Тыгъэ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ady">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедие</sitename>
    <dbname>adywiki</dbname>
    <base>https://ady.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D1%8D%D0%BA%D3%80%D1%83%D0%B1%D0%B3%D1%8A%D0%BE_%D1%88%D1%8A%D1%85%D1%8C%D0%B0%D3%80</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Special</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Talk</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">User</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">User talk</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедие</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедием и тегущыӀэн</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">File</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">File talk</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki talk</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Template</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Template talk</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Help</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Help talk</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Category</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Category talk</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Тыгъэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>492</id>
    <revision>
      <id>16870</id>
      <parentid>16754</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T08:39:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="642" sha1="872caq5x1avx5udcx0cgiv92n4eczgw" xml:space="preserve">[[File:Izgrew.jpg|thumb|right|upright=1.5|Тыгьэ]]
'''Тыгъэр''' (символ: [[file:Sun symbol.svg|20px|☉]]) [[Тыгъэ систем|Тыгъэ системэм]] лъапсэ фэзышӀырэ [[Жъуагъо|жъуагъу]], ыкӀи онтэгъугъэкӀэ и 99,86 % ещэчы. Тыгъэм и [[Нэф (физикэ)|нэфыр]] - [[ЩыӀэныгъэ (биологие)|щыӀэныгъэ]] пстэум (цӀыф щыӀэныгъэ дапштэу) ылъапс.

[[Category:!Main category]]
[[Category:Тыгъэ]]
[[Category:Тыгъэ систем]]
[[Category:ЧӀыпӀэ зымычъэрэ жъуагъу]]</text>
      <sha1>872caq5x1avx5udcx0cgiv92n4eczgw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Унэгъо кӀоцӀ хабзэхэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>512</id>
    <revision>
      <id>16946</id>
      <parentid>16212</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:45:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1168" sha1="bzyn7h1n4kfno58m3h3y3xvpshxgrym" xml:space="preserve">'''Унэгъо кӀоцӀ хабзэхэм''', ижъкӀэ [[Адыгэхэр|адыгэмэ]] ахэлъыгъэмэ, ащыщ зыгорхэр:

(мы купыр уплъэкӀужьыгъэп)

* жъьӀгъэ-кӀагъэм къьӀпкъьӀрьӀкӀьӀрэ хабзэхэр:
* нахььӀжъ къихьэмэ уфэтэджьӀньӀр;
* нахььӀжъ зьӀдэщьӀсьӀм ущьӀмьӀтӀьӀсьӀньӀр
* нахььӀжъьӀм шъхьагъьӀрьӀт уфэхъуньӀр
* нахььӀжъьӀм ьӀпэ зэпьӀмьӀч
* нахььӀжъьӀм еупчӀьӀжь
* нахььӀжъхэм аӀорэм ухэмьӀгущьӀӀ
* нахььӀжъмэ аӀорэм ухэгущьӀӀэньӀм паэ ӀизьӀн къаӀьӀх
* нахььӀжъьӀм упэмьӀгущьӀӀэжь
* нахььӀжъьӀм пчъэр фьӀӀухи, уапэ игъэшъ
* нахььӀжъьӀм джабгъур ет
* нахььӀжъьӀр жантӀэм гъэтӀьӀс
* нахььӀжъьӀм ьӀпшъэ укӀоу умьӀтӀьӀс.
* уижъ ьӀӀорэр шӀэ,уикӀэ ьӀшӀьӀрэр шхьӀ


[[Category:!Main category]]</text>
      <sha1>bzyn7h1n4kfno58m3h3y3xvpshxgrym</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>БгышӀуцӀей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546</id>
    <revision>
      <id>16888</id>
      <parentid>16624</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T08:50:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[БгышӏуцӀей]]-р [[БгышӀуцӀей]]-м</comment>
      <origin>16624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1469" sha1="ny41mv5ho5my99xca3ofh7u1ld61pv4" xml:space="preserve">[[File:Flag of Montenegro.svg|thumb|БгышӏуцӀейым и нып]]
[[File:Europe-Montenegro.svg|thumb|БгышӏуцӀейым Еуропэм и картым къыщыгъэлъэгъуагъ]]

'''БгышӏуцӀей''' – [[Еуропэ|Еуропэм]] хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – [[Подгорица]]. ЦIыфэу нэбгырэ мин 620-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 13 812 км² (дунаемкIэ я-161). БзэшъхьаIэр – [[Черногорыбзэ|черногорыбз]].

[[Дунэе Лъэпкъ Организацие|ДЛО-м]] хахьэ. [[Еуро Зэкъотыныгъэ|ЕЗ]]-м хэхьанэу унашъо щыт (ЕЗ-м и кандидат).

[[Хэгъэгу лIышъхь|Хэгъэгу лIышъхьэр]] – [[Филип Вуянович]].

[[Къэралыгъо тхьамат|Къэралыгъо тхьаматэр]] – [[Мило Дуканович]].

== Географие ==
[[Еуропэ|Еуропэм]] ычIэгъ ит. [[Сербие|Сербиер]], [[Босниерэ-Герцеговинэрэ]], [[Албание|Албаниер]] пэгъунэгъух.

== Къэралыгъо щытыкIэр ==
Унитар республикэу щыт Черногориер.

Ахъщэу агъэфедэрэр – [[Еуро (ахъщэ)|еуро]].

== Тарихъ ==

== Зэпыщэхэр ==

[[Category:Хэгъэгухэр]]</text>
      <sha1>ny41mv5ho5my99xca3ofh7u1ld61pv4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16890</id>
      <parentid>16888</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T08:52:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1479" sha1="q2qg35rgu4j6gol7lvfpt9az6yup7iw" xml:space="preserve">[[File:Flag of Montenegro.svg|thumb|БгышӀуцӀейым и нып]]
[[File:Europe-Montenegro.svg|thumb|БгышӀуцӀейым Еуропэм и картым къыщыгъэлъэгъуагъ]]

'''БгышӀуцӀей''' – [[Еуропэ|Еуропэм]] хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаӀэр – [[Подгорица]]. ЦӀыфэу нэбгырэ мин 620-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чӀырэу иӀэр 13 812 км² (дунаемкӀэ я-161). БзэшъхьаӀэр – [[Черногорыбзэ|черногорыбз]].

[[Дунэе Лъэпкъ Организацие|ДЛО-м]] хахьэ. [[Еуро Зэкъотыныгъэ|ЕЗ]]-м хэхьанэу унашъо щыт (ЕЗ-м и кандидат).

[[Хэгъэгу лӀышъхь|Хэгъэгу лӀышъхьэр]] – [[Филип Вуянович]].

[[Къэралыгъо тхьамат|Къэралыгъо тхьаматэр]] – [[Мило Дуканович]].

== Географие ==
[[Еуропэ|Еуропэм]] ычӀэгъ ит. [[Сербие|Сербиер]], [[Босниерэ-Герцеговинэрэ]], [[Албание|Албаниер]] пэгъунэгъух.

== Къэралыгъо щытыкӀэр ==
Унитар республикэу щыт Черногориер.

Ахъщэу агъэфедэрэр – [[Еуро (ахъщэ)|еуро]].

== Тарихъ ==

== Зэпыщэхэр ==

[[Category:Хэгъэгухэр]]</text>
      <sha1>q2qg35rgu4j6gol7lvfpt9az6yup7iw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЧӀыгу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1167</id>
    <revision>
      <id>16863</id>
      <parentid>16753</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T08:35:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="424" sha1="sjyorqq5bvrnghu46m23rwb6mz2ah78" xml:space="preserve">[[File:Meteosat-12-fci-march-equinox-2025-noon.jpg|thumb|ЧӀыгу]]
'''ЧӀыгу''' (символ: [[file:Earth symbol (fixed width).svg|16px|🜨]]) — [[Тыгъэ систем|Тыгъэ системэм]] ия 3-рэ [[планетэ]] (гезеген). [[ЦӀыфхэр|ЦӀыфмэ]] я псэупӀ.

[[File:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|frameless]]
[[Category:Тыгъэ систем]]
[[Category:ЧӀыгу]]</text>
      <sha1>sjyorqq5bvrnghu46m23rwb6mz2ah78</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16869</id>
      <parentid>16863</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T08:38:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="410" sha1="ew8pnheg7xoz3pbr0act6lmolpwns8g" xml:space="preserve">[[File:Meteosat-12-fci-march-equinox-2025-noon.jpg|thumb|ЧӀыгу]]
'''ЧӀыгу''' (символ: [[file:Earth symbol.svg|20px|🜨]]) — [[Тыгъэ систем|Тыгъэ системэм]] ия 3-рэ [[планетэ]] (гезеген). [[ЦӀыфхэр|ЦӀыфмэ]] я псэупӀ.

[[File:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|frameless]]
[[Category:Тыгъэ систем]]
[[Category:ЧӀыгу]]</text>
      <sha1>ew8pnheg7xoz3pbr0act6lmolpwns8g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ТхьэлӀыкӀо Мыхьэмэт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2869</id>
    <revision>
      <id>16882</id>
      <parentid>16630</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T08:48:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[Тхьэлӏыкӏо Мыхьэмэт]]-р [[ТхьэлӀыкӀо Мыхьэмэт]]-м</comment>
      <origin>16630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="589" sha1="kie2irk0cbcpoc4yxpop2ua0d4pq18k" xml:space="preserve">'''Тхьэлӏыкӏо Мыхьэмэт''' (Мухьэммэд ибн Абдуллахь ибн Абд ал-Мутталиб ибн Хьашим ибн Абд Мэнаф ал-Курайши) — [[Ислъам]] диным и пегъымбар.'''&lt;ref&gt;Muhammad Mustafa Al-A'zami (2003), ''The History of The Qur'anic Text: From Revelation to Compilation: A Comparative Study with the Old and New Testaments'', ss. 26–27. UK Islamic Academy. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1872531656&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;'''

== Зэпыщэхэр ==
{{Зэпыщэхэр}}

[[Category:ЦӀыфхэр]]
[[Category:Дин]]</text>
      <sha1>kie2irk0cbcpoc4yxpop2ua0d4pq18k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16884</id>
      <parentid>16882</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T08:48:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="589" sha1="bjnclvopccafggw8zy025k48w4hi7zj" xml:space="preserve">'''ТхьэлӀыкӀо Мыхьэмэт''' (Мухьэммэд ибн Абдуллахь ибн Абд ал-Мутталиб ибн Хьашим ибн Абд Мэнаф ал-Курайши) — [[Ислъам]] диным и пегъымбар.'''&lt;ref&gt;Muhammad Mustafa Al-A'zami (2003), ''The History of The Qur'anic Text: From Revelation to Compilation: A Comparative Study with the Old and New Testaments'', ss. 26–27. UK Islamic Academy. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1872531656&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;'''

== Зэпыщэхэр ==
{{Зэпыщэхэр}}

[[Category:ЦӀыфхэр]]
[[Category:Дин]]</text>
      <sha1>bjnclvopccafggw8zy025k48w4hi7zj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>User:Kwamikagami</title>
    <ns>2</ns>
    <id>3715</id>
    <revision>
      <id>16876</id>
      <parentid>12513</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T08:46:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1496" sha1="rra43veuqdncbvzztva5waq7pj9tf3q" xml:space="preserve">2023 SQL run: 40 article titles had a proper capital palotchka «Ӏ». 25 had graphic substitutes:&lt;ref&gt;[https://quarry.wmcloud.org/query/70303 SQL query]&lt;/ref&gt;
:Digit «1»: 0
:Latin lower-case «l»: 0
:Cyrillic (Uk/Bel) capital «І»: 0
:lower-case palotchka «ӏ»: 2: [[Тӏэшъу_Светлан]], [[Шыкӏэпшынэ]]
::2026-04: [[Жъоныгъуакӏ]], [[Адыгэ_шӏэнхабзэр]], [[Тхьэлӏыкӏо_Мыхьэмэт]], [[Мыщэ_Мыщэ_ЦӀыкӏухэр]], [[БгышӏуцӀей]], [[Цӏыцӏэкӏун]]
:Latin capital «I»: 23:
::[[Iопщын]], [[Iуашъхьэ]], [[Адыгэ_тхакIохэр]], [[КIокIо_Къызбэч,_Вэлерэ_ыкъор]], [[КIэмыгуехэр]], [[КIэмыгуябзэ]], [[КъумпIыл_Мурат]], [[КъурIан]], [[Меот-Урым_Iофыгъохэр]], [[МэтэIэгуауэр]], [[МэшIуашъхь]], [[МэщбэшIэ_Исхьакъ]], [[Налмэс_(къэшъокIо_куп)]], [[ПхъэуIу]], [[СтIашъу_Юрэ]], [[Унэгъо_кIоцI_хабзэхэр]], [[ХьакIуцухэр]], [[ХьатыякIо]], [[ХьылъэIэт]], [[ЦIэмэз]], [[ЧIыгу]], [[ШIугощэш]], [[ЯкIэ]]

Moved all and replaced l.c. palotchka and Latin I in all texts; also noticed some digit 1s; replaced these except in [[Унэгъо кӀоцӀ хабзэхэр]], where there's too many for normal text. 2-3 articles also had Cyrillic (Ukrainian) І and were fixed.

2nd SQL run: no hits</text>
      <sha1>rra43veuqdncbvzztva5waq7pj9tf3q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16895</id>
      <parentid>16876</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T08:58:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1873" sha1="rtxk9ordcqlm65zkof3qqiu74h5cffi" xml:space="preserve">2023 SQL run: 40 article titles had a proper capital palotchka «Ӏ». 25 had graphic substitutes:&lt;ref&gt;[https://quarry.wmcloud.org/query/70303 SQL query]&lt;/ref&gt;
:Digit «1»: 0
:Latin lower-case «l»: 0
:Cyrillic (Uk/Bel) capital «І»: 0
:lower-case palotchka «ӏ»: 2: [[Тӏэшъу_Светлан]], [[Шыкӏэпшынэ]]
::2026-04: [[Жъоныгъуакӏ]], [[Адыгэ_шӏэнхабзэр]], [[Тхьэлӏыкӏо_Мыхьэмэт]], [[Мыщэ_Мыщэ_ЦӀыкӏухэр]], [[БгышӏуцӀей]], [[Цӏыцӏэкӏун]]
:Latin capital «I»: 23:
::[[Iопщын]], [[Iуашъхьэ]], [[Адыгэ_тхакIохэр]], [[КIокIо_Къызбэч,_Вэлерэ_ыкъор]], [[КIэмыгуехэр]], [[КIэмыгуябзэ]], [[КъумпIыл_Мурат]], [[КъурIан]], [[Меот-Урым_Iофыгъохэр]], [[МэтэIэгуауэр]], [[МэшIуашъхь]], [[МэщбэшIэ_Исхьакъ]], [[Налмэс_(къэшъокIо_куп)]], [[ПхъэуIу]], [[СтIашъу_Юрэ]], [[Унэгъо_кIоцI_хабзэхэр]], [[ХьакIуцухэр]], [[ХьатыякIо]], [[ХьылъэIэт]], [[ЦIэмэз]], [[ЧIыгу]], [[ШIугощэш]], [[ЯкIэ]]
::2026-04: [[ЦIэпс]], [[Iазэй,_Къайсэр]], [[ЩэхэкIэй_цIыкIу]], [[ЩэхэкIэй]], [[ТIуапсэ]], [[Адыгэ_кIыпхъэхэр]], [[ТIутIэ_Заур]], [[Iэскищехир]], [[Зеландие_КIэрэ]], [[Дыпщэу_Iэтэм]], [[ЩэшIэ_Казбек]], [[ХьэдэгъэлIэ_Аскэр]], [[Адыгэ_гущыIэжъхэр]]
Moved all and replaced l.c. palotchka and Latin I in all texts; also noticed some digit 1s; replaced these except in [[Унэгъо кӀоцӀ хабзэхэр]], where there's too many for normal text. 2-3 articles also had Cyrillic (Ukrainian) І and were fixed.

2nd SQL run: no hits</text>
      <sha1>rtxk9ordcqlm65zkof3qqiu74h5cffi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16930</id>
      <parentid>16895</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:17:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1914" sha1="t12bnermiispvnvp237db4lld0pvxjn" xml:space="preserve">; have not done a JWB sweep of this wiki
2023 SQL run: 40 article titles had a proper capital palotchka «Ӏ». 25 had graphic substitutes:&lt;ref&gt;[https://quarry.wmcloud.org/query/70303 SQL query]&lt;/ref&gt;
:Digit «1»: 0
:Latin lower-case «l»: 0
:Cyrillic (Uk/Bel) capital «І»: 0
:lower-case palotchka «ӏ»: 2: [[Тӏэшъу_Светлан]], [[Шыкӏэпшынэ]]
::2026-04: [[Жъоныгъуакӏ]], [[Адыгэ_шӏэнхабзэр]], [[Тхьэлӏыкӏо_Мыхьэмэт]], [[Мыщэ_Мыщэ_ЦӀыкӏухэр]], [[БгышӏуцӀей]], [[Цӏыцӏэкӏун]]
:Latin capital «I»: 23:
::[[Iопщын]], [[Iуашъхьэ]], [[Адыгэ_тхакIохэр]], [[КIокIо_Къызбэч,_Вэлерэ_ыкъор]], [[КIэмыгуехэр]], [[КIэмыгуябзэ]], [[КъумпIыл_Мурат]], [[КъурIан]], [[Меот-Урым_Iофыгъохэр]], [[МэтэIэгуауэр]], [[МэшIуашъхь]], [[МэщбэшIэ_Исхьакъ]], [[Налмэс_(къэшъокIо_куп)]], [[ПхъэуIу]], [[СтIашъу_Юрэ]], [[Унэгъо_кIоцI_хабзэхэр]], [[ХьакIуцухэр]], [[ХьатыякIо]], [[ХьылъэIэт]], [[ЦIэмэз]], [[ЧIыгу]], [[ШIугощэш]], [[ЯкIэ]]
::2026-04: [[ЦIэпс]], [[Iазэй,_Къайсэр]], [[ЩэхэкIэй_цIыкIу]], [[ЩэхэкIэй]], [[ТIуапсэ]], [[Адыгэ_кIыпхъэхэр]], [[ТIутIэ_Заур]], [[Iэскищехир]], [[Зеландие_КIэрэ]], [[Дыпщэу_Iэтэм]], [[ЩэшIэ_Казбек]], [[ХьэдэгъэлIэ_Аскэр]], [[Адыгэ_гущыIэжъхэр]]
Moved all and replaced l.c. palotchka and Latin I in all texts; also noticed some digit 1s; replaced these except in [[Унэгъо кӀоцӀ хабзэхэр]], where there's too many for normal text. 2-3 articles also had Cyrillic (Ukrainian) І and were fixed.

2nd SQL run: no hits</text>
      <sha1>t12bnermiispvnvp237db4lld0pvxjn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16947</id>
      <parentid>16930</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:46:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1939" sha1="pq7wgv1wf3npt1azwq6efx0ljqfed14" xml:space="preserve">; have not done a JWB sweep of this wiki? : certainly not in 2026
2023 SQL run: 40 article titles had a proper capital palotchka «Ӏ». 25 had graphic substitutes:&lt;ref&gt;[https://quarry.wmcloud.org/query/70303 SQL query]&lt;/ref&gt;
:Digit «1»: 0
:Latin lower-case «l»: 0
:Cyrillic (Uk/Bel) capital «І»: 0
:lower-case palotchka «ӏ»: 2: [[Тӏэшъу_Светлан]], [[Шыкӏэпшынэ]]
::2026-04: [[Жъоныгъуакӏ]], [[Адыгэ_шӏэнхабзэр]], [[Тхьэлӏыкӏо_Мыхьэмэт]], [[Мыщэ_Мыщэ_ЦӀыкӏухэр]], [[БгышӏуцӀей]], [[Цӏыцӏэкӏун]]
:Latin capital «I»: 23:
::[[Iопщын]], [[Iуашъхьэ]], [[Адыгэ_тхакIохэр]], [[КIокIо_Къызбэч,_Вэлерэ_ыкъор]], [[КIэмыгуехэр]], [[КIэмыгуябзэ]], [[КъумпIыл_Мурат]], [[КъурIан]], [[Меот-Урым_Iофыгъохэр]], [[МэтэIэгуауэр]], [[МэшIуашъхь]], [[МэщбэшIэ_Исхьакъ]], [[Налмэс_(къэшъокIо_куп)]], [[ПхъэуIу]], [[СтIашъу_Юрэ]], [[Унэгъо_кIоцI_хабзэхэр]], [[ХьакIуцухэр]], [[ХьатыякIо]], [[ХьылъэIэт]], [[ЦIэмэз]], [[ЧIыгу]], [[ШIугощэш]], [[ЯкIэ]]
::2026-04: [[ЦIэпс]], [[Iазэй,_Къайсэр]], [[ЩэхэкIэй_цIыкIу]], [[ЩэхэкIэй]], [[ТIуапсэ]], [[Адыгэ_кIыпхъэхэр]], [[ТIутIэ_Заур]], [[Iэскищехир]], [[Зеландие_КIэрэ]], [[Дыпщэу_Iэтэм]], [[ЩэшIэ_Казбек]], [[ХьэдэгъэлIэ_Аскэр]], [[Адыгэ_гущыIэжъхэр]]
Moved all and replaced l.c. palotchka and Latin I in all texts; also noticed some digit 1s; replaced these except in [[Унэгъо кӀоцӀ хабзэхэр]], where there's too many for normal text. 2-3 articles also had Cyrillic (Ukrainian) І and were fixed.

2nd SQL run: no hits</text>
      <sha1>pq7wgv1wf3npt1azwq6efx0ljqfed14</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мыщэ Мыщэ ЦӀыкӀухэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3821</id>
    <revision>
      <id>16885</id>
      <parentid>16239</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T08:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[Мыщэ Мыщэ ЦӀыкӏухэр]]-р [[Мыщэ Мыщэ ЦӀыкӀухэр]]-м</comment>
      <origin>16239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1077" sha1="m422f6be66gdaiea55k6jgu7gmcnpq1" xml:space="preserve">'''Мыщэ Мыщэ ЦӀыкӏухэр''' Мыщэ ныпым гъыбзи таю гъэм къэралым ӀэнатӀэр зыӀыгъыр хъутейм.

== Эпизод ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; |Серии
! colspan=&quot;2&quot; |Даты показа
|-
!Первый
Эпизод
!Последний
Эпизод
|-
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;red&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |[[1 сезон|1]]
| rowspan=&quot;2&quot; |1-5
| rowspan=&quot;2&quot; |21 марта 2015
|ТВА
|-
|ТВА
|-
| bgcolor=&quot;Orange&quot; |
|[[2 Сезон|2]]
|1-5
|ТВА
|ТВА
|-
| bgcolor=&quot;yellow&quot; |
|[[3 сезон|3]]
|1-5
|ТВА
|ТВА
|-
| bgcolor=&quot;Green&quot; |
|[[4 сезон|4]]
|1-5
|ТВА
|ТВА
|-
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;Blue&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |[[5 сезон|5]]
| rowspan=&quot;2&quot; |1-5
| rowspan=&quot;2&quot; |ТВА
|2016
|-
|ТВА
|-
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;Violet&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |[[6 сезон|6]]
| rowspan=&quot;2&quot; |1-5
| rowspan=&quot;2&quot; |2016
|ТВА
|-
|2 марта 2016
|}

== Ссылка ==
* [[Къэрэщэе-Черкес Республик]]

[[Category:Мультфильмхэр]]</text>
      <sha1>m422f6be66gdaiea55k6jgu7gmcnpq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16887</id>
      <parentid>16885</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T08:49:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1077" sha1="dasg7g57ft805yvnjoaqnxisxs7p81y" xml:space="preserve">'''Мыщэ Мыщэ ЦӀыкӀухэр''' Мыщэ ныпым гъыбзи таю гъэм къэралым ӀэнатӀэр зыӀыгъыр хъутейм.

== Эпизод ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | №
! rowspan=&quot;2&quot; |Серии
! colspan=&quot;2&quot; |Даты показа
|-
!Первый
Эпизод
!Последний
Эпизод
|-
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;red&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |[[1 сезон|1]]
| rowspan=&quot;2&quot; |1-5
| rowspan=&quot;2&quot; |21 марта 2015
|ТВА
|-
|ТВА
|-
| bgcolor=&quot;Orange&quot; |
|[[2 Сезон|2]]
|1-5
|ТВА
|ТВА
|-
| bgcolor=&quot;yellow&quot; |
|[[3 сезон|3]]
|1-5
|ТВА
|ТВА
|-
| bgcolor=&quot;Green&quot; |
|[[4 сезон|4]]
|1-5
|ТВА
|ТВА
|-
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;Blue&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |[[5 сезон|5]]
| rowspan=&quot;2&quot; |1-5
| rowspan=&quot;2&quot; |ТВА
|2016
|-
|ТВА
|-
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;Violet&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |[[6 сезон|6]]
| rowspan=&quot;2&quot; |1-5
| rowspan=&quot;2&quot; |2016
|ТВА
|-
|2 марта 2016
|}

== Ссылка ==
* [[Къэрэщэе-Черкес Республик]]

[[Category:Мультфильмхэр]]</text>
      <sha1>dasg7g57ft805yvnjoaqnxisxs7p81y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мазэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4024</id>
    <revision>
      <id>16861</id>
      <parentid>13386</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T08:34:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="581" sha1="2pj0rw113yd0xwhb3pqbz1i4rcvqdt9" xml:space="preserve">'''Мазэр''' (символ: [[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|16px|☾]]) — ЧIыгум испутник. Ащ жьы тетэп. Мазэм цIыфхэр щыпсэунхэ алъэкIырэп. Мазэр чэщ зыхъукIэ къыкъокIы. Ащ фабэ къытрэп, ащ къыхэкIэу чэщрэ чъыIэтагъ. Мазэм нэфыни къытрэп, ащ къыхэкIэу чэщрэ мэзах. Мазэм космонавтхэр мэбыбых ыкIи зыфэдэр зэрагъашIэ. 
[[File:FullMoon2010.jpg|thumb|right|Мазэр]]</text>
      <sha1>2pj0rw113yd0xwhb3pqbz1i4rcvqdt9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16862</id>
      <parentid>16861</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T08:34:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="580" sha1="rol9pa75vrms5hphsts9hkrb2o651bw" xml:space="preserve">[[File:FullMoon2010.jpg|thumb|right|Мазэр]]
'''Мазэр''' (символ: [[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|16px|☾]]) — ЧIыгум испутник. Ащ жьы тетэп. Мазэм цIыфхэр щыпсэунхэ алъэкIырэп. Мазэр чэщ зыхъукIэ къыкъокIы. Ащ фабэ къытрэп, ащ къыхэкIэу чэщрэ чъыIэтагъ. Мазэм нэфыни къытрэп, ащ къыхэкIэу чэщрэ мэзах. Мазэм космонавтхэр мэбыбых ыкIи зыфэдэр зэрагъашIэ.</text>
      <sha1>rol9pa75vrms5hphsts9hkrb2o651bw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16864</id>
      <parentid>16862</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T08:35:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="618" sha1="2rrw0pulgtho1tekl15d28zmtbeignp" xml:space="preserve">[[File:FullMoon2010.jpg|thumb|right|Мазэр]]
'''Мазэр''' (символ: [[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|16px|☾]]) — ЧIыгум испутник. Ащ жьы тетэп. Мазэм цIыфхэр щыпсэунхэ алъэкIырэп. Мазэр чэщ зыхъукIэ къыкъокIы. Ащ фабэ къытрэп, ащ къыхэкIэу чэщрэ чъыIэтагъ. Мазэм нэфыни къытрэп, ащ къыхэкIэу чэщрэ мэзах. Мазэм космонавтхэр мэбыбых ыкIи зыфэдэр зэрагъашIэ.

[[Category:Тыгъэ систем]]</text>
      <sha1>2rrw0pulgtho1tekl15d28zmtbeignp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16871</id>
      <parentid>16864</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T08:39:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="618" sha1="tdu2zxxshxw89t6t34t3e91pheswrzq" xml:space="preserve">[[File:FullMoon2010.jpg|thumb|right|Мазэр]]
'''Мазэр''' (символ: [[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|20px|☾]]) — ЧIыгум испутник. Ащ жьы тетэп. Мазэм цIыфхэр щыпсэунхэ алъэкIырэп. Мазэр чэщ зыхъукIэ къыкъокIы. Ащ фабэ къытрэп, ащ къыхэкIэу чэщрэ чъыIэтагъ. Мазэм нэфыни къытрэп, ащ къыхэкIэу чэщрэ мэзах. Мазэм космонавтхэр мэбыбых ыкIи зыфэдэр зэрагъашIэ.

[[Category:Тыгъэ систем]]</text>
      <sha1>tdu2zxxshxw89t6t34t3e91pheswrzq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16941</id>
      <parentid>16871</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:32:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="628" sha1="dvatijogw4pmiql6ccc0uh2or3pvrpb" xml:space="preserve">[[File:FullMoon2010.jpg|thumb|right|Мазэр]]
'''Мазэр''' (символ: [[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|20px|☾]]) — ЧӀыгум испутник. Ащ жьы тетэп. Мазэм цӀыфхэр щыпсэунхэ алъэкӀырэп. Мазэр чэщ зыхъукӀэ къыкъокӀы. Ащ фабэ къытрэп, ащ къыхэкӀэу чэщрэ чъыӀэтагъ. Мазэм нэфыни къытрэп, ащ къыхэкӀэу чэщрэ мэзах. Мазэм космонавтхэр мэбыбых ыкӀи зыфэдэр зэрагъашӀэ.

[[Category:Тыгъэ систем]]</text>
      <sha1>dvatijogw4pmiql6ccc0uh2or3pvrpb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ТӀуапсэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4040</id>
    <revision>
      <id>16911</id>
      <parentid>16465</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:05:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[ТIуапсэ]]-р [[ТӀуапсэ]]-м</comment>
      <origin>16465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="948" sha1="9vc57fktdvkuj0bwi8cxxg9jvq2i4r5" xml:space="preserve">'''ТIуапсэ''' ({{Lang-ru|Туапсе}}) — [[Урысые]]м [[Краснодар край|Краснодар къэралым]] хэт къалэ. Къалэр ТIуапсэ псыхъом икъежьапlэ Iут.

Чылэу дэсыр мин 63 283 (2009 гъэмкӀэ).

Къалэ нахь игъунэгъухэр: [[Краснодар]], [[Шъачэ]] ([[Урысыбзэ|ур-бз.]] ''Сочи''), [[Псыфаб]] ([[Урысыбзэ|ур-бз.]] ''Горячий Ключ''), [[Хъулъыжъый]] ([[Урысыбзэ|ур-бз.]] ''Геленджик''), [[Хъыдыжъы]] ([[Урысыбзэ|ур-бз.]] ''Хадыженск'').

Лъэпкъ нахьыбэу дэсхэр — урысрэ [[Ермэлхэр|ермэлхэмрэ]]; [[Адыгэхэр|адыгэ]] (нахьыбэрэмкIэ [[шапсыгъ]]), [[Урымхэр|алыдж]].

[[Category:Краснодар край]]
[[Category:Къалэхэр]]</text>
      <sha1>9vc57fktdvkuj0bwi8cxxg9jvq2i4r5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16913</id>
      <parentid>16911</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:06:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="952" sha1="q0g2h2ke1748btt9z78rm8wi238aqux" xml:space="preserve">'''ТӀуапсэ''' ({{Lang-ru|Туапсе}}) — [[Урысые]]м [[Краснодар край|Краснодар къэралым]] хэт къалэ. Къалэр ТӀуапсэ псыхъом икъежьапlэ Ӏут.

Чылэу дэсыр мин 63 283 (2009 гъэмкӀэ).

Къалэ нахь игъунэгъухэр: [[Краснодар]], [[Шъачэ]] ([[Урысыбзэ|ур-бз.]] ''Сочи''), [[Псыфаб]] ([[Урысыбзэ|ур-бз.]] ''Горячий Ключ''), [[Хъулъыжъый]] ([[Урысыбзэ|ур-бз.]] ''Геленджик''), [[Хъыдыжъы]] ([[Урысыбзэ|ур-бз.]] ''Хадыженск'').

Лъэпкъ нахьыбэу дэсхэр — урысрэ [[Ермэлхэр|ермэлхэмрэ]]; [[Адыгэхэр|адыгэ]] (нахьыбэрэмкӀэ [[шапсыгъ]]), [[Урымхэр|алыдж]].

[[Category:Краснодар край]]
[[Category:Къалэхэр]]</text>
      <sha1>q0g2h2ke1748btt9z78rm8wi238aqux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЦӀэпс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4046</id>
    <revision>
      <id>16896</id>
      <parentid>13431</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:00:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[ЦIэпс]]-р [[ЦӀэпс]]-м</comment>
      <origin>13431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="155" sha1="l2xz1w4mkzhhrjhilio4rdi7zb36u6z" xml:space="preserve">'''ЦIэпс''' ({{Lang-ru|Ципка}}) — ТIуапсэ итемыр лъэныкъокIэ щыс. Километрэ заулэкIэ ащ пэчыжь.</text>
      <sha1>l2xz1w4mkzhhrjhilio4rdi7zb36u6z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16898</id>
      <parentid>16896</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:00:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="159" sha1="9tjuslz40woc2lpu6plns2yl7qxkdo6" xml:space="preserve">'''ЦӀэпс''' ({{Lang-ru|Ципка}}) — ТӀуапсэ итемыр лъэныкъокӀэ щыс. Километрэ заулэкӀэ ащ пэчыжь.</text>
      <sha1>9tjuslz40woc2lpu6plns2yl7qxkdo6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЩэхэкӀэй цӀыкӀу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4051</id>
    <revision>
      <id>16904</id>
      <parentid>13437</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:03:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[ЩэхэкIэй цIыкIу]]-р [[ЩэхэкӀэй цӀыкӀу]]-м</comment>
      <origin>13436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="283" sha1="g96mmhh6x65ue1b2b2nsacqt4s9bqve" xml:space="preserve">'''ЩэхэкIэй цIыкIу''' ({{Lang-ru|Малый Кичмай}}) —  Псыхъоу Щахэ исэмэгубгы тес Адыгэ къуадж. Хым километрищкIэ пэчыжь.

[[File:Аул Малый Кичмай.jpg|thumb|right|ЩэхэкIэй цIыкIу]]</text>
      <sha1>g96mmhh6x65ue1b2b2nsacqt4s9bqve</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16906</id>
      <parentid>16904</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:03:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="290" sha1="55qsj9wiiuhcajh3qnira4g67dtabyw" xml:space="preserve">'''ЩэхэкӀэй цӀыкӀу''' ({{Lang-ru|Малый Кичмай}}) —  Псыхъоу Щахэ исэмэгубгы тес Адыгэ къуадж. Хым километрищкӀэ пэчыжь.

[[File:Аул Малый Кичмай.jpg|thumb|right|ЩэхэкӀэй цӀыкӀу]]</text>
      <sha1>55qsj9wiiuhcajh3qnira4g67dtabyw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16907</id>
      <parentid>16906</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:03:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="289" sha1="4gw0v73ypj3iixx3qx34rmhpwr6s48c" xml:space="preserve">[[File:Аул Малый Кичмай.jpg|thumb|right|ЩэхэкӀэй цӀыкӀу]]
'''ЩэхэкӀэй цӀыкӀу''' ({{Lang-ru|Малый Кичмай}}) —  Псыхъоу Щахэ исэмэгубгы тес Адыгэ къуадж. Хым километрищкӀэ пэчыжь.</text>
      <sha1>4gw0v73ypj3iixx3qx34rmhpwr6s48c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЩэхэкӀэй</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4058</id>
    <revision>
      <id>16908</id>
      <parentid>13444</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:04:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[ЩэхэкIэй]]-р [[ЩэхэкӀэй]]-м</comment>
      <origin>13444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="911" sha1="nd20rksi0c1y4flhm3705j0czslxypu" xml:space="preserve">'''ЩэхэкIэй''' ЩэхэкIэй къуаджэр псыхъоу Щахэ иджабгъу нэпкъы тес. ЩэхэкIэир къоджитIоу зэхэт: ЩэхэкIэишхор ыкIи ЩэхэкIэй цIыкIур. ЩэхэкIэй цIыкIум шапсыгъэхэм Тхьакъо раIо. Тхьакъом къикlэу аIорэр шапсыгъабзэкIэ нахь жьау зытетыр ары, нахь тэрэзэу къэпIощтмэ, тыгъэр зытемыпсэрэр.

ЩэхэкIэишхом шапсыгъэхэм «Тыгъагъо» раIо. Ащ къикIырэр тыгъэр зытепсэрэ (солнечная. - Н. Цу.) лъэныкъор (бrъур. - Н. Цу.) ары.

Мы къуаджэр хьэблэ-хьаблэу зэтырафыщтыгъ. Непи а хьаблэхэр щыIэх.:

# Гъошъохьабл
# Мыгухьабл
# Хъущтхьабл</text>
      <sha1>nd20rksi0c1y4flhm3705j0czslxypu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16910</id>
      <parentid>16908</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:05:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="932" sha1="r3xp9bm9vdm8ugwvd9khzwlwc7gvvr4" xml:space="preserve">'''ЩэхэкӀэй''' ЩэхэкӀэй къуаджэр псыхъоу Щахэ иджабгъу нэпкъы тес. ЩэхэкӀэир къоджитӀоу зэхэт: ЩэхэкӀэишхор ыкӀи ЩэхэкӀэй цӀыкӀур. ЩэхэкӀэй цӀыкӀум шапсыгъэхэм Тхьакъо раӀо. Тхьакъом къикӀэу аӀорэр шапсыгъабзэкӀэ нахь жьау зытетыр ары, нахь тэрэзэу къэпӀощтмэ, тыгъэр зытемыпсэрэр.

ЩэхэкӀэишхом шапсыгъэхэм «Тыгъагъо» раӀо. Ащ къикӀырэр тыгъэр зытепсэрэ (солнечная. - Н. Цу.) лъэныкъор (бrъур. - Н. Цу.) ары.

Мы къуаджэр хьэблэ-хьаблэу зэтырафыщтыгъ. Непи а хьаблэхэр щыӀэх.:

# Гъошъохьабл
# Мыгухьабл
# Хъущтхьабл</text>
      <sha1>r3xp9bm9vdm8ugwvd9khzwlwc7gvvr4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адыгэ кӀыпхъэхэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4060</id>
    <revision>
      <id>16914</id>
      <parentid>13448</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:06:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[Адыгэ кIыпхъэхэр]]-р [[Адыгэ кӀыпхъэхэр]]-м</comment>
      <origin>13448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1404" sha1="gmpqz4gmqvk9x157eq2onm6aakq56my" xml:space="preserve">'''Адыгэ кIыпхъэхэр''' е '''Адыгэ тамыгъэхэр''' Адыгэхэм адрэ лъэпкъ заулэхэм афэдэу тамыгъэхэр яIагъэх. Тамыгъэхэр былымышхомэ атрадзэщтыrъэх (чэмы, шы, псьщу), мэлхэм, пчэнхэм атхьакIумэхэм ахаупк/ыщтыгъ (тхьабзэ атралъхьэщтыгъ). 

Шапсыгъэм ищыIэныгъэ нахьыпэм былымхъуным чIыпIэшхо щиубытыщтыгъ. Псы къабзэм, жьы IэшIум къушъхьэхъу уцым былымхэм ял IэшIу ашIыщтыгъ. Лыр ашхыщтыгъ, шъор агъэфедэщтыrъ (былымышхом илырэ ышъорэ зыфасIорэр). Мэлыхэр кIэпэшхоу, ял къабзэу, цэу атетыр пхъашэу щытыrъ. ХэткIи нафэ адыгэхэм папахэхэр, ашъохэр, абэхэр, цыехэр мэльщым, мэлышъом зэрэхашIыкIыщтыгъэхэр.

Цухэр, шкIэхэр, шыхэр хьылъэ зэращэнымкIэ, жъонхэмкIэ, нэмыкI Iоф хьылъэхэр ашIэнхэмкIэ агъэфедэщтыгъэх.

Адрэ цIыф лъэпкъхэм афэмыдэу щыдхэр агъэфедэным шапсыrъэхэр щыукIытахьыщтыrъэх.</text>
      <sha1>gmpqz4gmqvk9x157eq2onm6aakq56my</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16916</id>
      <parentid>16914</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:07:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1429" sha1="dyhm7h4oyz43mgjpipuja64eam3ux33" xml:space="preserve">'''Адыгэ кӀыпхъэхэр''' е '''Адыгэ тамыгъэхэр''' Адыгэхэм адрэ лъэпкъ заулэхэм афэдэу тамыгъэхэр яӀагъэх. Тамыгъэхэр былымышхомэ атрадзэщтыrъэх (чэмы, шы, псьщу), мэлхэм, пчэнхэм атхьакӀумэхэм ахаупк/ыщтыгъ (тхьабзэ атралъхьэщтыгъ). 

Шапсыгъэм ищыӀэныгъэ нахьыпэм былымхъуным чӀыпӀэшхо щиубытыщтыгъ. Псы къабзэм, жьы ӀэшӀум къушъхьэхъу уцым былымхэм ял ӀэшӀу ашӀыщтыгъ. Лыр ашхыщтыгъ, шъор агъэфедэщтыrъ (былымышхом илырэ ышъорэ зыфасӀорэр). Мэлыхэр кӀэпэшхоу, ял къабзэу, цэу атетыр пхъашэу щытыrъ. ХэткӀи нафэ адыгэхэм папахэхэр, ашъохэр, абэхэр, цыехэр мэльщым, мэлышъом зэрэхашӀыкӀыщтыгъэхэр.

Цухэр, шкӀэхэр, шыхэр хьылъэ зэращэнымкӀэ, жъонхэмкӀэ, нэмыкӀ Ӏоф хьылъэхэр ашӀэнхэмкӀэ агъэфедэщтыгъэх.

Адрэ цӀыф лъэпкъхэм афэмыдэу щыдхэр агъэфедэным шапсыrъэхэр щыукӀытахьыщтыrъэх.</text>
      <sha1>dyhm7h4oyz43mgjpipuja64eam3ux33</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЩэшӀэ Казбек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4065</id>
    <revision>
      <id>16931</id>
      <parentid>13978</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:17:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[ЩэшIэ Казбек]]-р [[ЩэшӀэ Казбек]]-м</comment>
      <origin>13978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5498" sha1="k51oymy33awf6l9ykbqaa4ukijrqsop" xml:space="preserve">'''ЩэшIэ Казбек''' (1939 — 2015) ЩэшIэ Казбек Хьисэ ыкъор Теуцожь районым итыгъэ къуа­джэу Къэзэныкъоежъым мэзаем и 18-м 1939-рэ илъэсым къыщыхъугъ.

Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым филологиемкIэ ифакультет 1964-рэ илъэсым къыухи, Къэзэныкъое гурыт еджапIэм кIэлэегъаджэу, завучэу Iоф щишIагъ. Московскэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым иаспирантурэ къыухыгъ. 1969-рэ илъэсым филологие шIэныгъэхэмкIэ кандидат, 1979-рэ илъэ­сым филологие шIэныгъэхэмкIэ доктор хъугъэ.
1969-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Адыгэ кIэлэегъэджэ институтым, джы университетым, кIэлэегъэджэ шъхьаIэу, доцентэу, урыс ыкIи IэкIыб хэгъэгу литературэм икафедрэ ипрофессорэу, 1982-рэ илъэсым къыщыублагъэу 2012-м нэс Адыгэ къэралыгъо университетым литературэмрэ журналистикэмрэ якафедрэ иIэшъхьэтетыгъ.

Ащ ыужыIо Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым зигъази, лэжьагъэ.

ЩэшIэ Казбек ытхыхэрэр 1961-рэ илъэсым къыщыублагъэу хиутыщтыгъэх.

Литературнэ-критическэ ыкIи литературоведческэ IофшIагъэхэр хэку гъэзетхэм, гупчэ ыкIи шъолъыр журналхэм къащыхеуты. Ахэр зэхэугъоягъэу зыдэт тхылъхэр ыкIи монографиехэр тхылъ шъхьафхэу адыгабзэкIи урысыбзэкIи къыдегъэкIых. АдыгабзэкIэ къыдигъэкIыгъэхэр: «Уахътэм иджэмакъ», «Псэ зыпыт гущыIэхэр», «Шъыпкъэныгъэм игъогухэр».
УрысыбзэкIэ къыдэкIыгъэх: «Художественный конфликт и эволюция жанров в адыгских литературах», «Ступени», «Живое слово», мыхэм анэмыкIхэри.

Адыгэ литературэмкIэ хрестоматиер я 11-рэ классхэм апае ЩэшIэ Казбек (гъусэ иIэу) зэхигъэуцуагъ, ар тIогъогогъу къыдэкIыгъ.

ЩашIэм илитературнэ-критическэ ыкIи научнэ IофшIагъэхэм ащыщхэр журналхэу «Наш современник», «Новый мир», «Дружба народов», «Дон» зыфиIохэрэм, гъэзетэу «Литературная Россия», тхылъэу «Молодые о молодых» зыфиIохэрэм къащыхиутыгъэх.

ЛIы гъэсагъэм игупшысэхэр ихудожественнэ тхыгъэхэм къащыриIотыкIыгъэх. Усэхэр, рассказхэр, повестхэр Казбек къыхиутыгъэх, тхылъхэр къыдигъэкIы­гъэх. Повестэу «Ос фаб», усэхэр, повестхэр зыдэт тхылъэу «Бжыхьэм ичэщ гумэкIхэр». ЩашIэм ипьесэу «Шъозэбэн» зыфиIорэр Адыгэ драмтеатрэм щагъэуцугъ. В. Шекспир идрамэхэу «Отелло», «Король Лир» зыфиIохэрэр адыгабзэкIэ зэридзэкIыгъэх, Адыгэ драматическэ театрэм ахэр къыщагъэлъэгъуагъэх.

ЗыщымыIэжь ужым «Ыуасэр гъашIэ» зыфиIоу иусэхэр зыдэтыр къыдэкIыгъ. ЩэшIэ Казбек Урысые Федерацием итхакIохэм я Союз 1982-рэ илъэсым къыщыублагъэу хэтыгъ.

ОсэшIу зиIэ гушъхьэлэжьыгъэ иI, ищыIэныгъэ нэдэплъыпIэ имыIэу лъэныкъуабэкIэ гъэзагъэу Iофышхо ышIагъ. Адыгэ Республикэм и Парламент иапэрэ зэIукIэгъу идепутатыгъ. Адыгэ Респуб­ликэм ыкIи Урысые Федерацием шIэныгъэмкIэ язаслуженнэ IофышIэшхуагъ, Дунэе адыгэ академием иакадемикыгъ, кандидат ыкIи доктор диссертациехэр къэухъумэгъэнхэмкIэ АкъУ-м щызэхащэгъэ Советым итхьамэтагъ. ЩэшIэ Казбек шIэныгъэм ылъэныкъокIэ АР-м и Къэралыгъо премие илауреатыгъ.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://adygvoice.ru/2021/02/16/%d0%b0%d0%b4%d1%8b%d0%b3%d1%8d-%d1%82%d1%85%d0%b0%d0%bai%d0%be%d1%85%d1%8d%d1%83-%d0%bc%d1%8d%d0%b7%d0%b0%d0%b5%d0%bc-%d0%ba%d1%8a%d1%8d%d1%85%d1%8a%d1%83%d0%b3%d1%8a%d1%8d%d1%85%d1%8d%d1%80-2/ |title=Адыгэ тхакIохэу мэзаем къэхъугъэхэр |orig-date=16 February 2021 |publisher= Адыгэ макъ |access-date=19 July 2023}}&lt;/ref&gt;

==Зэпыщэхэр==</text>
      <sha1>k51oymy33awf6l9ykbqaa4ukijrqsop</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16937</id>
      <parentid>16931</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:25:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5583" sha1="0wdfaw6duz4xgnjskog522l8jd8jewp" xml:space="preserve">'''ЩэшӀэ Казбек''' (1939 — 2015) ЩэшӀэ Казбек Хьисэ ыкъор Теуцожь районым итыгъэ къуа­джэу Къэзэныкъоежъым мэзаем и 18-м 1939-рэ илъэсым къыщыхъугъ.

Адыгэ къэралыгъо кӀэлэегъэджэ институтым филологиемкӀэ ифакультет 1964-рэ илъэсым къыухи, Къэзэныкъое гурыт еджапӀэм кӀэлэегъаджэу, завучэу Ӏоф щишӀагъ. Московскэ къэралыгъо кӀэлэегъэджэ институтым иаспирантурэ къыухыгъ. 1969-рэ илъэсым филологие шӀэныгъэхэмкӀэ кандидат, 1979-рэ илъэ­сым филологие шӀэныгъэхэмкӀэ доктор хъугъэ.
1969-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Адыгэ кӀэлэегъэджэ институтым, джы университетым, кӀэлэегъэджэ шъхьаӀэу, доцентэу, урыс ыкӀи ӀэкӀыб хэгъэгу литературэм икафедрэ ипрофессорэу, 1982-рэ илъэсым къыщыублагъэу 2012-м нэс Адыгэ къэралыгъо университетым литературэмрэ журналистикэмрэ якафедрэ иӀэшъхьэтетыгъ.

Ащ ыужыӀо Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым зигъази, лэжьагъэ.

ЩэшӀэ Казбек ытхыхэрэр 1961-рэ илъэсым къыщыублагъэу хиутыщтыгъэх.

Литературнэ-критическэ ыкӀи литературоведческэ ӀофшӀагъэхэр хэку гъэзетхэм, гупчэ ыкӀи шъолъыр журналхэм къащыхеуты. Ахэр зэхэугъоягъэу зыдэт тхылъхэр ыкӀи монографиехэр тхылъ шъхьафхэу адыгабзэкӀи урысыбзэкӀи къыдегъэкӀых. АдыгабзэкӀэ къыдигъэкӀыгъэхэр: «Уахътэм иджэмакъ», «Псэ зыпыт гущыӀэхэр», «Шъыпкъэныгъэм игъогухэр».
УрысыбзэкӀэ къыдэкӀыгъэх: «Художественный конфликт и эволюция жанров в адыгских литературах», «Ступени», «Живое слово», мыхэм анэмыкӀхэри.

Адыгэ литературэмкӀэ хрестоматиер я 11-рэ классхэм апае ЩэшӀэ Казбек (гъусэ иӀэу) зэхигъэуцуагъ, ар тӀогъогогъу къыдэкӀыгъ.

ЩашӀэм илитературнэ-критическэ ыкӀи научнэ ӀофшӀагъэхэм ащыщхэр журналхэу «Наш современник», «Новый мир», «Дружба народов», «Дон» зыфиӀохэрэм, гъэзетэу «Литературная Россия», тхылъэу «Молодые о молодых» зыфиӀохэрэм къащыхиутыгъэх.

ЛӀы гъэсагъэм игупшысэхэр ихудожественнэ тхыгъэхэм къащыриӀотыкӀыгъэх. Усэхэр, рассказхэр, повестхэр Казбек къыхиутыгъэх, тхылъхэр къыдигъэкӀы­гъэх. Повестэу «Ос фаб», усэхэр, повестхэр зыдэт тхылъэу «Бжыхьэм ичэщ гумэкӀхэр». ЩашӀэм ипьесэу «Шъозэбэн» зыфиӀорэр Адыгэ драмтеатрэм щагъэуцугъ. В. Шекспир идрамэхэу «Отелло», «Король Лир» зыфиӀохэрэр адыгабзэкӀэ зэридзэкӀыгъэх, Адыгэ драматическэ театрэм ахэр къыщагъэлъэгъуагъэх.

ЗыщымыӀэжь ужым «Ыуасэр гъашӀэ» зыфиӀоу иусэхэр зыдэтыр къыдэкӀыгъ. ЩэшӀэ Казбек Урысые Федерацием итхакӀохэм я Союз 1982-рэ илъэсым къыщыублагъэу хэтыгъ.

ОсэшӀу зиӀэ гушъхьэлэжьыгъэ иӀ, ищыӀэныгъэ нэдэплъыпӀэ имыӀэу лъэныкъуабэкӀэ гъэзагъэу Ӏофышхо ышӀагъ. Адыгэ Республикэм и Парламент иапэрэ зэӀукӀэгъу идепутатыгъ. Адыгэ Респуб­ликэм ыкӀи Урысые Федерацием шӀэныгъэмкӀэ язаслуженнэ ӀофышӀэшхуагъ, Дунэе адыгэ академием иакадемикыгъ, кандидат ыкӀи доктор диссертациехэр къэухъумэгъэнхэмкӀэ АкъУ-м щызэхащэгъэ Советым итхьамэтагъ. ЩэшӀэ Казбек шӀэныгъэм ылъэныкъокӀэ АР-м и Къэралыгъо премие илауреатыгъ.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://adygvoice.ru/2021/02/16/%d0%b0%d0%b4%d1%8b%d0%b3%d1%8d-%d1%82%d1%85%d0%b0%d0%bai%d0%be%d1%85%d1%8d%d1%83-%d0%bc%d1%8d%d0%b7%d0%b0%d0%b5%d0%bc-%d0%ba%d1%8a%d1%8d%d1%85%d1%8a%d1%83%d0%b3%d1%8a%d1%8d%d1%85%d1%8d%d1%80-2/ |title=Адыгэ тхакӀохэу мэзаем къэхъугъэхэр |orig-date=16 February 2021 |publisher= Адыгэ макъ |access-date=19 July 2023}}&lt;/ref&gt;

==Зэпыщэхэр==</text>
      <sha1>0wdfaw6duz4xgnjskog522l8jd8jewp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ХьэдэгъэлӀэ Аскэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4067</id>
    <revision>
      <id>16933</id>
      <parentid>15950</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:18:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[ХьэдэгъэлIэ Аскэр]]-р [[ХьэдэгъэлӀэ Аскэр]]-м</comment>
      <origin>15950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18796" sha1="iqz0fvemz68bhbiut73uk2s1fr3zax6" xml:space="preserve">[[File:Gadagatl A.A.jpg|250px|thumb|right|ХьэдэгъэлIэ Аскэр]]
'''ХьэдэгъэлIэ Аскэр''' (1922 — 2009) Iоныгъо мазэм и 25-м, 1915-рэ илъэсым Красногвардейскэ районым ит къуаджэу Хьатикъуае къыщыхъугъ.

ШIэныгъэлэжьэу, усакIоу, зекIолIэу ХьэдэгъэлIэ Аскэр 1922-рэ илъэсым Iоныгъом и 20-м къуаджэу Хьатикъуае къыщыхъугъ. Сабыир дунаим щызэлъашIэрэ шIэныгъэлэжьышхо хъущтми, нарт батырхэр ыгъэшэсыжьыщтми зыми ышIагъэп.

ХьэдэгъэлIэ Аскэр Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ училищым щеджагъ, Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтыр къыухыгъ. Зэошхэу нэмыц техакIохэм къыташIылIагъэм хэлэжьагъ. Зэо ужым Адыгэ научнэ-ушэтэкIо институтым IофшIэныр щырегъажьэ ыкIи илъэс 63-рэ щэлажьэ. ИIофшIагъэ щытхъушхо къыфехьы, ыцIэ лъагэу еIэты.
Аскэр наукэшхом игъогу теуцуагъ. Аспирантурэр къыухыгъ. Кандидат, нэужым доктор, академик хъугъэ. Ащ угъоен лъэныкъомкIэ Iофышхо ышIагъ. Адыгэ хэкум, Къэбэртае, Черкесием, хыIушъо Шапсыгъэм, Краснодар краим ащыугъоягъ. А илъэсхэм Аскэр ынаIэ эпосым лъэшэу тыридзагъ. Тбилиси аспирантурэм зэкIом, грузин шIэныгъэлэжьхэм нарт эпосым дэлэжьэным къыфагъэущыгъ, нахь кIагъэгушIугъ.

Лъэпкъ баиныгъэшхоу итэкъухьагъэ хъугъэр къыугъоижьыным кIуачIэу иIэр рихьылIагъ. ЗыфасIорэр тижэрыIо усэ шIагъохэр ары. Ахэр зышIэхэрэр, къэзыIуатэхэрэр къыхэгъэщыгъэнхэ ыкIи къэтхыжьыгъэнхэ фэягъ. Зэгъэфагъэу институтым иархив хэлъхьагъэу, етIанэ тхылъ шIыгъэу къыдэгъэкIыгъэнхэ фэягъ. Ащ къыкIэлъыкIоу ушэтынхэр яшIылIэгъэнхэу щытыгъ. ШIэныгъэлэжьхэр зыщызэIукIэхэу, фольклор наукэм къыгъэуцурэ Iофыгъохэм, шъхьадж иIорIотэ бай зыщытегущыIэхэрэр зэхэщэгъэнхэ, нэмыкI чIыпIэхэм ащашIырэ научнэ форум инхэм ахэлэжьэнхэ фэягъ. КъэбарIуатэхэм, тхыдэIуатэхэм, орэдыIохэм, джэгуакIохэм апае зэIукIэхэр, конференциехэр, фольклор-этнографическэ, фольклор-музыкальнэ экспедициехэр зэхэщэгъэнхэу щытыгъ. Джа зэпстэуми Аскэр иIахьышIу ахэлъ.

Лъэпкъ кIэным иугъоижьын къыфэдгъэзэжьмэ, нарт пщыналъэхэм, къэбархэм, орэдхэм ауж бэрэ зэрифагъ. Израиль, Америкэм, Тыркуем, Сирием ащыпсэурэ адыгэхэм яIорIуатэхэр къытхыжьыгъэх. «Адыгэ лъэпкъ эпосым сызыпэхьэм, ащ фэдизрэ сыпылъыщтми, илъэс 20-м ехъу ыхьыщтми, ары пакIошъ, нартмэ ялъагъо псыхъохэр, хыхэр, Атлантическэ океаныр зэпысагъэчыщтыми, тилъэпкъэгъухэр нахьыбэу зэрыс хэгъэгумэ саращэщтыми сшIагъэп. Ахэм яжэдэкIэу нарт пщыналъэхэр, къэбархэр, орэдхэр тхьапэм езгъэкIущтхэми, магнит лентэм тестхэщтми сшIагъэп», – ыIощтыгъ шIэныгъэлэжьым.

1971-рэ илъэсым ХьэдэгъалIэр Америкэм кIогъагъэ. СССР-мкIэ апэу зылъапэ Америкэм ичIыгу изыдзагъэхэм ар ащыщыгъ. КIубэ Щэбанэ икIэн къыщэжьыгъагъ. Ари псынкIагъэп. Архивыр СССР-м къэпщэжьыным пае типосольствэу Америкэм щыIэм Iизын къыIыпхын фэягъ. КIубэр Патерсон дэсыгъ. Iоф пстэури Аскэр зэпигъэфагъ. Письмэ атхыгъ консулэу, СССР-м и Посольствэ иятIонэрэ секретарэу Л.В. Щербаковым ыцIэкIэ. Мары ащ итхэгъагъэр: «Товарищу Л.В. Щербакову, консулу, второму секретарю Посольства СССР в Вашингтоне. Согласно Вашему совету я в г. Патерсоне составил опись текстов адыгского фольклора и адыгского народного эпоса «Нарты», отобранных из личного архива Шабана Кубова и предназначенного для передачи Адыгейскому научно-исследовательскому институту (Гоголя, 8).

Прошу Вашего разрешения на ввоз материалов в СССР».

Ащ описэу материалхэм ягъусэри гуилъхьажьыхи, кIэтхэжьыгъ. Архивыр тикъэралыгъо къырищэжьынэу Щербаковым Iизын къыритыгъ. Джар икъэщэжьыкIэу КIубэ Щэбанэ икIэн Аскэр къыщэжьыгъ.

1993-рэ илъэсым шэкIогъум и 25-м Аскэр апэу адыгэхэмкIэ Израиль кIуагъэ. Ащ къыщегъэжьагъэу мы мафэр адыгэм и Мафэу агъэмэфэкIы.

Нарт Саусэрыкъо нартхэм машIор къызэрафихьыжьыгъэм фэдэу Аскэри ахэм апэу анигъэсыгъ чIыгужъым иджэныкъо машIо ифэбагъэ, машIом иIугъо фабэ акIигъэуагъ. Къэралыгъо зэфэшъхьафхэм арыс адыгэхэм лъэмыдж афишIыгъ, гъогур къафызэIуихыгъ. Аскэр IэкIыб хэгъэгубэмэ ащашIэ, шIу ащалъэгъу, ащалъытэ. Ахэм ащыщэу Тыркуем 1998-рэ илъэсым фольклор-этнографическэ экспедициеу щыIагъэм сэри сыхэтыгъ. Ащ къыгъэлъэгъуагъ гуфэбэныгъэрэ шъхьэкIафэрэ ХьэдэгъэлIэ Аскэр къызэрэфыряIэр.

Аскэр адыгэ лIыхъужъ эпосэу «Нартхэр» зыфиIорэр 1968 – 1971-рэ илъэсхэм зэрегъафэ, зэхегъэуцо, гущыIапи, гущыIалъи, эпосыр къэзыIотэгъэ тхыдэуатэхэм ясурэтхэри, ущызгъэгъуази дэтэу тхылъибл хъоу къыдегъэкIы. Адыгэ сурэтышI IэпэIасэхэу, дунаим щызэлъашIэхэрэ Мэрэтыкъо Долэтрэ Хьапыщт Аисэрэ «Нартхэр» агъэкIэрэкIагъ. Мы IофшIэгъэшхомкIэ ХьэдэгъалIэм шIушIэгъэ ин адыгэ лъэпкъым фишIагъ.

Наукэм щылажьэхэрэм ашIэ нарт эпосыр зиемкIэ зэнэкъокъушхохэр зэрэщыIагъэхэр. Зы нэбгырэмкIэ IофшIэгъэ иныгъ эпосыр къэуугъоин, зэбгъэфэн, къыдэбгъэкIыныр, ау Аскэр ащ къыщыуцугъэп. Ушэтын инхэр эпосым ехьылIагъэу ышIыгъэх. Ахэм къатыгъэх монографиехэу «Героический эпос Нарты и его генезис» (Краснодар, 1967), «Героический эпос Нарты адыгских (черкесских) народов» (Майкоп, 1987), «Память нации. Генезис эпоса «Нарты» (Майкоп, 1997), «Память нации. Идейно-тематическое и художественное своеобразие героического эпоса «Нарты» (Майкоп, 2002).

Мыхэм шIэныгъэлэжьым инджылызыбзэмрэкIэ французыбзэмрэкIэ резюмехэр афишIыгъэх. ИIофшIагъэхэмкIэ къыгъэлъэгъуагъ ыкIи научнэ сообществэм шъыпкъэкIэ ыштагъ лIыхъужъ нарт эпосым ыкупкI адыгэу зэрэщытыр.

ШIэныгъэлэжьэу ХьэдэгъэлIэ Аскэр Европэм икавказологхэм яобществэ зэIукIэшхоу ышIыхэрэм ахэлажьэщтыгъ. Ащ ежьи хэтыгъ. Англием, Голландием, Германием, Урысыем ащызэхащэрэ Iофтхьабзэхэм къащыгущыIэщтыгъ. Доклад гъэшIэгъонхэр къащишIыщтыгъ, секциехэр ащызэрищэщтыгъэх. Аскэр икIэщакIоу мы обществэм ия VI-рэ зэIукIэ Мыекъуапэ 1992-рэ илъэсым щыкIуагъ, дунаим ичIыпIэ зэфэшъхьафыбэмэ къарыкIыгъэ шIэныгъэлэжьышхохэр ащ къэкIогъагъэх. «Нарт эпосымрэ кавказ бзэшIэныгъэмрэ» ыцIэу, зэIукIэм иматериалхэр дэтхэу 1994-рэ илъэсым Мыекъуапэ тхылъ кIэракIэ къыщыдагъэкIыгъ.

1996-рэ илъэсым Мыекъуапэ республикэ конференциеу щыкIуагъэм хэлэжьагъэхэм ялъэIукIэ 2002-рэ илъэсыр ЮНЕСКО-м нартмэ я Мафэу ыгъэнэфэгъагъ. А унашъом елъытыгъэу Дунэе конференцие Налщык щыкIогъагъ. Джащ фэдэу ХьэдэгъэлIэ Аскэр «Нартхэм ямашIо орэмыкIуас» зыфиIорэ фестивалыр чIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащызэхищагъ. ЕджапIэхэм, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм тилъэпкъ иэпос зэрэщызэрагъашIэрэр къызщагъэлъэгъорэ зэнэкъокъухэм шIэныгъэлэжьым гъунэ алъифыщтыгъ. Иунэе мылъкукIэ текIоныгъэр къыдэзыхыгъэхэм шIухьафтынхэр афишIыщтыгъ. КIэлэеджакIохэр нарт пщыналъэхэм якъэIонкIэ, нарт къэбархэм якъэIотэнкIэ, нарт лIыхъужъхэм ясурэтхэм яшIынкIэ зэнэкъокъущтыгъэх.

ХьэдэгъалIэр зэхэщэкIошхуагъ. Нарт томиблыр къызыдэкIыгъэр илъэс 25-рэ зэрэхъугъэр 1996-рэ илъэсым хагъэунэфыкIынымкIэ Iофышхо ышIагъ. ШIэныгъэлэжьхэми тхылъым осэшхо къыфашIыгъ. ГущыIэм пае, Сирием (Дамаск) щыпсэурэ шIэныгъэлэжьэу Адель Абдулсэлам Лащэм мырэущтэу къытхыгъ: «Нартхэм ятомибл адыгэхэм ядышъэ Iошъхьибл. ХьэдэгъалIэм адыгэмэ якIэн мыкIодыжьынэу ышIыгъ». Джон Коларуссо (Канада) профессор-кавказологым «Гадагатль сделал бессмертным духовное и культурное наследие адыгов… Семитомник «Нарты» больше поможет нации, чем деньги и оружие» ыIогъагъ. Профессорэу Сидельниковым (Москва) лъэшэу ыгъэшIэгъогъагъ ХьэдэгъалIэм ышIэгъэ Iофыр. Ары зыкIиIуагъэр: «Я удивлен богатырской работой составителя. Это огромное богатство адыгского народа».

Аскэр фэягъ нартхэр нэмыкIыбзэхэмкIэ къыгъэгущыIэнхэу. Адыгэ эпосыр цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм алъигъэIэсынэу, дунэе хъарзынэщым рилъхьанэу. Икъоу къыгурыIощтыгъэ ащ имэхьанэ. Джащ фэд томиблэу адыгабзэкIэ къыхаутыгъэу гъотыгъуае хъужьыгъэр къыдигъэкIыжьынэу фэягъ зы монографие игъусэу. А Iофыри ригъэжьэгъагъ, ау ар къыдэхъугъагъэп. Аскэр зыкIэхъопсыщтыгъэ Iофыр (томиблым икъыдэгъэкIыжьын) институтым фольклорымкIэ иотдел 2017-рэ илъэсым зэшIуихыгъ. Меценатэу Шъэумэн Хьазрэт иунэе мылъкукIэ томиблыр икIэрыкIэу къытырадзэжьыгъ.

Нарт лIыхъужъхэмрэ гуащэхэмрэ, Аскэр зэрэкIэхъопсыщтыгъэу, нэмыкIыбзэхэмкIи, гущыIэм пае, тыркубзэкIэ къэгущыIагъэх. Хъуажъ Фахьри къэбэртэябзэкIэ ыкIи тыркубзэкIэ «Нарт Саусэрыкъу» ыIоу тхылъ къыдигъэкIыгъ. Ащ къыдэхьагъэх Саусэрыкъо, Сэтэнае, Орзэмэдж, Тотрэщ афэгъэхьыгъэ текстхэр. Тхылъыр 2014-рэ илъэсым къыдэкIыгъ. Ежь Аскэри псаузэ «Нарт Лъэпшъ ищэбзэщэкI» ыIоу ыгъэхьазэрыгъагъэри тыркубзэкIэ къытырадзэгъагъ.

Аскэр зэрэтшIэрэр шIэныгъэлэжьышхоу ары, ау ащ изакъоп, ар поэт гъэшIэгъон. Адыгэ литературэм ихьаси лъэшэу щылэжьагъ. Усэхэр зыдэт тхылъ пчъагъэ къыдигъэкIыгъ. Ахэр Мыекъуапэ, Краснодар, Москва къащыхаутыгъэх. Аскэр усэн Iофым къыфэзыгъэущыгъагъэр Пушкиным ипоэмэу «Тазит» зыфиIорэр арэу зэрэщытыр бэрэ къыIотэжьыщтыгъ. Лъэшэу фэрэзагъ икIэлэегъаджэу Къудаикъо Рэщыдэ. Ежь къызэриIотэжьыщтыгъэмкIэ, итэтэжъэу ЛIымафэ къыфиIуатэщтыгъэ хъишъэмэ ащыщ горэ усэкIэ къыIотэжьы шIоигъо хъугъагъэ. Джащ тхэныр щыригъэжьэгъагъ.

ХьэдэгъалIэм усэкIэ ытхыгъэ поэмэу «Адыгэм ыпхъу» зэ уеджагъэмэ, щыгъупшэгъуай. Аскэр ихудожественнэ творчествэ зэманыжъым адыгэм ищыIэкIагъэ, хэгъэгу зэошхом адыгэмэ щыIэкIакIэу яIэ хъугъэм чIыпIэшхо щаубыты.

ХьэдэгъэлIэ Аскэр цIыфхэр шIу ылъэгъущтыгъ, хьалэлыгъ, хъяр зиIи къин зиIи ыIэ афищэищтыгъ. Тэ, иIофшIэгъухэм, къытфэгумэкIыщтыгъ. ЫнаIэ къыттетыгъ, тиIофшIагъэхэм гъунэ алъифыщтыгъ. Наукэ иным куоу тыхищэ шIоигъуагъ.

Адыгэ лъэпкъ культурэм, наукэм иIахьышIу ахишIыхьагъ, щытхъушхуи къылэжьыгъ. Аскэр Урысые Федерацием культурэмкIэ изаслуженнэ IофышI, республикэм шIэныгъэхэмкIэ изаслуженнэ IофышIэшху, Адыгэ Республикэм инароднэ поэт, «Адыгеим и Щытхъузехь» зыфиIорэ медалыр къыфагъэшъошагъ, Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо премие илауреат, Дунэе Адыгэ академием иакадемик, къалэу Шъачэ, поселкэу ПсышIуапэ, къызыщыхъугъэ Хьатикъуае, районым, къуаджэхэу Нэшъукъуае, Щынджые яцIыф гъэшIуагъ. Европэм икавказоведхэм яобществэ хэтыгъ. Игугъу дахэкIэ ашIыжьы. Институтым IорIуатэмкIэ иотдел шIэныгъэлэжьым ыцIэкIэ 2017-рэ илъэсым Дунэе симпозиумэу шIэныгъэлэжьыбэ зыхэлэжьагъэр зэхищэгъагъ. Мыгъи шIэныгъэлэжьыр къызыхъугъэр илъэсишъэ зыщыхъурэм ащ фэдэ Iофтхьабзэ фызэхэтщэщт. Ыпэрэ симпозиумым иматериалхэр къыдэдгъэкIыгъагъ, мыгъи ар тыгу хэлъ. ШIэныгъэлэжьым икъуаджэ Iэнэ хъурае щызэхатщэ тшIоигъу, иIофшIагъэхэм ябиблиографие къыдэдгъэкIынэуи тегупшысэ. Аскэр ищыIэныгъэ, инаучнэ ыкIи итворческэ гъогу къатегущыIэрэ къэтынхэр тэгъэхьазэрых. Литературнэ-художественнэ журналитIоу республикэм къыщыдэкIыхэрэм, АРИГИ-м инаучнэ журналэу «Вестникым» Аскэр фэгъэхьыгъэ тхыгъэхэр къащыхэтыутыщтых.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://adygvoice.ru/2022/06/23/%d0%b8%d0%bb%d1%8d%d0%b6%d1%8c%d1%8b%d0%b3%d1%8a%d1%8d-%d1%89%d1%8b%d1%82%d1%85%d1%8a%d1%83%d1%88%d1%85%d0%be-%d0%ba%d1%8a%d1%8b%d1%84%d0%b8%d1%85%d1%8c%d1%8b%d0%b3%d1%8a/ |title=Илэжьыгъэ щытхъушхо къыфихьыгъ |orig-date=23 June 2022 |publisher= Адыгэ макъ |access-date=19 July 2023}}&lt;/ref&gt;

==Зэпыщэхэр==</text>
      <sha1>iqz0fvemz68bhbiut73uk2s1fr3zax6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16938</id>
      <parentid>16933</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:26:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19145" sha1="aqa72u71oaatg5357hhwi1y583iqn8w" xml:space="preserve">[[File:Gadagatl A.A.jpg|250px|thumb|right|ХьэдэгъэлӀэ Аскэр]]
'''ХьэдэгъэлӀэ Аскэр''' (1922 — 2009) Ӏоныгъо мазэм и 25-м, 1915-рэ илъэсым Красногвардейскэ районым ит къуаджэу Хьатикъуае къыщыхъугъ.

ШӀэныгъэлэжьэу, усакӀоу, зекӀолӀэу ХьэдэгъэлӀэ Аскэр 1922-рэ илъэсым Ӏоныгъом и 20-м къуаджэу Хьатикъуае къыщыхъугъ. Сабыир дунаим щызэлъашӀэрэ шӀэныгъэлэжьышхо хъущтми, нарт батырхэр ыгъэшэсыжьыщтми зыми ышӀагъэп.

ХьэдэгъэлӀэ Аскэр Адыгэ къэралыгъо кӀэлэегъэджэ училищым щеджагъ, Адыгэ къэралыгъо кӀэлэегъэджэ институтыр къыухыгъ. Зэошхэу нэмыц техакӀохэм къыташӀылӀагъэм хэлэжьагъ. Зэо ужым Адыгэ научнэ-ушэтэкӀо институтым ӀофшӀэныр щырегъажьэ ыкӀи илъэс 63-рэ щэлажьэ. ИӀофшӀагъэ щытхъушхо къыфехьы, ыцӀэ лъагэу еӀэты.
Аскэр наукэшхом игъогу теуцуагъ. Аспирантурэр къыухыгъ. Кандидат, нэужым доктор, академик хъугъэ. Ащ угъоен лъэныкъомкӀэ Ӏофышхо ышӀагъ. Адыгэ хэкум, Къэбэртае, Черкесием, хыӀушъо Шапсыгъэм, Краснодар краим ащыугъоягъ. А илъэсхэм Аскэр ынаӀэ эпосым лъэшэу тыридзагъ. Тбилиси аспирантурэм зэкӀом, грузин шӀэныгъэлэжьхэм нарт эпосым дэлэжьэным къыфагъэущыгъ, нахь кӀагъэгушӀугъ.

Лъэпкъ баиныгъэшхоу итэкъухьагъэ хъугъэр къыугъоижьыным кӀуачӀэу иӀэр рихьылӀагъ. ЗыфасӀорэр тижэрыӀо усэ шӀагъохэр ары. Ахэр зышӀэхэрэр, къэзыӀуатэхэрэр къыхэгъэщыгъэнхэ ыкӀи къэтхыжьыгъэнхэ фэягъ. Зэгъэфагъэу институтым иархив хэлъхьагъэу, етӀанэ тхылъ шӀыгъэу къыдэгъэкӀыгъэнхэ фэягъ. Ащ къыкӀэлъыкӀоу ушэтынхэр яшӀылӀэгъэнхэу щытыгъ. ШӀэныгъэлэжьхэр зыщызэӀукӀэхэу, фольклор наукэм къыгъэуцурэ Ӏофыгъохэм, шъхьадж иӀорӀотэ бай зыщытегущыӀэхэрэр зэхэщэгъэнхэ, нэмыкӀ чӀыпӀэхэм ащашӀырэ научнэ форум инхэм ахэлэжьэнхэ фэягъ. КъэбарӀуатэхэм, тхыдэӀуатэхэм, орэдыӀохэм, джэгуакӀохэм апае зэӀукӀэхэр, конференциехэр, фольклор-этнографическэ, фольклор-музыкальнэ экспедициехэр зэхэщэгъэнхэу щытыгъ. Джа зэпстэуми Аскэр иӀахьышӀу ахэлъ.

Лъэпкъ кӀэным иугъоижьын къыфэдгъэзэжьмэ, нарт пщыналъэхэм, къэбархэм, орэдхэм ауж бэрэ зэрифагъ. Израиль, Америкэм, Тыркуем, Сирием ащыпсэурэ адыгэхэм яӀорӀуатэхэр къытхыжьыгъэх. «Адыгэ лъэпкъ эпосым сызыпэхьэм, ащ фэдизрэ сыпылъыщтми, илъэс 20-м ехъу ыхьыщтми, ары пакӀошъ, нартмэ ялъагъо псыхъохэр, хыхэр, Атлантическэ океаныр зэпысагъэчыщтыми, тилъэпкъэгъухэр нахьыбэу зэрыс хэгъэгумэ саращэщтыми сшӀагъэп. Ахэм яжэдэкӀэу нарт пщыналъэхэр, къэбархэр, орэдхэр тхьапэм езгъэкӀущтхэми, магнит лентэм тестхэщтми сшӀагъэп», – ыӀощтыгъ шӀэныгъэлэжьым.

1971-рэ илъэсым ХьэдэгъалӀэр Америкэм кӀогъагъэ. СССР-мкӀэ апэу зылъапэ Америкэм ичӀыгу изыдзагъэхэм ар ащыщыгъ. КӀубэ Щэбанэ икӀэн къыщэжьыгъагъ. Ари псынкӀагъэп. Архивыр СССР-м къэпщэжьыным пае типосольствэу Америкэм щыӀэм Ӏизын къыӀыпхын фэягъ. КӀубэр Патерсон дэсыгъ. Ӏоф пстэури Аскэр зэпигъэфагъ. Письмэ атхыгъ консулэу, СССР-м и Посольствэ иятӀонэрэ секретарэу Л.В. Щербаковым ыцӀэкӀэ. Мары ащ итхэгъагъэр: «Товарищу Л.В. Щербакову, консулу, второму секретарю Посольства СССР в Вашингтоне. Согласно Вашему совету я в г. Патерсоне составил опись текстов адыгского фольклора и адыгского народного эпоса «Нарты», отобранных из личного архива Шабана Кубова и предназначенного для передачи Адыгейскому научно-исследовательскому институту (Гоголя, 8).

Прошу Вашего разрешения на ввоз материалов в СССР».

Ащ описэу материалхэм ягъусэри гуилъхьажьыхи, кӀэтхэжьыгъ. Архивыр тикъэралыгъо къырищэжьынэу Щербаковым Ӏизын къыритыгъ. Джар икъэщэжьыкӀэу КӀубэ Щэбанэ икӀэн Аскэр къыщэжьыгъ.

1993-рэ илъэсым шэкӀогъум и 25-м Аскэр апэу адыгэхэмкӀэ Израиль кӀуагъэ. Ащ къыщегъэжьагъэу мы мафэр адыгэм и Мафэу агъэмэфэкӀы.

Нарт Саусэрыкъо нартхэм машӀор къызэрафихьыжьыгъэм фэдэу Аскэри ахэм апэу анигъэсыгъ чӀыгужъым иджэныкъо машӀо ифэбагъэ, машӀом иӀугъо фабэ акӀигъэуагъ. Къэралыгъо зэфэшъхьафхэм арыс адыгэхэм лъэмыдж афишӀыгъ, гъогур къафызэӀуихыгъ. Аскэр ӀэкӀыб хэгъэгубэмэ ащашӀэ, шӀу ащалъэгъу, ащалъытэ. Ахэм ащыщэу Тыркуем 1998-рэ илъэсым фольклор-этнографическэ экспедициеу щыӀагъэм сэри сыхэтыгъ. Ащ къыгъэлъэгъуагъ гуфэбэныгъэрэ шъхьэкӀафэрэ ХьэдэгъэлӀэ Аскэр къызэрэфыряӀэр.

Аскэр адыгэ лӀыхъужъ эпосэу «Нартхэр» зыфиӀорэр 1968 – 1971-рэ илъэсхэм зэрегъафэ, зэхегъэуцо, гущыӀапи, гущыӀалъи, эпосыр къэзыӀотэгъэ тхыдэуатэхэм ясурэтхэри, ущызгъэгъуази дэтэу тхылъибл хъоу къыдегъэкӀы. Адыгэ сурэтышӀ ӀэпэӀасэхэу, дунаим щызэлъашӀэхэрэ Мэрэтыкъо Долэтрэ Хьапыщт Аисэрэ «Нартхэр» агъэкӀэрэкӀагъ. Мы ӀофшӀэгъэшхомкӀэ ХьэдэгъалӀэм шӀушӀэгъэ ин адыгэ лъэпкъым фишӀагъ.

Наукэм щылажьэхэрэм ашӀэ нарт эпосыр зиемкӀэ зэнэкъокъушхохэр зэрэщыӀагъэхэр. Зы нэбгырэмкӀэ ӀофшӀэгъэ иныгъ эпосыр къэуугъоин, зэбгъэфэн, къыдэбгъэкӀыныр, ау Аскэр ащ къыщыуцугъэп. Ушэтын инхэр эпосым ехьылӀагъэу ышӀыгъэх. Ахэм къатыгъэх монографиехэу «Героический эпос Нарты и его генезис» (Краснодар, 1967), «Героический эпос Нарты адыгских (черкесских) народов» (Майкоп, 1987), «Память нации. Генезис эпоса «Нарты» (Майкоп, 1997), «Память нации. Идейно-тематическое и художественное своеобразие героического эпоса «Нарты» (Майкоп, 2002).

Мыхэм шӀэныгъэлэжьым инджылызыбзэмрэкӀэ французыбзэмрэкӀэ резюмехэр афишӀыгъэх. ИӀофшӀагъэхэмкӀэ къыгъэлъэгъуагъ ыкӀи научнэ сообществэм шъыпкъэкӀэ ыштагъ лӀыхъужъ нарт эпосым ыкупкӀ адыгэу зэрэщытыр.

ШӀэныгъэлэжьэу ХьэдэгъэлӀэ Аскэр Европэм икавказологхэм яобществэ зэӀукӀэшхоу ышӀыхэрэм ахэлажьэщтыгъ. Ащ ежьи хэтыгъ. Англием, Голландием, Германием, Урысыем ащызэхащэрэ Ӏофтхьабзэхэм къащыгущыӀэщтыгъ. Доклад гъэшӀэгъонхэр къащишӀыщтыгъ, секциехэр ащызэрищэщтыгъэх. Аскэр икӀэщакӀоу мы обществэм ия VӀ-рэ зэӀукӀэ Мыекъуапэ 1992-рэ илъэсым щыкӀуагъ, дунаим ичӀыпӀэ зэфэшъхьафыбэмэ къарыкӀыгъэ шӀэныгъэлэжьышхохэр ащ къэкӀогъагъэх. «Нарт эпосымрэ кавказ бзэшӀэныгъэмрэ» ыцӀэу, зэӀукӀэм иматериалхэр дэтхэу 1994-рэ илъэсым Мыекъуапэ тхылъ кӀэракӀэ къыщыдагъэкӀыгъ.

1996-рэ илъэсым Мыекъуапэ республикэ конференциеу щыкӀуагъэм хэлэжьагъэхэм ялъэӀукӀэ 2002-рэ илъэсыр ЮНЕСКО-м нартмэ я Мафэу ыгъэнэфэгъагъ. А унашъом елъытыгъэу Дунэе конференцие Налщык щыкӀогъагъ. Джащ фэдэу ХьэдэгъэлӀэ Аскэр «Нартхэм ямашӀо орэмыкӀуас» зыфиӀорэ фестивалыр чӀыпӀэ зэфэшъхьафхэм ащызэхищагъ. ЕджапӀэхэм, кӀэлэцӀыкӀу ӀыгъыпӀэхэм тилъэпкъ иэпос зэрэщызэрагъашӀэрэр къызщагъэлъэгъорэ зэнэкъокъухэм шӀэныгъэлэжьым гъунэ алъифыщтыгъ. Иунэе мылъкукӀэ текӀоныгъэр къыдэзыхыгъэхэм шӀухьафтынхэр афишӀыщтыгъ. КӀэлэеджакӀохэр нарт пщыналъэхэм якъэӀонкӀэ, нарт къэбархэм якъэӀотэнкӀэ, нарт лӀыхъужъхэм ясурэтхэм яшӀынкӀэ зэнэкъокъущтыгъэх.

ХьэдэгъалӀэр зэхэщэкӀошхуагъ. Нарт томиблыр къызыдэкӀыгъэр илъэс 25-рэ зэрэхъугъэр 1996-рэ илъэсым хагъэунэфыкӀынымкӀэ Ӏофышхо ышӀагъ. ШӀэныгъэлэжьхэми тхылъым осэшхо къыфашӀыгъ. ГущыӀэм пае, Сирием (Дамаск) щыпсэурэ шӀэныгъэлэжьэу Адель Абдулсэлам Лащэм мырэущтэу къытхыгъ: «Нартхэм ятомибл адыгэхэм ядышъэ Ӏошъхьибл. ХьэдэгъалӀэм адыгэмэ якӀэн мыкӀодыжьынэу ышӀыгъ». Джон Коларуссо (Канада) профессор-кавказологым «Гадагатль сделал бессмертным духовное и культурное наследие адыгов… Семитомник «Нарты» больше поможет нации, чем деньги и оружие» ыӀогъагъ. Профессорэу Сидельниковым (Москва) лъэшэу ыгъэшӀэгъогъагъ ХьэдэгъалӀэм ышӀэгъэ Ӏофыр. Ары зыкӀиӀуагъэр: «Я удивлен богатырской работой составителя. Это огромное богатство адыгского народа».

Аскэр фэягъ нартхэр нэмыкӀыбзэхэмкӀэ къыгъэгущыӀэнхэу. Адыгэ эпосыр цӀыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм алъигъэӀэсынэу, дунэе хъарзынэщым рилъхьанэу. Икъоу къыгурыӀощтыгъэ ащ имэхьанэ. Джащ фэд томиблэу адыгабзэкӀэ къыхаутыгъэу гъотыгъуае хъужьыгъэр къыдигъэкӀыжьынэу фэягъ зы монографие игъусэу. А Ӏофыри ригъэжьэгъагъ, ау ар къыдэхъугъагъэп. Аскэр зыкӀэхъопсыщтыгъэ Ӏофыр (томиблым икъыдэгъэкӀыжьын) институтым фольклорымкӀэ иотдел 2017-рэ илъэсым зэшӀуихыгъ. Меценатэу Шъэумэн Хьазрэт иунэе мылъкукӀэ томиблыр икӀэрыкӀэу къытырадзэжьыгъ.

Нарт лӀыхъужъхэмрэ гуащэхэмрэ, Аскэр зэрэкӀэхъопсыщтыгъэу, нэмыкӀыбзэхэмкӀи, гущыӀэм пае, тыркубзэкӀэ къэгущыӀагъэх. Хъуажъ Фахьри къэбэртэябзэкӀэ ыкӀи тыркубзэкӀэ «Нарт Саусэрыкъу» ыӀоу тхылъ къыдигъэкӀыгъ. Ащ къыдэхьагъэх Саусэрыкъо, Сэтэнае, Орзэмэдж, Тотрэщ афэгъэхьыгъэ текстхэр. Тхылъыр 2014-рэ илъэсым къыдэкӀыгъ. Ежь Аскэри псаузэ «Нарт Лъэпшъ ищэбзэщэкӀ» ыӀоу ыгъэхьазэрыгъагъэри тыркубзэкӀэ къытырадзэгъагъ.

Аскэр зэрэтшӀэрэр шӀэныгъэлэжьышхоу ары, ау ащ изакъоп, ар поэт гъэшӀэгъон. Адыгэ литературэм ихьаси лъэшэу щылэжьагъ. Усэхэр зыдэт тхылъ пчъагъэ къыдигъэкӀыгъ. Ахэр Мыекъуапэ, Краснодар, Москва къащыхаутыгъэх. Аскэр усэн Ӏофым къыфэзыгъэущыгъагъэр Пушкиным ипоэмэу «Тазит» зыфиӀорэр арэу зэрэщытыр бэрэ къыӀотэжьыщтыгъ. Лъэшэу фэрэзагъ икӀэлэегъаджэу Къудаикъо Рэщыдэ. Ежь къызэриӀотэжьыщтыгъэмкӀэ, итэтэжъэу ЛӀымафэ къыфиӀуатэщтыгъэ хъишъэмэ ащыщ горэ усэкӀэ къыӀотэжьы шӀоигъо хъугъагъэ. Джащ тхэныр щыригъэжьэгъагъ.

ХьэдэгъалӀэм усэкӀэ ытхыгъэ поэмэу «Адыгэм ыпхъу» зэ уеджагъэмэ, щыгъупшэгъуай. Аскэр ихудожественнэ творчествэ зэманыжъым адыгэм ищыӀэкӀагъэ, хэгъэгу зэошхом адыгэмэ щыӀэкӀакӀэу яӀэ хъугъэм чӀыпӀэшхо щаубыты.

ХьэдэгъэлӀэ Аскэр цӀыфхэр шӀу ылъэгъущтыгъ, хьалэлыгъ, хъяр зиӀи къин зиӀи ыӀэ афищэищтыгъ. Тэ, иӀофшӀэгъухэм, къытфэгумэкӀыщтыгъ. ЫнаӀэ къыттетыгъ, тиӀофшӀагъэхэм гъунэ алъифыщтыгъ. Наукэ иным куоу тыхищэ шӀоигъуагъ.

Адыгэ лъэпкъ культурэм, наукэм иӀахьышӀу ахишӀыхьагъ, щытхъушхуи къылэжьыгъ. Аскэр Урысые Федерацием культурэмкӀэ изаслуженнэ ӀофышӀ, республикэм шӀэныгъэхэмкӀэ изаслуженнэ ӀофышӀэшху, Адыгэ Республикэм инароднэ поэт, «Адыгеим и Щытхъузехь» зыфиӀорэ медалыр къыфагъэшъошагъ, Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо премие илауреат, Дунэе Адыгэ академием иакадемик, къалэу Шъачэ, поселкэу ПсышӀуапэ, къызыщыхъугъэ Хьатикъуае, районым, къуаджэхэу Нэшъукъуае, Щынджые яцӀыф гъэшӀуагъ. Европэм икавказоведхэм яобществэ хэтыгъ. Игугъу дахэкӀэ ашӀыжьы. Институтым ӀорӀуатэмкӀэ иотдел шӀэныгъэлэжьым ыцӀэкӀэ 2017-рэ илъэсым Дунэе симпозиумэу шӀэныгъэлэжьыбэ зыхэлэжьагъэр зэхищэгъагъ. Мыгъи шӀэныгъэлэжьыр къызыхъугъэр илъэсишъэ зыщыхъурэм ащ фэдэ Ӏофтхьабзэ фызэхэтщэщт. Ыпэрэ симпозиумым иматериалхэр къыдэдгъэкӀыгъагъ, мыгъи ар тыгу хэлъ. ШӀэныгъэлэжьым икъуаджэ Ӏэнэ хъурае щызэхатщэ тшӀоигъу, иӀофшӀагъэхэм ябиблиографие къыдэдгъэкӀынэуи тегупшысэ. Аскэр ищыӀэныгъэ, инаучнэ ыкӀи итворческэ гъогу къатегущыӀэрэ къэтынхэр тэгъэхьазэрых. Литературнэ-художественнэ журналитӀоу республикэм къыщыдэкӀыхэрэм, АРИГИ-м инаучнэ журналэу «Вестникым» Аскэр фэгъэхьыгъэ тхыгъэхэр къащыхэтыутыщтых.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://adygvoice.ru/2022/06/23/%d0%b8%d0%bb%d1%8d%d0%b6%d1%8c%d1%8b%d0%b3%d1%8a%d1%8d-%d1%89%d1%8b%d1%82%d1%85%d1%8a%d1%83%d1%88%d1%85%d0%be-%d0%ba%d1%8a%d1%8b%d1%84%d0%b8%d1%85%d1%8c%d1%8b%d0%b3%d1%8a/ |title=Илэжьыгъэ щытхъушхо къыфихьыгъ |orig-date=23 June 2022 |publisher= Адыгэ макъ |access-date=19 July 2023}}&lt;/ref&gt;

==Зэпыщэхэр==</text>
      <sha1>aqa72u71oaatg5357hhwi1y583iqn8w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16939</id>
      <parentid>16938</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:26:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19147" sha1="nb6944nwqccyl10kt75s0wzzvgss5v1" xml:space="preserve">[[File:Gadagatl A.A.jpg|upright|thumb|right|ХьэдэгъэлӀэ Аскэр]]
'''ХьэдэгъэлӀэ Аскэр''' (1922 — 2009) Ӏоныгъо мазэм и 25-м, 1915-рэ илъэсым Красногвардейскэ районым ит къуаджэу Хьатикъуае къыщыхъугъ.

ШӀэныгъэлэжьэу, усакӀоу, зекӀолӀэу ХьэдэгъэлӀэ Аскэр 1922-рэ илъэсым Ӏоныгъом и 20-м къуаджэу Хьатикъуае къыщыхъугъ. Сабыир дунаим щызэлъашӀэрэ шӀэныгъэлэжьышхо хъущтми, нарт батырхэр ыгъэшэсыжьыщтми зыми ышӀагъэп.

ХьэдэгъэлӀэ Аскэр Адыгэ къэралыгъо кӀэлэегъэджэ училищым щеджагъ, Адыгэ къэралыгъо кӀэлэегъэджэ институтыр къыухыгъ. Зэошхэу нэмыц техакӀохэм къыташӀылӀагъэм хэлэжьагъ. Зэо ужым Адыгэ научнэ-ушэтэкӀо институтым ӀофшӀэныр щырегъажьэ ыкӀи илъэс 63-рэ щэлажьэ. ИӀофшӀагъэ щытхъушхо къыфехьы, ыцӀэ лъагэу еӀэты.
Аскэр наукэшхом игъогу теуцуагъ. Аспирантурэр къыухыгъ. Кандидат, нэужым доктор, академик хъугъэ. Ащ угъоен лъэныкъомкӀэ Ӏофышхо ышӀагъ. Адыгэ хэкум, Къэбэртае, Черкесием, хыӀушъо Шапсыгъэм, Краснодар краим ащыугъоягъ. А илъэсхэм Аскэр ынаӀэ эпосым лъэшэу тыридзагъ. Тбилиси аспирантурэм зэкӀом, грузин шӀэныгъэлэжьхэм нарт эпосым дэлэжьэным къыфагъэущыгъ, нахь кӀагъэгушӀугъ.

Лъэпкъ баиныгъэшхоу итэкъухьагъэ хъугъэр къыугъоижьыным кӀуачӀэу иӀэр рихьылӀагъ. ЗыфасӀорэр тижэрыӀо усэ шӀагъохэр ары. Ахэр зышӀэхэрэр, къэзыӀуатэхэрэр къыхэгъэщыгъэнхэ ыкӀи къэтхыжьыгъэнхэ фэягъ. Зэгъэфагъэу институтым иархив хэлъхьагъэу, етӀанэ тхылъ шӀыгъэу къыдэгъэкӀыгъэнхэ фэягъ. Ащ къыкӀэлъыкӀоу ушэтынхэр яшӀылӀэгъэнхэу щытыгъ. ШӀэныгъэлэжьхэр зыщызэӀукӀэхэу, фольклор наукэм къыгъэуцурэ Ӏофыгъохэм, шъхьадж иӀорӀотэ бай зыщытегущыӀэхэрэр зэхэщэгъэнхэ, нэмыкӀ чӀыпӀэхэм ащашӀырэ научнэ форум инхэм ахэлэжьэнхэ фэягъ. КъэбарӀуатэхэм, тхыдэӀуатэхэм, орэдыӀохэм, джэгуакӀохэм апае зэӀукӀэхэр, конференциехэр, фольклор-этнографическэ, фольклор-музыкальнэ экспедициехэр зэхэщэгъэнхэу щытыгъ. Джа зэпстэуми Аскэр иӀахьышӀу ахэлъ.

Лъэпкъ кӀэным иугъоижьын къыфэдгъэзэжьмэ, нарт пщыналъэхэм, къэбархэм, орэдхэм ауж бэрэ зэрифагъ. Израиль, Америкэм, Тыркуем, Сирием ащыпсэурэ адыгэхэм яӀорӀуатэхэр къытхыжьыгъэх. «Адыгэ лъэпкъ эпосым сызыпэхьэм, ащ фэдизрэ сыпылъыщтми, илъэс 20-м ехъу ыхьыщтми, ары пакӀошъ, нартмэ ялъагъо псыхъохэр, хыхэр, Атлантическэ океаныр зэпысагъэчыщтыми, тилъэпкъэгъухэр нахьыбэу зэрыс хэгъэгумэ саращэщтыми сшӀагъэп. Ахэм яжэдэкӀэу нарт пщыналъэхэр, къэбархэр, орэдхэр тхьапэм езгъэкӀущтхэми, магнит лентэм тестхэщтми сшӀагъэп», – ыӀощтыгъ шӀэныгъэлэжьым.

1971-рэ илъэсым ХьэдэгъалӀэр Америкэм кӀогъагъэ. СССР-мкӀэ апэу зылъапэ Америкэм ичӀыгу изыдзагъэхэм ар ащыщыгъ. КӀубэ Щэбанэ икӀэн къыщэжьыгъагъ. Ари псынкӀагъэп. Архивыр СССР-м къэпщэжьыным пае типосольствэу Америкэм щыӀэм Ӏизын къыӀыпхын фэягъ. КӀубэр Патерсон дэсыгъ. Ӏоф пстэури Аскэр зэпигъэфагъ. Письмэ атхыгъ консулэу, СССР-м и Посольствэ иятӀонэрэ секретарэу Л.В. Щербаковым ыцӀэкӀэ. Мары ащ итхэгъагъэр: «Товарищу Л.В. Щербакову, консулу, второму секретарю Посольства СССР в Вашингтоне. Согласно Вашему совету я в г. Патерсоне составил опись текстов адыгского фольклора и адыгского народного эпоса «Нарты», отобранных из личного архива Шабана Кубова и предназначенного для передачи Адыгейскому научно-исследовательскому институту (Гоголя, 8).

Прошу Вашего разрешения на ввоз материалов в СССР».

Ащ описэу материалхэм ягъусэри гуилъхьажьыхи, кӀэтхэжьыгъ. Архивыр тикъэралыгъо къырищэжьынэу Щербаковым Ӏизын къыритыгъ. Джар икъэщэжьыкӀэу КӀубэ Щэбанэ икӀэн Аскэр къыщэжьыгъ.

1993-рэ илъэсым шэкӀогъум и 25-м Аскэр апэу адыгэхэмкӀэ Израиль кӀуагъэ. Ащ къыщегъэжьагъэу мы мафэр адыгэм и Мафэу агъэмэфэкӀы.

Нарт Саусэрыкъо нартхэм машӀор къызэрафихьыжьыгъэм фэдэу Аскэри ахэм апэу анигъэсыгъ чӀыгужъым иджэныкъо машӀо ифэбагъэ, машӀом иӀугъо фабэ акӀигъэуагъ. Къэралыгъо зэфэшъхьафхэм арыс адыгэхэм лъэмыдж афишӀыгъ, гъогур къафызэӀуихыгъ. Аскэр ӀэкӀыб хэгъэгубэмэ ащашӀэ, шӀу ащалъэгъу, ащалъытэ. Ахэм ащыщэу Тыркуем 1998-рэ илъэсым фольклор-этнографическэ экспедициеу щыӀагъэм сэри сыхэтыгъ. Ащ къыгъэлъэгъуагъ гуфэбэныгъэрэ шъхьэкӀафэрэ ХьэдэгъэлӀэ Аскэр къызэрэфыряӀэр.

Аскэр адыгэ лӀыхъужъ эпосэу «Нартхэр» зыфиӀорэр 1968 – 1971-рэ илъэсхэм зэрегъафэ, зэхегъэуцо, гущыӀапи, гущыӀалъи, эпосыр къэзыӀотэгъэ тхыдэуатэхэм ясурэтхэри, ущызгъэгъуази дэтэу тхылъибл хъоу къыдегъэкӀы. Адыгэ сурэтышӀ ӀэпэӀасэхэу, дунаим щызэлъашӀэхэрэ Мэрэтыкъо Долэтрэ Хьапыщт Аисэрэ «Нартхэр» агъэкӀэрэкӀагъ. Мы ӀофшӀэгъэшхомкӀэ ХьэдэгъалӀэм шӀушӀэгъэ ин адыгэ лъэпкъым фишӀагъ.

Наукэм щылажьэхэрэм ашӀэ нарт эпосыр зиемкӀэ зэнэкъокъушхохэр зэрэщыӀагъэхэр. Зы нэбгырэмкӀэ ӀофшӀэгъэ иныгъ эпосыр къэуугъоин, зэбгъэфэн, къыдэбгъэкӀыныр, ау Аскэр ащ къыщыуцугъэп. Ушэтын инхэр эпосым ехьылӀагъэу ышӀыгъэх. Ахэм къатыгъэх монографиехэу «Героический эпос Нарты и его генезис» (Краснодар, 1967), «Героический эпос Нарты адыгских (черкесских) народов» (Майкоп, 1987), «Память нации. Генезис эпоса «Нарты» (Майкоп, 1997), «Память нации. Идейно-тематическое и художественное своеобразие героического эпоса «Нарты» (Майкоп, 2002).

Мыхэм шӀэныгъэлэжьым инджылызыбзэмрэкӀэ французыбзэмрэкӀэ резюмехэр афишӀыгъэх. ИӀофшӀагъэхэмкӀэ къыгъэлъэгъуагъ ыкӀи научнэ сообществэм шъыпкъэкӀэ ыштагъ лӀыхъужъ нарт эпосым ыкупкӀ адыгэу зэрэщытыр.

ШӀэныгъэлэжьэу ХьэдэгъэлӀэ Аскэр Европэм икавказологхэм яобществэ зэӀукӀэшхоу ышӀыхэрэм ахэлажьэщтыгъ. Ащ ежьи хэтыгъ. Англием, Голландием, Германием, Урысыем ащызэхащэрэ Ӏофтхьабзэхэм къащыгущыӀэщтыгъ. Доклад гъэшӀэгъонхэр къащишӀыщтыгъ, секциехэр ащызэрищэщтыгъэх. Аскэр икӀэщакӀоу мы обществэм ия VӀ-рэ зэӀукӀэ Мыекъуапэ 1992-рэ илъэсым щыкӀуагъ, дунаим ичӀыпӀэ зэфэшъхьафыбэмэ къарыкӀыгъэ шӀэныгъэлэжьышхохэр ащ къэкӀогъагъэх. «Нарт эпосымрэ кавказ бзэшӀэныгъэмрэ» ыцӀэу, зэӀукӀэм иматериалхэр дэтхэу 1994-рэ илъэсым Мыекъуапэ тхылъ кӀэракӀэ къыщыдагъэкӀыгъ.

1996-рэ илъэсым Мыекъуапэ республикэ конференциеу щыкӀуагъэм хэлэжьагъэхэм ялъэӀукӀэ 2002-рэ илъэсыр ЮНЕСКО-м нартмэ я Мафэу ыгъэнэфэгъагъ. А унашъом елъытыгъэу Дунэе конференцие Налщык щыкӀогъагъ. Джащ фэдэу ХьэдэгъэлӀэ Аскэр «Нартхэм ямашӀо орэмыкӀуас» зыфиӀорэ фестивалыр чӀыпӀэ зэфэшъхьафхэм ащызэхищагъ. ЕджапӀэхэм, кӀэлэцӀыкӀу ӀыгъыпӀэхэм тилъэпкъ иэпос зэрэщызэрагъашӀэрэр къызщагъэлъэгъорэ зэнэкъокъухэм шӀэныгъэлэжьым гъунэ алъифыщтыгъ. Иунэе мылъкукӀэ текӀоныгъэр къыдэзыхыгъэхэм шӀухьафтынхэр афишӀыщтыгъ. КӀэлэеджакӀохэр нарт пщыналъэхэм якъэӀонкӀэ, нарт къэбархэм якъэӀотэнкӀэ, нарт лӀыхъужъхэм ясурэтхэм яшӀынкӀэ зэнэкъокъущтыгъэх.

ХьэдэгъалӀэр зэхэщэкӀошхуагъ. Нарт томиблыр къызыдэкӀыгъэр илъэс 25-рэ зэрэхъугъэр 1996-рэ илъэсым хагъэунэфыкӀынымкӀэ Ӏофышхо ышӀагъ. ШӀэныгъэлэжьхэми тхылъым осэшхо къыфашӀыгъ. ГущыӀэм пае, Сирием (Дамаск) щыпсэурэ шӀэныгъэлэжьэу Адель Абдулсэлам Лащэм мырэущтэу къытхыгъ: «Нартхэм ятомибл адыгэхэм ядышъэ Ӏошъхьибл. ХьэдэгъалӀэм адыгэмэ якӀэн мыкӀодыжьынэу ышӀыгъ». Джон Коларуссо (Канада) профессор-кавказологым «Гадагатль сделал бессмертным духовное и культурное наследие адыгов… Семитомник «Нарты» больше поможет нации, чем деньги и оружие» ыӀогъагъ. Профессорэу Сидельниковым (Москва) лъэшэу ыгъэшӀэгъогъагъ ХьэдэгъалӀэм ышӀэгъэ Ӏофыр. Ары зыкӀиӀуагъэр: «Я удивлен богатырской работой составителя. Это огромное богатство адыгского народа».

Аскэр фэягъ нартхэр нэмыкӀыбзэхэмкӀэ къыгъэгущыӀэнхэу. Адыгэ эпосыр цӀыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм алъигъэӀэсынэу, дунэе хъарзынэщым рилъхьанэу. Икъоу къыгурыӀощтыгъэ ащ имэхьанэ. Джащ фэд томиблэу адыгабзэкӀэ къыхаутыгъэу гъотыгъуае хъужьыгъэр къыдигъэкӀыжьынэу фэягъ зы монографие игъусэу. А Ӏофыри ригъэжьэгъагъ, ау ар къыдэхъугъагъэп. Аскэр зыкӀэхъопсыщтыгъэ Ӏофыр (томиблым икъыдэгъэкӀыжьын) институтым фольклорымкӀэ иотдел 2017-рэ илъэсым зэшӀуихыгъ. Меценатэу Шъэумэн Хьазрэт иунэе мылъкукӀэ томиблыр икӀэрыкӀэу къытырадзэжьыгъ.

Нарт лӀыхъужъхэмрэ гуащэхэмрэ, Аскэр зэрэкӀэхъопсыщтыгъэу, нэмыкӀыбзэхэмкӀи, гущыӀэм пае, тыркубзэкӀэ къэгущыӀагъэх. Хъуажъ Фахьри къэбэртэябзэкӀэ ыкӀи тыркубзэкӀэ «Нарт Саусэрыкъу» ыӀоу тхылъ къыдигъэкӀыгъ. Ащ къыдэхьагъэх Саусэрыкъо, Сэтэнае, Орзэмэдж, Тотрэщ афэгъэхьыгъэ текстхэр. Тхылъыр 2014-рэ илъэсым къыдэкӀыгъ. Ежь Аскэри псаузэ «Нарт Лъэпшъ ищэбзэщэкӀ» ыӀоу ыгъэхьазэрыгъагъэри тыркубзэкӀэ къытырадзэгъагъ.

Аскэр зэрэтшӀэрэр шӀэныгъэлэжьышхоу ары, ау ащ изакъоп, ар поэт гъэшӀэгъон. Адыгэ литературэм ихьаси лъэшэу щылэжьагъ. Усэхэр зыдэт тхылъ пчъагъэ къыдигъэкӀыгъ. Ахэр Мыекъуапэ, Краснодар, Москва къащыхаутыгъэх. Аскэр усэн Ӏофым къыфэзыгъэущыгъагъэр Пушкиным ипоэмэу «Тазит» зыфиӀорэр арэу зэрэщытыр бэрэ къыӀотэжьыщтыгъ. Лъэшэу фэрэзагъ икӀэлэегъаджэу Къудаикъо Рэщыдэ. Ежь къызэриӀотэжьыщтыгъэмкӀэ, итэтэжъэу ЛӀымафэ къыфиӀуатэщтыгъэ хъишъэмэ ащыщ горэ усэкӀэ къыӀотэжьы шӀоигъо хъугъагъэ. Джащ тхэныр щыригъэжьэгъагъ.

ХьэдэгъалӀэм усэкӀэ ытхыгъэ поэмэу «Адыгэм ыпхъу» зэ уеджагъэмэ, щыгъупшэгъуай. Аскэр ихудожественнэ творчествэ зэманыжъым адыгэм ищыӀэкӀагъэ, хэгъэгу зэошхом адыгэмэ щыӀэкӀакӀэу яӀэ хъугъэм чӀыпӀэшхо щаубыты.

ХьэдэгъэлӀэ Аскэр цӀыфхэр шӀу ылъэгъущтыгъ, хьалэлыгъ, хъяр зиӀи къин зиӀи ыӀэ афищэищтыгъ. Тэ, иӀофшӀэгъухэм, къытфэгумэкӀыщтыгъ. ЫнаӀэ къыттетыгъ, тиӀофшӀагъэхэм гъунэ алъифыщтыгъ. Наукэ иным куоу тыхищэ шӀоигъуагъ.

Адыгэ лъэпкъ культурэм, наукэм иӀахьышӀу ахишӀыхьагъ, щытхъушхуи къылэжьыгъ. Аскэр Урысые Федерацием культурэмкӀэ изаслуженнэ ӀофышӀ, республикэм шӀэныгъэхэмкӀэ изаслуженнэ ӀофышӀэшху, Адыгэ Республикэм инароднэ поэт, «Адыгеим и Щытхъузехь» зыфиӀорэ медалыр къыфагъэшъошагъ, Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо премие илауреат, Дунэе Адыгэ академием иакадемик, къалэу Шъачэ, поселкэу ПсышӀуапэ, къызыщыхъугъэ Хьатикъуае, районым, къуаджэхэу Нэшъукъуае, Щынджые яцӀыф гъэшӀуагъ. Европэм икавказоведхэм яобществэ хэтыгъ. Игугъу дахэкӀэ ашӀыжьы. Институтым ӀорӀуатэмкӀэ иотдел шӀэныгъэлэжьым ыцӀэкӀэ 2017-рэ илъэсым Дунэе симпозиумэу шӀэныгъэлэжьыбэ зыхэлэжьагъэр зэхищэгъагъ. Мыгъи шӀэныгъэлэжьыр къызыхъугъэр илъэсишъэ зыщыхъурэм ащ фэдэ Ӏофтхьабзэ фызэхэтщэщт. Ыпэрэ симпозиумым иматериалхэр къыдэдгъэкӀыгъагъ, мыгъи ар тыгу хэлъ. ШӀэныгъэлэжьым икъуаджэ Ӏэнэ хъурае щызэхатщэ тшӀоигъу, иӀофшӀагъэхэм ябиблиографие къыдэдгъэкӀынэуи тегупшысэ. Аскэр ищыӀэныгъэ, инаучнэ ыкӀи итворческэ гъогу къатегущыӀэрэ къэтынхэр тэгъэхьазэрых. Литературнэ-художественнэ журналитӀоу республикэм къыщыдэкӀыхэрэм, АРИГИ-м инаучнэ журналэу «Вестникым» Аскэр фэгъэхьыгъэ тхыгъэхэр къащыхэтыутыщтых.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://adygvoice.ru/2022/06/23/%d0%b8%d0%bb%d1%8d%d0%b6%d1%8c%d1%8b%d0%b3%d1%8a%d1%8d-%d1%89%d1%8b%d1%82%d1%85%d1%8a%d1%83%d1%88%d1%85%d0%be-%d0%ba%d1%8a%d1%8b%d1%84%d0%b8%d1%85%d1%8c%d1%8b%d0%b3%d1%8a/ |title=Илэжьыгъэ щытхъушхо къыфихьыгъ |orig-date=23 June 2022 |publisher= Адыгэ макъ |access-date=19 July 2023}}&lt;/ref&gt;

==Зэпыщэхэр==</text>
      <sha1>nb6944nwqccyl10kt75s0wzzvgss5v1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ШышъхьэӀу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4072</id>
    <revision>
      <id>16873</id>
      <parentid>16550</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T08:43:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[ШышъхьэIу]]-р [[ШышъхьэӀу]]-м</comment>
      <origin>16550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="198" sha1="qum0kcb7t1cyoyhlytq2134fpbawiwf" xml:space="preserve">'''ШышъхьэIу''' — Календарь илъэсым ияенэрэ мазэм ыцI.

НэмыкI ицIэх гъэмэфакIэ, гъэмэфэкIэмаз.
[[Category:Календарь]]</text>
      <sha1>qum0kcb7t1cyoyhlytq2134fpbawiwf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16875</id>
      <parentid>16873</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T08:44:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="204" sha1="k5eedv4l7wledxfn248nrgqtspbg2bh" xml:space="preserve">'''ШышъхьэӀу''' — Календарь илъэсым ияенэрэ мазэм ыцӀ.

НэмыкӀ ицӀэх гъэмэфакӀэ, гъэмэфэкӀэмаз.
[[Category:Календарь]]</text>
      <sha1>k5eedv4l7wledxfn248nrgqtspbg2bh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ТӀутӀэ Заур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4151</id>
    <revision>
      <id>16917</id>
      <parentid>16350</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:07:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[ТIутIэ Заур]]-р [[ТӀутӀэ Заур]]-м</comment>
      <origin>16350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1471" sha1="spljydz7wspvf170wrk5sobbzwnwhii" xml:space="preserve">'''ТIутIэ Заур''' чъэпыогъум и 2-м [[Къэбэртэе-Балъкъэр Республик|Къэбэртэе-Бэлъкъар республикэм]] ит поселкэу [[Баксан]] къыщыхъугъ, щеджагъ. Нальщыкъ дэт музыкальнэ училищэм ивокальнэ отделение къыухыгъ. 1973-рэ илъэсхэр ары Заур итворчествэ къызыщежьэгъагъэр. ащ щегъэжьагъэу музыкальнэ зэнэкъокъу ыкIи фестиваль зэфэшъхьафхэм бэрэ ахэлэжьагъ. анахьэу орэдыIор цIэрыIо зыщыхъугъагъэр фестивалэу «с песней по жизни» зыфиIоу къалэу [[Москва]] щыкIогъагъэр ары. ащ Давид Тухмановым ытхыгъэ орэдэу «Вечная весна» зыфиIорэр къызэрэщиIуагъэр бэмэ лъэшэу агу рихьыгъагъ. ОрэдыIом къалэу Москва илъэсыбэрэ, чIыпIэ зэфэшъхьафхэм Iоф ащишIагъ. ТIутIэ Заур [[Къэбэртэе-Балъкъэр Республик|Къэбэртэе-Бэлъкъар]], [[Къэрэщэе-Черкес Республик|Къэрэщэе-Щэрджэс]], [[Адыгэ Республик]]эм, [[Урысые]]м янароднэ артист.

[[Category:ЦӀыфхэр]]</text>
      <sha1>spljydz7wspvf170wrk5sobbzwnwhii</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16919</id>
      <parentid>16917</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:08:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1488" sha1="2oz6rvqjifup5fcxjf2lx2j6v1ez1rk" xml:space="preserve">'''ТӀутӀэ Заур''' чъэпыогъум и 2-м [[Къэбэртэе-Балъкъэр Республик|Къэбэртэе-Бэлъкъар республикэм]] ит поселкэу [[Баксан]] къыщыхъугъ, щеджагъ. Нальщыкъ дэт музыкальнэ училищэм ивокальнэ отделение къыухыгъ. 1973-рэ илъэсхэр ары Заур итворчествэ къызыщежьэгъагъэр. ащ щегъэжьагъэу музыкальнэ зэнэкъокъу ыкӀи фестиваль зэфэшъхьафхэм бэрэ ахэлэжьагъ. анахьэу орэдыӀор цӀэрыӀо зыщыхъугъагъэр фестивалэу «с песней по жизни» зыфиӀоу къалэу [[Москва]] щыкӀогъагъэр ары. ащ Давид Тухмановым ытхыгъэ орэдэу «Вечная весна» зыфиӀорэр къызэрэщиӀуагъэр бэмэ лъэшэу агу рихьыгъагъ. ОрэдыӀом къалэу Москва илъэсыбэрэ, чӀыпӀэ зэфэшъхьафхэм Ӏоф ащишӀагъ. ТӀутӀэ Заур [[Къэбэртэе-Балъкъэр Республик|Къэбэртэе-Бэлъкъар]], [[Къэрэщэе-Черкес Республик|Къэрэщэе-Щэрджэс]], [[Адыгэ Республик]]эм, [[Урысые]]м янароднэ артист.

[[Category:ЦӀыфхэр]]</text>
      <sha1>2oz6rvqjifup5fcxjf2lx2j6v1ez1rk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ӏазэй, Къайсэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4202</id>
    <revision>
      <id>16899</id>
      <parentid>13994</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:01:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[Iазэй, Къайсэр]]-р [[Ӏазэй, Къайсэр]]-м</comment>
      <origin>13994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="272" sha1="6jlmiqbatud04lcumhwa0s3ab6to9ak" xml:space="preserve">'''Iазэй (Пынарбашы),''' [[Къайсэр]] къалэм и район. Адыгэхэ нахь бэрэу мы лъэныком щыӏпсэу.
[[File:Pinarbasi.JPG|thumb|300x300px|Пынарбашы]]

[[Category:Район]]
[[Category:Пынарбашы]]</text>
      <sha1>6jlmiqbatud04lcumhwa0s3ab6to9ak</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16901</id>
      <parentid>16899</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:01:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="273" sha1="4rsn38mvuukpsp914nbcxxdcbar6ufp" xml:space="preserve">'''Ӏазэй (Пынарбашы),''' [[Къайсэр]] къалэм и район. Адыгэхэ нахь бэрэу мы лъэныком щыӏпсэу.
[[File:Pinarbasi.JPG|thumb|300x300px|Пынарбашы]]

[[Category:Район]]
[[Category:Пынарбашы]]</text>
      <sha1>4rsn38mvuukpsp914nbcxxdcbar6ufp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16902</id>
      <parentid>16901</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:02:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="263" sha1="ni7ideo9lbp7mfof561k8xvj4wvippf" xml:space="preserve">'''Ӏазэй (Пынарбашы),''' [[Къайсэр]] къалэм и район. Адыгэхэ нахь бэрэу мы лъэныком щыӏпсэу.
[[File:Pinarbasi.JPG|thumb|Пынарбашы]]

[[Category:Район]]
[[Category:Пынарбашы]]</text>
      <sha1>ni7ideo9lbp7mfof561k8xvj4wvippf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16903</id>
      <parentid>16902</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:02:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="263" sha1="52e8y6jodxlcibw3w0g8m2sfvou2bnh" xml:space="preserve">[[File:Pinarbasi.JPG|thumb|Пынарбашы]]
'''Ӏазэй (Пынарбашы),''' [[Къайсэр]] къалэм и район. Адыгэхэ нахь бэрэу мы лъэныком щыӏпсэу.

[[Category:Район]]
[[Category:Пынарбашы]]</text>
      <sha1>52e8y6jodxlcibw3w0g8m2sfvou2bnh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ӏэскищехир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4268</id>
    <revision>
      <id>16920</id>
      <parentid>14128</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:09:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[Iэскищехир]]-р [[Ӏэскищехир]]-м</comment>
      <origin>14128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1518" sha1="cycgvqyfvhjmjosdqptspxbuhat8a08" xml:space="preserve">[[File:Sazova Park, Eskişehir, Turkey 05.jpg|thumb|'''Iэскищехир''']]
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Iэскищехир
|-
| colspan=&quot;2&quot; |'''''[[Къалэ]]'''''
|-
!'''Къэрал'''
|Türkiye
|-
!'''Къалэ'''
|Iэскищехир
|-
! colspan=&quot;2&quot; |'''Администрациер'''
|-
!'''Муниципальнэ'''
|Yılmaz Büyükerşen (CHP)
|-
!'''Лъэгагъэ'''
|788 m
|-
!'''Сыхьатэр'''
|UTC+03.00 (TRS)
|-
!'''Къалэм и Плакат Нэшъанэр'''
|26
|}
'''Iэскищехир''' ([[Тыркубзэ]]: Eskişehir) — [[Тыркуе|Тыркуем]] тетэу къалэ.

== Тарихъ ==

== Тхылъхэр ==

# [https://web.archive.org/web/20101214090151/http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/sanayiha/oik630.pdf Тхылъхэр]
# [http://www.cnnturk.com/2009/yasam/11/06/sivrihisar.akbas.sivas.kangala.rakip.oldu/550662.0/ Тхылъхэр]
# [http://www.eskisehir-bld.gov.tr/eskisehir_kultur.php Тхылъхэр]
# [http://www.eskisehir-bld.gov.tr/eskisehir_tarihce.php Тхылъхэр]
# [http://www.eskisehir2013.org.tr Тхылъхэр]
# [https://web.archive.org/web/20130929235340/http://www.eskisehir.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=111&amp;Itemid=319 Тхылъхэр]

== НэмыкI ==

* [http://www.eskisehir-bld.gov.tr/ Eskişehir Büyükşehir Belediyesi]
* [https://archives.saltresearch.org/simple-search?location=&amp;query=eski%C5%9Fehir Eski Fotoğraflar - SALT Araştırma Merkezi]  ↓)
[[Category:Къалэхэр]]</text>
      <sha1>cycgvqyfvhjmjosdqptspxbuhat8a08</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16922</id>
      <parentid>16920</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:09:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1523" sha1="mzb2jvp6dvj2o6zhwzctdud0gzn9d5k" xml:space="preserve">[[File:Sazova Park, Eskişehir, Turkey 05.jpg|thumb|'''Ӏэскищехир''']]
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Ӏэскищехир
|-
| colspan=&quot;2&quot; |'''''[[Къалэ]]'''''
|-
!'''Къэрал'''
|Türkiye
|-
!'''Къалэ'''
|Ӏэскищехир
|-
! colspan=&quot;2&quot; |'''Администрациер'''
|-
!'''Муниципальнэ'''
|Yılmaz Büyükerşen (CHP)
|-
!'''Лъэгагъэ'''
|788 m
|-
!'''Сыхьатэр'''
|UTC+03.00 (TRS)
|-
!'''Къалэм и Плакат Нэшъанэр'''
|26
|}
'''Ӏэскищехир''' ([[Тыркубзэ]]: Eskişehir) — [[Тыркуе|Тыркуем]] тетэу къалэ.

== Тарихъ ==

== Тхылъхэр ==

# [https://web.archive.org/web/20101214090151/http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/sanayiha/oik630.pdf Тхылъхэр]
# [http://www.cnnturk.com/2009/yasam/11/06/sivrihisar.akbas.sivas.kangala.rakip.oldu/550662.0/ Тхылъхэр]
# [http://www.eskisehir-bld.gov.tr/eskisehir_kultur.php Тхылъхэр]
# [http://www.eskisehir-bld.gov.tr/eskisehir_tarihce.php Тхылъхэр]
# [http://www.eskisehir2013.org.tr Тхылъхэр]
# [https://web.archive.org/web/20130929235340/http://www.eskisehir.gov.tr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=111&amp;Itemid=319 Тхылъхэр]

== НэмыкӀ ==

* [http://www.eskisehir-bld.gov.tr/ Eskişehir Büyükşehir Belediyesi]
* [https://archives.saltresearch.org/simple-search?location=&amp;query=eski%C5%9Fehir Eski Fotoğraflar - SALT Araştırma Merkezi]  ↓)
[[Category:Къалэхэр]]</text>
      <sha1>mzb2jvp6dvj2o6zhwzctdud0gzn9d5k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дыпщэу Ӏэтэм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4277</id>
    <revision>
      <id>16926</id>
      <parentid>16439</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:11:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[Дыпщэу Iэтэм]]-р [[Дыпщэу Ӏэтэм]]-м</comment>
      <origin>16439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2047" sha1="arjjofqn8a6rk72djsfkezco6iaavvo" xml:space="preserve">{{Databox|item=Q272791}}

'''Пшэву Iэтэм'''  ([[Адыгабзэ]]: Пшэу Iэтэм) е '''Шэрджэс-ӏэтхьэм''' ([[Тыркубзэ]]: Çerkes Ethem; 1886 -   21 Iоныгъу 1948), [[Осмэн Пачъыхьыгъо|Осмэн Пачъыхьыгъом]] ищыщ зы [[Адыгэхэр|Адыгэ]] дзэ къулыкъуIагъагъ. 1886 илъэсым [[Бандырма|Бандырмам]] къэхъугъ. 21 Iоныгъу 1948 илъэсым [[Иордание|Иорданием]] и къaлащхьэ [[Амман|Амманым]] лӏэагъ. [[Адыгэхэр|Адыгэхэм]], [[Шапсыгъэхэр|Шапсыгъэхэм]] ищыщ.

[[Мустафа Кемал Ататурк|Мустафа Кемал Ататуркым]] и унашъомрэ [[Япэнэрэ Тырку Хасэ|Япэнэрэ Тырку Хасэм]] пае  [[Ахьмэд Анзаур Пащэ|Ахьмэд Анзаур Пащэмрэ]] езэоагъ. Мы заом Iэтэмэр къэгъэхъагъ. 

Iэтэм, [[Тырку Фитыныгъэ Зао|Тырку Фитыныгъэ Заом]] Мустафа Кемал Ататуркымрэ зэгурыӏогъагъэп. Мыщ пае [[Iэскищехир|Iэскищехирым]] Япэнэрэ Тырку Хасэм зыкъэзыӀэтыгъ. Итӏанэ [[Исмет Инёню|Исмет Инёнюмрэ]] езэотӏэагъ. Заом цӏыфхэр малӏэтэм пае Инёнюм и дзэхэмрэ езэоагъэп. [[Урымхэр]] ядыж ечъэлӏэагъ. Итӏанэ [[Иордание|Иорданием]] кӏоагъ. [[Амман|Амманым]] ис Адыгэхэм ядыжь къэтӏысагъ. Аджэу лӏэагъ.

== Тхылъхэр ==

# https://books.google.com.tr/books/about/Hatiralarim.html?id=D98UrgEACAAJ&amp;redir_esc=y
# https://www.worldcat.org/oclc/62321301
# https://www.worldcat.org/oclc/1023435515
# https://www.gunes.com/gundem/cerkes-ethemin-naasi-turkiyeye-getiriliyor-155181
[[Category:Адыгэ]]</text>
      <sha1>arjjofqn8a6rk72djsfkezco6iaavvo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16928</id>
      <parentid>16926</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:12:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2056" sha1="k2oqdfprtwksoc3pql3cro05qptc8p2" xml:space="preserve">{{Databox|item=Q272791}}

'''Пшэву Ӏэтэм'''  ([[Адыгабзэ]]: Пшэу Ӏэтэм) е '''Шэрджэс-ӏэтхьэм''' ([[Тыркубзэ]]: Çerkes Ethem; 1886 -   21 Ӏоныгъу 1948), [[Осмэн Пачъыхьыгъо|Осмэн Пачъыхьыгъом]] ищыщ зы [[Адыгэхэр|Адыгэ]] дзэ къулыкъуӀагъагъ. 1886 илъэсым [[Бандырма|Бандырмам]] къэхъугъ. 21 Ӏоныгъу 1948 илъэсым [[Иордание|Иорданием]] и къaлащхьэ [[Амман|Амманым]] лӏэагъ. [[Адыгэхэр|Адыгэхэм]], [[Шапсыгъэхэр|Шапсыгъэхэм]] ищыщ.

[[Мустафа Кемал Ататурк|Мустафа Кемал Ататуркым]] и унашъомрэ [[Япэнэрэ Тырку Хасэ|Япэнэрэ Тырку Хасэм]] пае  [[Ахьмэд Анзаур Пащэ|Ахьмэд Анзаур Пащэмрэ]] езэоагъ. Мы заом Ӏэтэмэр къэгъэхъагъ. 

Ӏэтэм, [[Тырку Фитыныгъэ Зао|Тырку Фитыныгъэ Заом]] Мустафа Кемал Ататуркымрэ зэгурыӏогъагъэп. Мыщ пае [[Ӏэскищехир|Ӏэскищехирым]] Япэнэрэ Тырку Хасэм зыкъэзыӀэтыгъ. Итӏанэ [[Исмет Инёню|Исмет Инёнюмрэ]] езэотӏэагъ. Заом цӏыфхэр малӏэтэм пае Инёнюм и дзэхэмрэ езэоагъэп. [[Урымхэр]] ядыж ечъэлӏэагъ. Итӏанэ [[Иордание|Иорданием]] кӏоагъ. [[Амман|Амманым]] ис Адыгэхэм ядыжь къэтӏысагъ. Аджэу лӏэагъ.

== Тхылъхэр ==

# https://books.google.com.tr/books/about/Hatiralarim.html?id=D98UrgEACAAJ&amp;redir_esc=y
# https://www.worldcat.org/oclc/62321301
# https://www.worldcat.org/oclc/1023435515
# https://www.gunes.com/gundem/cerkes-ethemin-naasi-turkiyeye-getiriliyor-155181
[[Category:Адыгэ]]</text>
      <sha1>k2oqdfprtwksoc3pql3cro05qptc8p2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16929</id>
      <parentid>16928</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:13:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2056" sha1="rj9sgz047k8onzp0oxcfd4p7ctdk7nb" xml:space="preserve">{{Databox|item=Q272791}}

'''Пшэву Ӏэтэм'''  ([[Адыгабзэ]]: Пшэу Ӏэтэм) е '''Шэрджэс-Ӏэтхьэм''' ([[Тыркубзэ]]: Çerkes Ethem; 1886 -   21 Ӏоныгъу 1948), [[Осмэн Пачъыхьыгъо|Осмэн Пачъыхьыгъом]] ищыщ зы [[Адыгэхэр|Адыгэ]] дзэ къулыкъуӀагъагъ. 1886 илъэсым [[Бандырма|Бандырмам]] къэхъугъ. 21 Ӏоныгъу 1948 илъэсым [[Иордание|Иорданием]] и къaлащхьэ [[Амман|Амманым]] лӀэагъ. [[Адыгэхэр|Адыгэхэм]], [[Шапсыгъэхэр|Шапсыгъэхэм]] ищыщ.

[[Мустафа Кемал Ататурк|Мустафа Кемал Ататуркым]] и унашъомрэ [[Япэнэрэ Тырку Хасэ|Япэнэрэ Тырку Хасэм]] пае  [[Ахьмэд Анзаур Пащэ|Ахьмэд Анзаур Пащэмрэ]] езэоагъ. Мы заом Ӏэтэмэр къэгъэхъагъ. 

Ӏэтэм, [[Тырку Фитыныгъэ Зао|Тырку Фитыныгъэ Заом]] Мустафа Кемал Ататуркымрэ зэгурыӀогъагъэп. Мыщ пае [[Ӏэскищехир|Ӏэскищехирым]] Япэнэрэ Тырку Хасэм зыкъэзыӀэтыгъ. ИтӀанэ [[Исмет Инёню|Исмет Инёнюмрэ]] езэотӀэагъ. Заом цӀыфхэр малӀэтэм пае Инёнюм и дзэхэмрэ езэоагъэп. [[Урымхэр]] ядыж ечъэлӀэагъ. ИтӀанэ [[Иордание|Иорданием]] кӀоагъ. [[Амман|Амманым]] ис Адыгэхэм ядыжь къэтӀысагъ. Аджэу лӀэагъ.

== Тхылъхэр ==

# https://books.google.com.tr/books/about/Hatiralarim.html?id=D98UrgEACAAJ&amp;redir_esc=y
# https://www.worldcat.org/oclc/62321301
# https://www.worldcat.org/oclc/1023435515
# https://www.gunes.com/gundem/cerkes-ethemin-naasi-turkiyeye-getiriliyor-155181
[[Category:Адыгэ]]</text>
      <sha1>rj9sgz047k8onzp0oxcfd4p7ctdk7nb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЦӀыцӀэкӀун</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4583</id>
    <revision>
      <id>16891</id>
      <parentid>16844</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T08:52:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kwamikagami moved page [[Цӏыцӏэкӏун]] to [[ЦӀыцӀэкӀун]] over redirect</comment>
      <origin>16445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2241" sha1="ij8smy65mk2a7ydggjtpitlkggv0s0u" xml:space="preserve">'''ЦӀыцӀэкӀун''' - Адыгэ лъэпкъым илъэпкъгъэкӏод.
[[File:Zass impaling.png|thumb|'''Григорий Засс, Адыгэхэм ишъхьэхэ пхъэм хэплъхьы.''']]

Адыгэ лъэпкъыкӀэукӀыр, Урысыер Адыгэ хэгъэгум зыщытебэнагъэм иаужырэ лъэхъанхэм, я 19-рэ лӀэшӀэгъум, адыгэ лъэпкъым ипроцент 95-рэ 97-м нэс зэраукӀыгъэр, зэрагъэкӀодыгъэр, зэрагъэкощыгъэр ары. Ащ ыпкъ къикӀыкӀэ нэбгырэ миллиони 1-рэ миллиони Ӏ,5-мрэ агъэкӀодыгъ, Адыгэ хэгъэгур зэхакъутагъ, ащ ыуж Урысые империем ар зыхигъэхьажьыгъ. ЗыгъэкӀодыщтыгъэхэр анахьэу адыгэхэр ары, ахэр нахьыбэу быслъымэнхэу щытых, ау нэмыкӀ лъэпкъхэу Кавказым щыпсэухэрэми ащ язэрар къагъэсыгъ, Кавказ заом ар щыщыгъ.
[[File:Лагерь черкесов под Новороссийском.jpg|left|thumb|Цӏэмэзым Адыгэ псыикӏыжъ къухьэ ӏухьапӏ горэ.]]
Урысые империем идзэ къулыкъушӀэхэм агъэкӀодыщтыгъэхэр пхъэбгъум рагъэуцолӀэщтыгъэх, бзылъфыгъэ хьэлъэхэм ныбэр аӀуахыщтыгъэ, адыгэхэр агъэщынэнхэу, агу зэрагъэкӀодынэу ашӀыщтыгъэ.Урыс генералхэм ащыщэу [[Григори Засс]] фэдэхэм адыгэхэр &quot;цӀыфынчъэ хьэпӀацӀэхэу&quot;, &quot;лъэпкъ пцӀагъэу&quot; къагъэлъэгъуагъэх, ахэр зэраукӀыгъэхэр, цӀыфхэр агъэунэфынхэу шӀэныгъэ ушэтынхэу мыхъунхэр зэрарагъэшӀагъэхэр къагъэшъыпкъэжьынхэу, агъэлъэпӀэнхэу. Урыс дзэкӀолӀхэми адыгэ бзылъфыгъэхэр агъэпцӀэнхэу фитыныгъэ аратыгъагъ.</text>
      <sha1>ij8smy65mk2a7ydggjtpitlkggv0s0u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16893</id>
      <parentid>16891</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T08:53:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2240" sha1="62shpdk67i583vya702cu0b51zdb2c3" xml:space="preserve">'''ЦӀыцӀэкӀун''' - Адыгэ лъэпкъым илъэпкъгъэкӏод.
[[File:Zass impaling.png|thumb|'''Григорий Засс, Адыгэхэм ишъхьэхэ пхъэм хэплъхьы.''']]

Адыгэ лъэпкъыкӀэукӀыр, Урысыер Адыгэ хэгъэгум зыщытебэнагъэм иаужырэ лъэхъанхэм, я 19-рэ лӀэшӀэгъум, адыгэ лъэпкъым ипроцент 95-рэ 97-м нэс зэраукӀыгъэр, зэрагъэкӀодыгъэр, зэрагъэкощыгъэр ары. Ащ ыпкъ къикӀыкӀэ нэбгырэ миллиони 1-рэ миллиони 1,5-мрэ агъэкӀодыгъ, Адыгэ хэгъэгур зэхакъутагъ, ащ ыуж Урысые империем ар зыхигъэхьажьыгъ. ЗыгъэкӀодыщтыгъэхэр анахьэу адыгэхэр ары, ахэр нахьыбэу быслъымэнхэу щытых, ау нэмыкӀ лъэпкъхэу Кавказым щыпсэухэрэми ащ язэрар къагъэсыгъ, Кавказ заом ар щыщыгъ.
[[File:Лагерь черкесов под Новороссийском.jpg|left|thumb|Цӏэмэзым Адыгэ псыикӏыжъ къухьэ ӏухьапӏ горэ.]]
Урысые империем идзэ къулыкъушӀэхэм агъэкӀодыщтыгъэхэр пхъэбгъум рагъэуцолӀэщтыгъэх, бзылъфыгъэ хьэлъэхэм ныбэр аӀуахыщтыгъэ, адыгэхэр агъэщынэнхэу, агу зэрагъэкӀодынэу ашӀыщтыгъэ.Урыс генералхэм ащыщэу [[Григори Засс]] фэдэхэм адыгэхэр &quot;цӀыфынчъэ хьэпӀацӀэхэу&quot;, &quot;лъэпкъ пцӀагъэу&quot; къагъэлъэгъуагъэх, ахэр зэраукӀыгъэхэр, цӀыфхэр агъэунэфынхэу шӀэныгъэ ушэтынхэу мыхъунхэр зэрарагъэшӀагъэхэр къагъэшъыпкъэжьынхэу, агъэлъэпӀэнхэу. Урыс дзэкӀолӀхэми адыгэ бзылъфыгъэхэр агъэпцӀэнхэу фитыныгъэ аратыгъагъ.</text>
      <sha1>62shpdk67i583vya702cu0b51zdb2c3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16894</id>
      <parentid>16893</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T08:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2243" sha1="ljw9yfr96rzvmxwqrgnz1oy3z4hezz9" xml:space="preserve">'''ЦӀыцӀэкӀун''' - Адыгэ лъэпкъым илъэпкъгъэкӀод.
[[File:Zass impaling.png|thumb|'''Григорий Засс, Адыгэхэм ишъхьэхэ пхъэм хэплъхьы.''']]

Адыгэ лъэпкъыкӀэукӀыр, Урысыер Адыгэ хэгъэгум зыщытебэнагъэм иаужырэ лъэхъанхэм, я 19-рэ лӀэшӀэгъум, адыгэ лъэпкъым ипроцент 95-рэ 97-м нэс зэраукӀыгъэр, зэрагъэкӀодыгъэр, зэрагъэкощыгъэр ары. Ащ ыпкъ къикӀыкӀэ нэбгырэ миллиони 1-рэ миллиони 1,5-мрэ агъэкӀодыгъ, Адыгэ хэгъэгур зэхакъутагъ, ащ ыуж Урысые империем ар зыхигъэхьажьыгъ. ЗыгъэкӀодыщтыгъэхэр анахьэу адыгэхэр ары, ахэр нахьыбэу быслъымэнхэу щытых, ау нэмыкӀ лъэпкъхэу Кавказым щыпсэухэрэми ащ язэрар къагъэсыгъ, Кавказ заом ар щыщыгъ.

[[File:Лагерь черкесов под Новороссийском.jpg|left|thumb|ЦӀэмэзым Адыгэ псыикӀыжъ къухьэ ӀухьапӀ горэ.]]

Урысые империем идзэ къулыкъушӀэхэм агъэкӀодыщтыгъэхэр пхъэбгъум рагъэуцолӀэщтыгъэх, бзылъфыгъэ хьэлъэхэм ныбэр аӀуахыщтыгъэ, адыгэхэр агъэщынэнхэу, агу зэрагъэкӀодынэу ашӀыщтыгъэ. Урыс генералхэм ащыщэу [[Григори Засс]] фэдэхэм адыгэхэр &quot;цӀыфынчъэ хьэпӀацӀэхэу&quot;, &quot;лъэпкъ пцӀагъэу&quot; къагъэлъэгъуагъэх, ахэр зэраукӀыгъэхэр, цӀыфхэр агъэунэфынхэу шӀэныгъэ ушэтынхэу мыхъунхэр зэрарагъэшӀагъэхэр къагъэшъыпкъэжьынхэу, агъэлъэпӀэнхэу. Урыс дзэкӀолӀхэми адыгэ бзылъфыгъэхэр агъэпцӀэнхэу фитыныгъэ аратыгъагъ.</text>
      <sha1>ljw9yfr96rzvmxwqrgnz1oy3z4hezz9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адыгэ шӀэнхабзэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5116</id>
    <revision>
      <id>16879</id>
      <parentid>15478</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T08:47:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[Адыгэ шӏэнхабзэр]]-р [[Адыгэ шӀэнхабзэр]]-м</comment>
      <origin>15478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="443" sha1="2en7h6gxd46tsjj4dhdf6neugc53vlq" xml:space="preserve">'''Адыгэ шӏэнхабзэр''' Кавказым щыпсэурэ лъэпкъхэм ащыщэу анахь тарихъышхо зиӀэхэм ащыщ. Адыгэхэр (черкесхэр) Кавказым ибгъуитӀукӀэ щыпсэухэу, шъхьафитныгъэм фэбанэхэу, яхабзэрэ якультурэрэ агъэлъапӀэу илъэс мин пчъагъэхэр къэзыгъэшӀагъэх.</text>
      <sha1>2en7h6gxd46tsjj4dhdf6neugc53vlq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16881</id>
      <parentid>16879</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T08:47:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="443" sha1="0z39swwv9f9l30ql5dq8hjohtgo9wao" xml:space="preserve">'''Адыгэ шӀэнхабзэр''' Кавказым щыпсэурэ лъэпкъхэм ащыщэу анахь тарихъышхо зиӀэхэм ащыщ. Адыгэхэр (черкесхэр) Кавказым ибгъуитӀукӀэ щыпсэухэу, шъхьафитныгъэм фэбанэхэу, яхабзэрэ якультурэрэ агъэлъапӀэу илъэс мин пчъагъэхэр къэзыгъэшӀагъэх.</text>
      <sha1>0z39swwv9f9l30ql5dq8hjohtgo9wao</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адыгэ гущыӀэжъхэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5189</id>
    <revision>
      <id>16935</id>
      <parentid>15605</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:24:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[Адыгэ гущыIэжъхэр]]-р [[Адыгэ гущыӀэжъхэр]]-м</comment>
      <origin>15605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93750" sha1="hfdfudau7ya2z7kx1ymq63dqoyohc9p" xml:space="preserve">* А зы нэбгырэм щэ укъигъапцIэмэ удел, а зы машэм щэ уифэмэ унэшъу.
* АIорэ пстэури хъурэп, хъурэ пстэури аIуатэрэп.
* АIорэ пстэури шъыпкъэп.
* АIорэр зыфэмыушъэфырэр лIыныкъу.
* АIорэр къэсы, ашIэрэр къэкIы.
* Абрэ мыжъори зы чIыпIэ илъырэп.
* Аджал зимыIэ щыIэп.
* АджалитIу зыщымыIэкIэ а зэлIэгъум лIыгъэ халъхь.
* Аджалым «сыкъэкIо» ыIорэп.
* Аджалым пхъонтэ кIоцIым укъыщигъотын/укъыщигъотыщт.
* Аджалым улъымыхъу, ежь укъигъотын.
* Аджалыр гужъуакIэм дэс.
* Адыгэ хабзэр атэ кIэныжъ.
* Адыгэм ищыгъу-пIастэ ыIэгу илъ.
* Адыгэм хьакIэ икIас.
* Адыгэм ыхьакIэр пытапIэ ис.
* Адыгэмэ анахь тхьамыкIэри бысым.
* Адыгэр сыдигъокІи Адыгэ.
* Адыгэшыр АдыгэлІым изыкІылъэныкъу.
* Ажэ зэIумыкIэу ягухэлъ зэрэшIэрэп.
* Акъыл зиIэм джэгъогъу ыбэ.
* Акъыл зиIэм еджэныр ригъэкъурэп.
* Акъыл зиIэм иIоф мэфищ, делэм непэрэм ехъурэ Iоф иIэп.
* Акъыл зиIэм имыIэ щыIэп.
* Акъыл зиIэм уеушъыимэ, шIушIэ къыпфешIы, акъылынчъэр къыбдэхьащхы.
* Акъыл зиIэм щэIагъэ иI.
* Акъыл зиIэр акъылынчъэм еджэнджэшыжьы.
* Акъыл зиIэр уакIыб исэу къепхьакIыми хьылъэп.
* Акъыл зимыIэм оуиер ет.
* Акъыл зимыIэр тхьамыкI.
* Акъыл кIэкIыр бзэгу кIыхь.
* Акъылым уасэ иIэп, гъэсэныгъэм гъунэ иIэп.
* Акъылым ыуасэр джэнджэш.
* Акъылым янэр гупшыс, ятэр шIэныгъ. / Акъылым гупшысэр ян.
* Акъылынчъэр насыпынчъ.
* Акъылыр былым, былымыр осэпс.
* Акъылыр былымкIэ ащэфырэп.
* Акъылыр жакIэм пышIагъэп.
* Акъылыр жъыгъэ-кIагъэп.
* Акъылыр лэндышъ, гъэсэныгъэр дышъэ чъыг.
* Акъылыр мэлъыхъо, насыпым къегъоты.
* Акъылыр сыдрэ Iофи ылъапс.
* Акъылыр чыжьэу маплъэ, нэр ащ илъагъо рэкIо.
* АкъылышIом делэми бзэ къыфегъоты.
* Амалрэ хьилэрэ акъыл.
* АмыIо щыIэми, амыIотэжь щыIэп.
* АмыIуагъэ щыIэп, амышIагъэ нахь.
* АмыгъэIурэ зэхахырэп.
* Амыгъэпхъугъэм пхъукIэ ышIэрэп.
* Амылъэгъурэ бланэр аукIырэп, зэхамыхыгъэ аIотэжьырэп.
* Амыубырэ бэн дэлърэ зэфэдэ.
* АнахьыкIэр анахь кIас.
* Анэ быдзыщэм хьалыгъуи къуаи хэлъ.
* Апэ лIэрэм чэфыныр ий.
* Апэ лIэрэр апэ дахы.
* Апэ узэрихьылIэрэр шхынышIу.
* Аргъой мыцакъэ щыIэп.
* Армэум иунэ лъэбыщ.
* Армэум ыгъэтIысырэ чъыгыр мэгъу.
* Аслъаныр агъасэ, къэплъаныр Iасэ ашIы.
* Атакъэми чэтжъыехэр егъашхэх.
* Атакъэр мыІоми нэфыр шъынкІэ къанэрэп.
* Атэ мылъкур бын гъэкIод.
* Атэкъэ зэуалэр пщэры хъурэп.
* АукIыщтыри къагъэгущыIэжьы.
* Афытемыхь афытемыкI.
* Ахъщэ зихъоир тыгъум щэщынэ.
* Ахъщэ мыпчъ зэIахырэп.
* Ахъщэ уиIэмэ, ахъщалъэ бгъотын.
* Ахъщэ уимыIэу бэдзэрым укIоныри, обзэгъу умыIыгъэу мэзым укIоныри зэфэдэ.
* Ахъщэр Iэгурыхьэ-IэгурыкI.
* Ахъщэр бзыум фэд, къыбжэхэлъатэ, Iолъэтыжьы.
* Ахъщэр къыздикIырэм мэкIожьы.
* Ахъщэр псым фэд.
* Ахъщэр пщахъо, гъашIэр лцIашхъо.
* Ахъщэр убытыгъуай.
* Ахъщэр уиджыбэ илъэу тэрэзэу уигъэчъыещтэп.
* Ахъщэр щэ пчъыгъу.
* Ахэмыхьэрэр хэбзэнчъэ.
* Ачъэми/пчэными жакIэ тет.
* Ачъэр мэлымэ япащ.
* Баджэм ихьилагъэ ыпэ ит.
* Баджэм тыгъужъибл егъапцIэ.
* Баджэм ышъо ежь ипый.
* Баджэмэ анахь Iушыри бым щаубыты.
* Баджэр ныбаджэ хъумэ, жьау лъэхъу.
* Баджэр ушъэу ежьэмэ, мэшакIо.
* Бадзэм ыцапэ узылъ.
* Баем ыгугъу ашIызэ, тхьамыкIэм ыостыгъэ мэсты.
* Баим иатакъи мэкIэцIы.
* Баим ихьэ уц ехъу.
* Бгъаерэм бэрэ укIэлъымыгъыжь.
* Бгъэжъыр уипашэмэ къушъхьэм урешэ, къолэжъыр уипащэмэ Iаем уфешэ. / Бзаджэ уипащэмэ, бзаджэ ухещэ. / Дэир уипащэмэ, хьацуем ухещэ.
* Бгъэплъыщэмэ, мыжъори зэгоуты.
* Бгъэр бгъэкIэ агъасэ, былымыр былымкIэ къагъоты.
* Бгъэр бэрэ омэ, итамэ мэкъутэ.
* БжъэкъуитIу тет пэтзэ, уц бэгъуагъэм хэкIыжьыгъ.
* Бжыхьэ бадзэр цэкъэрый.
* Бжыхьэ машIор IэшIу.
* Бжыхьэ чэщыр шъэрэ минрэ.
* Бжыхьэпэ ошIурэ пщы IупэшIугъорэ.
* Бжьэ зэмыцэкъагъэм шъоум ыуасэ ышIэрэп.
* Бжьэм шъоур зыдэщыIэр ешIэ. / Шъоу зыдэщыIэр бжьэмэ къашIэ.
* Бжьэми бжьашIохэр аукIыжьых.
* Бжьэмэтабэ зиIэм ижантIэ чIегъэуцо.
* Бжьэр къэгъагъэм тетIысхьэ хабзэ.
* Бзаджэ пшIэныр лIыгъэп, лIыгъэр шIу пшIэныр ары.
* Бзаджэм ибзэджагъэ ынахэ халъагъо.
* Бзаджэм о шIокIи, Iушыр о къыпшIокIын.
* Бзаджэм пкIэ ыубытымэ, пыупкIи чIэдз.
* Бзаджэм шIу дэунэхъу.
* Бзаджэм ышIэрэр шIум тырелъхьэ.
* Бзаджэм ышхырэр шIум феIуатэ.
* Бзаджэр джэнджэшыгъо умышIы.
* Бзаджэри дахэм егъэIорышIэ.
* Бзаджэри унэхъугъэ, бзаджэм IукIагъэри унэхъугъэ.
* Бзылъфыгъэ зыдимыс хъулъфыгъэрэ янэ зимыгъусэ сабыйрэ зэфэдэ.
* Бзылъфыгъэ щымыукIытэрэм напэ иIэп.
* Бзылъфыгъэм ишъхьац кIыхь ау иакъыл нахь кIыхьэжь.
* Бзылъфыгъэр акъыл чан.
* Бзыум илыр илэпс. / Бзыум ыл фэдэр ылэпс.
* Бзыуми набгъо ешIы.
* Бзыур зыIэтырэр тамэ, цIыфыр зыIэтырэр акъыл.
* Бзыури инабгъо щылIыблан. / Бым исымэ, цыгъори лIыхъужъ.
* Бзыуцыфым машIо хэбгъэбылъхьан плъэкIыщтэп.
* Бзэгум цIыфхэр зэрегъэшхыжьы.
* Бзэгур гум итэлмащ.
* Бзэджэ гъусэм мысэ уешIы.
* Бзэр зэзым нахьи нахь дыдж, шъоум нахьи нахь IэшIу, чатэм нахьи нахь чан.
* Благъэри къурэ шъхьапэм къыпакIыкIырэи.
* Бланэм илъэгъуи иубыти зы хъурэп.
* Бланэр зыщалъфырэм екIужьы/екIолIэжьы.
* Блэгъэ чыжьэ нахьи гъунэгъушIу. / Благъэ чыжьэм нахьи къош гъунэгъу.
* Блэгъэжъыр пыижъ хъурэп, пыижъыр блэгъэжъ хъурэп.
* Блэгъэжъырэ тыжьыныжъырэ.
* Блэр «чъыIэ лIагъэ» пIоу уигушIуакIэ дэмыгъэтIысхь.
* Блэр бэгымэ, игъу ифэжьырэп.
* Блэр заорэр кIапсэм щэщынэ.
* Блэр зыгъэжъугъэм ецэкъэжьы.
* Блэр зытыраукIыхьэрэ ищэрэз.
* Блэр уеофэ мэбэгы.
* Блэрэ къэщи зэ пыупкI.
* Былым къызфакIорэ нахьи насып къызфакIорэ.
* Былым къыпкIэнын нахьри бынышIу къыпкIэн.
* Былым фаблэр былым фэщ.
* Былымхэзэ зэфэтэджых. / Цурэ чэмрэ зэфэтэджы.
* Былымым зыер иаджал.
* Былымыми уедэхашIэмэ, игуап.
* Былымыр жъы зэрэхъурэр ышъу.
* Былымыр осэпс, къакIо, мэкIожьы. / Мылъкур осэпс.
* Былымыр осэпс, цIыфыпсэр IэшIу.
* Бын зимыIэ тырэ лы зыпымылъ къупшъхьэрэ.
* Бын зимыIэр зы нэшхъэигъу, быныбэ зиIэр нэшхъэигъуишъ.
* Бын зыкIэмыхъорэр ышъхьэ кIэтIахъо.
* Быныр насыпыгъэшху.
* Быныр тыгъомэ, янэ мыгъо мэхъу.
* Бысым гощакIэм хьакIэ икIас.
* Бысымыр хьакIэм иIофытабг.
* Бэ зыIорэм нахьи бэ зышI.
* Бэ зыгъэшIагъэ нахьи бэ зылъэгъугъ.
* Бэ зэгъашIэ, бэ умыIо. (Eksik)
* Бэ пIоу ущымыщын, макIэ пIоу утемыгушхуахь.
* БэлагъыкІэр зыIыгъым хьэ къэрибгъу щэгугъы.
* Бэлэрэгъ иIахь хьэм шIуешхы.
* Бэлэрэгъым гъатхэр къыфэлъэш.
* Бэлэрэгъыр гъэр мэхъу.
* Бэр зэдеIэмэ, чIыр къагъэхъые.
* Бэр зэкъотмэ текIоныгъ.
* Бэрэ даIо, макIэу Iуатэ.
* ГощакIор Iахьынчъ.
* Гощэ къуим зефэпэфэ, джэгур зэбгырыкIыжьыгъэ.
* Гощэжъыри зэгорэм нысакIэу щытыгъ.
* Гу имылъ гущыIэр щэ нэшъу.
* Гуащэм ихабзэ нысэм ибзыпхъ.
* Гуащэри дэнэ IэкIапэ щэкIэ.
* Губгъом илъ гъажъор арэп, коным илъыр ары.
* Губгъэ пкIашъэрэ унэ пкIашъэрэ зэтефэ.
* Губгъэм ущымыкъэрабгъ, унэм ущымылIыхъужъ.
* Губгъэным шIомыкIырэр чылэмэ анахьыкI.
* Губжьырылэр шIэхэу жъы мэхъу.
* Губзыгъэм игуIэгъур делэм игушIогъу.
* Гугъу зымылъэгъугъэм тынчыгъо ышIэрэп.
* Гугъу ухэхьан хъумэ, хьагулъыжъоми цэр IуекIыкIы.
* Гугъуехь зымыщэчыгъэм гъогууанэ фэщэчыщтэп.
* Гугъуехь зымыщэчыгъэр лIымэ ахалъытэрэп.
* Гугъэ нэпцIыр шъхьэгъэпцIэжь.
* Гужъ зиIэр цокъэжъкIэ мао.
* Гузажъорэр мэгужъо.
* Гузэжъуапхэр шIэхэу жъы мэхъу.
* Гукъао зиIэр гущыIал, бэгу зиIэр тIэхъуал.
* Гукъао зимыIэм пкIыхьыпIэшIу елъэгъу.
* Гум дэбгъашъорэр шъом къеIуатэ.
* Гум емыкIурэр нэм екIурэп.
* Гум илъыр жэм къеIо.
* Гум/псэм шIоIэшIур нэм шIодах.
* Гупщыси псалъэ, зыплъахьи тIыс.
* Гур жъы хъурэп.
* Гур зыдакIорэм кIошъурэр лIышIу.
* Гур зыдэщыIэм нэр мэIабэ.
* Гур кIодымэ, лъэр кIэкIырэп.
* Гур кIодымэ, шыр чъэжьрэп.
* Гур мыгъымэ, нэр гъырэп.
* Гур мышIумэ, шъхьэр шIои.
* Гурмыкъым гурмыкъ икIас.
* Гурэ гурэ лъагъо зэфыряI.
* Гухэхъуэ щIэщ, гухэщI жьыщ.
* ГушIуагъори гуIэгъури зэпышIагъэ.
* ГущыIакIэ зымышIэрэр IэбжъымкIэ мао.
* ГущыIэ бзаджэр губзэджашI, гурышхъо шIыныр фэмыфыгъ.
* ГущыIэ дахэм блэр гъуанэм къырещы.
* ГущыIэ дахэм гугъур пщегъэгъупшэ.
* ГущыIэ дахэм гъучIыр къегъэщы.
* ГущыIэ мыщыур шхын мыщыум фэд.
* ГущыIэ пытэ зимыIэм шъыпкъагъэ иIэп.
* ГущыIэ шъабэр гу гъэшъаб.
* ГущыIэм гущыIэ ипэгъокI, утыным утын ипэгъокI.
* ГущыIэм ыпэ умышIэмэ, ыкIи пшIэщтэп.
* ГущыIэр бгъэуцумэ цум фэд, бгъэтIысымэ цIыфым фэд.
* ГущыIэр бэрэ бгъэунэшкIумэ, IэшIужьэп.
* ГущыIэр бэрэ пIомэ, мэ щэу.
* ГущыIэр птIупщымэ, аркъэн кIэлъымыдзыжь.
* ГущыIэрыем едэIугъуай.
* Гъаблэм благъэр пщегъэгъупшэ.
* Гъаблэм блэр гъуанэм къырефы.
* Гъатхэм чъыягъэр бжыхьэм мэгъыжьы.
* ГъашIэ зиIэм лIэныгъи иI.
* ГъашIэр Iахь мыгощ.
* Гъогу нэпцэ сапэм мэкъу щеохэрэп, ер зэогъэ чъыгым пкIашъэ къыпыкIэрэп.
* Гъогужъырэ блэгъэжъырэ хэмын.
* Гъогужъырэ шъузыжъырэ умыбгынэ.
* Гъогум икIыхьагъэм фэдиз ишъомбгъуагъ.
* Гъогум лъэой ебдзымэ, кIэкIы мэхъу.
* Гъогууанэ тетым яти иныбджэгъу.
* Гъомылапэм еIаз, гъомылакIэм езау.
* Гъомылэр гъогум щыхьылъэп.
* Гъуапчэ пстэури мышъэп, лыд пстэури дышъэп.
* Гъунэгъу шъхьэщытхъужьыр шъхьэгъэуз.
* Гъунэгъур зыгъэпыутырэм пыутыгъэр къылъэIэсы.
* Гъунэгъур пыи ашIырэп.
* Гъунэгъур унэгъу, ащ игъунэгъур гъунэгъу.
* Гъунэгъурэ гъончэджрэ.
* ГъунэгъушIур къошым фэд.
* Гъусэ дэй нахьи Iэшэ дэгъу.
* Гъусэ мыхъомышIэ нахьи гъучIы.
* Гъусэ мыхъурэ Iэшэ мыхъурэ.
* Гъусэ паплъэрэ пIэлъэтесырэ щэчыгъуай.
* ГъучI къалэ зиIэри гъучI мастэ щэкIэ.
* Гъыным гъын къещэ, нэпсым нэпс къелъфы.
* ГъэжъуакIэ къыпIэкIэмыхьэу гъэжъожъым укIырымыу.
* Гъэмафэм изымафэ кIымафэм итхьэмафэ ыуас.
* Гъэмафэм умыгъэтIылъырэр, кIымафэм къэпштэжьырэп. / Гъатхэм хэмылъхьагъэр бжыхьэм бгъотыжьыщтэп. / Гъэм умылэжьрэр кIым бгъотыщтэп. / МэфэшIум умышIэрэр мэфаем бгъотыжьыщтэп.
* Гъэрыр зэрыхьэрэр иун. (Eksik)
* ГъэшIум умыгъотырэр гъаем бгъотыжьырэп.
* Гъэщыр зыщыбэм цIыфыр щыбай.
* Даом ыкIэр зао хъумэ, зимыIофыбэ хэкIуадэ.
* Дахэ зыIорэ нахьи дахэ зышIэрэ.
* Дахэм къымыхь Iаем къыхьырэп.
* Дахэм ычIэгъ шъоу чIэлъ. / Дахэм ычIэгъы дышъэ пкIашъэ чIэлъ.
* Дахэм/дэхагъэм, гыешъэ/дэгъуишъ еушъэфы/егъэбылъы.
* Дахэр зыгъэдахэрэр ишэн.
* Дахэр пагэмэ, пыут мэхъу.
* Дахэу абзырэр дахэу адыжьырэп.
* ДелитIур зэзаомэ, ящэнэрэр яплъы.
* Делэ бзаджэ нахьи делэ дэд.
* Делэ благъэ нахьрэ гу6зыгъэ пый.
* Делэ гощэгъу нахьи губзыгъэ дэогъу.
* Делэ лIыкIо умышIы.
* Делэ пыщэгъу умышIы.
* Делэм бэдэдэ ешIэу къыщэхъу.
* Делэм зэхибзэн, губзыгъэм зэхихын.
* Делэм игъомылэ пэшхы.
* Делэм къолэн икIас.
* Делэм мафэ къэс инысэщэ джэгу.
* Делэм уемыупчIэу икъэбар къыуеIо.
* Делэм ущытхъумэ, пагэ мэхъу.
* Делэм шIокI, Iушыр ежь къыпшIокIы.
* Делэм шъхьащытхъужь икIас.
* Делэм/акъылынчъэм уипаIо ети блэкI.
* Делэр баймэ ягощэгъу.
* Делэр блэгъэ гъэкIод.
* Делэр гугъэзэ жъы мэхъу.
* Делэр дэхьащхырыл.
* Делэр игущыIакIэкIэ къэошIэ.
* Делэр хьалыжъом кIэнэцIызэ, хьаитхъупсым хэныгъ.
* Делэри къэмыгущыIэфэ Iуш.
* Джанэм нахьи гъончъэнджыр нахь благъ.
* Джэгугъом лIыхъужъ, зэогъум жъынтыу.
* Джэгур уджыкIэ аублэ, уджыкIэ аухы.
* Джэгъогъу миным къыуашIэрэм нахьи зы ныбджэгъум къыуишIэрэр нахь гуау.
* Джэгъогъунчъэ узымыхъукIэ джэгъогъумэ зэраIоуи орэмыхъу.
* Джэгъогъурэ кIэсэгъурэ зимыIэ щыIэп.
* ДжэгъолIыр лIэныгъэм фэдэу дыджы.
* Джэмышх нэкI жэм фахьырэп.
* Джэнэ мылажьэрэ, лэжьэ мыIотэжьырэ щыIэп.
* Дзэ зыгъащтэрэр дзэ псау ыуас.
* Дзэ зэрыкIогъэ чIыпIэрэ мацIэ зыхэкIыгъэ хатэрэ.
* Дзэм хымэ иIэщтэп.
* Дунаем ишIуагъэр псауныгъ, дунаем итхъагъор шIулъэгъуныгъ.
* Дунаер зыгъэнэфырэр зы тыгъ.
* Дунаер къэкIухьи уиунэ ихьажь.
* Дунаим тетымэ гур анахь чъэр.
* Дунаир зыгъэнэфырэр тыгъэ, зэзыгъэзафэрэр шIэныгъ.
* Дунаир зыми зыдихьыгъэп.
* Дунаир къошыныжъ хъугъэп.
* Дунаир техьэ-текI, куцэр теуцогъу-теуцогъу.
* Дунаир чэзыу-чэзыу.
* Дунаир щэрэхъышъ мэкIэрахъо.
* Дыджыр зымышIэрэм, IэшIур ышIэрэп.
* Дышъэм хэс нахьи, лIыжъ зыбгъодэс.
* Дышъэр ебз чIэгъ ошIыкIэ улъыирэп.
* Дышъэр зэрагъэунэфырэр чэзэп, цIыфыр зэрагъэунэфырэр иIофшIагъ.
* Дышъэр къызщычIахырэми щылъапI.
* ДэIокIаем дэгу уешIы, плъэкIаем нэшъу уешIы.
* Дэгум ыIон егъоты, нэшъум ыгъотырэр екъузы.
* Дэжьышъурэ пцIанэ щыIэп.
* Дэхагъэм гур егъэгушхо.
* Е зыхэлъыр хьэгъолъыгъом мэятэ.
* Е лIын, е лIэн. / Е улIын, е улIэн.
* Е мыхъурэр шIу хъужьырэп.
* Е пшIэу шIу ущымыгугъ, шIу пшIагъэми укIэмышъугъужь.
* Ебгъэжьэжьын нахьи ебгъэблэгъэныр нахь рэхьат.
* Еблагъэр зибэм ибын мэлакIэрэп.
* Егъэлые делагъ.
* ЕкIурэр хабзэ.
* Ем «сыкъакIо» ыIорэп. / Щэм «сыкъакIо» ыIорэп.
* Ем е пыщылъ, шIум шIу пыщылъ.
* Ем лъыхъурэр ем ехьыжьы.
* Ем улъыхъоу зыпымыщ, зыкъыппищэмэ умыщын.
* Емыджагъэр егъэджакIо хъурэп.
* Емызэщ иуанэ къехьыжьы.
* Емызэщырэм мэщыбэ ешIэ.
* ЕмыкIур зышIэрэмкIэ емыкIу, еплъырэмкIи укIытагъо.
* Емынэм къелыгъэр ныбэузым/тэлаум ехьы.
* Ер зымышIэрэм шIур ышIэрэп. / Iае зымышIэрэм шIу ышIэрэп. / Ем IумыкIагъэм шIур ышIэрэп.
* Ер цу бжъакъом къекIы.
* Ерышэр щытэу малIэ.
* ЕсыкIэ умышIэмэ, псым ухэмыхь.
* Еушъый зы мафэ, хэбзэ хьафыр мэфищ.
* Ешхэ-ешъо нахьи шыу джэгу.
* ЖакIэр фыжьы хъумэ шIуцIэ хъужьырэп.
* ЖантIэм укIэмыбзи, къыптефэмэ къыбнэсын.
* Жъы дэгъу зыдэщымыIэм кIэ/ныбжьыкIэ дэгъу щыIэп.
* Жъы зимыIэм кIэ иIэп.
* Жъы хъурэр гумахэ.
* Жъы хъурэр тхыдэбаIо, емыдэIухэмэ зегъэгусэ.
* Жъы хъурэр хьэ хыныгъоми чъыIэ малIэ.
* Жъым еубз, кIэр гъэгушхо.
* Жъым щытхъуи, кIэр къащтэ.
* Жъым ыгъашIэрэр шIомакI, кIалэм ышIэрэр шIуаб.
* Жъымрэ сабимрэ зэфэд.
* Жъымэ шъхьэ адэшх, кIэмэ лъакъо адэшх.
* Жъынтыури мэгугъэ тхьаркъо къырищынэу.
* Жъыр шъхьаукъэрый, кIалэр джэгурый.
* Жъырэ сабыйрэ зэрымыс унагъом насып илъэп.
* Жьыбгъэ зыхэмыт чъыIэр чъыIэп, пчэ зыхэмыт узыр узэп.
* Жьыбгъэ къемыпщэу къурэ сысырэп.
* Жьыбгъэ ужьыр борэн, зао ужьыр хьэдагъэ.
* Жьым къыхьырэр псым ехьыжьы.
* Жьыр къыздепщэрэмкIэ зегъазэ. / Жьыр къыздикIырэм ощхри къекIы.
* Жьыртэджым ишIушIэ къагъанэу шъхьахынэм ищытхъу аIонэп.
* Жьыртэджыр щэтэшх.
* Жьэу къэтэджыгъэмрэ кIалэу къэзыщагъэмрэ кIэгъожьыгъэп.
* Жьэу тэджырэм шыкIэхъу фалъфы.
* ЖэлIыкIо нахьи шъхьэлIыкIу.
* Жэм къыдэкIыгъэ псалъэри шхончым къикIыгъэ щэрэ зэфэдэ.
* Жэм пиупкIырэр кIыжьырэп, чатэм пиупкIырэр мэкIыжьы.
* Жэмыгъэпсэф псэмыгъэрэхьат.
* Жэр зэкIэкIымэ, ныбэр мэкIыи.
* Жэр шъхьэм илIыкIу. / Шъхьэм жэр илIыкIу.
* Заом уIухьэмэ, уиIахь хэшIыхь.
* Заом хэтхэу чэтэ хьаф атырэп.
* Заор езыгъажьэрэм ышъхьэ лажьэ фехьыжьы.
* Зафэм хабзэр ителъхь.
* ЗекIо ицуакъэ лажьэрэп.
* ЗекIокIаем лъащэ уешIы, дэхьащхыкIаем Iущэ уешIы.
* Зи умышIэхэн нахьи Iоф цIыкIу.
* ЗиIахь зышIомакIэм хьэм шIуешхыжьы.
* ЗиIоф егугъурэр тыгъэм ыпэ къэтэджы.
* ЗиIоф зышIомыбэрэ зибын зышIомыдахэрэ щыIэп.
* ЗиIоф нафэм ынэгу хые.
* Зибзэ умышIэрэм, уихабзэкIэ ущымыгугъу.
* Зибзэгу иягъэ зэкIыжьыгъэ Iаджи кIэлъ къэм.
* Зибын тэрэзэу зымыгъасэрэм нэпсыкIэ епщыныжьы.
* Зибэ пшIырэм урыIаз.
* ЗигущыIэ кIэкIым ыбзэ IэшIу.
* ЗигущыIэ нафэм ынапэ фыжьы.
* Зигъор дахэ.
* Зигъунэгъу зиIэпыIэгъум инасып.
* Зику исым иорэд къырагъаIо.
* Зикъэлапчъэ укъыблэзымыщыжьырэм иунэ умыкIу.
* ЗилI Iэджэ-быджэм ишъузи ащ фэд.
* ЗилIэгъу къэсырэм имышэн къештэ.
* ЗимыIоф зезыфэрэм ышъхьэ бэщ тефэ.
* ЗимыIэм къыратырэр иIахь.
* Зимыгъо хьакIэр гуих.
* Зимылъку зышIокIодыгъэм фэгуIи, зиакъыл зышIокIодыгъэр гъэежь.
* Зимэкъу Iужъурэ зимэщ бэгъуагъэрэ гузажъорэп.
* Зинахьыжъ едэIурэм иIоф мэкIуатэ.
* Зинысэгъу зыубырэ зибын щытхъурэ шIоп.
* Зитехъон макIэм ичъыи макIэ.
* Зитхыдэ зымышIэжьрэр лъэпкъ хъурэп.
* Зиунашъо зымышIэжьышъурэр унэшъошIы макIо.
* Зицуакъэ зэжъум идунаи зэжъу.
* Зицуакъэ зэжъурэ зи гъажъо макIэрэ къэбаркIэ уямыупчI.
* ЗичI пщэрым илэжьыгъи пщэр.
* ЗичIыфэ птелъым уриIофтабг.
* Зишэн умышIэрэ шымкIэ пчэгум уимыхь.
* Зищэ-гын еблэрэм бланэр шIокIожьы.
* Зы акъыл нахьи акъылитIу.
* Зы бын зиIэми бынишъэ зиIэми зэфэдэу алъэгъу.
* Зы гущыIэм зы гущыIэ къелъфы.
* Зы гъэр тIо къакIорэп.
* Зы жьэм къыдэкIырэр, жьишъэм дэхьэ.
* Зы лIыр джэдыгуибгъу, лIибгъур зы джэдыгу.
* Зы мафэ шэхъу уемыжьагъэми мэфибгъу гъомылэ зыдащтэ.
* Зы мэл бгым зепкIэхыкIэ пстэури епкIэхы.
* Зы мэшIуачэм чылэ псаур тырестыкIы.
* Зы нэм ымылъэгъурэр зы нэм елъэгъу. / Зы нэм нахьи зы нэр нахь Iаз.
* Зы пцIым шъыпкъишъэ егъэулъыи.
* Зы сабый нахьи шыу куп нахь хьэкIэгъошIу.
* Зы хьакIэр зы хьакIэм иджагъу, хьакIитIур бысымым иджагъу.
* Зы цIыфым зы цIыфыр ищхэпс.
* Зы цIыфым чылэм шъо тырегъэушъу.
* Зы шы пае шишъэ псы ешъо.
* ЗыIу ит нахьи зышъхьэ ит.
* Зыбзэ IэшIу шъынэр мэлищ акIэшъу.
* Зыбзэ ныкъом гуныкъуагъэ ущигъакIэрэп.
* Зыбзэ пытэм насып иI.
* Зыгу шIу имылъым ышъхьэ шIу къехъулIэрэп. / ШIу угу имылъэу шIу къыбдэхъущтэп.
* Зыгу шIум ынэгуи шIу.
* Зыгугъу ашIрэр пчэшъхьэIум тет.
* Зыем ихьатыркIэ, хьэм намыс фашIы.
* Зыжэ бэ къыдэкIырэм ыIэмэ бэ ашIэрэп.
* Зыжэ псынкIэм пэкIэныкъо къыхьыжьырэп.
* Зызгъэгусэрэм иIахь ныбэузкIэ Iэзэгъу.
* Зызгъэгусэрэр Iахьынчъ.
* ЗызгъэкIэлэрэ лIыжъыр кIэнэкIалъ.
* ЗызышэIэшъурэм цукукIэ тхьакIумкIыхь къеубытышъу.
* Зыл къыпфэмыузырэм уи уз емыIуат.
* Зыл мыузырэм ыгу узырэп.
* Зылъэгъурэ щыIэмэ, зэхэзыхырэ улъымыхъу.
* ЗылъэкI ичатэ кIыхьэ.
* Зым изэрар миным екIы.
* ЗымышIэрэм шIакIэр иIус.
* ЗымышIэшъурэр унашъо шIынкIэ ерыш.
* Зымышхыжьыщтым имэщ шIакI.
* Зыныбэ изым гуныкъуагъэ ышIэрэп.
* Зыным къылъфырэ пстэури зэфэдэп.
* Зынэгу къабзэм ыгуи къабзэ. / Зынэгу мышIум ыгуи шIоп.
* Зыр лIэмэ, адырэм зилIэжьырэп.
* Зыфимыкъурэм лэпсыри зыфрегъэкъу.
* Зыфэхъурэр мэталъэ, зымылъэкIырэр мэлъаIо.
* Зыхьыри мэгугъэ, ахьыри мэгугъэ.
* Зыцэлышъо къыпфыIузгъэщырэ пстэуми шIу уалъэгъурэп.
* ЗышIопхьырэм пшIуехьыжьы.
* ЗышIэн зымышIэрэм иунэ речышъ чIесэжьы.
* ЗышIэрэм нахьи еплъырэр нахь Iаз.
* Зышъхьэ иIоф зыфэмышIэжьырэр хымэ IофыкIэ бзаджэ.
* Зышъхьэ мыузыгъэм уишъхьэуз фэмыIуат.
* Зышъхьэ уасэ фэзымышIыжьырэм уасэ иIэп.
* Зышъхьэ уиунэ исым ыпси уиунэ илъ.
* Зыщагъэуцурэм щамыгъотыжьырэмрэ ыIуагъэм тырамыгъотэжьырэмрэ лIыкIэ алъытэрэп.
* Зыщымахэм щызэпычъыщт.
* Зыщытхъухэрэр къэгъани аубырэр къаштэ.
* Зыщэрэм ынапэр къэзыщэфырэм ыуас.
* Зыщэчырэм тыралъхьэ, зыхьырэм тырако.
* Зэ пIощтым тIо егупшыс.
* ЗэбгъашIэрэр IэшIагъ, умышIэрэр IэкIыб.
* ЗэгурыIо яIоф псынкIэ.
* ЗэгурымыIо гуIэгъу къещэ.
* ЗэгъунэгъуитIу ячэмщыкIэ зэп.
* ЗэдапшIэрэр шIэхы, зэдэпшхырэр IэшIу.
* Зэдашхэ Iэшу, зэдэлажьэ тхъагъо.
* ЗэдеIэрэмэ бгыри агъэкощы.
* Зэз зыбзэгу телъым IэшIу щымыIэжьэу къыщэхъу.
* Зэкъоныр мыгъуагъэ.
* Зэкъош пстэури зы ны къылъфырэп.
* ЗэкъошитIу язекIуакIэ зэфэдэ.
* Зэмыпэсырэм кIэс къехьы къыдэхьажьы. / Зэмыпэсырэм кIэсэу уехьы. / Зэмыпэсырэм урегъэпсыхы.
* Зэмыхьэрэмрэ, уимыIахэмрэ зэфэдэх.
* Зэо джэгурэ дэо джэгурэ щыIэп.
* ЗэрэгъучIызэ  мачэ.
* Зэрэмылъэгъумэ зэфалIэх, зэрэлъэгъумэ зэрэгъалIэх.
* ЗэфэгъашIом зэшIокIод къыхэкIы.
* ЗэфэдитIур зэуцогъу.
* Зэфэдэхэр зэдашъо, зэшъогъухэр зэдэуджы. / Зэфэмыдэ зэдашъорэп, зэмышъогъу зэдэуджырэп.
* Зэхьэ-зафэ мэунэ, хьагъу-шъугъу мэунэхъу.
* Зятэ лIагъэр ибэ ныкъу, зянэ лIагъэр ибэ хъурай.
* Изрэ ныкъорэ зэрэшIэрэп.
* Илъэс Iоф шIэжьыгъуае.
* Инэу Iо, цIыкIоу Iотэжь.
* ИпагъэкIэ шъуфаемэ махъушэм шъуеупчI, жакIэкIэ шъуфаемэ ачъэм шъуеупчI.
* ИпкIутырэр изы хъужьырэп.
* КIакIор лIым иун.
* КIалэзэ шъуз къягъащ, пасэу чэтжъые къырягъэщ.
* КIалэм ебгъэлъэгъурэр игъогу.
* КIалэр Iофыти кIэлъыкIожь.
* КIалэр гъызэ лIы мэхъу, лIыжъыр щэIузэ малIэ.
* КIалэр мыгъэу, быдз Iуалъхьэрэп.
* КIалэр чъэмэ, лIыжъым ылъэтх мэузы.
* КIапсэр кIыхьэмэ дэгъу, гущыIэр кIэкIымэ нахьышIу.
* КIыбырыхьэ/кIочIэрыхь нахьи ныбэ хьылъ.
* КIымафэм умышIмэ гъэмафэм бгъотынэп, гъэмафэм умылэжьрэр кIымафэм уиIэнэп.
* КIыщ ощынчъэ.
* КIэкIо ныкъошIыр щыгъынэп.
* КIэкIо чIэгъым лIы къычIэкIы. / Пэцэжъым ычIэгъ лIыхъужъ къычIэкIы.
* КIэлэ гумэкIылэ нахьи лIыжъ гупсэфышIу.
* КIэпсэшхом ыхьырэр кIэпсэжъыем/лыкъум къехьыжьы.
* КIэпсэшхор къыозымытыщтым «хьаджыгъэ илъ» еIо.
* КIэпщыкIэми жьыбгъэр еубыты.
* КIэр жъы мэхъу, жъыр кIэ хъужьырэп.
* КIэр къэкIо, жъыр мэкIожьы.
* КIэр къэхъущтым кIэнэцIызэ жъы мэхъу, жъыр блэкIыгъэм кIэнэцIызэ мэлIэжьы.
* КIэщыгъор икIи зэрэукIыр къихьагъ.
* Кон нэкI нахьи хэтэ нэкI.
* Кон нэкI щыI, ау хэтэ нэкI щыIэп.
* Коным имылъымэ, Iанэм телъэп.
* Корэшъур гухэлъэшъу, шъорэкIыр гу имыкIыжь. / Шъогъазэр шъо зэгъэзэкI, шъорэкIыр гу имыкIыжь.
* Корэшъур узыгъуибл пэуцу.
* Кукуум ыцIэ зэреIожьы.
* Купыр зыукъорэр къом фэд.
* Кур зыщыкъутэрэм щашIыжьы.
* Кушъэ зыфашIыгъэу бэн зыфамытIыжьын щыIэп.
* Къалъфырэр арегъащэ, къащэрэр егъэнысэ.
* Къамзэгум икIодыжьыгъом тамэ къыгуакIэ/къытекIэ.
* Къамылъфырэ лIэжьырэп.
* Къарыушхо нахьи акъылышху.
* Къебыбажьэ нахьи къежьэ ощх.
* КъежьэкIаер кIодыжьыкIай.
* Къо бзаджэм ятэ хъон къыфехьы. (Eksik)
* Къо зиIэм пшъашъэ пстэури иныс, пхъу зиIэм КIалэ пстэури ималъхъо.
* Къо зимыIэ тыр нысэ лъыхъо ежьэрэп.
* Къо пцIыусым янэ гушIо щигъакIэрэп.
* Къо уиIэмэ, нысэ уиI.
* Къолэжъ пэтзэ, ищырмэ «фыжь цIыкIукIэ» яджэ.
* Къолэжъым нэ фашIыгъэти, «напцэ» фэягъ.
* Къом ынэ нэшъуми, янэ псаоу елъэгъу.
* Къор напIэ, пхъур напцэ.
* Къор унэм ипкъэу, пхъур унэм икIэракI.
* Къор уташъомэ Iуашъхьэм дэкIуае.
* Къош дэй нахьи ныбджэгъушIу.
* Къош зимыIэм бэщым IаплI рещэкIы.
* КъошIу янэ гушIо щыкIэрэп.
* Къошмэ анахь джагъомрэ шъэогъумэ анахь кIасэмрэ зэфэдэ.
* Къошынчъэ кIэупчIэжьынчъ.
* Къошыр зыщыбэм бэныр щыбыхъу.
* Къуащэу ущысыми, зафэу гущыIэ.
* Къуим ипаIо шIоIоф.
* Къуим ипаIо шъхьащыпхымэ укIытэжьырэп.
* Къуй зыдэщытым мажьэр къыщымышт.
* Къумбылыми кIыхьэшхоу зырешы.
* Къупшъхьэр зыгъэдахэрэр лы, лыр зыгъэдахэрэр щыгъын.
* КъутэгъошIу шъхьакIэ шIыжьыгъошIоп.
* Къыдахьэрэри дэмыфыжь, дэкIыжьырэри умыубыты.
* Къыоузырэм удэгырзымэ, узыр нахь мэятэ.
* КъыпкIэлъымыкIорэм узкIэлъигъакIорэп.
* КъыптекIорэр лъэш.
* Къыуаджэрэм дэжь уиукIыщтыми кIо.
* Къыуаджэрэр нахьыжъ.
* Къыуаджэрэр нахьыкIэми, къэгъаз.
* Къыуаорэм уемыожьымэ, Iэ ппыт ыIоу ышIэрэп.
* Къыуатэрэм етэжь, къыуаорэм еожь.
* Къэбар дэири къэбар, къэбарышIури къэбар.
* Къэбар кIэупчIэрэм къэбар ешIэ.
* КъэзыкIухьэрэр Iахьынчъ.
* КъэзыщэгъакIэрэ зыпакIэ къэкIыгъакIэрэ апэ зыкъимыгъаф.
* КъэкIогъошIу кIожьыгъошIу.
* КъэкIоныр хьакIэм иIофми, кIожьыныр бысымым иIоф.
* Къэм ахьыгъэр къахьыжьрэп.
* Къэмыхъугъэ шыкIэм уанэ темылхь.
* Къэрабгъэр къошкIэ лIыхъужъ.
* Къэрабгъэр къурэу сысырэм щэщынэ.
* Къэт кIыхьэ, къэхь макI.
* Къэунэр мэкIодыжьы ау орэдыр кIодыжьрэп. / Мыжъо сыныр мэкIодыжьы, мыкIодыжьырэр орэд.
* ЛIагъэм гукъанэ фашIыжьырэп.
* ЛIы гурмыкъыр шъуз гъэгъ, лIы гъырынэр гуемыIу.
* ЛIы зэрымыс унэр сэпашъу.
* ЛIы имафэрэ шы имафэрэ зэфэдэп.
* ЛIы къэрабгъэ хьэ бзаджэкIэ ерыщ.
* ЛIы пхыгъэм лIы еожьырэп.
* ЛIы фэдэр бэ дэд, лIы дэдэр зырыз.
* ЛIы чъыяпхэр шъуз гъэгъу.
* ЛIыгъэ зыхэлъым Iашэр щэщтэ.
* ЛIыгъэ зыхэлъыр мэзахэми мэгушхо, лIыгъэ зимыIэр мэзагъоми мэщынэ.
* ЛIыгъэм Iашэр фэIорышIэ.
* ЛIыгъэм тегъэр ышIэрэп.
* ЛIыгъэм ыпэр акъыл.
* ЛIыгъэр Iахь мыгощ.
* ЛIыгъэр аджалым щыщтэрэп.
* ЛIыгъэшIапIэ лIы икIуадэрэп.
* ЛIым Iашэ зыфиIыгъыр зы такъикъ.
* ЛIым зигъэгусэрэп.
* ЛIым илIыгъэ лэгъунэм щиIуатэрэп.
* ЛIым иузынчъагъэ шъузым ишIушIагъ.
* ЛIым шъо теорэп пIоу емыку.
* ЛIым ышIэрэр ыIотэжьырэп.
* ЛIымрэ шъузымрэ зэфагъэуцурэ яхабз.
* ЛIымэ анахь мыгъом Iофыгъуибгъу зэпечы.
* ЛIыр Iэшэнчъэм еорэп.
* ЛIыр зыдашэрэм кIэупчIэрэп.
* ЛIыр зыфэдэр къэпшIэнкIэ, ипый зыфэдэм еплъ.
* ЛIыр игущыIэ епцIыжьырэп.
* ЛIыр лIызэ мэлIэжьы.
* ЛIыхъужъым ичатэ уцэкурэп.
* ЛIыхъужъыр зэ малIэ, къэрабгъэр минрэ малIэ. / ЛIыхъужъыр малIэ, къэрабгъэр мэлIэжьы.
* ЛIышIу къошIу фэхъурэп. / ЛIы цIэрыIом, къоцIэрыIо фэхъурэп.
* ЛIышIу шышIу фэщ.
* ЛIэныгъэм нахьи емыкIум нахь шIолIыкI.
* ЛIэныгъэр Iахь мыгощ.
* ЛIэныгъэр жъыгъэ-кIагъэп.
* ЛIэным лIыгъэ хэлъ.
* ЛIэрэм зыгъэлIэн ешхы.
* ЛIэрэр псаум пашIырэп.
* ЛIэужыр бжиблэу мао.
* Лажьэр жъы хъурэп.
* Лажьэрэм жэ егъоты.
* Лъагъо щымыIагъэмэ гъогуи щыIэщтыгъэп.
* Лъы гъэчъэным насып къыфэзыхьыгъэ щыIэп.
* Лъы уасэрэ пхъу уасэрэ мылъку хъурэп.
* ЛъыкIэ зэш нахьи гукIэ зэш.
* Лъыхъурэм къегъот.
* Лъэпкъынчъэр насыпынчъ/унэгъончъэ.
* Лы зышхырэр лэпс ешъожьы.
* Лыгъэ зыдзырэр хэстыхьажьы.
* Лырыгъур зыузыкIэ, кIадзыжьыгъэ цуакъэр агу къэкIыжьы.
* ЛэжьакIэ зымышIэрэм иIоф хэкIырэп.
* Лэжьыгъэу щыIэр зы къапщыкъ ифэрэп, шIэныгъэу щыIэр зы нэбгырэ ышIэрэп.
* ЛэжьэкIошIу ишIушIэ чIыми жьыми аIуатэ.
* ЛэжьэкIошIу ищэмэдж уцэкурэп. / ЛэжьэкIошIу ишIуанэ къутэрэп.
* Лэжьэным уегъэлъапIэ, шъхьахынагъэм уегъэпыуты.
* Лэжьэным хэзагъэрэр шIэныгъэми хэгъуазэ.
* Майтэм зиIэты къэс чыгым зегъэпсэфы. / Ощым зеIэтыфэ, пхъэм зегъэпсэфы.
* МакIэр шIукIэ зымыштэрэм, бэри ыштэрэп.
* МакIэу Iо, бэу шIэ.
* Мафэ къэси шыблэр орэп.
* Мафэм мафэ къелъфы, насыпым насып къелъфы.
* Мафэр кIыхьэмэ, Iахьыр макIэ.
* Махъулъэ пIоу унэгъу умышI, кIалэ пIоу къебгъэщэн къэмыгъан.
* МашIо зыщамышIырэм пщэрыхьакIом щишIэн щыIэп.
* МашIо щымыIэу Iугъо щыIэщтэп.
* МашIом игъунэгъулыр мажъэ.
* МашIом псыр къегъажъо, псыжъом машIор егъэушIункIы.
* МашIом упэIабэмэ, укъесты. / МашIом упаIэмэ, пIэ къесты.
* МашIор «благъэ» пIоу уемыжь, хьэ хьакъу макъэр «чыжьэ» пIоу укIон къэмыгъан.
* МашIор агъэкIосэным пае псыкъабзэ лъыхъухэрэп.
* МашIор зэрэзэкIагъанэрэр машIо.
* МашIорэ гушIогъурэ.
* МашIорэ псымрэ IэубытыпIэнчъ. / Псыри, жьыри, машIори IэубытыпIэнчъ.
* Машэр зытIырэр, машэм ефэжьы. / Зикъош ешэрэр машэм ефэ.
* МыIэрысэ къыпыкIыгъэр къызпыкIыгъэ чыгым ехьщыр.
* МыдаIорэр хьэрылъфы.
* Мыдэшъурэм иIуданэ кIыхьэ.
* Мыжъо дзыкIэ зымышIэрэм ышъхьэ тырегъэфэжьы.
* Мыжъо закъокIэ къалэ хъурэп.
* Мыжъо къушъхьэм мэщ тырашIыхьэрэп.
* Мыжъо хъураер уапэкIэ бгъачъэмэ, уIукIэжьын.
* МыкIалэрэ мыделэрэ щыIэп.
* МылIэрэр лIы мэхъу.
* Мылэжьэшъурэм икохъуакIэ пырац.
* Мысэр малъэ, хыем ылъэ кIеуты.
* Мыублэ нахь, мыух щыIэп.
* Мыхьаджэшъурэм ишъхьалкIыпкъ къепкIы.
* Мышъашъо Iэрымылъхьэм гуащэр щымыгъэгугъу.
* Мышъашъхьэ плъэгъоу, мышъэ лъэуж улъымыхъу.
* Мышъхьахырэр дэхэшIы.
* Мышъэ чыягъэр къэмыгъэущ, лIы мыщынэ умыгъэгубж.
* Мышъэм лыкIэ зигъэшхэкIымэ къашъо.
* Мышъэм лыр ымыгъэшъоу ышхырэи.
* Мышъэм пкIашъэр зытефэм гъумыгъугъэ, етIэгъоир зытефэм ыIон ышIэжьыгъэп
* Мышъэм тыгъужъыр шIопырац.
* Мышъэм ыгу къызщыкIырэм щэтIысы.
* Мышъэм ышхырэр тыгъужъым тырелъхьэ.
* Мышъэр шхэмэ, дэкупкI къелы.
* Мэзрэ шIункIырэ уишъэф ащымыIуат.
* Мэзчэтыур ыпакIэкIэ къашIэжьы.
* Мэзым хэс къори мэпсэу.
* Мэзыр чыг зырызэу зэхэт.
* Мэкъу макIи къэмыхь, мэкъу бахьи умыхъу.
* Мэкъу хьандзом мастэ хэкIуадэ.
* Мэкъуогъу ужым гум жьы дахьэ.
* Мэкъур макIэмэ, шкIэр щхэрые мэхъу.
* Мэл Iэхъогъум икIодыжьыгъом пчэн къуир пащэ фэхъу.
* Мэлахъом хъуныр ипкIыхь.
* Мэлахъом ыгужъуакIэ шэ дэлъ.
* Мэлахъохэр бэ зыхъукIэ, мэлыхэр псэхалIэ мэхъух.
* Мэлишъэм зы мэл щыкIэмэ, мэл шъэныкъу .
* Мэлым ыкIапэ шIохьылъэп.
* Мэлым ыкIэ зыдедзыем пчэныр дэхьащхыгъ.
* МэлэкIалIэм гъомлапхъэр паубытырэп.
* МэлэкIалIэм кIалэри егъэжъы.
* МэлэкIалIэм къэрабгъэри лIыхъужъы ешIы.
* Мэфаем бгъотыжьырэр ныбджэгъу, адрэхэр IэпыIэгъу. / Мэфаем бгъотырэр ныбджэгъу, хьэмэ тетыгъом бгъотырэр уишхэгъу.
* МэшIостырэ псыдзэрэ уадэмыджэгу.
* Нал къутагъэм пай, шыум игъогу зэпыурэп.
* Намыс зыдэщымыIэм насып щыIэп.
* Намыс пшIымэ, пшъхьэ фэошIыжьы.
* Намысым насып къыдэкIо.
* Намысынчъэр насыпынчъ.
* Намысыр лъэIукIэ къахьырэп.
* Напцэ ешIы шIошIызэ, нэр рикIыгъ.
* Напэ зимыIэм укIыти иIэп.
* Нарт ыIуагъэм епцIыжьрэп.
* Насып зиIэм щаIэ иI.
* Насып зимыIэм махъушэм тесэу хьар ецакъэ. / Насыпынчъэм махъушэм тесми хьар ецакъэ.
* Насыпынчъэ щыIэми гугъэнчъэ щыIэп.
* Насыпыр Iахь мыгощ.
* Насыпыр загощырэр пчэдыжьыр ары.
* Насыпыр занкIэу къакIорэп.
* Насыпыр къэкIон хъумэ, цыIуданэми къещэ, кIожьын хъумэ, гъучI пшъэхъум къыфэубытырэп.
* Насыпыр хьэкIэ гъогурыкIу.
* Насыпыр шъузым къыдакIо.
* НасыпышIор хэт? ШэIагъэ зыхэлъыр ары.
* Нахьыбэмэ ашIэрэр хабзэ.
* Нахьыжъ Iуш зиIэм нахьыкIэ Iуш иIэщт.
* Нахьыжъ зэрымыс унагъом гъымакъэр щыб.
* Нахьыжъ намыс, нахьыкIэ насып.
* Нахьыжъым жантIэр ий.
* Нахьыжъым илъэIур нахьып.
* Нахьыжъым кIэлъыджэхэрэп лъэкIох.
* Нахьыжъыр бгъэлъапIэмэ, о пшъхьи лъапIэ хъун.
* Нахьыжъыр зымыгъэлъапIэрэр, шъхьэ лъэпIэгъу ифэрэп.
* Нахьыжъыр щыомэ, нахьыкIэм имыгъуагъ.
* НахьыкIэм ышIэрэм щытхъу, нахьыжъым ышIырэ шхы.
* Непэ уимафэмэ, неущ симафэ.
* Непэрэм Iоф, неущым пэмыгъаплъ. / Непэрэ Iофыр, неущ емыгъаж.
* Неущырэ ныбгъу нахьи непэрэ бзыу.
* Ны бгъашъорэ хъурышъо джэдыгурэ.
* Ны дэкIонрэ лIы дэкIонрэ емыкIу апылъэп.
* Ны зимыIэ сабыим ятэ иIэми ебашъо тео.
* Ны зимыIэм гуIэр имаф.
* Ны иIэмэ, сабыир ибэп.
* Ныбгъур бгъасэми хьасэр иплъапI.
* Ныбджэгъум занкIэу къыуеIо, пыим уакIыбыкIэ щеIо.
* Ныбджэгъунчъэр лыем фэд.
* Ныбджэгъур мэфаем агъэунэфы.
* Ныбджэгъур уигъундж.
* НыбджэгъушIур гъэтIылъыгъошIу.
* Ныбэм «уятэ ыжакIэ къыпыупкIи къидз» еIо.
* Ныбэм илажьэр IотэжьыгъошIу.
* Ныбэм имылъымэ, лъэр кIэкIырэп.
* Ныбэрыдзэ нахьи шъхьэдэдзых.
* Ныгур гуао пхъуантэ.
* Ныдэлъф узыр хъужьырэп.
* Ным ибгыбзэ ибын тефэрэп.
* Ным ибын фишIэрэр шIомакI.
* Ным ибынхэр изэфэд.
* Ным игъуапэ пхъум иджан.
* Ным къыуипэсырэр гунэс.
* Ным къыуитырэр IэшIу.
* Ным лъэгу кIэтын зыфэшI.
* Ным сыдигъуи илъфыгъэ сабыеу къыщэхъу.
* Ным ыIэ лъагэу ыIэтми, шъабэу тефэ, нынэпIосым ыIэ шъабэу ыIэтми, инэу тефэ.
* Ным ыбгъашъо шъоум фэд.
* Ным ыкокI кIалэм икушъ.
* Ным ылъэгу джэнэтыр чIэт.
* НынэпIосым фапшIэрэр шIомакI, къыпфишIэрэр шIуаб.
* НынэпIосыр осым нахь чъыI, зэзым нахь дыдж.
* Нысаем унэшъуаер унэм рехы.
* Нысэ ини, нысэ цIыкIуи янысащэ зы.
* Нысэ мыхъущтыр жэнтIачъэ мэхъу, машIо мыхъущтыр ышъхьэ щэлыды.
* Нысэм зэхихэу пхъум еушъый. / Уипхъу еIу, уинысэ еIокI.
* Нысэм уемыубзэу дэнэIубзэ къыуитырэп.
* Нысэр дэгъу пIоу цIэ фэмышI, ыцIэ ежь зыфишIыжьын.
* Нышъор шъоум фэд.
* Нышыпхъур ным фэд, тышыпхъур тым фэд.
* НэбгыритIу зэпсалъэмэ, ящэнэрэр лые.
* Нэгур гум игъундж.
* Нэепсыер насыпынчъ.
* Нэм екIурэ гум екIу.
* Нэм иузыр нафэ, гум иузыр шъэфы.
* Нэм кIэлъыр Iугъом къыкIефы. (Eksik)
* Нэм кIэтыр псэм фэд.
* Нэм псэр зылъещэ, гур гум къеджэ.
* Нэм псэр ишъугъогъу.
* Нэм пэчыжьэми гум пэблагъ.
* Нэм ылъэгъурэр Iэм ешIышъу.
* Нэм ылъэгъурэр шъхьэм ыуас.
* Нэпкъым тетыр къошъофыкIэ Iаз.
* Нэр делэ, Iэр бланэ.
* Нэрылъэгъу щытхъур уакIыбыкIэ убы.
* Нэрымылъэгъу сатыу ашIырэп.
* Нэтым ышъхьэ умытIатэу илъыр пшIэщтэп.
* НэшIо-гушIо ынэ дышъэ Iатэ чIэлъ.
* Нэшъум ынэ хихырэр ыгу хегъахъо.
* Нэшъур зыфаер нэ псау.
* Нэшэ къэмыкIыр, кIэрышъу.
* НэщитIур зы IэкIэ пфэIыгъыщтэп.
* О пшъхьэ емыпэсырэр шъэогъум емыпэсыжь.
* Огъум ыхьырэр оялэм къехьыжьы, оялэм ыхьырэр огъум къыхьыжьырэп.
* Одыр Iущэ, пщэрыр дахэ.
* Ожъубанэр ошIу зэрэхъужьынэу цIыф бзаджэр шIу хъужьыгъагъот.
* Озэщымэ машIо шIы, ощынэмэ гъусэ шIы.
* ОкIэлэфэ отхъэжьы.
* Опсэуфэ огугъэ.
* Ос зыщесырэм лъэуж щэIэ.
* Ос ухъор бзыу цIыкIум къегъэхъые. / Ос къаор бзыу цIыкIум егъэхъые.
* Остыгъэр хэсэгъанэ пIозэ пIапи огъэстыжьы.
* Осэпс фабэр мэщгъэкI.
* ОшIум умыгъотырэр уаим бгъотыжьыщтэп.
* ОшIум ыужыр уае, уаем ыужыр ошIу.
* ОшIурэ лIышIурэ хэт язэщыгъ?
* ОшIурэ ожъубанэрэ яхьакъ зэтенэрэп.
* Ошъуапщэ щымыIэу ощх къещхырэп.
* Ошъуапщэм уешъуйкIэ къэуцуна, цум уеушъыикIэ гурыIона?
* Ощтым бэщ егъоты.
* Ощх блэкIыгъахэм кIакIо кIэлъымыхьыжь/лъыумыщтэжь.
* ПIэ оутхыпкIыкIэ пIэбжъанэ пызына.
* ПIэлъэ мышIыр чыжьэ нахь, пIэлъэ шIыгъэр къэсыщт.
* Пагэм ыблыпкъышъхьэ къутэгъошIу.
* Пагэр мэгырзы, уз зиIэр мэщэIу.
* ПакIэм къымыхьырэр жакIэм къыхьыжьырэп.
* Панэ фэдэу къэштэжь, дышъэ фэдэу гъэIылъыжь. / Панэ фэдэу зэхаплъхьэрэр дышъэ фэдэу зэхэпхыжьын, дышъэ фэдэу зэхаплъхьэрэр панэ фэдэу зэхэпхыжьын.
* ПкIэ зэрымыкIыщтым пшъхьэ имыIу.
* Пкъым пытылыр мэузы.
* Плъэпкъ еплъи уичатэ гъабзэ.
* Плъэпкъ итхыдэжъ пшIэныр насып икъу.
* Ппхъу зэрысрэ уинысэ ытыщрэ.
* Псаузэ лIагъэ нахьи лIагъэзэ псау.
* Пстэури бгъэрэзэн плъэкIыщтэп.
* Псы Iушъо Iусым икIыпIэр ешIэ.
* Псы Iушъом Iусыр есыкIэ Iаз.
* Псы икIыгъом унэмысэу плъэкIапэ дэмыщай.
* Псы лъакъоми чIы чIэгъым гъогу щешIы.
* Псым Iусым икIыпIэ ешIэ. (Eksik)
* Псым ичъапIэ ежь къегъоты.
* Псым хэлъ мыжъутIури зэутэкIы.
* Псым ытхьалэрэм блэм зырещэкIы.
* ПсынкIэу илъырэм кIэкIэу къегъэзэжьы.
* Псыпэр зыдакIорэм псыкIэр рэкIо.
* Псыр гъужьыми ичъапIэ къэнэжьы.
* Псыр гъужьымэ, пцэжъыем иаджал.
* Псыр псэм ызыныкъу.
* Псычэтым есыкIэ рагъашIэрэп.
* Псычэтыр псым ытхьалэрэп, мэлэхъуахьэр тыгъужъым ыхьырэп.
* Псэ зиIэм аджал иI.
* Псэ зыпыт къупшъхьэм лы къытекIэжьы.
* Псэм нахь IэшIу зи щыIэп.
* Псэм фабэ икIас.
* Псэр ащэ, напэр ащэфы.
* Псэр зэхъуапсэрэр дахэ.
* Пфэмыхьын емыхьыжь, пфэмышIэн уфемыжь.
* Пфэмышъуашэ умышIэ. (Eksik)
* Пфэмышъуашэр хьылъэ.
* Пфэшъуашэ зышIи етIанэ кIэлъэIу.
* Пхъур тыщасэ къызыкIокIэ, мыжъо хъураем зегъэбылъыжьы.
* Пхъэ мыстырэ псы мыжъорэ щыIэп.
* ПхъэшIэ Iазэм мэзыр иблагъ.
* ПцIишъэ нахьи зы шъыпкъэ.
* ПцIы IэшIу нахьи шъыпкъэ дыдж.
* ПцIы уусыщтмэ лIагъэм телъхь.
* ПцIым гур кIехы.
* ПцIым лъакъо кIэтэп.
* ПцIыусым есэрэр укIытэжьырэп.
* ПцIыусым икIапсэ кIыхьэ.
* ПцIыусым шъыпкъэ закъоу ыIорэр мэкIоды.
* ПцIыусыр пцIыусым едэIужьырэп.
* ПцIыусыр шъхьащытхъужь. (Eksik)
* Пчэдыжь хьакIэр хьэкIэгъошIу.
* Пчэн къуир псым зыхаплъэм, «джыри сыкIал» ыIуагъ.
* Пчэн шъынэ къылъфырэп.
* ПшIокIодырэм пае умыгъ, къэбгъотырэм пае умыгушIу.
* ПшIэрэ пстэури къэмыIу, къаIорэ пстэури зэгъашIэ.
* Пшхын уимыIэмэ чIым езау.
* Пшъашъэ къапщэмэ о зэребгъас, пхъужъ къапщэмэ зэресэгъах.
* Пшъашъэр дэгъумэ, гъунэгъур ишъузышIэгъу.
* Пшъхьэ емыпэсырэмкIэ нэмыкIым уфэмыус.
* Пшъхьэ зиджагъом, пцIэ шIоIай.
* Пшъхьэ зышIомыIаем плъакъуи шIоIаеп.
* Пшъхьэ темылъыр темылъхь.
* Пшъхьэ фэпшIэжьырэр уинасып.
* Пыим уикIыб фэмыгъаз.
* Пыим ушъхьасмэ, уIагъэ ухъун.
* Пытэм янэ гъырэп.
* Пэ зиIэм кIэ иI.
* ПэкIэ гъэлыгъом сэмэркъэу хэлъыжьэп.
* Раутырэ бэнакIор шъокIрэп.
* СIорэр шIэ, сшIэрэм уемыплъ.
* Сабыим иунашъо пачъыхьэм иунашъо нахь лъэш.
* Сабыим ятэ имыIэжьымэ зыенчъэп, янэ имыIэжьымэ зыенчъэ нахь.
* Сабый зимыIэм зи имыIэу къыщэхъу.
* Сабый кIэхъопсырэм кушъэпс еды.
* Самбырым ычIэгъ дышъэ чIэлъ. / Усамбырыным ычIэгъ дышъэ плъыжь.
* Сихьэ цакъэрэп, сиш орэп, сикIалэ бзаджэрэп умыIо.
* Сыдрэ Iофтхьабзи бзыпхъэ иI.
* Сызщытефещтыр сшIагъэмэ, шъхьантэ згъэтIылъыныгъ. / Узыщылъэпэощтыр пшIэмэ, упкIэ бгъэIылъыщт.
* Сымаджэр щылъэу сымэджаплъэр малIэ. / Осым хэсыр къани хьаджыгъэм хэсыр лIагъэ.
* Сэлам лые хъурэп.
* Сэм иуIагъэр мэкIыжьы гум иуIагъэр кIыжьырэп.
* Сэмэркъоуми нэ къырефы.
* Сэмэркъэур тхьэм икIас.
* Сэщ нахьышIу пфэмыгъотмэ, сыкъэшэжь.
* ТIысыгъор псынкIагъоми, тэджыгъор къин.
* Такъэми цIыф къыкъуанэ.
* Танэ лIэрэм мэкъу Iэрамэ зыдехьы.
* Тутынэшъо пстэури «зэшы».
* Тхылъыр шIэныгъэм иIункIыбз.
* Тхьам къыуимытыгъэр, илІыкІом къыуитына?
* ТхьамыкIагъэм «сыкъэкIо» ыIорэп.
* ТхьамыкIитIу зэгъусэмэ, баим фэдэу мэпсэух.
* ТхьамыкIэм икIапсэ баим елажьэ.
* ТхьамыкIэм кIэкIри кIыхьэри фэхъущт / ЗимыIэм къопэ кIыхьэри къопэ кIэкIыри фэхъу.
* ТхьамыкIэм тхьэр фэлъэш.
* ТхьамыкIэм ышъо Iужъу.
* ТхьамыкIэр тегушхогъошIу.
* Ты лIэужынчъэрэ лынчъэ къупшъхьэрэ. (Eksik)
* ТыгъужъитIу акIыб зэфагъазэрэп.
* ТыгъужъитIу зы гъо изагъэрэп.
* Тыгъужъым лы ыгъотымэ, псы ыгъотыжьырэп.
* Тыгъужъым мэл зышIуихьыщт мэлахъор ипэIо шъхьашыгумкIэ къешIэ.
* Тыгъужъым ынэ чъыеми, ыгу чъыерэп.
* Тыгъужъыр жъы хъумэ хьэмэ яджэгуалъ.
* Тыгъужъыр зыдэщыIэм мэлымэ зыщагъэпсэфырэп.
* Тыгъужъыр мэлахъо ашIырэп.
* Тыгъужъыр ыхьырэ мэлым итамыгъэ еплъырэп. / Тыгъужъым мэлыр ыхьы зыхъукIэ тамыгъэу телъым еплъыжьырэп.
* Тыгъужъыри игъунэгъу етыгъожьырэп.
* Тыгъужьым ущэщынэмэ мэзым умыкIу.
* Тыгъум куандэр фэIэпыIэгъу.
* Тыгъум ыкIэр мыгъо.
* Тыгъури тыгъу, тыгъугъэр зыушъэфыри тыгъу.
* Тыгъури тыгъужъыри къаушэкIу.
* Тыгъушхори тыгъу, тыгъу цIыкIури тыгъу.
* Тыгъэ нэпс нахьи ны бгъашъу.
* Тыгъэр зытемыпсэрэр щыIэжьэп.
* Тым фэмыгъасэрэр ным фэумысырэп.
* Тыр дэм фэд, ныр нэм фэд.
* Тэнымрэ дэнымрэ зэфэдэ.
* Тэр тэ, щэр щэ. (Eksik)
* УIэгъэ лъэужынчъэ хъурэп.
* Уаерэ дзаерэ зэфэдэ.
* Уанэшымрэ тыгъужъымрэ зы шэщ чIагъауцорэп.
* Уахэхьаныр Iофэп, къахэкIыжьыкIэ ошIэмэ.
* Убзэ зихабзэм гущыIэр ихъой, шъхьахынэм ушъхьагъур ихъой.
* Угу ыхьырэр IэшIу, шIу плъэгъурэр дахэ.
* Угъощэнэу уфэмыемэ зыплъыхь, ухэукъонэу уфэмыемэ упчIэжь.
* Удым иудыгъэ ыпэ регъэшъы.
* Удэмэ Iудан, убзэмэ бзыхьаф.
* Уеджэным кIасэ иIэп.
* Уемыгупшысэу угущыIэныри темыгъэпсыхьэу уоныри зэфэдэ.
* Уемызэщ, умыщыни Iофыр хъущт.
* Уеомэ мэкъу, уемыомэ къурэ.
* Ужъымэ, уижъыцIэ ит, укIэмэ, уикIапIэ ит.
* Ужым тырамыубытагъэр тыгъоп.
* Ужэ засэмэ, уинамыс мэкIоды.
* Ужэ инэу пшъхьэ цIыкIоу зыхъукIэ уунэхъущт.
* Уз пстэуми Iэзэгъу яI.
* Узаджэрэр къэкIо.
* Узаорэр къыоожьы.
* Узащэрэ нахьи узатэрэ.
* Узгъэжъырэм жъыгъэ Iахь къыуитыжьырэп.
* УзгъэлIэрэ пстэури емын.
* УзгъэтIысырэм уиубыжьырэп.
* Узигъусэм ышъокIэ къыоплъых.
* Узиджагъом уеубы, узикIасэр къыпщэтхъу.
* Узиджагъом ушIогъум.
* Узиджагъом ынэ пчэгъоу укIэуцо.
* Узиджагъор плъакъо къеплъы, узикIасэр пшъхьэ къеплъы.
* УзикIасэм ыпсэ уфегъадэ.
* УзщымытIысырэм ущысэмэркъэурэп.
* Узщымытхъужь, ушIумэ укъалъэгъун.
* Узыгъор мыхъужьымэ, аджалы мэхъу.
* Узыгъэблагъэрэр гъэблэгъэжь, узыгъэпыирэр гъэпыижь. / Уипый гъэпыи, уиблагъэ гъэблагъэ.
* Узылъыхъурэр лъапIэ мэхъу.
* Узым лэжьае къыхэкIы. (Eksik)
* УзымыIэтыщт къутамэм утемыуцу.
* Узыр бзэджашIэ.
* Узыр къэкIогъошIу шъхьае, кIожьыгъошIоп.
* Узыр ощынэкIэ къакIо, мэстанэкIэ мэкIожьы. / Лажьэр къэкIогъошIу, ау кIожьыгъуае.
* УзыукIырэр уипый, учIэзылъхьажьырэр уикъош.
* Узыфаем узыфэмыер къыхэкIы.
* Узыфэмыдэм уиорэд еусы.
* Узыхьыщтыпсым мыжъо къыхэщэу олъэгъу.
* Узыхэдэн щымыIэмэ, щыIэр къыхэх.
* УзышIу щыIэп.
* Узэгугъурэр къыогугъужьы, уздэлажьэрэр къыбдэлэжьэжьы.
* УзэлъэIурэр къэгъани, къыолъэIурэр къащэ. / УзытелIэрэ нахьи къыптелIэрэ. / УзэлъэIурэ нахьи къыолъэIурэ.
* Узэмыджэрэр гомыIу, узэуIурэр гъунэгъу.
* УзэпэгэкIырэр къыопэгэкIыжьы, уздэхьащхырэр къыбдэхьащхыжьы.
* Узэрымысыгъэ бысым умыубы.
* УзэупчIыжьын умыгъотмэ, уипаIожъ еупчIыжь. / УзэупчIын умыгъотымэ, уипаIо гъэтIыси еупчIыжь.
* Узэшъожьыныпс хьэ хэмыукIыхь, имыгъэкIыжьыщт шъузыр умыубы.
* Узэшъугъурэр къыптекIо.
* Уи нэбджэгъу уи гъундж.
* УиIае чIэуухъумэу уишIу умыгъэхьакъу.
* УиIоф гъэшIуи, IэшIу уащыхъун.
* Уиблагъэ иунашъхьэ плъэгъоу удэмыхьэу ублэмыкI.
* Уиблагъэ къыуитырэм ыцэ удэмыплъэжь.
* Уиблагъэ уемыпэгэкI, уипый благъэ фэхъущтышъ.
* Уиблэгъэжъ къыбдишIэрэ шъэфкIэ уиблэгъакIэ цыхьэшIэгъу умышIы.
* Уибынрэ уиблагъэрэ умыпчъы.
* УигущыIэ гъэIасэ, уимаисэ гъэпытэ.
* УигущыIэ гъэкIэкIы, уигупшысэ гъэкIыхьэ.
* УигущыIэ гъэлъапIэ.
* Уигъунапкъэ зыдэпшIэжьын фай.
* Уигъунэгъу къыпфимышIэрэр чылэмэ къыпфашIэщтэп.
* Уигъунэгъур уиIэнэгъумэ, тебгъэфагъ.
* Уигъунэгъур уиIэпыIэгъумэ, уехъулIагъ. / Гъунэгъур къыбдеIэмэ, уунэжьыгъ.
* Уигъунэгъур уикъош, ащ игъунэгъур уигъунэгъу.
* Уигъусэ ущыгугъэу мышъэм уемыбэн.
* Уиделэ бгъакIомэ, уиIоф мэкIоды.
* Уиделэ хьэкIакIо умыгъакIо.
* Уидэхагъэ урымыпагэу, уиIофшIагъэ рыпаг.
* Уизэкъон нахьри Iэл къыбдес.
* УикIалэ зэребгъас, уижъ зэресагъ.
* УикIод сикIоды, уикъанэ сикъанэ.
* Уикъамэ тIо къимых, уигущыIэ тIо къэмыIу.
* Уикъарыу еплъыри, уихьылъэ штэ.
* Уилъахъэ зытыгъурэм уиши ытыгъущт.
* Уинасып зыхэмылъым дышъэхъ техъуагъэу олъэгъу.
* Уинысэ уигу ебгъэмэ, уипхъу ецIацI.
* Уинэ гъаплъи, уи лъэ гъэуцу.
* Уинэ къеIэрэм ыпсэ еIэжь.
* УипаIокIэ къыодаорэми хабзэ фэшI.
* УитIуанэ умыубы, уибын ущымытхъу. / Уигъунэгъу умыубы, уибын умыушъхьакIу.
* Уитехъон еплъи, плъакъо ушху.
* УихьакIэ гъашIо, пкъош шIу лъэгъу.
* Уихьэ фэпшIырэр ыцI.
* Уихэку лъэшмэ, урэгушхо.
* Уицу лIэмэ, уицэй ухэкIыжьы.
* Уишъуз бзаджэмэ, хьадагъэ умыкIу мафэ къэс уихьэдагъэшъ.
* Уишъуз лIэмэ, пкIэлъэныкъо гоу.
* Уишъуз шIумэ, джэгу умыкIожь мафэ къэс уиджэгу.
* УкIытэ зиIэм насып иI.
* УкIытэ зимыIэм цIыфыгъэ иIэп.
* УкIытэм цIыфыр егъэдахэ.
* УкIытэмрэ нэхъоимрэ цIыфыгъэм итамыгъ.
* УкъамышIэмэ ушъуаш, укъашIэмэ улъэпкъ.
* Укъызалъфыгъэри зы мафэ, узылIэжьыщтыри зы мафэ.
* УкъэзыукIырэ укъизгъэкIыжьырэ.
* УлIымэ, пшъхьэ ущымытхъу, ушIумэ, чылэр къыпщытхъун.
* УлIэу ущыIэн нахьи, утхъэзэ улIэмэ нахьышIу.
* УлIэщтыми, улIымэ пIуагъэр гъэшъыпкъэ.
* Улажьэмэ лыжъ пшхын, умылажьэмэ лажьэ плъэгъун.
* Улажьэу ушхэжьыным нахьышIу щыIэп. / Къин плъэгъоу къэблэжьырэр IэшIу.
* УлъэIонрэ уIоинрэ зэфэдэ.
* УмыгъэтIылъырэр къэпштэжьырэп. / УмыгъэтIылъыгъэ къэмышт.
* УмылIэмэ зы лIы, улIэжьымэ зы машэ.
* УмылъаIомэ, узэтэщтыр пшIэрэп.
* Умылъытэрэр уимыIэм ычIыпI.
* Умылъэгъугъэм шыхьатэу утемыуцу.
* УмышIапэмэ, утемыгущыI.
* УмышIэрэм укIэупчIэныр губгъэнэп. / УмышIэрэмэ, зышIэрэм еупчIыжь.
* Унагъо умыхъоу къуаджэ ухъущтэп.
* Уныбэ гъэгъу, уигугъу шIукIэ ягъэшI.
* Уныбэ къикIырэр уибын, уилъэуе къелъэрэр уичэты.
* Унэ зимыIэм унагъо иIэп.
* Унэ кIоцIым намыс щыуимыIэмэ, унэ кIыбым щыуиIэхэнэп.
* Унэгъожъырэ пхъэжъ машIорэ.
* УнэгъуакIэр гу кIодыгъошIу.
* УнэгъуакIэр хьэкIэ фэшIу.
* Унэкъощ хьакIэр гъэшIогъуай.
* Унэм зыщыгъаси, хасэм хахь/кIо.
* Унэм имыгъор чылэм игъоу. / Быным имыгъор игъоу.
* Унэн яхьэ уц ехъу, унэхъун янысэ кIашъом дэкIуае.
* Унэр зыгъэунэри благъэр зыгъэблагъэри шъуз.
* Унэр зэрашIырэ ощыр унэ кIыбым дадзэжьы.
* Унэхъугъом цыгъори мэятэ.
* Унэхъущтым куо макъэ ытхьакIумэ ихьажьырэп.
* Унэцум уеомэ, мэзыцум ыбжъэ мэсысы.
* Упсаумэ, пшхын бгъотын.
* УпчIалэ ибылым кIодырэп.
* УпчIэрэр хэукъорэп. / УпчIэжьырэр щыорэп.
* УтIумэ уз, узымэ ущыIахэп. / УтIумэ уз, узымэ ущымыIэ папкI. / ТIу уиIэмэ зы пъытэ, зыр умылъытах.
* Утын зэхадзэ нахьи Iахь зэхадз.
* Утыныр мэгъушъыжьы, гущыIэ Iаер гъушъыжьырэп. / Утын гуаор пщэгъупшэ, гущыIэ гуаор пщыгъупшэрэп.
* УуIэм ипэ уишъхьэр гъэлажьэ.
* Ухыемэ, улъэш.
* Ущымытхъущ пфэубыжьыщтэп.
* Ущысэу укъэзымылъэгъурэм утэджыкIи/ущытми укъилъэгъущтэп.
* Уянэ зэрымысым зыщыгъэлсэфи, къикIыжь.
* Уянэ къымылъфыгъэр пшэп, пшы къымыщагъэр уинысэп.
* Уянэ ыIэ илъым еплъи о пIэ илъым ецакъ.
* Уятэ игъогужъырэ, уятэ иблэгъэжъырэ умыбгынэжь.
* Уятэ ичIыпIэ гъэдахэ, уянэ дахэу дэгущыI.
* Фышхъори ебгъэлыемэ, шхъухьэ.
* Фэмыф иIоф хэкIырэп.
* Фэмыф унэшъо шIыкIэкIэ Iазэ.
* Фэмыфым зимыгъазэзэ мазэри къохьан.
* Хабзэ здыщымыIэм, укIытэ щыIэщтэп.
* Хабзэ зимыIэм напэ иIэп.
* Хабзэ зымышIэрэр жантIэм чIэтIысхьэ.
* Хабзэ зымышIэрэр хэбзашIэ макIо.
* Хабзэ зымышIэрэр шъхьанэкI.
* Хабзэр бзэгупэкIэ къырахьакIырэп.
* Хабзэр зэхалъхьэрэп, гъашIэм къыхэкIы. / Хабзэр къафытэрэп, гъашIэм къелъфы.
* Хабзэр къамэм нахь лъэщ.
* Хабзэр убзэ зышIошIырэм фэпшIэщтыр къегъанэ.
* Хабзэр убзэнэп, акъылыр былым тынэп.
* Хабзэр шIумэ, бзыпхъэри тырахы.
* Хъаныр техьэгъу текIыгъу.
* Хъуапсэрэм ыпсэ кIодырэп.
* Хыем бгыбзэр пыпкIэрэп.
* Хыем гъогу егъоты.
* Хыем ылъ хымэ ешIэжьы.
* ХыкIэ зымышIэрэм игъупчъэ цако.
* Хымахьэр къихьи унахьэр рифыгъ.
* Хымэ ахъщэ зепхьэмэ, уиджыбэ гъуан.
* Хымэ пкIэнтIэпсыр хъяры хъурэп.
* Хымэ хэку сыщытхъэн нахьи сихэкужъ сыщэрэлI.
* ХымэчIым насып щыIэп.
* Хыри ткIопс-ткIопсэу зэхэт.
* Хьаджашъор хьакъурэп, фэкъолI шъаор хъуанэрэп.
* Хьадрыхэ кIорэмрэ, итыщ кIорэмрэ аубытырэп.
* Хьадэгъур пчэшъхьаІум нахьи нахь благъэ.
* Хьадэр бэрэ зепхьэмэ мэщэIу, Iофыр бэрэ зепхьэмэ зэщэкъо.
* Хьадэр зыер пхъэблапэ.
* ХьакIакIо укIо пшIоигъомэ, хьакIэу къыпфакIорэр гъашIо.
* ХьакIакIо ущыIэмэ, къыпфашIырэр уиунашъо.
* ХьакIэ зиджагъом лыфэ фегъажъэ.
* ХьакIэ зыдэщыIэм хэгъырэй щыI.
* ХьакIэ къакIомэ, насып къыдакIо.
* ХьакIэ къакIомэ, хэгъырэир мэгушIо.
* ХьакIэ къыпфакIомэ, уиджэгъогъури ныбджэгъу.
* ХьакIэ къэкIощт Iори гъэIылъ, бэрэ щылъыгъ пIоу умышхыжь.
* ХьакIэм кIалэ иIэп. / ХьэкIэ кIалэ хъурэп.
* ХьакIэм рызыкъыр къыдакIо.
* ХьакIэм ыжэ зэкIэкIы хъумэ, гъашхи гъэгъолъыжь.
* ХьакIэм ыщхырэр ежь иIахь.
* ХьакIэр бысымым игъэр.
* ХьакIэр бэрэ щысымэ, бысымыр езэщы.
* ХьакIэр гъашIо, цIыфышIур лъытэ.
* ХьакIэр мэлым нахь Iас.
* ХьакIэр нэшхъэимэ, бысымым иягъ.
* ХьакIэр хьэзырми, бысымыр хьэзыра? / ХьакIэр хьазыр шъхьакIэ, бысымыр хьазырэп.
* ХьакIэр чэщищэ щысымэ, быным щыщ мэхъу.
* ХьакIэр шхахэмэ, пчъэм еплъы.
* ХьакIэр шъхьагъым дэмыгъэплъи.
* Хьамэщыпхэ благъ.
* ХьантIаркъор зянэм «сянэ гуащ», чэтэщыр зиунэм «си-ордэун» ыIуагъ.
* Хьацуем уфае хъумэ, лъапIэ мэхъу.
* Хьашъом шъоу из хъумэ, зэгочы.
* Хьэ бзаджэр тIысыпIэнчъ.
* Хьэ игубж къо тырелъхьэ.
* Хьэ фэмышх къо ригъэшхырэп.
* Хьэ хыныгъом аргъоир мэятэ.
* ХьэкIапIэр шIуми уиунэжъ нахьышIужьых. / ХьакIапIэр дэгъуми уиунэ фэдэ хъурэп.
* ХьэкIэ гъунэгъу нахьи хьэкIэ чыжьэр нахь лъапI.
* ХьэкIэ къакIо щыIэ шъхьакIэ, хьэкIэ гъэкIожь щыIэп.
* ХьэкIэ лые щыIэп.
* ХьэкIэ мыгъашхэ цIэрыIу.
* ХьэкIэкъуакIэзэ ишыр цапэм дэлъэу къырехьакIы. / Хьайуаными къылъфыгъэр цапэкIэ зэрихьэзэ епIу.
* ХьэкIэпIэрынэр емыкIу.
* Хьэм ебгъэшхырэр текIуадэрэп.
* Хьэм ептырэр иIахь.
* Хьэм зэцэкъэщтыр ешIэ.
* Хьэм икIэ псы нэмысэу, есыкIэ ышIэщтэп.
* Хьэм къупшъхьэкIэ уеомэ, ыл узырэп.
* Хьэм уеомэ, нахьые мэхъу.
* Хьэм ущэщынэмэ, унэкIэ къешIэ.
* Хьэм цуакъэ щыплъэмэ пещхыкIыжьы.
* Хьэм ыкIэ утеуцомэ, къыоцакъэ.
* Хьэм ышъхьэ узы хъумэ уц ешхы, блэм ышъхьэ узы хъумэ гъогум тегъуалъхьэ.
* Хьэми дахэр икIас.
* Хьэми икъуаджэ ыбгынэжьырэп.
* Хьэр бзэгукIэ зэIэзэжьы.
* Хьэр улэун хъумэ, мэкъущэмэ адакIо.
* Хьэр унэм итхьакIум.
* Хьэр хьэзэ мэлыр Iэхъогъум ефы.
* ХьэшIу кIырыплъырэр хьэшIу мэхъу, шышIу кIырыплъырэр шышIу мэхъу.
* Хэбзэжъ хэкужъ къыранэрэп.
* ХэбзэмышIэм ущытхъумэ хьантхъупсым шъоу хекIэ.
* ХэбзэмышIэр емыкIухь.
* ХэбзэмышIэр шIыкIай.
* Хэку зимыIэм тыди чъыIэу къыщэхъу.
* Хэкужъыхьэ лъэшы.
* Хэкум емыкIу къылъысымэ, псэемыблэжьэу къежь/щыт.
* Хэкум ыгъэгушхорэр лIыхъужъы мэхъу.
* Хэплъыхьэрэр Iахьынчъ.
* Хэт нахь Iуш, аIоу зеупчIыхэм, цIыфым еучIырэр ары, ыIуагъ.
* Хэтрэ игъашIи тхыдэ.
* ЦIыкIоу къамылъф ины хъурэп.
* ЦIыф Iушыр дунаем ехыжьыгъэми ыIуагъэр къанэ.
* ЦIыф бгъэлъапIэмэ, бгъэлъапIэрэр пшъхьэ.
* ЦIыф лъэпкъым ыпсэр ыбзэгъу.
* ЦIыфмэ къамышIэн шъэф щыIэп.
* ЦIыфыгъэ зиIэм джэгъогъуи иI.
* ЦIыфыгъэм зэужэ жъы зэдэрепщэх (зэдепщэмэ), жыкъумэ (жьыкорен) хъун.
* ЦIыфыгъэнчъэм удэпсэун нахьи цIыфыгъэ зиIэм удэкIод.
* ЦIыфым ахэмыхьагъэмрэ къамыхъугъэмрэ зэфэд.
* ЦIыфым гукIэгъу иIэн фай.
* ЦIыфым зы жьэрэ, тхьакIумитIурэ иI.
* ЦIыфым ыныбэ ипый.
* ЦIыфым ынэ къабзэмэ, ыгуи къабзэ.
* ЦIыфым ыцIэ ежь зыфешIыжьы.
* ЦIыфымэ ашъохэр ззрэзэфэмыдэм фэд, агухэри зэфэдэп.
* ЦIыфымэ шIу алъэгъурэр нахьышIуи мэхъу.
* ЦIыфыр зынэмысырэ щыIэп.
* ЦIыфышIум иIанэ Iэгъощт/зэтет.
* ЦIыфышIум итIысыпIэ хьазыр.
* ЦIыфышIур гъэпцIэгъошIу.
* ЦIыфышъор Iужъу, ыщаIэрэр бэ.
* Цацэм тхъу пызагъэрэп.
* Цацэри мыплъэу, лыри мылыцIэу.
* Цу зимыIэм шкIэ/чэм кIешIэ.
* Цу ныщ нахьи нэшIо-гушIу.
* Цу хъущтыр шкIэзэ къашIэ. / Цу хъущт шкIэр ынэкIэ ашIэ.
* Цугъашхэри зэбзэижьы.
* Цужъ имэфапкIэ цукIэ ыуас.
* Цум бжьыр зырахьылIэм «Сэ сычэм» ыIуагъ, щалъэр зырахьылIэм «Сэ сыцу» ыIуагъ.
* Цум еубз, шым езау.
* Цум ыбжъакъо шIохьылъэп.
* Цур жъы хъумэ шкIэмэ ахатIупщхьажьы.
* Цы Iуданэми цу егъэлъэпао.
* Цыгъо нэепсыер щэм етхьалэ.
* Цыгъом ыц кIыры хъумэ, чъыIэлIапхэ мэхъу.
* Цыгъоми кIымафэм зыфегъэхьазыры.
* Цыгъор гъуанэм имыфэмэ къэбыр икIэрышIэн.
* Цыгъор цIыкIуми Iэтэшхом ыпIытIырэп.
* ЧIы шIуцIэм чIэмыхьажьын щыIэп.
* ЧIым зы ептымэ, шъэ къыуетыжьы.
* ЧIым къыхэмыщ мыжъор пхъэIэщэ пый.
* ЧIым нахь хьылъэ щыIэп.
* ЧIыпIищ нэшIу ящыкIагъ; псы зыдэмыт псыхъу, къэкIыгъэ зэрымыт губгъу, лIы зышъхьащымыт шъуз.
* ЧIыр зыхъумэр къехъумэжъы.
* ЧIыфэр бгъоу къэпштагъэмэ, пшIэу ятыжь.
* Чъыг закъор жьым щэщынэ.
* Чъыг закъор мэзы хъурэп.
* Чъыгыжъыр щытэу чъыгыкIэр ебэджы.
* Чъыегъуаер лIэгъуае, чъыегъошIур лIэгъошIу.
* Чъыем ичIыфэ къыптыригъанэрэп.
* Чъыемрэ гугъэмрэ атэкIэныжъ.
* Чыжьэу бгъэтIысырэр благъэу къэштэжь.
* Чылэ лажьэр лажьэ хъурэп.
* Чылэм дэлъымэ уиI.
* Чыр цIынэзэ къауфэ, кIалэр цIыкIузэ агъасэ.
* Чыри бгъэкIымэ, пчэгъу мэхъу.
* Чэзыу зимыIэ щыIэп. / Чэзыу зимыIэ Iоф щыIэп.
* Чэм гъэщынчъэр быул.
* Чэм лъакъо шкIэ ыукIырэп.
* Чэм пыджэрыер бжъако мэхъу.
* Чэм щашIор нышIум фэд.
* Чэмым ышхырэр игъэщ.
* Чэмыр щашIоми, къырикIутмэ пкIэнчъ.
* Чэт пасэрэ бын пасэрэ.
* Чэтжъые чъэчъалэр псыжъом хапкIэ.
* Чэтыжъые къэзытыгъурэм чэт къытыгъущт.
* Чэтым ишкъун ипкIыхь.
* Чэтым кIэнкIэ ыкIуачI.
* Чэтым нахьи чэтжъыер нахь Iуш.
* Чэтыри мэулъэпхъашъэ.
* Чэтыу зырымысым цыгъо щэджэгу.
* Чэтыу щысэу пшысэ къэмыIуат.
* Чэтыум игушIугъо, цыгъом игуIэгъу.
* Чэтыум икъо цыгъуашъэ.
* Чэтыумрэ шъузымрэ бысымгуащэх, хьэмрэ лIымрэ ныбгъуашэх.
* Чэтыур цыгъомкIэ лIыхъужъ.
* Чэтэ чIэгъым нан щаIожьрэп.
* Чэтэ чIэгъым шъыпкъэр щыIу.
* Чэщым идахэр мэзагъо, цIыфыр зыгъэдахэрэр акъыл.
* ШIу зыфапшIэрэм емыхъоныжь.
* ШIу зышIагъэми е зышIагъэми, ышъхьэ фешIэжьы.
* ШIу зышIэрэм ишIушIэ кIодырэп.
* ШIу зышIэрэр упчIэжьырэп.
* ШIу зышIэрэр шIу IокIэжьы, е зышIэрэр е IокIэжьы.
* ШIу зэрэлъэгъуритIур зы шъоджанэм зэдефэ. / ШIу зэрэлъэгъуитIур зы хьэшъо джанэм изэрэгъэфэщт.
* ШIу зэрэлъэгъурэ зэкъошитIур зэшIобгъэкIодын плъэкIыщтэп.
* ШIу укъэзылъэгъурэм уидагъо уегъэлъэгъужьы, джагъоу укъэзылъэгъурэм уакIыбыкIэ щеIотэжьы.
* ШIу шIи, псым хадз.
* ШIугъомэ апшъэр зэгурыIу.
* ШIулъэгъуныгъзр къушъхьэ заом фэд.
* ШIулъэгъуныгъэ зышIырэм лъэгъукIэ ышIэжьырэп.
* ШIулъэгъуныгъэр джэгоп, уджэгузэ емыгъажь.
* ШIулъэгъуныгъэр дэхэгъэ Iэягъэп.
* ШIум уеджэмэ, шIу къэкIо, мыгъом уеджэмэ, мыгъо къэкIо.
* ШIум уригъусэмэ шIу охъу, дэим уригъусэмэ дэи охъу.
* ШIум шIушIэ пылъ.
* ШIум ылъэгъурэр еIотэжьы, дэим ытырэр еIотэжьы.
* ШIункIыми укъыщалъэгъу, губгъоми ущызэхахы.
* ШIур зымышIэрэм шIушIэр зэуи къыщыхъурэп.
* ШIур мылIэу пшIэрэп.
* ШIур умышIэрэмэ, лъапIэр къыхэх.
* ШIэныгъэ зэгъэшIэныр, псынэр мастэкIэ къэптIыным фэд.
* ШIэныгъэрэ IэшIагъэрэ зэкъошых.
* ШкIахъор шкIахъозэ нахьыжъ яI.
* ШхомлакIэр зыфэмыIыгъырэм шыкIэр еубыты. / Шышъхьэр блэптIупщымэ, шыкIэм укIэлъымыбэнэжь.
* Шхонч ушъагъэм зылI егъащтэ, шхонч мыушъэм лIитIу егъащтэ.
* Шъодэн IэкIапэм шыу егъэшэсыжьы.
* Шъоным текIуагъэ щыIэп.
* Шъоныр зиныбджэгъум джыбэ гъуанэ иI.
* ШъорэкIым «Пшъо схьын, хьау пIомэ унэ схьын» еIо.
* Шъоум нахьи чъыер нахь IэшIу.
* Шъоур IэшIу дэдэми, зыгу римыхьрэм ышхырэп.
* Шъуашэмэ анахь дахэр укIыт.
* Шъугъор мыгъо.
* Шъуз бзаджэ зиIэм иунэ умыкIу.
* Шъуз бзаджэр лIыгъэжъ.
* Шъуз бзаджэр нэпсырыкIуал.
* Шъуз бзаджэр хьэкIэмыгъашх.
* Шъуз дахэр тхьамэфэ шъуз, шъузышIур ныбжьырэ шъуз.
* Шъуз езаорэр лIэп.
* Шъуз жаем лIыр шIэхы жъы ешIы.
* Шъуз закъом дэмыIэпыIэрэу лIыр лIэп.
* Шъуз зимыIэ кIалэрэ шхо зышIохэмылъ шырэ.
* Шъуз пый нахьи чылэ пый.
* Шъуз пытэм илI хьалэл.
* Шъуз улъыхъумэ, благъэм дылъыхъу.
* Шъуз фэмыф зиIэр насыпынчъ.
* Шъуз шъорышIыр лIыгъапцI.
* Шъузабэм ибын епIужьы, лIэгъуабэм ибын фэпIужьырэп. / ЛIэгъуабэм быныр репхъыхьэ, шъузабэм быныр къешыпыжьы.
* Шъузым насып къыдэкIо.
* Шъузым ыгъэпыутыгъэ лIыр зыми къыдихыжьынэп, ныбджэгъумэ агъэпыутыгъэ лIыр шъузым къыдихыжьын.
* ШъузышIу быдзыщэ налъэ щыкIэрэп.
* ШъузышIу зиIэм игукъао щэчыгъошIу.
* ШъузышIу зиIэм хъяр иунэ илъ.
* ШъузышIу илI гъомылэнчъэ хъурэп.
* ШъузышIу илI нэкIушъхьаплъ.
* ШъузышIу илI цIэрыIу.
* ШъузышIу ихьаку ятIэ щыкIэрэп.
* ШъузышIу унэ, шъуз дэир чIыун.
* ШъузышIум лIы дэир дэгъу ехъулIэ, шъуз дэим лIы дэгъур дэи ехъулIэ.
* ШъузышIур лIы гъатхъ.
* Шъхьадж ифэшъуашэ ишъэогъу.
* ШъхьакIом кIакIо уегъэшIы.
* ШъхьалкIыпкъыр зыхьыри мэпшъы, шъхьал мыжъор зыхьыри мэпшъы.
* Шъхьамыуз пIэшъхьагъым езэгъырэп.
* Шъхьахынэм имафэ кIыхьэ.
* Шъхьахынэм ицу лIэмэ лы, ику къутэмэ пхъэ.
* Шъхьахынэр тэджымэ, щысыр псыбашъу.
* Шъхьахынэр чъыяпх, щхырылэр гъырын.
* Шъхьащытхъужь пстэури пцIыус.
* Шъхьащытхъужьырэ къэрабгъэрэ зэблагъэ.
* Шъхьэ къуим кIэхэкIырэр шъхьэ псаум ышIэрэп.
* Шъхьэгъусэр насып зэхэгъэкIыпI.
* ШъхьэзышIошIу лъэгъугъуай.
* Шъхьэм акъыл имылъмэ, лъэм имыгъуагъ. / Шъхьэм акъыл имылъымэ, лъэр мэулэу.
* Шъхьэр псаомэ паIо щыкIэжьрэп.
* ШъхьэтепIончъэ къабзэу хъурэп.
* ШъхьэтепIэ зимыIэ псыр мэушIои.
* Шъынашъхьэ плъэгъумэ гъэмафэ, Iэташъхьэ плъэгъумэ кIымаф.
* Шъыпкъэм нэр рекIы.
* Шъыпкъэмрэ насыпымрэ зэгощэгъу.
* Шъыпкъэр дышъэм нахьи нахь лъапI. / Шъыпкъагъэр дышъэм нахь лъапI.
* Шъыпкъэр зигъуазэм насыпыр игъогу.
* Шъыпкъэр ипкIыгъ пIоми къыпшIоуцу, пцIыр бгъэуцугъэ пIоми уапашъхьэ къефэжьы.
* Шъыпкъэр къэмышIэу, унашъо темышIыхь.
* Шъыпкъэр пIоным лIыгъэ хэлъ.
* Шъыпкъэр фышхъо, пцIыр шхъухьэ.
* Шъыпкъэр чэтэ кIэгъым кIэлъ.
* Шъыхьэм ыбжъэ ипый.
* Шъэф горэ зимыIэ щыIэп.
* Шы зиIэр къани, уанэ зиIэр кIуагъэ.
* Шы фэмышIу уанэр екъутэ.
* Шыгъу зышхыгъэр, псы ешъожьы.
* Шыдым телъ хьылъэр къыдырым ышIэщтэп.
* Шыдыри илэсым зэ шъутырэщт.
* Шым еуи дахь, елъэдэкъауи къыдэкIыжь.
* Шым ефэхырэм ныбэпхым тырелъхьэ.
* Шым тамэ тетэу зылъэгъурэр блэр ары, блэм лъакъо кIэтэу зылъэгъурэр шыр ары.
* Шым ылъакъо ипый.
* Шыпхъум ыгу ыш дэжьыкIэ гъэзагъэ.
* Шыпхъунчъэ нахьи шыпхъу нэшъу.
* Шыр пкIантIэмэ, уанэр екIужьырэп.
* Шыр тесым егъэдахэ.
* Шыр шыгъачэм, чъырыр мыжъом, цIыфыр лэжьэным щаушэты.
* Шытыгъу хабзэрэ тыгъужъ хабзэрэ зэфэдэ.
* Шыу хьакIэр агъэшэсыжьы, лъэс хьакIэр агъэкIотэжьы.
* Шыухэр зэдилъымэ, шъхьадж ыгу илъыр ешIэжьы.
* Шыхьаф осэпс тырагъахэрэп.
* Шыц ос къесэу узэрысым уимыкI.
* ШышIур зэщымэ, пырхъал.
* ШышIур ныбджэгъушIум фэд.
* ШышIурэ цушIурэ псыбашъоп.
* Шэнычъагъэр узы, Iэзэгъу зимыIэр делагъ.
* Шэплъ зытелъ нахьи дагъэ зытет. / Шэплъ зытелъ нахьи шэн дэгъу зыхэлъ.
* Шэсырэ пстэури шыоп.
* Шэу щтагъэр бэрэ умыфы.
* ЩыIэкIае кIодыжьыкIай.
* Щыгъу-пIастэм хьатыр иI. / Щыгъу-пIастэм уемылъэпэкIау.
* Щыгъын хьаф кIэракIэ нахьи Iаеми уищыгъын.
* Щыгъынибгъу нахьи теубгъон.
* Щыдым ихьылъэ имыкъумэ, кIорэп.
* ЩыкIырэр икIагъэ мэхъу.
* ЩыкIэ нахьи мэкIэшх.
* ЩымыIэм улъымыхъу, къыплъыхъурэр умыгъэпыут.
* Щымыонэу акъыл, щымыкIэнэу былым.
* Щынэ зыдэщымыIэм укIыти щыIэп.
* Щынэрэм макъэ ешъы.
* Щынэрэр яунэ мэкIожьы.
* Щысым иIахь кIорэм къехьы.
* ЩытхъукIае нахьи убэкIашIу.
* Щыуаным илъыр зымышхыжьыщтыр коным илъым къыкIэупчIэжьыгъ.
* Щэ зэхэпхын нахьи, зэ плъэгъун. / Шъэрэ зэхэпхын нахьи, зэ плъэгъумэ нахьышIу.
* Щэм бэрэ уеплъымэ, лъы теолъагъо.
* Щэм зэхэдз ышIырэп.
* Щэм ихьатыркIэ пIастэр ашхы.
* Щэм ыстыгъэр щыум епщэ
* Щэмрэ лъымрэ зэхакIэрэп.
* Ыкъо шIомылIэу, илI шIомыдахэу шъуз щыIэп.
* Ынэ зытеплъэрэм ыIэ лъэIэсы.
* Ыужырэ Iофыр бзыу кIаку.
* Ыужырэ акъыл нахьи ыпэрэ акъыл.
* Яжьэм шIомыкIыр итесэн.
* Янэ еплъи, ыпхъу къащэ.
* Янэ ихабзэ ыпхъу ибзыпхъ.
* Iанэм ыпэри ыкIэри хъохъу.
* Iахъом ибэщ иджэнджэшыгъу.
* Iахьыл делэр нэпэтех.
* Iахьылыр IэшIу.
* Iащэр зыгъэIащэрэр лIыгур ары.
* IитIукIэ пIэ зыубытырэм уакIыбыкIэ бэу щеIожьы.
* IорыIуатэ нахьи нэрылъэгъу.
* IорыIуатэр хэбзэжъ.
* Iоф инри Iоф цIыкIури Iофы.
* Iоф мыублэм блэ хэс.
* Iоф ублагъэ зимыIэм Iоф ухыгъэ иIэп.
* IофшIакIэ зымышIэрэр IофшIэным егъалIэ.
* Iофы пшIырэр Iофы мэхъу.
* Iофым ыгъэлIагъэ щыIэп.
* Iофым ыпэр умышIэмэ, ыкIэр пфэшIэжьыщтэп.
* Iофынчъэр гущыIэрый.
* Iофыр зэрэпшI.
* Iофыр къэIогъошIу шъхьакIэ шIэгъуае.
* Iофытабгэ алIырэп, лIыкIо аукIырэп.
* Iуашъхьэм апэ дэкIуаерэр апэ къехыжьы.
* Iупэр напэм ихащ.
* Iушым иакъыл игъомыл.
* Iушыр щэ мэупчIэжьы.
* Iэзэгъу зимыIэ узыгъо щыIэп.
* Iэм ымыштэрэ кIодырэп.
* Iэрымылъхьэм кIэнэцIызэ, инэкIэцIыр кIэгъуагъ.
* Iэрэ жэрэ зэблэкIырэп.
* Iэхъогъум хэкIырэ мэлыр, тыгъужъым ешхы.
* Iэхъомбитфыр зэфэдэп.
* IэшIэгъэнчъэм ищэрыхъ лъэныкъуащэ.
* Iэшэ дэгъур гъусэшIу.
* Iэщыр зезыхьэрэм ий.

=== Статистикэ ===

* [https://www.academia.edu/99004122/%C3%87ERKES_ATAS%C3%96ZLER%C4%B0 Aydın, Şamil Emre (2023), Çerkes Atasözleri, ISBN 9786056569128]

== Гулъытэгъуэ ==
[[Категориэ:ГущыIэжъ]]</text>
      <sha1>hfdfudau7ya2z7kx1ymq63dqoyohc9p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16940</id>
      <parentid>16935</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:27:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <comment>use proper palochka &lt;Ӏ&gt;</comment>
      <origin>16940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96263" sha1="gktglcmeo4n3e1gqmkefbyf8te574mm" xml:space="preserve">* А зы нэбгырэм щэ укъигъапцӀэмэ удел, а зы машэм щэ уифэмэ унэшъу.
* АӀорэ пстэури хъурэп, хъурэ пстэури аӀуатэрэп.
* АӀорэ пстэури шъыпкъэп.
* АӀорэр зыфэмыушъэфырэр лӀыныкъу.
* АӀорэр къэсы, ашӀэрэр къэкӀы.
* Абрэ мыжъори зы чӀыпӀэ илъырэп.
* Аджал зимыӀэ щыӀэп.
* АджалитӀу зыщымыӀэкӀэ а зэлӀэгъум лӀыгъэ халъхь.
* Аджалым «сыкъэкӀо» ыӀорэп.
* Аджалым пхъонтэ кӀоцӀым укъыщигъотын/укъыщигъотыщт.
* Аджалым улъымыхъу, ежь укъигъотын.
* Аджалыр гужъуакӀэм дэс.
* Адыгэ хабзэр атэ кӀэныжъ.
* Адыгэм ищыгъу-пӀастэ ыӀэгу илъ.
* Адыгэм хьакӀэ икӀас.
* Адыгэм ыхьакӀэр пытапӀэ ис.
* Адыгэмэ анахь тхьамыкӀэри бысым.
* Адыгэр сыдигъокІи Адыгэ.
* Адыгэшыр АдыгэлІым изыкІылъэныкъу.
* Ажэ зэӀумыкӀэу ягухэлъ зэрэшӀэрэп.
* Акъыл зиӀэм джэгъогъу ыбэ.
* Акъыл зиӀэм еджэныр ригъэкъурэп.
* Акъыл зиӀэм иӀоф мэфищ, делэм непэрэм ехъурэ Ӏоф иӀэп.
* Акъыл зиӀэм имыӀэ щыӀэп.
* Акъыл зиӀэм уеушъыимэ, шӀушӀэ къыпфешӀы, акъылынчъэр къыбдэхьащхы.
* Акъыл зиӀэм щэӀагъэ иӀ.
* Акъыл зиӀэр акъылынчъэм еджэнджэшыжьы.
* Акъыл зиӀэр уакӀыб исэу къепхьакӀыми хьылъэп.
* Акъыл зимыӀэм оуиер ет.
* Акъыл зимыӀэр тхьамыкӀ.
* Акъыл кӀэкӀыр бзэгу кӀыхь.
* Акъылым уасэ иӀэп, гъэсэныгъэм гъунэ иӀэп.
* Акъылым ыуасэр джэнджэш.
* Акъылым янэр гупшыс, ятэр шӀэныгъ. / Акъылым гупшысэр ян.
* Акъылынчъэр насыпынчъ.
* Акъылыр былым, былымыр осэпс.
* Акъылыр былымкӀэ ащэфырэп.
* Акъылыр жакӀэм пышӀагъэп.
* Акъылыр жъыгъэ-кӀагъэп.
* Акъылыр лэндышъ, гъэсэныгъэр дышъэ чъыг.
* Акъылыр мэлъыхъо, насыпым къегъоты.
* Акъылыр сыдрэ Ӏофи ылъапс.
* Акъылыр чыжьэу маплъэ, нэр ащ илъагъо рэкӀо.
* АкъылышӀом делэми бзэ къыфегъоты.
* Амалрэ хьилэрэ акъыл.
* АмыӀо щыӀэми, амыӀотэжь щыӀэп.
* АмыӀуагъэ щыӀэп, амышӀагъэ нахь.
* АмыгъэӀурэ зэхахырэп.
* Амыгъэпхъугъэм пхъукӀэ ышӀэрэп.
* Амылъэгъурэ бланэр аукӀырэп, зэхамыхыгъэ аӀотэжьырэп.
* Амыубырэ бэн дэлърэ зэфэдэ.
* АнахьыкӀэр анахь кӀас.
* Анэ быдзыщэм хьалыгъуи къуаи хэлъ.
* Апэ лӀэрэм чэфыныр ий.
* Апэ лӀэрэр апэ дахы.
* Апэ узэрихьылӀэрэр шхынышӀу.
* Аргъой мыцакъэ щыӀэп.
* Армэум иунэ лъэбыщ.
* Армэум ыгъэтӀысырэ чъыгыр мэгъу.
* Аслъаныр агъасэ, къэплъаныр Ӏасэ ашӀы.
* Атакъэми чэтжъыехэр егъашхэх.
* Атакъэр мыІоми нэфыр шъынкІэ къанэрэп.
* Атэ мылъкур бын гъэкӀод.
* Атэкъэ зэуалэр пщэры хъурэп.
* АукӀыщтыри къагъэгущыӀэжьы.
* Афытемыхь афытемыкӀ.
* Ахъщэ зихъоир тыгъум щэщынэ.
* Ахъщэ мыпчъ зэӀахырэп.
* Ахъщэ уиӀэмэ, ахъщалъэ бгъотын.
* Ахъщэ уимыӀэу бэдзэрым укӀоныри, обзэгъу умыӀыгъэу мэзым укӀоныри зэфэдэ.
* Ахъщэр Ӏэгурыхьэ-ӀэгурыкӀ.
* Ахъщэр бзыум фэд, къыбжэхэлъатэ, Ӏолъэтыжьы.
* Ахъщэр къыздикӀырэм мэкӀожьы.
* Ахъщэр псым фэд.
* Ахъщэр пщахъо, гъашӀэр лцӀашхъо.
* Ахъщэр убытыгъуай.
* Ахъщэр уиджыбэ илъэу тэрэзэу уигъэчъыещтэп.
* Ахъщэр щэ пчъыгъу.
* Ахэмыхьэрэр хэбзэнчъэ.
* Ачъэми/пчэными жакӀэ тет.
* Ачъэр мэлымэ япащ.
* Баджэм ихьилагъэ ыпэ ит.
* Баджэм тыгъужъибл егъапцӀэ.
* Баджэм ышъо ежь ипый.
* Баджэмэ анахь Ӏушыри бым щаубыты.
* Баджэр ныбаджэ хъумэ, жьау лъэхъу.
* Баджэр ушъэу ежьэмэ, мэшакӀо.
* Бадзэм ыцапэ узылъ.
* Баем ыгугъу ашӀызэ, тхьамыкӀэм ыостыгъэ мэсты.
* Баим иатакъи мэкӀэцӀы.
* Баим ихьэ уц ехъу.
* Бгъаерэм бэрэ укӀэлъымыгъыжь.
* Бгъэжъыр уипашэмэ къушъхьэм урешэ, къолэжъыр уипащэмэ Ӏаем уфешэ. / Бзаджэ уипащэмэ, бзаджэ ухещэ. / Дэир уипащэмэ, хьацуем ухещэ.
* Бгъэплъыщэмэ, мыжъори зэгоуты.
* Бгъэр бгъэкӀэ агъасэ, былымыр былымкӀэ къагъоты.
* Бгъэр бэрэ омэ, итамэ мэкъутэ.
* БжъэкъуитӀу тет пэтзэ, уц бэгъуагъэм хэкӀыжьыгъ.
* Бжыхьэ бадзэр цэкъэрый.
* Бжыхьэ машӀор ӀэшӀу.
* Бжыхьэ чэщыр шъэрэ минрэ.
* Бжыхьэпэ ошӀурэ пщы ӀупэшӀугъорэ.
* Бжьэ зэмыцэкъагъэм шъоум ыуасэ ышӀэрэп.
* Бжьэм шъоур зыдэщыӀэр ешӀэ. / Шъоу зыдэщыӀэр бжьэмэ къашӀэ.
* Бжьэми бжьашӀохэр аукӀыжьых.
* Бжьэмэтабэ зиӀэм ижантӀэ чӀегъэуцо.
* Бжьэр къэгъагъэм тетӀысхьэ хабзэ.
* Бзаджэ пшӀэныр лӀыгъэп, лӀыгъэр шӀу пшӀэныр ары.
* Бзаджэм ибзэджагъэ ынахэ халъагъо.
* Бзаджэм о шӀокӀи, Ӏушыр о къыпшӀокӀын.
* Бзаджэм пкӀэ ыубытымэ, пыупкӀи чӀэдз.
* Бзаджэм шӀу дэунэхъу.
* Бзаджэм ышӀэрэр шӀум тырелъхьэ.
* Бзаджэм ышхырэр шӀум феӀуатэ.
* Бзаджэр джэнджэшыгъо умышӀы.
* Бзаджэри дахэм егъэӀорышӀэ.
* Бзаджэри унэхъугъэ, бзаджэм ӀукӀагъэри унэхъугъэ.
* Бзылъфыгъэ зыдимыс хъулъфыгъэрэ янэ зимыгъусэ сабыйрэ зэфэдэ.
* Бзылъфыгъэ щымыукӀытэрэм напэ иӀэп.
* Бзылъфыгъэм ишъхьац кӀыхь ау иакъыл нахь кӀыхьэжь.
* Бзылъфыгъэр акъыл чан.
* Бзыум илыр илэпс. / Бзыум ыл фэдэр ылэпс.
* Бзыуми набгъо ешӀы.
* Бзыур зыӀэтырэр тамэ, цӀыфыр зыӀэтырэр акъыл.
* Бзыури инабгъо щылӀыблан. / Бым исымэ, цыгъори лӀыхъужъ.
* Бзыуцыфым машӀо хэбгъэбылъхьан плъэкӀыщтэп.
* Бзэгум цӀыфхэр зэрегъэшхыжьы.
* Бзэгур гум итэлмащ.
* Бзэджэ гъусэм мысэ уешӀы.
* Бзэр зэзым нахьи нахь дыдж, шъоум нахьи нахь ӀэшӀу, чатэм нахьи нахь чан.
* Благъэри къурэ шъхьапэм къыпакӀыкӀырэи.
* Бланэм илъэгъуи иубыти зы хъурэп.
* Бланэр зыщалъфырэм екӀужьы/екӀолӀэжьы.
* Блэгъэ чыжьэ нахьи гъунэгъушӀу. / Благъэ чыжьэм нахьи къош гъунэгъу.
* Блэгъэжъыр пыижъ хъурэп, пыижъыр блэгъэжъ хъурэп.
* Блэгъэжъырэ тыжьыныжъырэ.
* Блэр «чъыӀэ лӀагъэ» пӀоу уигушӀуакӀэ дэмыгъэтӀысхь.
* Блэр бэгымэ, игъу ифэжьырэп.
* Блэр заорэр кӀапсэм щэщынэ.
* Блэр зыгъэжъугъэм ецэкъэжьы.
* Блэр зытыраукӀыхьэрэ ищэрэз.
* Блэр уеофэ мэбэгы.
* Блэрэ къэщи зэ пыупкӀ.
* Былым къызфакӀорэ нахьи насып къызфакӀорэ.
* Былым къыпкӀэнын нахьри бынышӀу къыпкӀэн.
* Былым фаблэр былым фэщ.
* Былымхэзэ зэфэтэджых. / Цурэ чэмрэ зэфэтэджы.
* Былымым зыер иаджал.
* Былымыми уедэхашӀэмэ, игуап.
* Былымыр жъы зэрэхъурэр ышъу.
* Былымыр осэпс, къакӀо, мэкӀожьы. / Мылъкур осэпс.
* Былымыр осэпс, цӀыфыпсэр ӀэшӀу.
* Бын зимыӀэ тырэ лы зыпымылъ къупшъхьэрэ.
* Бын зимыӀэр зы нэшхъэигъу, быныбэ зиӀэр нэшхъэигъуишъ.
* Бын зыкӀэмыхъорэр ышъхьэ кӀэтӀахъо.
* Быныр насыпыгъэшху.
* Быныр тыгъомэ, янэ мыгъо мэхъу.
* Бысым гощакӀэм хьакӀэ икӀас.
* Бысымыр хьакӀэм иӀофытабг.
* Бэ зыӀорэм нахьи бэ зышӀ.
* Бэ зыгъэшӀагъэ нахьи бэ зылъэгъугъ.
* Бэ зэгъашӀэ, бэ умыӀо. (Eksik)
* Бэ пӀоу ущымыщын, макӀэ пӀоу утемыгушхуахь.
* БэлагъыкІэр зыӀыгъым хьэ къэрибгъу щэгугъы.
* Бэлэрэгъ иӀахь хьэм шӀуешхы.
* Бэлэрэгъым гъатхэр къыфэлъэш.
* Бэлэрэгъыр гъэр мэхъу.
* Бэр зэдеӀэмэ, чӀыр къагъэхъые.
* Бэр зэкъотмэ текӀоныгъ.
* Бэрэ даӀо, макӀэу Ӏуатэ.
* ГощакӀор Ӏахьынчъ.
* Гощэ къуим зефэпэфэ, джэгур зэбгырыкӀыжьыгъэ.
* Гощэжъыри зэгорэм нысакӀэу щытыгъ.
* Гу имылъ гущыӀэр щэ нэшъу.
* Гуащэм ихабзэ нысэм ибзыпхъ.
* Гуащэри дэнэ ӀэкӀапэ щэкӀэ.
* Губгъом илъ гъажъор арэп, коным илъыр ары.
* Губгъэ пкӀашъэрэ унэ пкӀашъэрэ зэтефэ.
* Губгъэм ущымыкъэрабгъ, унэм ущымылӀыхъужъ.
* Губгъэным шӀомыкӀырэр чылэмэ анахьыкӀ.
* Губжьырылэр шӀэхэу жъы мэхъу.
* Губзыгъэм игуӀэгъур делэм игушӀогъу.
* Гугъу зымылъэгъугъэм тынчыгъо ышӀэрэп.
* Гугъу ухэхьан хъумэ, хьагулъыжъоми цэр ӀуекӀыкӀы.
* Гугъуехь зымыщэчыгъэм гъогууанэ фэщэчыщтэп.
* Гугъуехь зымыщэчыгъэр лӀымэ ахалъытэрэп.
* Гугъэ нэпцӀыр шъхьэгъэпцӀэжь.
* Гужъ зиӀэр цокъэжъкӀэ мао.
* Гузажъорэр мэгужъо.
* Гузэжъуапхэр шӀэхэу жъы мэхъу.
* Гукъао зиӀэр гущыӀал, бэгу зиӀэр тӀэхъуал.
* Гукъао зимыӀэм пкӀыхьыпӀэшӀу елъэгъу.
* Гум дэбгъашъорэр шъом къеӀуатэ.
* Гум емыкӀурэр нэм екӀурэп.
* Гум илъыр жэм къеӀо.
* Гум/псэм шӀоӀэшӀур нэм шӀодах.
* Гупщыси псалъэ, зыплъахьи тӀыс.
* Гур жъы хъурэп.
* Гур зыдакӀорэм кӀошъурэр лӀышӀу.
* Гур зыдэщыӀэм нэр мэӀабэ.
* Гур кӀодымэ, лъэр кӀэкӀырэп.
* Гур кӀодымэ, шыр чъэжьрэп.
* Гур мыгъымэ, нэр гъырэп.
* Гур мышӀумэ, шъхьэр шӀои.
* Гурмыкъым гурмыкъ икӀас.
* Гурэ гурэ лъагъо зэфыряӀ.
* Гухэхъуэ щӀэщ, гухэщӀ жьыщ.
* ГушӀуагъори гуӀэгъури зэпышӀагъэ.
* ГущыӀакӀэ зымышӀэрэр ӀэбжъымкӀэ мао.
* ГущыӀэ бзаджэр губзэджашӀ, гурышхъо шӀыныр фэмыфыгъ.
* ГущыӀэ дахэм блэр гъуанэм къырещы.
* ГущыӀэ дахэм гугъур пщегъэгъупшэ.
* ГущыӀэ дахэм гъучӀыр къегъэщы.
* ГущыӀэ мыщыур шхын мыщыум фэд.
* ГущыӀэ пытэ зимыӀэм шъыпкъагъэ иӀэп.
* ГущыӀэ шъабэр гу гъэшъаб.
* ГущыӀэм гущыӀэ ипэгъокӀ, утыным утын ипэгъокӀ.
* ГущыӀэм ыпэ умышӀэмэ, ыкӀи пшӀэщтэп.
* ГущыӀэр бгъэуцумэ цум фэд, бгъэтӀысымэ цӀыфым фэд.
* ГущыӀэр бэрэ бгъэунэшкӀумэ, ӀэшӀужьэп.
* ГущыӀэр бэрэ пӀомэ, мэ щэу.
* ГущыӀэр птӀупщымэ, аркъэн кӀэлъымыдзыжь.
* ГущыӀэрыем едэӀугъуай.
* Гъаблэм благъэр пщегъэгъупшэ.
* Гъаблэм блэр гъуанэм къырефы.
* Гъатхэм чъыягъэр бжыхьэм мэгъыжьы.
* ГъашӀэ зиӀэм лӀэныгъи иӀ.
* ГъашӀэр Ӏахь мыгощ.
* Гъогу нэпцэ сапэм мэкъу щеохэрэп, ер зэогъэ чъыгым пкӀашъэ къыпыкӀэрэп.
* Гъогужъырэ блэгъэжъырэ хэмын.
* Гъогужъырэ шъузыжъырэ умыбгынэ.
* Гъогум икӀыхьагъэм фэдиз ишъомбгъуагъ.
* Гъогум лъэой ебдзымэ, кӀэкӀы мэхъу.
* Гъогууанэ тетым яти иныбджэгъу.
* Гъомылапэм еӀаз, гъомылакӀэм езау.
* Гъомылэр гъогум щыхьылъэп.
* Гъуапчэ пстэури мышъэп, лыд пстэури дышъэп.
* Гъунэгъу шъхьэщытхъужьыр шъхьэгъэуз.
* Гъунэгъур зыгъэпыутырэм пыутыгъэр къылъэӀэсы.
* Гъунэгъур пыи ашӀырэп.
* Гъунэгъур унэгъу, ащ игъунэгъур гъунэгъу.
* Гъунэгъурэ гъончэджрэ.
* ГъунэгъушӀур къошым фэд.
* Гъусэ дэй нахьи Ӏэшэ дэгъу.
* Гъусэ мыхъомышӀэ нахьи гъучӀы.
* Гъусэ мыхъурэ Ӏэшэ мыхъурэ.
* Гъусэ паплъэрэ пӀэлъэтесырэ щэчыгъуай.
* ГъучӀ къалэ зиӀэри гъучӀ мастэ щэкӀэ.
* Гъыным гъын къещэ, нэпсым нэпс къелъфы.
* ГъэжъуакӀэ къыпӀэкӀэмыхьэу гъэжъожъым укӀырымыу.
* Гъэмафэм изымафэ кӀымафэм итхьэмафэ ыуас.
* Гъэмафэм умыгъэтӀылъырэр, кӀымафэм къэпштэжьырэп. / Гъатхэм хэмылъхьагъэр бжыхьэм бгъотыжьыщтэп. / Гъэм умылэжьрэр кӀым бгъотыщтэп. / МэфэшӀум умышӀэрэр мэфаем бгъотыжьыщтэп.
* Гъэрыр зэрыхьэрэр иун. (Eksik)
* ГъэшӀум умыгъотырэр гъаем бгъотыжьырэп.
* Гъэщыр зыщыбэм цӀыфыр щыбай.
* Даом ыкӀэр зао хъумэ, зимыӀофыбэ хэкӀуадэ.
* Дахэ зыӀорэ нахьи дахэ зышӀэрэ.
* Дахэм къымыхь Ӏаем къыхьырэп.
* Дахэм ычӀэгъ шъоу чӀэлъ. / Дахэм ычӀэгъы дышъэ пкӀашъэ чӀэлъ.
* Дахэм/дэхагъэм, гыешъэ/дэгъуишъ еушъэфы/егъэбылъы.
* Дахэр зыгъэдахэрэр ишэн.
* Дахэр пагэмэ, пыут мэхъу.
* Дахэу абзырэр дахэу адыжьырэп.
* ДелитӀур зэзаомэ, ящэнэрэр яплъы.
* Делэ бзаджэ нахьи делэ дэд.
* Делэ благъэ нахьрэ гу6зыгъэ пый.
* Делэ гощэгъу нахьи губзыгъэ дэогъу.
* Делэ лӀыкӀо умышӀы.
* Делэ пыщэгъу умышӀы.
* Делэм бэдэдэ ешӀэу къыщэхъу.
* Делэм зэхибзэн, губзыгъэм зэхихын.
* Делэм игъомылэ пэшхы.
* Делэм къолэн икӀас.
* Делэм мафэ къэс инысэщэ джэгу.
* Делэм уемыупчӀэу икъэбар къыуеӀо.
* Делэм ущытхъумэ, пагэ мэхъу.
* Делэм шӀокӀ, Ӏушыр ежь къыпшӀокӀы.
* Делэм шъхьащытхъужь икӀас.
* Делэм/акъылынчъэм уипаӀо ети блэкӀ.
* Делэр баймэ ягощэгъу.
* Делэр блэгъэ гъэкӀод.
* Делэр гугъэзэ жъы мэхъу.
* Делэр дэхьащхырыл.
* Делэр игущыӀакӀэкӀэ къэошӀэ.
* Делэр хьалыжъом кӀэнэцӀызэ, хьаитхъупсым хэныгъ.
* Делэри къэмыгущыӀэфэ Ӏуш.
* Джанэм нахьи гъончъэнджыр нахь благъ.
* Джэгугъом лӀыхъужъ, зэогъум жъынтыу.
* Джэгур уджыкӀэ аублэ, уджыкӀэ аухы.
* Джэгъогъу миным къыуашӀэрэм нахьи зы ныбджэгъум къыуишӀэрэр нахь гуау.
* Джэгъогъунчъэ узымыхъукӀэ джэгъогъумэ зэраӀоуи орэмыхъу.
* Джэгъогъурэ кӀэсэгъурэ зимыӀэ щыӀэп.
* ДжэгъолӀыр лӀэныгъэм фэдэу дыджы.
* Джэмышх нэкӀ жэм фахьырэп.
* Джэнэ мылажьэрэ, лэжьэ мыӀотэжьырэ щыӀэп.
* Дзэ зыгъащтэрэр дзэ псау ыуас.
* Дзэ зэрыкӀогъэ чӀыпӀэрэ мацӀэ зыхэкӀыгъэ хатэрэ.
* Дзэм хымэ иӀэщтэп.
* Дунаем ишӀуагъэр псауныгъ, дунаем итхъагъор шӀулъэгъуныгъ.
* Дунаер зыгъэнэфырэр зы тыгъ.
* Дунаер къэкӀухьи уиунэ ихьажь.
* Дунаим тетымэ гур анахь чъэр.
* Дунаир зыгъэнэфырэр тыгъэ, зэзыгъэзафэрэр шӀэныгъ.
* Дунаир зыми зыдихьыгъэп.
* Дунаир къошыныжъ хъугъэп.
* Дунаир техьэ-текӀ, куцэр теуцогъу-теуцогъу.
* Дунаир чэзыу-чэзыу.
* Дунаир щэрэхъышъ мэкӀэрахъо.
* Дыджыр зымышӀэрэм, ӀэшӀур ышӀэрэп.
* Дышъэм хэс нахьи, лӀыжъ зыбгъодэс.
* Дышъэр ебз чӀэгъ ошӀыкӀэ улъыирэп.
* Дышъэр зэрагъэунэфырэр чэзэп, цӀыфыр зэрагъэунэфырэр иӀофшӀагъ.
* Дышъэр къызщычӀахырэми щылъапӀ.
* ДэӀокӀаем дэгу уешӀы, плъэкӀаем нэшъу уешӀы.
* Дэгум ыӀон егъоты, нэшъум ыгъотырэр екъузы.
* Дэжьышъурэ пцӀанэ щыӀэп.
* Дэхагъэм гур егъэгушхо.
* Е зыхэлъыр хьэгъолъыгъом мэятэ.
* Е лӀын, е лӀэн. / Е улӀын, е улӀэн.
* Е мыхъурэр шӀу хъужьырэп.
* Е пшӀэу шӀу ущымыгугъ, шӀу пшӀагъэми укӀэмышъугъужь.
* Ебгъэжьэжьын нахьи ебгъэблэгъэныр нахь рэхьат.
* Еблагъэр зибэм ибын мэлакӀэрэп.
* Егъэлые делагъ.
* ЕкӀурэр хабзэ.
* Ем «сыкъакӀо» ыӀорэп. / Щэм «сыкъакӀо» ыӀорэп.
* Ем е пыщылъ, шӀум шӀу пыщылъ.
* Ем лъыхъурэр ем ехьыжьы.
* Ем улъыхъоу зыпымыщ, зыкъыппищэмэ умыщын.
* Емыджагъэр егъэджакӀо хъурэп.
* Емызэщ иуанэ къехьыжьы.
* Емызэщырэм мэщыбэ ешӀэ.
* ЕмыкӀур зышӀэрэмкӀэ емыкӀу, еплъырэмкӀи укӀытагъо.
* Емынэм къелыгъэр ныбэузым/тэлаум ехьы.
* Ер зымышӀэрэм шӀур ышӀэрэп. / Ӏае зымышӀэрэм шӀу ышӀэрэп. / Ем ӀумыкӀагъэм шӀур ышӀэрэп.
* Ер цу бжъакъом къекӀы.
* Ерышэр щытэу малӀэ.
* ЕсыкӀэ умышӀэмэ, псым ухэмыхь.
* Еушъый зы мафэ, хэбзэ хьафыр мэфищ.
* Ешхэ-ешъо нахьи шыу джэгу.
* ЖакӀэр фыжьы хъумэ шӀуцӀэ хъужьырэп.
* ЖантӀэм укӀэмыбзи, къыптефэмэ къыбнэсын.
* Жъы дэгъу зыдэщымыӀэм кӀэ/ныбжьыкӀэ дэгъу щыӀэп.
* Жъы зимыӀэм кӀэ иӀэп.
* Жъы хъурэр гумахэ.
* Жъы хъурэр тхыдэбаӀо, емыдэӀухэмэ зегъэгусэ.
* Жъы хъурэр хьэ хыныгъоми чъыӀэ малӀэ.
* Жъым еубз, кӀэр гъэгушхо.
* Жъым щытхъуи, кӀэр къащтэ.
* Жъым ыгъашӀэрэр шӀомакӀ, кӀалэм ышӀэрэр шӀуаб.
* Жъымрэ сабимрэ зэфэд.
* Жъымэ шъхьэ адэшх, кӀэмэ лъакъо адэшх.
* Жъынтыури мэгугъэ тхьаркъо къырищынэу.
* Жъыр шъхьаукъэрый, кӀалэр джэгурый.
* Жъырэ сабыйрэ зэрымыс унагъом насып илъэп.
* Жьыбгъэ зыхэмыт чъыӀэр чъыӀэп, пчэ зыхэмыт узыр узэп.
* Жьыбгъэ къемыпщэу къурэ сысырэп.
* Жьыбгъэ ужьыр борэн, зао ужьыр хьэдагъэ.
* Жьым къыхьырэр псым ехьыжьы.
* Жьыр къыздепщэрэмкӀэ зегъазэ. / Жьыр къыздикӀырэм ощхри къекӀы.
* Жьыртэджым ишӀушӀэ къагъанэу шъхьахынэм ищытхъу аӀонэп.
* Жьыртэджыр щэтэшх.
* Жьэу къэтэджыгъэмрэ кӀалэу къэзыщагъэмрэ кӀэгъожьыгъэп.
* Жьэу тэджырэм шыкӀэхъу фалъфы.
* ЖэлӀыкӀо нахьи шъхьэлӀыкӀу.
* Жэм къыдэкӀыгъэ псалъэри шхончым къикӀыгъэ щэрэ зэфэдэ.
* Жэм пиупкӀырэр кӀыжьырэп, чатэм пиупкӀырэр мэкӀыжьы.
* Жэмыгъэпсэф псэмыгъэрэхьат.
* Жэр зэкӀэкӀымэ, ныбэр мэкӀыи.
* Жэр шъхьэм илӀыкӀу. / Шъхьэм жэр илӀыкӀу.
* Заом уӀухьэмэ, уиӀахь хэшӀыхь.
* Заом хэтхэу чэтэ хьаф атырэп.
* Заор езыгъажьэрэм ышъхьэ лажьэ фехьыжьы.
* Зафэм хабзэр ителъхь.
* ЗекӀо ицуакъэ лажьэрэп.
* ЗекӀокӀаем лъащэ уешӀы, дэхьащхыкӀаем Ӏущэ уешӀы.
* Зи умышӀэхэн нахьи Ӏоф цӀыкӀу.
* ЗиӀахь зышӀомакӀэм хьэм шӀуешхыжьы.
* ЗиӀоф егугъурэр тыгъэм ыпэ къэтэджы.
* ЗиӀоф зышӀомыбэрэ зибын зышӀомыдахэрэ щыӀэп.
* ЗиӀоф нафэм ынэгу хые.
* Зибзэ умышӀэрэм, уихабзэкӀэ ущымыгугъу.
* Зибзэгу иягъэ зэкӀыжьыгъэ Ӏаджи кӀэлъ къэм.
* Зибын тэрэзэу зымыгъасэрэм нэпсыкӀэ епщыныжьы.
* Зибэ пшӀырэм урыӀаз.
* ЗигущыӀэ кӀэкӀым ыбзэ ӀэшӀу.
* ЗигущыӀэ нафэм ынапэ фыжьы.
* Зигъор дахэ.
* Зигъунэгъу зиӀэпыӀэгъум инасып.
* Зику исым иорэд къырагъаӀо.
* Зикъэлапчъэ укъыблэзымыщыжьырэм иунэ умыкӀу.
* ЗилӀ Ӏэджэ-быджэм ишъузи ащ фэд.
* ЗилӀэгъу къэсырэм имышэн къештэ.
* ЗимыӀоф зезыфэрэм ышъхьэ бэщ тефэ.
* ЗимыӀэм къыратырэр иӀахь.
* Зимыгъо хьакӀэр гуих.
* Зимылъку зышӀокӀодыгъэм фэгуӀи, зиакъыл зышӀокӀодыгъэр гъэежь.
* Зимэкъу Ӏужъурэ зимэщ бэгъуагъэрэ гузажъорэп.
* Зинахьыжъ едэӀурэм иӀоф мэкӀуатэ.
* Зинысэгъу зыубырэ зибын щытхъурэ шӀоп.
* Зитехъон макӀэм ичъыи макӀэ.
* Зитхыдэ зымышӀэжьрэр лъэпкъ хъурэп.
* Зиунашъо зымышӀэжьышъурэр унэшъошӀы макӀо.
* Зицуакъэ зэжъум идунаи зэжъу.
* Зицуакъэ зэжъурэ зи гъажъо макӀэрэ къэбаркӀэ уямыупчӀ.
* ЗичӀ пщэрым илэжьыгъи пщэр.
* ЗичӀыфэ птелъым уриӀофтабг.
* Зишэн умышӀэрэ шымкӀэ пчэгум уимыхь.
* Зищэ-гын еблэрэм бланэр шӀокӀожьы.
* Зы акъыл нахьи акъылитӀу.
* Зы бын зиӀэми бынишъэ зиӀэми зэфэдэу алъэгъу.
* Зы гущыӀэм зы гущыӀэ къелъфы.
* Зы гъэр тӀо къакӀорэп.
* Зы жьэм къыдэкӀырэр, жьишъэм дэхьэ.
* Зы лӀыр джэдыгуибгъу, лӀибгъур зы джэдыгу.
* Зы мафэ шэхъу уемыжьагъэми мэфибгъу гъомылэ зыдащтэ.
* Зы мэл бгым зепкӀэхыкӀэ пстэури епкӀэхы.
* Зы мэшӀуачэм чылэ псаур тырестыкӀы.
* Зы нэм ымылъэгъурэр зы нэм елъэгъу. / Зы нэм нахьи зы нэр нахь Ӏаз.
* Зы пцӀым шъыпкъишъэ егъэулъыи.
* Зы сабый нахьи шыу куп нахь хьэкӀэгъошӀу.
* Зы хьакӀэр зы хьакӀэм иджагъу, хьакӀитӀур бысымым иджагъу.
* Зы цӀыфым зы цӀыфыр ищхэпс.
* Зы цӀыфым чылэм шъо тырегъэушъу.
* Зы шы пае шишъэ псы ешъо.
* ЗыӀу ит нахьи зышъхьэ ит.
* Зыбзэ ӀэшӀу шъынэр мэлищ акӀэшъу.
* Зыбзэ ныкъом гуныкъуагъэ ущигъакӀэрэп.
* Зыбзэ пытэм насып иӀ.
* Зыгу шӀу имылъым ышъхьэ шӀу къехъулӀэрэп. / ШӀу угу имылъэу шӀу къыбдэхъущтэп.
* Зыгу шӀум ынэгуи шӀу.
* Зыгугъу ашӀрэр пчэшъхьэӀум тет.
* Зыем ихьатыркӀэ, хьэм намыс фашӀы.
* Зыжэ бэ къыдэкӀырэм ыӀэмэ бэ ашӀэрэп.
* Зыжэ псынкӀэм пэкӀэныкъо къыхьыжьырэп.
* Зызгъэгусэрэм иӀахь ныбэузкӀэ Ӏэзэгъу.
* Зызгъэгусэрэр Ӏахьынчъ.
* ЗызгъэкӀэлэрэ лӀыжъыр кӀэнэкӀалъ.
* ЗызышэӀэшъурэм цукукӀэ тхьакӀумкӀыхь къеубытышъу.
* Зыл къыпфэмыузырэм уи уз емыӀуат.
* Зыл мыузырэм ыгу узырэп.
* Зылъэгъурэ щыӀэмэ, зэхэзыхырэ улъымыхъу.
* ЗылъэкӀ ичатэ кӀыхьэ.
* Зым изэрар миным екӀы.
* ЗымышӀэрэм шӀакӀэр иӀус.
* ЗымышӀэшъурэр унашъо шӀынкӀэ ерыш.
* Зымышхыжьыщтым имэщ шӀакӀ.
* Зыныбэ изым гуныкъуагъэ ышӀэрэп.
* Зыным къылъфырэ пстэури зэфэдэп.
* Зынэгу къабзэм ыгуи къабзэ. / Зынэгу мышӀум ыгуи шӀоп.
* Зыр лӀэмэ, адырэм зилӀэжьырэп.
* Зыфимыкъурэм лэпсыри зыфрегъэкъу.
* Зыфэхъурэр мэталъэ, зымылъэкӀырэр мэлъаӀо.
* Зыхьыри мэгугъэ, ахьыри мэгугъэ.
* Зыцэлышъо къыпфыӀузгъэщырэ пстэуми шӀу уалъэгъурэп.
* ЗышӀопхьырэм пшӀуехьыжьы.
* ЗышӀэн зымышӀэрэм иунэ речышъ чӀесэжьы.
* ЗышӀэрэм нахьи еплъырэр нахь Ӏаз.
* Зышъхьэ иӀоф зыфэмышӀэжьырэр хымэ ӀофыкӀэ бзаджэ.
* Зышъхьэ мыузыгъэм уишъхьэуз фэмыӀуат.
* Зышъхьэ уасэ фэзымышӀыжьырэм уасэ иӀэп.
* Зышъхьэ уиунэ исым ыпси уиунэ илъ.
* Зыщагъэуцурэм щамыгъотыжьырэмрэ ыӀуагъэм тырамыгъотэжьырэмрэ лӀыкӀэ алъытэрэп.
* Зыщымахэм щызэпычъыщт.
* Зыщытхъухэрэр къэгъани аубырэр къаштэ.
* Зыщэрэм ынапэр къэзыщэфырэм ыуас.
* Зыщэчырэм тыралъхьэ, зыхьырэм тырако.
* Зэ пӀощтым тӀо егупшыс.
* ЗэбгъашӀэрэр ӀэшӀагъ, умышӀэрэр ӀэкӀыб.
* ЗэгурыӀо яӀоф псынкӀэ.
* ЗэгурымыӀо гуӀэгъу къещэ.
* ЗэгъунэгъуитӀу ячэмщыкӀэ зэп.
* ЗэдапшӀэрэр шӀэхы, зэдэпшхырэр ӀэшӀу.
* Зэдашхэ Ӏэшу, зэдэлажьэ тхъагъо.
* ЗэдеӀэрэмэ бгыри агъэкощы.
* Зэз зыбзэгу телъым ӀэшӀу щымыӀэжьэу къыщэхъу.
* Зэкъоныр мыгъуагъэ.
* Зэкъош пстэури зы ны къылъфырэп.
* ЗэкъошитӀу язекӀуакӀэ зэфэдэ.
* Зэмыпэсырэм кӀэс къехьы къыдэхьажьы. / Зэмыпэсырэм кӀэсэу уехьы. / Зэмыпэсырэм урегъэпсыхы.
* Зэмыхьэрэмрэ, уимыӀахэмрэ зэфэдэх.
* Зэо джэгурэ дэо джэгурэ щыӀэп.
* ЗэрэгъучӀызэ  мачэ.
* Зэрэмылъэгъумэ зэфалӀэх, зэрэлъэгъумэ зэрэгъалӀэх.
* ЗэфэгъашӀом зэшӀокӀод къыхэкӀы.
* ЗэфэдитӀур зэуцогъу.
* Зэфэдэхэр зэдашъо, зэшъогъухэр зэдэуджы. / Зэфэмыдэ зэдашъорэп, зэмышъогъу зэдэуджырэп.
* Зэхьэ-зафэ мэунэ, хьагъу-шъугъу мэунэхъу.
* Зятэ лӀагъэр ибэ ныкъу, зянэ лӀагъэр ибэ хъурай.
* Изрэ ныкъорэ зэрэшӀэрэп.
* Илъэс Ӏоф шӀэжьыгъуае.
* Инэу Ӏо, цӀыкӀоу Ӏотэжь.
* ИпагъэкӀэ шъуфаемэ махъушэм шъуеупчӀ, жакӀэкӀэ шъуфаемэ ачъэм шъуеупчӀ.
* ИпкӀутырэр изы хъужьырэп.
* КӀакӀор лӀым иун.
* КӀалэзэ шъуз къягъащ, пасэу чэтжъые къырягъэщ.
* КӀалэм ебгъэлъэгъурэр игъогу.
* КӀалэр Ӏофыти кӀэлъыкӀожь.
* КӀалэр гъызэ лӀы мэхъу, лӀыжъыр щэӀузэ малӀэ.
* КӀалэр мыгъэу, быдз Ӏуалъхьэрэп.
* КӀалэр чъэмэ, лӀыжъым ылъэтх мэузы.
* КӀапсэр кӀыхьэмэ дэгъу, гущыӀэр кӀэкӀымэ нахьышӀу.
* КӀыбырыхьэ/кӀочӀэрыхь нахьи ныбэ хьылъ.
* КӀымафэм умышӀмэ гъэмафэм бгъотынэп, гъэмафэм умылэжьрэр кӀымафэм уиӀэнэп.
* КӀыщ ощынчъэ.
* КӀэкӀо ныкъошӀыр щыгъынэп.
* КӀэкӀо чӀэгъым лӀы къычӀэкӀы. / Пэцэжъым ычӀэгъ лӀыхъужъ къычӀэкӀы.
* КӀэлэ гумэкӀылэ нахьи лӀыжъ гупсэфышӀу.
* КӀэпсэшхом ыхьырэр кӀэпсэжъыем/лыкъум къехьыжьы.
* КӀэпсэшхор къыозымытыщтым «хьаджыгъэ илъ» еӀо.
* КӀэпщыкӀэми жьыбгъэр еубыты.
* КӀэр жъы мэхъу, жъыр кӀэ хъужьырэп.
* КӀэр къэкӀо, жъыр мэкӀожьы.
* КӀэр къэхъущтым кӀэнэцӀызэ жъы мэхъу, жъыр блэкӀыгъэм кӀэнэцӀызэ мэлӀэжьы.
* КӀэщыгъор икӀи зэрэукӀыр къихьагъ.
* Кон нэкӀ нахьи хэтэ нэкӀ.
* Кон нэкӀ щыӀ, ау хэтэ нэкӀ щыӀэп.
* Коным имылъымэ, Ӏанэм телъэп.
* Корэшъур гухэлъэшъу, шъорэкӀыр гу имыкӀыжь. / Шъогъазэр шъо зэгъэзэкӀ, шъорэкӀыр гу имыкӀыжь.
* Корэшъур узыгъуибл пэуцу.
* Кукуум ыцӀэ зэреӀожьы.
* Купыр зыукъорэр къом фэд.
* Кур зыщыкъутэрэм щашӀыжьы.
* Кушъэ зыфашӀыгъэу бэн зыфамытӀыжьын щыӀэп.
* Къалъфырэр арегъащэ, къащэрэр егъэнысэ.
* Къамзэгум икӀодыжьыгъом тамэ къыгуакӀэ/къытекӀэ.
* Къамылъфырэ лӀэжьырэп.
* Къарыушхо нахьи акъылышху.
* Къебыбажьэ нахьи къежьэ ощх.
* КъежьэкӀаер кӀодыжьыкӀай.
* Къо бзаджэм ятэ хъон къыфехьы. (Eksik)
* Къо зиӀэм пшъашъэ пстэури иныс, пхъу зиӀэм КӀалэ пстэури ималъхъо.
* Къо зимыӀэ тыр нысэ лъыхъо ежьэрэп.
* Къо пцӀыусым янэ гушӀо щигъакӀэрэп.
* Къо уиӀэмэ, нысэ уиӀ.
* Къолэжъ пэтзэ, ищырмэ «фыжь цӀыкӀукӀэ» яджэ.
* Къолэжъым нэ фашӀыгъэти, «напцэ» фэягъ.
* Къом ынэ нэшъуми, янэ псаоу елъэгъу.
* Къор напӀэ, пхъур напцэ.
* Къор унэм ипкъэу, пхъур унэм икӀэракӀ.
* Къор уташъомэ Ӏуашъхьэм дэкӀуае.
* Къош дэй нахьи ныбджэгъушӀу.
* Къош зимыӀэм бэщым ӀаплӀ рещэкӀы.
* КъошӀу янэ гушӀо щыкӀэрэп.
* Къошмэ анахь джагъомрэ шъэогъумэ анахь кӀасэмрэ зэфэдэ.
* Къошынчъэ кӀэупчӀэжьынчъ.
* Къошыр зыщыбэм бэныр щыбыхъу.
* Къуащэу ущысыми, зафэу гущыӀэ.
* Къуим ипаӀо шӀоӀоф.
* Къуим ипаӀо шъхьащыпхымэ укӀытэжьырэп.
* Къуй зыдэщытым мажьэр къыщымышт.
* Къумбылыми кӀыхьэшхоу зырешы.
* Къупшъхьэр зыгъэдахэрэр лы, лыр зыгъэдахэрэр щыгъын.
* КъутэгъошӀу шъхьакӀэ шӀыжьыгъошӀоп.
* Къыдахьэрэри дэмыфыжь, дэкӀыжьырэри умыубыты.
* Къыоузырэм удэгырзымэ, узыр нахь мэятэ.
* КъыпкӀэлъымыкӀорэм узкӀэлъигъакӀорэп.
* КъыптекӀорэр лъэш.
* Къыуаджэрэм дэжь уиукӀыщтыми кӀо.
* Къыуаджэрэр нахьыжъ.
* Къыуаджэрэр нахьыкӀэми, къэгъаз.
* Къыуаорэм уемыожьымэ, Ӏэ ппыт ыӀоу ышӀэрэп.
* Къыуатэрэм етэжь, къыуаорэм еожь.
* Къэбар дэири къэбар, къэбарышӀури къэбар.
* Къэбар кӀэупчӀэрэм къэбар ешӀэ.
* КъэзыкӀухьэрэр Ӏахьынчъ.
* КъэзыщэгъакӀэрэ зыпакӀэ къэкӀыгъакӀэрэ апэ зыкъимыгъаф.
* КъэкӀогъошӀу кӀожьыгъошӀу.
* КъэкӀоныр хьакӀэм иӀофми, кӀожьыныр бысымым иӀоф.
* Къэм ахьыгъэр къахьыжьрэп.
* Къэмыхъугъэ шыкӀэм уанэ темылхь.
* Къэрабгъэр къошкӀэ лӀыхъужъ.
* Къэрабгъэр къурэу сысырэм щэщынэ.
* Къэт кӀыхьэ, къэхь макӀ.
* Къэунэр мэкӀодыжьы ау орэдыр кӀодыжьрэп. / Мыжъо сыныр мэкӀодыжьы, мыкӀодыжьырэр орэд.
* ЛӀагъэм гукъанэ фашӀыжьырэп.
* ЛӀы гурмыкъыр шъуз гъэгъ, лӀы гъырынэр гуемыӀу.
* ЛӀы зэрымыс унэр сэпашъу.
* ЛӀы имафэрэ шы имафэрэ зэфэдэп.
* ЛӀы къэрабгъэ хьэ бзаджэкӀэ ерыщ.
* ЛӀы пхыгъэм лӀы еожьырэп.
* ЛӀы фэдэр бэ дэд, лӀы дэдэр зырыз.
* ЛӀы чъыяпхэр шъуз гъэгъу.
* ЛӀыгъэ зыхэлъым Ӏашэр щэщтэ.
* ЛӀыгъэ зыхэлъыр мэзахэми мэгушхо, лӀыгъэ зимыӀэр мэзагъоми мэщынэ.
* ЛӀыгъэм Ӏашэр фэӀорышӀэ.
* ЛӀыгъэм тегъэр ышӀэрэп.
* ЛӀыгъэм ыпэр акъыл.
* ЛӀыгъэр Ӏахь мыгощ.
* ЛӀыгъэр аджалым щыщтэрэп.
* ЛӀыгъэшӀапӀэ лӀы икӀуадэрэп.
* ЛӀым Ӏашэ зыфиӀыгъыр зы такъикъ.
* ЛӀым зигъэгусэрэп.
* ЛӀым илӀыгъэ лэгъунэм щиӀуатэрэп.
* ЛӀым иузынчъагъэ шъузым ишӀушӀагъ.
* ЛӀым шъо теорэп пӀоу емыку.
* ЛӀым ышӀэрэр ыӀотэжьырэп.
* ЛӀымрэ шъузымрэ зэфагъэуцурэ яхабз.
* ЛӀымэ анахь мыгъом Ӏофыгъуибгъу зэпечы.
* ЛӀыр Ӏэшэнчъэм еорэп.
* ЛӀыр зыдашэрэм кӀэупчӀэрэп.
* ЛӀыр зыфэдэр къэпшӀэнкӀэ, ипый зыфэдэм еплъ.
* ЛӀыр игущыӀэ епцӀыжьырэп.
* ЛӀыр лӀызэ мэлӀэжьы.
* ЛӀыхъужъым ичатэ уцэкурэп.
* ЛӀыхъужъыр зэ малӀэ, къэрабгъэр минрэ малӀэ. / ЛӀыхъужъыр малӀэ, къэрабгъэр мэлӀэжьы.
* ЛӀышӀу къошӀу фэхъурэп. / ЛӀы цӀэрыӀом, къоцӀэрыӀо фэхъурэп.
* ЛӀышӀу шышӀу фэщ.
* ЛӀэныгъэм нахьи емыкӀум нахь шӀолӀыкӀ.
* ЛӀэныгъэр Ӏахь мыгощ.
* ЛӀэныгъэр жъыгъэ-кӀагъэп.
* ЛӀэным лӀыгъэ хэлъ.
* ЛӀэрэм зыгъэлӀэн ешхы.
* ЛӀэрэр псаум пашӀырэп.
* ЛӀэужыр бжиблэу мао.
* Лажьэр жъы хъурэп.
* Лажьэрэм жэ егъоты.
* Лъагъо щымыӀагъэмэ гъогуи щыӀэщтыгъэп.
* Лъы гъэчъэным насып къыфэзыхьыгъэ щыӀэп.
* Лъы уасэрэ пхъу уасэрэ мылъку хъурэп.
* ЛъыкӀэ зэш нахьи гукӀэ зэш.
* Лъыхъурэм къегъот.
* Лъэпкъынчъэр насыпынчъ/унэгъончъэ.
* Лы зышхырэр лэпс ешъожьы.
* Лыгъэ зыдзырэр хэстыхьажьы.
* Лырыгъур зыузыкӀэ, кӀадзыжьыгъэ цуакъэр агу къэкӀыжьы.
* ЛэжьакӀэ зымышӀэрэм иӀоф хэкӀырэп.
* Лэжьыгъэу щыӀэр зы къапщыкъ ифэрэп, шӀэныгъэу щыӀэр зы нэбгырэ ышӀэрэп.
* ЛэжьэкӀошӀу ишӀушӀэ чӀыми жьыми аӀуатэ.
* ЛэжьэкӀошӀу ищэмэдж уцэкурэп. / ЛэжьэкӀошӀу ишӀуанэ къутэрэп.
* Лэжьэным уегъэлъапӀэ, шъхьахынагъэм уегъэпыуты.
* Лэжьэным хэзагъэрэр шӀэныгъэми хэгъуазэ.
* Майтэм зиӀэты къэс чыгым зегъэпсэфы. / Ощым зеӀэтыфэ, пхъэм зегъэпсэфы.
* МакӀэр шӀукӀэ зымыштэрэм, бэри ыштэрэп.
* МакӀэу Ӏо, бэу шӀэ.
* Мафэ къэси шыблэр орэп.
* Мафэм мафэ къелъфы, насыпым насып къелъфы.
* Мафэр кӀыхьэмэ, Ӏахьыр макӀэ.
* Махъулъэ пӀоу унэгъу умышӀ, кӀалэ пӀоу къебгъэщэн къэмыгъан.
* МашӀо зыщамышӀырэм пщэрыхьакӀом щишӀэн щыӀэп.
* МашӀо щымыӀэу Ӏугъо щыӀэщтэп.
* МашӀом игъунэгъулыр мажъэ.
* МашӀом псыр къегъажъо, псыжъом машӀор егъэушӀункӀы.
* МашӀом упэӀабэмэ, укъесты. / МашӀом упаӀэмэ, пӀэ къесты.
* МашӀор «благъэ» пӀоу уемыжь, хьэ хьакъу макъэр «чыжьэ» пӀоу укӀон къэмыгъан.
* МашӀор агъэкӀосэным пае псыкъабзэ лъыхъухэрэп.
* МашӀор зэрэзэкӀагъанэрэр машӀо.
* МашӀорэ гушӀогъурэ.
* МашӀорэ псымрэ ӀэубытыпӀэнчъ. / Псыри, жьыри, машӀори ӀэубытыпӀэнчъ.
* Машэр зытӀырэр, машэм ефэжьы. / Зикъош ешэрэр машэм ефэ.
* МыӀэрысэ къыпыкӀыгъэр къызпыкӀыгъэ чыгым ехьщыр.
* МыдаӀорэр хьэрылъфы.
* Мыдэшъурэм иӀуданэ кӀыхьэ.
* Мыжъо дзыкӀэ зымышӀэрэм ышъхьэ тырегъэфэжьы.
* Мыжъо закъокӀэ къалэ хъурэп.
* Мыжъо къушъхьэм мэщ тырашӀыхьэрэп.
* Мыжъо хъураер уапэкӀэ бгъачъэмэ, уӀукӀэжьын.
* МыкӀалэрэ мыделэрэ щыӀэп.
* МылӀэрэр лӀы мэхъу.
* Мылэжьэшъурэм икохъуакӀэ пырац.
* Мысэр малъэ, хыем ылъэ кӀеуты.
* Мыублэ нахь, мыух щыӀэп.
* Мыхьаджэшъурэм ишъхьалкӀыпкъ къепкӀы.
* Мышъашъо Ӏэрымылъхьэм гуащэр щымыгъэгугъу.
* Мышъашъхьэ плъэгъоу, мышъэ лъэуж улъымыхъу.
* Мышъхьахырэр дэхэшӀы.
* Мышъэ чыягъэр къэмыгъэущ, лӀы мыщынэ умыгъэгубж.
* Мышъэм лыкӀэ зигъэшхэкӀымэ къашъо.
* Мышъэм лыр ымыгъэшъоу ышхырэи.
* Мышъэм пкӀашъэр зытефэм гъумыгъугъэ, етӀэгъоир зытефэм ыӀон ышӀэжьыгъэп
* Мышъэм тыгъужъыр шӀопырац.
* Мышъэм ыгу къызщыкӀырэм щэтӀысы.
* Мышъэм ышхырэр тыгъужъым тырелъхьэ.
* Мышъэр шхэмэ, дэкупкӀ къелы.
* Мэзрэ шӀункӀырэ уишъэф ащымыӀуат.
* Мэзчэтыур ыпакӀэкӀэ къашӀэжьы.
* Мэзым хэс къори мэпсэу.
* Мэзыр чыг зырызэу зэхэт.
* Мэкъу макӀи къэмыхь, мэкъу бахьи умыхъу.
* Мэкъу хьандзом мастэ хэкӀуадэ.
* Мэкъуогъу ужым гум жьы дахьэ.
* Мэкъур макӀэмэ, шкӀэр щхэрые мэхъу.
* Мэл Ӏэхъогъум икӀодыжьыгъом пчэн къуир пащэ фэхъу.
* Мэлахъом хъуныр ипкӀыхь.
* Мэлахъом ыгужъуакӀэ шэ дэлъ.
* Мэлахъохэр бэ зыхъукӀэ, мэлыхэр псэхалӀэ мэхъух.
* Мэлишъэм зы мэл щыкӀэмэ, мэл шъэныкъу .
* Мэлым ыкӀапэ шӀохьылъэп.
* Мэлым ыкӀэ зыдедзыем пчэныр дэхьащхыгъ.
* МэлэкӀалӀэм гъомлапхъэр паубытырэп.
* МэлэкӀалӀэм кӀалэри егъэжъы.
* МэлэкӀалӀэм къэрабгъэри лӀыхъужъы ешӀы.
* Мэфаем бгъотыжьырэр ныбджэгъу, адрэхэр ӀэпыӀэгъу. / Мэфаем бгъотырэр ныбджэгъу, хьэмэ тетыгъом бгъотырэр уишхэгъу.
* МэшӀостырэ псыдзэрэ уадэмыджэгу.
* Нал къутагъэм пай, шыум игъогу зэпыурэп.
* Намыс зыдэщымыӀэм насып щыӀэп.
* Намыс пшӀымэ, пшъхьэ фэошӀыжьы.
* Намысым насып къыдэкӀо.
* Намысынчъэр насыпынчъ.
* Намысыр лъэӀукӀэ къахьырэп.
* Напцэ ешӀы шӀошӀызэ, нэр рикӀыгъ.
* Напэ зимыӀэм укӀыти иӀэп.
* Нарт ыӀуагъэм епцӀыжьрэп.
* Насып зиӀэм щаӀэ иӀ.
* Насып зимыӀэм махъушэм тесэу хьар ецакъэ. / Насыпынчъэм махъушэм тесми хьар ецакъэ.
* Насыпынчъэ щыӀэми гугъэнчъэ щыӀэп.
* Насыпыр Ӏахь мыгощ.
* Насыпыр загощырэр пчэдыжьыр ары.
* Насыпыр занкӀэу къакӀорэп.
* Насыпыр къэкӀон хъумэ, цыӀуданэми къещэ, кӀожьын хъумэ, гъучӀ пшъэхъум къыфэубытырэп.
* Насыпыр хьэкӀэ гъогурыкӀу.
* Насыпыр шъузым къыдакӀо.
* НасыпышӀор хэт? ШэӀагъэ зыхэлъыр ары.
* Нахьыбэмэ ашӀэрэр хабзэ.
* Нахьыжъ Ӏуш зиӀэм нахьыкӀэ Ӏуш иӀэщт.
* Нахьыжъ зэрымыс унагъом гъымакъэр щыб.
* Нахьыжъ намыс, нахьыкӀэ насып.
* Нахьыжъым жантӀэр ий.
* Нахьыжъым илъэӀур нахьып.
* Нахьыжъым кӀэлъыджэхэрэп лъэкӀох.
* Нахьыжъыр бгъэлъапӀэмэ, о пшъхьи лъапӀэ хъун.
* Нахьыжъыр зымыгъэлъапӀэрэр, шъхьэ лъэпӀэгъу ифэрэп.
* Нахьыжъыр щыомэ, нахьыкӀэм имыгъуагъ.
* НахьыкӀэм ышӀэрэм щытхъу, нахьыжъым ышӀырэ шхы.
* Непэ уимафэмэ, неущ симафэ.
* Непэрэм Ӏоф, неущым пэмыгъаплъ. / Непэрэ Ӏофыр, неущ емыгъаж.
* Неущырэ ныбгъу нахьи непэрэ бзыу.
* Ны бгъашъорэ хъурышъо джэдыгурэ.
* Ны дэкӀонрэ лӀы дэкӀонрэ емыкӀу апылъэп.
* Ны зимыӀэ сабыим ятэ иӀэми ебашъо тео.
* Ны зимыӀэм гуӀэр имаф.
* Ны иӀэмэ, сабыир ибэп.
* Ныбгъур бгъасэми хьасэр иплъапӀ.
* Ныбджэгъум занкӀэу къыуеӀо, пыим уакӀыбыкӀэ щеӀо.
* Ныбджэгъунчъэр лыем фэд.
* Ныбджэгъур мэфаем агъэунэфы.
* Ныбджэгъур уигъундж.
* НыбджэгъушӀур гъэтӀылъыгъошӀу.
* Ныбэм «уятэ ыжакӀэ къыпыупкӀи къидз» еӀо.
* Ныбэм илажьэр ӀотэжьыгъошӀу.
* Ныбэм имылъымэ, лъэр кӀэкӀырэп.
* Ныбэрыдзэ нахьи шъхьэдэдзых.
* Ныгур гуао пхъуантэ.
* Ныдэлъф узыр хъужьырэп.
* Ным ибгыбзэ ибын тефэрэп.
* Ным ибын фишӀэрэр шӀомакӀ.
* Ным ибынхэр изэфэд.
* Ным игъуапэ пхъум иджан.
* Ным къыуипэсырэр гунэс.
* Ным къыуитырэр ӀэшӀу.
* Ным лъэгу кӀэтын зыфэшӀ.
* Ным сыдигъуи илъфыгъэ сабыеу къыщэхъу.
* Ным ыӀэ лъагэу ыӀэтми, шъабэу тефэ, нынэпӀосым ыӀэ шъабэу ыӀэтми, инэу тефэ.
* Ным ыбгъашъо шъоум фэд.
* Ным ыкокӀ кӀалэм икушъ.
* Ным ылъэгу джэнэтыр чӀэт.
* НынэпӀосым фапшӀэрэр шӀомакӀ, къыпфишӀэрэр шӀуаб.
* НынэпӀосыр осым нахь чъыӀ, зэзым нахь дыдж.
* Нысаем унэшъуаер унэм рехы.
* Нысэ ини, нысэ цӀыкӀуи янысащэ зы.
* Нысэ мыхъущтыр жэнтӀачъэ мэхъу, машӀо мыхъущтыр ышъхьэ щэлыды.
* Нысэм зэхихэу пхъум еушъый. / Уипхъу еӀу, уинысэ еӀокӀ.
* Нысэм уемыубзэу дэнэӀубзэ къыуитырэп.
* Нысэр дэгъу пӀоу цӀэ фэмышӀ, ыцӀэ ежь зыфишӀыжьын.
* Нышъор шъоум фэд.
* Нышыпхъур ным фэд, тышыпхъур тым фэд.
* НэбгыритӀу зэпсалъэмэ, ящэнэрэр лые.
* Нэгур гум игъундж.
* Нэепсыер насыпынчъ.
* Нэм екӀурэ гум екӀу.
* Нэм иузыр нафэ, гум иузыр шъэфы.
* Нэм кӀэлъыр Ӏугъом къыкӀефы. (Eksik)
* Нэм кӀэтыр псэм фэд.
* Нэм псэр зылъещэ, гур гум къеджэ.
* Нэм псэр ишъугъогъу.
* Нэм пэчыжьэми гум пэблагъ.
* Нэм ылъэгъурэр Ӏэм ешӀышъу.
* Нэм ылъэгъурэр шъхьэм ыуас.
* Нэпкъым тетыр къошъофыкӀэ Ӏаз.
* Нэр делэ, Ӏэр бланэ.
* Нэрылъэгъу щытхъур уакӀыбыкӀэ убы.
* Нэрымылъэгъу сатыу ашӀырэп.
* Нэтым ышъхьэ умытӀатэу илъыр пшӀэщтэп.
* НэшӀо-гушӀо ынэ дышъэ Ӏатэ чӀэлъ.
* Нэшъум ынэ хихырэр ыгу хегъахъо.
* Нэшъур зыфаер нэ псау.
* Нэшэ къэмыкӀыр, кӀэрышъу.
* НэщитӀур зы ӀэкӀэ пфэӀыгъыщтэп.
* О пшъхьэ емыпэсырэр шъэогъум емыпэсыжь.
* Огъум ыхьырэр оялэм къехьыжьы, оялэм ыхьырэр огъум къыхьыжьырэп.
* Одыр Ӏущэ, пщэрыр дахэ.
* Ожъубанэр ошӀу зэрэхъужьынэу цӀыф бзаджэр шӀу хъужьыгъагъот.
* Озэщымэ машӀо шӀы, ощынэмэ гъусэ шӀы.
* ОкӀэлэфэ отхъэжьы.
* Опсэуфэ огугъэ.
* Ос зыщесырэм лъэуж щэӀэ.
* Ос ухъор бзыу цӀыкӀум къегъэхъые. / Ос къаор бзыу цӀыкӀум егъэхъые.
* Остыгъэр хэсэгъанэ пӀозэ пӀапи огъэстыжьы.
* Осэпс фабэр мэщгъэкӀ.
* ОшӀум умыгъотырэр уаим бгъотыжьыщтэп.
* ОшӀум ыужыр уае, уаем ыужыр ошӀу.
* ОшӀурэ лӀышӀурэ хэт язэщыгъ?
* ОшӀурэ ожъубанэрэ яхьакъ зэтенэрэп.
* Ошъуапщэ щымыӀэу ощх къещхырэп.
* Ошъуапщэм уешъуйкӀэ къэуцуна, цум уеушъыикӀэ гурыӀона?
* Ощтым бэщ егъоты.
* Ощх блэкӀыгъахэм кӀакӀо кӀэлъымыхьыжь/лъыумыщтэжь.
* ПӀэ оутхыпкӀыкӀэ пӀэбжъанэ пызына.
* ПӀэлъэ мышӀыр чыжьэ нахь, пӀэлъэ шӀыгъэр къэсыщт.
* Пагэм ыблыпкъышъхьэ къутэгъошӀу.
* Пагэр мэгырзы, уз зиӀэр мэщэӀу.
* ПакӀэм къымыхьырэр жакӀэм къыхьыжьырэп.
* Панэ фэдэу къэштэжь, дышъэ фэдэу гъэӀылъыжь. / Панэ фэдэу зэхаплъхьэрэр дышъэ фэдэу зэхэпхыжьын, дышъэ фэдэу зэхаплъхьэрэр панэ фэдэу зэхэпхыжьын.
* ПкӀэ зэрымыкӀыщтым пшъхьэ имыӀу.
* Пкъым пытылыр мэузы.
* Плъэпкъ еплъи уичатэ гъабзэ.
* Плъэпкъ итхыдэжъ пшӀэныр насып икъу.
* Ппхъу зэрысрэ уинысэ ытыщрэ.
* Псаузэ лӀагъэ нахьи лӀагъэзэ псау.
* Пстэури бгъэрэзэн плъэкӀыщтэп.
* Псы Ӏушъо Ӏусым икӀыпӀэр ешӀэ.
* Псы Ӏушъом Ӏусыр есыкӀэ Ӏаз.
* Псы икӀыгъом унэмысэу плъэкӀапэ дэмыщай.
* Псы лъакъоми чӀы чӀэгъым гъогу щешӀы.
* Псым Ӏусым икӀыпӀэ ешӀэ. (Eksik)
* Псым ичъапӀэ ежь къегъоты.
* Псым хэлъ мыжъутӀури зэутэкӀы.
* Псым ытхьалэрэм блэм зырещэкӀы.
* ПсынкӀэу илъырэм кӀэкӀэу къегъэзэжьы.
* Псыпэр зыдакӀорэм псыкӀэр рэкӀо.
* Псыр гъужьыми ичъапӀэ къэнэжьы.
* Псыр гъужьымэ, пцэжъыем иаджал.
* Псыр псэм ызыныкъу.
* Псычэтым есыкӀэ рагъашӀэрэп.
* Псычэтыр псым ытхьалэрэп, мэлэхъуахьэр тыгъужъым ыхьырэп.
* Псэ зиӀэм аджал иӀ.
* Псэ зыпыт къупшъхьэм лы къытекӀэжьы.
* Псэм нахь ӀэшӀу зи щыӀэп.
* Псэм фабэ икӀас.
* Псэр ащэ, напэр ащэфы.
* Псэр зэхъуапсэрэр дахэ.
* Пфэмыхьын емыхьыжь, пфэмышӀэн уфемыжь.
* Пфэмышъуашэ умышӀэ. (Eksik)
* Пфэмышъуашэр хьылъэ.
* Пфэшъуашэ зышӀи етӀанэ кӀэлъэӀу.
* Пхъур тыщасэ къызыкӀокӀэ, мыжъо хъураем зегъэбылъыжьы.
* Пхъэ мыстырэ псы мыжъорэ щыӀэп.
* ПхъэшӀэ Ӏазэм мэзыр иблагъ.
* ПцӀишъэ нахьи зы шъыпкъэ.
* ПцӀы ӀэшӀу нахьи шъыпкъэ дыдж.
* ПцӀы уусыщтмэ лӀагъэм телъхь.
* ПцӀым гур кӀехы.
* ПцӀым лъакъо кӀэтэп.
* ПцӀыусым есэрэр укӀытэжьырэп.
* ПцӀыусым икӀапсэ кӀыхьэ.
* ПцӀыусым шъыпкъэ закъоу ыӀорэр мэкӀоды.
* ПцӀыусыр пцӀыусым едэӀужьырэп.
* ПцӀыусыр шъхьащытхъужь. (Eksik)
* Пчэдыжь хьакӀэр хьэкӀэгъошӀу.
* Пчэн къуир псым зыхаплъэм, «джыри сыкӀал» ыӀуагъ.
* Пчэн шъынэ къылъфырэп.
* ПшӀокӀодырэм пае умыгъ, къэбгъотырэм пае умыгушӀу.
* ПшӀэрэ пстэури къэмыӀу, къаӀорэ пстэури зэгъашӀэ.
* Пшхын уимыӀэмэ чӀым езау.
* Пшъашъэ къапщэмэ о зэребгъас, пхъужъ къапщэмэ зэресэгъах.
* Пшъашъэр дэгъумэ, гъунэгъур ишъузышӀэгъу.
* Пшъхьэ емыпэсырэмкӀэ нэмыкӀым уфэмыус.
* Пшъхьэ зиджагъом, пцӀэ шӀоӀай.
* Пшъхьэ зышӀомыӀаем плъакъуи шӀоӀаеп.
* Пшъхьэ темылъыр темылъхь.
* Пшъхьэ фэпшӀэжьырэр уинасып.
* Пыим уикӀыб фэмыгъаз.
* Пыим ушъхьасмэ, уӀагъэ ухъун.
* Пытэм янэ гъырэп.
* Пэ зиӀэм кӀэ иӀ.
* ПэкӀэ гъэлыгъом сэмэркъэу хэлъыжьэп.
* Раутырэ бэнакӀор шъокӀрэп.
* СӀорэр шӀэ, сшӀэрэм уемыплъ.
* Сабыим иунашъо пачъыхьэм иунашъо нахь лъэш.
* Сабыим ятэ имыӀэжьымэ зыенчъэп, янэ имыӀэжьымэ зыенчъэ нахь.
* Сабый зимыӀэм зи имыӀэу къыщэхъу.
* Сабый кӀэхъопсырэм кушъэпс еды.
* Самбырым ычӀэгъ дышъэ чӀэлъ. / Усамбырыным ычӀэгъ дышъэ плъыжь.
* Сихьэ цакъэрэп, сиш орэп, сикӀалэ бзаджэрэп умыӀо.
* Сыдрэ Ӏофтхьабзи бзыпхъэ иӀ.
* Сызщытефещтыр сшӀагъэмэ, шъхьантэ згъэтӀылъыныгъ. / Узыщылъэпэощтыр пшӀэмэ, упкӀэ бгъэӀылъыщт.
* Сымаджэр щылъэу сымэджаплъэр малӀэ. / Осым хэсыр къани хьаджыгъэм хэсыр лӀагъэ.
* Сэлам лые хъурэп.
* Сэм иуӀагъэр мэкӀыжьы гум иуӀагъэр кӀыжьырэп.
* Сэмэркъоуми нэ къырефы.
* Сэмэркъэур тхьэм икӀас.
* Сэщ нахьышӀу пфэмыгъотмэ, сыкъэшэжь.
* ТӀысыгъор псынкӀагъоми, тэджыгъор къин.
* Такъэми цӀыф къыкъуанэ.
* Танэ лӀэрэм мэкъу Ӏэрамэ зыдехьы.
* Тутынэшъо пстэури «зэшы».
* Тхылъыр шӀэныгъэм иӀункӀыбз.
* Тхьам къыуимытыгъэр, илІыкІом къыуитына?
* ТхьамыкӀагъэм «сыкъэкӀо» ыӀорэп.
* ТхьамыкӀитӀу зэгъусэмэ, баим фэдэу мэпсэух.
* ТхьамыкӀэм икӀапсэ баим елажьэ.
* ТхьамыкӀэм кӀэкӀри кӀыхьэри фэхъущт / ЗимыӀэм къопэ кӀыхьэри къопэ кӀэкӀыри фэхъу.
* ТхьамыкӀэм тхьэр фэлъэш.
* ТхьамыкӀэм ышъо Ӏужъу.
* ТхьамыкӀэр тегушхогъошӀу.
* Ты лӀэужынчъэрэ лынчъэ къупшъхьэрэ. (Eksik)
* ТыгъужъитӀу акӀыб зэфагъазэрэп.
* ТыгъужъитӀу зы гъо изагъэрэп.
* Тыгъужъым лы ыгъотымэ, псы ыгъотыжьырэп.
* Тыгъужъым мэл зышӀуихьыщт мэлахъор ипэӀо шъхьашыгумкӀэ къешӀэ.
* Тыгъужъым ынэ чъыеми, ыгу чъыерэп.
* Тыгъужъыр жъы хъумэ хьэмэ яджэгуалъ.
* Тыгъужъыр зыдэщыӀэм мэлымэ зыщагъэпсэфырэп.
* Тыгъужъыр мэлахъо ашӀырэп.
* Тыгъужъыр ыхьырэ мэлым итамыгъэ еплъырэп. / Тыгъужъым мэлыр ыхьы зыхъукӀэ тамыгъэу телъым еплъыжьырэп.
* Тыгъужъыри игъунэгъу етыгъожьырэп.
* Тыгъужьым ущэщынэмэ мэзым умыкӀу.
* Тыгъум куандэр фэӀэпыӀэгъу.
* Тыгъум ыкӀэр мыгъо.
* Тыгъури тыгъу, тыгъугъэр зыушъэфыри тыгъу.
* Тыгъури тыгъужъыри къаушэкӀу.
* Тыгъушхори тыгъу, тыгъу цӀыкӀури тыгъу.
* Тыгъэ нэпс нахьи ны бгъашъу.
* Тыгъэр зытемыпсэрэр щыӀэжьэп.
* Тым фэмыгъасэрэр ным фэумысырэп.
* Тыр дэм фэд, ныр нэм фэд.
* Тэнымрэ дэнымрэ зэфэдэ.
* Тэр тэ, щэр щэ. (Eksik)
* УӀэгъэ лъэужынчъэ хъурэп.
* Уаерэ дзаерэ зэфэдэ.
* Уанэшымрэ тыгъужъымрэ зы шэщ чӀагъауцорэп.
* Уахэхьаныр Ӏофэп, къахэкӀыжьыкӀэ ошӀэмэ.
* Убзэ зихабзэм гущыӀэр ихъой, шъхьахынэм ушъхьагъур ихъой.
* Угу ыхьырэр ӀэшӀу, шӀу плъэгъурэр дахэ.
* Угъощэнэу уфэмыемэ зыплъыхь, ухэукъонэу уфэмыемэ упчӀэжь.
* Удым иудыгъэ ыпэ регъэшъы.
* Удэмэ Ӏудан, убзэмэ бзыхьаф.
* Уеджэным кӀасэ иӀэп.
* Уемыгупшысэу угущыӀэныри темыгъэпсыхьэу уоныри зэфэдэ.
* Уемызэщ, умыщыни Ӏофыр хъущт.
* Уеомэ мэкъу, уемыомэ къурэ.
* Ужъымэ, уижъыцӀэ ит, укӀэмэ, уикӀапӀэ ит.
* Ужым тырамыубытагъэр тыгъоп.
* Ужэ засэмэ, уинамыс мэкӀоды.
* Ужэ инэу пшъхьэ цӀыкӀоу зыхъукӀэ уунэхъущт.
* Уз пстэуми Ӏэзэгъу яӀ.
* Узаджэрэр къэкӀо.
* Узаорэр къыоожьы.
* Узащэрэ нахьи узатэрэ.
* Узгъэжъырэм жъыгъэ Ӏахь къыуитыжьырэп.
* УзгъэлӀэрэ пстэури емын.
* УзгъэтӀысырэм уиубыжьырэп.
* Узигъусэм ышъокӀэ къыоплъых.
* Узиджагъом уеубы, узикӀасэр къыпщэтхъу.
* Узиджагъом ушӀогъум.
* Узиджагъом ынэ пчэгъоу укӀэуцо.
* Узиджагъор плъакъо къеплъы, узикӀасэр пшъхьэ къеплъы.
* УзикӀасэм ыпсэ уфегъадэ.
* УзщымытӀысырэм ущысэмэркъэурэп.
* Узщымытхъужь, ушӀумэ укъалъэгъун.
* Узыгъор мыхъужьымэ, аджалы мэхъу.
* Узыгъэблагъэрэр гъэблэгъэжь, узыгъэпыирэр гъэпыижь. / Уипый гъэпыи, уиблагъэ гъэблагъэ.
* Узылъыхъурэр лъапӀэ мэхъу.
* Узым лэжьае къыхэкӀы. (Eksik)
* УзымыӀэтыщт къутамэм утемыуцу.
* Узыр бзэджашӀэ.
* Узыр къэкӀогъошӀу шъхьае, кӀожьыгъошӀоп.
* Узыр ощынэкӀэ къакӀо, мэстанэкӀэ мэкӀожьы. / Лажьэр къэкӀогъошӀу, ау кӀожьыгъуае.
* УзыукӀырэр уипый, учӀэзылъхьажьырэр уикъош.
* Узыфаем узыфэмыер къыхэкӀы.
* Узыфэмыдэм уиорэд еусы.
* Узыхьыщтыпсым мыжъо къыхэщэу олъэгъу.
* Узыхэдэн щымыӀэмэ, щыӀэр къыхэх.
* УзышӀу щыӀэп.
* Узэгугъурэр къыогугъужьы, уздэлажьэрэр къыбдэлэжьэжьы.
* УзэлъэӀурэр къэгъани, къыолъэӀурэр къащэ. / УзытелӀэрэ нахьи къыптелӀэрэ. / УзэлъэӀурэ нахьи къыолъэӀурэ.
* Узэмыджэрэр гомыӀу, узэуӀурэр гъунэгъу.
* УзэпэгэкӀырэр къыопэгэкӀыжьы, уздэхьащхырэр къыбдэхьащхыжьы.
* Узэрымысыгъэ бысым умыубы.
* УзэупчӀыжьын умыгъотмэ, уипаӀожъ еупчӀыжь. / УзэупчӀын умыгъотымэ, уипаӀо гъэтӀыси еупчӀыжь.
* Узэшъожьыныпс хьэ хэмыукӀыхь, имыгъэкӀыжьыщт шъузыр умыубы.
* Узэшъугъурэр къыптекӀо.
* Уи нэбджэгъу уи гъундж.
* УиӀае чӀэуухъумэу уишӀу умыгъэхьакъу.
* УиӀоф гъэшӀуи, ӀэшӀу уащыхъун.
* Уиблагъэ иунашъхьэ плъэгъоу удэмыхьэу ублэмыкӀ.
* Уиблагъэ къыуитырэм ыцэ удэмыплъэжь.
* Уиблагъэ уемыпэгэкӀ, уипый благъэ фэхъущтышъ.
* Уиблэгъэжъ къыбдишӀэрэ шъэфкӀэ уиблэгъакӀэ цыхьэшӀэгъу умышӀы.
* Уибынрэ уиблагъэрэ умыпчъы.
* УигущыӀэ гъэӀасэ, уимаисэ гъэпытэ.
* УигущыӀэ гъэкӀэкӀы, уигупшысэ гъэкӀыхьэ.
* УигущыӀэ гъэлъапӀэ.
* Уигъунапкъэ зыдэпшӀэжьын фай.
* Уигъунэгъу къыпфимышӀэрэр чылэмэ къыпфашӀэщтэп.
* Уигъунэгъур уиӀэнэгъумэ, тебгъэфагъ.
* Уигъунэгъур уиӀэпыӀэгъумэ, уехъулӀагъ. / Гъунэгъур къыбдеӀэмэ, уунэжьыгъ.
* Уигъунэгъур уикъош, ащ игъунэгъур уигъунэгъу.
* Уигъусэ ущыгугъэу мышъэм уемыбэн.
* Уиделэ бгъакӀомэ, уиӀоф мэкӀоды.
* Уиделэ хьэкӀакӀо умыгъакӀо.
* Уидэхагъэ урымыпагэу, уиӀофшӀагъэ рыпаг.
* Уизэкъон нахьри Ӏэл къыбдес.
* УикӀалэ зэребгъас, уижъ зэресагъ.
* УикӀод сикӀоды, уикъанэ сикъанэ.
* Уикъамэ тӀо къимых, уигущыӀэ тӀо къэмыӀу.
* Уикъарыу еплъыри, уихьылъэ штэ.
* Уилъахъэ зытыгъурэм уиши ытыгъущт.
* Уинасып зыхэмылъым дышъэхъ техъуагъэу олъэгъу.
* Уинысэ уигу ебгъэмэ, уипхъу ецӀацӀ.
* Уинэ гъаплъи, уи лъэ гъэуцу.
* Уинэ къеӀэрэм ыпсэ еӀэжь.
* УипаӀокӀэ къыодаорэми хабзэ фэшӀ.
* УитӀуанэ умыубы, уибын ущымытхъу. / Уигъунэгъу умыубы, уибын умыушъхьакӀу.
* Уитехъон еплъи, плъакъо ушху.
* УихьакӀэ гъашӀо, пкъош шӀу лъэгъу.
* Уихьэ фэпшӀырэр ыцӀ.
* Уихэку лъэшмэ, урэгушхо.
* Уицу лӀэмэ, уицэй ухэкӀыжьы.
* Уишъуз бзаджэмэ, хьадагъэ умыкӀу мафэ къэс уихьэдагъэшъ.
* Уишъуз лӀэмэ, пкӀэлъэныкъо гоу.
* Уишъуз шӀумэ, джэгу умыкӀожь мафэ къэс уиджэгу.
* УкӀытэ зиӀэм насып иӀ.
* УкӀытэ зимыӀэм цӀыфыгъэ иӀэп.
* УкӀытэм цӀыфыр егъэдахэ.
* УкӀытэмрэ нэхъоимрэ цӀыфыгъэм итамыгъ.
* УкъамышӀэмэ ушъуаш, укъашӀэмэ улъэпкъ.
* Укъызалъфыгъэри зы мафэ, узылӀэжьыщтыри зы мафэ.
* УкъэзыукӀырэ укъизгъэкӀыжьырэ.
* УлӀымэ, пшъхьэ ущымытхъу, ушӀумэ, чылэр къыпщытхъун.
* УлӀэу ущыӀэн нахьи, утхъэзэ улӀэмэ нахьышӀу.
* УлӀэщтыми, улӀымэ пӀуагъэр гъэшъыпкъэ.
* Улажьэмэ лыжъ пшхын, умылажьэмэ лажьэ плъэгъун.
* Улажьэу ушхэжьыным нахьышӀу щыӀэп. / Къин плъэгъоу къэблэжьырэр ӀэшӀу.
* УлъэӀонрэ уӀоинрэ зэфэдэ.
* УмыгъэтӀылъырэр къэпштэжьырэп. / УмыгъэтӀылъыгъэ къэмышт.
* УмылӀэмэ зы лӀы, улӀэжьымэ зы машэ.
* УмылъаӀомэ, узэтэщтыр пшӀэрэп.
* Умылъытэрэр уимыӀэм ычӀыпӀ.
* Умылъэгъугъэм шыхьатэу утемыуцу.
* УмышӀапэмэ, утемыгущыӀ.
* УмышӀэрэм укӀэупчӀэныр губгъэнэп. / УмышӀэрэмэ, зышӀэрэм еупчӀыжь.
* Унагъо умыхъоу къуаджэ ухъущтэп.
* Уныбэ гъэгъу, уигугъу шӀукӀэ ягъэшӀ.
* Уныбэ къикӀырэр уибын, уилъэуе къелъэрэр уичэты.
* Унэ зимыӀэм унагъо иӀэп.
* Унэ кӀоцӀым намыс щыуимыӀэмэ, унэ кӀыбым щыуиӀэхэнэп.
* Унэгъожъырэ пхъэжъ машӀорэ.
* УнэгъуакӀэр гу кӀодыгъошӀу.
* УнэгъуакӀэр хьэкӀэ фэшӀу.
* Унэкъощ хьакӀэр гъэшӀогъуай.
* Унэм зыщыгъаси, хасэм хахь/кӀо.
* Унэм имыгъор чылэм игъоу. / Быным имыгъор игъоу.
* Унэн яхьэ уц ехъу, унэхъун янысэ кӀашъом дэкӀуае.
* Унэр зыгъэунэри благъэр зыгъэблагъэри шъуз.
* Унэр зэрашӀырэ ощыр унэ кӀыбым дадзэжьы.
* Унэхъугъом цыгъори мэятэ.
* Унэхъущтым куо макъэ ытхьакӀумэ ихьажьырэп.
* Унэцум уеомэ, мэзыцум ыбжъэ мэсысы.
* Упсаумэ, пшхын бгъотын.
* УпчӀалэ ибылым кӀодырэп.
* УпчӀэрэр хэукъорэп. / УпчӀэжьырэр щыорэп.
* УтӀумэ уз, узымэ ущыӀахэп. / УтӀумэ уз, узымэ ущымыӀэ папкӀ. / ТӀу уиӀэмэ зы пъытэ, зыр умылъытах.
* Утын зэхадзэ нахьи Ӏахь зэхадз.
* Утыныр мэгъушъыжьы, гущыӀэ Ӏаер гъушъыжьырэп. / Утын гуаор пщэгъупшэ, гущыӀэ гуаор пщыгъупшэрэп.
* УуӀэм ипэ уишъхьэр гъэлажьэ.
* Ухыемэ, улъэш.
* Ущымытхъущ пфэубыжьыщтэп.
* Ущысэу укъэзымылъэгъурэм утэджыкӀи/ущытми укъилъэгъущтэп.
* Уянэ зэрымысым зыщыгъэлсэфи, къикӀыжь.
* Уянэ къымылъфыгъэр пшэп, пшы къымыщагъэр уинысэп.
* Уянэ ыӀэ илъым еплъи о пӀэ илъым ецакъ.
* Уятэ игъогужъырэ, уятэ иблэгъэжъырэ умыбгынэжь.
* Уятэ ичӀыпӀэ гъэдахэ, уянэ дахэу дэгущыӀ.
* Фышхъори ебгъэлыемэ, шхъухьэ.
* Фэмыф иӀоф хэкӀырэп.
* Фэмыф унэшъо шӀыкӀэкӀэ Ӏазэ.
* Фэмыфым зимыгъазэзэ мазэри къохьан.
* Хабзэ здыщымыӀэм, укӀытэ щыӀэщтэп.
* Хабзэ зимыӀэм напэ иӀэп.
* Хабзэ зымышӀэрэр жантӀэм чӀэтӀысхьэ.
* Хабзэ зымышӀэрэр хэбзашӀэ макӀо.
* Хабзэ зымышӀэрэр шъхьанэкӀ.
* Хабзэр бзэгупэкӀэ къырахьакӀырэп.
* Хабзэр зэхалъхьэрэп, гъашӀэм къыхэкӀы. / Хабзэр къафытэрэп, гъашӀэм къелъфы.
* Хабзэр къамэм нахь лъэщ.
* Хабзэр убзэ зышӀошӀырэм фэпшӀэщтыр къегъанэ.
* Хабзэр убзэнэп, акъылыр былым тынэп.
* Хабзэр шӀумэ, бзыпхъэри тырахы.
* Хъаныр техьэгъу текӀыгъу.
* Хъуапсэрэм ыпсэ кӀодырэп.
* Хыем бгыбзэр пыпкӀэрэп.
* Хыем гъогу егъоты.
* Хыем ылъ хымэ ешӀэжьы.
* ХыкӀэ зымышӀэрэм игъупчъэ цако.
* Хымахьэр къихьи унахьэр рифыгъ.
* Хымэ ахъщэ зепхьэмэ, уиджыбэ гъуан.
* Хымэ пкӀэнтӀэпсыр хъяры хъурэп.
* Хымэ хэку сыщытхъэн нахьи сихэкужъ сыщэрэлӀ.
* ХымэчӀым насып щыӀэп.
* Хыри ткӀопс-ткӀопсэу зэхэт.
* Хьаджашъор хьакъурэп, фэкъолӀ шъаор хъуанэрэп.
* Хьадрыхэ кӀорэмрэ, итыщ кӀорэмрэ аубытырэп.
* Хьадэгъур пчэшъхьаІум нахьи нахь благъэ.
* Хьадэр бэрэ зепхьэмэ мэщэӀу, Ӏофыр бэрэ зепхьэмэ зэщэкъо.
* Хьадэр зыер пхъэблапэ.
* ХьакӀакӀо укӀо пшӀоигъомэ, хьакӀэу къыпфакӀорэр гъашӀо.
* ХьакӀакӀо ущыӀэмэ, къыпфашӀырэр уиунашъо.
* ХьакӀэ зиджагъом лыфэ фегъажъэ.
* ХьакӀэ зыдэщыӀэм хэгъырэй щыӀ.
* ХьакӀэ къакӀомэ, насып къыдакӀо.
* ХьакӀэ къакӀомэ, хэгъырэир мэгушӀо.
* ХьакӀэ къыпфакӀомэ, уиджэгъогъури ныбджэгъу.
* ХьакӀэ къэкӀощт Ӏори гъэӀылъ, бэрэ щылъыгъ пӀоу умышхыжь.
* ХьакӀэм кӀалэ иӀэп. / ХьэкӀэ кӀалэ хъурэп.
* ХьакӀэм рызыкъыр къыдакӀо.
* ХьакӀэм ыжэ зэкӀэкӀы хъумэ, гъашхи гъэгъолъыжь.
* ХьакӀэм ыщхырэр ежь иӀахь.
* ХьакӀэр бысымым игъэр.
* ХьакӀэр бэрэ щысымэ, бысымыр езэщы.
* ХьакӀэр гъашӀо, цӀыфышӀур лъытэ.
* ХьакӀэр мэлым нахь Ӏас.
* ХьакӀэр нэшхъэимэ, бысымым иягъ.
* ХьакӀэр хьэзырми, бысымыр хьэзыра? / ХьакӀэр хьазыр шъхьакӀэ, бысымыр хьазырэп.
* ХьакӀэр чэщищэ щысымэ, быным щыщ мэхъу.
* ХьакӀэр шхахэмэ, пчъэм еплъы.
* ХьакӀэр шъхьагъым дэмыгъэплъи.
* Хьамэщыпхэ благъ.
* ХьантӀаркъор зянэм «сянэ гуащ», чэтэщыр зиунэм «си-ордэун» ыӀуагъ.
* Хьацуем уфае хъумэ, лъапӀэ мэхъу.
* Хьашъом шъоу из хъумэ, зэгочы.
* Хьэ бзаджэр тӀысыпӀэнчъ.
* Хьэ игубж къо тырелъхьэ.
* Хьэ фэмышх къо ригъэшхырэп.
* Хьэ хыныгъом аргъоир мэятэ.
* ХьэкӀапӀэр шӀуми уиунэжъ нахьышӀужьых. / ХьакӀапӀэр дэгъуми уиунэ фэдэ хъурэп.
* ХьэкӀэ гъунэгъу нахьи хьэкӀэ чыжьэр нахь лъапӀ.
* ХьэкӀэ къакӀо щыӀэ шъхьакӀэ, хьэкӀэ гъэкӀожь щыӀэп.
* ХьэкӀэ лые щыӀэп.
* ХьэкӀэ мыгъашхэ цӀэрыӀу.
* ХьэкӀэкъуакӀэзэ ишыр цапэм дэлъэу къырехьакӀы. / Хьайуаными къылъфыгъэр цапэкӀэ зэрихьэзэ епӀу.
* ХьэкӀэпӀэрынэр емыкӀу.
* Хьэм ебгъэшхырэр текӀуадэрэп.
* Хьэм ептырэр иӀахь.
* Хьэм зэцэкъэщтыр ешӀэ.
* Хьэм икӀэ псы нэмысэу, есыкӀэ ышӀэщтэп.
* Хьэм къупшъхьэкӀэ уеомэ, ыл узырэп.
* Хьэм уеомэ, нахьые мэхъу.
* Хьэм ущэщынэмэ, унэкӀэ къешӀэ.
* Хьэм цуакъэ щыплъэмэ пещхыкӀыжьы.
* Хьэм ыкӀэ утеуцомэ, къыоцакъэ.
* Хьэм ышъхьэ узы хъумэ уц ешхы, блэм ышъхьэ узы хъумэ гъогум тегъуалъхьэ.
* Хьэми дахэр икӀас.
* Хьэми икъуаджэ ыбгынэжьырэп.
* Хьэр бзэгукӀэ зэӀэзэжьы.
* Хьэр улэун хъумэ, мэкъущэмэ адакӀо.
* Хьэр унэм итхьакӀум.
* Хьэр хьэзэ мэлыр Ӏэхъогъум ефы.
* ХьэшӀу кӀырыплъырэр хьэшӀу мэхъу, шышӀу кӀырыплъырэр шышӀу мэхъу.
* Хэбзэжъ хэкужъ къыранэрэп.
* ХэбзэмышӀэм ущытхъумэ хьантхъупсым шъоу хекӀэ.
* ХэбзэмышӀэр емыкӀухь.
* ХэбзэмышӀэр шӀыкӀай.
* Хэку зимыӀэм тыди чъыӀэу къыщэхъу.
* Хэкужъыхьэ лъэшы.
* Хэкум емыкӀу къылъысымэ, псэемыблэжьэу къежь/щыт.
* Хэкум ыгъэгушхорэр лӀыхъужъы мэхъу.
* Хэплъыхьэрэр Ӏахьынчъ.
* Хэт нахь Ӏуш, аӀоу зеупчӀыхэм, цӀыфым еучӀырэр ары, ыӀуагъ.
* Хэтрэ игъашӀи тхыдэ.
* ЦӀыкӀоу къамылъф ины хъурэп.
* ЦӀыф Ӏушыр дунаем ехыжьыгъэми ыӀуагъэр къанэ.
* ЦӀыф бгъэлъапӀэмэ, бгъэлъапӀэрэр пшъхьэ.
* ЦӀыф лъэпкъым ыпсэр ыбзэгъу.
* ЦӀыфмэ къамышӀэн шъэф щыӀэп.
* ЦӀыфыгъэ зиӀэм джэгъогъуи иӀ.
* ЦӀыфыгъэм зэужэ жъы зэдэрепщэх (зэдепщэмэ), жыкъумэ (жьыкорен) хъун.
* ЦӀыфыгъэнчъэм удэпсэун нахьи цӀыфыгъэ зиӀэм удэкӀод.
* ЦӀыфым ахэмыхьагъэмрэ къамыхъугъэмрэ зэфэд.
* ЦӀыфым гукӀэгъу иӀэн фай.
* ЦӀыфым зы жьэрэ, тхьакӀумитӀурэ иӀ.
* ЦӀыфым ыныбэ ипый.
* ЦӀыфым ынэ къабзэмэ, ыгуи къабзэ.
* ЦӀыфым ыцӀэ ежь зыфешӀыжьы.
* ЦӀыфымэ ашъохэр ззрэзэфэмыдэм фэд, агухэри зэфэдэп.
* ЦӀыфымэ шӀу алъэгъурэр нахьышӀуи мэхъу.
* ЦӀыфыр зынэмысырэ щыӀэп.
* ЦӀыфышӀум иӀанэ Ӏэгъощт/зэтет.
* ЦӀыфышӀум итӀысыпӀэ хьазыр.
* ЦӀыфышӀур гъэпцӀэгъошӀу.
* ЦӀыфышъор Ӏужъу, ыщаӀэрэр бэ.
* Цацэм тхъу пызагъэрэп.
* Цацэри мыплъэу, лыри мылыцӀэу.
* Цу зимыӀэм шкӀэ/чэм кӀешӀэ.
* Цу ныщ нахьи нэшӀо-гушӀу.
* Цу хъущтыр шкӀэзэ къашӀэ. / Цу хъущт шкӀэр ынэкӀэ ашӀэ.
* Цугъашхэри зэбзэижьы.
* Цужъ имэфапкӀэ цукӀэ ыуас.
* Цум бжьыр зырахьылӀэм «Сэ сычэм» ыӀуагъ, щалъэр зырахьылӀэм «Сэ сыцу» ыӀуагъ.
* Цум еубз, шым езау.
* Цум ыбжъакъо шӀохьылъэп.
* Цур жъы хъумэ шкӀэмэ ахатӀупщхьажьы.
* Цы Ӏуданэми цу егъэлъэпао.
* Цыгъо нэепсыер щэм етхьалэ.
* Цыгъом ыц кӀыры хъумэ, чъыӀэлӀапхэ мэхъу.
* Цыгъоми кӀымафэм зыфегъэхьазыры.
* Цыгъор гъуанэм имыфэмэ къэбыр икӀэрышӀэн.
* Цыгъор цӀыкӀуми Ӏэтэшхом ыпӀытӀырэп.
* ЧӀы шӀуцӀэм чӀэмыхьажьын щыӀэп.
* ЧӀым зы ептымэ, шъэ къыуетыжьы.
* ЧӀым къыхэмыщ мыжъор пхъэӀэщэ пый.
* ЧӀым нахь хьылъэ щыӀэп.
* ЧӀыпӀищ нэшӀу ящыкӀагъ; псы зыдэмыт псыхъу, къэкӀыгъэ зэрымыт губгъу, лӀы зышъхьащымыт шъуз.
* ЧӀыр зыхъумэр къехъумэжъы.
* ЧӀыфэр бгъоу къэпштагъэмэ, пшӀэу ятыжь.
* Чъыг закъор жьым щэщынэ.
* Чъыг закъор мэзы хъурэп.
* Чъыгыжъыр щытэу чъыгыкӀэр ебэджы.
* Чъыегъуаер лӀэгъуае, чъыегъошӀур лӀэгъошӀу.
* Чъыем ичӀыфэ къыптыригъанэрэп.
* Чъыемрэ гугъэмрэ атэкӀэныжъ.
* Чыжьэу бгъэтӀысырэр благъэу къэштэжь.
* Чылэ лажьэр лажьэ хъурэп.
* Чылэм дэлъымэ уиӀ.
* Чыр цӀынэзэ къауфэ, кӀалэр цӀыкӀузэ агъасэ.
* Чыри бгъэкӀымэ, пчэгъу мэхъу.
* Чэзыу зимыӀэ щыӀэп. / Чэзыу зимыӀэ Ӏоф щыӀэп.
* Чэм гъэщынчъэр быул.
* Чэм лъакъо шкӀэ ыукӀырэп.
* Чэм пыджэрыер бжъако мэхъу.
* Чэм щашӀор нышӀум фэд.
* Чэмым ышхырэр игъэщ.
* Чэмыр щашӀоми, къырикӀутмэ пкӀэнчъ.
* Чэт пасэрэ бын пасэрэ.
* Чэтжъые чъэчъалэр псыжъом хапкӀэ.
* Чэтыжъые къэзытыгъурэм чэт къытыгъущт.
* Чэтым ишкъун ипкӀыхь.
* Чэтым кӀэнкӀэ ыкӀуачӀ.
* Чэтым нахьи чэтжъыер нахь Ӏуш.
* Чэтыри мэулъэпхъашъэ.
* Чэтыу зырымысым цыгъо щэджэгу.
* Чэтыу щысэу пшысэ къэмыӀуат.
* Чэтыум игушӀугъо, цыгъом игуӀэгъу.
* Чэтыум икъо цыгъуашъэ.
* Чэтыумрэ шъузымрэ бысымгуащэх, хьэмрэ лӀымрэ ныбгъуашэх.
* Чэтыур цыгъомкӀэ лӀыхъужъ.
* Чэтэ чӀэгъым нан щаӀожьрэп.
* Чэтэ чӀэгъым шъыпкъэр щыӀу.
* Чэщым идахэр мэзагъо, цӀыфыр зыгъэдахэрэр акъыл.
* ШӀу зыфапшӀэрэм емыхъоныжь.
* ШӀу зышӀагъэми е зышӀагъэми, ышъхьэ фешӀэжьы.
* ШӀу зышӀэрэм ишӀушӀэ кӀодырэп.
* ШӀу зышӀэрэр упчӀэжьырэп.
* ШӀу зышӀэрэр шӀу ӀокӀэжьы, е зышӀэрэр е ӀокӀэжьы.
* ШӀу зэрэлъэгъуритӀур зы шъоджанэм зэдефэ. / ШӀу зэрэлъэгъуитӀур зы хьэшъо джанэм изэрэгъэфэщт.
* ШӀу зэрэлъэгъурэ зэкъошитӀур зэшӀобгъэкӀодын плъэкӀыщтэп.
* ШӀу укъэзылъэгъурэм уидагъо уегъэлъэгъужьы, джагъоу укъэзылъэгъурэм уакӀыбыкӀэ щеӀотэжьы.
* ШӀу шӀи, псым хадз.
* ШӀугъомэ апшъэр зэгурыӀу.
* ШӀулъэгъуныгъзр къушъхьэ заом фэд.
* ШӀулъэгъуныгъэ зышӀырэм лъэгъукӀэ ышӀэжьырэп.
* ШӀулъэгъуныгъэр джэгоп, уджэгузэ емыгъажь.
* ШӀулъэгъуныгъэр дэхэгъэ Ӏэягъэп.
* ШӀум уеджэмэ, шӀу къэкӀо, мыгъом уеджэмэ, мыгъо къэкӀо.
* ШӀум уригъусэмэ шӀу охъу, дэим уригъусэмэ дэи охъу.
* ШӀум шӀушӀэ пылъ.
* ШӀум ылъэгъурэр еӀотэжьы, дэим ытырэр еӀотэжьы.
* ШӀункӀыми укъыщалъэгъу, губгъоми ущызэхахы.
* ШӀур зымышӀэрэм шӀушӀэр зэуи къыщыхъурэп.
* ШӀур мылӀэу пшӀэрэп.
* ШӀур умышӀэрэмэ, лъапӀэр къыхэх.
* ШӀэныгъэ зэгъэшӀэныр, псынэр мастэкӀэ къэптӀыным фэд.
* ШӀэныгъэрэ ӀэшӀагъэрэ зэкъошых.
* ШкӀахъор шкӀахъозэ нахьыжъ яӀ.
* ШхомлакӀэр зыфэмыӀыгъырэм шыкӀэр еубыты. / Шышъхьэр блэптӀупщымэ, шыкӀэм укӀэлъымыбэнэжь.
* Шхонч ушъагъэм зылӀ егъащтэ, шхонч мыушъэм лӀитӀу егъащтэ.
* Шъодэн ӀэкӀапэм шыу егъэшэсыжьы.
* Шъоным текӀуагъэ щыӀэп.
* Шъоныр зиныбджэгъум джыбэ гъуанэ иӀ.
* ШъорэкӀым «Пшъо схьын, хьау пӀомэ унэ схьын» еӀо.
* Шъоум нахьи чъыер нахь ӀэшӀу.
* Шъоур ӀэшӀу дэдэми, зыгу римыхьрэм ышхырэп.
* Шъуашэмэ анахь дахэр укӀыт.
* Шъугъор мыгъо.
* Шъуз бзаджэ зиӀэм иунэ умыкӀу.
* Шъуз бзаджэр лӀыгъэжъ.
* Шъуз бзаджэр нэпсырыкӀуал.
* Шъуз бзаджэр хьэкӀэмыгъашх.
* Шъуз дахэр тхьамэфэ шъуз, шъузышӀур ныбжьырэ шъуз.
* Шъуз езаорэр лӀэп.
* Шъуз жаем лӀыр шӀэхы жъы ешӀы.
* Шъуз закъом дэмыӀэпыӀэрэу лӀыр лӀэп.
* Шъуз зимыӀэ кӀалэрэ шхо зышӀохэмылъ шырэ.
* Шъуз пый нахьи чылэ пый.
* Шъуз пытэм илӀ хьалэл.
* Шъуз улъыхъумэ, благъэм дылъыхъу.
* Шъуз фэмыф зиӀэр насыпынчъ.
* Шъуз шъорышӀыр лӀыгъапцӀ.
* Шъузабэм ибын епӀужьы, лӀэгъуабэм ибын фэпӀужьырэп. / ЛӀэгъуабэм быныр репхъыхьэ, шъузабэм быныр къешыпыжьы.
* Шъузым насып къыдэкӀо.
* Шъузым ыгъэпыутыгъэ лӀыр зыми къыдихыжьынэп, ныбджэгъумэ агъэпыутыгъэ лӀыр шъузым къыдихыжьын.
* ШъузышӀу быдзыщэ налъэ щыкӀэрэп.
* ШъузышӀу зиӀэм игукъао щэчыгъошӀу.
* ШъузышӀу зиӀэм хъяр иунэ илъ.
* ШъузышӀу илӀ гъомылэнчъэ хъурэп.
* ШъузышӀу илӀ нэкӀушъхьаплъ.
* ШъузышӀу илӀ цӀэрыӀу.
* ШъузышӀу ихьаку ятӀэ щыкӀэрэп.
* ШъузышӀу унэ, шъуз дэир чӀыун.
* ШъузышӀум лӀы дэир дэгъу ехъулӀэ, шъуз дэим лӀы дэгъур дэи ехъулӀэ.
* ШъузышӀур лӀы гъатхъ.
* Шъхьадж ифэшъуашэ ишъэогъу.
* ШъхьакӀом кӀакӀо уегъэшӀы.
* ШъхьалкӀыпкъыр зыхьыри мэпшъы, шъхьал мыжъор зыхьыри мэпшъы.
* Шъхьамыуз пӀэшъхьагъым езэгъырэп.
* Шъхьахынэм имафэ кӀыхьэ.
* Шъхьахынэм ицу лӀэмэ лы, ику къутэмэ пхъэ.
* Шъхьахынэр тэджымэ, щысыр псыбашъу.
* Шъхьахынэр чъыяпх, щхырылэр гъырын.
* Шъхьащытхъужь пстэури пцӀыус.
* Шъхьащытхъужьырэ къэрабгъэрэ зэблагъэ.
* Шъхьэ къуим кӀэхэкӀырэр шъхьэ псаум ышӀэрэп.
* Шъхьэгъусэр насып зэхэгъэкӀыпӀ.
* ШъхьэзышӀошӀу лъэгъугъуай.
* Шъхьэм акъыл имылъмэ, лъэм имыгъуагъ. / Шъхьэм акъыл имылъымэ, лъэр мэулэу.
* Шъхьэр псаомэ паӀо щыкӀэжьрэп.
* ШъхьэтепӀончъэ къабзэу хъурэп.
* ШъхьэтепӀэ зимыӀэ псыр мэушӀои.
* Шъынашъхьэ плъэгъумэ гъэмафэ, Ӏэташъхьэ плъэгъумэ кӀымаф.
* Шъыпкъэм нэр рекӀы.
* Шъыпкъэмрэ насыпымрэ зэгощэгъу.
* Шъыпкъэр дышъэм нахьи нахь лъапӀ. / Шъыпкъагъэр дышъэм нахь лъапӀ.
* Шъыпкъэр зигъуазэм насыпыр игъогу.
* Шъыпкъэр ипкӀыгъ пӀоми къыпшӀоуцу, пцӀыр бгъэуцугъэ пӀоми уапашъхьэ къефэжьы.
* Шъыпкъэр къэмышӀэу, унашъо темышӀыхь.
* Шъыпкъэр пӀоным лӀыгъэ хэлъ.
* Шъыпкъэр фышхъо, пцӀыр шхъухьэ.
* Шъыпкъэр чэтэ кӀэгъым кӀэлъ.
* Шъыхьэм ыбжъэ ипый.
* Шъэф горэ зимыӀэ щыӀэп.
* Шы зиӀэр къани, уанэ зиӀэр кӀуагъэ.
* Шы фэмышӀу уанэр екъутэ.
* Шыгъу зышхыгъэр, псы ешъожьы.
* Шыдым телъ хьылъэр къыдырым ышӀэщтэп.
* Шыдыри илэсым зэ шъутырэщт.
* Шым еуи дахь, елъэдэкъауи къыдэкӀыжь.
* Шым ефэхырэм ныбэпхым тырелъхьэ.
* Шым тамэ тетэу зылъэгъурэр блэр ары, блэм лъакъо кӀэтэу зылъэгъурэр шыр ары.
* Шым ылъакъо ипый.
* Шыпхъум ыгу ыш дэжьыкӀэ гъэзагъэ.
* Шыпхъунчъэ нахьи шыпхъу нэшъу.
* Шыр пкӀантӀэмэ, уанэр екӀужьырэп.
* Шыр тесым егъэдахэ.
* Шыр шыгъачэм, чъырыр мыжъом, цӀыфыр лэжьэным щаушэты.
* Шытыгъу хабзэрэ тыгъужъ хабзэрэ зэфэдэ.
* Шыу хьакӀэр агъэшэсыжьы, лъэс хьакӀэр агъэкӀотэжьы.
* Шыухэр зэдилъымэ, шъхьадж ыгу илъыр ешӀэжьы.
* Шыхьаф осэпс тырагъахэрэп.
* Шыц ос къесэу узэрысым уимыкӀ.
* ШышӀур зэщымэ, пырхъал.
* ШышӀур ныбджэгъушӀум фэд.
* ШышӀурэ цушӀурэ псыбашъоп.
* Шэнычъагъэр узы, Ӏэзэгъу зимыӀэр делагъ.
* Шэплъ зытелъ нахьи дагъэ зытет. / Шэплъ зытелъ нахьи шэн дэгъу зыхэлъ.
* Шэсырэ пстэури шыоп.
* Шэу щтагъэр бэрэ умыфы.
* ЩыӀэкӀае кӀодыжьыкӀай.
* Щыгъу-пӀастэм хьатыр иӀ. / Щыгъу-пӀастэм уемылъэпэкӀау.
* Щыгъын хьаф кӀэракӀэ нахьи Ӏаеми уищыгъын.
* Щыгъынибгъу нахьи теубгъон.
* Щыдым ихьылъэ имыкъумэ, кӀорэп.
* ЩыкӀырэр икӀагъэ мэхъу.
* ЩыкӀэ нахьи мэкӀэшх.
* ЩымыӀэм улъымыхъу, къыплъыхъурэр умыгъэпыут.
* Щымыонэу акъыл, щымыкӀэнэу былым.
* Щынэ зыдэщымыӀэм укӀыти щыӀэп.
* Щынэрэм макъэ ешъы.
* Щынэрэр яунэ мэкӀожьы.
* Щысым иӀахь кӀорэм къехьы.
* ЩытхъукӀае нахьи убэкӀашӀу.
* Щыуаным илъыр зымышхыжьыщтыр коным илъым къыкӀэупчӀэжьыгъ.
* Щэ зэхэпхын нахьи, зэ плъэгъун. / Шъэрэ зэхэпхын нахьи, зэ плъэгъумэ нахьышӀу.
* Щэм бэрэ уеплъымэ, лъы теолъагъо.
* Щэм зэхэдз ышӀырэп.
* Щэм ихьатыркӀэ пӀастэр ашхы.
* Щэм ыстыгъэр щыум епщэ
* Щэмрэ лъымрэ зэхакӀэрэп.
* Ыкъо шӀомылӀэу, илӀ шӀомыдахэу шъуз щыӀэп.
* Ынэ зытеплъэрэм ыӀэ лъэӀэсы.
* Ыужырэ Ӏофыр бзыу кӀаку.
* Ыужырэ акъыл нахьи ыпэрэ акъыл.
* Яжьэм шӀомыкӀыр итесэн.
* Янэ еплъи, ыпхъу къащэ.
* Янэ ихабзэ ыпхъу ибзыпхъ.
* Ӏанэм ыпэри ыкӀэри хъохъу.
* Ӏахъом ибэщ иджэнджэшыгъу.
* Ӏахьыл делэр нэпэтех.
* Ӏахьылыр ӀэшӀу.
* Ӏащэр зыгъэӀащэрэр лӀыгур ары.
* ӀитӀукӀэ пӀэ зыубытырэм уакӀыбыкӀэ бэу щеӀожьы.
* ӀорыӀуатэ нахьи нэрылъэгъу.
* ӀорыӀуатэр хэбзэжъ.
* Ӏоф инри Ӏоф цӀыкӀури Ӏофы.
* Ӏоф мыублэм блэ хэс.
* Ӏоф ублагъэ зимыӀэм Ӏоф ухыгъэ иӀэп.
* ӀофшӀакӀэ зымышӀэрэр ӀофшӀэным егъалӀэ.
* Ӏофы пшӀырэр Ӏофы мэхъу.
* Ӏофым ыгъэлӀагъэ щыӀэп.
* Ӏофым ыпэр умышӀэмэ, ыкӀэр пфэшӀэжьыщтэп.
* Ӏофынчъэр гущыӀэрый.
* Ӏофыр зэрэпшӀ.
* Ӏофыр къэӀогъошӀу шъхьакӀэ шӀэгъуае.
* Ӏофытабгэ алӀырэп, лӀыкӀо аукӀырэп.
* Ӏуашъхьэм апэ дэкӀуаерэр апэ къехыжьы.
* Ӏупэр напэм ихащ.
* Ӏушым иакъыл игъомыл.
* Ӏушыр щэ мэупчӀэжьы.
* Ӏэзэгъу зимыӀэ узыгъо щыӀэп.
* Ӏэм ымыштэрэ кӀодырэп.
* Ӏэрымылъхьэм кӀэнэцӀызэ, инэкӀэцӀыр кӀэгъуагъ.
* Ӏэрэ жэрэ зэблэкӀырэп.
* Ӏэхъогъум хэкӀырэ мэлыр, тыгъужъым ешхы.
* Ӏэхъомбитфыр зэфэдэп.
* ӀэшӀэгъэнчъэм ищэрыхъ лъэныкъуащэ.
* Ӏэшэ дэгъур гъусэшӀу.
* Ӏэщыр зезыхьэрэм ий.

=== Статистикэ ===

* [https://www.academia.edu/99004122/%C3%87ERKES_ATAS%C3%96ZLER%C4%B0 Aydın, Şamil Emre (2023), Çerkes Atasözleri, ӀSBN 9786056569128]

== Гулъытэгъуэ ==
[[Категориэ:ГущыӀэжъ]]</text>
      <sha1>gktglcmeo4n3e1gqmkefbyf8te574mm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зеландие КӀэрэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5492</id>
    <revision>
      <id>16923</id>
      <parentid>16103</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:10:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[Зеландие КIэрэ]]-р [[Зеландие КӀэрэ]]-м</comment>
      <origin>16103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1993" sha1="e9zjs0kddotnw4y7cppusvaryllwr74" xml:space="preserve">{|table id=&quot;toc&quot; style=&quot;margin:0;background:&quot;#ccccff&quot;;width:100%&quot; align=&quot;right&quot; cellpadding=&quot;1&quot;
| style=&quot;background:white&quot;  align=&quot;center&quot; colspan=2 |
Зеландие КIэ

Аотеароа

New Zealand
| 
|-style=&quot;margin:0;background:&quot;#ccccff&quot;;width:100%&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
! Быракъ
! Пщыналъэ 
|- style=&quot;background: #FFFFFF; text-align: center; margin: 0.2em 0.2em 0.1em 0.1em;&quot; 
| style=&quot;width: 145px;&quot; | [[image:Flag of New Zealand.svg|100px|center|flag]]
| style=&quot;width: 145px;&quot; | &lt;span style=&quot;border:1px solid #bbbbbb; display:table-cell;&quot;&gt;[[image:Coat of arms of New Zealand.svg|100px|center|coa]]&lt;/span&gt;
|- style=&quot;background:#ffffff;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; align=center|[[image:NZL orthographic NaturalEarth.svg|200px]] 
|- style=&quot;background:#ffffff;&quot;
| ШъхьаI : || [[Веллингтон]]
|----- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| Хабзэ зэфэтыкIэр : || Парламент конститутционнэ монархие
|----- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| Премьер-министр : || Кристофер Луксон
|----- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| Бзэхэр : || [[Инджылызыбзэ]], Маорибзэ (официальнэ), Зеландие КIэм иIэ бзэIу (официальнэ)
|----- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| ЧIыгулъэпкъыр :|| 268,021km² 
|----- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| Ахъщэ : || Зеландие КIэм и доллар
|----- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| Ахъщэм и тамыгъэ : || NZD
|----- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| ЦIыфэу щыпсэурэр : || 5,338,900
|----- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| ЦIэу аIорэр : || Зеландие КIэм щыщ, Киви
|----- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| Зэманым и зонэ : || NZST
|----- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| UTC зэтегъэзэжьын : || +12:00
|----- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| ccTLD : || .nz
|----- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| Зыщэшырэр: || Сэмэгу

|}

'''Зеландие КIэ''', е '''Аотеароа''' зэджэхэр, [[Океание|Океанием]] хэт къэралщ.</text>
      <sha1>e9zjs0kddotnw4y7cppusvaryllwr74</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16925</id>
      <parentid>16923</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:11:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2006" sha1="8df0e1t6gec63m9ym4cpaogdo8kvuzp" xml:space="preserve">{|table id=&quot;toc&quot; style=&quot;margin:0;background:&quot;#ccccff&quot;;width:100%&quot; align=&quot;right&quot; cellpadding=&quot;1&quot;
| style=&quot;background:white&quot;  align=&quot;center&quot; colspan=2 |
Зеландие КӀэ

Аотеароа

New Zealand
| 
|-style=&quot;margin:0;background:&quot;#ccccff&quot;;width:100%&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
! Быракъ
! Пщыналъэ 
|- style=&quot;background: #FFFFFF; text-align: center; margin: 0.2em 0.2em 0.1em 0.1em;&quot; 
| style=&quot;width: 145px;&quot; | [[image:Flag of New Zealand.svg|100px|center|flag]]
| style=&quot;width: 145px;&quot; | &lt;span style=&quot;border:1px solid #bbbbbb; display:table-cell;&quot;&gt;[[image:Coat of arms of New Zealand.svg|100px|center|coa]]&lt;/span&gt;
|- style=&quot;background:#ffffff;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; align=center|[[image:NZL orthographic NaturalEarth.svg|200px]] 
|- style=&quot;background:#ffffff;&quot;
| ШъхьаӀ : || [[Веллингтон]]
|----- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| Хабзэ зэфэтыкӀэр : || Парламент конститутционнэ монархие
|----- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| Премьер-министр : || Кристофер Луксон
|----- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| Бзэхэр : || [[Инджылызыбзэ]], Маорибзэ (официальнэ), Зеландие КӀэм иӀэ бзэӀу (официальнэ)
|----- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| ЧӀыгулъэпкъыр :|| 268,021km² 
|----- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| Ахъщэ : || Зеландие КӀэм и доллар
|----- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| Ахъщэм и тамыгъэ : || NZD
|----- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| ЦӀыфэу щыпсэурэр : || 5,338,900
|----- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| ЦӀэу аӀорэр : || Зеландие КӀэм щыщ, Киви
|----- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| Зэманым и зонэ : || NZST
|----- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| UTC зэтегъэзэжьын : || +12:00
|----- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| ccTLD : || .nz
|----- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| Зыщэшырэр: || Сэмэгу

|}

'''Зеландие КӀэ''', е '''Аотеароа''' зэджэхэр, [[Океание|Океанием]] хэт къэралщ.</text>
      <sha1>8df0e1t6gec63m9ym4cpaogdo8kvuzp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЖъоныгъуакӀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5631</id>
    <revision>
      <id>16872</id>
      <parentid>16551</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T08:41:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="247" sha1="oa4jo6g9gg4oets05r1arfppoy51aow" xml:space="preserve">'''Жъоныгъуакӏ''' – Грегорий мазэщӀымкӀэ илъэсым и 5-нэ мазэщ, махуэ 31-рэ мэхъу.

== Ӏофтхябз ==

== Жуагъо куп ==

== Зепыщехр ==
[[Category:Календарь]]</text>
      <sha1>oa4jo6g9gg4oets05r1arfppoy51aow</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16877</id>
      <parentid>16872</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T08:47:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[Жъоныгъуакӏ]]-р [[ЖъоныгъуакӀ]]-м</comment>
      <origin>16872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="247" sha1="oa4jo6g9gg4oets05r1arfppoy51aow" xml:space="preserve">'''Жъоныгъуакӏ''' – Грегорий мазэщӀымкӀэ илъэсым и 5-нэ мазэщ, махуэ 31-рэ мэхъу.

== Ӏофтхябз ==

== Жуагъо куп ==

== Зепыщехр ==
[[Category:Календарь]]</text>
      <sha1>oa4jo6g9gg4oets05r1arfppoy51aow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тумэнбий II</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5674</id>
    <revision>
      <id>16942</id>
      <parentid>16806</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12095" sha1="pwavilr964r6uj0r8bzr22ty6dm4onl" xml:space="preserve">[[File:Tumanbay II (81651932).jpg|thumb|232x232px|Тумэнбий II]]
'''Тумэнбий II''' ({{Lang-ar|الأشرف أبو النصر طومان باي|Ал-Ашрэф Абу Ан-Наср Туман Бай}}; къыздэхъугъэр ~1476–1478 – дунаим ехыжьыгъэр Мэлылъфэгъу 1517) – [[Мысыр|Мысырым]] ис Мамлук СултӀанатым иаужырэ СултӀанэу щытыгъ. Ар къэралыгъом зэман кIэкIэ (1516–1517) тетыгъ.

Ар Бурджи династием щыщыгъ ыкIи Адыгэ лъэпкъым къыхэкIыгъ. Ащ ыпэкIэ тетыгъэ пащэу, Ал-Ашрэф Къаншъао Гъурир [[Осман Пачъыхьыгъо|Осман Пачъыхьыгъом]] Мардж Дабикъ деж щыкIуагъэ заом зэрэхагъэщыгъэм къыхэкIэу, Тумэнбий СултӀан хъугъэ. Тумэнбий итетыгъо зэман Осман СултӀанэу Сэлым I-м пэуцужьыным ыкIи заом тегъэпсыхьагъэу щытыгъ. Аужыпкъэм ар хагъэщыгъ, мары ащ Мамлук СултӀанатым икIэух къыгъэлъэгъуагъ ыкIи Мысырым Осман тетыгъор къыдигъэжьагъ. Ащ ыдунай ехыжьыгъэ уж, «Мысырым и СултӀан» зыфиIорэ цIэр илъэс 397-рэ кIоцIым агъэфедагъэп, 1914-рэ илъэсым Хьусейн Камил а цIэр зэриштагъэм нэс.

== Биографие ==
[[File:Mamluk banner removed from Damascus Citadel 1517 reconstruction.svg|thumb|Aдыгэ Мамлук Пачъыхьыгъом ибыракъ]]
Тумэнбий Адыгэ лъэпкъым къыхэкIыгъ, апэрэм ищыIэныгъэ мысыр пачъыхьэ унэIутэу ригъэжьагъ. Ыужым ар дэкIоети, къэралыгъо тхьаматэ IэнатIэм нэсыгъагъ. Тумэнбий 1478-рэ илъэс фэдизым къэхъугъ. Ар Мамлук СултӀанэу [[Къаншъао Гъур|Ал-Ашрэф Къаншъао Гъурим]] (1501–1516) ишыкъоу щытыгъ. Тарыхъ шIэныгъэлэжьхэм къызэралъытэрэмкIэ, Тумэнбийрэ иятэшырэ [[КӀэмыгуехэр|КIэмгуй]] пщы лъэпкъэу Болэтыкъохэм ащыщыгъэхэн фае.&lt;ref&gt;Хотко, Самир. Открытие Черкесии. Картографические источники XIV-XIX вв. &lt;/ref&gt;

СултӀан Гъурир къалэм дэкIым, Къаир ипащэу Тумэнбий къыгъэнэжьыгъагъ. Шамым заохэр зэрэщыIагъэм ыкIи дзэм зэхэмызэныгъэхэр къызэрэхъугъагъэм къыхэкIэу, мыр лъэхъэнэ къиныгъ. 1516-рэ илъэсым Мардж Дабикъ деж щыкIуагъэ заом Османхэм Мамлукхэр хагъэщыгъ, ащ СултӀан Гъурир хэкIодагъ. Чъэпыогъум и 11-м, 1516-рэ илъэсым Мамлук тхьаматэхэм Тумэнбий СултӀанэу хадзыгъ. Ащ илъэс 38-рэ ыныбжьыгъ. Ар заолI лIыхъужъэу ыкIи шыу Iазэу цIэрыIоу щытыгъ. Апэрэм Тумэнбий СултӀан хъуным емызэгъэу щытыгъ, сыда пIомэ ащ ышIэщтыгъ Османхэм текIоныгъэр къадэзыхынхэ зэрамылъэкIыщтыр. Аужыпкъэм а IэнатIэр ыштагъ, сыда пIомэ Осман СултӀанэу Сэлым I-м зытыригъэIэныр емыкIушхоу ылъытэщтыгъ.&lt;ref&gt;The Mameluke; Or, Slave Dynasty of Egypt, 1260-1517, A.D. William Muir. Published by Smith, Elder, 1896, Public Domain&lt;/ref&gt;

Османхэм ядзэ Мысырым къызэрехъуалIэу, Тумэнбий фэягъ Салахьие мэзэгум ахэм апэгъокIынэу. А чIыпIэм хьаулей дзэр гъогум къыгъэпшъыгъэщтыгъэти, ахэм апэуцунхэр нахь IэшIэхыщтыгъ. Ау, идзэпащэ шъхьэмашэхэм ар дамыубытэу, Къаир игъунэгъу Риданией деж быдапIэхэр ашIынэу тирэхьагъэх.

Мамлукхэм заомкIэ ячIыпIэ къин дэдэгъ, сыда пIомэ ахэм сэшхохэмрэ шыухэмрэ закъоу агъэфедэзэ, Османхэм а лъэхъанымкIэ топхэр ыкIи шхончхэр яIагъ. ИцIыфхэр къыухъумэн пае, Тумэнбий апэрэм мамырныгъэ зэзэгъыныгъэ ышIыным ыкIи Османхэм ятепщэныгъэ ыдэным фэхьазырыгъ. Ау, иэмир зэжагъэхэм Осман лIыкIохэр аукIхи, мамырныгъэ гъогур зэхакъутагъ.

1517-рэ илъэсым Щылэ мазэм и 22-м Риданией деж заор щыкIуагъ. Османхэм топхэр IэзэгъукIэ агъэфедагъ, Мукъэттэм IуашъхьэмкIэ къэбгъурыкIуи Мамлукхэм къатеуагъэх. Мамлукхэм топхэр гъэфедэныр гущыкIыгъоу ыкIи лIыгъэнчъагъэу алъытэщтыгъ, арышъ ахэр агъэфедагъэп. Тумэнбий лIыхъужъныгъэ ин хэлъэу зэуагъ, СултӀан Сэлым ичэтыр нэсыным пае зэо пытэр къызэпырыкIыгъ, ау аужыпкъэм Мамлук дзэр хагъэщыгъ.  Османхэр Къаир ихьагъэх ыкIи зэпэхизынхэр рагъэжьагъ. Хьалифэу Ал-МутIэуэккил III-м СултӀан Сэлым къэралым мамырныгъэ къытыригъэхьажьынэу зыфигъэзэгъэ ужым, зэпэхизынхэр зэпагъэугъ.

Тумэнбий зытыригъэIэным емызэгъэу Гизэ кIоцIырыкIыжьыгъ, Мысырым ипшъэ лъэныкъо къикIырэ ерыскъыхэр ыгъэуцугъэх, ыкIи зымыгъэгуIэ заокIэ Къаир зыгорэм иубытыжьыгъагъ. Мы заом илъэхъан Тумэнбий джыри зэ мамырныгъэ зэгурыIоныгъэ ышIыным фэхьазырыгъ, ау ипащэ шъхьэмашэхэм зэгурыIон лIыкIохэр аукIыгъэх. Ащ пэуцужьэу, Сэлым Мамлук пащэу 57-рэ хьапсым чIэсхэр ыгъэкIодыгъэх. Аужырэ заор ышIын пае, Сэлым Нил тырыкIынэу къухьэ лъэмыдж ышIыгъ. Гъэтхэпэ кIэухым Гизэ и Пирамидэхэм адэжь Мамлукхэр хэщыгъэ хъугъэх.

Заом хагъэщыгъэ уж, Тумэнбий зы Бэдэуин тхьаматэ горэм деж зыухъумэн чIыпIэ лъыхъоу кIуагъэ. А тхьаматэм ыпэкIэ Тумэнбий ыпсэ къыгъэнэжьыгъагъ. Ау, бэдэуиным хьэкIэ хабзэр зэхикъути, Османхэм аIэ ригъэубытагъ.

Сэлым Тумэнбий илIыгъэ шъхьэкIэфэныгъэ фыриIагъ. СултӀан Сэлым ыпашъхьэ къызыращэм, Тумэнбий зыухъумэжьыгъэ шIыкIэм лIыхъужъныгъэ ин хэлъыгъэти, Сэлым ащ ыпсэ пимылъынэу егупшысэщтыгъ. Ау, Мамлукхэм ащыщэу Османхэм адэжь зыIэпызыгъэзэгъэ Хъайыр-бий (Азгъэ лъэпкъым щыщ Мамлук; Къэбэртэе орэдхэм «Хъербэч гъэпцӀакӀо»-кIэ ашIэщтыгъ) ыкIи Джанбэрди Ал-Гъазали (Славян лъэпкъым щыщ Мамлук), Тумэнбий псэууэ къэнэмэ Осман тетыгъом сыдигъуи щынагъо къызэрэфэхъущтыр Сэлым гуригъэIуагъ.

Ащ къыхэкIэу, 1517-рэ илъэсым Мэлылъфэгъум и 15-м Баб Зувейлэ дэпкъым деж Тумэнбий кIалъэсагъ.

СултIаныр джыри шъхьафитэу щыIэу зэхехыгъэ къэбархэр гъэкIодынхэм пае, Сэлым Апэрэм унашъо ышIыгъ Тумэнбий убытыгъэу цIыфхэм алъэгъунэу Къаирэ иурамхэм къырыкIухьанхэу. Осман шхончызехьэ 400-мэ къаухъумэзэ, Тумэнбий Булакъ къыщегъэжьагъэу базархэм азфагукIэ Баб Зувейлэ къэлэчэпсым нэс къащэгъ, гъогум цIыфхэу тетхэм шIуфэс къырахыщтыгъ. Къызнэсыхэм, иIэпхъ-лъапхъэхэр тырахыжьыгъ, зэраукIыщтыр къызгурыIуагъ нахь мыхъуми, ащ зыкъиIэтыжьыгъ.

Баб Зувейлэ къэлэчэпсым Iутызэ, Тумэнбий цIыф зэфэугъэ купым ахэплъагъ. Ащ ариIуагъ: «Щэ гъогогъу Ал-Фатихэр къысфытежъугъадж».

Ежьыр къеджагъ, цIыфхэри ащ дагъузэу къеджагъэх. ЕтIанэ палачым зыфигъэзэхи риIуагъ: «УиIоф гъэцакIэ». Ащ ыуж ар аукIыгъ.

Тарыхъ шIэныгъэлэжьхэм зэратхыжьырэмкIэ, Тумэнбий зызаукIым цIыфхэр бэнэ-къацэх хъугъэх ыкIи ягукъао ин хъугъэ. Сыда пIомэ, ахэм СултӀаным шIушIэныгъэ хэлъэу, шэшIагъо иIэу ыкIи лIыгъэ ин зэрэхэлъымкIэ ашIэщтыгъ. А лъэхъаным итарыхъхэм Тумэнбий нэгушIу, илъэс 44-рэ фэдиз ыныбжьэу, дахэу къаIуатэ. Ар мазэ зырыщрэ мафэ 14-рэ закъо тетыгъэми, лIыхъужъныгъэ хэлъэу зэуагъ. КъызэратхыжьырэмкIэ, ащ Осман дзэмэ зэрар ин арихыгъ ыкIи таурыхъым емылъытыгъэу, гъогуищэ ахэм атекIогъагъ. Мафищэ Баб Зувейлэ дэпкъым кIэрылъэсагъэ уж, ихьэд къаIэтыжьыгъ, агъэпскIыгъ ыкIи хабзэм тетэу иятэшэу СултӀан Гъури имэдрэсэ ищагу щычIалъхьажьыгъ.

Тумэнбий иукIын Мамлук СултӀанатым икIэух дэдэ къыгъэлъэгъуагъ. Ащ ыуж, ишъхьэгъусэ гъэпщылIыгъэ къин ылъэгъугъ, ыкIи идэжIугъэ къулыкъушIэхэр СултӀан Сэлым ебэнынхэу фежьагъэх ау къадэхъугъэп. Мысыр Осман Провинцие хъугъэ, ыкIи Хьалифатыр Осман династием IэкIэхьагъ.

== Зэпыщэхэр ==

* Tekindağ, Şehabeddin. ''Berkuk Devrinde Memlûk Sultanlığı (XIV. yüzyıl Mısır tarihine dair araştırmalar)''
* David Ayalon (Neustadt), The Circassians in the Mamlūk Kingdom
* Хотко, Самир. Открытие Черкесии. Картографические источники XIV-XIX вв. 
* The Mameluke; Or, Slave Dynasty of Egypt, 1260-1517, A.D. William Muir. Published by Smith, Elder, 1896, Public Domain
* Abdel-Malek, Anouar. Egypt: Military Society (1968), p. 309.
* Ibn Abi Surur. Laila Sibagh (editor). Al-Minah Al-Rahmaniyyah Fi Ad-Dawlah Al-Uthmaniyyah (1995), pp. 86-90
{{Зэпыщэхэр}}

[[Category:ЦӀыфхэр]]</text>
      <sha1>pwavilr964r6uj0r8bzr22ty6dm4onl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16943</id>
      <parentid>16942</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:37:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12085" sha1="4ad1hy6de1bgz0mpfaeebzdfgi9x0fa" xml:space="preserve">[[File:Tumanbay II (81651932).jpg|thumb|Тумэнбий II]]
'''Тумэнбий II''' ({{Lang-ar|الأشرف أبو النصر طومان باي|Ал-Ашрэф Абу Ан-Наср Туман Бай}}; къыздэхъугъэр ~1476–1478 – дунаим ехыжьыгъэр Мэлылъфэгъу 1517) – [[Мысыр|Мысырым]] ис Мамлук СултӀанатым иаужырэ СултӀанэу щытыгъ. Ар къэралыгъом зэман кIэкIэ (1516–1517) тетыгъ.

Ар Бурджи династием щыщыгъ ыкIи Адыгэ лъэпкъым къыхэкIыгъ. Ащ ыпэкIэ тетыгъэ пащэу, Ал-Ашрэф Къаншъао Гъурир [[Осман Пачъыхьыгъо|Осман Пачъыхьыгъом]] Мардж Дабикъ деж щыкIуагъэ заом зэрэхагъэщыгъэм къыхэкIэу, Тумэнбий СултӀан хъугъэ. Тумэнбий итетыгъо зэман Осман СултӀанэу Сэлым I-м пэуцужьыным ыкIи заом тегъэпсыхьагъэу щытыгъ. Аужыпкъэм ар хагъэщыгъ, мары ащ Мамлук СултӀанатым икIэух къыгъэлъэгъуагъ ыкIи Мысырым Осман тетыгъор къыдигъэжьагъ. Ащ ыдунай ехыжьыгъэ уж, «Мысырым и СултӀан» зыфиIорэ цIэр илъэс 397-рэ кIоцIым агъэфедагъэп, 1914-рэ илъэсым Хьусейн Камил а цIэр зэриштагъэм нэс.

== Биографие ==
[[File:Mamluk banner removed from Damascus Citadel 1517 reconstruction.svg|thumb|Aдыгэ Мамлук Пачъыхьыгъом ибыракъ]]
Тумэнбий Адыгэ лъэпкъым къыхэкIыгъ, апэрэм ищыIэныгъэ мысыр пачъыхьэ унэIутэу ригъэжьагъ. Ыужым ар дэкIоети, къэралыгъо тхьаматэ IэнатIэм нэсыгъагъ. Тумэнбий 1478-рэ илъэс фэдизым къэхъугъ. Ар Мамлук СултӀанэу [[Къаншъао Гъур|Ал-Ашрэф Къаншъао Гъурим]] (1501–1516) ишыкъоу щытыгъ. Тарыхъ шIэныгъэлэжьхэм къызэралъытэрэмкIэ, Тумэнбийрэ иятэшырэ [[КӀэмыгуехэр|КIэмгуй]] пщы лъэпкъэу Болэтыкъохэм ащыщыгъэхэн фае.&lt;ref&gt;Хотко, Самир. Открытие Черкесии. Картографические источники XIV-XIX вв. &lt;/ref&gt;

СултӀан Гъурир къалэм дэкIым, Къаир ипащэу Тумэнбий къыгъэнэжьыгъагъ. Шамым заохэр зэрэщыIагъэм ыкIи дзэм зэхэмызэныгъэхэр къызэрэхъугъагъэм къыхэкIэу, мыр лъэхъэнэ къиныгъ. 1516-рэ илъэсым Мардж Дабикъ деж щыкIуагъэ заом Османхэм Мамлукхэр хагъэщыгъ, ащ СултӀан Гъурир хэкIодагъ. Чъэпыогъум и 11-м, 1516-рэ илъэсым Мамлук тхьаматэхэм Тумэнбий СултӀанэу хадзыгъ. Ащ илъэс 38-рэ ыныбжьыгъ. Ар заолI лIыхъужъэу ыкIи шыу Iазэу цIэрыIоу щытыгъ. Апэрэм Тумэнбий СултӀан хъуным емызэгъэу щытыгъ, сыда пIомэ ащ ышIэщтыгъ Османхэм текIоныгъэр къадэзыхынхэ зэрамылъэкIыщтыр. Аужыпкъэм а IэнатIэр ыштагъ, сыда пIомэ Осман СултӀанэу Сэлым I-м зытыригъэIэныр емыкIушхоу ылъытэщтыгъ.&lt;ref&gt;The Mameluke; Or, Slave Dynasty of Egypt, 1260-1517, A.D. William Muir. Published by Smith, Elder, 1896, Public Domain&lt;/ref&gt;

Османхэм ядзэ Мысырым къызэрехъуалIэу, Тумэнбий фэягъ Салахьие мэзэгум ахэм апэгъокIынэу. А чIыпIэм хьаулей дзэр гъогум къыгъэпшъыгъэщтыгъэти, ахэм апэуцунхэр нахь IэшIэхыщтыгъ. Ау, идзэпащэ шъхьэмашэхэм ар дамыубытэу, Къаир игъунэгъу Риданией деж быдапIэхэр ашIынэу тирэхьагъэх.

Мамлукхэм заомкIэ ячIыпIэ къин дэдэгъ, сыда пIомэ ахэм сэшхохэмрэ шыухэмрэ закъоу агъэфедэзэ, Османхэм а лъэхъанымкIэ топхэр ыкIи шхончхэр яIагъ. ИцIыфхэр къыухъумэн пае, Тумэнбий апэрэм мамырныгъэ зэзэгъыныгъэ ышIыным ыкIи Османхэм ятепщэныгъэ ыдэным фэхьазырыгъ. Ау, иэмир зэжагъэхэм Осман лIыкIохэр аукIхи, мамырныгъэ гъогур зэхакъутагъ.

1517-рэ илъэсым Щылэ мазэм и 22-м Риданией деж заор щыкIуагъ. Османхэм топхэр IэзэгъукIэ агъэфедагъ, Мукъэттэм IуашъхьэмкIэ къэбгъурыкIуи Мамлукхэм къатеуагъэх. Мамлукхэм топхэр гъэфедэныр гущыкIыгъоу ыкIи лIыгъэнчъагъэу алъытэщтыгъ, арышъ ахэр агъэфедагъэп. Тумэнбий лIыхъужъныгъэ ин хэлъэу зэуагъ, СултӀан Сэлым ичэтыр нэсыным пае зэо пытэр къызэпырыкIыгъ, ау аужыпкъэм Мамлук дзэр хагъэщыгъ.  Османхэр Къаир ихьагъэх ыкIи зэпэхизынхэр рагъэжьагъ. Хьалифэу Ал-МутIэуэккил III-м СултӀан Сэлым къэралым мамырныгъэ къытыригъэхьажьынэу зыфигъэзэгъэ ужым, зэпэхизынхэр зэпагъэугъ.

Тумэнбий зытыригъэIэным емызэгъэу Гизэ кIоцIырыкIыжьыгъ, Мысырым ипшъэ лъэныкъо къикIырэ ерыскъыхэр ыгъэуцугъэх, ыкIи зымыгъэгуIэ заокIэ Къаир зыгорэм иубытыжьыгъагъ. Мы заом илъэхъан Тумэнбий джыри зэ мамырныгъэ зэгурыIоныгъэ ышIыным фэхьазырыгъ, ау ипащэ шъхьэмашэхэм зэгурыIон лIыкIохэр аукIыгъэх. Ащ пэуцужьэу, Сэлым Мамлук пащэу 57-рэ хьапсым чIэсхэр ыгъэкIодыгъэх. Аужырэ заор ышIын пае, Сэлым Нил тырыкIынэу къухьэ лъэмыдж ышIыгъ. Гъэтхэпэ кIэухым Гизэ и Пирамидэхэм адэжь Мамлукхэр хэщыгъэ хъугъэх.

Заом хагъэщыгъэ уж, Тумэнбий зы Бэдэуин тхьаматэ горэм деж зыухъумэн чIыпIэ лъыхъоу кIуагъэ. А тхьаматэм ыпэкIэ Тумэнбий ыпсэ къыгъэнэжьыгъагъ. Ау, бэдэуиным хьэкIэ хабзэр зэхикъути, Османхэм аIэ ригъэубытагъ.

Сэлым Тумэнбий илIыгъэ шъхьэкIэфэныгъэ фыриIагъ. СултӀан Сэлым ыпашъхьэ къызыращэм, Тумэнбий зыухъумэжьыгъэ шIыкIэм лIыхъужъныгъэ ин хэлъыгъэти, Сэлым ащ ыпсэ пимылъынэу егупшысэщтыгъ. Ау, Мамлукхэм ащыщэу Османхэм адэжь зыIэпызыгъэзэгъэ Хъайыр-бий (Азгъэ лъэпкъым щыщ Мамлук; Къэбэртэе орэдхэм «Хъербэч гъэпцӀакӀо»-кIэ ашIэщтыгъ) ыкIи Джанбэрди Ал-Гъазали (Славян лъэпкъым щыщ Мамлук), Тумэнбий псэууэ къэнэмэ Осман тетыгъом сыдигъуи щынагъо къызэрэфэхъущтыр Сэлым гуригъэIуагъ.

Ащ къыхэкIэу, 1517-рэ илъэсым Мэлылъфэгъум и 15-м Баб Зувейлэ дэпкъым деж Тумэнбий кIалъэсагъ.

СултIаныр джыри шъхьафитэу щыIэу зэхехыгъэ къэбархэр гъэкIодынхэм пае, Сэлым Апэрэм унашъо ышIыгъ Тумэнбий убытыгъэу цIыфхэм алъэгъунэу Къаирэ иурамхэм къырыкIухьанхэу. Осман шхончызехьэ 400-мэ къаухъумэзэ, Тумэнбий Булакъ къыщегъэжьагъэу базархэм азфагукIэ Баб Зувейлэ къэлэчэпсым нэс къащэгъ, гъогум цIыфхэу тетхэм шIуфэс къырахыщтыгъ. Къызнэсыхэм, иIэпхъ-лъапхъэхэр тырахыжьыгъ, зэраукIыщтыр къызгурыIуагъ нахь мыхъуми, ащ зыкъиIэтыжьыгъ.

Баб Зувейлэ къэлэчэпсым Iутызэ, Тумэнбий цIыф зэфэугъэ купым ахэплъагъ. Ащ ариIуагъ: «Щэ гъогогъу Ал-Фатихэр къысфытежъугъадж».

Ежьыр къеджагъ, цIыфхэри ащ дагъузэу къеджагъэх. ЕтIанэ палачым зыфигъэзэхи риIуагъ: «УиIоф гъэцакIэ». Ащ ыуж ар аукIыгъ.

Тарыхъ шIэныгъэлэжьхэм зэратхыжьырэмкIэ, Тумэнбий зызаукIым цIыфхэр бэнэ-къацэх хъугъэх ыкIи ягукъао ин хъугъэ. Сыда пIомэ, ахэм СултӀаным шIушIэныгъэ хэлъэу, шэшIагъо иIэу ыкIи лIыгъэ ин зэрэхэлъымкIэ ашIэщтыгъ. А лъэхъаным итарыхъхэм Тумэнбий нэгушIу, илъэс 44-рэ фэдиз ыныбжьэу, дахэу къаIуатэ. Ар мазэ зырыщрэ мафэ 14-рэ закъо тетыгъэми, лIыхъужъныгъэ хэлъэу зэуагъ. КъызэратхыжьырэмкIэ, ащ Осман дзэмэ зэрар ин арихыгъ ыкIи таурыхъым емылъытыгъэу, гъогуищэ ахэм атекIогъагъ. Мафищэ Баб Зувейлэ дэпкъым кIэрылъэсагъэ уж, ихьэд къаIэтыжьыгъ, агъэпскIыгъ ыкIи хабзэм тетэу иятэшэу СултӀан Гъури имэдрэсэ ищагу щычIалъхьажьыгъ.

Тумэнбий иукIын Мамлук СултӀанатым икIэух дэдэ къыгъэлъэгъуагъ. Ащ ыуж, ишъхьэгъусэ гъэпщылIыгъэ къин ылъэгъугъ, ыкIи идэжIугъэ къулыкъушIэхэр СултӀан Сэлым ебэнынхэу фежьагъэх ау къадэхъугъэп. Мысыр Осман Провинцие хъугъэ, ыкIи Хьалифатыр Осман династием IэкIэхьагъ.

== Зэпыщэхэр ==

* Tekindağ, Şehabeddin. ''Berkuk Devrinde Memlûk Sultanlığı (XIV. yüzyıl Mısır tarihine dair araştırmalar)''
* David Ayalon (Neustadt), The Circassians in the Mamlūk Kingdom
* Хотко, Самир. Открытие Черкесии. Картографические источники XIV-XIX вв. 
* The Mameluke; Or, Slave Dynasty of Egypt, 1260-1517, A.D. William Muir. Published by Smith, Elder, 1896, Public Domain
* Abdel-Malek, Anouar. Egypt: Military Society (1968), p. 309.
* Ibn Abi Surur. Laila Sibagh (editor). Al-Minah Al-Rahmaniyyah Fi Ad-Dawlah Al-Uthmaniyyah (1995), pp. 86-90
{{Зэпыщэхэр}}

[[Category:ЦӀыфхэр]]</text>
      <sha1>4ad1hy6de1bgz0mpfaeebzdfgi9x0fa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16944</id>
      <parentid>16943</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:38:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12093" sha1="8omsjay38es4mfymxu5hnjcuh7tz7ne" xml:space="preserve">[[File:Tumanbay II (81651932).jpg|thumb|upright|Тумэнбий II]]
'''Тумэнбий II''' ({{Lang-ar|الأشرف أبو النصر طومان باي|Ал-Ашрэф Абу Ан-Наср Туман Бай}}; къыздэхъугъэр ~1476–1478 – дунаим ехыжьыгъэр Мэлылъфэгъу 1517) – [[Мысыр|Мысырым]] ис Мамлук СултӀанатым иаужырэ СултӀанэу щытыгъ. Ар къэралыгъом зэман кIэкIэ (1516–1517) тетыгъ.

Ар Бурджи династием щыщыгъ ыкIи Адыгэ лъэпкъым къыхэкIыгъ. Ащ ыпэкIэ тетыгъэ пащэу, Ал-Ашрэф Къаншъао Гъурир [[Осман Пачъыхьыгъо|Осман Пачъыхьыгъом]] Мардж Дабикъ деж щыкIуагъэ заом зэрэхагъэщыгъэм къыхэкIэу, Тумэнбий СултӀан хъугъэ. Тумэнбий итетыгъо зэман Осман СултӀанэу Сэлым I-м пэуцужьыным ыкIи заом тегъэпсыхьагъэу щытыгъ. Аужыпкъэм ар хагъэщыгъ, мары ащ Мамлук СултӀанатым икIэух къыгъэлъэгъуагъ ыкIи Мысырым Осман тетыгъор къыдигъэжьагъ. Ащ ыдунай ехыжьыгъэ уж, «Мысырым и СултӀан» зыфиIорэ цIэр илъэс 397-рэ кIоцIым агъэфедагъэп, 1914-рэ илъэсым Хьусейн Камил а цIэр зэриштагъэм нэс.

== Биографие ==
[[File:Mamluk banner removed from Damascus Citadel 1517 reconstruction.svg|thumb|Aдыгэ Мамлук Пачъыхьыгъом ибыракъ]]
Тумэнбий Адыгэ лъэпкъым къыхэкIыгъ, апэрэм ищыIэныгъэ мысыр пачъыхьэ унэIутэу ригъэжьагъ. Ыужым ар дэкIоети, къэралыгъо тхьаматэ IэнатIэм нэсыгъагъ. Тумэнбий 1478-рэ илъэс фэдизым къэхъугъ. Ар Мамлук СултӀанэу [[Къаншъао Гъур|Ал-Ашрэф Къаншъао Гъурим]] (1501–1516) ишыкъоу щытыгъ. Тарыхъ шIэныгъэлэжьхэм къызэралъытэрэмкIэ, Тумэнбийрэ иятэшырэ [[КӀэмыгуехэр|КIэмгуй]] пщы лъэпкъэу Болэтыкъохэм ащыщыгъэхэн фае.&lt;ref&gt;Хотко, Самир. Открытие Черкесии. Картографические источники XIV-XIX вв. &lt;/ref&gt;

СултӀан Гъурир къалэм дэкIым, Къаир ипащэу Тумэнбий къыгъэнэжьыгъагъ. Шамым заохэр зэрэщыIагъэм ыкIи дзэм зэхэмызэныгъэхэр къызэрэхъугъагъэм къыхэкIэу, мыр лъэхъэнэ къиныгъ. 1516-рэ илъэсым Мардж Дабикъ деж щыкIуагъэ заом Османхэм Мамлукхэр хагъэщыгъ, ащ СултӀан Гъурир хэкIодагъ. Чъэпыогъум и 11-м, 1516-рэ илъэсым Мамлук тхьаматэхэм Тумэнбий СултӀанэу хадзыгъ. Ащ илъэс 38-рэ ыныбжьыгъ. Ар заолI лIыхъужъэу ыкIи шыу Iазэу цIэрыIоу щытыгъ. Апэрэм Тумэнбий СултӀан хъуным емызэгъэу щытыгъ, сыда пIомэ ащ ышIэщтыгъ Османхэм текIоныгъэр къадэзыхынхэ зэрамылъэкIыщтыр. Аужыпкъэм а IэнатIэр ыштагъ, сыда пIомэ Осман СултӀанэу Сэлым I-м зытыригъэIэныр емыкIушхоу ылъытэщтыгъ.&lt;ref&gt;The Mameluke; Or, Slave Dynasty of Egypt, 1260-1517, A.D. William Muir. Published by Smith, Elder, 1896, Public Domain&lt;/ref&gt;

Османхэм ядзэ Мысырым къызэрехъуалIэу, Тумэнбий фэягъ Салахьие мэзэгум ахэм апэгъокIынэу. А чIыпIэм хьаулей дзэр гъогум къыгъэпшъыгъэщтыгъэти, ахэм апэуцунхэр нахь IэшIэхыщтыгъ. Ау, идзэпащэ шъхьэмашэхэм ар дамыубытэу, Къаир игъунэгъу Риданией деж быдапIэхэр ашIынэу тирэхьагъэх.

Мамлукхэм заомкIэ ячIыпIэ къин дэдэгъ, сыда пIомэ ахэм сэшхохэмрэ шыухэмрэ закъоу агъэфедэзэ, Османхэм а лъэхъанымкIэ топхэр ыкIи шхончхэр яIагъ. ИцIыфхэр къыухъумэн пае, Тумэнбий апэрэм мамырныгъэ зэзэгъыныгъэ ышIыным ыкIи Османхэм ятепщэныгъэ ыдэным фэхьазырыгъ. Ау, иэмир зэжагъэхэм Осман лIыкIохэр аукIхи, мамырныгъэ гъогур зэхакъутагъ.

1517-рэ илъэсым Щылэ мазэм и 22-м Риданией деж заор щыкIуагъ. Османхэм топхэр IэзэгъукIэ агъэфедагъ, Мукъэттэм IуашъхьэмкIэ къэбгъурыкIуи Мамлукхэм къатеуагъэх. Мамлукхэм топхэр гъэфедэныр гущыкIыгъоу ыкIи лIыгъэнчъагъэу алъытэщтыгъ, арышъ ахэр агъэфедагъэп. Тумэнбий лIыхъужъныгъэ ин хэлъэу зэуагъ, СултӀан Сэлым ичэтыр нэсыным пае зэо пытэр къызэпырыкIыгъ, ау аужыпкъэм Мамлук дзэр хагъэщыгъ.  Османхэр Къаир ихьагъэх ыкIи зэпэхизынхэр рагъэжьагъ. Хьалифэу Ал-МутIэуэккил III-м СултӀан Сэлым къэралым мамырныгъэ къытыригъэхьажьынэу зыфигъэзэгъэ ужым, зэпэхизынхэр зэпагъэугъ.

Тумэнбий зытыригъэIэным емызэгъэу Гизэ кIоцIырыкIыжьыгъ, Мысырым ипшъэ лъэныкъо къикIырэ ерыскъыхэр ыгъэуцугъэх, ыкIи зымыгъэгуIэ заокIэ Къаир зыгорэм иубытыжьыгъагъ. Мы заом илъэхъан Тумэнбий джыри зэ мамырныгъэ зэгурыIоныгъэ ышIыным фэхьазырыгъ, ау ипащэ шъхьэмашэхэм зэгурыIон лIыкIохэр аукIыгъэх. Ащ пэуцужьэу, Сэлым Мамлук пащэу 57-рэ хьапсым чIэсхэр ыгъэкIодыгъэх. Аужырэ заор ышIын пае, Сэлым Нил тырыкIынэу къухьэ лъэмыдж ышIыгъ. Гъэтхэпэ кIэухым Гизэ и Пирамидэхэм адэжь Мамлукхэр хэщыгъэ хъугъэх.

Заом хагъэщыгъэ уж, Тумэнбий зы Бэдэуин тхьаматэ горэм деж зыухъумэн чIыпIэ лъыхъоу кIуагъэ. А тхьаматэм ыпэкIэ Тумэнбий ыпсэ къыгъэнэжьыгъагъ. Ау, бэдэуиным хьэкIэ хабзэр зэхикъути, Османхэм аIэ ригъэубытагъ.

Сэлым Тумэнбий илIыгъэ шъхьэкIэфэныгъэ фыриIагъ. СултӀан Сэлым ыпашъхьэ къызыращэм, Тумэнбий зыухъумэжьыгъэ шIыкIэм лIыхъужъныгъэ ин хэлъыгъэти, Сэлым ащ ыпсэ пимылъынэу егупшысэщтыгъ. Ау, Мамлукхэм ащыщэу Османхэм адэжь зыIэпызыгъэзэгъэ Хъайыр-бий (Азгъэ лъэпкъым щыщ Мамлук; Къэбэртэе орэдхэм «Хъербэч гъэпцӀакӀо»-кIэ ашIэщтыгъ) ыкIи Джанбэрди Ал-Гъазали (Славян лъэпкъым щыщ Мамлук), Тумэнбий псэууэ къэнэмэ Осман тетыгъом сыдигъуи щынагъо къызэрэфэхъущтыр Сэлым гуригъэIуагъ.

Ащ къыхэкIэу, 1517-рэ илъэсым Мэлылъфэгъум и 15-м Баб Зувейлэ дэпкъым деж Тумэнбий кIалъэсагъ.

СултIаныр джыри шъхьафитэу щыIэу зэхехыгъэ къэбархэр гъэкIодынхэм пае, Сэлым Апэрэм унашъо ышIыгъ Тумэнбий убытыгъэу цIыфхэм алъэгъунэу Къаирэ иурамхэм къырыкIухьанхэу. Осман шхончызехьэ 400-мэ къаухъумэзэ, Тумэнбий Булакъ къыщегъэжьагъэу базархэм азфагукIэ Баб Зувейлэ къэлэчэпсым нэс къащэгъ, гъогум цIыфхэу тетхэм шIуфэс къырахыщтыгъ. Къызнэсыхэм, иIэпхъ-лъапхъэхэр тырахыжьыгъ, зэраукIыщтыр къызгурыIуагъ нахь мыхъуми, ащ зыкъиIэтыжьыгъ.

Баб Зувейлэ къэлэчэпсым Iутызэ, Тумэнбий цIыф зэфэугъэ купым ахэплъагъ. Ащ ариIуагъ: «Щэ гъогогъу Ал-Фатихэр къысфытежъугъадж».

Ежьыр къеджагъ, цIыфхэри ащ дагъузэу къеджагъэх. ЕтIанэ палачым зыфигъэзэхи риIуагъ: «УиIоф гъэцакIэ». Ащ ыуж ар аукIыгъ.

Тарыхъ шIэныгъэлэжьхэм зэратхыжьырэмкIэ, Тумэнбий зызаукIым цIыфхэр бэнэ-къацэх хъугъэх ыкIи ягукъао ин хъугъэ. Сыда пIомэ, ахэм СултӀаным шIушIэныгъэ хэлъэу, шэшIагъо иIэу ыкIи лIыгъэ ин зэрэхэлъымкIэ ашIэщтыгъ. А лъэхъаным итарыхъхэм Тумэнбий нэгушIу, илъэс 44-рэ фэдиз ыныбжьэу, дахэу къаIуатэ. Ар мазэ зырыщрэ мафэ 14-рэ закъо тетыгъэми, лIыхъужъныгъэ хэлъэу зэуагъ. КъызэратхыжьырэмкIэ, ащ Осман дзэмэ зэрар ин арихыгъ ыкIи таурыхъым емылъытыгъэу, гъогуищэ ахэм атекIогъагъ. Мафищэ Баб Зувейлэ дэпкъым кIэрылъэсагъэ уж, ихьэд къаIэтыжьыгъ, агъэпскIыгъ ыкIи хабзэм тетэу иятэшэу СултӀан Гъури имэдрэсэ ищагу щычIалъхьажьыгъ.

Тумэнбий иукIын Мамлук СултӀанатым икIэух дэдэ къыгъэлъэгъуагъ. Ащ ыуж, ишъхьэгъусэ гъэпщылIыгъэ къин ылъэгъугъ, ыкIи идэжIугъэ къулыкъушIэхэр СултӀан Сэлым ебэнынхэу фежьагъэх ау къадэхъугъэп. Мысыр Осман Провинцие хъугъэ, ыкIи Хьалифатыр Осман династием IэкIэхьагъ.

== Зэпыщэхэр ==

* Tekindağ, Şehabeddin. ''Berkuk Devrinde Memlûk Sultanlığı (XIV. yüzyıl Mısır tarihine dair araştırmalar)''
* David Ayalon (Neustadt), The Circassians in the Mamlūk Kingdom
* Хотко, Самир. Открытие Черкесии. Картографические источники XIV-XIX вв. 
* The Mameluke; Or, Slave Dynasty of Egypt, 1260-1517, A.D. William Muir. Published by Smith, Elder, 1896, Public Domain
* Abdel-Malek, Anouar. Egypt: Military Society (1968), p. 309.
* Ibn Abi Surur. Laila Sibagh (editor). Al-Minah Al-Rahmaniyyah Fi Ad-Dawlah Al-Uthmaniyyah (1995), pp. 86-90
{{Зэпыщэхэр}}

[[Category:ЦӀыфхэр]]</text>
      <sha1>8omsjay38es4mfymxu5hnjcuh7tz7ne</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16945</id>
      <parentid>16944</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T09:42:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12267" sha1="t9e67j4zoeincrskyriijbqbv5r0muy" xml:space="preserve">[[File:Tumanbay II (81651932).jpg|thumb|upright|Тумэнбий II]]
'''Тумэнбий II''' ({{Lang-ar|الأشرف أبو النصر طومان باي|Ал-Ашрэф Абу Ан-Наср Туман Бай}}; къыздэхъугъэр ~1476–1478 – дунаим ехыжьыгъэр Мэлылъфэгъу 1517) – [[Мысыр|Мысырым]] ис Мамлук СултӀанатым иаужырэ СултӀанэу щытыгъ. Ар къэралыгъом зэман кӀэкӀэ (1516–1517) тетыгъ.

Ар Бурджи династием щыщыгъ ыкӀи Адыгэ лъэпкъым къыхэкӀыгъ. Ащ ыпэкӀэ тетыгъэ пащэу, Ал-Ашрэф Къаншъао Гъурир [[Осман Пачъыхьыгъо|Осман Пачъыхьыгъом]] Мардж Дабикъ деж щыкӀуагъэ заом зэрэхагъэщыгъэм къыхэкӀэу, Тумэнбий СултӀан хъугъэ. Тумэнбий итетыгъо зэман Осман СултӀанэу Сэлым I-м пэуцужьыным ыкӀи заом тегъэпсыхьагъэу щытыгъ. Аужыпкъэм ар хагъэщыгъ, мары ащ Мамлук СултӀанатым икӀэух къыгъэлъэгъуагъ ыкӀи Мысырым Осман тетыгъор къыдигъэжьагъ. Ащ ыдунай ехыжьыгъэ уж, «Мысырым и СултӀан» зыфиӀорэ цӀэр илъэс 397-рэ кӀоцӀым агъэфедагъэп, 1914-рэ илъэсым Хьусейн Камил а цӀэр зэриштагъэм нэс.

== Биографие ==
[[File:Mamluk banner removed from Damascus Citadel 1517 reconstruction.svg|thumb|Aдыгэ Мамлук Пачъыхьыгъом ибыракъ]]
Тумэнбий Адыгэ лъэпкъым къыхэкӀыгъ, апэрэм ищыӀэныгъэ мысыр пачъыхьэ унэӀутэу ригъэжьагъ. Ыужым ар дэкӀоети, къэралыгъо тхьаматэ ӀэнатӀэм нэсыгъагъ. Тумэнбий 1478-рэ илъэс фэдизым къэхъугъ. Ар Мамлук СултӀанэу [[Къаншъао Гъур|Ал-Ашрэф Къаншъао Гъурим]] (1501–1516) ишыкъоу щытыгъ. Тарыхъ шӀэныгъэлэжьхэм къызэралъытэрэмкӀэ, Тумэнбийрэ иятэшырэ [[КӀэмыгуехэр|КӀэмгуй]] пщы лъэпкъэу Болэтыкъохэм ащыщыгъэхэн фае.&lt;ref&gt;Хотко, Самир. Открытие Черкесии. Картографические источники XIV-XIX вв. &lt;/ref&gt;

СултӀан Гъурир къалэм дэкӀым, Къаир ипащэу Тумэнбий къыгъэнэжьыгъагъ. Шамым заохэр зэрэщыӀагъэм ыкӀи дзэм зэхэмызэныгъэхэр къызэрэхъугъагъэм къыхэкӀэу, мыр лъэхъэнэ къиныгъ. 1516-рэ илъэсым Мардж Дабикъ деж щыкӀуагъэ заом Османхэм Мамлукхэр хагъэщыгъ, ащ СултӀан Гъурир хэкӀодагъ. Чъэпыогъум и 11-м, 1516-рэ илъэсым Мамлук тхьаматэхэм Тумэнбий СултӀанэу хадзыгъ. Ащ илъэс 38-рэ ыныбжьыгъ. Ар заолӀ лӀыхъужъэу ыкӀи шыу Ӏазэу цӀэрыӀоу щытыгъ. Апэрэм Тумэнбий СултӀан хъуным емызэгъэу щытыгъ, сыда пӀомэ ащ ышӀэщтыгъ Османхэм текӀоныгъэр къадэзыхынхэ зэрамылъэкӀыщтыр. Аужыпкъэм а ӀэнатӀэр ыштагъ, сыда пӀомэ Осман СултӀанэу Сэлым I-м зытыригъэӀэныр емыкӀушхоу ылъытэщтыгъ.&lt;ref&gt;The Mameluke; Or, Slave Dynasty of Egypt, 1260-1517, A.D. William Muir. Published by Smith, Elder, 1896, Public Domain&lt;/ref&gt;

Османхэм ядзэ Мысырым къызэрехъуалӀэу, Тумэнбий фэягъ Салахьие мэзэгум ахэм апэгъокӀынэу. А чӀыпӀэм хьаулей дзэр гъогум къыгъэпшъыгъэщтыгъэти, ахэм апэуцунхэр нахь ӀэшӀэхыщтыгъ. Ау, идзэпащэ шъхьэмашэхэм ар дамыубытэу, Къаир игъунэгъу Риданией деж быдапӀэхэр ашӀынэу тирэхьагъэх.

Мамлукхэм заомкӀэ ячӀыпӀэ къин дэдэгъ, сыда пӀомэ ахэм сэшхохэмрэ шыухэмрэ закъоу агъэфедэзэ, Османхэм а лъэхъанымкӀэ топхэр ыкӀи шхончхэр яӀагъ. ИцӀыфхэр къыухъумэн пае, Тумэнбий апэрэм мамырныгъэ зэзэгъыныгъэ ышӀыным ыкӀи Османхэм ятепщэныгъэ ыдэным фэхьазырыгъ. Ау, иэмир зэжагъэхэм Осман лӀыкӀохэр аукӀхи, мамырныгъэ гъогур зэхакъутагъ.

1517-рэ илъэсым Щылэ мазэм и 22-м Риданией деж заор щыкӀуагъ. Османхэм топхэр ӀэзэгъукӀэ агъэфедагъ, Мукъэттэм ӀуашъхьэмкӀэ къэбгъурыкӀуи Мамлукхэм къатеуагъэх. Мамлукхэм топхэр гъэфедэныр гущыкӀыгъоу ыкӀи лӀыгъэнчъагъэу алъытэщтыгъ, арышъ ахэр агъэфедагъэп. Тумэнбий лӀыхъужъныгъэ ин хэлъэу зэуагъ, СултӀан Сэлым ичэтыр нэсыным пае зэо пытэр къызэпырыкӀыгъ, ау аужыпкъэм Мамлук дзэр хагъэщыгъ.  Османхэр Къаир ихьагъэх ыкӀи зэпэхизынхэр рагъэжьагъ. Хьалифэу Ал-МутӀэуэккил III-м СултӀан Сэлым къэралым мамырныгъэ къытыригъэхьажьынэу зыфигъэзэгъэ ужым, зэпэхизынхэр зэпагъэугъ.

Тумэнбий зытыригъэӀэным емызэгъэу Гизэ кӀоцӀырыкӀыжьыгъ, Мысырым ипшъэ лъэныкъо къикӀырэ ерыскъыхэр ыгъэуцугъэх, ыкӀи зымыгъэгуӀэ заокӀэ Къаир зыгорэм иубытыжьыгъагъ. Мы заом илъэхъан Тумэнбий джыри зэ мамырныгъэ зэгурыӀоныгъэ ышӀыным фэхьазырыгъ, ау ипащэ шъхьэмашэхэм зэгурыӀон лӀыкӀохэр аукӀыгъэх. Ащ пэуцужьэу, Сэлым Мамлук пащэу 57-рэ хьапсым чӀэсхэр ыгъэкӀодыгъэх. Аужырэ заор ышӀын пае, Сэлым Нил тырыкӀынэу къухьэ лъэмыдж ышӀыгъ. Гъэтхэпэ кӀэухым Гизэ и Пирамидэхэм адэжь Мамлукхэр хэщыгъэ хъугъэх.

Заом хагъэщыгъэ уж, Тумэнбий зы Бэдэуин тхьаматэ горэм деж зыухъумэн чӀыпӀэ лъыхъоу кӀуагъэ. А тхьаматэм ыпэкӀэ Тумэнбий ыпсэ къыгъэнэжьыгъагъ. Ау, бэдэуиным хьэкӀэ хабзэр зэхикъути, Османхэм аӀэ ригъэубытагъ.

Сэлым Тумэнбий илӀыгъэ шъхьэкӀэфэныгъэ фыриӀагъ. СултӀан Сэлым ыпашъхьэ къызыращэм, Тумэнбий зыухъумэжьыгъэ шӀыкӀэм лӀыхъужъныгъэ ин хэлъыгъэти, Сэлым ащ ыпсэ пимылъынэу егупшысэщтыгъ. Ау, Мамлукхэм ащыщэу Османхэм адэжь зыӀэпызыгъэзэгъэ Хъайыр-бий (Азгъэ лъэпкъым щыщ Мамлук; Къэбэртэе орэдхэм «Хъербэч гъэпцӀакӀо»-кӀэ ашӀэщтыгъ) ыкӀи Джанбэрди Ал-Гъазали (Славян лъэпкъым щыщ Мамлук), Тумэнбий псэууэ къэнэмэ Осман тетыгъом сыдигъуи щынагъо къызэрэфэхъущтыр Сэлым гуригъэӀуагъ.

Ащ къыхэкӀэу, 1517-рэ илъэсым Мэлылъфэгъум и 15-м Баб Зувейлэ дэпкъым деж Тумэнбий кӀалъэсагъ.

СултӀаныр джыри шъхьафитэу щыӀэу зэхехыгъэ къэбархэр гъэкӀодынхэм пае, Сэлым Апэрэм унашъо ышӀыгъ Тумэнбий убытыгъэу цӀыфхэм алъэгъунэу Къаирэ иурамхэм къырыкӀухьанхэу. Осман шхончызехьэ 400-мэ къаухъумэзэ, Тумэнбий Булакъ къыщегъэжьагъэу базархэм азфагукӀэ Баб Зувейлэ къэлэчэпсым нэс къащэгъ, гъогум цӀыфхэу тетхэм шӀуфэс къырахыщтыгъ. Къызнэсыхэм, иӀэпхъ-лъапхъэхэр тырахыжьыгъ, зэраукӀыщтыр къызгурыӀуагъ нахь мыхъуми, ащ зыкъиӀэтыжьыгъ.

Баб Зувейлэ къэлэчэпсым Ӏутызэ, Тумэнбий цӀыф зэфэугъэ купым ахэплъагъ. Ащ ариӀуагъ: «Щэ гъогогъу Ал-Фатихэр къысфытежъугъадж».

Ежьыр къеджагъ, цӀыфхэри ащ дагъузэу къеджагъэх. ЕтӀанэ палачым зыфигъэзэхи риӀуагъ: «УиӀоф гъэцакӀэ». Ащ ыуж ар аукӀыгъ.

Тарыхъ шӀэныгъэлэжьхэм зэратхыжьырэмкӀэ, Тумэнбий зызаукӀым цӀыфхэр бэнэ-къацэх хъугъэх ыкӀи ягукъао ин хъугъэ. Сыда пӀомэ, ахэм СултӀаным шӀушӀэныгъэ хэлъэу, шэшӀагъо иӀэу ыкӀи лӀыгъэ ин зэрэхэлъымкӀэ ашӀэщтыгъ. А лъэхъаным итарыхъхэм Тумэнбий нэгушӀу, илъэс 44-рэ фэдиз ыныбжьэу, дахэу къаӀуатэ. Ар мазэ зырыщрэ мафэ 14-рэ закъо тетыгъэми, лӀыхъужъныгъэ хэлъэу зэуагъ. КъызэратхыжьырэмкӀэ, ащ Осман дзэмэ зэрар ин арихыгъ ыкӀи таурыхъым емылъытыгъэу, гъогуищэ ахэм атекӀогъагъ. Мафищэ Баб Зувейлэ дэпкъым кӀэрылъэсагъэ уж, ихьэд къаӀэтыжьыгъ, агъэпскӀыгъ ыкӀи хабзэм тетэу иятэшэу СултӀан Гъури имэдрэсэ ищагу щычӀалъхьажьыгъ.

Тумэнбий иукӀын Мамлук СултӀанатым икӀэух дэдэ къыгъэлъэгъуагъ. Ащ ыуж, ишъхьэгъусэ гъэпщылӀыгъэ къин ылъэгъугъ, ыкӀи идэжӀугъэ къулыкъушӀэхэр СултӀан Сэлым ебэнынхэу фежьагъэх ау къадэхъугъэп. Мысыр Осман Провинцие хъугъэ, ыкӀи Хьалифатыр Осман династием ӀэкӀэхьагъ.

== Зэпыщэхэр ==

* Tekindağ, Şehabeddin. ''Berkuk Devrinde Memlûk Sultanlığı (XIV. yüzyıl Mısır tarihine dair araştırmalar)''
* David Ayalon (Neustadt), The Circassians in the Mamlūk Kingdom
* Хотко, Самир. Открытие Черкесии. Картографические источники XIV-XIX вв. 
* The Mameluke; Or, Slave Dynasty of Egypt, 1260-1517, A.D. William Muir. Published by Smith, Elder, 1896, Public Domain
* Abdel-Malek, Anouar. Egypt: Military Society (1968), p. 309.
* Ibn Abi Surur. Laila Sibagh (editor). Al-Minah Al-Rahmaniyyah Fi Ad-Dawlah Al-Uthmaniyyah (1995), pp. 86-90
{{Зэпыщэхэр}}

[[Category:ЦӀыфхэр]]</text>
      <sha1>t9e67j4zoeincrskyriijbqbv5r0muy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Меркурий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5713</id>
    <revision>
      <id>16868</id>
      <parentid>16755</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T08:37:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1035" sha1="0rzw1nsp9b0vcjwmhgoxo7nggtun6f1" xml:space="preserve">[[File:Mercury in color - Prockter07 centered.jpg|thumb|Меркурий]]
[[File:Mercuryorbitsolarsystem.gif|thumb]]
'''Меркурий''' (символ:[[File:Mercury symbol (fixed width).svg|20px|☿]]) – [[Тыгъэ систем|Тыгъэ системэм]] 1-рэ планет. Ар [[Тыгъэ|тыгъэм]] анахь пэблагъэу къыщычъэрэ орбитэм тыгъэм къыщечъыхьэ ыкӀи тыгъэ системэм ипланетэ анахь цӀыкӀу. Идиаметр км 4,879.4-рэ мэхъу, [[Юпитер]] испутникхэм ащыщэу Ганимедэрэ [[Сатурн]] испутникхэм ащыщэу Титанрэ ядиаметрэхэм нахь цӀыкӀу.&lt;ref&gt;https://planetarynames.wr.usgs.gov/?System=Mercury&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://nineplanets.org/mercury/&lt;/ref&gt;

== Орбит ==
Меркурий иорбитальнэ период мэфэ 88-рэ фэдиз.

== Зэпыщэхэр ==
[[Category:Тыгъэ систем]]
[[Category:Меркурий]]</text>
      <sha1>0rzw1nsp9b0vcjwmhgoxo7nggtun6f1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Венерэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5716</id>
    <revision>
      <id>16866</id>
      <parentid>16756</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T08:37:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1872" sha1="gle2rr5djr2vfgor62sdq7mro51jhja" xml:space="preserve">[[File:Venus globe.jpg|thumb|Венера]]
[[File:Venusorbitsolarsystem.gif|thumb]]
'''Венерэ''' (символ:[[File:Venus symbol (fixed width).svg|24px|♀]]; [[Инджылызыбзэ|англ]]:''Venus'') — [[Тыгъэ системэм]] иятӀонэрэ планетау, [[Тыгъэ|Тыгъэм]] анахь пэблагъэр ары. Тыгъэ системэм хэт планетау [[ЧӀыгу|чӀыгум]] нахь фэдэу иинагъэкӀи, игурыт ӀужъуагъэкӀи арышъ, ащ загъорэ «чӀыгум ышы планета» раӀо.&lt;ref&gt;[https://akatsuki.isas.jaxa.jp/mission/venus/#:~:text=%E9%87%91%E6%98%9F%E3%81%AF%E5%9C%B0%E7%90%83%E3%81%AE%E3%81%99%E3%81%90,%E6%98%9F%E3%80%8D%E3%81%A8%E3%82%82%E8%A8%80%E3%82%8F%E3%82%8C%E3%81%BE%E3%81%99%25E3%2580%2582 https://akatsuki.isas.jaxa.jp/mission/venus]&lt;/ref&gt;

== Орбит ==
Венерэ иэкватор иуцукӀэ градус 177-рэ мэхъу, ащ къикӀырэр зэрэзэрегъэзэкӀырэ осьыр икъоу зэблэхъугъэу зэрэщытыр ары, планетитӀухэм язэрэзэрегъэзэкӀыкӀэ емыщхьэу зэрэзэрегъэзэкӀырэр ары.&lt;ref&gt;https://science.nasa.gov/venus/venus-facts/&lt;/ref&gt;

Венерэ зы мафэу (къызэречъэкӀыжьыгъо уахътэр) ЧӀыгумкӀэ мэфэ 243-рэ фэдиз мэхъу.

== ЦӀэр ==
[[Инджылызыбзэ|АнглыбзэкӀэ]] зэреджэхэрэр (Venus) дахэмрэ шӀулъэгъумрэ яримскэ тхьагуащэу Венерэ ыцӀэ къытекӀыгъ. Дунаим щыӀэ пстэуми Венерар бзылъфыгъэм ыцӀэкӀэ джагъэу къыхэкӀы.

== Зэпыщэхэр ==
[[Category:Тыгъэ систем]]
[[Category:Венерэ]]</text>
      <sha1>gle2rr5djr2vfgor62sdq7mro51jhja</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>16867</id>
      <parentid>16866</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T08:37:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <origin>16867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1872" sha1="1ji9t0rz91eb9usxeyo0jh9soc0fimu" xml:space="preserve">[[File:Venus globe.jpg|thumb|Венера]]
[[File:Venusorbitsolarsystem.gif|thumb]]
'''Венерэ''' (символ:[[File:Venus symbol (fixed width).svg|20px|♀]]; [[Инджылызыбзэ|англ]]:''Venus'') — [[Тыгъэ системэм]] иятӀонэрэ планетау, [[Тыгъэ|Тыгъэм]] анахь пэблагъэр ары. Тыгъэ системэм хэт планетау [[ЧӀыгу|чӀыгум]] нахь фэдэу иинагъэкӀи, игурыт ӀужъуагъэкӀи арышъ, ащ загъорэ «чӀыгум ышы планета» раӀо.&lt;ref&gt;[https://akatsuki.isas.jaxa.jp/mission/venus/#:~:text=%E9%87%91%E6%98%9F%E3%81%AF%E5%9C%B0%E7%90%83%E3%81%AE%E3%81%99%E3%81%90,%E6%98%9F%E3%80%8D%E3%81%A8%E3%82%82%E8%A8%80%E3%82%8F%E3%82%8C%E3%81%BE%E3%81%99%25E3%2580%2582 https://akatsuki.isas.jaxa.jp/mission/venus]&lt;/ref&gt;

== Орбит ==
Венерэ иэкватор иуцукӀэ градус 177-рэ мэхъу, ащ къикӀырэр зэрэзэрегъэзэкӀырэ осьыр икъоу зэблэхъугъэу зэрэщытыр ары, планетитӀухэм язэрэзэрегъэзэкӀыкӀэ емыщхьэу зэрэзэрегъэзэкӀырэр ары.&lt;ref&gt;https://science.nasa.gov/venus/venus-facts/&lt;/ref&gt;

Венерэ зы мафэу (къызэречъэкӀыжьыгъо уахътэр) ЧӀыгумкӀэ мэфэ 243-рэ фэдиз мэхъу.

== ЦӀэр ==
[[Инджылызыбзэ|АнглыбзэкӀэ]] зэреджэхэрэр (Venus) дахэмрэ шӀулъэгъумрэ яримскэ тхьагуащэу Венерэ ыцӀэ къытекӀыгъ. Дунаим щыӀэ пстэуми Венерар бзылъфыгъэм ыцӀэкӀэ джагъэу къыхэкӀы.

== Зэпыщэхэр ==
[[Category:Тыгъэ систем]]
[[Category:Венерэ]]</text>
      <sha1>1ji9t0rz91eb9usxeyo0jh9soc0fimu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Category:Тыгъэ систем</title>
    <ns>14</ns>
    <id>5766</id>
    <revision>
      <id>16865</id>
      <timestamp>2026-04-05T08:36:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <comment>Created blank page</comment>
      <origin>16865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ШышъхьэIу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5767</id>
    <redirect title="ШышъхьэӀу" />
    <revision>
      <id>16874</id>
      <timestamp>2026-04-05T08:43:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[ШышъхьэIу]]-р [[ШышъхьэӀу]]-м</comment>
      <origin>16874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="12u3fjjfy8008ae4loyljj0luz3oesc" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ШышъхьэӀу]]</text>
      <sha1>12u3fjjfy8008ae4loyljj0luz3oesc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жъоныгъуакӏ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5768</id>
    <redirect title="ЖъоныгъуакӀ" />
    <revision>
      <id>16878</id>
      <timestamp>2026-04-05T08:47:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[Жъоныгъуакӏ]]-р [[ЖъоныгъуакӀ]]-м</comment>
      <origin>16878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="7vgg0eqon2q7mpspyyt0oteqnebgdbd" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ЖъоныгъуакӀ]]</text>
      <sha1>7vgg0eqon2q7mpspyyt0oteqnebgdbd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адыгэ шӏэнхабзэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5769</id>
    <redirect title="Адыгэ шӀэнхабзэр" />
    <revision>
      <id>16880</id>
      <timestamp>2026-04-05T08:47:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[Адыгэ шӏэнхабзэр]]-р [[Адыгэ шӀэнхабзэр]]-м</comment>
      <origin>16880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="o8a1prx51jgpbuy2tq9z6ri4q3po8mp" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Адыгэ шӀэнхабзэр]]</text>
      <sha1>o8a1prx51jgpbuy2tq9z6ri4q3po8mp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тхьэлӏыкӏо Мыхьэмэт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5770</id>
    <redirect title="ТхьэлӀыкӀо Мыхьэмэт" />
    <revision>
      <id>16883</id>
      <timestamp>2026-04-05T08:48:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[Тхьэлӏыкӏо Мыхьэмэт]]-р [[ТхьэлӀыкӀо Мыхьэмэт]]-м</comment>
      <origin>16883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="f0orfe434vdzb4uexbwlkcofwac4wax" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ТхьэлӀыкӀо Мыхьэмэт]]</text>
      <sha1>f0orfe434vdzb4uexbwlkcofwac4wax</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мыщэ Мыщэ ЦӀыкӏухэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5771</id>
    <redirect title="Мыщэ Мыщэ ЦӀыкӀухэр" />
    <revision>
      <id>16886</id>
      <timestamp>2026-04-05T08:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[Мыщэ Мыщэ ЦӀыкӏухэр]]-р [[Мыщэ Мыщэ ЦӀыкӀухэр]]-м</comment>
      <origin>16886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="13z964x19tqfk3kvpycv7qn15ne9ucn" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Мыщэ Мыщэ ЦӀыкӀухэр]]</text>
      <sha1>13z964x19tqfk3kvpycv7qn15ne9ucn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>БгышӏуцӀей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5772</id>
    <redirect title="БгышӀуцӀей" />
    <revision>
      <id>16889</id>
      <timestamp>2026-04-05T08:50:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[БгышӏуцӀей]]-р [[БгышӀуцӀей]]-м</comment>
      <origin>16889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="pakiplfn1g3o5or4qdqqpc1c2f61ws3" xml:space="preserve">#REDIRECT [[БгышӀуцӀей]]</text>
      <sha1>pakiplfn1g3o5or4qdqqpc1c2f61ws3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цӏыцӏэкӏун</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5773</id>
    <redirect title="ЦӀыцӀэкӀун" />
    <revision>
      <id>16892</id>
      <timestamp>2026-04-05T08:52:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <comment>Kwamikagami moved page [[Цӏыцӏэкӏун]] to [[ЦӀыцӀэкӀун]] over redirect</comment>
      <origin>16892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="4uszlu2t34xvlmtsgpcnj95k5fffe2k" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ЦӀыцӀэкӀун]]</text>
      <sha1>4uszlu2t34xvlmtsgpcnj95k5fffe2k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЦIэпс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5774</id>
    <redirect title="ЦӀэпс" />
    <revision>
      <id>16897</id>
      <timestamp>2026-04-05T09:00:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[ЦIэпс]]-р [[ЦӀэпс]]-м</comment>
      <origin>16897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="rwuixj5b8zgq2mfdvrudks1h7vsmp2t" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ЦӀэпс]]</text>
      <sha1>rwuixj5b8zgq2mfdvrudks1h7vsmp2t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Iазэй, Къайсэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5775</id>
    <redirect title="Ӏазэй, Къайсэр" />
    <revision>
      <id>16900</id>
      <timestamp>2026-04-05T09:01:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[Iазэй, Къайсэр]]-р [[Ӏазэй, Къайсэр]]-м</comment>
      <origin>16900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40" sha1="sjs1vtd5rgnx3rnu92hll4v53pd9ftd" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ӏазэй, Къайсэр]]</text>
      <sha1>sjs1vtd5rgnx3rnu92hll4v53pd9ftd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЩэхэкIэй цIыкIу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5776</id>
    <redirect title="ЩэхэкӀэй цӀыкӀу" />
    <revision>
      <id>16905</id>
      <timestamp>2026-04-05T09:03:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[ЩэхэкIэй цIыкIу]]-р [[ЩэхэкӀэй цӀыкӀу]]-м</comment>
      <origin>16905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="rm4qz2bzgqcw0brwedluw1xbyppgff1" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ЩэхэкӀэй цӀыкӀу]]</text>
      <sha1>rm4qz2bzgqcw0brwedluw1xbyppgff1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЩэхэкIэй</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5777</id>
    <redirect title="ЩэхэкӀэй" />
    <revision>
      <id>16909</id>
      <timestamp>2026-04-05T09:04:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[ЩэхэкIэй]]-р [[ЩэхэкӀэй]]-м</comment>
      <origin>16909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="g00zvonofikoyjxgkl0gvzy2uaneyc6" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ЩэхэкӀэй]]</text>
      <sha1>g00zvonofikoyjxgkl0gvzy2uaneyc6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ТIуапсэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5778</id>
    <redirect title="ТӀуапсэ" />
    <revision>
      <id>16912</id>
      <timestamp>2026-04-05T09:05:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[ТIуапсэ]]-р [[ТӀуапсэ]]-м</comment>
      <origin>16912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="chx24tv5ig02sg058shs6jsqgo9cyza" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ТӀуапсэ]]</text>
      <sha1>chx24tv5ig02sg058shs6jsqgo9cyza</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адыгэ кIыпхъэхэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5779</id>
    <redirect title="Адыгэ кӀыпхъэхэр" />
    <revision>
      <id>16915</id>
      <timestamp>2026-04-05T09:06:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[Адыгэ кIыпхъэхэр]]-р [[Адыгэ кӀыпхъэхэр]]-м</comment>
      <origin>16915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="2qr75j9lta44sk50e4dlp4xoiz0t9ih" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Адыгэ кӀыпхъэхэр]]</text>
      <sha1>2qr75j9lta44sk50e4dlp4xoiz0t9ih</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ТIутIэ Заур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5780</id>
    <redirect title="ТӀутӀэ Заур" />
    <revision>
      <id>16918</id>
      <timestamp>2026-04-05T09:07:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[ТIутIэ Заур]]-р [[ТӀутӀэ Заур]]-м</comment>
      <origin>16918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="tvt0i5vcpy5qkmpm88pyfapdr6vseng" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ТӀутӀэ Заур]]</text>
      <sha1>tvt0i5vcpy5qkmpm88pyfapdr6vseng</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Iэскищехир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5781</id>
    <redirect title="Ӏэскищехир" />
    <revision>
      <id>16921</id>
      <timestamp>2026-04-05T09:09:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[Iэскищехир]]-р [[Ӏэскищехир]]-м</comment>
      <origin>16921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="ejq92yl17a4alxpshzenkycohb07zkt" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ӏэскищехир]]</text>
      <sha1>ejq92yl17a4alxpshzenkycohb07zkt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зеландие КIэрэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5782</id>
    <redirect title="Зеландие КӀэрэ" />
    <revision>
      <id>16924</id>
      <timestamp>2026-04-05T09:10:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[Зеландие КIэрэ]]-р [[Зеландие КӀэрэ]]-м</comment>
      <origin>16924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="gfig60kilv8gub25ugepya1bdw5cgxt" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Зеландие КӀэрэ]]</text>
      <sha1>gfig60kilv8gub25ugepya1bdw5cgxt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дыпщэу Iэтэм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5783</id>
    <redirect title="Дыпщэу Ӏэтэм" />
    <revision>
      <id>16927</id>
      <timestamp>2026-04-05T09:11:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[Дыпщэу Iэтэм]]-р [[Дыпщэу Ӏэтэм]]-м</comment>
      <origin>16927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="apyck58t0s40bzktxejcl0dg2oygzo2" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Дыпщэу Ӏэтэм]]</text>
      <sha1>apyck58t0s40bzktxejcl0dg2oygzo2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЩэшIэ Казбек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5784</id>
    <redirect title="ЩэшӀэ Казбек" />
    <revision>
      <id>16932</id>
      <timestamp>2026-04-05T09:17:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[ЩэшIэ Казбек]]-р [[ЩэшӀэ Казбек]]-м</comment>
      <origin>16932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="swxjt344cjkwwsoftcqjk97izmv7bmr" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ЩэшӀэ Казбек]]</text>
      <sha1>swxjt344cjkwwsoftcqjk97izmv7bmr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ХьэдэгъэлIэ Аскэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5785</id>
    <redirect title="ХьэдэгъэлӀэ Аскэр" />
    <revision>
      <id>16934</id>
      <timestamp>2026-04-05T09:18:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[ХьэдэгъэлIэ Аскэр]]-р [[ХьэдэгъэлӀэ Аскэр]]-м</comment>
      <origin>16934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="m7pcjh0p01v3t6n3rd1qyonpr4kgo70" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ХьэдэгъэлӀэ Аскэр]]</text>
      <sha1>m7pcjh0p01v3t6n3rd1qyonpr4kgo70</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адыгэ гущыIэжъхэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5786</id>
    <redirect title="Адыгэ гущыӀэжъхэр" />
    <revision>
      <id>16936</id>
      <timestamp>2026-04-05T09:24:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kwamikagami</username>
        <id>1810</id>
      </contributor>
      <comment>Kwamikagami ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[Адыгэ гущыIэжъхэр]]-р [[Адыгэ гущыӀэжъхэр]]-м</comment>
      <origin>16936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="2clmxl4p8metipo9ylphuege0u5ohco" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Адыгэ гущыӀэжъхэр]]</text>
      <sha1>2clmxl4p8metipo9ylphuege0u5ohco</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>