациа|ацивилизациатә]] ԥсҭазаара ахаҭагьы шеиланажьуа. Ҿырԥштәыс иҟалар алшоит ажәытә дунеи аҳәынҭқарра ҽиақәа жәпакы реилаҳареи иахьатәи ақалақь дуқәа рыԥсҭазаараҿы хыԥхьаӡара рацәала акультура акризис ацәырҵрақәеи.
== Акультура иахьатәи аилкаара ==
[[Антропологиа|Антропологиатә]] культура — аусура аганахьала — аԥсабареи, ауаажәларреи, ауаҩы ихаҭеи реиҭакразы, амаҭәарратәи адоуҳатәи аалыхқәа рыла иаарԥшу ауаҩытәыҩса иԥсҭазааратә мҩоуп.
[[Аксиологическая концепция культуры|Аксиологиатә культура]] («аксиос» — иаԥсоу) — иаԥсоу ахәшьара — иҟоуп ауаҩытәыҩсатә усура арҿиамҭақәа реизак, урҭ зыԥсоу иалкаау асоциалтә системақәа рыҩныҵҟа еицазхарҵахьоу, ари аизакыра иарбоу асоциалтә еиҿкаара доуҳатә шьаҭаны, дырганы иазыҟоуп.
Адырраҭара-семиотикатә культура — абиԥарала еимырдо, аҵакдурақәеи, анормақәеи, аҵакқәеи, адыргақәеи (асимволқәеи) рыла иаарԥшу асоциалтә ҵакы змоу [[информация|дырраҭароуп]].
== Акультуреи ацивилизациеи ==
{{Ацитата алагара}}
Акультура ахьԥсуа, ацивилизациа цәырҵуеит.
{{Ацитата алгара|источник=[[Освальд Шпенглер]]}}
Цивилизациак аҳасабала иахьатәи аилкаара «акультура» аиҳарак ишьақәгылеит XVIII — XIX ашәышықәсақәа рылагамҭазы [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европа]]. Уинахыс ари аилкаара, ганкахьала, иаҵанакуа иалагеит Европа ахаҭа еиуеиԥшым ауаа ргәыԥқәа реиԥшымзаарақәа, даҽа ганкахьала — адунеи ахьынӡанаӡааӡо [[метрополия|аметрополиақәеи]] урҭ [[колония|рколониақәеи]] реиԥшымзаарақәа. Убри аҟнытәи уажәазы аилкаара «акультура» «[[Ацивилизациа|ацивилизациа]]» иаҟароуп, даҽакала иуҳәозар, аилкаара «[[природа|аԥсабара]]» иантиподуп. Ас еиԥш иҟоу аҳәаақәҵа ахархәара аҭо, хаз игоу ауааи атәылақәеи ацивилизациа аҩаӡарала имарианы реихшара алшоит. Хаз игоу авторцәа акультурагьы «адунеи аҿы зегьы иреиӷьу, иаԥҵаз, иҳәаз» ([[Арнольд, Мэтью|Метиу Арнольд]]) ҳәа ишьақәдыргылоит, уи аҳәаақәҵа иаднамкыло зегьы [[хаос|хыла-гәылоуп]], [[анархия|анархиоуп]]. Ари агәаанагарала, акультура ауаажәларраҿы асоциалтә ҿиареи апрогресси ӷәӷәала ирыдҳәалоуп. Арнольд иааиԥмырҟьаӡакәа иҳәаақәҵа ихы иаирхәоит: «... акультура, ҳара иҳадҳәалоу, зегьы ирызку адыррақәа раиура иахылҿиаауа, еиԥҟьара змам аиӷьтәра иалҵшәоуп, иара еибанаркуеит иреиӷьӡоу, иҳәази игәҭакызи» (Арнольд, [[1882|1882]]).
Апрактикаҿы, акультура аилкаара иреиӷьу аалыҵқәеи ахымҩаԥгашьеи зегьы рахь иаҵанакуеит, [[Аҟазара|аҟазареи]] [[классическая музыка|аклассикатә музыкеи]] уахь иналаҵаны. Абри агәаанагарала, аилкаара «акультуратә» ишакәхалак арҭ ахырхарҭақәа ирыдҳәалоу ауаа аднакылоит. Убри аан ауаа, аклассикатә музыка иадҳәалоу, еилкаарала иҳараку аҩаӡараҿы иҟоуп, аусуратә ҳаблақәа рҟынтәи [[рэп|ареп]] абзиабаҩцәа, мамзаргьы иаԥу аԥсҭазаашьа змоу [[Австралиа|Австралиа]] [[абориген|ашьагәыҭуаа]] раасҭа.
Амала, ас еиԥш иҟоу адунеихәаԥшышьа аҳәаақәа ирҭагӡаны, иҟоуп ахатәы цашьа — иаҳа имаҷны «акультура злоу» ауаа, аиҳарак, «иԥсабаратәу» ҳәа иахьрыхәаԥшуа, «иҳараку» акультура «ауаҩытәыҩсатә ԥсабара» ахәаҽра ахьадырҵо. Ари аҩыза агәаанагара уԥылоит XVIII ашәышықәса инаркны авторцәа аӡәырҩы русумҭақәа рҿы. Урҭ, иаагозар, инаҵшьны иазгәарҭоит [[народная музыка|жәлар рмузыка]] (анхацәа иаԥырҵаз акакәны) иԥсабаратәу аԥсҭазаашьа иаҳа ԥсыцқьарала ишаанарԥшуа, убри аан аклассикатә музыка хыхь-хыхьлатәины, [[декаданс|игәкажьганы]] иааԥшуеит. Ари аҩыза агәаанагара иқәныҟәаны, «мраҭашәаратәи ацивилизациа» анҭыҵ иҟоу ауаа — Мраҭашәара [[капитализм|акапитализм]] иԥхасҭанамтәыз «абнауаа аамсҭашәақәа» роуп.
Иахьа аҭҵааҩцәа реиҳараҩык ахырҟьацәарақәа рыҩбагьы мап рцәыркуеит. Урҭ ирыдыркылаӡом «ииашоу» акультура аконцепциа еиԥш, аԥсабара инагӡаны аҿаргыларагьы. Ара ирыдыркылоит «илыԥшаахым» акультура ҳаракы амазар шалшо «илыԥшааху» еиԥш, «имраҭашәаратәым» ауааԥсыра убасҵәҟьа культуратә уааԥсыраны иҟалар шалшо, амала ркультура даҽа знеишьақәак рыла ишаарԥшу. Иарбоу аконцепциаҿы «иҳараку» акультура алыԥшаахқәа ркультура ҳәа иԥхьаӡоуи, абаша уаа рҭахрақәа ирзырхоу атауарқәеи аԥҵамҭақәеи ирыҵаркуа «[[массовая культура|амассатә]]» культуреи реиԥшымзаара аарԥшуп. Иара убас усумҭақәак рҿы акультура ахкқәа рыҩбагьы, «иҳараку», «илаҟәу» еиуеиԥшым «[[субкультура|асубкультурақәа]]» рахь иаҵанакуеит.
[[философия жизни|Аԥсҭазаара афилософиа]] анемец хаҭарнак [[Освальд Шпенглер|Освальд Шпенглер]] игәаанагара акультура зхала иҟоу ацәеижь рацәа (еиуеиԥшым ажәларқәа), акыр шәышықәсақәа ицо зхатә еволиуциатә цикл иахысуа, ианыԥсуагьы, иаҿагыло ахь ииасны аиҭира ахҭысуеит — [[Ацивилизациа|ацивилизациахь]]. Ацивилизациа акультура иаҿадыргылоит уи зыԥсахуа аҿиара аетап аҳасабала, уаҟа хазы игоу ахаҭара арҿиаратә лшарақәа аҭахӡам, хадара зуа иԥсхьоу, ауаҩра злам агәаҵәажәпара ауп. Аглобализациа аамҭазы, аҵарауаа акультура аҭҵааразы аметодологиатә знеишьа хадақәа ирыхәаԥшуеит, уи аҵакы, аклассификациа азҵаарақәа, акультуреи ацивилизациеи реилкаарақәа реизыҟазаашьа адиалектика акатегориақәа «азеиԥш», «иҷыдоу», «иакзаҵәыку» рыла<ref>{{Статья|автор=Ажыбекова К. А.,Тогусаков О. А., Брусиловский Д. А.|заглавие=Коррелятивная взаимосвязь культуры и цивилизации (методологические аспекты)|ссылка=http://dom-hors.ru/rus/files/arhiv_zhurnala/fik/2017/3/philosophy/azhybekova-togusakov-brusilovskiy.pdf|язык=|издание=Общество: философия, история, культура|тип=|год=|месяц=|число=|том=|выпуск=3|номер=|страницы=9–16|issn=2221-2787|doi=10.24158/fik.2017.3.1|archive-date=2017-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517081536/http://dom-hors.ru/rus/files/arhiv_zhurnala/fik/2017/3/philosophy/azhybekova-togusakov-brusilovskiy.pdf }}</ref>.
Ҳаамҭазтәи [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырраҿы]] аҳра ауеит аилкаарақәа «акультуреи» «ацивилизациеи» еиԥшымзаарақәак аадырԥшуеит ҳәа агәаанагара, аха убри инаваргыланы урҭ иалкаау акзаарагьы аԥырҵоит, «медалк» аҩганк ракәны. Атерминқәа рыбжьара абсолиуттә еинаалара ыҟаӡам, зынӡа еинымаалара нагӡагьы ыҟаӡам<ref>{{Книга|ссылка=https://iknigi.net/avtor-vladimir-strogeckiy/101388-osnovy-kulturologii-vladimir-strogeckiy/read/page-7.html|автор=В. М. Строгецкий|заглавие=Основы культурологии|год=2014|место=[[Москва]], [[Берлин]]|издательство=Директ-Медиа|isbn=978-5-4475-2596-5|archive-date=2022-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220406231132/https://iknigi.net/avtor-vladimir-strogeckiy/101388-osnovy-kulturologii-vladimir-strogeckiy/read/page-7.html}}</ref>.
=== Акультура дунеихәаԥшышьак аҳасабала ===
[[Романтизм|Аромантизм]] аепоха аан, хазы иҟаз аҳрақәа тәыланы реидкылара иазку амилаҭтә ҵысрақәеи, иара убас Австро-Венгриатәи аимпериа иаҿагыланы амилаҭтә маҷқәа рҵысрақәеи еиҳарак ирызҿлымҳаз [[Германиа|Германиа]] аҵарауаа, акультура «адунеихәаԥшышьа» ҳәа аилкаара шьақәдыргылеит. Ас еиԥш иҟоу агәаанагарақәа рсистемаҿы еиуеиԥшым, иузеидымкыло адунеихәаԥшышьақәа аетникатә гәыԥқәа реиԥшымзаара хадақәа ракәны иҟоуп. Уаанӡатәи агәаанагарақәа ирҿырԥшны аԥхьагылара шамазгьы, ари аҩыза азнеишьа макьанагьы «ацивилизациатә» культуреи «ипримитивтәу», мамзаргьы «ахылҵшьҭратә» культуреи реиԥшымзаарақәа еиқәнархон.
XIX ашәышықәса анҵәамҭазы [[антрополог|антропологцәа]], иаҳа еиуеиԥшым аилазаарақәа аҵанакуа иҟалартәы, акультура аилкаара дырҭбааит. [[эволюция|Аеволиуциатә]] теориа шьаҭас иҟаҵаны, дара ауаа еиԥшны иҿиалароуп, шьҭа ауаа акультура ахьрымоу афакт ахаҭа ауаҩытәыҩсатә ҿиара апроцесс аҳәаақәҵара ахаҭа аҟынтәи иаауеит ҳәа ргәы иаанагон. Убри аан, амала, иалкаау акультурақәа реиԥшымзаарақәа раарбаразы абиологиатә еволиуциа азхьаԥшра шырҭахымыз рныԥшуан — анаҩс [[расизм|арасизм]] еиуеиԥшым аформақәа шьҭызхыз азнеишьа. Дара агәра ргон, абиологиатә еволиуциа иаҳа ихарҭәааны акультура аилкаара ахаҭа шаанарԥшуа, аилкаара, аҩыра змам ауаажәларрақәа, измоугьы — инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа, иҭыԥынтәалтәоу ажәларқәа рзы антропологцәа рхы иадырхәар рылшоз. Дара уи, ауаҩы иҿиараан адыррақәа роуреи рхархәареи рзы иаку асистема ахьаԥиҵаз, иара убас [[абстракция|абстракттә]] [[символ|символқәа]] раҳасабала урҭ егьырҭ ауаа рыҭара ахьилиршаз ала ишьақәдырӷәӷәон. Ауаҩытәыҩсатә индивидуумқәа ас еиԥш иҟоу асимволтә системақәа анырдыр, ианҭырҵаа, асистемақәа абиологиатә еволиуциа иахьԥшымкәа аҿиара иалагеит (даҽакала иуҳәозар, аӡәы даҽаӡәы идыррақәа иоур илшоит, урҭ аҩыџьагьы биологиала зынӡа еидҳәаламзаргьы). Ас еиԥш асимволқәа рхархәареи асоциалтә ԥышәа аиуреи алшара «ауаҩытәыҩсатә ԥсабареи» «ааӡареи» реимак аҿы ажәытә аргументқәа еиланаԥсоит. Абасала, Клиффорд Гиртзи егьырҭи ишьақәдырӷәӷәон ауаҩытәыҩсатә физиологиеи ахәыцреи раԥхьатәи акультуратә усурақәа ирылҵшәаны иҿиауан ҳәа, Миддлтон, ауаҩытәыҩсатә «инстинктқәа акультура ишышьақәнаргылаз» ала алкаа ҟаиҵон.
Хазы инхо ауаа ргәыԥқәа еиуеиԥшым акультурақәа аԥырҵоит, амала зыбжьара, хәҭа-хәҭалатәи аиҭныԥсахлара ҟалар алшо. Акультура есааира аҽаԥсахуеит, ауаа уи ҭырҵаар рылшоит, ари апроцесс зҽызыԥсахуа адәахьтәи аҭагылазаашьақәа [[Адаптация (биология)|рыҽрықәыршәара]] зегь реиҳа имариоу форманы иҟарҵоит. Иахьа антропологцәа акультура баша абиологиатә еволиуциа иалҵшәаны акәымкәа, уи иузаҟәымҭхо хәҭаны, [[Ауаҩы|ауаҩы]] анҭыҵтәи адунеи иашьцылара иамеханизм хаданы иахәаԥшуеит.
Арҭ агәаанагарақәа инарықәыршәаны акультура, ҭыԥк аҟынтәи даҽа ҭыԥк ахь аҽеиҭакра зылшо, [[антрополог|антропологцәа]] [[миф|амифқәеи]] [[обряд|аритуалқәеи]] иалкаау рформақәа, [[инструмент|амыругақәа]], анхарҭақәа рформақәа, ақыҭақәа реиҿкаашьа апринципқәа рыла иарбоу аиԥшымзаарақәа рыҭҵаара рылнаршо, ашьцылара афункциа змоу асимволқәа рсистема аҳасабала иааԥшуеит. Абасала, антропологцәа «аматериалтә культуреи» «асимволтә культуреи» реиԥшымзаара алыркаауеит, арҭ аилкаарақәа ауаҩы ирҿиара еиуеиԥшым аусхкқәа ахьадырбо мацарагьы акәымкәа, дара анализ азураан, еиуеиԥшым азнеишьақәа зҭаху, еиуеиԥшым ахалагаратә дыррақәа ахьрымоу азы.
Адунеитә еибашьрақәа ҩба рыбжьара аԥыжәара зауз акультура ас еиԥш ахәаԥшра иаҳәоит культурацыԥхьаӡа ахатәы ҳәаақәа шамоу, ахатәы ҭагылазаашьақәа рхархәарала акны ишахәаԥшлатәу. Уи иалҵшәаны ицәырҵит аилкаара «акультуратә [[релятивизм|релиативизм]]», аӡәы икультура аилкаарақәа ихы иархәаны даҽаӡәы ихымҩаԥгашьа идикылар илшоит ҳәа агәаанагарақәа, икультура аелементқәа ([[обряд|ақьабзқәа]] уҳәа уб. иҵ.) — урҭ ирыхәҭаку асимволқәа рсистема аилкаарала.
Абасала, акультура асимволтә [[код|кодқәеи]] урҭ аӡәы иҟынтәи даҽаӡәы иҭашьа азнеишьақәеи алоуп ҳәа агәаанагара иаанагоит акультура, иԥкызаргьы, есааира аҽшаԥсахуа. Акультуратә ҽыԥсахрақәа, амаҭәар ҿыцқәа раԥҵара иалҵшәахар шалшо еиԥш, даҽа культурак ианадҳәалоу аамҭазы имҩаԥысыр ҟалоит. Аҭынч ҳәаақәа ирҭагӡаны ианаанхо, акультурақәа реимадара иахылҿиаауеит еиуеиԥшым аелементқәа рымԥсахра (рыҭҵаарала), даҽакала иуҳәозар, акультурақәа реигәныҩра. Аиҿагылара, ма аполитикатә еиҟарамра аамҭазы, культурак ауаа, ҳәарада, ирылшоит даҽа еилазаарак акультуратә беиарақәа рымпыҵахалара, мамзаргьы рҵакдура адгалара («акультуратәра»).
Ацивилизациа ыҟанаҵы, аилазаарақәа зегьы ркультура аларҵәареи, аилибакаареи, адҵареи рпроцессқәа ирылахәын, убри аҟнытә иахьа культурацыԥхьаӡа рхатәы ҳәаақәа рыҩныҵҟа мацара иахәаԥшуа антропологцәа маҷҩуп. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа иазырыԥхьаӡоит акультура аелемент ахатәы ҳәаақәа рыла мацара ахәаԥшра ҟалом ҳәа, уи аҟаҵара алшоит еиуеиԥшым акультурақәа инарҭбаау реизыҟазаашьаҿы мацарала.
Иарбоу апроцессқәа рыдагьы, [[Миграция населения|ауаа реиҭаҵра]] акультура аелементқәа анырра ӷәӷәа рнаҭоит. Аколониалтә [[экспансия|мпыҵахалара]], иара убас амассатә миграциа реиԥш иҟоу афеномен, [[рабство|атәцәа рыҭирагьы]] уахь иналаҵаны, еиуеиԥшым акультурақәа анырра рызҭо, аҵакы змоу факторны иҟалеит. Уи иахҟьаны еилазаарақәак аижәлантәымра ду роуит. Антропологцәақәак ишьақәдырӷәӷәоит ас еиԥш иҟоу агәыԥқәа азеиԥш культурала рҽеидыркылоит ҳәа, уи ԥыжәарас иамоуп еижәлантәым аелементқәа [[субкультура|субкультурақәаны]] рыҭҵаара алыршара. Егьырҭ ракәзар, иаку акультура аҟазаара залшом, еижәлантәым аелементқәа амультикультуратә еилазаара шьақәдыргылоит ҳәа ишьақәдырӷәӷәоит. Амультикультура адоктрина аларҵәара, асоциалтә гәыԥқәа ркультуратә адаздамра азхаҵара зҭаху, ахеиԥштәразы аҵысрақәа рышьҭыҵра иақәшәеит.
Асоциобиологцәа иара убасгьы ишьақәдырӷәӷәоит акультура иахәаԥшызар алшоит акультуратә еиҭныԥсахлара ахьымҩаԥысуа аелементартә елементқәа рганахьала ҳәа. Ас еиԥш иҟоу аелементқәа, мамзаргьы «[[мем|амемқәа]]» (англ. meme), [[Докинз, Ричард|Ричард Докинз]] ишәҟәы «[[Эгоистичный ген|Зхы мацара иазхәыцуа аген]]» аҟны ишрыхьӡырҵаз еиԥш (англ. The Selfish Gene), 1976 шықәсазы икьыԥхьыз абиологиаҿы агенқәа реилкаара иеиԥшуп. Ари аҩыза агәаанагара, ахьӡ-аԥша маҷк шаиузгьы, академиатә ҵарауаа реиҳараҩык зынӡа мап ацәыркуеит.
=== Акультура ахымҩаԥгашьа анормақәа раҳасабала ===
Анаҩстәи, инарҭбааны ахархәара змоу акультура аилкаара, х-хәҭакны еибаркуп:
* Аԥсҭазааратә ҵакдура;
* Ахымҩаԥгара анормақәа;
* [[Артефакт (археология)|Артефактқәа]] (аматериалтә ԥҵамҭақәа).
Аԥсҭазааратә ҵакдурақәа аԥсҭазаараҿы зегь реиҳа ихадоу ахшыҩҵакқәа адырбоит. Урҭ роуп акультура шьаҭас иамоу.
Ахымҩаԥгашьа анормақәа аилкаарақәа [[Ахшыҩырҵара|Ахшыҩрҵареи]] [[Нравственность|Ацәаҩашәеи]] ирныԥшуеит. Урҭ иадырбоит ауаа еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа раан рхы шымҩаԥыргаша. [[государство|Аҳәынҭқарраҿы]], формалла ишьақәырӷәӷәоу аԥҟарақәа, [[Закон (право)|Азакәанқәа]] ҳәа ирышьҭоуп.
Артефактқәа, мамзаргьы аматериалтә культура аԥҵамҭақәа, шамхамзар раԥхьатәи аҩ-хәҭак ирхылҿиааз роуп.
[[археолог|Археологцәа]] аматериалтә культура аелементқәа аус рыдырулоит, асоциалтә [[антрополог|антропологцәа]] [[символ|асимволтә]] культура рхы азырышьҭуеит ҳәа азнеишьа ԥҟарахеит, аҵарауаа ргәыԥқәа аҩбагьы, ҳәарада, аинформациа шеимырдогьы. Уи адагьы, антропологцәа «акультура» аобиектқәа, ма атауарқәа реизга аҳасабала адагьы, арҭ атауарқәа аԥызҵо, акыр иаԥсаны иҟазҵо процессқәаны, иара убас арҭ аобиектқәа рхы иахьадырхәо социалтә еизыҟазаашьақәаны еилыркаауеит.
Голландиатәи антрополог [[Крамер, Итске|Итске Крамер]] игәаанагарала, акультура иааннакыло аҭыԥ амаҭәарқәеи ахымҩаԥгашьеи иалкаау реишьҭагылашьа аиқәырхара ауп, уи аарԥшуп ажәақәа «ҳара ҳҿы ус иаԥуп» рыла<ref>Браун Д., Крамер И. Как управлять корпоративным племенем: Прикладная антропология для топ-менеджера. — М.: Альпина Паблишер, 2020. — С. 61. — ISBN 978-5-9614-2640-3.</ref>.
== Акультураҿы аҽыԥсахрақәа ==
Акультураҿы аҿиареи, аиҭакрақәеи, апрогресси шамахамзар адинамика иаҟароуп, иара зеиԥш еилкаарак аҳасабала иқәгылоит. Адинамика — иалкаау аамҭа аҳәаақәа ирҭагӡаны ишьҭыху, ҵҩа змам хырхарҭарацәала еиҿкаау апроцессқәеи атрансформациақәеи акультураҿы ҵҩа рымам<ref>[[Гавров, Сергей Назипович|Гавров С. Н.]], Ашер Т. Кризис глобализирующегося мира и переход к планетарной культуре // Новая цивилизация: междисциплинарный научно-практический сборник. Предисл. С. Н. Гавров / [[Лайтман, Михаэль|М. Лайтман]], С. Н. Гавров, [[Марков, Борис Васильевич|Б. В. Марков]], [[Сахаров, Андреи Дмитри-иԥа|А. Д. Сахаров]], [[Флиер, Андрей Яковлевич|А. Я. Флиер]] и др. — [[Самара]]: [[Самарский научный центр РАН]], 2007. — С.170-194.</ref>.
Аксиомақәа:
* акультураҿы иҟоу аԥсахрақәа афактор рацәа ирыхҟьаны амзыз-ҳәааҭагӡара рымоуп;
* иарбанзаалак акультура аҿиара аинновациа аҳәаа ахьԥшра (акультура иҭышәынтәалоу аелементқәеи аԥышәара хкқәеи реизыҟазаашьа).
Афакторқәа:
* аԥсабаратә аагарҭақәа;
* аимадаратә;
* акультуратә еилаҵәара (акультуратә ҟазшьақәеи акомплексқәеи уаажәларрак аҟынтәи даҽа уаажәларрак ахь реилалара (акультуратә контакт));
* анхамҩатә технологиақәа;
* асоциалтә институтқәеи аиҿкаарақәеи;
* ахәшьара-ҵакытә;
* арационал-дырратә.
== Акультурақәа реиуеиԥшымра ==
Еиуеиԥшым акультурақәа, хыхь-хыхьлатәи рдырра акәзаргьы, аиԥшымзаарақәа рацәаны ианарбоит. Иаагозар, уаажәларрак аҿы [[многожёнство|аҳәса рацәа раагара]] нормоуп, даҽа уаажәларрак аҿы уи иақәыӡбоит. Еилазаарак аҿы [[галлюцинации|алаԥшҵашәарақәа]] [[психическое заболевание|аԥсихикатә чымазара]] иазҳәоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит, даҽа уаажәларрак аҿы урҭ ахдырра иреиҳаӡоу форманы, «амистикатә лаԥшҵашәарақәа», аҿаҳәатәқәа раҳасабала иахәаԥшуеит.
Аха иҟоуп, ауаажәларрақәа зегьы ирзеиԥшу, [[культурные универсалии|акультуратә дырраҭбаарақәа]] ҳәа изышьҭоу<ref name=ReferenceA>{{Cite web |url=http://www.ido.rudn.ru/ffec/soc/soc12.html |title=КАТЕГОРИЯ «КУЛЬТУРА» В СОЦИОЛОГИИ |access-date=2013-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130613031524/http://www.ido.rudn.ru/ffec/soc/soc12.html |archive-date=2013-06-13 |url-status=dead }}</ref>.
== Иарбанзаалак ауаажәларрақәа ркультура аижәлантәымра ==
Иарбан уаажәларразаалак аҿы иалукаар алшоит [[Элитарная культура|иҳараку (илыԥшааху) акультуреи]] жәлар ркультуреи ([[Афольклор|афольклор]]). Уи адагьы, иҟоуп аҵактәи асахьаркыратәи ган ала ирмариоу, зегьы ирзыманшәалоу [[массовая культура|амассатә культура]]. Уи иалшоит, иҳараку акультура еиԥш, жәлар ркультурагьы ақәцара.
Иара убасгьы ауаажәларраҿы еиуеиԥшым асоциалтә гәыԥқәа [[субкультура|рсубкультурақәа]] рацәоуп<ref name=ReferenceA />.
== Акультура аҭҵаара ==
Акультура академиатә маҭәарқәа жәпакы рҳәаа иҭагӡаны аҭҵаареи арефлексиеи ирмаҭәарны иқәгылоит. Ихадоу рхыԥхьаӡараҿы — [[культурология|акультурологиа]], [[культурные исследования|акультуратә ҭҵаарақәа]], [[культурная антропология|акультуратә антропологиа]], [[философия культуры|акультура афилософиа]], [[социология культуры|акультура асоциологиа]] уҳәа егьырҭгьы. Урыстәыла акультура иазку ҭҵаарадырра хаданы иԥхьаӡоуп акультурологиа, мраҭашәаратәи, еиҳарак англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы акәзар, атермин акультурологиа иаҳа иҭшәоу аҵакала, акультура аҭҵаара культуратә системак аҳасабала еилкаахоит<ref>White, Leslie «The Evolution of Culture: The Development of Civilization to the Fall of Rome». McGraw-Hill, New York (1959)</ref><ref>White, Leslie, (1975) "The Concept of Cultural Systems: A Key to Understanding Tribes and Nations, Columbia University, New York</ref>. Арҭ атәылақәа рҿы акультуратә процессқәа рыҭҵаара азеиԥш маҭәартә хырхарҭаны иқәгылоит [[культурные исследования|акультуратә ҭҵаарақәа]] (англ. cultural studies)<ref>Усманова А. Р. «Культурные исследования» // Постмодернизм: Энциклопедия / Мн.: Интерпрессервис; Книжный Дом, 2001. — 1040 с. — (Мир энциклопедий)</ref>. [[Культурная антропология|Акультуратә антропологиа]], ауаҩытәыҩсатә культуреи ауаажәларреи рыхкырацәара аҭҵаара иаҿуп, ахықәкы хадақәа ируакуп ари ахкырацәара аҟазаара зыхҟьаз аилыркаара. Акультуреи уи афеноменқәеи асоциологиа аметодологиатә хархәагақәа рыцхыраарала рыҭҵаареи, акультуреи ауаажәларреи рхьыԥшрақәа рышьақәыргылареи иаҿуп [[социология культуры|акультура асоциологиа]]<ref>[[Абушенко, Владимир Леонидович|Абушенко В. Л.]] Социология культуры // Социология: Энциклопедия / Сост. [[Грицанов, Александр Алексеевич|А. А. Грицанов]], [[Абушенко, Владимир Леонидович|В. Л. Абушенко]], Г. М. Евелькин, Г. Н. Соколова, О. В. Терещенко. — Мн.: Книжный Дом, 2003. — 1312 с. — (Мир энциклопедий)</ref>. [[Философия культуры|Акультура афилософиа]], ари акультура аҵаки астатуси рҷыда-философиатә ҭҵаара ауп<ref>[[Давыдов, Юрий Николаевич|Давыдов Ю. Н.]] Философия культуры // [[Большая советская энциклопедия]]</ref>.
== Акультура аларҵәара амҩақәа ==
Акультура аларҵәаразы ҵҩа змам амҩақәа ыҟоуп.
Акультура аларҵәара мҩаԥысуеит атехникатә хархәагақәеи асоциалтә институтқәеи рыла. [[Амассатә информациа ахархәагақәа|АИХ]], аҭҵаарадырра, аҟазара социалтә институтк аҳасабала, аҵара, [[семья|аҭаацәа]], еиуеиԥшым [[Общественное объединение|ауаажәларратә хеидкылақәа]], [[государство|аҳәынҭқарра]] уҳәа акультура аларҵәара аканалқәа ракәны иҟалар алшоит. Еиуеиԥшым агәырӷьарақәа, атрадициатәи аритуалтәи актқәа ([[Венчание|агәыргьынхаҵарақәа]], [[поминки|аԥсхәрақәа]] уҳәа) убас егьырҭгьы, иара убас акультуратә беиарақәа рыларҵәареи рыдкылареи рзы хархәагақәаны, мҩақәаны иқәгылар алшоит<ref name=":0">{{Книга|автор=|заглавие=Культурология: Учебное пособие|ответственный=|издание=Под ред. проф. Г. В. Драча.|место=Москва|издательство=Альфа-М|год=2003|страницы=67|страниц=432|isbn=}}</ref>.
Иалыркаауеит акультуратә инновациақәа рыҿиара абас еиԥш иҟоу аспектқәа: атиражҟаҵара, асублимациа, апроекциа, аидентификациа, урҭ иаадырԥшуеит акультура аиагара, уи адкылара, ашьҭкаара, аларҵәара рсоциал-ԥсихологиатә механизмқәа<ref name=":0" />.
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Всемирный день культурного разнообразия во имя диалога и развития|Адиалоги аҿиареи рзы акультуратә еиуеиԥшымра Адунеизегьтәи Амш]]
* [[Семиотика культуры|Акультура асемиотика]]
* [[Тартуско-московская семиотическая школа|Тарту-Москватәи асемиотикатә школ]]
* [[Традиционная культура|Атрадициатә культура]]
* [[Субкультура|Асубкультура]]
* [[Контркультура|Аконтркультура]]
* [[Доминирующая культура|Аԥыжәара змоу культура]]
* [[Массовая культура|Амассатә культура]]
* [[Философия культуры|Акультура афилософиа]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
'''аурыс бызшәала'''
* Асоян Ю., Малафеев А. [http://ec-dejavu.ru/c/Culture_1.html Историография концепта «cultura» (Античность — Ренессанс — Новое время)] // Асоян Ю., Малафеев А. Открытие идеи культуры. Опыт русской культурологии середины XIX — начала XX веков. М. 2000, с. 29-61.
* Беляев, И. А. [https://elibrary.ru/item.asp?id=29072057 Концепция культуры Д. В. Пивоварова] / И. А. Беляев // Интеллект. Инновации. Инвестиции. — 2016. — № 10. — С. 14-17.
* Беляев, И. А. [http://culturolog.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2051&Itemid=6 Культура, субкультура, контркультура] / И. А. Беляев, Н. А. Беляева // Духовность и государственность. Сборник научных статей. Выпуск 3; под ред. И. А. Беляева. — Оренбург: Филиал [[УрАГС]] в г. Оренбурге, 2002. — С. 5-18.
* [[Барбашин, Максим Юрьевич|Барбашин М. Ю.]] [http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2319050 Институциональный механизм этнокультурных заимствований (институционального механизма этно-культурное влияние). Вопросы культурологии. 2012, № 12 (декабрь), стр. 5-10.]
* [[Барбашин, Максим Юрьевич|Барбашин М. Ю.]] [http://www.evrazia.org/article/2064 Теоретические аспекты трансформации культур. 2012]
* Вавилин Е. А., Фофанов В. П. [http://filosof10.narod.ru/lib/Filosofia/fofanov_culture.doc Исторический материализм и категория культуры: Теоретико-методологический аспект.]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=2018-10}} Новосибирск, 1993.
* [[Зенкин, Сергей Николаевич|Зенкин С. Н.]] [http://ec-dejavu.ru/c-2/Cultural_relativity.html Культурный релятивизм: К истории идеи] // Зенкин С. Н. Французский романтизм и идея культуры. М.: [[РГГУ]], 2001, с. 21-31.
* [http://www.countries.ru/library/theory/culthist.htm История слова «культура».] // [[Ионин, Леонид Григорьевич|Ионин Л. Г.]] Социология культуры. -М.: Логос, 1998. — с.9-12.
* {{статья |автор=[[Келле, Владислав Жанович|Келле В. Ж.]] |заглавие=Процессы глобализации и динамика культуры |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_1/Kelle/9.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=1 |страницы=69—70 |ref=Келле }}
* {{статья |автор=[[Колин, Константин Константинович|Колин К. К.]] |заглавие=Неоглобализм и культура: новые угрозы для национальной безопасности |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Kolin/13.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=2 |страницы=104—111 |ref=Колин }}
* {{статья |автор=[[Колин, Константин Константинович|Колин К. К.]] |заглавие=Неоглобализм и культура: новые угрозы для национальной безопасности (окончание) |оригинал= |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Kolin/10.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=3 |страницы=80—87 |ref=Колин }}
* ''[[Коротаев, Андрей Витальевич|Коротаев А. В.]], Малков А. С., Халтурина Д. А.'' [http://edurss.ru/cgi-bin/db.pl?cp=&page=Book&id=49742&lang=Ru&blang=ru&list=Found Законы истории. Математическое моделирование развития Мир-Системы. Демография, экономика, культура.] 2-е изд. М.: [[УРСС]], 2007.
* Лич Эдмунд. [https://web.archive.org/web/20111125121810/http://www.etnograf.ru/node/46 Культура и коммуникация: логика взаимосвязи символов. К использованию структурного анализа в антропологии.] Пер. с англ. — М.: «[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]», 2001. — 142 с.
* {{книга|автор= [[Луков, Владимир Андреевич|Луков Вл. А.]]|заглавие= История культуры Европы XVIII–XIX веков|оригинал= |ссылка= http://www.mosgu.ru/nauchnaya/publications/2011/monographs/The_History_of_European_Culture.pdf|ответственный = |издание= |место= [[Москва|М.]]|издательство= [[ГИТР]] |год= 2011|том= |страницы= |страниц= 80|серия= |isbn = 978-5-94237-038-1|тираж= 100}}
* {{статья |автор=[[Луков, Михаил Владимирович|Луков М. В.]] |заглавие=Культура повседневности |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/4/Lukov_MV/ |автор издания= |издание=«[[Знание. Понимание. Умение]]» |тип= |место= |год=2008 |том= |номер=4 — [[Культурология]] |страницы= |ref=Луков М. В. }}
* {{статья |автор=[[Луков, Михаил Владимирович|Луков М. В.]] |заглавие=Обыденная культура и культура повседневности |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Lukov_MV/28.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=3 |страницы=199—203 |ref=Луков М. В. }}
* [[Маркарян, Эдуард Саркисович|Маркарян Э. С.]] Очерки истории культуры. — Ереван: Изд. АрмССР, 1968.
* [[Маркарян, Эдуард Саркисович|Маркарян Э. С.]] Теория культуры и современная наука. — М.: [[Мысль (московское издательство)|Мысль]], 1983.
* {{Источник/НФЭ|Культура|[[Стёпин, Вячеслав Семёнович|Стёпин В. С.]]|url=http://iph.ras.ru/elib/1574.html}}
* [[Сугай, Лариса Анатольевна|Сугай Л. А.]] [http://www.countries.ru/library/theory/cultsug.htm#m10 Термины «культура», «цивилизация» и «просвещение» в России XIX — начала XX века] // Труды ГАСК. Выпуск II. Мир культуры. — М.:[[Государственная академия славянской культуры|ГАСК]], 2000.-с.39-53.
* [[Флиер, Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] История культуры как смена доминантных типов идентичности // [[Личность. Культура. Общество]]. 2012. Том 14. Вып. 1 (69-70). С. 108—122.
* [[Флиер, Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] Вектор культурной эволюции // [[Обсерватория культуры]]. 2011. № 5. С. 4-16.
* {{статья |автор=[[Флиер Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] |заглавие=Современная культура как тенденция |оригинал= |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2012/1/Flier_Contemporary-Culture/ |автор издания= |издание=Информационный гуманитарный портал «[[Знание. Понимание. Умение]]» |тип= |место= |год=2012 |том= |номер=1 (январь — февраль) ([http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2012/1/Flier_Contemporary-Culture/ Архивировано WebCite®]) |ref=Флиер |страницы= }}
* [[Флиер Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] [http://cult-cult.ru/teoriya-kulitury-kak-filosofiya-istorii/ Теория культуры как философия истории] // Культура культуры — 2014 — № 1
* [[Чучин-Русов, Александр Евгеньевич|Чучин-Русов А. Е.]] [http://www.countries.ru/library/theory/chuchcult.htm Конвергенция культур.] — М.:Магистр, 1997.
* [[Шендрик, Анатолий Иванович|Шендрик А. И.]] Теория культуры. — М.: Издательство политической литературы «Единство», 2002. — 519 с.
* {{статья |автор=[[Шохин, Владимир Кириллович|Шохин В. К.]]|заглавие=Античное понятие культуры и протокультурфилософия: специфика и компаративные параллели |оригинал= |ссылка=http://vphil.ru/index.php?id=285&option=com_content&task=view |автор издания= |издание=[[Вопросы философии]] |тип= |место= |издательство= |год=2011|том= |выпуск= |номер=3 |страницы=51—61 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Шохин|archive-url= |archive-date=}}
'''егьырҭ абызшәақәа рыла'''
* Arnold Groh, ''Theories of Culture'', Лондон 2019, ISBN 978-1-138-66865-2.
* Georg Schwarz, ''Kulturexperimente im Altertum'', Berlin 2010.
* {{книга | автор= Даниэль Браун, Итске Крамер |заглавие= Как управлять корпоративным племенем: Прикладная антропология для топ-менеджера| оригинал= Danielle Braun, (Jitske Kramer). Building Tribes - Travel Guide for Organizations | издательство= Альпина Паблишер |год=2020|место = М.|allpages= 406|isbn= 978-5-9614-2640-3|ref= Браун, Крамер}}.
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://ec-dejavu.ru/main.html Энциклопедия культур Deja Vu]
* [https://www.youtube.com/watch?v=75n-r97rIGU Культура в СССР = субкультура российской интеллигенции]
* [http://www.hischool.ru/ Ассоциация культурологических кафедр и научных центров]
* [http://intencia.ru/News-view-6.html Историческое развитие понятия «культура»]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:культура}}
[[Акатегориа:Акультура| ]]
[[Акатегориа:Акультура асоциологиа]]
[[Акатегориа:Асоциалтә конструкционизм]]
[[Акатегориа:Ауаажәларратә концепциақәа]]
6ex5cr31htfjaqcu1sulqzdrq3s6c9y
171850
171848
2026-08-17T18:23:40Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171850
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Marco Porcio Caton Major.jpg|мини|[[Марк Порций Катон Старший|Маркус Порциус Като Аиҳабы]]<br>(234-149 ш. ҳ. ҟ.). Ажәа ''cultura'' раԥхьаӡа акәны иуԥылоит ақәаарыхра иазку итрактат ''[[De Agri Cultura|De Agri Cultura]]'' аҟны (160 ш. ҳ. ҟ. иназынаԥшуа).]]
'''Акультура''' (алат аҟынтәи. cultura — «адгьыл сықәаарыхуеит, аус адызулоит»<ref>Этимологический словарь русского языка Семёнова А. В., статья «Культура»</ref>, шәахә. [[агрокультура|агрокультура]]<ref>Этимологический словарь школьника, Успенский Л. В., статья «Культ»</ref>, colere аҟынтәи — «ақәаарыхра, ахылаԥшра»<ref name="автоссылка1">Этимологический словарь русского языка Шанского Н. М., статья «Культ»</ref>, иазааигәоу — «[[культ|акульт]]»<ref name="автоссылка1" />) — [[люди|ауаа]] рҿы ишьақәгылаз [[ценность|ахәшьарақәа]], [[Норма (правило)|анормақәа]], [[Обычай|аҵасқәа]], [[Адин|адинхаҵарақәеи]] [[обряд|ақьабзқәеи]], [[Знание|адыррақәеи]] [[Умение|аҟазареи]], атехникеи атехнологиақәеи, [[Мышление|ахәыцшьа]], аусура, аинырра, акоммуникациа рзы азнеишьақәа<ref name="БРЭсult">{{БРЭ|статья=Культура|id=|автор=Межуев Вадим Михайлович, Константинов Андрей Викторович|ссылка=https://bigenc.ru/c/kul-tura-26efdd}}</ref>. [[Афилософиа|Афилософиа]], [[Культурология|акультурологиа]], [[Аҭоурых|аҭоурых]], [[Социология|асоциологиа]], [[Искусствознание|аҟазараҭҵаара]], [[Лингвистика|абызшәадыра]] ([[Этнолингвистика|аетнолингвистика]]), [[Политология|аполитологиа]], [[Этнология|аетнологиа]], [[Психология|апсихологиа]], [[Экономика|аекономика]], [[Педагогика|апедагогика]] рыҭҵаара амаҭәар.
Акультура ахылҵшьҭрас иԥхьаӡоуп ауаҩытәыҩсатә усура, [[познание|адырра]], [[творчество|арҿиара]].
== Акультура еиуеиԥшым аилкаарақәа ==
Адунеи аҿы иҟоу акультура, афилософиатәи аҭҵаарадырратәи [[Определение (логика)|ҳәаақәҵақәа]] рыхкырацәара, ари аилкаара акультуратә обиекти амаҭәари еиҳа иубарҭоу дыргак аҳасабала азхьаԥшра алнаршом, уи еиҳа еилккоу, иҭшәоу ахықәкылатәра аҭахуп<ref>{{книга |заглавие=Культурология. XX век. Энциклопедия в двух томах |ссылка=http://psylib.org.ua/books/levit01/txt061.htm |ответственный=Главный редактор и составитель С.Я.Левит |место=СПб. |издательство=Университетская книга |год=1998 |страниц=640 |isbn=5-7914-0022-5 |тираж=10000 экз. |archive-date=2009-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531144259/http://psylib.org.ua/books/levit01/txt061.htm }}</ref>: Акультура еилкаахоит абас …
* «Акультура азеиԥшуаҩытәыҩсатәи адоуҳатәи [[Ценности|беиарақәа]] практикала рынагӡара ауп»<ref>Выжлецов Г. П. Аксиология культуры. — СПб.: [[СПбГУ]]. — С.66</ref>;
* «Ҭоурыхла иалкаау ауаажәларреи ауаҩи рыҿиара аҩаӡара, ауаа рыԥсҭазаареи русуреи аиҿкаара ахкқәеи аформақәеи рыла иаарԥшу, иара убас урҭ иаԥырҵо аматериалтәи адоуҳатәи беиарақәа рыла иарбоу» ([[БСЭ|АЕД]]);
* «Ауаҩы ихымҩаԥгашьа аганахьала [[Генетика|генетикала]] ихылҵшьҭратәым адырраҭара аизакра» ([[Лотман, Юрий Михайлович|Иу. М. Лотман]]);
* «Ауаҩы ибиологиатәым цәырҵрақәа реизак зегьы»<ref>{{книга |автор=[[Пелипенко, Андрей Анатольевич|Пелипенко А. А.]], [[Яковенко, Игорь Григорьевич|Яковенко И. Г.]] |заглавие=Культура как система |ссылка=http://apelipenko.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0.aspx |место=М. |издательство=[[Языки русской культуры]] |год=1998 |archive-date=2011-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110426005146/http://apelipenko.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0.aspx }}</ref>;
* «Акультура, аритуалтәи адинхаҵаратәи маҵзурақәа раҳасабала еиҳа ишьахәу, узыршанхо ацәырҵрақәагьы уахь иналаҵаны, анызаара ахышәарақәа рышьклаԥшразы ахархәагақәа риерархиатә система аҳасабала еилкаахар алшоит» (Ҳ. О. Уилсон);
* «Ҭоурыхла ишьақәгылаз ахымҩаԥгашьеи аусуреи рнормақәа рсистема». Ари асистемаҿы аиндивид азеиԥш норма иакзаҵәыку«зегьы еицырзеиԥшу» «аныԥшра» акәны аилыркаароуп. (Ҳ.Ильенков, Афилософиеи акультуреи).
[[Антропологиа|Антропологиаҿы]] акультура ҳәа еилыркаауеит «ауаажәларра азырбо ахымҩаԥгашьеи артефактқәеи рҿы иааԥшуа еицрыдыркылахьоу агәаанагарақәа. ...Акультура, абасала, абстракциоуп, даҽакала иуҳәозар, ауаажәларра еиуеиԥшым алахәылацәа уск, ма обиектк иарҭо аҵакқәа зымпыҵаку ҿырԥштәуп. ...Иара убасгьы, „акультура“ ауаажәларра алахәылацәа еицҿакны ҳәоуеиқшәарала рхымҩаԥгашьа акзаара аҩаӡара иеиԥшаҳтәыр ҳалшоит.» (Роберт Редфилд, 1941<ref>{{Акьыԥхьра |книга |язык=en |автор линк=:en:Robert Redfield |автор имя=Robert |автор=Redfield |заглавие=The Folk Culture of Youcatan |место=Chicago |издательство=University of Chicago Press |год=1941 |pages=132 }}</ref>; цит. по: Беккер, 2018<ref name="Беккер, 2018">{{Акьыԥхьра |книга |автор линк=Беккер, Говард |автор имя=Г. |автор=Беккер |заглавие=Аутсайдеры |место=М. |издательство=Элементарные формы |год=2018 |ответственный=Пер. с англ. Н. Г. Фархатдинова; под ред. А. М. Корбута |страниц=272 |страницы=99–100 |ббк=60.54 |isbn=978-5-9500244-2-9 }}</ref>).
=== Ажәытәӡара ===
Ажәытә Бырзентәыла атермин «акультура» иазааигәан [[пайдейя|паидеиа]], уи иаанарԥшуан аилкаара «аҩныҵҟатәи акультура», мамзаргьы, даҽакала иуҳәозар, «аԥсы акультура».
Алатын хыҵхырҭақәа рҿы раԥхьаӡа акәны ажәа уԥылоит [[Марк Порций Катон Старший|Марк Порциа Катон Аиҳабы]] адгьылқәаарыхра иазку итрактат «[[De Agri Cultura|De Agri Cultura]]» (ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа 160 шықәса инарзынаԥшуа) — алатын проза зегь реиҳа изаатәу абаҟаҿы.
Ари атрактат баша адгьыл аус адулара акәымкәа, адәы ахылаԥшра иазкуп, адгьыл ақәаарыхра адагьы, ҷыдала гәыла-ԥсыла азыҟазаашьагьы азԥхьагәанаҭоит. Иаагозар, Катон адгьыл ҭыԥ аахәаразы абри аҩыза алабжьара ҟаиҵоит: умаашьакәа иааухәо адгьыл ҭыԥ акырынтә уакәшароуп; аҭыԥ бзиазар, шаҟа лассы-лассы игәоуҭало аҟара иугәаԥхоит. Абри «иугәаԥхо» хымԥада иҟазароуп. Уи ҟамлар, ахылаԥшра бзиагьы ҟалаӡом, мамзаргьы, акультура ҟалаӡом.
[[Файл:M-T-Cicero.jpg|thumb|left|Марк Туллиус Цицерон]]
Алатын бызшәаҿы ажәа аҵакырацәара амоуп:
* ақәаарыхра, аус адулара, ахылаԥшра (agri Lcr, C etc.); ааӡара (vitis C);
* адгьылқәаарыхра, [[сельское хозяйство|ақыҭанхамҩа]] Vr, Q, H;
* ааӡара, аҵара, аҿиара (animi C; culturae patientem commodare aurem H);
* амҵахырхәара, аҳаҭырқәҵара (potentis amici H)<ref>[http://lingvo.yandex.ru/la?text=cultura&lang=la&search_type=lingvo&st_translate=on «cultura» в переводных словарях]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=2018-10}}</ref>.
Аурымқәа рхы иадырхәон ажәа «акультура» иарбанзаалк обиектк аизыҟаратә еиҭарс аҿы, даҽакала иуҳәозар, изцааиуаз аиӷьтәра ҳәа ҵакыс измаз ажәеицааирақәа рҟны мацара: «culture juries» — ахымҩаԥгашьатә ԥҟарақәа раԥҵара, «culture lingual» — абызшәа аиӷьтәра уҳәа уб.иҵ.
Римтәи ацәажәаҩ, афилософ [[Марк Туллий Цицерон|Марк Тулли Цицерон]] (ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа 106-43 шықәсақәа) «Тускулантәи аиҿцәажәарақәа» рҿы ажәа «акультура» аҵакы еиҭарсны ихы иаирхәеит, афилософиа «аԥсы акультура» («cultura animae») ҳәа ахиҳәааит, мамзар, афилософиа знапы алаку ауаҩы адоуҳаи ахшыҩи ркультура имоуп ҳәа иԥхьаӡон.
=== Европа XVII—XVIII ашәышықәсақәа рзы ===
[[Файл:Johann Gottfried von Herder by Johann Ludwig Strecker, 1775.jpg|thumb|Иоханн Готфрид Гердер]]
Зхатәы ҵакы змоу еилкаараны «акультура» цәырҵит анемец зиндырҩы, аҭоурыхҭҵааҩ [[Пуфендорф, Самуэль фон|Самуель Пуфендорф]] иусумҭақәа рҿы (1632-1694). Иара ари атермин ихы иаирхәеит [[общество|ауаажәларраҿы]] [[воспитание|иааӡоу]] «иԥсабаратәым ауаҩы» идҳәаланы, [[образование|аҵара змам]] ауаҩы диҿырԥшны.
Афилософиатә, анаҩс аҭҵаарадырратәи есҽнытәи ахархәарахь ажәа «акультура» раԥхьа иалеигалеит 1782 шықәсазы «Ауаҩытәыҩсатә жәла акультура аҭоурых аԥышәа» ҳәа ашәҟәы ҭзыжьыз анемец рккаҩы [[Аделунг, Иоганн Кристоф|И. К. Аделунг]].
1780-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, атермин «акультура» аҭҵаарадырратә хархәара азҭоз [[Гердер, Иоганн Готфрид|И. Г. Гердер]] (1744-1803) иаахтны уи алатын хылҵшьҭреи ажәа «адгьылқәаарыхра» аетимологиатә еимадареи иақәирԥшуан. Иусумҭа аабатәи ашәҟәы «Ауаатәыҩса рҭоурых афилософиахь аидеиақәа» (1784-1791) аҟны иара «ауаҩытәыҩсатә жәла ааӡара» «агенетикатә процессгьы аорганикатә процессгьы» роуп ҳәа аарԥшуа иҩуан<ref>Сугай Л. А. Термины «культура», «цивилизация» и «просвещение» в России XIX — начала XX века // Труды ГАСК. Выпуск II. Мир культуры. — М.:ГАСК, 2000. — с. 39—53.</ref>:
{{Ацитата алагара}}
Ҳара иҳалшоит, ишакәхалак, ари ауаҩы игенезис аҩбатәи аҵакы аҭаны, акультура мамзаргьы, адгьыл ақәаарыхра ауп ҳҳәар ҟалоит, алашара ҳгәаларшәаны, [[просвещение|аҵаралашара]] ҳәа азаҳҳәар ҳалшоит, усҟан акультуреи алашареи реибаркыра адгьыл аҵыхәанӡа аҽеиҵнахуеит.
{{Ацитата алгара}}
[[Кант, Иммануил|И.Кант]], иаагозар, алшара акультура ааӡара акультура иаҿаиргылон. «Адәныҟатәи, „атехникатә“ культура ахкы ацивилизациа ҳәа азиҳәоит, — ҳәа азгәеиҭоит А.В. Гулыга. — Кант ацивилизациа ӷәӷәала аҿиара ибоит, агәҭынчымра аарԥшуа иазгәеиҭоит акультура ацәхьаҵра, аҵыхәтәантәигьы ԥхьаҟа ицоит, аха акырӡа ишьшьылаҳаны. Ари аишьашәаладара ауаатәыҩса ррыцҳарақәа жәпакы ирыхҟьоит»<ref>Гулыга А. В. Кант сегодня // И. Кант. Трактаты и письма. М.: Наука, 1980. С. 26.</ref>.
=== Урыстәылан XVIII—XIX ашәышықәсақәа рзы ===
XVIII ашәышықәсеи XIX актәи аԥшьбараки рзы аурыс бызшәа аилазаараҿы алексема «акультура» ыҟамызт, уи ус шакәу, иаагозар, [[Яновский, Николай Максимович|Н. М.Иановски]] еиқәиршәаз «Алфавитла иҟоу ажәеилыркааҩ ҿыц» иарҵабыргуеит (СПб., 1804. II ахәҭа. К инаркны Н аҟынӡа. Ад. 454). Ҩ-бызшәак рыла ишьақәгылаз ажәарқәа ажәа аурысшәахь аиҭагаразы ахархәара зылшо авариантқәа рыдыргалон. [[Гердер, Иоганн Готфрид|Гердер]], аилкаара ҿыц аарԥшразы, синонимқәаны ирыдигалаз анемец ажәақәа ҩба, аурыс бызшәаҿы ирықәшәоз акы заҵәык акәын — [[просвещение|аҵаралашара]].
Ажәа «акультура» аурыс лексикон ианалалаз 1830-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭа инаркны ауп. Иарбоу ажәа, аурыс лексикон аҿы аҟазаара азгәанаҭеит [[Ренофанц И. И.|И.И. Ренофан]] 1837 шықәсазы иҭижьыз «Аурыс шәҟәқәеи, агазеҭқәеи, ажурналқәеи рыԥхьара бзиа избо изы аџьыбаҭаҵа шәҟәы»<ref>Ренофанц И. Карманная книжка для любителя чтения русских книг, газет и журналов. СПб., 1837. С. 139.</ref>. Зыхьӡ ҳәоу ажәар иалнакаауан алексема аҵакқәа ҩба: актәи, «ачаарыхра, адгьылқәаарыхра»; аҩбатәи, «аҵарамазаара»<ref>Черных П. Я. Историко-этимологический словарь современного русского языка. М., 1993. Т. I. С. 453.</ref>.
Зҳәаақәҵақәа рҟынтәи ажәа «акультура» ҭҵаарадырратә терминк, философиатә категориак аҳасабала ауаажәларра рыхдырра ишаламлацыз аазырԥшуа Ренофанц ижәар адунеи ақәлара шықәсык шагыз, Урыстәыла ицәырҵит аусумҭа, иара автор аилкаара «акультура» ахь ааԥхьара адагьы, инеиҵыху аилыркаареи атеориатә ҵаҵӷәи аиҭеит. Зыӡбахә ҳәоу Санкт-петербургтәи Аимператортә медико-хирургиатә академиа академик, зҽаԥсазтәыз апрофессор [[Велланский, Данило Михайлович|Д.М. Веллански]] (1774-1847) иҩымҭа «Ахатәы физиологиа азеиԥш хәанга хадақәеи мамзаргьы аорганикатә физика адунеии» ауп. Аҵарауаҩ-медик, афилософ-шеллингшьҭаныҟәа, иарбоу иԥсабарафилософиатәу иусумҭаҟынтәи ауп атермин «акультура» аҭҵаарадырратә хархәара алагалара адагьы, Урыстәыла ииашаны акультура-философиатә идеиақәа рышьақәгыларагьы аԥхьаӡара шымҩаԥгатәу.
{{Ацитата алагара}}
Аԥсабара — ауаҩытәыҩса идоуҳла иаарыху, убри ауп Акультура, Амаҭәар иашьашәалоу аилкаара еиԥш, Ацәаҩа иақәшәо. Акультура амаҭәар шьақәзыргыло зеиӷьыҟам амаҭәарқәа роуп, Ацәаҩа амаҭәар акәзар, аҵакы иҟаҵәҟьоу еилкаарақәоуп. Акультураҿы арҿиарақәа мҩаԥысуеит еидҳәаларала, Ацәаҩаҿы аԥҵамҭақәа мҩаԥысуеит еидҳәаларада. Убри аҟнытә, Акультура зеиӷьыҟам ҟазшьоуп, Ацәаҩа ахаҭабзиараҵәҟьа амоуп. — Аҩбагьы, ҵакыла, еицтәароуп; Ацәаҩа аҳрақәа ахԥагьы: адгьыл иҵоу, аҵиаатә, аԥстәы, Акультура ахкқәа ирыднакыло амаҭәарқәа Аҟазареи, Аҭҵаарадыррақәеи, Ацәаҩашәатә Ҵареи ирықәшәоит<ref>Велланский Д. М. Основные начертания общей и частной физиологии или физики органического мира. СПб., 1836. С. 196—197.</ref>.
{{Ацитата алгара}}
{{Ацитата алагара}}
Ацәаҩа амаҭәартә мыругақәа ирықәшәоит Акультура зеиӷьыҟам аилкаарақәа, урҭ рдыррақәа рылаа, рцәеижьтә ҟазшьеи рыҳалал ҟазшьеи рҵакоуп. Аобиективтә еилкаарақәа афизикатә маҭәарқәа рыҭҵаара иаҵанакуеит, асубиективтә еилкаарақәа ауаҩытәыҩсатә доуҳаи уи аестетикатә рҿиамҭақәеи рыхҭысқәа ирызкуп<ref>Велланский Д. М. Основные начертания общей и частной физиологии или физики органического мира. СПб., 1836. С. 209.</ref>.
{{Ацитата алгара}}
=== Урыстәылан XIX—XX ашәышықәсақәа рзы ===
Аԥсабареи акультуреи реиҿагылара- еиҿырԥшра Веллански иусумҭаҿы аԥсабареи «аҩбатәи аԥсабареи» (инапылаҟаҵароу) классикала реиҿагылара акәӡам, аха илабҿабатәу адунеии уи зеиӷьыҟам ахаҿсахьеи реихьырԥшра ауп. Акультура — ари доуҳатә лагамҭоуп, Адунеитә Доуҳа аныԥшра, цәала-жьыла иарбазар зылшо, зеиӷьыҟам ала иаарԥшу — иахыгоу аилкаарақәа рҿы (аобиективтәи асубиективтәи, адырра ззынархоу амаҭәар зеиԥшроу ала)<ref>Сугай Л. А. Термины «культура», «цивилизация» и «просвещение» в России XIX — начала XX века // Труды ГАСК. Выпуск II. Мир культуры. — М.:[[Государственная академия славянской культуры|ГАСК]], 2000.-с.39-53.</ref>.
[[Бердяев, Николай Александрович|Н. А. Бердиаев]] иазиԥхьаӡон:
{{Ацитата алагара}}
Акультура акульт иадҳәалоуп, уи адинхаҵаратә культ аҟынтәи иҿиауеит, акульт аихшара, аҵакы еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыҭара иалҵшәоуп ҳәа. Афилософиатә хәыцра, аҭҵаарадырратә дырра, архитектура, аҿыханҵа, аскульптура, амузыка, апоезиа, амораль — зегьы ԥсабарала еизыршәаны ауахәаматә культ иалоуп, макьана инеиҵыхым, аихшара змам аформала. Акультурақәа рахьтә ижәытәӡатәиу — Египет Акультура ауахәамаҿы иалагеит, уи раԥхьатәи арҿиаҩцәа аныхаԥааҩцәа ракәын. Акультура абшьҭрақәа ркульт, аҳәамҭеи атрадициеи ирыдҳәалоуп. Уи иԥшьоу символикала иҭәуп, уаҟа даҽа доуҳатә ҵабыргык адыргақәеи аиԥшрақәеи рыҭоуп. Иарбан Культуразаалак (аматериалтә Культурагьы) адоуҳа Акультура ауп, иарбан Культуразаалак адоуҳатә шьаҭа амоуп — уи аԥсабаратә рыцҳарақәа риааиразы адоуҳа арҿиаратә усура иалҵшәоуп<ref>Бердяев Н. А. Смысл истории. М., 1990 °C. 166.</ref>.
{{Ацитата алгара}}
== Акультура аҭоурых аамҭеихшара ==
Европатәи акультура аҭоурых азы, иахьатәи акультурологиаҿы иадкылоуп анаҩстәи аамҭеихшара:
* Аԥхьаӡатәи акультура (4 азқь. ҳ. ҟ.);
* [[Древний мир|Ажәытәтәи адунеи]] акультура (4 азқь — V ашә. ҳ. ҟ.), уаҟа [[Древний Восток|Ажәытәтәи Мрагылара]] акультуреи [[Античность|Ажәытӡатәи аамҭа]] акультуреи алыркаауеит;
* [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] ркультура (V-XIV ашә.);
* [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара]] акультура мамзаргьы Аренессанс (XIV-XVI ашә.);
* [[Новое время|Аамҭа ҿыц]] акультура (XVI-XIX ашә.).
*
Акультура аҭоурых аамҭеихшара, [[Эпоха Возрождения|Аиҭарҿиара аепоха]] иаҵанакуа акультура, зхала иҟоу аамҭаны алкаара ҷыдара хадас иамоуп, аҭоурыхтә ҭҵаарадырраҿы ари аепоха ихьшәоу Абжьарашәышықәса, мамзаргьы заатәи Аамҭа ҿыц ҳәа иԥхьаӡоуп.
== Акультуреи аԥсабареи ==
Акультуреи [[Природа|аԥсабареи]] реимадара акультураҭҵаара апроблемақәа ируакуп.
[[Марк Порций Катон Старший|Марк Порци Катон Аиҳабы]] акультура аилкаара алеигалеит, адгьыл аус адулара иадкыло, ақәаарыхра, аиӷьтәра, аҳаҭырқәҵара ҳәа иҳәаақәиҵон. Ари аилкаараҿы, акультура ауаҩи [[природа|аԥсабареи]] русеицура, наҟ-ааҟтәи ахәарҭа иазырхоу акакәны ицәырҵуеит. Ас еиԥш аусеицураан, ауаҩы аԥсабара амаҭәарратә хәҭақәа идикылоит, игәҭакқәа алихуеит, иҵоит, аҭакс иџьабаа арҿиарала аԥсабара рбеиауа, аԥсы ахаҵо. Аԥсабара аиларбгара иазырхоу аусқәа ракәзар, иану [[Человечество|ауаатәыҩса]]гьы ирԥырхагамхарц залшом. Абас иҟоу ахымҩаԥгашьа иреиҳаӡоу ахдырратә усура иалҵшәаханы изыҟалаӡом, иара аазырԥшуагьы акультура ауп.
К.Ф. Завершински<ref>{{Книга|автор=Завершинский, К. Ф.|заглавие=Культура и культурология в жизни общества|ответственный=|издание=учебное пособие|место=Великий Новгород|издательство=НовГУ имени Ярослава Мудрого|год=2000|страницы=92|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref> излашьақәирӷәӷәо ала, акультура иазку агәаанагарақәа анышьақәгыло, Аиҭарҿиара аепоха аан ауп, «аԥсабаратәи анцәахаҵаратәи иреиԥшым иҷыдоу уаҩытәыҩсатә гәаанагарак аҳасабала». Ԥыҭрак ашьҭахь, «аԥсабаратә», «ацивилизациатә», «акультуратә» реиԥшымзаарақәа реилкаара мҩаԥысуеит Аамҭа Ҿыц аепоха аан, уи Иоганн Готфрид Гердер, Иммануил Кант русумҭақәа иузырҟәымҭхо ирыдҳәалоуп. Арҭ ахәыцыҩцәа ридеологиа ашьаҭаҿы, акультура ахшыҩ змоу зхы иақәиҭу рҿиараны иаарԥшуп, иара ахархәарала ауаҩы аԥсабара инапаҿы иааигоит, иҭахрақәа наигӡоит, убри аҟнытә аусура апроцесс аан, ауаҩытәыҩсатә ԥсабара акультура аиӷьтәра мҩаԥысуеит<ref>{{Cite web|url=https://lektsii.org/7-32179.html|title=Формирование духовной личности как части её духовной культуры|author=Аскалонова С.Б.|first=|website=Лекции|date=|pages=15|publisher=|access-date=2018-10-31|archive-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031174026/https://lektsii.org/7-32179.html|url-status=live}}</ref>.
Иахьатәи, имаҷымкәа иуԥыло акультуреи аԥсабареи реиҿагылара алшоит, ауаҩытәыҩса иҟазаара аԥсабара иаҟәыҭханы, акультуреи ақалақьтә ԥсҭазаареи, [[Ацивилизациа|ацивилизациеи]] реиԥштәра азхәыцра алыршараан. Иуадаҩым ақалақьтә ԥсҭазаара иаҵанакуа ацәырҵрақәа рҿырԥштәқәа рыԥшаара, акультура ахкы иузахымԥхьаӡало, уимоу акультура аилаҳареи уи аҟамзаареи ирҿырԥшыганы изыҟамло. Арҭ реиԥш агәаанагарақәа ԥшаахар алшоит [[И. Г. Гердер|И. Г.Гердер]], [[Н. А. Бердяев|Н. А. Бердиаев]] русумҭақәа рҿы.
Агәрагара уадаҩӡам, ауаҩы дзырҿио аԥсабареи иареи хшыҩла русеицура апринципқәа раҟәыҭхара, еизгоу акультуратә мазара аилаҳарахь ишнанаго, анаҩс иара [[Ацивилизациа|ацивилизациатә]] ԥсҭазаара ахаҭагьы шеиланажьуа. Ҿырԥштәыс иҟалар алшоит ажәытә дунеи аҳәынҭқарра ҽиақәа жәпакы реилаҳареи иахьатәи ақалақь дуқәа рыԥсҭазаараҿы хыԥхьаӡара рацәала акультура акризис ацәырҵрақәеи.
== Акультура иахьатәи аилкаара ==
[[Антропологиа|Антропологиатә]] культура — аусура аганахьала — аԥсабареи, ауаажәларреи, ауаҩы ихаҭеи реиҭакразы, амаҭәарратәи адоуҳатәи аалыхқәа рыла иаарԥшу ауаҩытәыҩса иԥсҭазааратә мҩоуп.
[[Аксиологическая концепция культуры|Аксиологиатә культура]] («аксиос» — иаԥсоу) — иаԥсоу ахәшьара — иҟоуп ауаҩытәыҩсатә усура арҿиамҭақәа реизак, урҭ зыԥсоу иалкаау асоциалтә системақәа рыҩныҵҟа еицазхарҵахьоу, ари аизакыра иарбоу асоциалтә еиҿкаара доуҳатә шьаҭаны, дырганы иазыҟоуп.
Адырраҭара-семиотикатә культура — абиԥарала еимырдо, аҵакдурақәеи, анормақәеи, аҵакқәеи, адыргақәеи (асимволқәеи) рыла иаарԥшу асоциалтә ҵакы змоу [[информация|дырраҭароуп]].
== Акультуреи ацивилизациеи ==
{{Ацитата алагара}}
Акультура ахьԥсуа, ацивилизациа цәырҵуеит.
{{Ацитата алгара|источник=[[Освальд Шпенглер]]}}
Цивилизациак аҳасабала иахьатәи аилкаара «акультура» аиҳарак ишьақәгылеит XVIII — XIX ашәышықәсақәа рылагамҭазы [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европа]]. Уинахыс ари аилкаара, ганкахьала, иаҵанакуа иалагеит Европа ахаҭа еиуеиԥшым ауаа ргәыԥқәа реиԥшымзаарақәа, даҽа ганкахьала — адунеи ахьынӡанаӡааӡо [[метрополия|аметрополиақәеи]] урҭ [[колония|рколониақәеи]] реиԥшымзаарақәа. Убри аҟнытәи уажәазы аилкаара «акультура» «[[Ацивилизациа|ацивилизациа]]» иаҟароуп, даҽакала иуҳәозар, аилкаара «[[природа|аԥсабара]]» иантиподуп. Ас еиԥш иҟоу аҳәаақәҵа ахархәара аҭо, хаз игоу ауааи атәылақәеи ацивилизациа аҩаӡарала имарианы реихшара алшоит. Хаз игоу авторцәа акультурагьы «адунеи аҿы зегьы иреиӷьу, иаԥҵаз, иҳәаз» ([[Арнольд, Мэтью|Метиу Арнольд]]) ҳәа ишьақәдыргылоит, уи аҳәаақәҵа иаднамкыло зегьы [[хаос|хыла-гәылоуп]], [[анархия|анархиоуп]]. Ари агәаанагарала, акультура ауаажәларраҿы асоциалтә ҿиареи апрогресси ӷәӷәала ирыдҳәалоуп. Арнольд иааиԥмырҟьаӡакәа иҳәаақәҵа ихы иаирхәоит: «... акультура, ҳара иҳадҳәалоу, зегьы ирызку адыррақәа раиура иахылҿиаауа, еиԥҟьара змам аиӷьтәра иалҵшәоуп, иара еибанаркуеит иреиӷьӡоу, иҳәази игәҭакызи» (Арнольд, [[1882|1882]]).
Апрактикаҿы, акультура аилкаара иреиӷьу аалыҵқәеи ахымҩаԥгашьеи зегьы рахь иаҵанакуеит, [[Аҟазара|аҟазареи]] [[классическая музыка|аклассикатә музыкеи]] уахь иналаҵаны. Абри агәаанагарала, аилкаара «акультуратә» ишакәхалак арҭ ахырхарҭақәа ирыдҳәалоу ауаа аднакылоит. Убри аан ауаа, аклассикатә музыка иадҳәалоу, еилкаарала иҳараку аҩаӡараҿы иҟоуп, аусуратә ҳаблақәа рҟынтәи [[рэп|ареп]] абзиабаҩцәа, мамзаргьы иаԥу аԥсҭазаашьа змоу [[Австралиа|Австралиа]] [[абориген|ашьагәыҭуаа]] раасҭа.
Амала, ас еиԥш иҟоу адунеихәаԥшышьа аҳәаақәа ирҭагӡаны, иҟоуп ахатәы цашьа — иаҳа имаҷны «акультура злоу» ауаа, аиҳарак, «иԥсабаратәу» ҳәа иахьрыхәаԥшуа, «иҳараку» акультура «ауаҩытәыҩсатә ԥсабара» ахәаҽра ахьадырҵо. Ари аҩыза агәаанагара уԥылоит XVIII ашәышықәса инаркны авторцәа аӡәырҩы русумҭақәа рҿы. Урҭ, иаагозар, инаҵшьны иазгәарҭоит [[народная музыка|жәлар рмузыка]] (анхацәа иаԥырҵаз акакәны) иԥсабаратәу аԥсҭазаашьа иаҳа ԥсыцқьарала ишаанарԥшуа, убри аан аклассикатә музыка хыхь-хыхьлатәины, [[декаданс|игәкажьганы]] иааԥшуеит. Ари аҩыза агәаанагара иқәныҟәаны, «мраҭашәаратәи ацивилизациа» анҭыҵ иҟоу ауаа — Мраҭашәара [[капитализм|акапитализм]] иԥхасҭанамтәыз «абнауаа аамсҭашәақәа» роуп.
Иахьа аҭҵааҩцәа реиҳараҩык ахырҟьацәарақәа рыҩбагьы мап рцәыркуеит. Урҭ ирыдыркылаӡом «ииашоу» акультура аконцепциа еиԥш, аԥсабара инагӡаны аҿаргыларагьы. Ара ирыдыркылоит «илыԥшаахым» акультура ҳаракы амазар шалшо «илыԥшааху» еиԥш, «имраҭашәаратәым» ауааԥсыра убасҵәҟьа культуратә уааԥсыраны иҟалар шалшо, амала ркультура даҽа знеишьақәак рыла ишаарԥшу. Иарбоу аконцепциаҿы «иҳараку» акультура алыԥшаахқәа ркультура ҳәа иԥхьаӡоуи, абаша уаа рҭахрақәа ирзырхоу атауарқәеи аԥҵамҭақәеи ирыҵаркуа «[[массовая культура|амассатә]]» культуреи реиԥшымзаара аарԥшуп. Иара убас усумҭақәак рҿы акультура ахкқәа рыҩбагьы, «иҳараку», «илаҟәу» еиуеиԥшым «[[субкультура|асубкультурақәа]]» рахь иаҵанакуеит.
[[философия жизни|Аԥсҭазаара афилософиа]] анемец хаҭарнак [[Освальд Шпенглер|Освальд Шпенглер]] игәаанагара акультура зхала иҟоу ацәеижь рацәа (еиуеиԥшым ажәларқәа), акыр шәышықәсақәа ицо зхатә еволиуциатә цикл иахысуа, ианыԥсуагьы, иаҿагыло ахь ииасны аиҭира ахҭысуеит — [[Ацивилизациа|ацивилизациахь]]. Ацивилизациа акультура иаҿадыргылоит уи зыԥсахуа аҿиара аетап аҳасабала, уаҟа хазы игоу ахаҭара арҿиаратә лшарақәа аҭахӡам, хадара зуа иԥсхьоу, ауаҩра злам агәаҵәажәпара ауп. Аглобализациа аамҭазы, аҵарауаа акультура аҭҵааразы аметодологиатә знеишьа хадақәа ирыхәаԥшуеит, уи аҵакы, аклассификациа азҵаарақәа, акультуреи ацивилизациеи реилкаарақәа реизыҟазаашьа адиалектика акатегориақәа «азеиԥш», «иҷыдоу», «иакзаҵәыку» рыла<ref>{{Статья|автор=Ажыбекова К. А.,Тогусаков О. А., Брусиловский Д. А.|заглавие=Коррелятивная взаимосвязь культуры и цивилизации (методологические аспекты)|ссылка=http://dom-hors.ru/rus/files/arhiv_zhurnala/fik/2017/3/philosophy/azhybekova-togusakov-brusilovskiy.pdf|язык=|издание=Общество: философия, история, культура|тип=|год=|месяц=|число=|том=|выпуск=3|номер=|страницы=9–16|issn=2221-2787|doi=10.24158/fik.2017.3.1|archive-date=2017-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517081536/http://dom-hors.ru/rus/files/arhiv_zhurnala/fik/2017/3/philosophy/azhybekova-togusakov-brusilovskiy.pdf }}</ref>.
Ҳаамҭазтәи [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырраҿы]] аҳра ауеит аилкаарақәа «акультуреи» «ацивилизациеи» еиԥшымзаарақәак аадырԥшуеит ҳәа агәаанагара, аха убри инаваргыланы урҭ иалкаау акзаарагьы аԥырҵоит, «медалк» аҩганк ракәны. Атерминқәа рыбжьара абсолиуттә еинаалара ыҟаӡам, зынӡа еинымаалара нагӡагьы ыҟаӡам<ref>{{Книга|ссылка=https://iknigi.net/avtor-vladimir-strogeckiy/101388-osnovy-kulturologii-vladimir-strogeckiy/read/page-7.html|автор=В. М. Строгецкий|заглавие=Основы культурологии|год=2014|место=[[Москва]], [[Берлин]]|издательство=Директ-Медиа|isbn=978-5-4475-2596-5|archive-date=2022-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220406231132/https://iknigi.net/avtor-vladimir-strogeckiy/101388-osnovy-kulturologii-vladimir-strogeckiy/read/page-7.html}}</ref>.
=== Акультура дунеихәаԥшышьак аҳасабала ===
[[Романтизм|Аромантизм]] аепоха аан, хазы иҟаз аҳрақәа тәыланы реидкылара иазку амилаҭтә ҵысрақәеи, иара убас Австро-Венгриатәи аимпериа иаҿагыланы амилаҭтә маҷқәа рҵысрақәеи еиҳарак ирызҿлымҳаз [[Германиа|Германиа]] аҵарауаа, акультура «адунеихәаԥшышьа» ҳәа аилкаара шьақәдыргылеит. Ас еиԥш иҟоу агәаанагарақәа рсистемаҿы еиуеиԥшым, иузеидымкыло адунеихәаԥшышьақәа аетникатә гәыԥқәа реиԥшымзаара хадақәа ракәны иҟоуп. Уаанӡатәи агәаанагарақәа ирҿырԥшны аԥхьагылара шамазгьы, ари аҩыза азнеишьа макьанагьы «ацивилизациатә» культуреи «ипримитивтәу», мамзаргьы «ахылҵшьҭратә» культуреи реиԥшымзаарақәа еиқәнархон.
XIX ашәышықәса анҵәамҭазы [[антрополог|антропологцәа]], иаҳа еиуеиԥшым аилазаарақәа аҵанакуа иҟалартәы, акультура аилкаара дырҭбааит. [[эволюция|Аеволиуциатә]] теориа шьаҭас иҟаҵаны, дара ауаа еиԥшны иҿиалароуп, шьҭа ауаа акультура ахьрымоу афакт ахаҭа ауаҩытәыҩсатә ҿиара апроцесс аҳәаақәҵара ахаҭа аҟынтәи иаауеит ҳәа ргәы иаанагон. Убри аан, амала, иалкаау акультурақәа реиԥшымзаарақәа раарбаразы абиологиатә еволиуциа азхьаԥшра шырҭахымыз рныԥшуан — анаҩс [[расизм|арасизм]] еиуеиԥшым аформақәа шьҭызхыз азнеишьа. Дара агәра ргон, абиологиатә еволиуциа иаҳа ихарҭәааны акультура аилкаара ахаҭа шаанарԥшуа, аилкаара, аҩыра змам ауаажәларрақәа, измоугьы — инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа, иҭыԥынтәалтәоу ажәларқәа рзы антропологцәа рхы иадырхәар рылшоз. Дара уи, ауаҩы иҿиараан адыррақәа роуреи рхархәареи рзы иаку асистема ахьаԥиҵаз, иара убас [[абстракция|абстракттә]] [[символ|символқәа]] раҳасабала урҭ егьырҭ ауаа рыҭара ахьилиршаз ала ишьақәдырӷәӷәон. Ауаҩытәыҩсатә индивидуумқәа ас еиԥш иҟоу асимволтә системақәа анырдыр, ианҭырҵаа, асистемақәа абиологиатә еволиуциа иахьԥшымкәа аҿиара иалагеит (даҽакала иуҳәозар, аӡәы даҽаӡәы идыррақәа иоур илшоит, урҭ аҩыџьагьы биологиала зынӡа еидҳәаламзаргьы). Ас еиԥш асимволқәа рхархәареи асоциалтә ԥышәа аиуреи алшара «ауаҩытәыҩсатә ԥсабареи» «ааӡареи» реимак аҿы ажәытә аргументқәа еиланаԥсоит. Абасала, Клиффорд Гиртзи егьырҭи ишьақәдырӷәӷәон ауаҩытәыҩсатә физиологиеи ахәыцреи раԥхьатәи акультуратә усурақәа ирылҵшәаны иҿиауан ҳәа, Миддлтон, ауаҩытәыҩсатә «инстинктқәа акультура ишышьақәнаргылаз» ала алкаа ҟаиҵон.
Хазы инхо ауаа ргәыԥқәа еиуеиԥшым акультурақәа аԥырҵоит, амала зыбжьара, хәҭа-хәҭалатәи аиҭныԥсахлара ҟалар алшо. Акультура есааира аҽаԥсахуеит, ауаа уи ҭырҵаар рылшоит, ари апроцесс зҽызыԥсахуа адәахьтәи аҭагылазаашьақәа [[Адаптация (биология)|рыҽрықәыршәара]] зегь реиҳа имариоу форманы иҟарҵоит. Иахьа антропологцәа акультура баша абиологиатә еволиуциа иалҵшәаны акәымкәа, уи иузаҟәымҭхо хәҭаны, [[Ауаҩы|ауаҩы]] анҭыҵтәи адунеи иашьцылара иамеханизм хаданы иахәаԥшуеит.
Арҭ агәаанагарақәа инарықәыршәаны акультура, ҭыԥк аҟынтәи даҽа ҭыԥк ахь аҽеиҭакра зылшо, [[антрополог|антропологцәа]] [[миф|амифқәеи]] [[обряд|аритуалқәеи]] иалкаау рформақәа, [[инструмент|амыругақәа]], анхарҭақәа рформақәа, ақыҭақәа реиҿкаашьа апринципқәа рыла иарбоу аиԥшымзаарақәа рыҭҵаара рылнаршо, ашьцылара афункциа змоу асимволқәа рсистема аҳасабала иааԥшуеит. Абасала, антропологцәа «аматериалтә культуреи» «асимволтә культуреи» реиԥшымзаара алыркаауеит, арҭ аилкаарақәа ауаҩы ирҿиара еиуеиԥшым аусхкқәа ахьадырбо мацарагьы акәымкәа, дара анализ азураан, еиуеиԥшым азнеишьақәа зҭаху, еиуеиԥшым ахалагаратә дыррақәа ахьрымоу азы.
Адунеитә еибашьрақәа ҩба рыбжьара аԥыжәара зауз акультура ас еиԥш ахәаԥшра иаҳәоит культурацыԥхьаӡа ахатәы ҳәаақәа шамоу, ахатәы ҭагылазаашьақәа рхархәарала акны ишахәаԥшлатәу. Уи иалҵшәаны ицәырҵит аилкаара «акультуратә [[релятивизм|релиативизм]]», аӡәы икультура аилкаарақәа ихы иархәаны даҽаӡәы ихымҩаԥгашьа идикылар илшоит ҳәа агәаанагарақәа, икультура аелементқәа ([[обряд|ақьабзқәа]] уҳәа уб. иҵ.) — урҭ ирыхәҭаку асимволқәа рсистема аилкаарала.
Абасала, акультура асимволтә [[код|кодқәеи]] урҭ аӡәы иҟынтәи даҽаӡәы иҭашьа азнеишьақәеи алоуп ҳәа агәаанагара иаанагоит акультура, иԥкызаргьы, есааира аҽшаԥсахуа. Акультуратә ҽыԥсахрақәа, амаҭәар ҿыцқәа раԥҵара иалҵшәахар шалшо еиԥш, даҽа культурак ианадҳәалоу аамҭазы имҩаԥысыр ҟалоит. Аҭынч ҳәаақәа ирҭагӡаны ианаанхо, акультурақәа реимадара иахылҿиаауеит еиуеиԥшым аелементқәа рымԥсахра (рыҭҵаарала), даҽакала иуҳәозар, акультурақәа реигәныҩра. Аиҿагылара, ма аполитикатә еиҟарамра аамҭазы, культурак ауаа, ҳәарада, ирылшоит даҽа еилазаарак акультуратә беиарақәа рымпыҵахалара, мамзаргьы рҵакдура адгалара («акультуратәра»).
Ацивилизациа ыҟанаҵы, аилазаарақәа зегьы ркультура аларҵәареи, аилибакаареи, адҵареи рпроцессқәа ирылахәын, убри аҟнытә иахьа культурацыԥхьаӡа рхатәы ҳәаақәа рыҩныҵҟа мацара иахәаԥшуа антропологцәа маҷҩуп. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа иазырыԥхьаӡоит акультура аелемент ахатәы ҳәаақәа рыла мацара ахәаԥшра ҟалом ҳәа, уи аҟаҵара алшоит еиуеиԥшым акультурақәа инарҭбаау реизыҟазаашьаҿы мацарала.
Иарбоу апроцессқәа рыдагьы, [[Миграция населения|ауаа реиҭаҵра]] акультура аелементқәа анырра ӷәӷәа рнаҭоит. Аколониалтә [[экспансия|мпыҵахалара]], иара убас амассатә миграциа реиԥш иҟоу афеномен, [[рабство|атәцәа рыҭирагьы]] уахь иналаҵаны, еиуеиԥшым акультурақәа анырра рызҭо, аҵакы змоу факторны иҟалеит. Уи иахҟьаны еилазаарақәак аижәлантәымра ду роуит. Антропологцәақәак ишьақәдырӷәӷәоит ас еиԥш иҟоу агәыԥқәа азеиԥш культурала рҽеидыркылоит ҳәа, уи ԥыжәарас иамоуп еижәлантәым аелементқәа [[субкультура|субкультурақәаны]] рыҭҵаара алыршара. Егьырҭ ракәзар, иаку акультура аҟазаара залшом, еижәлантәым аелементқәа амультикультуратә еилазаара шьақәдыргылоит ҳәа ишьақәдырӷәӷәоит. Амультикультура адоктрина аларҵәара, асоциалтә гәыԥқәа ркультуратә адаздамра азхаҵара зҭаху, ахеиԥштәразы аҵысрақәа рышьҭыҵра иақәшәеит.
Асоциобиологцәа иара убасгьы ишьақәдырӷәӷәоит акультура иахәаԥшызар алшоит акультуратә еиҭныԥсахлара ахьымҩаԥысуа аелементартә елементқәа рганахьала ҳәа. Ас еиԥш иҟоу аелементқәа, мамзаргьы «[[мем|амемқәа]]» ({{lang-en|meme}}), [[Докинз, Ричард|Ричард Докинз]] ишәҟәы «[[Эгоистичный ген|Зхы мацара иазхәыцуа аген]]» аҟны ишрыхьӡырҵаз еиԥш ({{lang-en|The Selfish Gene}}), 1976 шықәсазы икьыԥхьыз абиологиаҿы агенқәа реилкаара иеиԥшуп. Ари аҩыза агәаанагара, ахьӡ-аԥша маҷк шаиузгьы, академиатә ҵарауаа реиҳараҩык зынӡа мап ацәыркуеит.
=== Акультура ахымҩаԥгашьа анормақәа раҳасабала ===
Анаҩстәи, инарҭбааны ахархәара змоу акультура аилкаара, х-хәҭакны еибаркуп:
* Аԥсҭазааратә ҵакдура;
* Ахымҩаԥгара анормақәа;
* [[Артефакт (археология)|Артефактқәа]] (аматериалтә ԥҵамҭақәа).
Аԥсҭазааратә ҵакдурақәа аԥсҭазаараҿы зегь реиҳа ихадоу ахшыҩҵакқәа адырбоит. Урҭ роуп акультура шьаҭас иамоу.
Ахымҩаԥгашьа анормақәа аилкаарақәа [[Ахшыҩырҵара|Ахшыҩрҵареи]] [[Нравственность|Ацәаҩашәеи]] ирныԥшуеит. Урҭ иадырбоит ауаа еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа раан рхы шымҩаԥыргаша. [[государство|Аҳәынҭқарраҿы]], формалла ишьақәырӷәӷәоу аԥҟарақәа, [[Закон (право)|Азакәанқәа]] ҳәа ирышьҭоуп.
Артефактқәа, мамзаргьы аматериалтә культура аԥҵамҭақәа, шамхамзар раԥхьатәи аҩ-хәҭак ирхылҿиааз роуп.
[[археолог|Археологцәа]] аматериалтә культура аелементқәа аус рыдырулоит, асоциалтә [[антрополог|антропологцәа]] [[символ|асимволтә]] культура рхы азырышьҭуеит ҳәа азнеишьа ԥҟарахеит, аҵарауаа ргәыԥқәа аҩбагьы, ҳәарада, аинформациа шеимырдогьы. Уи адагьы, антропологцәа «акультура» аобиектқәа, ма атауарқәа реизга аҳасабала адагьы, арҭ атауарқәа аԥызҵо, акыр иаԥсаны иҟазҵо процессқәаны, иара убас арҭ аобиектқәа рхы иахьадырхәо социалтә еизыҟазаашьақәаны еилыркаауеит.
Голландиатәи антрополог [[Крамер, Итске|Итске Крамер]] игәаанагарала, акультура иааннакыло аҭыԥ амаҭәарқәеи ахымҩаԥгашьеи иалкаау реишьҭагылашьа аиқәырхара ауп, уи аарԥшуп ажәақәа «ҳара ҳҿы ус иаԥуп» рыла<ref>Браун Д., Крамер И. Как управлять корпоративным племенем: Прикладная антропология для топ-менеджера. — М.: Альпина Паблишер, 2020. — С. 61. — ISBN 978-5-9614-2640-3.</ref>.
== Акультураҿы аҽыԥсахрақәа ==
Акультураҿы аҿиареи, аиҭакрақәеи, апрогресси шамахамзар адинамика иаҟароуп, иара зеиԥш еилкаарак аҳасабала иқәгылоит. Адинамика — иалкаау аамҭа аҳәаақәа ирҭагӡаны ишьҭыху, ҵҩа змам хырхарҭарацәала еиҿкаау апроцессқәеи атрансформациақәеи акультураҿы ҵҩа рымам<ref>[[Гавров, Сергей Назипович|Гавров С. Н.]], Ашер Т. Кризис глобализирующегося мира и переход к планетарной культуре // Новая цивилизация: междисциплинарный научно-практический сборник. Предисл. С. Н. Гавров / [[Лайтман, Михаэль|М. Лайтман]], С. Н. Гавров, [[Марков, Борис Васильевич|Б. В. Марков]], [[Сахаров, Андреи Дмитри-иԥа|А. Д. Сахаров]], [[Флиер, Андрей Яковлевич|А. Я. Флиер]] и др. — [[Самара]]: [[Самарский научный центр РАН]], 2007. — С.170-194.</ref>.
Аксиомақәа:
* акультураҿы иҟоу аԥсахрақәа афактор рацәа ирыхҟьаны амзыз-ҳәааҭагӡара рымоуп;
* иарбанзаалак акультура аҿиара аинновациа аҳәаа ахьԥшра (акультура иҭышәынтәалоу аелементқәеи аԥышәара хкқәеи реизыҟазаашьа).
Афакторқәа:
* аԥсабаратә аагарҭақәа;
* аимадаратә;
* акультуратә еилаҵәара (акультуратә ҟазшьақәеи акомплексқәеи уаажәларрак аҟынтәи даҽа уаажәларрак ахь реилалара (акультуратә контакт));
* анхамҩатә технологиақәа;
* асоциалтә институтқәеи аиҿкаарақәеи;
* ахәшьара-ҵакытә;
* арационал-дырратә.
== Акультурақәа реиуеиԥшымра ==
Еиуеиԥшым акультурақәа, хыхь-хыхьлатәи рдырра акәзаргьы, аиԥшымзаарақәа рацәаны ианарбоит. Иаагозар, уаажәларрак аҿы [[многожёнство|аҳәса рацәа раагара]] нормоуп, даҽа уаажәларрак аҿы уи иақәыӡбоит. Еилазаарак аҿы [[галлюцинации|алаԥшҵашәарақәа]] [[психическое заболевание|аԥсихикатә чымазара]] иазҳәоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит, даҽа уаажәларрак аҿы урҭ ахдырра иреиҳаӡоу форманы, «амистикатә лаԥшҵашәарақәа», аҿаҳәатәқәа раҳасабала иахәаԥшуеит.
Аха иҟоуп, ауаажәларрақәа зегьы ирзеиԥшу, [[культурные универсалии|акультуратә дырраҭбаарақәа]] ҳәа изышьҭоу<ref name=ReferenceA>{{Cite web |url=http://www.ido.rudn.ru/ffec/soc/soc12.html |title=КАТЕГОРИЯ «КУЛЬТУРА» В СОЦИОЛОГИИ |access-date=2013-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130613031524/http://www.ido.rudn.ru/ffec/soc/soc12.html |archive-date=2013-06-13 |url-status=dead }}</ref>.
== Иарбанзаалак ауаажәларрақәа ркультура аижәлантәымра ==
Иарбан уаажәларразаалак аҿы иалукаар алшоит [[Элитарная культура|иҳараку (илыԥшааху) акультуреи]] жәлар ркультуреи ([[Афольклор|афольклор]]). Уи адагьы, иҟоуп аҵактәи асахьаркыратәи ган ала ирмариоу, зегьы ирзыманшәалоу [[массовая культура|амассатә культура]]. Уи иалшоит, иҳараку акультура еиԥш, жәлар ркультурагьы ақәцара.
Иара убасгьы ауаажәларраҿы еиуеиԥшым асоциалтә гәыԥқәа [[субкультура|рсубкультурақәа]] рацәоуп<ref name=ReferenceA />.
== Акультура аҭҵаара ==
Акультура академиатә маҭәарқәа жәпакы рҳәаа иҭагӡаны аҭҵаареи арефлексиеи ирмаҭәарны иқәгылоит. Ихадоу рхыԥхьаӡараҿы — [[культурология|акультурологиа]], [[культурные исследования|акультуратә ҭҵаарақәа]], [[культурная антропология|акультуратә антропологиа]], [[философия культуры|акультура афилософиа]], [[социология культуры|акультура асоциологиа]] уҳәа егьырҭгьы. Урыстәыла акультура иазку ҭҵаарадырра хаданы иԥхьаӡоуп акультурологиа, мраҭашәаратәи, еиҳарак англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы акәзар, атермин акультурологиа иаҳа иҭшәоу аҵакала, акультура аҭҵаара культуратә системак аҳасабала еилкаахоит<ref>White, Leslie «The Evolution of Culture: The Development of Civilization to the Fall of Rome». McGraw-Hill, New York (1959)</ref><ref>White, Leslie, (1975) "The Concept of Cultural Systems: A Key to Understanding Tribes and Nations, Columbia University, New York</ref>. Арҭ атәылақәа рҿы акультуратә процессқәа рыҭҵаара азеиԥш маҭәартә хырхарҭаны иқәгылоит [[культурные исследования|акультуратә ҭҵаарақәа]] ({{lang-en|cultural studies}})<ref>Усманова А. Р. «Культурные исследования» // Постмодернизм: Энциклопедия / Мн.: Интерпрессервис; Книжный Дом, 2001. — 1040 с. — (Мир энциклопедий)</ref>. [[Культурная антропология|Акультуратә антропологиа]], ауаҩытәыҩсатә культуреи ауаажәларреи рыхкырацәара аҭҵаара иаҿуп, ахықәкы хадақәа ируакуп ари ахкырацәара аҟазаара зыхҟьаз аилыркаара. Акультуреи уи афеноменқәеи асоциологиа аметодологиатә хархәагақәа рыцхыраарала рыҭҵаареи, акультуреи ауаажәларреи рхьыԥшрақәа рышьақәыргылареи иаҿуп [[социология культуры|акультура асоциологиа]]<ref>[[Абушенко, Владимир Леонидович|Абушенко В. Л.]] Социология культуры // Социология: Энциклопедия / Сост. [[Грицанов, Александр Алексеевич|А. А. Грицанов]], [[Абушенко, Владимир Леонидович|В. Л. Абушенко]], Г. М. Евелькин, Г. Н. Соколова, О. В. Терещенко. — Мн.: Книжный Дом, 2003. — 1312 с. — (Мир энциклопедий)</ref>. [[Философия культуры|Акультура афилософиа]], ари акультура аҵаки астатуси рҷыда-философиатә ҭҵаара ауп<ref>[[Давыдов, Юрий Николаевич|Давыдов Ю. Н.]] Философия культуры // [[Большая советская энциклопедия]]</ref>.
== Акультура аларҵәара амҩақәа ==
Акультура аларҵәаразы ҵҩа змам амҩақәа ыҟоуп.
Акультура аларҵәара мҩаԥысуеит атехникатә хархәагақәеи асоциалтә институтқәеи рыла. [[Амассатә информациа ахархәагақәа|АИХ]], аҭҵаарадырра, аҟазара социалтә институтк аҳасабала, аҵара, [[семья|аҭаацәа]], еиуеиԥшым [[Общественное объединение|ауаажәларратә хеидкылақәа]], [[государство|аҳәынҭқарра]] уҳәа акультура аларҵәара аканалқәа ракәны иҟалар алшоит. Еиуеиԥшым агәырӷьарақәа, атрадициатәи аритуалтәи актқәа ([[Венчание|агәыргьынхаҵарақәа]], [[поминки|аԥсхәрақәа]] уҳәа) убас егьырҭгьы, иара убас акультуратә беиарақәа рыларҵәареи рыдкылареи рзы хархәагақәаны, мҩақәаны иқәгылар алшоит<ref name=":0">{{Книга|автор=|заглавие=Культурология: Учебное пособие|ответственный=|издание=Под ред. проф. Г. В. Драча.|место=Москва|издательство=Альфа-М|год=2003|страницы=67|страниц=432|isbn=}}</ref>.
Иалыркаауеит акультуратә инновациақәа рыҿиара абас еиԥш иҟоу аспектқәа: атиражҟаҵара, асублимациа, апроекциа, аидентификациа, урҭ иаадырԥшуеит акультура аиагара, уи адкылара, ашьҭкаара, аларҵәара рсоциал-ԥсихологиатә механизмқәа<ref name=":0" />.
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Всемирный день культурного разнообразия во имя диалога и развития|Адиалоги аҿиареи рзы акультуратә еиуеиԥшымра Адунеизегьтәи Амш]]
* [[Семиотика культуры|Акультура асемиотика]]
* [[Тартуско-московская семиотическая школа|Тарту-Москватәи асемиотикатә школ]]
* [[Традиционная культура|Атрадициатә культура]]
* [[Субкультура|Асубкультура]]
* [[Контркультура|Аконтркультура]]
* [[Доминирующая культура|Аԥыжәара змоу культура]]
* [[Массовая культура|Амассатә культура]]
* [[Философия культуры|Акультура афилософиа]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
'''аурыс бызшәала'''
* Асоян Ю., Малафеев А. [http://ec-dejavu.ru/c/Culture_1.html Историография концепта «cultura» (Античность — Ренессанс — Новое время)] // Асоян Ю., Малафеев А. Открытие идеи культуры. Опыт русской культурологии середины XIX — начала XX веков. М. 2000, с. 29-61.
* Беляев, И. А. [https://elibrary.ru/item.asp?id=29072057 Концепция культуры Д. В. Пивоварова] / И. А. Беляев // Интеллект. Инновации. Инвестиции. — 2016. — № 10. — С. 14-17.
* Беляев, И. А. [http://culturolog.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2051&Itemid=6 Культура, субкультура, контркультура] / И. А. Беляев, Н. А. Беляева // Духовность и государственность. Сборник научных статей. Выпуск 3; под ред. И. А. Беляева. — Оренбург: Филиал [[УрАГС]] в г. Оренбурге, 2002. — С. 5-18.
* [[Барбашин, Максим Юрьевич|Барбашин М. Ю.]] [http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2319050 Институциональный механизм этнокультурных заимствований (институционального механизма этно-культурное влияние). Вопросы культурологии. 2012, № 12 (декабрь), стр. 5-10.]
* [[Барбашин, Максим Юрьевич|Барбашин М. Ю.]] [http://www.evrazia.org/article/2064 Теоретические аспекты трансформации культур. 2012]
* Вавилин Е. А., Фофанов В. П. [http://filosof10.narod.ru/lib/Filosofia/fofanov_culture.doc Исторический материализм и категория культуры: Теоретико-методологический аспект.]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=2018-10}} Новосибирск, 1993.
* [[Зенкин, Сергей Николаевич|Зенкин С. Н.]] [http://ec-dejavu.ru/c-2/Cultural_relativity.html Культурный релятивизм: К истории идеи] // Зенкин С. Н. Французский романтизм и идея культуры. М.: [[РГГУ]], 2001, с. 21-31.
* [http://www.countries.ru/library/theory/culthist.htm История слова «культура».] // [[Ионин, Леонид Григорьевич|Ионин Л. Г.]] Социология культуры. -М.: Логос, 1998. — с.9-12.
* {{статья |автор=[[Келле, Владислав Жанович|Келле В. Ж.]] |заглавие=Процессы глобализации и динамика культуры |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_1/Kelle/9.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=1 |страницы=69—70 |ref=Келле }}
* {{статья |автор=[[Колин, Константин Константинович|Колин К. К.]] |заглавие=Неоглобализм и культура: новые угрозы для национальной безопасности |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Kolin/13.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=2 |страницы=104—111 |ref=Колин }}
* {{статья |автор=[[Колин, Константин Константинович|Колин К. К.]] |заглавие=Неоглобализм и культура: новые угрозы для национальной безопасности (окончание) |оригинал= |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Kolin/10.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=3 |страницы=80—87 |ref=Колин }}
* ''[[Коротаев, Андрей Витальевич|Коротаев А. В.]], Малков А. С., Халтурина Д. А.'' [http://edurss.ru/cgi-bin/db.pl?cp=&page=Book&id=49742&lang=Ru&blang=ru&list=Found Законы истории. Математическое моделирование развития Мир-Системы. Демография, экономика, культура.] 2-е изд. М.: [[УРСС]], 2007.
* Лич Эдмунд. [https://web.archive.org/web/20111125121810/http://www.etnograf.ru/node/46 Культура и коммуникация: логика взаимосвязи символов. К использованию структурного анализа в антропологии.] Пер. с англ. — М.: «[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]», 2001. — 142 с.
* {{книга|автор= [[Луков, Владимир Андреевич|Луков Вл. А.]]|заглавие= История культуры Европы XVIII–XIX веков|оригинал= |ссылка= http://www.mosgu.ru/nauchnaya/publications/2011/monographs/The_History_of_European_Culture.pdf|ответственный = |издание= |место= [[Москва|М.]]|издательство= [[ГИТР]] |год= 2011|том= |страницы= |страниц= 80|серия= |isbn = 978-5-94237-038-1|тираж= 100}}
* {{статья |автор=[[Луков, Михаил Владимирович|Луков М. В.]] |заглавие=Культура повседневности |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/4/Lukov_MV/ |автор издания= |издание=«[[Знание. Понимание. Умение]]» |тип= |место= |год=2008 |том= |номер=4 — [[Культурология]] |страницы= |ref=Луков М. В. }}
* {{статья |автор=[[Луков, Михаил Владимирович|Луков М. В.]] |заглавие=Обыденная культура и культура повседневности |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Lukov_MV/28.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=3 |страницы=199—203 |ref=Луков М. В. }}
* [[Маркарян, Эдуард Саркисович|Маркарян Э. С.]] Очерки истории культуры. — Ереван: Изд. АрмССР, 1968.
* [[Маркарян, Эдуард Саркисович|Маркарян Э. С.]] Теория культуры и современная наука. — М.: [[Мысль (московское издательство)|Мысль]], 1983.
* {{Источник/НФЭ|Культура|[[Стёпин, Вячеслав Семёнович|Стёпин В. С.]]|url=http://iph.ras.ru/elib/1574.html}}
* [[Сугай, Лариса Анатольевна|Сугай Л. А.]] [http://www.countries.ru/library/theory/cultsug.htm#m10 Термины «культура», «цивилизация» и «просвещение» в России XIX — начала XX века] // Труды ГАСК. Выпуск II. Мир культуры. — М.:[[Государственная академия славянской культуры|ГАСК]], 2000.-с.39-53.
* [[Флиер, Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] История культуры как смена доминантных типов идентичности // [[Личность. Культура. Общество]]. 2012. Том 14. Вып. 1 (69-70). С. 108—122.
* [[Флиер, Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] Вектор культурной эволюции // [[Обсерватория культуры]]. 2011. № 5. С. 4-16.
* {{статья |автор=[[Флиер Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] |заглавие=Современная культура как тенденция |оригинал= |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2012/1/Flier_Contemporary-Culture/ |автор издания= |издание=Информационный гуманитарный портал «[[Знание. Понимание. Умение]]» |тип= |место= |год=2012 |том= |номер=1 (январь — февраль) ([http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2012/1/Flier_Contemporary-Culture/ Архивировано WebCite®]) |ref=Флиер |страницы= }}
* [[Флиер Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] [http://cult-cult.ru/teoriya-kulitury-kak-filosofiya-istorii/ Теория культуры как философия истории] // Культура культуры — 2014 — № 1
* [[Чучин-Русов, Александр Евгеньевич|Чучин-Русов А. Е.]] [http://www.countries.ru/library/theory/chuchcult.htm Конвергенция культур.] — М.:Магистр, 1997.
* [[Шендрик, Анатолий Иванович|Шендрик А. И.]] Теория культуры. — М.: Издательство политической литературы «Единство», 2002. — 519 с.
* {{статья |автор=[[Шохин, Владимир Кириллович|Шохин В. К.]]|заглавие=Античное понятие культуры и протокультурфилософия: специфика и компаративные параллели |оригинал= |ссылка=http://vphil.ru/index.php?id=285&option=com_content&task=view |автор издания= |издание=[[Вопросы философии]] |тип= |место= |издательство= |год=2011|том= |выпуск= |номер=3 |страницы=51—61 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Шохин|archive-url= |archive-date=}}
'''егьырҭ абызшәақәа рыла'''
* Arnold Groh, ''Theories of Culture'', Лондон 2019, ISBN 978-1-138-66865-2.
* Georg Schwarz, ''Kulturexperimente im Altertum'', Berlin 2010.
* {{книга | автор= Даниэль Браун, Итске Крамер |заглавие= Как управлять корпоративным племенем: Прикладная антропология для топ-менеджера| оригинал= Danielle Braun, (Jitske Kramer). Building Tribes - Travel Guide for Organizations | издательство= Альпина Паблишер |год=2020|место = М.|allpages= 406|isbn= 978-5-9614-2640-3|ref= Браун, Крамер}}.
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://ec-dejavu.ru/main.html Энциклопедия культур Deja Vu]
* [https://www.youtube.com/watch?v=75n-r97rIGU Культура в СССР = субкультура российской интеллигенции]
* [http://www.hischool.ru/ Ассоциация культурологических кафедр и научных центров]
* [http://intencia.ru/News-view-6.html Историческое развитие понятия «культура»]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:культура}}
[[Акатегориа:Акультура| ]]
[[Акатегориа:Акультура асоциологиа]]
[[Акатегориа:Асоциалтә конструкционизм]]
[[Акатегориа:Ауаажәларратә концепциақәа]]
6yiu2cauctmqw2y7ue6kktocf660geo
171852
171850
2026-08-17T18:30:44Z
Nart17
17397
Аурыстәи амаинтенанс-дыргақәа ({{Недоступная ссылка}}) рыҟәыхра — акатегориа урысшәала рҭагалон
171852
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Marco Porcio Caton Major.jpg|мини|[[Марк Порций Катон Старший|Маркус Порциус Като Аиҳабы]]<br>(234-149 ш. ҳ. ҟ.). Ажәа ''cultura'' раԥхьаӡа акәны иуԥылоит ақәаарыхра иазку итрактат ''[[De Agri Cultura|De Agri Cultura]]'' аҟны (160 ш. ҳ. ҟ. иназынаԥшуа).]]
'''Акультура''' (алат аҟынтәи. cultura — «адгьыл сықәаарыхуеит, аус адызулоит»<ref>Этимологический словарь русского языка Семёнова А. В., статья «Культура»</ref>, шәахә. [[агрокультура|агрокультура]]<ref>Этимологический словарь школьника, Успенский Л. В., статья «Культ»</ref>, colere аҟынтәи — «ақәаарыхра, ахылаԥшра»<ref name="автоссылка1">Этимологический словарь русского языка Шанского Н. М., статья «Культ»</ref>, иазааигәоу — «[[культ|акульт]]»<ref name="автоссылка1" />) — [[люди|ауаа]] рҿы ишьақәгылаз [[ценность|ахәшьарақәа]], [[Норма (правило)|анормақәа]], [[Обычай|аҵасқәа]], [[Адин|адинхаҵарақәеи]] [[обряд|ақьабзқәеи]], [[Знание|адыррақәеи]] [[Умение|аҟазареи]], атехникеи атехнологиақәеи, [[Мышление|ахәыцшьа]], аусура, аинырра, акоммуникациа рзы азнеишьақәа<ref name="БРЭсult">{{БРЭ|статья=Культура|id=|автор=Межуев Вадим Михайлович, Константинов Андрей Викторович|ссылка=https://bigenc.ru/c/kul-tura-26efdd}}</ref>. [[Афилософиа|Афилософиа]], [[Культурология|акультурологиа]], [[Аҭоурых|аҭоурых]], [[Социология|асоциологиа]], [[Искусствознание|аҟазараҭҵаара]], [[Лингвистика|абызшәадыра]] ([[Этнолингвистика|аетнолингвистика]]), [[Политология|аполитологиа]], [[Этнология|аетнологиа]], [[Психология|апсихологиа]], [[Экономика|аекономика]], [[Педагогика|апедагогика]] рыҭҵаара амаҭәар.
Акультура ахылҵшьҭрас иԥхьаӡоуп ауаҩытәыҩсатә усура, [[познание|адырра]], [[творчество|арҿиара]].
== Акультура еиуеиԥшым аилкаарақәа ==
Адунеи аҿы иҟоу акультура, афилософиатәи аҭҵаарадырратәи [[Определение (логика)|ҳәаақәҵақәа]] рыхкырацәара, ари аилкаара акультуратә обиекти амаҭәари еиҳа иубарҭоу дыргак аҳасабала азхьаԥшра алнаршом, уи еиҳа еилккоу, иҭшәоу ахықәкылатәра аҭахуп<ref>{{книга |заглавие=Культурология. XX век. Энциклопедия в двух томах |ссылка=http://psylib.org.ua/books/levit01/txt061.htm |ответственный=Главный редактор и составитель С.Я.Левит |место=СПб. |издательство=Университетская книга |год=1998 |страниц=640 |isbn=5-7914-0022-5 |тираж=10000 экз. |archive-date=2009-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531144259/http://psylib.org.ua/books/levit01/txt061.htm }}</ref>: Акультура еилкаахоит абас …
* «Акультура азеиԥшуаҩытәыҩсатәи адоуҳатәи [[Ценности|беиарақәа]] практикала рынагӡара ауп»<ref>Выжлецов Г. П. Аксиология культуры. — СПб.: [[СПбГУ]]. — С.66</ref>;
* «Ҭоурыхла иалкаау ауаажәларреи ауаҩи рыҿиара аҩаӡара, ауаа рыԥсҭазаареи русуреи аиҿкаара ахкқәеи аформақәеи рыла иаарԥшу, иара убас урҭ иаԥырҵо аматериалтәи адоуҳатәи беиарақәа рыла иарбоу» ([[БСЭ|АЕД]]);
* «Ауаҩы ихымҩаԥгашьа аганахьала [[Генетика|генетикала]] ихылҵшьҭратәым адырраҭара аизакра» ([[Лотман, Юрий Михайлович|Иу. М. Лотман]]);
* «Ауаҩы ибиологиатәым цәырҵрақәа реизак зегьы»<ref>{{книга |автор=[[Пелипенко, Андрей Анатольевич|Пелипенко А. А.]], [[Яковенко, Игорь Григорьевич|Яковенко И. Г.]] |заглавие=Культура как система |ссылка=http://apelipenko.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0.aspx |место=М. |издательство=[[Языки русской культуры]] |год=1998 |archive-date=2011-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110426005146/http://apelipenko.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0.aspx }}</ref>;
* «Акультура, аритуалтәи адинхаҵаратәи маҵзурақәа раҳасабала еиҳа ишьахәу, узыршанхо ацәырҵрақәагьы уахь иналаҵаны, анызаара ахышәарақәа рышьклаԥшразы ахархәагақәа риерархиатә система аҳасабала еилкаахар алшоит» (Ҳ. О. Уилсон);
* «Ҭоурыхла ишьақәгылаз ахымҩаԥгашьеи аусуреи рнормақәа рсистема». Ари асистемаҿы аиндивид азеиԥш норма иакзаҵәыку«зегьы еицырзеиԥшу» «аныԥшра» акәны аилыркаароуп. (Ҳ.Ильенков, Афилософиеи акультуреи).
[[Антропологиа|Антропологиаҿы]] акультура ҳәа еилыркаауеит «ауаажәларра азырбо ахымҩаԥгашьеи артефактқәеи рҿы иааԥшуа еицрыдыркылахьоу агәаанагарақәа. ...Акультура, абасала, абстракциоуп, даҽакала иуҳәозар, ауаажәларра еиуеиԥшым алахәылацәа уск, ма обиектк иарҭо аҵакқәа зымпыҵаку ҿырԥштәуп. ...Иара убасгьы, „акультура“ ауаажәларра алахәылацәа еицҿакны ҳәоуеиқшәарала рхымҩаԥгашьа акзаара аҩаӡара иеиԥшаҳтәыр ҳалшоит.» (Роберт Редфилд, 1941<ref>{{Акьыԥхьра |книга |язык=en |автор линк=:en:Robert Redfield |автор имя=Robert |автор=Redfield |заглавие=The Folk Culture of Youcatan |место=Chicago |издательство=University of Chicago Press |год=1941 |pages=132 }}</ref>; цит. по: Беккер, 2018<ref name="Беккер, 2018">{{Акьыԥхьра |книга |автор линк=Беккер, Говард |автор имя=Г. |автор=Беккер |заглавие=Аутсайдеры |место=М. |издательство=Элементарные формы |год=2018 |ответственный=Пер. с англ. Н. Г. Фархатдинова; под ред. А. М. Корбута |страниц=272 |страницы=99–100 |ббк=60.54 |isbn=978-5-9500244-2-9 }}</ref>).
=== Ажәытәӡара ===
Ажәытә Бырзентәыла атермин «акультура» иазааигәан [[пайдейя|паидеиа]], уи иаанарԥшуан аилкаара «аҩныҵҟатәи акультура», мамзаргьы, даҽакала иуҳәозар, «аԥсы акультура».
Алатын хыҵхырҭақәа рҿы раԥхьаӡа акәны ажәа уԥылоит [[Марк Порций Катон Старший|Марк Порциа Катон Аиҳабы]] адгьылқәаарыхра иазку итрактат «[[De Agri Cultura|De Agri Cultura]]» (ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа 160 шықәса инарзынаԥшуа) — алатын проза зегь реиҳа изаатәу абаҟаҿы.
Ари атрактат баша адгьыл аус адулара акәымкәа, адәы ахылаԥшра иазкуп, адгьыл ақәаарыхра адагьы, ҷыдала гәыла-ԥсыла азыҟазаашьагьы азԥхьагәанаҭоит. Иаагозар, Катон адгьыл ҭыԥ аахәаразы абри аҩыза алабжьара ҟаиҵоит: умаашьакәа иааухәо адгьыл ҭыԥ акырынтә уакәшароуп; аҭыԥ бзиазар, шаҟа лассы-лассы игәоуҭало аҟара иугәаԥхоит. Абри «иугәаԥхо» хымԥада иҟазароуп. Уи ҟамлар, ахылаԥшра бзиагьы ҟалаӡом, мамзаргьы, акультура ҟалаӡом.
[[Файл:M-T-Cicero.jpg|thumb|left|Марк Туллиус Цицерон]]
Алатын бызшәаҿы ажәа аҵакырацәара амоуп:
* ақәаарыхра, аус адулара, ахылаԥшра (agri Lcr, C etc.); ааӡара (vitis C);
* адгьылқәаарыхра, [[сельское хозяйство|ақыҭанхамҩа]] Vr, Q, H;
* ааӡара, аҵара, аҿиара (animi C; culturae patientem commodare aurem H);
* амҵахырхәара, аҳаҭырқәҵара (potentis amici H)<ref>[http://lingvo.yandex.ru/la?text=cultura&lang=la&search_type=lingvo&st_translate=on «cultura» в переводных словарях]</ref>.
Аурымқәа рхы иадырхәон ажәа «акультура» иарбанзаалк обиектк аизыҟаратә еиҭарс аҿы, даҽакала иуҳәозар, изцааиуаз аиӷьтәра ҳәа ҵакыс измаз ажәеицааирақәа рҟны мацара: «culture juries» — ахымҩаԥгашьатә ԥҟарақәа раԥҵара, «culture lingual» — абызшәа аиӷьтәра уҳәа уб.иҵ.
Римтәи ацәажәаҩ, афилософ [[Марк Туллий Цицерон|Марк Тулли Цицерон]] (ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа 106-43 шықәсақәа) «Тускулантәи аиҿцәажәарақәа» рҿы ажәа «акультура» аҵакы еиҭарсны ихы иаирхәеит, афилософиа «аԥсы акультура» («cultura animae») ҳәа ахиҳәааит, мамзар, афилософиа знапы алаку ауаҩы адоуҳаи ахшыҩи ркультура имоуп ҳәа иԥхьаӡон.
=== Европа XVII—XVIII ашәышықәсақәа рзы ===
[[Файл:Johann Gottfried von Herder by Johann Ludwig Strecker, 1775.jpg|thumb|Иоханн Готфрид Гердер]]
Зхатәы ҵакы змоу еилкаараны «акультура» цәырҵит анемец зиндырҩы, аҭоурыхҭҵааҩ [[Пуфендорф, Самуэль фон|Самуель Пуфендорф]] иусумҭақәа рҿы (1632-1694). Иара ари атермин ихы иаирхәеит [[общество|ауаажәларраҿы]] [[воспитание|иааӡоу]] «иԥсабаратәым ауаҩы» идҳәаланы, [[образование|аҵара змам]] ауаҩы диҿырԥшны.
Афилософиатә, анаҩс аҭҵаарадырратәи есҽнытәи ахархәарахь ажәа «акультура» раԥхьа иалеигалеит 1782 шықәсазы «Ауаҩытәыҩсатә жәла акультура аҭоурых аԥышәа» ҳәа ашәҟәы ҭзыжьыз анемец рккаҩы [[Аделунг, Иоганн Кристоф|И. К. Аделунг]].
1780-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, атермин «акультура» аҭҵаарадырратә хархәара азҭоз [[Гердер, Иоганн Готфрид|И. Г. Гердер]] (1744-1803) иаахтны уи алатын хылҵшьҭреи ажәа «адгьылқәаарыхра» аетимологиатә еимадареи иақәирԥшуан. Иусумҭа аабатәи ашәҟәы «Ауаатәыҩса рҭоурых афилософиахь аидеиақәа» (1784-1791) аҟны иара «ауаҩытәыҩсатә жәла ааӡара» «агенетикатә процессгьы аорганикатә процессгьы» роуп ҳәа аарԥшуа иҩуан<ref>Сугай Л. А. Термины «культура», «цивилизация» и «просвещение» в России XIX — начала XX века // Труды ГАСК. Выпуск II. Мир культуры. — М.:ГАСК, 2000. — с. 39—53.</ref>:
{{Ацитата алагара}}
Ҳара иҳалшоит, ишакәхалак, ари ауаҩы игенезис аҩбатәи аҵакы аҭаны, акультура мамзаргьы, адгьыл ақәаарыхра ауп ҳҳәар ҟалоит, алашара ҳгәаларшәаны, [[просвещение|аҵаралашара]] ҳәа азаҳҳәар ҳалшоит, усҟан акультуреи алашареи реибаркыра адгьыл аҵыхәанӡа аҽеиҵнахуеит.
{{Ацитата алгара}}
[[Кант, Иммануил|И.Кант]], иаагозар, алшара акультура ааӡара акультура иаҿаиргылон. «Адәныҟатәи, „атехникатә“ культура ахкы ацивилизациа ҳәа азиҳәоит, — ҳәа азгәеиҭоит А.В. Гулыга. — Кант ацивилизациа ӷәӷәала аҿиара ибоит, агәҭынчымра аарԥшуа иазгәеиҭоит акультура ацәхьаҵра, аҵыхәтәантәигьы ԥхьаҟа ицоит, аха акырӡа ишьшьылаҳаны. Ари аишьашәаладара ауаатәыҩса ррыцҳарақәа жәпакы ирыхҟьоит»<ref>Гулыга А. В. Кант сегодня // И. Кант. Трактаты и письма. М.: Наука, 1980. С. 26.</ref>.
=== Урыстәылан XVIII—XIX ашәышықәсақәа рзы ===
XVIII ашәышықәсеи XIX актәи аԥшьбараки рзы аурыс бызшәа аилазаараҿы алексема «акультура» ыҟамызт, уи ус шакәу, иаагозар, [[Яновский, Николай Максимович|Н. М.Иановски]] еиқәиршәаз «Алфавитла иҟоу ажәеилыркааҩ ҿыц» иарҵабыргуеит (СПб., 1804. II ахәҭа. К инаркны Н аҟынӡа. Ад. 454). Ҩ-бызшәак рыла ишьақәгылаз ажәарқәа ажәа аурысшәахь аиҭагаразы ахархәара зылшо авариантқәа рыдыргалон. [[Гердер, Иоганн Готфрид|Гердер]], аилкаара ҿыц аарԥшразы, синонимқәаны ирыдигалаз анемец ажәақәа ҩба, аурыс бызшәаҿы ирықәшәоз акы заҵәык акәын — [[просвещение|аҵаралашара]].
Ажәа «акультура» аурыс лексикон ианалалаз 1830-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭа инаркны ауп. Иарбоу ажәа, аурыс лексикон аҿы аҟазаара азгәанаҭеит [[Ренофанц И. И.|И.И. Ренофан]] 1837 шықәсазы иҭижьыз «Аурыс шәҟәқәеи, агазеҭқәеи, ажурналқәеи рыԥхьара бзиа избо изы аџьыбаҭаҵа шәҟәы»<ref>Ренофанц И. Карманная книжка для любителя чтения русских книг, газет и журналов. СПб., 1837. С. 139.</ref>. Зыхьӡ ҳәоу ажәар иалнакаауан алексема аҵакқәа ҩба: актәи, «ачаарыхра, адгьылқәаарыхра»; аҩбатәи, «аҵарамазаара»<ref>Черных П. Я. Историко-этимологический словарь современного русского языка. М., 1993. Т. I. С. 453.</ref>.
Зҳәаақәҵақәа рҟынтәи ажәа «акультура» ҭҵаарадырратә терминк, философиатә категориак аҳасабала ауаажәларра рыхдырра ишаламлацыз аазырԥшуа Ренофанц ижәар адунеи ақәлара шықәсык шагыз, Урыстәыла ицәырҵит аусумҭа, иара автор аилкаара «акультура» ахь ааԥхьара адагьы, инеиҵыху аилыркаареи атеориатә ҵаҵӷәи аиҭеит. Зыӡбахә ҳәоу Санкт-петербургтәи Аимператортә медико-хирургиатә академиа академик, зҽаԥсазтәыз апрофессор [[Велланский, Данило Михайлович|Д.М. Веллански]] (1774-1847) иҩымҭа «Ахатәы физиологиа азеиԥш хәанга хадақәеи мамзаргьы аорганикатә физика адунеии» ауп. Аҵарауаҩ-медик, афилософ-шеллингшьҭаныҟәа, иарбоу иԥсабарафилософиатәу иусумҭаҟынтәи ауп атермин «акультура» аҭҵаарадырратә хархәара алагалара адагьы, Урыстәыла ииашаны акультура-философиатә идеиақәа рышьақәгыларагьы аԥхьаӡара шымҩаԥгатәу.
{{Ацитата алагара}}
Аԥсабара — ауаҩытәыҩса идоуҳла иаарыху, убри ауп Акультура, Амаҭәар иашьашәалоу аилкаара еиԥш, Ацәаҩа иақәшәо. Акультура амаҭәар шьақәзыргыло зеиӷьыҟам амаҭәарқәа роуп, Ацәаҩа амаҭәар акәзар, аҵакы иҟаҵәҟьоу еилкаарақәоуп. Акультураҿы арҿиарақәа мҩаԥысуеит еидҳәаларала, Ацәаҩаҿы аԥҵамҭақәа мҩаԥысуеит еидҳәаларада. Убри аҟнытә, Акультура зеиӷьыҟам ҟазшьоуп, Ацәаҩа ахаҭабзиараҵәҟьа амоуп. — Аҩбагьы, ҵакыла, еицтәароуп; Ацәаҩа аҳрақәа ахԥагьы: адгьыл иҵоу, аҵиаатә, аԥстәы, Акультура ахкқәа ирыднакыло амаҭәарқәа Аҟазареи, Аҭҵаарадыррақәеи, Ацәаҩашәатә Ҵареи ирықәшәоит<ref>Велланский Д. М. Основные начертания общей и частной физиологии или физики органического мира. СПб., 1836. С. 196—197.</ref>.
{{Ацитата алгара}}
{{Ацитата алагара}}
Ацәаҩа амаҭәартә мыругақәа ирықәшәоит Акультура зеиӷьыҟам аилкаарақәа, урҭ рдыррақәа рылаа, рцәеижьтә ҟазшьеи рыҳалал ҟазшьеи рҵакоуп. Аобиективтә еилкаарақәа афизикатә маҭәарқәа рыҭҵаара иаҵанакуеит, асубиективтә еилкаарақәа ауаҩытәыҩсатә доуҳаи уи аестетикатә рҿиамҭақәеи рыхҭысқәа ирызкуп<ref>Велланский Д. М. Основные начертания общей и частной физиологии или физики органического мира. СПб., 1836. С. 209.</ref>.
{{Ацитата алгара}}
=== Урыстәылан XIX—XX ашәышықәсақәа рзы ===
Аԥсабареи акультуреи реиҿагылара- еиҿырԥшра Веллански иусумҭаҿы аԥсабареи «аҩбатәи аԥсабареи» (инапылаҟаҵароу) классикала реиҿагылара акәӡам, аха илабҿабатәу адунеии уи зеиӷьыҟам ахаҿсахьеи реихьырԥшра ауп. Акультура — ари доуҳатә лагамҭоуп, Адунеитә Доуҳа аныԥшра, цәала-жьыла иарбазар зылшо, зеиӷьыҟам ала иаарԥшу — иахыгоу аилкаарақәа рҿы (аобиективтәи асубиективтәи, адырра ззынархоу амаҭәар зеиԥшроу ала)<ref>Сугай Л. А. Термины «культура», «цивилизация» и «просвещение» в России XIX — начала XX века // Труды ГАСК. Выпуск II. Мир культуры. — М.:[[Государственная академия славянской культуры|ГАСК]], 2000.-с.39-53.</ref>.
[[Бердяев, Николай Александрович|Н. А. Бердиаев]] иазиԥхьаӡон:
{{Ацитата алагара}}
Акультура акульт иадҳәалоуп, уи адинхаҵаратә культ аҟынтәи иҿиауеит, акульт аихшара, аҵакы еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыҭара иалҵшәоуп ҳәа. Афилософиатә хәыцра, аҭҵаарадырратә дырра, архитектура, аҿыханҵа, аскульптура, амузыка, апоезиа, амораль — зегьы ԥсабарала еизыршәаны ауахәаматә культ иалоуп, макьана инеиҵыхым, аихшара змам аформала. Акультурақәа рахьтә ижәытәӡатәиу — Египет Акультура ауахәамаҿы иалагеит, уи раԥхьатәи арҿиаҩцәа аныхаԥааҩцәа ракәын. Акультура абшьҭрақәа ркульт, аҳәамҭеи атрадициеи ирыдҳәалоуп. Уи иԥшьоу символикала иҭәуп, уаҟа даҽа доуҳатә ҵабыргык адыргақәеи аиԥшрақәеи рыҭоуп. Иарбан Культуразаалак (аматериалтә Культурагьы) адоуҳа Акультура ауп, иарбан Культуразаалак адоуҳатә шьаҭа амоуп — уи аԥсабаратә рыцҳарақәа риааиразы адоуҳа арҿиаратә усура иалҵшәоуп<ref>Бердяев Н. А. Смысл истории. М., 1990 °C. 166.</ref>.
{{Ацитата алгара}}
== Акультура аҭоурых аамҭеихшара ==
Европатәи акультура аҭоурых азы, иахьатәи акультурологиаҿы иадкылоуп анаҩстәи аамҭеихшара:
* Аԥхьаӡатәи акультура (4 азқь. ҳ. ҟ.);
* [[Древний мир|Ажәытәтәи адунеи]] акультура (4 азқь — V ашә. ҳ. ҟ.), уаҟа [[Древний Восток|Ажәытәтәи Мрагылара]] акультуреи [[Античность|Ажәытӡатәи аамҭа]] акультуреи алыркаауеит;
* [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] ркультура (V-XIV ашә.);
* [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара]] акультура мамзаргьы Аренессанс (XIV-XVI ашә.);
* [[Новое время|Аамҭа ҿыц]] акультура (XVI-XIX ашә.).
*
Акультура аҭоурых аамҭеихшара, [[Эпоха Возрождения|Аиҭарҿиара аепоха]] иаҵанакуа акультура, зхала иҟоу аамҭаны алкаара ҷыдара хадас иамоуп, аҭоурыхтә ҭҵаарадырраҿы ари аепоха ихьшәоу Абжьарашәышықәса, мамзаргьы заатәи Аамҭа ҿыц ҳәа иԥхьаӡоуп.
== Акультуреи аԥсабареи ==
Акультуреи [[Природа|аԥсабареи]] реимадара акультураҭҵаара апроблемақәа ируакуп.
[[Марк Порций Катон Старший|Марк Порци Катон Аиҳабы]] акультура аилкаара алеигалеит, адгьыл аус адулара иадкыло, ақәаарыхра, аиӷьтәра, аҳаҭырқәҵара ҳәа иҳәаақәиҵон. Ари аилкаараҿы, акультура ауаҩи [[природа|аԥсабареи]] русеицура, наҟ-ааҟтәи ахәарҭа иазырхоу акакәны ицәырҵуеит. Ас еиԥш аусеицураан, ауаҩы аԥсабара амаҭәарратә хәҭақәа идикылоит, игәҭакқәа алихуеит, иҵоит, аҭакс иџьабаа арҿиарала аԥсабара рбеиауа, аԥсы ахаҵо. Аԥсабара аиларбгара иазырхоу аусқәа ракәзар, иану [[Человечество|ауаатәыҩса]]гьы ирԥырхагамхарц залшом. Абас иҟоу ахымҩаԥгашьа иреиҳаӡоу ахдырратә усура иалҵшәаханы изыҟалаӡом, иара аазырԥшуагьы акультура ауп.
К.Ф. Завершински<ref>{{Книга|автор=Завершинский, К. Ф.|заглавие=Культура и культурология в жизни общества|ответственный=|издание=учебное пособие|место=Великий Новгород|издательство=НовГУ имени Ярослава Мудрого|год=2000|страницы=92|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref> излашьақәирӷәӷәо ала, акультура иазку агәаанагарақәа анышьақәгыло, Аиҭарҿиара аепоха аан ауп, «аԥсабаратәи анцәахаҵаратәи иреиԥшым иҷыдоу уаҩытәыҩсатә гәаанагарак аҳасабала». Ԥыҭрак ашьҭахь, «аԥсабаратә», «ацивилизациатә», «акультуратә» реиԥшымзаарақәа реилкаара мҩаԥысуеит Аамҭа Ҿыц аепоха аан, уи Иоганн Готфрид Гердер, Иммануил Кант русумҭақәа иузырҟәымҭхо ирыдҳәалоуп. Арҭ ахәыцыҩцәа ридеологиа ашьаҭаҿы, акультура ахшыҩ змоу зхы иақәиҭу рҿиараны иаарԥшуп, иара ахархәарала ауаҩы аԥсабара инапаҿы иааигоит, иҭахрақәа наигӡоит, убри аҟнытә аусура апроцесс аан, ауаҩытәыҩсатә ԥсабара акультура аиӷьтәра мҩаԥысуеит<ref>{{Cite web|url=https://lektsii.org/7-32179.html|title=Формирование духовной личности как части её духовной культуры|author=Аскалонова С.Б.|first=|website=Лекции|date=|pages=15|publisher=|access-date=2018-10-31|archive-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031174026/https://lektsii.org/7-32179.html|url-status=live}}</ref>.
Иахьатәи, имаҷымкәа иуԥыло акультуреи аԥсабареи реиҿагылара алшоит, ауаҩытәыҩса иҟазаара аԥсабара иаҟәыҭханы, акультуреи ақалақьтә ԥсҭазаареи, [[Ацивилизациа|ацивилизациеи]] реиԥштәра азхәыцра алыршараан. Иуадаҩым ақалақьтә ԥсҭазаара иаҵанакуа ацәырҵрақәа рҿырԥштәқәа рыԥшаара, акультура ахкы иузахымԥхьаӡало, уимоу акультура аилаҳареи уи аҟамзаареи ирҿырԥшыганы изыҟамло. Арҭ реиԥш агәаанагарақәа ԥшаахар алшоит [[И. Г. Гердер|И. Г.Гердер]], [[Н. А. Бердяев|Н. А. Бердиаев]] русумҭақәа рҿы.
Агәрагара уадаҩӡам, ауаҩы дзырҿио аԥсабареи иареи хшыҩла русеицура апринципқәа раҟәыҭхара, еизгоу акультуратә мазара аилаҳарахь ишнанаго, анаҩс иара [[Ацивилизациа|ацивилизациатә]] ԥсҭазаара ахаҭагьы шеиланажьуа. Ҿырԥштәыс иҟалар алшоит ажәытә дунеи аҳәынҭқарра ҽиақәа жәпакы реилаҳареи иахьатәи ақалақь дуқәа рыԥсҭазаараҿы хыԥхьаӡара рацәала акультура акризис ацәырҵрақәеи.
== Акультура иахьатәи аилкаара ==
[[Антропологиа|Антропологиатә]] культура — аусура аганахьала — аԥсабареи, ауаажәларреи, ауаҩы ихаҭеи реиҭакразы, амаҭәарратәи адоуҳатәи аалыхқәа рыла иаарԥшу ауаҩытәыҩса иԥсҭазааратә мҩоуп.
[[Аксиологическая концепция культуры|Аксиологиатә культура]] («аксиос» — иаԥсоу) — иаԥсоу ахәшьара — иҟоуп ауаҩытәыҩсатә усура арҿиамҭақәа реизак, урҭ зыԥсоу иалкаау асоциалтә системақәа рыҩныҵҟа еицазхарҵахьоу, ари аизакыра иарбоу асоциалтә еиҿкаара доуҳатә шьаҭаны, дырганы иазыҟоуп.
Адырраҭара-семиотикатә культура — абиԥарала еимырдо, аҵакдурақәеи, анормақәеи, аҵакқәеи, адыргақәеи (асимволқәеи) рыла иаарԥшу асоциалтә ҵакы змоу [[информация|дырраҭароуп]].
== Акультуреи ацивилизациеи ==
{{Ацитата алагара}}
Акультура ахьԥсуа, ацивилизациа цәырҵуеит.
{{Ацитата алгара|источник=[[Освальд Шпенглер]]}}
Цивилизациак аҳасабала иахьатәи аилкаара «акультура» аиҳарак ишьақәгылеит XVIII — XIX ашәышықәсақәа рылагамҭазы [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европа]]. Уинахыс ари аилкаара, ганкахьала, иаҵанакуа иалагеит Европа ахаҭа еиуеиԥшым ауаа ргәыԥқәа реиԥшымзаарақәа, даҽа ганкахьала — адунеи ахьынӡанаӡааӡо [[метрополия|аметрополиақәеи]] урҭ [[колония|рколониақәеи]] реиԥшымзаарақәа. Убри аҟнытәи уажәазы аилкаара «акультура» «[[Ацивилизациа|ацивилизациа]]» иаҟароуп, даҽакала иуҳәозар, аилкаара «[[природа|аԥсабара]]» иантиподуп. Ас еиԥш иҟоу аҳәаақәҵа ахархәара аҭо, хаз игоу ауааи атәылақәеи ацивилизациа аҩаӡарала имарианы реихшара алшоит. Хаз игоу авторцәа акультурагьы «адунеи аҿы зегьы иреиӷьу, иаԥҵаз, иҳәаз» ([[Арнольд, Мэтью|Метиу Арнольд]]) ҳәа ишьақәдыргылоит, уи аҳәаақәҵа иаднамкыло зегьы [[хаос|хыла-гәылоуп]], [[анархия|анархиоуп]]. Ари агәаанагарала, акультура ауаажәларраҿы асоциалтә ҿиареи апрогресси ӷәӷәала ирыдҳәалоуп. Арнольд иааиԥмырҟьаӡакәа иҳәаақәҵа ихы иаирхәоит: «... акультура, ҳара иҳадҳәалоу, зегьы ирызку адыррақәа раиура иахылҿиаауа, еиԥҟьара змам аиӷьтәра иалҵшәоуп, иара еибанаркуеит иреиӷьӡоу, иҳәази игәҭакызи» (Арнольд, [[1882|1882]]).
Апрактикаҿы, акультура аилкаара иреиӷьу аалыҵқәеи ахымҩаԥгашьеи зегьы рахь иаҵанакуеит, [[Аҟазара|аҟазареи]] [[классическая музыка|аклассикатә музыкеи]] уахь иналаҵаны. Абри агәаанагарала, аилкаара «акультуратә» ишакәхалак арҭ ахырхарҭақәа ирыдҳәалоу ауаа аднакылоит. Убри аан ауаа, аклассикатә музыка иадҳәалоу, еилкаарала иҳараку аҩаӡараҿы иҟоуп, аусуратә ҳаблақәа рҟынтәи [[рэп|ареп]] абзиабаҩцәа, мамзаргьы иаԥу аԥсҭазаашьа змоу [[Австралиа|Австралиа]] [[абориген|ашьагәыҭуаа]] раасҭа.
Амала, ас еиԥш иҟоу адунеихәаԥшышьа аҳәаақәа ирҭагӡаны, иҟоуп ахатәы цашьа — иаҳа имаҷны «акультура злоу» ауаа, аиҳарак, «иԥсабаратәу» ҳәа иахьрыхәаԥшуа, «иҳараку» акультура «ауаҩытәыҩсатә ԥсабара» ахәаҽра ахьадырҵо. Ари аҩыза агәаанагара уԥылоит XVIII ашәышықәса инаркны авторцәа аӡәырҩы русумҭақәа рҿы. Урҭ, иаагозар, инаҵшьны иазгәарҭоит [[народная музыка|жәлар рмузыка]] (анхацәа иаԥырҵаз акакәны) иԥсабаратәу аԥсҭазаашьа иаҳа ԥсыцқьарала ишаанарԥшуа, убри аан аклассикатә музыка хыхь-хыхьлатәины, [[декаданс|игәкажьганы]] иааԥшуеит. Ари аҩыза агәаанагара иқәныҟәаны, «мраҭашәаратәи ацивилизациа» анҭыҵ иҟоу ауаа — Мраҭашәара [[капитализм|акапитализм]] иԥхасҭанамтәыз «абнауаа аамсҭашәақәа» роуп.
Иахьа аҭҵааҩцәа реиҳараҩык ахырҟьацәарақәа рыҩбагьы мап рцәыркуеит. Урҭ ирыдыркылаӡом «ииашоу» акультура аконцепциа еиԥш, аԥсабара инагӡаны аҿаргыларагьы. Ара ирыдыркылоит «илыԥшаахым» акультура ҳаракы амазар шалшо «илыԥшааху» еиԥш, «имраҭашәаратәым» ауааԥсыра убасҵәҟьа культуратә уааԥсыраны иҟалар шалшо, амала ркультура даҽа знеишьақәак рыла ишаарԥшу. Иарбоу аконцепциаҿы «иҳараку» акультура алыԥшаахқәа ркультура ҳәа иԥхьаӡоуи, абаша уаа рҭахрақәа ирзырхоу атауарқәеи аԥҵамҭақәеи ирыҵаркуа «[[массовая культура|амассатә]]» культуреи реиԥшымзаара аарԥшуп. Иара убас усумҭақәак рҿы акультура ахкқәа рыҩбагьы, «иҳараку», «илаҟәу» еиуеиԥшым «[[субкультура|асубкультурақәа]]» рахь иаҵанакуеит.
[[философия жизни|Аԥсҭазаара афилософиа]] анемец хаҭарнак [[Освальд Шпенглер|Освальд Шпенглер]] игәаанагара акультура зхала иҟоу ацәеижь рацәа (еиуеиԥшым ажәларқәа), акыр шәышықәсақәа ицо зхатә еволиуциатә цикл иахысуа, ианыԥсуагьы, иаҿагыло ахь ииасны аиҭира ахҭысуеит — [[Ацивилизациа|ацивилизациахь]]. Ацивилизациа акультура иаҿадыргылоит уи зыԥсахуа аҿиара аетап аҳасабала, уаҟа хазы игоу ахаҭара арҿиаратә лшарақәа аҭахӡам, хадара зуа иԥсхьоу, ауаҩра злам агәаҵәажәпара ауп. Аглобализациа аамҭазы, аҵарауаа акультура аҭҵааразы аметодологиатә знеишьа хадақәа ирыхәаԥшуеит, уи аҵакы, аклассификациа азҵаарақәа, акультуреи ацивилизациеи реилкаарақәа реизыҟазаашьа адиалектика акатегориақәа «азеиԥш», «иҷыдоу», «иакзаҵәыку» рыла<ref>{{Статья|автор=Ажыбекова К. А.,Тогусаков О. А., Брусиловский Д. А.|заглавие=Коррелятивная взаимосвязь культуры и цивилизации (методологические аспекты)|ссылка=http://dom-hors.ru/rus/files/arhiv_zhurnala/fik/2017/3/philosophy/azhybekova-togusakov-brusilovskiy.pdf|язык=|издание=Общество: философия, история, культура|тип=|год=|месяц=|число=|том=|выпуск=3|номер=|страницы=9–16|issn=2221-2787|doi=10.24158/fik.2017.3.1|archive-date=2017-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517081536/http://dom-hors.ru/rus/files/arhiv_zhurnala/fik/2017/3/philosophy/azhybekova-togusakov-brusilovskiy.pdf }}</ref>.
Ҳаамҭазтәи [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырраҿы]] аҳра ауеит аилкаарақәа «акультуреи» «ацивилизациеи» еиԥшымзаарақәак аадырԥшуеит ҳәа агәаанагара, аха убри инаваргыланы урҭ иалкаау акзаарагьы аԥырҵоит, «медалк» аҩганк ракәны. Атерминқәа рыбжьара абсолиуттә еинаалара ыҟаӡам, зынӡа еинымаалара нагӡагьы ыҟаӡам<ref>{{Книга|ссылка=https://iknigi.net/avtor-vladimir-strogeckiy/101388-osnovy-kulturologii-vladimir-strogeckiy/read/page-7.html|автор=В. М. Строгецкий|заглавие=Основы культурологии|год=2014|место=[[Москва]], [[Берлин]]|издательство=Директ-Медиа|isbn=978-5-4475-2596-5|archive-date=2022-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220406231132/https://iknigi.net/avtor-vladimir-strogeckiy/101388-osnovy-kulturologii-vladimir-strogeckiy/read/page-7.html}}</ref>.
=== Акультура дунеихәаԥшышьак аҳасабала ===
[[Романтизм|Аромантизм]] аепоха аан, хазы иҟаз аҳрақәа тәыланы реидкылара иазку амилаҭтә ҵысрақәеи, иара убас Австро-Венгриатәи аимпериа иаҿагыланы амилаҭтә маҷқәа рҵысрақәеи еиҳарак ирызҿлымҳаз [[Германиа|Германиа]] аҵарауаа, акультура «адунеихәаԥшышьа» ҳәа аилкаара шьақәдыргылеит. Ас еиԥш иҟоу агәаанагарақәа рсистемаҿы еиуеиԥшым, иузеидымкыло адунеихәаԥшышьақәа аетникатә гәыԥқәа реиԥшымзаара хадақәа ракәны иҟоуп. Уаанӡатәи агәаанагарақәа ирҿырԥшны аԥхьагылара шамазгьы, ари аҩыза азнеишьа макьанагьы «ацивилизациатә» культуреи «ипримитивтәу», мамзаргьы «ахылҵшьҭратә» культуреи реиԥшымзаарақәа еиқәнархон.
XIX ашәышықәса анҵәамҭазы [[антрополог|антропологцәа]], иаҳа еиуеиԥшым аилазаарақәа аҵанакуа иҟалартәы, акультура аилкаара дырҭбааит. [[эволюция|Аеволиуциатә]] теориа шьаҭас иҟаҵаны, дара ауаа еиԥшны иҿиалароуп, шьҭа ауаа акультура ахьрымоу афакт ахаҭа ауаҩытәыҩсатә ҿиара апроцесс аҳәаақәҵара ахаҭа аҟынтәи иаауеит ҳәа ргәы иаанагон. Убри аан, амала, иалкаау акультурақәа реиԥшымзаарақәа раарбаразы абиологиатә еволиуциа азхьаԥшра шырҭахымыз рныԥшуан — анаҩс [[расизм|арасизм]] еиуеиԥшым аформақәа шьҭызхыз азнеишьа. Дара агәра ргон, абиологиатә еволиуциа иаҳа ихарҭәааны акультура аилкаара ахаҭа шаанарԥшуа, аилкаара, аҩыра змам ауаажәларрақәа, измоугьы — инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа, иҭыԥынтәалтәоу ажәларқәа рзы антропологцәа рхы иадырхәар рылшоз. Дара уи, ауаҩы иҿиараан адыррақәа роуреи рхархәареи рзы иаку асистема ахьаԥиҵаз, иара убас [[абстракция|абстракттә]] [[символ|символқәа]] раҳасабала урҭ егьырҭ ауаа рыҭара ахьилиршаз ала ишьақәдырӷәӷәон. Ауаҩытәыҩсатә индивидуумқәа ас еиԥш иҟоу асимволтә системақәа анырдыр, ианҭырҵаа, асистемақәа абиологиатә еволиуциа иахьԥшымкәа аҿиара иалагеит (даҽакала иуҳәозар, аӡәы даҽаӡәы идыррақәа иоур илшоит, урҭ аҩыџьагьы биологиала зынӡа еидҳәаламзаргьы). Ас еиԥш асимволқәа рхархәареи асоциалтә ԥышәа аиуреи алшара «ауаҩытәыҩсатә ԥсабареи» «ааӡареи» реимак аҿы ажәытә аргументқәа еиланаԥсоит. Абасала, Клиффорд Гиртзи егьырҭи ишьақәдырӷәӷәон ауаҩытәыҩсатә физиологиеи ахәыцреи раԥхьатәи акультуратә усурақәа ирылҵшәаны иҿиауан ҳәа, Миддлтон, ауаҩытәыҩсатә «инстинктқәа акультура ишышьақәнаргылаз» ала алкаа ҟаиҵон.
Хазы инхо ауаа ргәыԥқәа еиуеиԥшым акультурақәа аԥырҵоит, амала зыбжьара, хәҭа-хәҭалатәи аиҭныԥсахлара ҟалар алшо. Акультура есааира аҽаԥсахуеит, ауаа уи ҭырҵаар рылшоит, ари апроцесс зҽызыԥсахуа адәахьтәи аҭагылазаашьақәа [[Адаптация (биология)|рыҽрықәыршәара]] зегь реиҳа имариоу форманы иҟарҵоит. Иахьа антропологцәа акультура баша абиологиатә еволиуциа иалҵшәаны акәымкәа, уи иузаҟәымҭхо хәҭаны, [[Ауаҩы|ауаҩы]] анҭыҵтәи адунеи иашьцылара иамеханизм хаданы иахәаԥшуеит.
Арҭ агәаанагарақәа инарықәыршәаны акультура, ҭыԥк аҟынтәи даҽа ҭыԥк ахь аҽеиҭакра зылшо, [[антрополог|антропологцәа]] [[миф|амифқәеи]] [[обряд|аритуалқәеи]] иалкаау рформақәа, [[инструмент|амыругақәа]], анхарҭақәа рформақәа, ақыҭақәа реиҿкаашьа апринципқәа рыла иарбоу аиԥшымзаарақәа рыҭҵаара рылнаршо, ашьцылара афункциа змоу асимволқәа рсистема аҳасабала иааԥшуеит. Абасала, антропологцәа «аматериалтә культуреи» «асимволтә культуреи» реиԥшымзаара алыркаауеит, арҭ аилкаарақәа ауаҩы ирҿиара еиуеиԥшым аусхкқәа ахьадырбо мацарагьы акәымкәа, дара анализ азураан, еиуеиԥшым азнеишьақәа зҭаху, еиуеиԥшым ахалагаратә дыррақәа ахьрымоу азы.
Адунеитә еибашьрақәа ҩба рыбжьара аԥыжәара зауз акультура ас еиԥш ахәаԥшра иаҳәоит культурацыԥхьаӡа ахатәы ҳәаақәа шамоу, ахатәы ҭагылазаашьақәа рхархәарала акны ишахәаԥшлатәу. Уи иалҵшәаны ицәырҵит аилкаара «акультуратә [[релятивизм|релиативизм]]», аӡәы икультура аилкаарақәа ихы иархәаны даҽаӡәы ихымҩаԥгашьа идикылар илшоит ҳәа агәаанагарақәа, икультура аелементқәа ([[обряд|ақьабзқәа]] уҳәа уб. иҵ.) — урҭ ирыхәҭаку асимволқәа рсистема аилкаарала.
Абасала, акультура асимволтә [[код|кодқәеи]] урҭ аӡәы иҟынтәи даҽаӡәы иҭашьа азнеишьақәеи алоуп ҳәа агәаанагара иаанагоит акультура, иԥкызаргьы, есааира аҽшаԥсахуа. Акультуратә ҽыԥсахрақәа, амаҭәар ҿыцқәа раԥҵара иалҵшәахар шалшо еиԥш, даҽа культурак ианадҳәалоу аамҭазы имҩаԥысыр ҟалоит. Аҭынч ҳәаақәа ирҭагӡаны ианаанхо, акультурақәа реимадара иахылҿиаауеит еиуеиԥшым аелементқәа рымԥсахра (рыҭҵаарала), даҽакала иуҳәозар, акультурақәа реигәныҩра. Аиҿагылара, ма аполитикатә еиҟарамра аамҭазы, культурак ауаа, ҳәарада, ирылшоит даҽа еилазаарак акультуратә беиарақәа рымпыҵахалара, мамзаргьы рҵакдура адгалара («акультуратәра»).
Ацивилизациа ыҟанаҵы, аилазаарақәа зегьы ркультура аларҵәареи, аилибакаареи, адҵареи рпроцессқәа ирылахәын, убри аҟнытә иахьа культурацыԥхьаӡа рхатәы ҳәаақәа рыҩныҵҟа мацара иахәаԥшуа антропологцәа маҷҩуп. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа иазырыԥхьаӡоит акультура аелемент ахатәы ҳәаақәа рыла мацара ахәаԥшра ҟалом ҳәа, уи аҟаҵара алшоит еиуеиԥшым акультурақәа инарҭбаау реизыҟазаашьаҿы мацарала.
Иарбоу апроцессқәа рыдагьы, [[Миграция населения|ауаа реиҭаҵра]] акультура аелементқәа анырра ӷәӷәа рнаҭоит. Аколониалтә [[экспансия|мпыҵахалара]], иара убас амассатә миграциа реиԥш иҟоу афеномен, [[рабство|атәцәа рыҭирагьы]] уахь иналаҵаны, еиуеиԥшым акультурақәа анырра рызҭо, аҵакы змоу факторны иҟалеит. Уи иахҟьаны еилазаарақәак аижәлантәымра ду роуит. Антропологцәақәак ишьақәдырӷәӷәоит ас еиԥш иҟоу агәыԥқәа азеиԥш культурала рҽеидыркылоит ҳәа, уи ԥыжәарас иамоуп еижәлантәым аелементқәа [[субкультура|субкультурақәаны]] рыҭҵаара алыршара. Егьырҭ ракәзар, иаку акультура аҟазаара залшом, еижәлантәым аелементқәа амультикультуратә еилазаара шьақәдыргылоит ҳәа ишьақәдырӷәӷәоит. Амультикультура адоктрина аларҵәара, асоциалтә гәыԥқәа ркультуратә адаздамра азхаҵара зҭаху, ахеиԥштәразы аҵысрақәа рышьҭыҵра иақәшәеит.
Асоциобиологцәа иара убасгьы ишьақәдырӷәӷәоит акультура иахәаԥшызар алшоит акультуратә еиҭныԥсахлара ахьымҩаԥысуа аелементартә елементқәа рганахьала ҳәа. Ас еиԥш иҟоу аелементқәа, мамзаргьы «[[мем|амемқәа]]» ({{lang-en|meme}}), [[Докинз, Ричард|Ричард Докинз]] ишәҟәы «[[Эгоистичный ген|Зхы мацара иазхәыцуа аген]]» аҟны ишрыхьӡырҵаз еиԥш ({{lang-en|The Selfish Gene}}), 1976 шықәсазы икьыԥхьыз абиологиаҿы агенқәа реилкаара иеиԥшуп. Ари аҩыза агәаанагара, ахьӡ-аԥша маҷк шаиузгьы, академиатә ҵарауаа реиҳараҩык зынӡа мап ацәыркуеит.
=== Акультура ахымҩаԥгашьа анормақәа раҳасабала ===
Анаҩстәи, инарҭбааны ахархәара змоу акультура аилкаара, х-хәҭакны еибаркуп:
* Аԥсҭазааратә ҵакдура;
* Ахымҩаԥгара анормақәа;
* [[Артефакт (археология)|Артефактқәа]] (аматериалтә ԥҵамҭақәа).
Аԥсҭазааратә ҵакдурақәа аԥсҭазаараҿы зегь реиҳа ихадоу ахшыҩҵакқәа адырбоит. Урҭ роуп акультура шьаҭас иамоу.
Ахымҩаԥгашьа анормақәа аилкаарақәа [[Ахшыҩырҵара|Ахшыҩрҵареи]] [[Нравственность|Ацәаҩашәеи]] ирныԥшуеит. Урҭ иадырбоит ауаа еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа раан рхы шымҩаԥыргаша. [[государство|Аҳәынҭқарраҿы]], формалла ишьақәырӷәӷәоу аԥҟарақәа, [[Закон (право)|Азакәанқәа]] ҳәа ирышьҭоуп.
Артефактқәа, мамзаргьы аматериалтә культура аԥҵамҭақәа, шамхамзар раԥхьатәи аҩ-хәҭак ирхылҿиааз роуп.
[[археолог|Археологцәа]] аматериалтә культура аелементқәа аус рыдырулоит, асоциалтә [[антрополог|антропологцәа]] [[символ|асимволтә]] культура рхы азырышьҭуеит ҳәа азнеишьа ԥҟарахеит, аҵарауаа ргәыԥқәа аҩбагьы, ҳәарада, аинформациа шеимырдогьы. Уи адагьы, антропологцәа «акультура» аобиектқәа, ма атауарқәа реизга аҳасабала адагьы, арҭ атауарқәа аԥызҵо, акыр иаԥсаны иҟазҵо процессқәаны, иара убас арҭ аобиектқәа рхы иахьадырхәо социалтә еизыҟазаашьақәаны еилыркаауеит.
Голландиатәи антрополог [[Крамер, Итске|Итске Крамер]] игәаанагарала, акультура иааннакыло аҭыԥ амаҭәарқәеи ахымҩаԥгашьеи иалкаау реишьҭагылашьа аиқәырхара ауп, уи аарԥшуп ажәақәа «ҳара ҳҿы ус иаԥуп» рыла<ref>Браун Д., Крамер И. Как управлять корпоративным племенем: Прикладная антропология для топ-менеджера. — М.: Альпина Паблишер, 2020. — С. 61. — ISBN 978-5-9614-2640-3.</ref>.
== Акультураҿы аҽыԥсахрақәа ==
Акультураҿы аҿиареи, аиҭакрақәеи, апрогресси шамахамзар адинамика иаҟароуп, иара зеиԥш еилкаарак аҳасабала иқәгылоит. Адинамика — иалкаау аамҭа аҳәаақәа ирҭагӡаны ишьҭыху, ҵҩа змам хырхарҭарацәала еиҿкаау апроцессқәеи атрансформациақәеи акультураҿы ҵҩа рымам<ref>[[Гавров, Сергей Назипович|Гавров С. Н.]], Ашер Т. Кризис глобализирующегося мира и переход к планетарной культуре // Новая цивилизация: междисциплинарный научно-практический сборник. Предисл. С. Н. Гавров / [[Лайтман, Михаэль|М. Лайтман]], С. Н. Гавров, [[Марков, Борис Васильевич|Б. В. Марков]], [[Сахаров, Андреи Дмитри-иԥа|А. Д. Сахаров]], [[Флиер, Андрей Яковлевич|А. Я. Флиер]] и др. — [[Самара]]: [[Самарский научный центр РАН]], 2007. — С.170-194.</ref>.
Аксиомақәа:
* акультураҿы иҟоу аԥсахрақәа афактор рацәа ирыхҟьаны амзыз-ҳәааҭагӡара рымоуп;
* иарбанзаалак акультура аҿиара аинновациа аҳәаа ахьԥшра (акультура иҭышәынтәалоу аелементқәеи аԥышәара хкқәеи реизыҟазаашьа).
Афакторқәа:
* аԥсабаратә аагарҭақәа;
* аимадаратә;
* акультуратә еилаҵәара (акультуратә ҟазшьақәеи акомплексқәеи уаажәларрак аҟынтәи даҽа уаажәларрак ахь реилалара (акультуратә контакт));
* анхамҩатә технологиақәа;
* асоциалтә институтқәеи аиҿкаарақәеи;
* ахәшьара-ҵакытә;
* арационал-дырратә.
== Акультурақәа реиуеиԥшымра ==
Еиуеиԥшым акультурақәа, хыхь-хыхьлатәи рдырра акәзаргьы, аиԥшымзаарақәа рацәаны ианарбоит. Иаагозар, уаажәларрак аҿы [[многожёнство|аҳәса рацәа раагара]] нормоуп, даҽа уаажәларрак аҿы уи иақәыӡбоит. Еилазаарак аҿы [[галлюцинации|алаԥшҵашәарақәа]] [[психическое заболевание|аԥсихикатә чымазара]] иазҳәоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит, даҽа уаажәларрак аҿы урҭ ахдырра иреиҳаӡоу форманы, «амистикатә лаԥшҵашәарақәа», аҿаҳәатәқәа раҳасабала иахәаԥшуеит.
Аха иҟоуп, ауаажәларрақәа зегьы ирзеиԥшу, [[культурные универсалии|акультуратә дырраҭбаарақәа]] ҳәа изышьҭоу<ref name=ReferenceA>{{Cite web |url=http://www.ido.rudn.ru/ffec/soc/soc12.html |title=КАТЕГОРИЯ «КУЛЬТУРА» В СОЦИОЛОГИИ |access-date=2013-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130613031524/http://www.ido.rudn.ru/ffec/soc/soc12.html |archive-date=2013-06-13 |url-status=dead }}</ref>.
== Иарбанзаалак ауаажәларрақәа ркультура аижәлантәымра ==
Иарбан уаажәларразаалак аҿы иалукаар алшоит [[Элитарная культура|иҳараку (илыԥшааху) акультуреи]] жәлар ркультуреи ([[Афольклор|афольклор]]). Уи адагьы, иҟоуп аҵактәи асахьаркыратәи ган ала ирмариоу, зегьы ирзыманшәалоу [[массовая культура|амассатә культура]]. Уи иалшоит, иҳараку акультура еиԥш, жәлар ркультурагьы ақәцара.
Иара убасгьы ауаажәларраҿы еиуеиԥшым асоциалтә гәыԥқәа [[субкультура|рсубкультурақәа]] рацәоуп<ref name=ReferenceA />.
== Акультура аҭҵаара ==
Акультура академиатә маҭәарқәа жәпакы рҳәаа иҭагӡаны аҭҵаареи арефлексиеи ирмаҭәарны иқәгылоит. Ихадоу рхыԥхьаӡараҿы — [[культурология|акультурологиа]], [[культурные исследования|акультуратә ҭҵаарақәа]], [[культурная антропология|акультуратә антропологиа]], [[философия культуры|акультура афилософиа]], [[социология культуры|акультура асоциологиа]] уҳәа егьырҭгьы. Урыстәыла акультура иазку ҭҵаарадырра хаданы иԥхьаӡоуп акультурологиа, мраҭашәаратәи, еиҳарак англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы акәзар, атермин акультурологиа иаҳа иҭшәоу аҵакала, акультура аҭҵаара культуратә системак аҳасабала еилкаахоит<ref>White, Leslie «The Evolution of Culture: The Development of Civilization to the Fall of Rome». McGraw-Hill, New York (1959)</ref><ref>White, Leslie, (1975) "The Concept of Cultural Systems: A Key to Understanding Tribes and Nations, Columbia University, New York</ref>. Арҭ атәылақәа рҿы акультуратә процессқәа рыҭҵаара азеиԥш маҭәартә хырхарҭаны иқәгылоит [[культурные исследования|акультуратә ҭҵаарақәа]] ({{lang-en|cultural studies}})<ref>Усманова А. Р. «Культурные исследования» // Постмодернизм: Энциклопедия / Мн.: Интерпрессервис; Книжный Дом, 2001. — 1040 с. — (Мир энциклопедий)</ref>. [[Культурная антропология|Акультуратә антропологиа]], ауаҩытәыҩсатә культуреи ауаажәларреи рыхкырацәара аҭҵаара иаҿуп, ахықәкы хадақәа ируакуп ари ахкырацәара аҟазаара зыхҟьаз аилыркаара. Акультуреи уи афеноменқәеи асоциологиа аметодологиатә хархәагақәа рыцхыраарала рыҭҵаареи, акультуреи ауаажәларреи рхьыԥшрақәа рышьақәыргылареи иаҿуп [[социология культуры|акультура асоциологиа]]<ref>[[Абушенко, Владимир Леонидович|Абушенко В. Л.]] Социология культуры // Социология: Энциклопедия / Сост. [[Грицанов, Александр Алексеевич|А. А. Грицанов]], [[Абушенко, Владимир Леонидович|В. Л. Абушенко]], Г. М. Евелькин, Г. Н. Соколова, О. В. Терещенко. — Мн.: Книжный Дом, 2003. — 1312 с. — (Мир энциклопедий)</ref>. [[Философия культуры|Акультура афилософиа]], ари акультура аҵаки астатуси рҷыда-философиатә ҭҵаара ауп<ref>[[Давыдов, Юрий Николаевич|Давыдов Ю. Н.]] Философия культуры // [[Большая советская энциклопедия]]</ref>.
== Акультура аларҵәара амҩақәа ==
Акультура аларҵәаразы ҵҩа змам амҩақәа ыҟоуп.
Акультура аларҵәара мҩаԥысуеит атехникатә хархәагақәеи асоциалтә институтқәеи рыла. [[Амассатә информациа ахархәагақәа|АИХ]], аҭҵаарадырра, аҟазара социалтә институтк аҳасабала, аҵара, [[семья|аҭаацәа]], еиуеиԥшым [[Общественное объединение|ауаажәларратә хеидкылақәа]], [[государство|аҳәынҭқарра]] уҳәа акультура аларҵәара аканалқәа ракәны иҟалар алшоит. Еиуеиԥшым агәырӷьарақәа, атрадициатәи аритуалтәи актқәа ([[Венчание|агәыргьынхаҵарақәа]], [[поминки|аԥсхәрақәа]] уҳәа) убас егьырҭгьы, иара убас акультуратә беиарақәа рыларҵәареи рыдкылареи рзы хархәагақәаны, мҩақәаны иқәгылар алшоит<ref name=":0">{{Книга|автор=|заглавие=Культурология: Учебное пособие|ответственный=|издание=Под ред. проф. Г. В. Драча.|место=Москва|издательство=Альфа-М|год=2003|страницы=67|страниц=432|isbn=}}</ref>.
Иалыркаауеит акультуратә инновациақәа рыҿиара абас еиԥш иҟоу аспектқәа: атиражҟаҵара, асублимациа, апроекциа, аидентификациа, урҭ иаадырԥшуеит акультура аиагара, уи адкылара, ашьҭкаара, аларҵәара рсоциал-ԥсихологиатә механизмқәа<ref name=":0" />.
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Всемирный день культурного разнообразия во имя диалога и развития|Адиалоги аҿиареи рзы акультуратә еиуеиԥшымра Адунеизегьтәи Амш]]
* [[Семиотика культуры|Акультура асемиотика]]
* [[Тартуско-московская семиотическая школа|Тарту-Москватәи асемиотикатә школ]]
* [[Традиционная культура|Атрадициатә культура]]
* [[Субкультура|Асубкультура]]
* [[Контркультура|Аконтркультура]]
* [[Доминирующая культура|Аԥыжәара змоу культура]]
* [[Массовая культура|Амассатә культура]]
* [[Философия культуры|Акультура афилософиа]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
'''аурыс бызшәала'''
* Асоян Ю., Малафеев А. [http://ec-dejavu.ru/c/Culture_1.html Историография концепта «cultura» (Античность — Ренессанс — Новое время)] // Асоян Ю., Малафеев А. Открытие идеи культуры. Опыт русской культурологии середины XIX — начала XX веков. М. 2000, с. 29-61.
* Беляев, И. А. [https://elibrary.ru/item.asp?id=29072057 Концепция культуры Д. В. Пивоварова] / И. А. Беляев // Интеллект. Инновации. Инвестиции. — 2016. — № 10. — С. 14-17.
* Беляев, И. А. [http://culturolog.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2051&Itemid=6 Культура, субкультура, контркультура] / И. А. Беляев, Н. А. Беляева // Духовность и государственность. Сборник научных статей. Выпуск 3; под ред. И. А. Беляева. — Оренбург: Филиал [[УрАГС]] в г. Оренбурге, 2002. — С. 5-18.
* [[Барбашин, Максим Юрьевич|Барбашин М. Ю.]] [http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2319050 Институциональный механизм этнокультурных заимствований (институционального механизма этно-культурное влияние). Вопросы культурологии. 2012, № 12 (декабрь), стр. 5-10.]
* [[Барбашин, Максим Юрьевич|Барбашин М. Ю.]] [http://www.evrazia.org/article/2064 Теоретические аспекты трансформации культур. 2012]
* Вавилин Е. А., Фофанов В. П. [http://filosof10.narod.ru/lib/Filosofia/fofanov_culture.doc Исторический материализм и категория культуры: Теоретико-методологический аспект.] Новосибирск, 1993.
* [[Зенкин, Сергей Николаевич|Зенкин С. Н.]] [http://ec-dejavu.ru/c-2/Cultural_relativity.html Культурный релятивизм: К истории идеи] // Зенкин С. Н. Французский романтизм и идея культуры. М.: [[РГГУ]], 2001, с. 21-31.
* [http://www.countries.ru/library/theory/culthist.htm История слова «культура».] // [[Ионин, Леонид Григорьевич|Ионин Л. Г.]] Социология культуры. -М.: Логос, 1998. — с.9-12.
* {{статья |автор=[[Келле, Владислав Жанович|Келле В. Ж.]] |заглавие=Процессы глобализации и динамика культуры |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_1/Kelle/9.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=1 |страницы=69—70 |ref=Келле }}
* {{статья |автор=[[Колин, Константин Константинович|Колин К. К.]] |заглавие=Неоглобализм и культура: новые угрозы для национальной безопасности |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Kolin/13.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=2 |страницы=104—111 |ref=Колин }}
* {{статья |автор=[[Колин, Константин Константинович|Колин К. К.]] |заглавие=Неоглобализм и культура: новые угрозы для национальной безопасности (окончание) |оригинал= |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Kolin/10.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=3 |страницы=80—87 |ref=Колин }}
* ''[[Коротаев, Андрей Витальевич|Коротаев А. В.]], Малков А. С., Халтурина Д. А.'' [http://edurss.ru/cgi-bin/db.pl?cp=&page=Book&id=49742&lang=Ru&blang=ru&list=Found Законы истории. Математическое моделирование развития Мир-Системы. Демография, экономика, культура.] 2-е изд. М.: [[УРСС]], 2007.
* Лич Эдмунд. [https://web.archive.org/web/20111125121810/http://www.etnograf.ru/node/46 Культура и коммуникация: логика взаимосвязи символов. К использованию структурного анализа в антропологии.] Пер. с англ. — М.: «[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]», 2001. — 142 с.
* {{книга|автор= [[Луков, Владимир Андреевич|Луков Вл. А.]]|заглавие= История культуры Европы XVIII–XIX веков|оригинал= |ссылка= http://www.mosgu.ru/nauchnaya/publications/2011/monographs/The_History_of_European_Culture.pdf|ответственный = |издание= |место= [[Москва|М.]]|издательство= [[ГИТР]] |год= 2011|том= |страницы= |страниц= 80|серия= |isbn = 978-5-94237-038-1|тираж= 100}}
* {{статья |автор=[[Луков, Михаил Владимирович|Луков М. В.]] |заглавие=Культура повседневности |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/4/Lukov_MV/ |автор издания= |издание=«[[Знание. Понимание. Умение]]» |тип= |место= |год=2008 |том= |номер=4 — [[Культурология]] |страницы= |ref=Луков М. В. }}
* {{статья |автор=[[Луков, Михаил Владимирович|Луков М. В.]] |заглавие=Обыденная культура и культура повседневности |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Lukov_MV/28.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=3 |страницы=199—203 |ref=Луков М. В. }}
* [[Маркарян, Эдуард Саркисович|Маркарян Э. С.]] Очерки истории культуры. — Ереван: Изд. АрмССР, 1968.
* [[Маркарян, Эдуард Саркисович|Маркарян Э. С.]] Теория культуры и современная наука. — М.: [[Мысль (московское издательство)|Мысль]], 1983.
* {{Источник/НФЭ|Культура|[[Стёпин, Вячеслав Семёнович|Стёпин В. С.]]|url=http://iph.ras.ru/elib/1574.html}}
* [[Сугай, Лариса Анатольевна|Сугай Л. А.]] [http://www.countries.ru/library/theory/cultsug.htm#m10 Термины «культура», «цивилизация» и «просвещение» в России XIX — начала XX века] // Труды ГАСК. Выпуск II. Мир культуры. — М.:[[Государственная академия славянской культуры|ГАСК]], 2000.-с.39-53.
* [[Флиер, Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] История культуры как смена доминантных типов идентичности // [[Личность. Культура. Общество]]. 2012. Том 14. Вып. 1 (69-70). С. 108—122.
* [[Флиер, Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] Вектор культурной эволюции // [[Обсерватория культуры]]. 2011. № 5. С. 4-16.
* {{статья |автор=[[Флиер Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] |заглавие=Современная культура как тенденция |оригинал= |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2012/1/Flier_Contemporary-Culture/ |автор издания= |издание=Информационный гуманитарный портал «[[Знание. Понимание. Умение]]» |тип= |место= |год=2012 |том= |номер=1 (январь — февраль) ([http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2012/1/Flier_Contemporary-Culture/ Архивировано WebCite®]) |ref=Флиер |страницы= }}
* [[Флиер Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] [http://cult-cult.ru/teoriya-kulitury-kak-filosofiya-istorii/ Теория культуры как философия истории] // Культура культуры — 2014 — № 1
* [[Чучин-Русов, Александр Евгеньевич|Чучин-Русов А. Е.]] [http://www.countries.ru/library/theory/chuchcult.htm Конвергенция культур.] — М.:Магистр, 1997.
* [[Шендрик, Анатолий Иванович|Шендрик А. И.]] Теория культуры. — М.: Издательство политической литературы «Единство», 2002. — 519 с.
* {{статья |автор=[[Шохин, Владимир Кириллович|Шохин В. К.]]|заглавие=Античное понятие культуры и протокультурфилософия: специфика и компаративные параллели |оригинал= |ссылка=http://vphil.ru/index.php?id=285&option=com_content&task=view |автор издания= |издание=[[Вопросы философии]] |тип= |место= |издательство= |год=2011|том= |выпуск= |номер=3 |страницы=51—61 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Шохин|archive-url= |archive-date=}}
'''егьырҭ абызшәақәа рыла'''
* Arnold Groh, ''Theories of Culture'', Лондон 2019, ISBN 978-1-138-66865-2.
* Georg Schwarz, ''Kulturexperimente im Altertum'', Berlin 2010.
* {{книга | автор= Даниэль Браун, Итске Крамер |заглавие= Как управлять корпоративным племенем: Прикладная антропология для топ-менеджера| оригинал= Danielle Braun, (Jitske Kramer). Building Tribes - Travel Guide for Organizations | издательство= Альпина Паблишер |год=2020|место = М.|allpages= 406|isbn= 978-5-9614-2640-3|ref= Браун, Крамер}}.
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://ec-dejavu.ru/main.html Энциклопедия культур Deja Vu]
* [https://www.youtube.com/watch?v=75n-r97rIGU Культура в СССР = субкультура российской интеллигенции]
* [http://www.hischool.ru/ Ассоциация культурологических кафедр и научных центров]
* [http://intencia.ru/News-view-6.html Историческое развитие понятия «культура»]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:культура}}
[[Акатегориа:Акультура| ]]
[[Акатегориа:Акультура асоциологиа]]
[[Акатегориа:Асоциалтә конструкционизм]]
[[Акатегориа:Ауаажәларратә концепциақәа]]
ayl2ejy8w1xy4fvfhd31pma2pevsd0m
171855
171852
2026-08-17T19:14:16Z
Nart17
17397
{{lang-xx}} for foreign terms and {{date}} for dates, per Fraxinus.cs; rendered output unchanged
171855
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Marco Porcio Caton Major.jpg|мини|[[Марк Порций Катон Старший|Маркус Порциус Като Аиҳабы]]<br>(234-149 ш. ҳ. ҟ.). Ажәа ''cultura'' раԥхьаӡа акәны иуԥылоит ақәаарыхра иазку итрактат ''[[De Agri Cultura|De Agri Cultura]]'' аҟны (160 ш. ҳ. ҟ. иназынаԥшуа).]]
'''Акультура''' ({{lang-la|cultura}} — «адгьыл сықәаарыхуеит, аус адызулоит»<ref>Этимологический словарь русского языка Семёнова А. В., статья «Культура»</ref>, шәахә. [[агрокультура|агрокультура]]<ref>Этимологический словарь школьника, Успенский Л. В., статья «Культ»</ref>, colere аҟынтәи — «ақәаарыхра, ахылаԥшра»<ref name="автоссылка1">Этимологический словарь русского языка Шанского Н. М., статья «Культ»</ref>, иазааигәоу — «[[культ|акульт]]»<ref name="автоссылка1" />) — [[люди|ауаа]] рҿы ишьақәгылаз [[ценность|ахәшьарақәа]], [[Норма (правило)|анормақәа]], [[Обычай|аҵасқәа]], [[Адин|адинхаҵарақәеи]] [[обряд|ақьабзқәеи]], [[Знание|адыррақәеи]] [[Умение|аҟазареи]], атехникеи атехнологиақәеи, [[Мышление|ахәыцшьа]], аусура, аинырра, акоммуникациа рзы азнеишьақәа<ref name="БРЭсult">{{БРЭ|статья=Культура|id=|автор=Межуев Вадим Михайлович, Константинов Андрей Викторович|ссылка=https://bigenc.ru/c/kul-tura-26efdd}}</ref>. [[Афилософиа|Афилософиа]], [[Культурология|акультурологиа]], [[Аҭоурых|аҭоурых]], [[Социология|асоциологиа]], [[Искусствознание|аҟазараҭҵаара]], [[Лингвистика|абызшәадыра]] ([[Этнолингвистика|аетнолингвистика]]), [[Политология|аполитологиа]], [[Этнология|аетнологиа]], [[Психология|апсихологиа]], [[Экономика|аекономика]], [[Педагогика|апедагогика]] рыҭҵаара амаҭәар.
Акультура ахылҵшьҭрас иԥхьаӡоуп ауаҩытәыҩсатә усура, [[познание|адырра]], [[творчество|арҿиара]].
== Акультура еиуеиԥшым аилкаарақәа ==
Адунеи аҿы иҟоу акультура, афилософиатәи аҭҵаарадырратәи [[Определение (логика)|ҳәаақәҵақәа]] рыхкырацәара, ари аилкаара акультуратә обиекти амаҭәари еиҳа иубарҭоу дыргак аҳасабала азхьаԥшра алнаршом, уи еиҳа еилккоу, иҭшәоу ахықәкылатәра аҭахуп<ref>{{книга |заглавие=Культурология. XX век. Энциклопедия в двух томах |ссылка=http://psylib.org.ua/books/levit01/txt061.htm |ответственный=Главный редактор и составитель С.Я.Левит |место=СПб. |издательство=Университетская книга |год=1998 |страниц=640 |isbn=5-7914-0022-5 |тираж=10000 экз. |archive-date=2009-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531144259/http://psylib.org.ua/books/levit01/txt061.htm }}</ref>: Акультура еилкаахоит абас …
* «Акультура азеиԥшуаҩытәыҩсатәи адоуҳатәи [[Ценности|беиарақәа]] практикала рынагӡара ауп»<ref>Выжлецов Г. П. Аксиология культуры. — СПб.: [[СПбГУ]]. — С.66</ref>;
* «Ҭоурыхла иалкаау ауаажәларреи ауаҩи рыҿиара аҩаӡара, ауаа рыԥсҭазаареи русуреи аиҿкаара ахкқәеи аформақәеи рыла иаарԥшу, иара убас урҭ иаԥырҵо аматериалтәи адоуҳатәи беиарақәа рыла иарбоу» ([[БСЭ|АЕД]]);
* «Ауаҩы ихымҩаԥгашьа аганахьала [[Генетика|генетикала]] ихылҵшьҭратәым адырраҭара аизакра» ([[Лотман, Юрий Михайлович|Иу. М. Лотман]]);
* «Ауаҩы ибиологиатәым цәырҵрақәа реизак зегьы»<ref>{{книга |автор=[[Пелипенко, Андрей Анатольевич|Пелипенко А. А.]], [[Яковенко, Игорь Григорьевич|Яковенко И. Г.]] |заглавие=Культура как система |ссылка=http://apelipenko.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0.aspx |место=М. |издательство=[[Языки русской культуры]] |год=1998 |archive-date=2011-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110426005146/http://apelipenko.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0.aspx }}</ref>;
* «Акультура, аритуалтәи адинхаҵаратәи маҵзурақәа раҳасабала еиҳа ишьахәу, узыршанхо ацәырҵрақәагьы уахь иналаҵаны, анызаара ахышәарақәа рышьклаԥшразы ахархәагақәа риерархиатә система аҳасабала еилкаахар алшоит» (Ҳ. О. Уилсон);
* «Ҭоурыхла ишьақәгылаз ахымҩаԥгашьеи аусуреи рнормақәа рсистема». Ари асистемаҿы аиндивид азеиԥш норма иакзаҵәыку«зегьы еицырзеиԥшу» «аныԥшра» акәны аилыркаароуп. (Ҳ.Ильенков, Афилософиеи акультуреи).
[[Антропологиа|Антропологиаҿы]] акультура ҳәа еилыркаауеит «ауаажәларра азырбо ахымҩаԥгашьеи артефактқәеи рҿы иааԥшуа еицрыдыркылахьоу агәаанагарақәа. ...Акультура, абасала, абстракциоуп, даҽакала иуҳәозар, ауаажәларра еиуеиԥшым алахәылацәа уск, ма обиектк иарҭо аҵакқәа зымпыҵаку ҿырԥштәуп. ...Иара убасгьы, „акультура“ ауаажәларра алахәылацәа еицҿакны ҳәоуеиқшәарала рхымҩаԥгашьа акзаара аҩаӡара иеиԥшаҳтәыр ҳалшоит.» (Роберт Редфилд, 1941<ref>{{Акьыԥхьра |книга |язык=en |автор линк=:en:Robert Redfield |автор имя=Robert |автор=Redfield |заглавие=The Folk Culture of Youcatan |место=Chicago |издательство=University of Chicago Press |год=1941 |pages=132 }}</ref>; цит. по: Беккер, 2018<ref name="Беккер, 2018">{{Акьыԥхьра |книга |автор линк=Беккер, Говард |автор имя=Г. |автор=Беккер |заглавие=Аутсайдеры |место=М. |издательство=Элементарные формы |год=2018 |ответственный=Пер. с англ. Н. Г. Фархатдинова; под ред. А. М. Корбута |страниц=272 |страницы=99–100 |ббк=60.54 |isbn=978-5-9500244-2-9 }}</ref>).
=== Ажәытәӡара ===
Ажәытә Бырзентәыла атермин «акультура» иазааигәан [[пайдейя|паидеиа]], уи иаанарԥшуан аилкаара «аҩныҵҟатәи акультура», мамзаргьы, даҽакала иуҳәозар, «аԥсы акультура».
Алатын хыҵхырҭақәа рҿы раԥхьаӡа акәны ажәа уԥылоит [[Марк Порций Катон Старший|Марк Порциа Катон Аиҳабы]] адгьылқәаарыхра иазку итрактат «[[De Agri Cultura|De Agri Cultura]]» (ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа 160 шықәса инарзынаԥшуа) — алатын проза зегь реиҳа изаатәу абаҟаҿы.
Ари атрактат баша адгьыл аус адулара акәымкәа, адәы ахылаԥшра иазкуп, адгьыл ақәаарыхра адагьы, ҷыдала гәыла-ԥсыла азыҟазаашьагьы азԥхьагәанаҭоит. Иаагозар, Катон адгьыл ҭыԥ аахәаразы абри аҩыза алабжьара ҟаиҵоит: умаашьакәа иааухәо адгьыл ҭыԥ акырынтә уакәшароуп; аҭыԥ бзиазар, шаҟа лассы-лассы игәоуҭало аҟара иугәаԥхоит. Абри «иугәаԥхо» хымԥада иҟазароуп. Уи ҟамлар, ахылаԥшра бзиагьы ҟалаӡом, мамзаргьы, акультура ҟалаӡом.
[[Файл:M-T-Cicero.jpg|thumb|left|Марк Туллиус Цицерон]]
Алатын бызшәаҿы ажәа аҵакырацәара амоуп:
* ақәаарыхра, аус адулара, ахылаԥшра (agri Lcr, C etc.); ааӡара (vitis C);
* адгьылқәаарыхра, [[сельское хозяйство|ақыҭанхамҩа]] Vr, Q, H;
* ааӡара, аҵара, аҿиара (animi C; culturae patientem commodare aurem H);
* амҵахырхәара, аҳаҭырқәҵара (potentis amici H)<ref>[http://lingvo.yandex.ru/la?text=cultura&lang=la&search_type=lingvo&st_translate=on «cultura» в переводных словарях]</ref>.
Аурымқәа рхы иадырхәон ажәа «акультура» иарбанзаалк обиектк аизыҟаратә еиҭарс аҿы, даҽакала иуҳәозар, изцааиуаз аиӷьтәра ҳәа ҵакыс измаз ажәеицааирақәа рҟны мацара: «culture juries» — ахымҩаԥгашьатә ԥҟарақәа раԥҵара, «culture lingual» — абызшәа аиӷьтәра уҳәа уб.иҵ.
Римтәи ацәажәаҩ, афилософ [[Марк Туллий Цицерон|Марк Тулли Цицерон]] (ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа 106-43 шықәсақәа) «Тускулантәи аиҿцәажәарақәа» рҿы ажәа «акультура» аҵакы еиҭарсны ихы иаирхәеит, афилософиа «аԥсы акультура» («cultura animae») ҳәа ахиҳәааит, мамзар, афилософиа знапы алаку ауаҩы адоуҳаи ахшыҩи ркультура имоуп ҳәа иԥхьаӡон.
=== Европа XVII—XVIII ашәышықәсақәа рзы ===
[[Файл:Johann Gottfried von Herder by Johann Ludwig Strecker, 1775.jpg|thumb|Иоханн Готфрид Гердер]]
Зхатәы ҵакы змоу еилкаараны «акультура» цәырҵит анемец зиндырҩы, аҭоурыхҭҵааҩ [[Пуфендорф, Самуэль фон|Самуель Пуфендорф]] иусумҭақәа рҿы (1632-1694). Иара ари атермин ихы иаирхәеит [[общество|ауаажәларраҿы]] [[воспитание|иааӡоу]] «иԥсабаратәым ауаҩы» идҳәаланы, [[образование|аҵара змам]] ауаҩы диҿырԥшны.
Афилософиатә, анаҩс аҭҵаарадырратәи есҽнытәи ахархәарахь ажәа «акультура» раԥхьа иалеигалеит 1782 шықәсазы «Ауаҩытәыҩсатә жәла акультура аҭоурых аԥышәа» ҳәа ашәҟәы ҭзыжьыз анемец рккаҩы [[Аделунг, Иоганн Кристоф|И. К. Аделунг]].
1780-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, атермин «акультура» аҭҵаарадырратә хархәара азҭоз [[Гердер, Иоганн Готфрид|И. Г. Гердер]] (1744-1803) иаахтны уи алатын хылҵшьҭреи ажәа «адгьылқәаарыхра» аетимологиатә еимадареи иақәирԥшуан. Иусумҭа аабатәи ашәҟәы «Ауаатәыҩса рҭоурых афилософиахь аидеиақәа» (1784-1791) аҟны иара «ауаҩытәыҩсатә жәла ааӡара» «агенетикатә процессгьы аорганикатә процессгьы» роуп ҳәа аарԥшуа иҩуан<ref>Сугай Л. А. Термины «культура», «цивилизация» и «просвещение» в России XIX — начала XX века // Труды ГАСК. Выпуск II. Мир культуры. — М.:ГАСК, 2000. — с. 39—53.</ref>:
{{Ацитата алагара}}
Ҳара иҳалшоит, ишакәхалак, ари ауаҩы игенезис аҩбатәи аҵакы аҭаны, акультура мамзаргьы, адгьыл ақәаарыхра ауп ҳҳәар ҟалоит, алашара ҳгәаларшәаны, [[просвещение|аҵаралашара]] ҳәа азаҳҳәар ҳалшоит, усҟан акультуреи алашареи реибаркыра адгьыл аҵыхәанӡа аҽеиҵнахуеит.
{{Ацитата алгара}}
[[Кант, Иммануил|И.Кант]], иаагозар, алшара акультура ааӡара акультура иаҿаиргылон. «Адәныҟатәи, „атехникатә“ культура ахкы ацивилизациа ҳәа азиҳәоит, — ҳәа азгәеиҭоит А.В. Гулыга. — Кант ацивилизациа ӷәӷәала аҿиара ибоит, агәҭынчымра аарԥшуа иазгәеиҭоит акультура ацәхьаҵра, аҵыхәтәантәигьы ԥхьаҟа ицоит, аха акырӡа ишьшьылаҳаны. Ари аишьашәаладара ауаатәыҩса ррыцҳарақәа жәпакы ирыхҟьоит»<ref>Гулыга А. В. Кант сегодня // И. Кант. Трактаты и письма. М.: Наука, 1980. С. 26.</ref>.
=== Урыстәылан XVIII—XIX ашәышықәсақәа рзы ===
XVIII ашәышықәсеи XIX актәи аԥшьбараки рзы аурыс бызшәа аилазаараҿы алексема «акультура» ыҟамызт, уи ус шакәу, иаагозар, [[Яновский, Николай Максимович|Н. М.Иановски]] еиқәиршәаз «Алфавитла иҟоу ажәеилыркааҩ ҿыц» иарҵабыргуеит (СПб., 1804. II ахәҭа. К инаркны Н аҟынӡа. Ад. 454). Ҩ-бызшәак рыла ишьақәгылаз ажәарқәа ажәа аурысшәахь аиҭагаразы ахархәара зылшо авариантқәа рыдыргалон. [[Гердер, Иоганн Готфрид|Гердер]], аилкаара ҿыц аарԥшразы, синонимқәаны ирыдигалаз анемец ажәақәа ҩба, аурыс бызшәаҿы ирықәшәоз акы заҵәык акәын — [[просвещение|аҵаралашара]].
Ажәа «акультура» аурыс лексикон ианалалаз 1830-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭа инаркны ауп. Иарбоу ажәа, аурыс лексикон аҿы аҟазаара азгәанаҭеит [[Ренофанц И. И.|И.И. Ренофан]] 1837 шықәсазы иҭижьыз «Аурыс шәҟәқәеи, агазеҭқәеи, ажурналқәеи рыԥхьара бзиа избо изы аџьыбаҭаҵа шәҟәы»<ref>Ренофанц И. Карманная книжка для любителя чтения русских книг, газет и журналов. СПб., 1837. С. 139.</ref>. Зыхьӡ ҳәоу ажәар иалнакаауан алексема аҵакқәа ҩба: актәи, «ачаарыхра, адгьылқәаарыхра»; аҩбатәи, «аҵарамазаара»<ref>Черных П. Я. Историко-этимологический словарь современного русского языка. М., 1993. Т. I. С. 453.</ref>.
Зҳәаақәҵақәа рҟынтәи ажәа «акультура» ҭҵаарадырратә терминк, философиатә категориак аҳасабала ауаажәларра рыхдырра ишаламлацыз аазырԥшуа Ренофанц ижәар адунеи ақәлара шықәсык шагыз, Урыстәыла ицәырҵит аусумҭа, иара автор аилкаара «акультура» ахь ааԥхьара адагьы, инеиҵыху аилыркаареи атеориатә ҵаҵӷәи аиҭеит. Зыӡбахә ҳәоу Санкт-петербургтәи Аимператортә медико-хирургиатә академиа академик, зҽаԥсазтәыз апрофессор [[Велланский, Данило Михайлович|Д.М. Веллански]] (1774-1847) иҩымҭа «Ахатәы физиологиа азеиԥш хәанга хадақәеи мамзаргьы аорганикатә физика адунеии» ауп. Аҵарауаҩ-медик, афилософ-шеллингшьҭаныҟәа, иарбоу иԥсабарафилософиатәу иусумҭаҟынтәи ауп атермин «акультура» аҭҵаарадырратә хархәара алагалара адагьы, Урыстәыла ииашаны акультура-философиатә идеиақәа рышьақәгыларагьы аԥхьаӡара шымҩаԥгатәу.
{{Ацитата алагара}}
Аԥсабара — ауаҩытәыҩса идоуҳла иаарыху, убри ауп Акультура, Амаҭәар иашьашәалоу аилкаара еиԥш, Ацәаҩа иақәшәо. Акультура амаҭәар шьақәзыргыло зеиӷьыҟам амаҭәарқәа роуп, Ацәаҩа амаҭәар акәзар, аҵакы иҟаҵәҟьоу еилкаарақәоуп. Акультураҿы арҿиарақәа мҩаԥысуеит еидҳәаларала, Ацәаҩаҿы аԥҵамҭақәа мҩаԥысуеит еидҳәаларада. Убри аҟнытә, Акультура зеиӷьыҟам ҟазшьоуп, Ацәаҩа ахаҭабзиараҵәҟьа амоуп. — Аҩбагьы, ҵакыла, еицтәароуп; Ацәаҩа аҳрақәа ахԥагьы: адгьыл иҵоу, аҵиаатә, аԥстәы, Акультура ахкқәа ирыднакыло амаҭәарқәа Аҟазареи, Аҭҵаарадыррақәеи, Ацәаҩашәатә Ҵареи ирықәшәоит<ref>Велланский Д. М. Основные начертания общей и частной физиологии или физики органического мира. СПб., 1836. С. 196—197.</ref>.
{{Ацитата алгара}}
{{Ацитата алагара}}
Ацәаҩа амаҭәартә мыругақәа ирықәшәоит Акультура зеиӷьыҟам аилкаарақәа, урҭ рдыррақәа рылаа, рцәеижьтә ҟазшьеи рыҳалал ҟазшьеи рҵакоуп. Аобиективтә еилкаарақәа афизикатә маҭәарқәа рыҭҵаара иаҵанакуеит, асубиективтә еилкаарақәа ауаҩытәыҩсатә доуҳаи уи аестетикатә рҿиамҭақәеи рыхҭысқәа ирызкуп<ref>Велланский Д. М. Основные начертания общей и частной физиологии или физики органического мира. СПб., 1836. С. 209.</ref>.
{{Ацитата алгара}}
=== Урыстәылан XIX—XX ашәышықәсақәа рзы ===
Аԥсабареи акультуреи реиҿагылара- еиҿырԥшра Веллански иусумҭаҿы аԥсабареи «аҩбатәи аԥсабареи» (инапылаҟаҵароу) классикала реиҿагылара акәӡам, аха илабҿабатәу адунеии уи зеиӷьыҟам ахаҿсахьеи реихьырԥшра ауп. Акультура — ари доуҳатә лагамҭоуп, Адунеитә Доуҳа аныԥшра, цәала-жьыла иарбазар зылшо, зеиӷьыҟам ала иаарԥшу — иахыгоу аилкаарақәа рҿы (аобиективтәи асубиективтәи, адырра ззынархоу амаҭәар зеиԥшроу ала)<ref>Сугай Л. А. Термины «культура», «цивилизация» и «просвещение» в России XIX — начала XX века // Труды ГАСК. Выпуск II. Мир культуры. — М.:[[Государственная академия славянской культуры|ГАСК]], 2000.-с.39-53.</ref>.
[[Бердяев, Николай Александрович|Н. А. Бердиаев]] иазиԥхьаӡон:
{{Ацитата алагара}}
Акультура акульт иадҳәалоуп, уи адинхаҵаратә культ аҟынтәи иҿиауеит, акульт аихшара, аҵакы еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыҭара иалҵшәоуп ҳәа. Афилософиатә хәыцра, аҭҵаарадырратә дырра, архитектура, аҿыханҵа, аскульптура, амузыка, апоезиа, амораль — зегьы ԥсабарала еизыршәаны ауахәаматә культ иалоуп, макьана инеиҵыхым, аихшара змам аформала. Акультурақәа рахьтә ижәытәӡатәиу — Египет Акультура ауахәамаҿы иалагеит, уи раԥхьатәи арҿиаҩцәа аныхаԥааҩцәа ракәын. Акультура абшьҭрақәа ркульт, аҳәамҭеи атрадициеи ирыдҳәалоуп. Уи иԥшьоу символикала иҭәуп, уаҟа даҽа доуҳатә ҵабыргык адыргақәеи аиԥшрақәеи рыҭоуп. Иарбан Культуразаалак (аматериалтә Культурагьы) адоуҳа Акультура ауп, иарбан Культуразаалак адоуҳатә шьаҭа амоуп — уи аԥсабаратә рыцҳарақәа риааиразы адоуҳа арҿиаратә усура иалҵшәоуп<ref>Бердяев Н. А. Смысл истории. М., 1990 °C. 166.</ref>.
{{Ацитата алгара}}
== Акультура аҭоурых аамҭеихшара ==
Европатәи акультура аҭоурых азы, иахьатәи акультурологиаҿы иадкылоуп анаҩстәи аамҭеихшара:
* Аԥхьаӡатәи акультура (4 азқь. ҳ. ҟ.);
* [[Древний мир|Ажәытәтәи адунеи]] акультура (4 азқь — V ашә. ҳ. ҟ.), уаҟа [[Древний Восток|Ажәытәтәи Мрагылара]] акультуреи [[Античность|Ажәытӡатәи аамҭа]] акультуреи алыркаауеит;
* [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] ркультура (V-XIV ашә.);
* [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара]] акультура мамзаргьы Аренессанс (XIV-XVI ашә.);
* [[Новое время|Аамҭа ҿыц]] акультура (XVI-XIX ашә.).
*
Акультура аҭоурых аамҭеихшара, [[Эпоха Возрождения|Аиҭарҿиара аепоха]] иаҵанакуа акультура, зхала иҟоу аамҭаны алкаара ҷыдара хадас иамоуп, аҭоурыхтә ҭҵаарадырраҿы ари аепоха ихьшәоу Абжьарашәышықәса, мамзаргьы заатәи Аамҭа ҿыц ҳәа иԥхьаӡоуп.
== Акультуреи аԥсабареи ==
Акультуреи [[Природа|аԥсабареи]] реимадара акультураҭҵаара апроблемақәа ируакуп.
[[Марк Порций Катон Старший|Марк Порци Катон Аиҳабы]] акультура аилкаара алеигалеит, адгьыл аус адулара иадкыло, ақәаарыхра, аиӷьтәра, аҳаҭырқәҵара ҳәа иҳәаақәиҵон. Ари аилкаараҿы, акультура ауаҩи [[природа|аԥсабареи]] русеицура, наҟ-ааҟтәи ахәарҭа иазырхоу акакәны ицәырҵуеит. Ас еиԥш аусеицураан, ауаҩы аԥсабара амаҭәарратә хәҭақәа идикылоит, игәҭакқәа алихуеит, иҵоит, аҭакс иџьабаа арҿиарала аԥсабара рбеиауа, аԥсы ахаҵо. Аԥсабара аиларбгара иазырхоу аусқәа ракәзар, иану [[Человечество|ауаатәыҩса]]гьы ирԥырхагамхарц залшом. Абас иҟоу ахымҩаԥгашьа иреиҳаӡоу ахдырратә усура иалҵшәаханы изыҟалаӡом, иара аазырԥшуагьы акультура ауп.
К.Ф. Завершински<ref>{{Книга|автор=Завершинский, К. Ф.|заглавие=Культура и культурология в жизни общества|ответственный=|издание=учебное пособие|место=Великий Новгород|издательство=НовГУ имени Ярослава Мудрого|год=2000|страницы=92|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref> излашьақәирӷәӷәо ала, акультура иазку агәаанагарақәа анышьақәгыло, Аиҭарҿиара аепоха аан ауп, «аԥсабаратәи анцәахаҵаратәи иреиԥшым иҷыдоу уаҩытәыҩсатә гәаанагарак аҳасабала». Ԥыҭрак ашьҭахь, «аԥсабаратә», «ацивилизациатә», «акультуратә» реиԥшымзаарақәа реилкаара мҩаԥысуеит Аамҭа Ҿыц аепоха аан, уи Иоганн Готфрид Гердер, Иммануил Кант русумҭақәа иузырҟәымҭхо ирыдҳәалоуп. Арҭ ахәыцыҩцәа ридеологиа ашьаҭаҿы, акультура ахшыҩ змоу зхы иақәиҭу рҿиараны иаарԥшуп, иара ахархәарала ауаҩы аԥсабара инапаҿы иааигоит, иҭахрақәа наигӡоит, убри аҟнытә аусура апроцесс аан, ауаҩытәыҩсатә ԥсабара акультура аиӷьтәра мҩаԥысуеит<ref>{{Cite web|url=https://lektsii.org/7-32179.html|title=Формирование духовной личности как части её духовной культуры|author=Аскалонова С.Б.|first=|website=Лекции|date=|pages=15|publisher=|access-date=2018-10-31|archive-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031174026/https://lektsii.org/7-32179.html|url-status=live}}</ref>.
Иахьатәи, имаҷымкәа иуԥыло акультуреи аԥсабареи реиҿагылара алшоит, ауаҩытәыҩса иҟазаара аԥсабара иаҟәыҭханы, акультуреи ақалақьтә ԥсҭазаареи, [[Ацивилизациа|ацивилизациеи]] реиԥштәра азхәыцра алыршараан. Иуадаҩым ақалақьтә ԥсҭазаара иаҵанакуа ацәырҵрақәа рҿырԥштәқәа рыԥшаара, акультура ахкы иузахымԥхьаӡало, уимоу акультура аилаҳареи уи аҟамзаареи ирҿырԥшыганы изыҟамло. Арҭ реиԥш агәаанагарақәа ԥшаахар алшоит [[И. Г. Гердер|И. Г.Гердер]], [[Н. А. Бердяев|Н. А. Бердиаев]] русумҭақәа рҿы.
Агәрагара уадаҩӡам, ауаҩы дзырҿио аԥсабареи иареи хшыҩла русеицура апринципқәа раҟәыҭхара, еизгоу акультуратә мазара аилаҳарахь ишнанаго, анаҩс иара [[Ацивилизациа|ацивилизациатә]] ԥсҭазаара ахаҭагьы шеиланажьуа. Ҿырԥштәыс иҟалар алшоит ажәытә дунеи аҳәынҭқарра ҽиақәа жәпакы реилаҳареи иахьатәи ақалақь дуқәа рыԥсҭазаараҿы хыԥхьаӡара рацәала акультура акризис ацәырҵрақәеи.
== Акультура иахьатәи аилкаара ==
[[Антропологиа|Антропологиатә]] культура — аусура аганахьала — аԥсабареи, ауаажәларреи, ауаҩы ихаҭеи реиҭакразы, амаҭәарратәи адоуҳатәи аалыхқәа рыла иаарԥшу ауаҩытәыҩса иԥсҭазааратә мҩоуп.
[[Аксиологическая концепция культуры|Аксиологиатә культура]] («аксиос» — иаԥсоу) — иаԥсоу ахәшьара — иҟоуп ауаҩытәыҩсатә усура арҿиамҭақәа реизак, урҭ зыԥсоу иалкаау асоциалтә системақәа рыҩныҵҟа еицазхарҵахьоу, ари аизакыра иарбоу асоциалтә еиҿкаара доуҳатә шьаҭаны, дырганы иазыҟоуп.
Адырраҭара-семиотикатә культура — абиԥарала еимырдо, аҵакдурақәеи, анормақәеи, аҵакқәеи, адыргақәеи (асимволқәеи) рыла иаарԥшу асоциалтә ҵакы змоу [[информация|дырраҭароуп]].
== Акультуреи ацивилизациеи ==
{{Ацитата алагара}}
Акультура ахьԥсуа, ацивилизациа цәырҵуеит.
{{Ацитата алгара|источник=[[Освальд Шпенглер]]}}
Цивилизациак аҳасабала иахьатәи аилкаара «акультура» аиҳарак ишьақәгылеит XVIII — XIX ашәышықәсақәа рылагамҭазы [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европа]]. Уинахыс ари аилкаара, ганкахьала, иаҵанакуа иалагеит Европа ахаҭа еиуеиԥшым ауаа ргәыԥқәа реиԥшымзаарақәа, даҽа ганкахьала — адунеи ахьынӡанаӡааӡо [[метрополия|аметрополиақәеи]] урҭ [[колония|рколониақәеи]] реиԥшымзаарақәа. Убри аҟнытәи уажәазы аилкаара «акультура» «[[Ацивилизациа|ацивилизациа]]» иаҟароуп, даҽакала иуҳәозар, аилкаара «[[природа|аԥсабара]]» иантиподуп. Ас еиԥш иҟоу аҳәаақәҵа ахархәара аҭо, хаз игоу ауааи атәылақәеи ацивилизациа аҩаӡарала имарианы реихшара алшоит. Хаз игоу авторцәа акультурагьы «адунеи аҿы зегьы иреиӷьу, иаԥҵаз, иҳәаз» ([[Арнольд, Мэтью|Метиу Арнольд]]) ҳәа ишьақәдыргылоит, уи аҳәаақәҵа иаднамкыло зегьы [[хаос|хыла-гәылоуп]], [[анархия|анархиоуп]]. Ари агәаанагарала, акультура ауаажәларраҿы асоциалтә ҿиареи апрогресси ӷәӷәала ирыдҳәалоуп. Арнольд иааиԥмырҟьаӡакәа иҳәаақәҵа ихы иаирхәоит: «... акультура, ҳара иҳадҳәалоу, зегьы ирызку адыррақәа раиура иахылҿиаауа, еиԥҟьара змам аиӷьтәра иалҵшәоуп, иара еибанаркуеит иреиӷьӡоу, иҳәази игәҭакызи» (Арнольд, [[1882|1882]]).
Апрактикаҿы, акультура аилкаара иреиӷьу аалыҵқәеи ахымҩаԥгашьеи зегьы рахь иаҵанакуеит, [[Аҟазара|аҟазареи]] [[классическая музыка|аклассикатә музыкеи]] уахь иналаҵаны. Абри агәаанагарала, аилкаара «акультуратә» ишакәхалак арҭ ахырхарҭақәа ирыдҳәалоу ауаа аднакылоит. Убри аан ауаа, аклассикатә музыка иадҳәалоу, еилкаарала иҳараку аҩаӡараҿы иҟоуп, аусуратә ҳаблақәа рҟынтәи [[рэп|ареп]] абзиабаҩцәа, мамзаргьы иаԥу аԥсҭазаашьа змоу [[Австралиа|Австралиа]] [[абориген|ашьагәыҭуаа]] раасҭа.
Амала, ас еиԥш иҟоу адунеихәаԥшышьа аҳәаақәа ирҭагӡаны, иҟоуп ахатәы цашьа — иаҳа имаҷны «акультура злоу» ауаа, аиҳарак, «иԥсабаратәу» ҳәа иахьрыхәаԥшуа, «иҳараку» акультура «ауаҩытәыҩсатә ԥсабара» ахәаҽра ахьадырҵо. Ари аҩыза агәаанагара уԥылоит XVIII ашәышықәса инаркны авторцәа аӡәырҩы русумҭақәа рҿы. Урҭ, иаагозар, инаҵшьны иазгәарҭоит [[народная музыка|жәлар рмузыка]] (анхацәа иаԥырҵаз акакәны) иԥсабаратәу аԥсҭазаашьа иаҳа ԥсыцқьарала ишаанарԥшуа, убри аан аклассикатә музыка хыхь-хыхьлатәины, [[декаданс|игәкажьганы]] иааԥшуеит. Ари аҩыза агәаанагара иқәныҟәаны, «мраҭашәаратәи ацивилизациа» анҭыҵ иҟоу ауаа — Мраҭашәара [[капитализм|акапитализм]] иԥхасҭанамтәыз «абнауаа аамсҭашәақәа» роуп.
Иахьа аҭҵааҩцәа реиҳараҩык ахырҟьацәарақәа рыҩбагьы мап рцәыркуеит. Урҭ ирыдыркылаӡом «ииашоу» акультура аконцепциа еиԥш, аԥсабара инагӡаны аҿаргыларагьы. Ара ирыдыркылоит «илыԥшаахым» акультура ҳаракы амазар шалшо «илыԥшааху» еиԥш, «имраҭашәаратәым» ауааԥсыра убасҵәҟьа культуратә уааԥсыраны иҟалар шалшо, амала ркультура даҽа знеишьақәак рыла ишаарԥшу. Иарбоу аконцепциаҿы «иҳараку» акультура алыԥшаахқәа ркультура ҳәа иԥхьаӡоуи, абаша уаа рҭахрақәа ирзырхоу атауарқәеи аԥҵамҭақәеи ирыҵаркуа «[[массовая культура|амассатә]]» культуреи реиԥшымзаара аарԥшуп. Иара убас усумҭақәак рҿы акультура ахкқәа рыҩбагьы, «иҳараку», «илаҟәу» еиуеиԥшым «[[субкультура|асубкультурақәа]]» рахь иаҵанакуеит.
[[философия жизни|Аԥсҭазаара афилософиа]] анемец хаҭарнак [[Освальд Шпенглер|Освальд Шпенглер]] игәаанагара акультура зхала иҟоу ацәеижь рацәа (еиуеиԥшым ажәларқәа), акыр шәышықәсақәа ицо зхатә еволиуциатә цикл иахысуа, ианыԥсуагьы, иаҿагыло ахь ииасны аиҭира ахҭысуеит — [[Ацивилизациа|ацивилизациахь]]. Ацивилизациа акультура иаҿадыргылоит уи зыԥсахуа аҿиара аетап аҳасабала, уаҟа хазы игоу ахаҭара арҿиаратә лшарақәа аҭахӡам, хадара зуа иԥсхьоу, ауаҩра злам агәаҵәажәпара ауп. Аглобализациа аамҭазы, аҵарауаа акультура аҭҵааразы аметодологиатә знеишьа хадақәа ирыхәаԥшуеит, уи аҵакы, аклассификациа азҵаарақәа, акультуреи ацивилизациеи реилкаарақәа реизыҟазаашьа адиалектика акатегориақәа «азеиԥш», «иҷыдоу», «иакзаҵәыку» рыла<ref>{{Статья|автор=Ажыбекова К. А.,Тогусаков О. А., Брусиловский Д. А.|заглавие=Коррелятивная взаимосвязь культуры и цивилизации (методологические аспекты)|ссылка=http://dom-hors.ru/rus/files/arhiv_zhurnala/fik/2017/3/philosophy/azhybekova-togusakov-brusilovskiy.pdf|язык=|издание=Общество: философия, история, культура|тип=|год=|месяц=|число=|том=|выпуск=3|номер=|страницы=9–16|issn=2221-2787|doi=10.24158/fik.2017.3.1|archive-date=2017-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517081536/http://dom-hors.ru/rus/files/arhiv_zhurnala/fik/2017/3/philosophy/azhybekova-togusakov-brusilovskiy.pdf }}</ref>.
Ҳаамҭазтәи [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырраҿы]] аҳра ауеит аилкаарақәа «акультуреи» «ацивилизациеи» еиԥшымзаарақәак аадырԥшуеит ҳәа агәаанагара, аха убри инаваргыланы урҭ иалкаау акзаарагьы аԥырҵоит, «медалк» аҩганк ракәны. Атерминқәа рыбжьара абсолиуттә еинаалара ыҟаӡам, зынӡа еинымаалара нагӡагьы ыҟаӡам<ref>{{Книга|ссылка=https://iknigi.net/avtor-vladimir-strogeckiy/101388-osnovy-kulturologii-vladimir-strogeckiy/read/page-7.html|автор=В. М. Строгецкий|заглавие=Основы культурологии|год=2014|место=[[Москва]], [[Берлин]]|издательство=Директ-Медиа|isbn=978-5-4475-2596-5|archive-date=2022-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220406231132/https://iknigi.net/avtor-vladimir-strogeckiy/101388-osnovy-kulturologii-vladimir-strogeckiy/read/page-7.html}}</ref>.
=== Акультура дунеихәаԥшышьак аҳасабала ===
[[Романтизм|Аромантизм]] аепоха аан, хазы иҟаз аҳрақәа тәыланы реидкылара иазку амилаҭтә ҵысрақәеи, иара убас Австро-Венгриатәи аимпериа иаҿагыланы амилаҭтә маҷқәа рҵысрақәеи еиҳарак ирызҿлымҳаз [[Германиа|Германиа]] аҵарауаа, акультура «адунеихәаԥшышьа» ҳәа аилкаара шьақәдыргылеит. Ас еиԥш иҟоу агәаанагарақәа рсистемаҿы еиуеиԥшым, иузеидымкыло адунеихәаԥшышьақәа аетникатә гәыԥқәа реиԥшымзаара хадақәа ракәны иҟоуп. Уаанӡатәи агәаанагарақәа ирҿырԥшны аԥхьагылара шамазгьы, ари аҩыза азнеишьа макьанагьы «ацивилизациатә» культуреи «ипримитивтәу», мамзаргьы «ахылҵшьҭратә» культуреи реиԥшымзаарақәа еиқәнархон.
XIX ашәышықәса анҵәамҭазы [[антрополог|антропологцәа]], иаҳа еиуеиԥшым аилазаарақәа аҵанакуа иҟалартәы, акультура аилкаара дырҭбааит. [[эволюция|Аеволиуциатә]] теориа шьаҭас иҟаҵаны, дара ауаа еиԥшны иҿиалароуп, шьҭа ауаа акультура ахьрымоу афакт ахаҭа ауаҩытәыҩсатә ҿиара апроцесс аҳәаақәҵара ахаҭа аҟынтәи иаауеит ҳәа ргәы иаанагон. Убри аан, амала, иалкаау акультурақәа реиԥшымзаарақәа раарбаразы абиологиатә еволиуциа азхьаԥшра шырҭахымыз рныԥшуан — анаҩс [[расизм|арасизм]] еиуеиԥшым аформақәа шьҭызхыз азнеишьа. Дара агәра ргон, абиологиатә еволиуциа иаҳа ихарҭәааны акультура аилкаара ахаҭа шаанарԥшуа, аилкаара, аҩыра змам ауаажәларрақәа, измоугьы — инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа, иҭыԥынтәалтәоу ажәларқәа рзы антропологцәа рхы иадырхәар рылшоз. Дара уи, ауаҩы иҿиараан адыррақәа роуреи рхархәареи рзы иаку асистема ахьаԥиҵаз, иара убас [[абстракция|абстракттә]] [[символ|символқәа]] раҳасабала урҭ егьырҭ ауаа рыҭара ахьилиршаз ала ишьақәдырӷәӷәон. Ауаҩытәыҩсатә индивидуумқәа ас еиԥш иҟоу асимволтә системақәа анырдыр, ианҭырҵаа, асистемақәа абиологиатә еволиуциа иахьԥшымкәа аҿиара иалагеит (даҽакала иуҳәозар, аӡәы даҽаӡәы идыррақәа иоур илшоит, урҭ аҩыџьагьы биологиала зынӡа еидҳәаламзаргьы). Ас еиԥш асимволқәа рхархәареи асоциалтә ԥышәа аиуреи алшара «ауаҩытәыҩсатә ԥсабареи» «ааӡареи» реимак аҿы ажәытә аргументқәа еиланаԥсоит. Абасала, Клиффорд Гиртзи егьырҭи ишьақәдырӷәӷәон ауаҩытәыҩсатә физиологиеи ахәыцреи раԥхьатәи акультуратә усурақәа ирылҵшәаны иҿиауан ҳәа, Миддлтон, ауаҩытәыҩсатә «инстинктқәа акультура ишышьақәнаргылаз» ала алкаа ҟаиҵон.
Хазы инхо ауаа ргәыԥқәа еиуеиԥшым акультурақәа аԥырҵоит, амала зыбжьара, хәҭа-хәҭалатәи аиҭныԥсахлара ҟалар алшо. Акультура есааира аҽаԥсахуеит, ауаа уи ҭырҵаар рылшоит, ари апроцесс зҽызыԥсахуа адәахьтәи аҭагылазаашьақәа [[Адаптация (биология)|рыҽрықәыршәара]] зегь реиҳа имариоу форманы иҟарҵоит. Иахьа антропологцәа акультура баша абиологиатә еволиуциа иалҵшәаны акәымкәа, уи иузаҟәымҭхо хәҭаны, [[Ауаҩы|ауаҩы]] анҭыҵтәи адунеи иашьцылара иамеханизм хаданы иахәаԥшуеит.
Арҭ агәаанагарақәа инарықәыршәаны акультура, ҭыԥк аҟынтәи даҽа ҭыԥк ахь аҽеиҭакра зылшо, [[антрополог|антропологцәа]] [[миф|амифқәеи]] [[обряд|аритуалқәеи]] иалкаау рформақәа, [[инструмент|амыругақәа]], анхарҭақәа рформақәа, ақыҭақәа реиҿкаашьа апринципқәа рыла иарбоу аиԥшымзаарақәа рыҭҵаара рылнаршо, ашьцылара афункциа змоу асимволқәа рсистема аҳасабала иааԥшуеит. Абасала, антропологцәа «аматериалтә культуреи» «асимволтә культуреи» реиԥшымзаара алыркаауеит, арҭ аилкаарақәа ауаҩы ирҿиара еиуеиԥшым аусхкқәа ахьадырбо мацарагьы акәымкәа, дара анализ азураан, еиуеиԥшым азнеишьақәа зҭаху, еиуеиԥшым ахалагаратә дыррақәа ахьрымоу азы.
Адунеитә еибашьрақәа ҩба рыбжьара аԥыжәара зауз акультура ас еиԥш ахәаԥшра иаҳәоит культурацыԥхьаӡа ахатәы ҳәаақәа шамоу, ахатәы ҭагылазаашьақәа рхархәарала акны ишахәаԥшлатәу. Уи иалҵшәаны ицәырҵит аилкаара «акультуратә [[релятивизм|релиативизм]]», аӡәы икультура аилкаарақәа ихы иархәаны даҽаӡәы ихымҩаԥгашьа идикылар илшоит ҳәа агәаанагарақәа, икультура аелементқәа ([[обряд|ақьабзқәа]] уҳәа уб. иҵ.) — урҭ ирыхәҭаку асимволқәа рсистема аилкаарала.
Абасала, акультура асимволтә [[код|кодқәеи]] урҭ аӡәы иҟынтәи даҽаӡәы иҭашьа азнеишьақәеи алоуп ҳәа агәаанагара иаанагоит акультура, иԥкызаргьы, есааира аҽшаԥсахуа. Акультуратә ҽыԥсахрақәа, амаҭәар ҿыцқәа раԥҵара иалҵшәахар шалшо еиԥш, даҽа культурак ианадҳәалоу аамҭазы имҩаԥысыр ҟалоит. Аҭынч ҳәаақәа ирҭагӡаны ианаанхо, акультурақәа реимадара иахылҿиаауеит еиуеиԥшым аелементқәа рымԥсахра (рыҭҵаарала), даҽакала иуҳәозар, акультурақәа реигәныҩра. Аиҿагылара, ма аполитикатә еиҟарамра аамҭазы, культурак ауаа, ҳәарада, ирылшоит даҽа еилазаарак акультуратә беиарақәа рымпыҵахалара, мамзаргьы рҵакдура адгалара («акультуратәра»).
Ацивилизациа ыҟанаҵы, аилазаарақәа зегьы ркультура аларҵәареи, аилибакаареи, адҵареи рпроцессқәа ирылахәын, убри аҟнытә иахьа культурацыԥхьаӡа рхатәы ҳәаақәа рыҩныҵҟа мацара иахәаԥшуа антропологцәа маҷҩуп. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа иазырыԥхьаӡоит акультура аелемент ахатәы ҳәаақәа рыла мацара ахәаԥшра ҟалом ҳәа, уи аҟаҵара алшоит еиуеиԥшым акультурақәа инарҭбаау реизыҟазаашьаҿы мацарала.
Иарбоу апроцессқәа рыдагьы, [[Миграция населения|ауаа реиҭаҵра]] акультура аелементқәа анырра ӷәӷәа рнаҭоит. Аколониалтә [[экспансия|мпыҵахалара]], иара убас амассатә миграциа реиԥш иҟоу афеномен, [[рабство|атәцәа рыҭирагьы]] уахь иналаҵаны, еиуеиԥшым акультурақәа анырра рызҭо, аҵакы змоу факторны иҟалеит. Уи иахҟьаны еилазаарақәак аижәлантәымра ду роуит. Антропологцәақәак ишьақәдырӷәӷәоит ас еиԥш иҟоу агәыԥқәа азеиԥш культурала рҽеидыркылоит ҳәа, уи ԥыжәарас иамоуп еижәлантәым аелементқәа [[субкультура|субкультурақәаны]] рыҭҵаара алыршара. Егьырҭ ракәзар, иаку акультура аҟазаара залшом, еижәлантәым аелементқәа амультикультуратә еилазаара шьақәдыргылоит ҳәа ишьақәдырӷәӷәоит. Амультикультура адоктрина аларҵәара, асоциалтә гәыԥқәа ркультуратә адаздамра азхаҵара зҭаху, ахеиԥштәразы аҵысрақәа рышьҭыҵра иақәшәеит.
Асоциобиологцәа иара убасгьы ишьақәдырӷәӷәоит акультура иахәаԥшызар алшоит акультуратә еиҭныԥсахлара ахьымҩаԥысуа аелементартә елементқәа рганахьала ҳәа. Ас еиԥш иҟоу аелементқәа, мамзаргьы «[[мем|амемқәа]]» ({{lang-en|meme}}), [[Докинз, Ричард|Ричард Докинз]] ишәҟәы «[[Эгоистичный ген|Зхы мацара иазхәыцуа аген]]» аҟны ишрыхьӡырҵаз еиԥш ({{lang-en|The Selfish Gene}}), 1976 шықәсазы икьыԥхьыз абиологиаҿы агенқәа реилкаара иеиԥшуп. Ари аҩыза агәаанагара, ахьӡ-аԥша маҷк шаиузгьы, академиатә ҵарауаа реиҳараҩык зынӡа мап ацәыркуеит.
=== Акультура ахымҩаԥгашьа анормақәа раҳасабала ===
Анаҩстәи, инарҭбааны ахархәара змоу акультура аилкаара, х-хәҭакны еибаркуп:
* Аԥсҭазааратә ҵакдура;
* Ахымҩаԥгара анормақәа;
* [[Артефакт (археология)|Артефактқәа]] (аматериалтә ԥҵамҭақәа).
Аԥсҭазааратә ҵакдурақәа аԥсҭазаараҿы зегь реиҳа ихадоу ахшыҩҵакқәа адырбоит. Урҭ роуп акультура шьаҭас иамоу.
Ахымҩаԥгашьа анормақәа аилкаарақәа [[Ахшыҩырҵара|Ахшыҩрҵареи]] [[Нравственность|Ацәаҩашәеи]] ирныԥшуеит. Урҭ иадырбоит ауаа еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа раан рхы шымҩаԥыргаша. [[государство|Аҳәынҭқарраҿы]], формалла ишьақәырӷәӷәоу аԥҟарақәа, [[Закон (право)|Азакәанқәа]] ҳәа ирышьҭоуп.
Артефактқәа, мамзаргьы аматериалтә культура аԥҵамҭақәа, шамхамзар раԥхьатәи аҩ-хәҭак ирхылҿиааз роуп.
[[археолог|Археологцәа]] аматериалтә культура аелементқәа аус рыдырулоит, асоциалтә [[антрополог|антропологцәа]] [[символ|асимволтә]] культура рхы азырышьҭуеит ҳәа азнеишьа ԥҟарахеит, аҵарауаа ргәыԥқәа аҩбагьы, ҳәарада, аинформациа шеимырдогьы. Уи адагьы, антропологцәа «акультура» аобиектқәа, ма атауарқәа реизга аҳасабала адагьы, арҭ атауарқәа аԥызҵо, акыр иаԥсаны иҟазҵо процессқәаны, иара убас арҭ аобиектқәа рхы иахьадырхәо социалтә еизыҟазаашьақәаны еилыркаауеит.
Голландиатәи антрополог [[Крамер, Итске|Итске Крамер]] игәаанагарала, акультура иааннакыло аҭыԥ амаҭәарқәеи ахымҩаԥгашьеи иалкаау реишьҭагылашьа аиқәырхара ауп, уи аарԥшуп ажәақәа «ҳара ҳҿы ус иаԥуп» рыла<ref>Браун Д., Крамер И. Как управлять корпоративным племенем: Прикладная антропология для топ-менеджера. — М.: Альпина Паблишер, 2020. — С. 61. — ISBN 978-5-9614-2640-3.</ref>.
== Акультураҿы аҽыԥсахрақәа ==
Акультураҿы аҿиареи, аиҭакрақәеи, апрогресси шамахамзар адинамика иаҟароуп, иара зеиԥш еилкаарак аҳасабала иқәгылоит. Адинамика — иалкаау аамҭа аҳәаақәа ирҭагӡаны ишьҭыху, ҵҩа змам хырхарҭарацәала еиҿкаау апроцессқәеи атрансформациақәеи акультураҿы ҵҩа рымам<ref>[[Гавров, Сергей Назипович|Гавров С. Н.]], Ашер Т. Кризис глобализирующегося мира и переход к планетарной культуре // Новая цивилизация: междисциплинарный научно-практический сборник. Предисл. С. Н. Гавров / [[Лайтман, Михаэль|М. Лайтман]], С. Н. Гавров, [[Марков, Борис Васильевич|Б. В. Марков]], [[Сахаров, Андреи Дмитри-иԥа|А. Д. Сахаров]], [[Флиер, Андрей Яковлевич|А. Я. Флиер]] и др. — [[Самара]]: [[Самарский научный центр РАН]], 2007. — С.170-194.</ref>.
Аксиомақәа:
* акультураҿы иҟоу аԥсахрақәа афактор рацәа ирыхҟьаны амзыз-ҳәааҭагӡара рымоуп;
* иарбанзаалак акультура аҿиара аинновациа аҳәаа ахьԥшра (акультура иҭышәынтәалоу аелементқәеи аԥышәара хкқәеи реизыҟазаашьа).
Афакторқәа:
* аԥсабаратә аагарҭақәа;
* аимадаратә;
* акультуратә еилаҵәара (акультуратә ҟазшьақәеи акомплексқәеи уаажәларрак аҟынтәи даҽа уаажәларрак ахь реилалара (акультуратә контакт));
* анхамҩатә технологиақәа;
* асоциалтә институтқәеи аиҿкаарақәеи;
* ахәшьара-ҵакытә;
* арационал-дырратә.
== Акультурақәа реиуеиԥшымра ==
Еиуеиԥшым акультурақәа, хыхь-хыхьлатәи рдырра акәзаргьы, аиԥшымзаарақәа рацәаны ианарбоит. Иаагозар, уаажәларрак аҿы [[многожёнство|аҳәса рацәа раагара]] нормоуп, даҽа уаажәларрак аҿы уи иақәыӡбоит. Еилазаарак аҿы [[галлюцинации|алаԥшҵашәарақәа]] [[психическое заболевание|аԥсихикатә чымазара]] иазҳәоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит, даҽа уаажәларрак аҿы урҭ ахдырра иреиҳаӡоу форманы, «амистикатә лаԥшҵашәарақәа», аҿаҳәатәқәа раҳасабала иахәаԥшуеит.
Аха иҟоуп, ауаажәларрақәа зегьы ирзеиԥшу, [[культурные универсалии|акультуратә дырраҭбаарақәа]] ҳәа изышьҭоу<ref name=ReferenceA>{{Cite web |url=http://www.ido.rudn.ru/ffec/soc/soc12.html |title=КАТЕГОРИЯ «КУЛЬТУРА» В СОЦИОЛОГИИ |access-date=2013-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130613031524/http://www.ido.rudn.ru/ffec/soc/soc12.html |archive-date=2013-06-13 |url-status=dead }}</ref>.
== Иарбанзаалак ауаажәларрақәа ркультура аижәлантәымра ==
Иарбан уаажәларразаалак аҿы иалукаар алшоит [[Элитарная культура|иҳараку (илыԥшааху) акультуреи]] жәлар ркультуреи ([[Афольклор|афольклор]]). Уи адагьы, иҟоуп аҵактәи асахьаркыратәи ган ала ирмариоу, зегьы ирзыманшәалоу [[массовая культура|амассатә культура]]. Уи иалшоит, иҳараку акультура еиԥш, жәлар ркультурагьы ақәцара.
Иара убасгьы ауаажәларраҿы еиуеиԥшым асоциалтә гәыԥқәа [[субкультура|рсубкультурақәа]] рацәоуп<ref name=ReferenceA />.
== Акультура аҭҵаара ==
Акультура академиатә маҭәарқәа жәпакы рҳәаа иҭагӡаны аҭҵаареи арефлексиеи ирмаҭәарны иқәгылоит. Ихадоу рхыԥхьаӡараҿы — [[культурология|акультурологиа]], [[культурные исследования|акультуратә ҭҵаарақәа]], [[культурная антропология|акультуратә антропологиа]], [[философия культуры|акультура афилософиа]], [[социология культуры|акультура асоциологиа]] уҳәа егьырҭгьы. Урыстәыла акультура иазку ҭҵаарадырра хаданы иԥхьаӡоуп акультурологиа, мраҭашәаратәи, еиҳарак англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы акәзар, атермин акультурологиа иаҳа иҭшәоу аҵакала, акультура аҭҵаара культуратә системак аҳасабала еилкаахоит<ref>White, Leslie «The Evolution of Culture: The Development of Civilization to the Fall of Rome». McGraw-Hill, New York (1959)</ref><ref>White, Leslie, (1975) "The Concept of Cultural Systems: A Key to Understanding Tribes and Nations, Columbia University, New York</ref>. Арҭ атәылақәа рҿы акультуратә процессқәа рыҭҵаара азеиԥш маҭәартә хырхарҭаны иқәгылоит [[культурные исследования|акультуратә ҭҵаарақәа]] ({{lang-en|cultural studies}})<ref>Усманова А. Р. «Культурные исследования» // Постмодернизм: Энциклопедия / Мн.: Интерпрессервис; Книжный Дом, 2001. — 1040 с. — (Мир энциклопедий)</ref>. [[Культурная антропология|Акультуратә антропологиа]], ауаҩытәыҩсатә культуреи ауаажәларреи рыхкырацәара аҭҵаара иаҿуп, ахықәкы хадақәа ируакуп ари ахкырацәара аҟазаара зыхҟьаз аилыркаара. Акультуреи уи афеноменқәеи асоциологиа аметодологиатә хархәагақәа рыцхыраарала рыҭҵаареи, акультуреи ауаажәларреи рхьыԥшрақәа рышьақәыргылареи иаҿуп [[социология культуры|акультура асоциологиа]]<ref>[[Абушенко, Владимир Леонидович|Абушенко В. Л.]] Социология культуры // Социология: Энциклопедия / Сост. [[Грицанов, Александр Алексеевич|А. А. Грицанов]], [[Абушенко, Владимир Леонидович|В. Л. Абушенко]], Г. М. Евелькин, Г. Н. Соколова, О. В. Терещенко. — Мн.: Книжный Дом, 2003. — 1312 с. — (Мир энциклопедий)</ref>. [[Философия культуры|Акультура афилософиа]], ари акультура аҵаки астатуси рҷыда-философиатә ҭҵаара ауп<ref>[[Давыдов, Юрий Николаевич|Давыдов Ю. Н.]] Философия культуры // [[Большая советская энциклопедия]]</ref>.
== Акультура аларҵәара амҩақәа ==
Акультура аларҵәаразы ҵҩа змам амҩақәа ыҟоуп.
Акультура аларҵәара мҩаԥысуеит атехникатә хархәагақәеи асоциалтә институтқәеи рыла. [[Амассатә информациа ахархәагақәа|АИХ]], аҭҵаарадырра, аҟазара социалтә институтк аҳасабала, аҵара, [[семья|аҭаацәа]], еиуеиԥшым [[Общественное объединение|ауаажәларратә хеидкылақәа]], [[государство|аҳәынҭқарра]] уҳәа акультура аларҵәара аканалқәа ракәны иҟалар алшоит. Еиуеиԥшым агәырӷьарақәа, атрадициатәи аритуалтәи актқәа ([[Венчание|агәыргьынхаҵарақәа]], [[поминки|аԥсхәрақәа]] уҳәа) убас егьырҭгьы, иара убас акультуратә беиарақәа рыларҵәареи рыдкылареи рзы хархәагақәаны, мҩақәаны иқәгылар алшоит<ref name=":0">{{Книга|автор=|заглавие=Культурология: Учебное пособие|ответственный=|издание=Под ред. проф. Г. В. Драча.|место=Москва|издательство=Альфа-М|год=2003|страницы=67|страниц=432|isbn=}}</ref>.
Иалыркаауеит акультуратә инновациақәа рыҿиара абас еиԥш иҟоу аспектқәа: атиражҟаҵара, асублимациа, апроекциа, аидентификациа, урҭ иаадырԥшуеит акультура аиагара, уи адкылара, ашьҭкаара, аларҵәара рсоциал-ԥсихологиатә механизмқәа<ref name=":0" />.
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Всемирный день культурного разнообразия во имя диалога и развития|Адиалоги аҿиареи рзы акультуратә еиуеиԥшымра Адунеизегьтәи Амш]]
* [[Семиотика культуры|Акультура асемиотика]]
* [[Тартуско-московская семиотическая школа|Тарту-Москватәи асемиотикатә школ]]
* [[Традиционная культура|Атрадициатә культура]]
* [[Субкультура|Асубкультура]]
* [[Контркультура|Аконтркультура]]
* [[Доминирующая культура|Аԥыжәара змоу культура]]
* [[Массовая культура|Амассатә культура]]
* [[Философия культуры|Акультура афилософиа]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
'''аурыс бызшәала'''
* Асоян Ю., Малафеев А. [http://ec-dejavu.ru/c/Culture_1.html Историография концепта «cultura» (Античность — Ренессанс — Новое время)] // Асоян Ю., Малафеев А. Открытие идеи культуры. Опыт русской культурологии середины XIX — начала XX веков. М. 2000, с. 29-61.
* Беляев, И. А. [https://elibrary.ru/item.asp?id=29072057 Концепция культуры Д. В. Пивоварова] / И. А. Беляев // Интеллект. Инновации. Инвестиции. — 2016. — № 10. — С. 14-17.
* Беляев, И. А. [http://culturolog.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2051&Itemid=6 Культура, субкультура, контркультура] / И. А. Беляев, Н. А. Беляева // Духовность и государственность. Сборник научных статей. Выпуск 3; под ред. И. А. Беляева. — Оренбург: Филиал [[УрАГС]] в г. Оренбурге, 2002. — С. 5-18.
* [[Барбашин, Максим Юрьевич|Барбашин М. Ю.]] [http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2319050 Институциональный механизм этнокультурных заимствований (институционального механизма этно-культурное влияние). Вопросы культурологии. 2012, № 12 (декабрь), стр. 5-10.]
* [[Барбашин, Максим Юрьевич|Барбашин М. Ю.]] [http://www.evrazia.org/article/2064 Теоретические аспекты трансформации культур. 2012]
* Вавилин Е. А., Фофанов В. П. [http://filosof10.narod.ru/lib/Filosofia/fofanov_culture.doc Исторический материализм и категория культуры: Теоретико-методологический аспект.] Новосибирск, 1993.
* [[Зенкин, Сергей Николаевич|Зенкин С. Н.]] [http://ec-dejavu.ru/c-2/Cultural_relativity.html Культурный релятивизм: К истории идеи] // Зенкин С. Н. Французский романтизм и идея культуры. М.: [[РГГУ]], 2001, с. 21-31.
* [http://www.countries.ru/library/theory/culthist.htm История слова «культура».] // [[Ионин, Леонид Григорьевич|Ионин Л. Г.]] Социология культуры. -М.: Логос, 1998. — с.9-12.
* {{статья |автор=[[Келле, Владислав Жанович|Келле В. Ж.]] |заглавие=Процессы глобализации и динамика культуры |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_1/Kelle/9.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=1 |страницы=69—70 |ref=Келле }}
* {{статья |автор=[[Колин, Константин Константинович|Колин К. К.]] |заглавие=Неоглобализм и культура: новые угрозы для национальной безопасности |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Kolin/13.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=2 |страницы=104—111 |ref=Колин }}
* {{статья |автор=[[Колин, Константин Константинович|Колин К. К.]] |заглавие=Неоглобализм и культура: новые угрозы для национальной безопасности (окончание) |оригинал= |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Kolin/10.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=3 |страницы=80—87 |ref=Колин }}
* ''[[Коротаев, Андрей Витальевич|Коротаев А. В.]], Малков А. С., Халтурина Д. А.'' [http://edurss.ru/cgi-bin/db.pl?cp=&page=Book&id=49742&lang=Ru&blang=ru&list=Found Законы истории. Математическое моделирование развития Мир-Системы. Демография, экономика, культура.] 2-е изд. М.: [[УРСС]], 2007.
* Лич Эдмунд. [https://web.archive.org/web/20111125121810/http://www.etnograf.ru/node/46 Культура и коммуникация: логика взаимосвязи символов. К использованию структурного анализа в антропологии.] Пер. с англ. — М.: «[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]», 2001. — 142 с.
* {{книга|автор= [[Луков, Владимир Андреевич|Луков Вл. А.]]|заглавие= История культуры Европы XVIII–XIX веков|оригинал= |ссылка= http://www.mosgu.ru/nauchnaya/publications/2011/monographs/The_History_of_European_Culture.pdf|ответственный = |издание= |место= [[Москва|М.]]|издательство= [[ГИТР]] |год= 2011|том= |страницы= |страниц= 80|серия= |isbn = 978-5-94237-038-1|тираж= 100}}
* {{статья |автор=[[Луков, Михаил Владимирович|Луков М. В.]] |заглавие=Культура повседневности |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/4/Lukov_MV/ |автор издания= |издание=«[[Знание. Понимание. Умение]]» |тип= |место= |год=2008 |том= |номер=4 — [[Культурология]] |страницы= |ref=Луков М. В. }}
* {{статья |автор=[[Луков, Михаил Владимирович|Луков М. В.]] |заглавие=Обыденная культура и культура повседневности |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Lukov_MV/28.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=3 |страницы=199—203 |ref=Луков М. В. }}
* [[Маркарян, Эдуард Саркисович|Маркарян Э. С.]] Очерки истории культуры. — Ереван: Изд. АрмССР, 1968.
* [[Маркарян, Эдуард Саркисович|Маркарян Э. С.]] Теория культуры и современная наука. — М.: [[Мысль (московское издательство)|Мысль]], 1983.
* {{Источник/НФЭ|Культура|[[Стёпин, Вячеслав Семёнович|Стёпин В. С.]]|url=http://iph.ras.ru/elib/1574.html}}
* [[Сугай, Лариса Анатольевна|Сугай Л. А.]] [http://www.countries.ru/library/theory/cultsug.htm#m10 Термины «культура», «цивилизация» и «просвещение» в России XIX — начала XX века] // Труды ГАСК. Выпуск II. Мир культуры. — М.:[[Государственная академия славянской культуры|ГАСК]], 2000.-с.39-53.
* [[Флиер, Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] История культуры как смена доминантных типов идентичности // [[Личность. Культура. Общество]]. 2012. Том 14. Вып. 1 (69-70). С. 108—122.
* [[Флиер, Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] Вектор культурной эволюции // [[Обсерватория культуры]]. 2011. № 5. С. 4-16.
* {{статья |автор=[[Флиер Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] |заглавие=Современная культура как тенденция |оригинал= |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2012/1/Flier_Contemporary-Culture/ |автор издания= |издание=Информационный гуманитарный портал «[[Знание. Понимание. Умение]]» |тип= |место= |год=2012 |том= |номер=1 (январь — февраль) ([http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2012/1/Flier_Contemporary-Culture/ Архивировано WebCite®]) |ref=Флиер |страницы= }}
* [[Флиер Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] [http://cult-cult.ru/teoriya-kulitury-kak-filosofiya-istorii/ Теория культуры как философия истории] // Культура культуры — 2014 — № 1
* [[Чучин-Русов, Александр Евгеньевич|Чучин-Русов А. Е.]] [http://www.countries.ru/library/theory/chuchcult.htm Конвергенция культур.] — М.:Магистр, 1997.
* [[Шендрик, Анатолий Иванович|Шендрик А. И.]] Теория культуры. — М.: Издательство политической литературы «Единство», 2002. — 519 с.
* {{статья |автор=[[Шохин, Владимир Кириллович|Шохин В. К.]]|заглавие=Античное понятие культуры и протокультурфилософия: специфика и компаративные параллели |оригинал= |ссылка=http://vphil.ru/index.php?id=285&option=com_content&task=view |автор издания= |издание=[[Вопросы философии]] |тип= |место= |издательство= |год=2011|том= |выпуск= |номер=3 |страницы=51—61 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Шохин|archive-url= |archive-date=}}
'''егьырҭ абызшәақәа рыла'''
* Arnold Groh, ''Theories of Culture'', Лондон 2019, ISBN 978-1-138-66865-2.
* Georg Schwarz, ''Kulturexperimente im Altertum'', Berlin 2010.
* {{книга | автор= Даниэль Браун, Итске Крамер |заглавие= Как управлять корпоративным племенем: Прикладная антропология для топ-менеджера| оригинал= Danielle Braun, (Jitske Kramer). Building Tribes - Travel Guide for Organizations | издательство= Альпина Паблишер |год=2020|место = М.|allpages= 406|isbn= 978-5-9614-2640-3|ref= Браун, Крамер}}.
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://ec-dejavu.ru/main.html Энциклопедия культур Deja Vu]
* [https://www.youtube.com/watch?v=75n-r97rIGU Культура в СССР = субкультура российской интеллигенции]
* [http://www.hischool.ru/ Ассоциация культурологических кафедр и научных центров]
* [http://intencia.ru/News-view-6.html Историческое развитие понятия «культура»]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:культура}}
[[Акатегориа:Акультура| ]]
[[Акатегориа:Акультура асоциологиа]]
[[Акатегориа:Асоциалтә конструкционизм]]
[[Акатегориа:Ауаажәларратә концепциақәа]]
7ssc78fz4fr524mfcrqc023iyi7t8jw
Акатегориа:Агрономцәа атәылақәа рыла
14
55381
171890
2026-08-17T22:16:31Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commons category|Agronomists by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Агрономцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ақыҭанхамҩа иадҳәалоу ауаа атәылақәа рыла| ]] [[Акатегориа:Аҵарауаа рзанааҭ алеи атәылақәа рылеи]]»
171890
wikitext
text/x-wiki
{{commons category|Agronomists by country}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Агрономцәа| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Ақыҭанхамҩа иадҳәалоу ауаа атәылақәа рыла| ]]
[[Акатегориа:Аҵарауаа рзанааҭ алеи атәылақәа рылеи]]
s9oqiwnc9jre0htlu4sa6709kpw7hvt
Акатегориа:Ақыҭанхамҩа иадҳәалоу ауаа атәылақәа рыла
14
55382
171891
2026-08-17T22:20:44Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|People in agriculture by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:қыҭанхамҩа иадҳәалоу ауаа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Ақыҭанхамҩа иадҳәалоу ауаа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ауаа рзанааҭ ҳасабалеи атәылақәа рылеи]] [[Акатегориа:Ақыҭанхамҩа атәылақәа рыла| уаа]]»
171891
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|People in agriculture by country}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:қыҭанхамҩа иадҳәалоу ауаа атәылақәа рыла}}
[[Акатегориа:Ақыҭанхамҩа иадҳәалоу ауаа| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Ауаа рзанааҭ ҳасабалеи атәылақәа рылеи]]
[[Акатегориа:Ақыҭанхамҩа атәылақәа рыла| уаа]]
ge8p2xupjsm0euohjako4ftdm4359u2
Акатегориа:Ақыҭанхамҩа атәылақәа рыла
14
55383
171892
2026-08-17T22:23:43Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Agriculture by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:қыҭанхамҩа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Ақыҭанхамҩа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аԥхьатәи асектор атәылақәа рыла| қыҭанхамҩа]] [[Акатегориа:Афатәи арыжәтәи атәылақәа рыла| қыҭанхамҩа]] Акатегориа:Ақыҭа...»
171892
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Agriculture by country}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:қыҭанхамҩа атәылақәа рыла}}
[[Акатегориа:Ақыҭанхамҩа| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Аԥхьатәи асектор атәылақәа рыла| қыҭанхамҩа]]
[[Акатегориа:Афатәи арыжәтәи атәылақәа рыла| қыҭанхамҩа]]
[[Акатегориа:Ақыҭанхамҩа арегионқәа рыла| тәылақәа]]
skait47gyqznlrd525ovgvddyfwghwv
Акатегориа:Аԥхьатәи асектор атәылақәа рыла
14
55384
171893
2026-08-17T22:25:38Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аԥхьатәи асектор| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аекономика аусхкқәа асекторқәа рылеи атәылақәа рылеи]]»
171893
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Аԥхьатәи асектор| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Аекономика аусхкқәа асекторқәа рылеи атәылақәа рылеи]]
f58sshk6iz074xbqkt238s2zvlaagzu
Акатегориа:Аекономика аусхкқәа асекторқәа рылеи атәылақәа рылеи
14
55385
171894
2026-08-17T22:27:26Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:економика аусхкқәа асекторқәа рылеи атәылақәа рылеи}} [[Акатегориа:Аекономика аусхкқәа атәылақәа рыла| секторқәа]] [[Акатегориа:Ахазхатәы асектор атәылақәа рыла| тәылақәа]]»
171894
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:економика аусхкқәа асекторқәа рылеи атәылақәа рылеи}}
[[Акатегориа:Аекономика аусхкқәа атәылақәа рыла| секторқәа]]
[[Акатегориа:Ахазхатәы асектор атәылақәа рыла| тәылақәа]]
n7y42qzonsuwg8xbls5v7dkaaqcscq7
Акатегориа:Ахазхатәы асектор атәылақәа рыла
14
55386
171895
2026-08-17T22:28:30Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:хазхатәы асектор атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Ахазхатәы асектор| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аекономикақәа атәылақәа рыла| хазхатәы асектор]]»
171895
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:хазхатәы асектор атәылақәа рыла}}
[[Акатегориа:Ахазхатәы асектор| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Аекономикақәа атәылақәа рыла| хазхатәы асектор]]
p0al61abwnct335rjqvljg85q5qamw7
Акатегориа:Афатәи арыжәтәи атәылақәа рыла
14
55387
171896
2026-08-17T22:31:08Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Food and drink by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Афатәи арыжәтәи арегионқәа рыла}} [[Акатегориа:Афатәи арыжәтәи| тәылақәа]] [[Акатегориа:Акультура атәылақәа рыла| фатәи арыжәтәи]] [[Акатегориа:Агәабзиара атәылақәа рыла|фатәи арыжәтәи]] Акатего...»
171896
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Food and drink by country}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Category see also|Афатәи арыжәтәи арегионқәа рыла}}
[[Акатегориа:Афатәи арыжәтәи| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Акультура атәылақәа рыла| фатәи арыжәтәи]]
[[Акатегориа:Агәабзиара атәылақәа рыла|фатәи арыжәтәи]]
[[Акатегориа:Акрыфара атәылақәа рыла| фатәи арыжәтәи]]
pbambeh3wkbbbx8ajnip25mhafeqvtc
Акатегориа:Акрыфара атәылақәа рыла
14
55388
171897
2026-08-17T22:32:59Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Nutrition by country}} {{DEFAULTSORT:крыфара атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Абиологиа атәылақәа рыла| крыфара]] [[Акатегориа:Акрыфара| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ауажәларратә гәабзиара атәылақәа рыла| крыфара]]»
171897
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Nutrition by country}}
{{DEFAULTSORT:крыфара атәылақәа рыла}}
[[Акатегориа:Абиологиа атәылақәа рыла| крыфара]]
[[Акатегориа:Акрыфара| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Ауажәларратә гәабзиара атәылақәа рыла| крыфара]]
4z8oh7k1wnvllxlqowg7qsq03jermg4
171898
171897
2026-08-17T22:33:21Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Ауажәларратә гәабзиара атәылақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Ауаажәларратә гәабзиара атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
171898
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Nutrition by country}}
{{DEFAULTSORT:крыфара атәылақәа рыла}}
[[Акатегориа:Абиологиа атәылақәа рыла| крыфара]]
[[Акатегориа:Акрыфара| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Ауаажәларратә гәабзиара атәылақәа рыла| крыфара]]
2de2wbhdsvtdootq1s06pz23w999uox
Акатегориа:Ауаажәларратә гәабзиара атәылақәа рыла
14
55389
171903
2026-08-17T22:35:49Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:уаажәларратә гәабзиара атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Агәабзиарахьчаратә политика| уаажәларратә гәабзиара]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә гәабзиара| тәылақәа]] Акатегориа:Аҳәынҭқарратә маҵзурақәа атәылақәа рыла| гәабзиа...»
171903
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:уаажәларратә гәабзиара атәылақәа рыла}}
[[Акатегориа:Агәабзиарахьчаратә политика| уаажәларратә гәабзиара]]
[[Акатегориа:Ауаажәларратә гәабзиара| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Аҳәынҭқарратә маҵзурақәа атәылақәа рыла| гәабзиара]]
22i33x8egax2sz6t62v5817sxhmekti
Акатегориа:Ақыҭанхамҩа арегионқәа рыла
14
55390
171904
2026-08-17T22:37:30Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Agriculture by region}} {{DEFAULTSORT:қыҭанхамҩа арегионқәа рыла}} [[Акатегориа:Ақыҭанхамҩа| регионқәа]] [[Акатегориа:Акатегориақәа арегионқәа рыла]]»
171904
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Agriculture by region}}
{{DEFAULTSORT:қыҭанхамҩа арегионқәа рыла}}
[[Акатегориа:Ақыҭанхамҩа| регионқәа]]
[[Акатегориа:Акатегориақәа арегионқәа рыла]]
nb58q4os6rdnlzg3za4wc1xxlzf1yme
Акатегориа:Агрономцәа
14
55391
171905
2026-08-17T22:39:24Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Agronomists}} {{cat main|Агроном}} [[Акатегориа:Ақыҭанхамҩа иадҳәалоу ауаа]] [[Акатегориа:Агрономиа| ]] [[Акатегориа:Аҵарауаа рзанааҭ ҳасабала]]»
171905
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Agronomists}}
{{cat main|Агроном}}
[[Акатегориа:Ақыҭанхамҩа иадҳәалоу ауаа]]
[[Акатегориа:Агрономиа| ]]
[[Акатегориа:Аҵарауаа рзанааҭ ҳасабала]]
1qd4eicizw5t9gukjm0p5ndt4gxnbwe
Акатегориа:Агрономиа
14
55392
171906
2026-08-17T22:43:20Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Agronomy}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Ақыҭанхамҩатә ҭҵаарадыррақәа]] [[Акатегориа:Ахархәаратә ҭҵаарадыррақәа]] [[Акатегориа:Ақыҭанхамҩа]]»
171906
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Agronomy}}
{{Cat main}}
[[Акатегориа:Ақыҭанхамҩатә ҭҵаарадыррақәа]]
[[Акатегориа:Ахархәаратә ҭҵаарадыррақәа]]
[[Акатегориа:Ақыҭанхамҩа]]
hy3qvhwyvcnwxnm0xr93v4cdqy53amh
Акатегориа:1321 шықәсазы ашәҟәқәа
14
55393
171909
2026-08-17T23:50:34Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Book year}}»
171909
wikitext
text/x-wiki
{{Book year}}
r1p3y0pjv65gayfh5rc0ukvvbqsucoi
Ашаблон:Book year
10
55394
171910
2026-08-17T23:58:29Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «<includeonly>{{Category explanation|'''[[{{Title year}}]]''' шықәсазы иҩыз ма икьыԥхьыз '''[[ашәҟәқәа]]'''}} {{Works year header|WorkType=ашәҟәқәа|ParentType=арҿиамҭақәа}} {{Category see also if exists|{{Title year}} шықәсазы алитература|{{Title year}} шықәсазы адокументқәа}} <!-- # Before the year 1500, put it in Акатегориа:{{Title year}} шықәсаз...»
171910
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>{{Category explanation|'''[[{{Title year}}]]''' шықәсазы иҩыз ма икьыԥхьыз '''[[ашәҟәқәа]]'''}}
{{Works year header|WorkType=ашәҟәқәа|ParentType=арҿиамҭақәа}}
{{Category see also if exists|{{Title year}} шықәсазы алитература|{{Title year}} шықәсазы адокументқәа}}
<!--
# Before the year 1500, put it in [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы алитература]]
# only if that category already exists
-->{{#ifexpr: {{Title year}} >= 1500 <!--
-->|[[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы алитература|шәҟәқәа]]<!--
-->|{{#ifexist: Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы алитература | [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы алитература|шәҟәқәа]]}}<!--
-->}}</includeonly><!--
# Note {{Automatic category TOC}} needs to be available whether or not this template page has been transcluded
-->{{Automatic category TOC}}<noinclude>
{{Documentation}}
</noinclude>
11g3mbyeweyuij4ebqg7h4hb1trdu55
Ашаблон:Book year/doc
10
55395
171911
2026-08-18T00:01:33Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Documentation subpage}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES AND INTERWIKIS AT THE BOTTOM OF THIS PAGE --> Аформа акатегориа аҟаҵаразы "YYYY шықәсазы ашәҟәқәа" ҿырԥштәыс: [[:Акатегориа:1876 ашәҟәқәа]] == Ахаехәара == <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{Book year}}</syntaxhighlight> Апараметрқәа аҭахӡам ==Шәахә. иара убас== {{Creative works chronolog...»
171911
wikitext
text/x-wiki
{{Documentation subpage}}
<!-- PLEASE ADD CATEGORIES AND INTERWIKIS AT THE BOTTOM OF THIS PAGE -->
Аформа акатегориа аҟаҵаразы "YYYY шықәсазы ашәҟәқәа"
ҿырԥштәыс: [[:Акатегориа:1876 ашәҟәқәа]]
== Ахаехәара ==
<syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{Book year}}</syntaxhighlight>
Апараметрқәа аҭахӡам
==Шәахә. иара убас==
{{Creative works chronology category header templates}}
<includeonly>
[[Акатегориа:Ашаблонқәа:Алитература|{{PAGENAME}}]]
[[Акатегориа:Ашаблонқәа:Арҿиамҭақәа ашықәсқәа рыла|{{PAGENAME}}]]
</includeonly>
akxx26kvoxfawift57ervw4nmf0rr3h
171912
171911
2026-08-18T00:02:01Z
Fraxinus.cs
8381
171912
wikitext
text/x-wiki
{{Documentation subpage}}
<!-- PLEASE ADD CATEGORIES AND INTERWIKIS AT THE BOTTOM OF THIS PAGE -->
Аформа акатегориа аҟаҵаразы "YYYY шықәсазы ашәҟәқәа"
ҿырԥштәыс: [[:Акатегориа:1876 шықәсазы ашәҟәқәа]]
== Ахаехәара ==
<syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{Book year}}</syntaxhighlight>
Апараметрқәа аҭахӡам.
==Шәахә. иара убас==
{{Creative works chronology category header templates}}
<includeonly>
[[Акатегориа:Ашаблонқәа:Алитература|{{PAGENAME}}]]
[[Акатегориа:Ашаблонқәа:Арҿиамҭақәа ашықәсқәа рыла|{{PAGENAME}}]]
</includeonly>
b7jpilxts1tqku1t78i2oxlp8lyxeyq
Ашаблон:Works year header
10
55396
171913
2026-08-18T00:03:19Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «<includeonly>{{Works year header/helper|WorkType={{lcfirst:{{{WorkType|арҿиамҭақәа}}}}}|ParentType={{{ParentType}}}|year={{Title year}}|portal={{{portal|}}}|portal2={{{portal2|}}}}}</includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude>»
171913
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>{{Works year header/helper|WorkType={{lcfirst:{{{WorkType|арҿиамҭақәа}}}}}|ParentType={{{ParentType}}}|year={{Title year}}|portal={{{portal|}}}|portal2={{{portal2|}}}}}</includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude>
piob1xazn5hl3lrh9ilzmtrfj378gom
Ашаблон:Works year header/doc
10
55397
171914
2026-08-18T09:24:00Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Documentation subpage}} Ари ашаблон ахархәара амоуп [[:Акатегориа:Арҿиамҭақәа ашықәсқәа рыла|Арҿиамҭақәа ашықәсқәа рыла]] асубкатегориа рахь иаҵанакуа ашаблонқәа рынагӡаразы, иаҳҳәап {{Play year}} мамзаргьы {{Film year}}. Иаҳәа [[Ашаблон:Works year header/helper]] еиҳаны адыррақәа рзы...»
171914
wikitext
text/x-wiki
{{Documentation subpage}}
Ари ашаблон ахархәара амоуп [[:Акатегориа:Арҿиамҭақәа ашықәсқәа рыла|Арҿиамҭақәа ашықәсқәа рыла]] асубкатегориа рахь иаҵанакуа ашаблонқәа рынагӡаразы, иаҳҳәап {{Play year}} мамзаргьы {{Film year}}. Иаҳәа [[Ашаблон:Works year header/helper]] еиҳаны адыррақәа рзы.
==Шәахә. иара убас==
* [[Ашаблон:Works decade header]]
<includeonly>
[[Акатегориа:Ашаблонқәа:Арҿиамҭақәа ашықәсқәа рыла]]
[[Акатегориа:Ашаблонқәа:Авикипедиа «table of contents» акатегориақәа]]
</includeonly>
lvl2jodmp0t9cdzytv1uxhi0xgsttys
Ашаблон:Works year header/helper
10
55398
171915
2026-08-18T09:35:10Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «<includeonly> {{Category series navigation|skip-gaps=yes}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|Ашаблон|{{Sandbox other||[[Акатегориа:Ашаблонқәа:Арҿиамҭақәа ашықәсқәа рыла]]}}|<!-- ELSE (not a template) -->[[Акатегориа:{{{year}}} {{{ParentType|арҿиамҭақәа}}}|{{ucfirst:{{{WorkType}}}}}]]<!-- -->{{Акатегориа ifexist|{{ucfirst:{{{WorkType}}}}} by year<!-- -->|{{#ifexpr:{{{year}...»
171915
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>
{{Category series navigation|skip-gaps=yes}}
{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|Ашаблон|{{Sandbox other||[[Акатегориа:Ашаблонқәа:Арҿиамҭақәа ашықәсқәа рыла]]}}|<!--
ELSE (not a template)
-->[[Акатегориа:{{{year}}} {{{ParentType|арҿиамҭақәа}}}|{{ucfirst:{{{WorkType}}}}}]]<!--
-->{{Акатегориа ifexist|{{ucfirst:{{{WorkType}}}}} by year<!--
-->|{{#ifexpr:{{{year}}}<1000|0|}}{{{year}}}}}<!--
-->{{#ifexist:Акатегориа:{{DECADE|{{{year}}}}} {{{WorkType}}} ашықәсқәа рыла<!--
-->|[[Акатегориа:{{DECADE|{{{year}}}}} {{{WorkType}}} ашықәсқәа рыла| {{{year}}}]]<!--
-->|{{#ifexist:Акатегориа:{{DECADE|{{{year}}}}} {{{WorkType}}}<!--
-->|[[Акатегориа:{{DECADE|{{{year}}}}} {{{WorkType}}}| {{{year}}}]]}} }} }}<!--
--></includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude>
po7hav0u9kksz7su8fdp8g6v44r3qxm
171918
171915
2026-08-18T09:49:31Z
Fraxinus.cs
8381
171918
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>
{{Category series navigation|skip-gaps=yes}}
{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|Ашаблон|{{Sandbox other||[[Акатегориа:Ашаблонқәа:Арҿиамҭақәа ашықәсқәа рыла]]}}|<!--
ELSE (not a template)
-->[[Акатегориа:{{{year}}} шықәсазы {{{ParentType|арҿиамҭақәа}}}|{{ucfirst:{{{WorkType}}}}}]]<!--
-->{{Category ifexist|{{ucfirst:{{{WorkType}}}}} ашықәсқәа рыла<!--
-->|{{#ifexpr:{{{year}}}<1000|0|}}{{{year}}}}}<!--
-->{{#ifexist:Акатегориа:{{DECADE|{{{year}}}}} {{{WorkType}}} ашықәсқәа рыла<!--
-->|[[Акатегориа:{{DECADE|{{{year}}}}} {{{WorkType}}} ашықәсқәа рыла| {{{year}}}]]<!--
-->|{{#ifexist:Акатегориа:{{DECADE|{{{year}}}}} {{{WorkType}}}<!--
-->|[[Акатегориа:{{DECADE|{{{year}}}}} {{{WorkType}}}| {{{year}}}]]}} }} }}<!--
--></includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude>
7ziy3kktnxcnx8f022qm4xpqm6gz8ae
171919
171918
2026-08-18T09:50:45Z
Fraxinus.cs
8381
171919
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>
{{Category series navigation|skip-gaps=yes}}
{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|Ашаблон|{{Sandbox other||[[Акатегориа:Ашаблонқәа:Арҿиамҭақәа ашықәсқәа рыла]]}}|<!--
ELSE (not a template)
-->[[Акатегориа:{{{year}}} шықәсазы {{{ParentType|арҿиамҭақәа}}}|{{ucfirst:{{{WorkType}}}}}]]<!--
-->{{Category if exists|{{ucfirst:{{{WorkType}}}}} ашықәсқәа рыла<!--
-->|{{#ifexpr:{{{year}}}<1000|0|}}{{{year}}}}}<!--
-->{{#ifexist:Акатегориа:{{DECADE|{{{year}}}}} {{{WorkType}}} ашықәсқәа рыла<!--
-->|[[Акатегориа:{{DECADE|{{{year}}}}} {{{WorkType}}} ашықәсқәа рыла| {{{year}}}]]<!--
-->|{{#ifexist:Акатегориа:{{DECADE|{{{year}}}}} {{{WorkType}}}<!--
-->|[[Акатегориа:{{DECADE|{{{year}}}}} {{{WorkType}}}| {{{year}}}]]}} }} }}<!--
--></includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude>
mc2gvlwbzv19qj5d05afz3n7vzkkdy3
171921
171919
2026-08-18T10:08:02Z
Fraxinus.cs
8381
171921
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>
{{Category series navigation|skip-gaps=yes}}
{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|Ашаблон|{{Sandbox other||[[Акатегориа:Ашаблонқәа:Арҿиамҭақәа ашықәсқәа рыла]]}}|<!--
ELSE (not a template)
-->[[Акатегориа:{{{year}}} шықәсазы {{{ParentType|арҿиамҭақәа}}}|{{ucfirst:{{{WorkType}}}}}]]<!--
-->{{Category if exists|{{ucfirst:{{{WorkType}}}}} ашықәсқәа рыла<!--
-->|{{#ifexpr:{{{year}}}<1000|0|}}{{{year}}}}}<!--
-->{{#ifexist:Акатегориа:{{DECADE|{{{year}}}}} раан {{{WorkType}}} ашықәсқәа рыла<!-- {{DECADE|{{title year}}}} раан ашәҟәқәа
-->|[[Акатегориа:{{DECADE|{{{year}}}}} раан {{{WorkType}}} ашықәсқәа рыла| {{{year}}}]]<!--
-->|{{#ifexist:Акатегориа:{{DECADE|{{{year}}}}} раан {{{WorkType}}}<!--
-->|[[Акатегориа:{{DECADE|{{{year}}}}} раан {{{WorkType}}}| {{{year}}}]]}} }} }}<!--
--></includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude>
69acejyu9tx4abie01slfi3v68pdoxz
Ашаблон:Works year header/helper/doc
10
55399
171916
2026-08-18T09:43:38Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Documentation subpage}} Ари ашаблон ацхырааҩуп [[Ашаблон:Works year header]] азы. '''Аҿырԥшыга:'''<br /> <code><nowiki>{{WorksYearHeader helper|WorkType=афильмқәа|ParentType=арҿиамҭақәа|portal=Афильм|portal2=}} </nowiki></code> '''Аҭыҵра:''' ---- <code><nowiki>{{WorksYearHeader helper|WorkType=афильмқәа|tens=198|year=1985|ParentType=арҿиамҭақәа}} </nowiki></code>...»
171916
wikitext
text/x-wiki
{{Documentation subpage}}
Ари ашаблон ацхырааҩуп [[Ашаблон:Works year header]] азы.
'''Аҿырԥшыга:'''<br />
<code><nowiki>{{WorksYearHeader helper|WorkType=афильмқәа|ParentType=арҿиамҭақәа|portal=Афильм|portal2=}}
</nowiki></code>
'''Аҭыҵра:'''
----
<code><nowiki>{{WorksYearHeader helper|WorkType=афильмқәа|tens=198|year=1985|ParentType=арҿиамҭақәа}}
</nowiki></code>
<includeonly>
[[Акатегориа:Ашаблонқәа:Арҿиамҭақәа ашықәсқәа рыла]]
[[Акатегориа:Ашаблонқәа:Авикипедиа «table of contents» акатегориақәа]]
</includeonly>
nt4llfvltsbbe6m1hli8vlcwkgmiw9r
Ашәҟәқәа
0
55400
171917
2026-08-18T09:46:55Z
Fraxinus.cs
8381
Перенаправление на [[Ашәҟәы]]
171917
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Ашәҟәы]]
oib7squmergtla3e88oyi6o9qvrq692
Акатегориа:Ашәҟәқәа ашықәсқәа рыла
14
55401
171920
2026-08-18T10:02:30Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Books by year}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Адокументқәа ашықәсқәа рыла}} * Акьыԥхьра раԥхьатәи ашықәс азы [[ашәҟәқәа]]. {{Category TOC custom|1000|1100|1200|1300|1400|1500|1550|1600|1650|1700|1750|1800|1850|1900|1950|2000}} {{DEFAULTSORT:шәҟәқәа ашықәсқәа рыла}} Акатегориа:Ашәҟәқәа аамҭақәа рыла|...»
171920
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Books by year}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Category see also|Адокументқәа ашықәсқәа рыла}}
* Акьыԥхьра раԥхьатәи ашықәс азы [[ашәҟәқәа]].
{{Category TOC custom|1000|1100|1200|1300|1400|1500|1550|1600|1650|1700|1750|1800|1850|1900|1950|2000}}
{{DEFAULTSORT:шәҟәқәа ашықәсқәа рыла}}
[[Акатегориа:Ашәҟәқәа аамҭақәа рыла| шықәсқәа]]
[[Акатегориа:Аклитература ашықәсқәа рыла| шәҟәқәа]]
[[Акатегориа:Арҿиамҭақәа ахкқәа рылеи ашықәсқәа рылеи]]
[[Акатегориа:Аалыҵқәа анцәырҵыз ашықәсқәа рыла]]
j73ykzajo0p5fg76p6bnwxhg7aybc9w
Акатегориа:1320-тәи ашықәсқәа раан ашәҟәқәа
14
55402
171922
2026-08-18T10:08:57Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Bookdecade}}»
171922
wikitext
text/x-wiki
{{Bookdecade}}
401p4uocorzwjri8c8m2urqzngv5r2j
171923
171922
2026-08-18T10:09:25Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:1320 ашықәсқәа раан ашәҟәқәа]] в [[Акатегориа:1320-тәи ашықәсқәа раан ашәҟәқәа]] без оставления перенаправления
171922
wikitext
text/x-wiki
{{Bookdecade}}
401p4uocorzwjri8c8m2urqzngv5r2j
Акатегориа:1321 шықәсазы арҿиамҭақәа
14
55403
171924
2026-08-18T10:10:50Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}} works}} {{WorksYear}}»
171924
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|{{Title year}} works}}
{{WorksYear}}
86mo92e1o8vx29dcg4ynvbfbj40gino
Акатегориа:1320-тәи ашықәсқәа раан арҿиамҭақәа
14
55404
171925
2026-08-18T10:11:20Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{WorksDecade}}»
171925
wikitext
text/x-wiki
{{WorksDecade}}
6zrwb7hh2ma6lugkbl7imwmtvl1bmj6
Акатегориа:14-тәи ашәышықәсазтәи арҿиамҭақәа
14
55405
171926
2026-08-18T10:12:09Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|{{Title century}}th-century works}} {{navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы иҟаз аҟазара|рҿиамҭақәа]] [[Акатегориа:Арҿиамҭақәа ашәышықәсақәа рыла]] [[Акатегориа:II-тәи азқьышықәсазтәи арҿиамҭақәа]]»
171926
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|{{Title century}}th-century works}}
{{navseasoncats}}
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы иҟаз аҟазара|рҿиамҭақәа]]
[[Акатегориа:Арҿиамҭақәа ашәышықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:II-тәи азқьышықәсазтәи арҿиамҭақәа]]
8gnq1mreu3tpu3yphpm4pr7yrzz3fyp
Акатегориа:1320-тәи ашықәсқәа раан аҟазара
14
55406
171927
2026-08-18T10:12:53Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{YYY0s in the arts category header}}»
171927
wikitext
text/x-wiki
{{YYY0s in the arts category header}}
3q7gbfoh85hzj94v5muq29x0f69gcul
Акатегориа:Ашәҟәқәа аамҭақәа рыла
14
55407
171928
2026-08-18T11:09:09Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Books by date}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:шәҟәқәа аамҭақәа рыла}} [[Акатегориа:Арҿиамҭақәа аамҭақәа рыла]] [[Акатегориа:Ашәҟәқәа| аамҭақәа]] [[Акатегориа:Алитература аҭоурых]] [[Акатегориа:Амассатә информациа ахархәагақәа аамҭақәа рыла]]»
171928
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Books by date}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:шәҟәқәа аамҭақәа рыла}}
[[Акатегориа:Арҿиамҭақәа аамҭақәа рыла]]
[[Акатегориа:Ашәҟәқәа| аамҭақәа]]
[[Акатегориа:Алитература аҭоурых]]
[[Акатегориа:Амассатә информациа ахархәагақәа аамҭақәа рыла]]
mdef16yuwbgsnaad48w7z9goq8d598j