Википедие adywiki https://ady.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D1%8D%D0%BA%D3%80%D1%83%D0%B1%D0%B3%D1%8A%D0%BE_%D1%88%D1%8A%D1%85%D1%8C%D0%B0%D3%80 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Медиа Special Talk User User talk Википедие Википедием и тегущыӀэн File File talk MediaWiki MediaWiki talk Template Template talk Help Help talk Category Category talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 172 16984 16664 2026-04-16T19:35:12Z Angell Eyes 7493 Angell Eyes ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[Джэрманые]]-р [[Нэмыцэй]]-м 16664 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of Germany.svg|thumb|Джэрманыем и нып]] [[File:EU-Germany.svg|thumb|Джэрманыер картым тетэу]] '''Джэрманые''' – [[Еуропэ|Еуропэм]] хэт къэрал. Къэлэ шъхьаIэр - [[Берлин]]. ЦIыфэу нэбгырэ млн 80-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 357,021 км². БзэшъхьаIэр - [[Германыбзэ|нэмыцабзэ]]. Германиер дунаемкIэ анахь хэгъэгу бэлахьмэ ащыщ, экономикэмкIи, политикэмкIи. Нэмыц културэр дунэе културэм и Iэхьэшхо хелъхьэ. [[Хэгъэгу лIышъхь|Хэгъэгу лIышъхьэр]] – [[Франк-Валтер Штайнмайер]]. [[Къэрал тхьамат|Къэрал тхьаматэр]] (канцлер) – [[Олаф Шолц]]. == Географие == [[Еуропэ|Еуропэм]] ыгу ит. [[Францие|Франциер]], [[Полшэ|Полшэр]], [[Аустрие|Аустриер]] ыкIи нэмыкIхэмэ апэгъунэгъу. == Тарихъ == == Зэпыщэхэр == [[Category:Хэгъэгухэр]] sqr71v90bu62y8etvykz30rn5qbminv 16986 16984 2026-04-16T19:36:09Z Angell Eyes 7493 Angell Eyes ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[Нэмыцэй]]-р [[Нымыцэй]]-м 16664 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of Germany.svg|thumb|Джэрманыем и нып]] [[File:EU-Germany.svg|thumb|Джэрманыер картым тетэу]] '''Джэрманые''' – [[Еуропэ|Еуропэм]] хэт къэрал. Къэлэ шъхьаIэр - [[Берлин]]. ЦIыфэу нэбгырэ млн 80-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 357,021 км². БзэшъхьаIэр - [[Германыбзэ|нэмыцабзэ]]. Германиер дунаемкIэ анахь хэгъэгу бэлахьмэ ащыщ, экономикэмкIи, политикэмкIи. Нэмыц културэр дунэе културэм и Iэхьэшхо хелъхьэ. [[Хэгъэгу лIышъхь|Хэгъэгу лIышъхьэр]] – [[Франк-Валтер Штайнмайер]]. [[Къэрал тхьамат|Къэрал тхьаматэр]] (канцлер) – [[Олаф Шолц]]. == Географие == [[Еуропэ|Еуропэм]] ыгу ит. [[Францие|Франциер]], [[Полшэ|Полшэр]], [[Аустрие|Аустриер]] ыкIи нэмыкIхэмэ апэгъунэгъу. == Тарихъ == == Зэпыщэхэр == [[Category:Хэгъэгухэр]] sqr71v90bu62y8etvykz30rn5qbminv 0 5798 16977 2026-04-16T17:52:27Z Angell Eyes 7493 Created page with "'''Чылэ Тхьэрыӏо''' — 19-рэ лIэшIэгъум [[Адыгэ Хэку|Адыгэ Хэкум]] щыIэгъэ политическэ движениеу ыкIи идеологическэ зэзэгъыныгъэу щытыгъ. Ар адыгэ лIыкIохэм ыкIи цIыф жъугъэхэм къаштагъ. ТхьэрыIом хэтхэр Адыгэ Хэкур зэрагъэзэкъощтым ыкIи Урысыем къызэриубытырэм пэуц..." 16977 wikitext text/x-wiki '''Чылэ Тхьэрыӏо''' — 19-рэ лIэшIэгъум [[Адыгэ Хэку|Адыгэ Хэкум]] щыIэгъэ политическэ движениеу ыкIи идеологическэ зэзэгъыныгъэу щытыгъ. Ар адыгэ лIыкIохэм ыкIи цIыф жъугъэхэм къаштагъ. ТхьэрыIом хэтхэр Адыгэ Хэкур зэрагъэзэкъощтым ыкIи Урысыем къызэриубытырэм пэуцужьыщтхэу тхьэрыгъэх.<ref name=":0">Horak, William. November 2018 – May 2019. Social Revolution in Circassia: The Interdependence of Religion and the World-System. Kafkasya Çalışmaları - Sosyal Bilimler Dergisi, vol. 4, issue 7–8. ISSN 2149-9527.</ref><ref name=":1">Özsaray, Yunus Emre. 2012. Kafkas Toplumlarında Kurumlar: Sosyal ve Ekonomik Örgütlenme Biçimlerinde Değişim. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.</ref><ref name=":5">Дзамихов, К. Ф. 2014. Из документальной истории Кавказской войны: «Декларация черкесской независимости». Нальчик: Издательство КБИГИ РАН. ISBN 978-5-901497-78-4.</ref><ref name=":3" /> Адыгэ Хэкум ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм къарыкIыгъэ пащэхэм Чылэ Тхьэрыӏом шъыпкъагъэ фахъунэу тхьэрыгъэх ыкIи зэкъотыгъэ правительствэ зэхащагъ, ыкIи Чылэ Тхьэрыӏом къыхэкIыгъэ ужырэ движениехэр 1864-рэ илъэсым нэс лъыкIотагъэх.<ref name=":2">Terim, Şerafettin. 1976. Kafkas Tarihinde Abhazlar ve Çerkeslik Mefhumu. İstanbul: Minnetoğlu Kitabevi.</ref><ref name=":4" /> == Историе == Тарихъым къызэриIорэмкIэ Адыгэ Хэкум, ЗэтхьарIогъу зыфиIорэр цIыфхэр е унагъохэр шIоигъоныгъэкIэ зэкъохьэхэу щытыгъэ зэгурыIуэгъу.<ref>АУЛЪЭ, Пщымаф. 1791-1796 ИЛЪЭСХЭМ АЩЫIЭГЪЭ ШАПСЫГЪЭ ФЭКЪОЛI ЗАОМ ИОЧЕРК. ПСАЛЪ, vol. 11, issue 12. URL: https://elibrary.ru/item.asp?id=42344333</ref> Ащ имурад шъхьаIэр хэтхэр нэмыкIхэм ятеукъоныгъэ щыухъумэгъэныр арыгъэ. Мы куупхэр республикэ цIыкIухэм афэдэу щытыгъэх. Хэтхэм азыфагу къихъухьэрэ Iофхэр зэшIуахынэу ежьхэм я хьэкумхэр яIагъэх. ЧIыпIэ пэпчъхэм, унагъуэ зэмылIэужьыгъохэм къахэкIыгъэ зэтхьарIогъо бэ щыIагъэх.<ref name=":0222">Khan-Giray, Sultan. 1836. Записки о Черкесии (Notes on Circassia). URL: http://apsnyteka.org/file/Khan-Girey_Zapiski_o_Cherkesii_Nalchik_1978.pdf</ref> Чылэ ТхьэрыIом Адыгэ Хэкур пстэури мы шIыкIэмкIэ «лъэпкъ» тхьэрыIоу зэкъоигъэхьаным пылъыгъ.<ref name=":02" /><ref name=":32" /> ТхьэрыIо шIыныр адыгэ лъэпкъ хабзэм хэлъыгъ зэпхъырэхыгъэхэр зэшIохыгъэнымкIэ, ау Чылэ ТхьэрыIом мы хабзэр политическэ движениеу зэриушъомбгъугъ.<ref name=":12" /> ТхьэрыIом игупшысэ адыгэхэм ахэм 1800-рэ илъэсым ехъулIэу къахэжъугъ. 1830-рэ илъэсхэм Адыгэ Хэкум къэзыкIухьэгъэ [[Джеймс Станислав Белл]] ыкIи нэмыкI инджылызхэм къызэраIуагъэмкIэ, чылэ тхьэрыIор илъэс 30-кIэ узэкIэIэбэжьымэ рагъэжьагъ. Адыгэ Iуатэхэм къызэраIорэмкIэ, ар 1807-рэ илъэсым [[Къалэбатыкъо Хьатыкъуай]] зэхищагъ; БеллыкIи мы цIэр тхьэрыIом икъегъэжьакIоу къеIо.<ref name=":32" /><ref>July–August 1987. 19. Yüzyılın İkinci Yarısında Kafkas Halkları ve Dağlı Halkların Bağımsızlık Mücadelesi. Kafdağı. Ankara: Kuzey Kafkasya Kültür Derneği, vol. 1, issue 6–7.</ref> Беллым къызэриIуагъэмкIэ, адыгэ пащэхэу Хьаудыкъо Мансур фэдэхэм, чылэ тхьэрыIор хэкум икъэгъэухъумэнкIэ ыкIи зэкъозыгъэуIэрэ хабзэр пытэу гъэунэфыгъэнымкIэ амалэу алъытэгъагъ.<ref name=":32" /> ТхьэрыIо къэзыштэрэ цIыфхэр [[КъурIан]] лъапIэм тетхьарIохэу фаегъэх. Тхылъ лъапIэр шхонч лъэкъуитIухэм апашIэщтыгъ, ыкIи цIыфыр апэкIэ лъыкIуатэти, КъурIаныр ыIэкIэ къыштэти, нахьыжъхэм апэшIуэкIэ тхьэрыIо ышIыщтыгъ, ыкIи игущыIэхэр мырэущтэу къыригъэжьэщтыгъэх: «Мыр Тхьэм итхылъ, ыкIи сэ къасэIо…» ТхьэрыIор илъэс пшIыкIутфым къыщегъэжьагъэу хъулъфыгъэхэм пстэуми ашIыщтыгъэх. ТхьэрыIо шIыным пэуцужьыгъэ е хэмыт шIоигъогъэ чылэхэм е цIыфхэм щынагъошхохэр япэкокIыщтыгъэх, ащ хиубытэу хабзэм иIофшIакIохэм яунэхэр рагъэстыщтыгъэх е дзэкIэ къатеущтыгъэх. Шъолъыр горэхэм, гущыIэм пае хышъогум икъыблэ лъэныкъо, лIыкIохэм ячылэмэ ацIэкIэ тхьэрыIо ашIыщтыгъэ, ыкIи хэкум фэмыпэжхэр къэзыгъотхэрэм ыкIи къэзыIуатэхэрэм шIухьафтын аратынэу ахъщэ зэхаугъоящтыгъэ.<ref name=":33" /> ТхьэрыIо зышIырэ цIыфыр Адыгэ Хэкум шъыпкъагъэ фиIэнэу ыкIи япыйхэм, урысхэм, зыкIи ямызэпхынэу, сату дамыщIэнэу ыкIи зэпхыныгъэ ямыIэнэу тхьэрыщтыгъэ. Пыйхэм язэпхырэ цIыф пстэури къаIуатэнэу ыкIи ахэм ягъэпщынэн хэлэжьэнхэу афэгъэзэгъагъ. Джащ фэдэу тыгъуакIо е укIакIо фэдэ бзэджашIэхэр къаIуатэнэу ыкIи хьэкумым рагъэтынхэу япшъэрылъыгъ. ТхьэрыIо зышIырэ ужым бзэджэшIагъэу къаIожьхэрэм пщынэпкIэ атыралъхьэщтыгъэмэ, тхьэрыIор зэпызыутыхэрэм пщынэн лъэш агъотыщтыгъэ: цIыфым итхьэрыIо зэриукъуагъэр шъыпкъэу къагъэунэфыгъэмэ, псэкIэ хэкIодэщтыгъэ. Беллым къэIожьыныгъэм изакIэ къеIуатэ:<ref name=":33" /><blockquote>«ТхьэрыIо зышIыгъэ нэбгырэм, адэрэхэм афэдэу, аужырэ уахътэм бзэджэшIагъэу ышIагъэхэр къыIуатэнэу рагъэблэгъагъ. Ащ зи къэсIожьын сшIагъэп ыIуи, екIужьынэу фит ашIыгъ. Аущтэу щытми, неущым пчэдыжьым къыгъэзэжьи, хьэкумым тын фашIэу хьэ-коц мэтэ тфы-хы ыкIи фошъхъэ матэшхо къыхьыгъ, ыкIи пцIы зэриусыгъэм, ибзэджэшIагъэхэр зэришъошагъэм пае, шэйтаныр (е сэ зэрысшIошIырэмкIэ мэлэIич шIу горэ) чэщы пстэуми къызэрэщынагъэр къыIуагъ, ыкIи ащ ужым шъыпкъагъэкIэ къэIожьыныгъэ ышIыгъ.»</blockquote>Тхьэрыӏо Хасэхэр чылэ пэпчъ чIыпIэ хабзэу ыкIи тхьэрыIор гъэцэкIэгъэным пае зэхащэщтыгъэх. Ар зэтхьарIогъу пэпчъ яшIэныгъэкIэ къыхахыгъэ тхьаматэхэм (нахьыжъхэм) я кууп хэдзыгъэу щытыгъ. Ягъусэхэм къызахэзыхкIэ, мы нахьыжъхэм хьэкум шъыпкъэр ягупшысэкIэ ашIынэу, зы цIыфми фэмыпщынэхэу ыкIи яунашъохэр аукъонэу пара амыштэнэу тхьэрыщтыгъэх. Хьэкумым щыIэу щыхьатхэр цIыфхэм апэшIуэкIэ къызэрагъэлъэгъоу ыкIи зэпкъырахыгъэ ужым, Тхьэрыӏо Хасэр шъэхуакIэу зэдэгущыIэнхэу хэкIокIыщтыгъэх. ЗэгурыIоныгъэм къызэрехъулIэхэу, къагъэзэжъти яужырэ унашъор къыхахыгъэ тхьаматэм ишIуагъэкIэ къаIуатэщтыгъэ. Яфитыныгъэхэр граждан Iофхэми, чIыфэр къызэрагъэгъэзэжьырэм фэдэхэм, ахэхьэщтыгъэ. ЧIыфэ зытелъым ищыкIэгъэ тхьэрыIохэр ашIыгъэ ужым чIыфэр ритынэу пэуцужьыгъэмэ, чIыфэ къэзыхыжьырэм лъэныкъуитIуми язэтхьарIогъухэм я ТхьэрыIо Хасэмэ афэкъуанчъэшъущтыгъэ, чIыфэ зытелъым имылъку къытIупщынэу фитыныгъэ ыкIи IэпыIэгъу аригъэгъотынэу.<ref name=":34" /> ofdmlrry7sc844d3nrc7vt06yw6xocs 16978 16977 2026-04-16T17:56:29Z Angell Eyes 7493 16978 wikitext text/x-wiki '''Чылэ Тхьэрыӏо''' — 19-рэ лIэшIэгъум [[Адыгэ Хэку|Адыгэ Хэкум]] щыIэгъэ политическэ движениеу ыкIи идеологическэ зэзэгъыныгъэу щытыгъ. Ар адыгэ лIыкIохэм ыкIи цIыф жъугъэхэм къаштагъ. ТхьэрыIом хэтхэр Адыгэ Хэкур зэрагъэзэкъощтым ыкIи Урысыем къызэриубытырэм пэуцужьыщтхэу тхьэрыгъэх.<ref name=":0">Horak, William. November 2018 – May 2019. Social Revolution in Circassia: The Interdependence of Religion and the World-System. Kafkasya Çalışmaları - Sosyal Bilimler Dergisi, vol. 4, issue 7–8. ISSN 2149-9527.</ref><ref name=":1">Özsaray, Yunus Emre. 2012. Kafkas Toplumlarında Kurumlar: Sosyal ve Ekonomik Örgütlenme Biçimlerinde Değişim. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.</ref><ref name=":5">Дзамихов, К. Ф. 2014. Из документальной истории Кавказской войны: «Декларация черкесской независимости». Нальчик: Издательство КБИГИ РАН. ISBN 978-5-901497-78-4.</ref><ref name=":3" /> Адыгэ Хэкум ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм къарыкIыгъэ пащэхэм Чылэ Тхьэрыӏом шъыпкъагъэ фахъунэу тхьэрыгъэх ыкIи зэкъотыгъэ правительствэ зэхащагъ, ыкIи Чылэ Тхьэрыӏом къыхэкIыгъэ ужырэ движениехэр 1864-рэ илъэсым нэс лъыкIотагъэх.<ref name=":2">Terim, Şerafettin. 1976. Kafkas Tarihinde Abhazlar ve Çerkeslik Mefhumu. İstanbul: Minnetoğlu Kitabevi.</ref><ref name=":4" /> == Историе == Тарихъым къызэриIорэмкIэ Адыгэ Хэкум, ЗэтхьарIогъу зыфиIорэр цIыфхэр е унагъохэр шIоигъоныгъэкIэ зэкъохьэхэу щытыгъэ зэгурыIуэгъу.<ref>АУЛЪЭ, Пщымаф. 1791-1796 ИЛЪЭСХЭМ АЩЫIЭГЪЭ ШАПСЫГЪЭ ФЭКЪОЛI ЗАОМ ИОЧЕРК. ПСАЛЪ, vol. 11, issue 12. URL: https://elibrary.ru/item.asp?id=42344333</ref> Ащ имурад шъхьаIэр хэтхэр нэмыкIхэм ятеукъоныгъэ щыухъумэгъэныр арыгъэ. Мы куупхэр республикэ цIыкIухэм афэдэу щытыгъэх. Хэтхэм азыфагу къихъухьэрэ Iофхэр зэшIуахынэу ежьхэм я хьэкумхэр яIагъэх. ЧIыпIэ пэпчъхэм, унагъуэ зэмылIэужьыгъохэм къахэкIыгъэ зэтхьарIогъо бэ щыIагъэх.<ref name=":0222">Khan-Giray, Sultan. 1836. Записки о Черкесии (Notes on Circassia). URL: http://apsnyteka.org/file/Khan-Girey_Zapiski_o_Cherkesii_Nalchik_1978.pdf</ref> Чылэ ТхьэрыIом Адыгэ Хэкур пстэури мы шIыкIэмкIэ «лъэпкъ» тхьэрыIоу зэкъоигъэхьаным пылъыгъ.<ref name=":02" /><ref name=":32" /> ТхьэрыIо шIыныр адыгэ лъэпкъ хабзэм хэлъыгъ зэпхъырэхыгъэхэр зэшIохыгъэнымкIэ, ау Чылэ ТхьэрыIом мы хабзэр политическэ движениеу зэриушъомбгъугъ.<ref name=":12" /> ТхьэрыIом игупшысэ адыгэхэм ахэм 1800-рэ илъэсым ехъулIэу къахэжъугъ. 1830-рэ илъэсхэм Адыгэ Хэкум къэзыкIухьэгъэ [[Джеймс Станислав Белл]] ыкIи нэмыкI инджылызхэм къызэраIуагъэмкIэ, чылэ тхьэрыIор илъэс 30-кIэ узэкIэIэбэжьымэ рагъэжьагъ. Адыгэ Iуатэхэм къызэраIорэмкIэ, ар 1807-рэ илъэсым [[Къалэбатыкъо Хьатыкъуай]] зэхищагъ; БеллыкIи мы цIэр тхьэрыIом икъегъэжьакIоу къеIо.<ref name=":32" /><ref>July–August 1987. 19. Yüzyılın İkinci Yarısında Kafkas Halkları ve Dağlı Halkların Bağımsızlık Mücadelesi. Kafdağı. Ankara: Kuzey Kafkasya Kültür Derneği, vol. 1, issue 6–7.</ref> Беллым къызэриIуагъэмкIэ, адыгэ пащэхэу Хьаудыкъо Мансур фэдэхэм, чылэ тхьэрыIор хэкум икъэгъэухъумэнкIэ ыкIи зэкъозыгъэуIэрэ хабзэр пытэу гъэунэфыгъэнымкIэ амалэу алъытэгъагъ.<ref name=":32" /> ТхьэрыIо къэзыштэрэ цIыфхэр [[КъурIан]] лъапIэм тетхьарIохэу фаегъэх. Тхылъ лъапIэр шхонч лъэкъуитIухэм апашIэщтыгъ, ыкIи цIыфыр апэкIэ лъыкIуатэти, КъурIаныр ыIэкIэ къыштэти, нахьыжъхэм апэшIуэкIэ тхьэрыIо ышIыщтыгъ, ыкIи игущыIэхэр мырэущтэу къыригъэжьэщтыгъэх: «Мыр Тхьэм итхылъ, ыкIи сэ къасэIо…» ТхьэрыIор илъэс пшIыкIутфым къыщегъэжьагъэу хъулъфыгъэхэм пстэуми ашIыщтыгъэх. ТхьэрыIо шIыным пэуцужьыгъэ е хэмыт шIоигъогъэ чылэхэм е цIыфхэм щынагъошхохэр япэкокIыщтыгъэх, ащ хиубытэу хабзэм иIофшIакIохэм яунэхэр рагъэстыщтыгъэх е дзэкIэ къатеущтыгъэх. Шъолъыр горэхэм, гущыIэм пае хышъогум икъыблэ лъэныкъо, лIыкIохэм ячылэмэ ацIэкIэ тхьэрыIо ашIыщтыгъэ, ыкIи хэкум фэмыпэжхэр къэзыгъотхэрэм ыкIи къэзыIуатэхэрэм шIухьафтын аратынэу ахъщэ зэхаугъоящтыгъэ.<ref name=":33" /> ТхьэрыIо зышIырэ цIыфыр Адыгэ Хэкум шъыпкъагъэ фиIэнэу ыкIи япыйхэм, урысхэм, зыкIи ямызэпхынэу, сату дамыщIэнэу ыкIи зэпхыныгъэ ямыIэнэу тхьэрыщтыгъэ. Пыйхэм язэпхырэ цIыф пстэури къаIуатэнэу ыкIи ахэм ягъэпщынэн хэлэжьэнхэу афэгъэзэгъагъ. Джащ фэдэу тыгъуакIо е укIакIо фэдэ бзэджашIэхэр къаIуатэнэу ыкIи хьэкумым рагъэтынхэу япшъэрылъыгъ. ТхьэрыIо зышIырэ ужым бзэджэшIагъэу къаIожьхэрэм пщынэпкIэ атыралъхьэщтыгъэмэ, тхьэрыIор зэпызыутыхэрэм пщынэн лъэш агъотыщтыгъэ: цIыфым итхьэрыIо зэриукъуагъэр шъыпкъэу къагъэунэфыгъэмэ, псэкIэ хэкIодэщтыгъэ. Беллым къэIожьыныгъэм изакIэ къеIуатэ:<ref name=":33" /><blockquote>«ТхьэрыIо зышIыгъэ нэбгырэм, адэрэхэм афэдэу, аужырэ уахътэм бзэджэшIагъэу ышIагъэхэр къыIуатэнэу рагъэблэгъагъ. Ащ зи къэсIожьын сшIагъэп ыIуи, екIужьынэу фит ашIыгъ. Аущтэу щытми, неущым пчэдыжьым къыгъэзэжьи, хьэкумым тын фашIэу хьэ-коц мэтэ тфы-хы ыкIи фошъхъэ матэшхо къыхьыгъ, ыкIи пцIы зэриусыгъэм, ибзэджэшIагъэхэр зэришъошагъэм пае, шэйтаныр (е сэ зэрысшIошIырэмкIэ мэлэIич шIу горэ) чэщы пстэуми къызэрэщынагъэр къыIуагъ, ыкIи ащ ужым шъыпкъагъэкIэ къэIожьыныгъэ ышIыгъ.»</blockquote>Тхьэрыӏо Хасэхэр чылэ пэпчъ чIыпIэ хабзэу ыкIи тхьэрыIор гъэцэкIэгъэным пае зэхащэщтыгъэх. Ар зэтхьарIогъу пэпчъ яшIэныгъэкIэ къыхахыгъэ тхьаматэхэм (нахьыжъхэм) я кууп хэдзыгъэу щытыгъ. Ягъусэхэм къызахэзыхкIэ, мы нахьыжъхэм хьэкум шъыпкъэр ягупшысэкIэ ашIынэу, зы цIыфми фэмыпщынэхэу ыкIи яунашъохэр аукъонэу пара амыштэнэу тхьэрыщтыгъэх. Хьэкумым щыIэу щыхьатхэр цIыфхэм апэшIуэкIэ къызэрагъэлъэгъоу ыкIи зэпкъырахыгъэ ужым, Тхьэрыӏо Хасэр шъэхуакIэу зэдэгущыIэнхэу хэкIокIыщтыгъэх. ЗэгурыIоныгъэм къызэрехъулIэхэу, къагъэзэжъти яужырэ унашъор къыхахыгъэ тхьаматэм ишIуагъэкIэ къаIуатэщтыгъэ. Яфитыныгъэхэр граждан Iофхэми, чIыфэр къызэрагъэгъэзэжьырэм фэдэхэм, ахэхьэщтыгъэ. ЧIыфэ зытелъым ищыкIэгъэ тхьэрыIохэр ашIыгъэ ужым чIыфэр ритынэу пэуцужьыгъэмэ, чIыфэ къэзыхыжьырэм лъэныкъуитIуми язэтхьарIогъухэм я ТхьэрыIо Хасэмэ афэкъуанчъэшъущтыгъэ, чIыфэ зытелъым имылъку къытIупщынэу фитыныгъэ ыкIи IэпыIэгъу аригъэгъотынэу.<ref name=":34" /> 1831-рэ илъэсым, [[Занэкъо Сэфэрбий]] адыгэ кууп горэм тхьэрыIо аригъэшIыгъ.<ref>Khoon, Yahya. September 2015. "Prince of Circassia": Sefer Bey Zanuko and the Circassian Struggle for Independence. Journal of Caucasian Studies, vol. 1, issue 1. ISSN 2149-9527.</ref> Чылэ тхьэрыIом иапэрэ шIыкIэ зэхащэныр 1834-рэ илъэсым ишышъхьэIу мазэ [[нэтыхъуай]] пащэхэу Хьаудыкъо Мансур фэдэхэм япащэныгъэкIэ лъыкIотагъ, ыкIи 1837-рэ, 1838-рэ илъэсхэм нахь агъэкIэжъыгъ ыкIи хагъэхъуагъ.<ref name=":03" /><ref name=":13" /><ref name=":35">Bell, James Stanislaus. 1840. Journal of a Residence in Circassia: During the Years 1837, 1838 and 1839 : in 2 Volumes. Vol. 1. London, Dover Street: Edward Moxon. URL: https://books.google.com.tr/books/about/Journal_of_a_Residence_in_Circassia.html?id=nx1DAAAAcAAJ&redir_esc=y</ref> ТхьэрыIор унэ пэпчъ щырагъэшIыщтыгъэ, зауалэкIэ лъыгъэчъэни хэтэу. Беллым къызэритхыгъэмкIэ, чылэ тхьэрыIо зымышIыгъэхэр движением хэтхэм пыеу алъытэщтыгъэх. Мы движениер лъагъэкIотэным пае, Занэкъо Сэфэрбий фэдэ пащэхэр шъолъырхэм къакIухьагъэх. 1838-рэ илъэсым ехъулIэу, мы движением ишIуагъэкIэ цIыф мин пчъагъэмэ тхьэрыIо ашIыгъ.<ref name=":13" /> Движениер шъолъырыбэмэ ахэхьагъ, ахэм ащыщых Шапсыгъ, Натыхъуай, ыкIи Абдзах, ау ахэмкIэ къэмыухэу.<ref name=":35" /> Шапсыгъэ шъолъырым чылэ тхьэрыIор рагъэшIыным пае хасэхэр, хьэдагъэ шхынхэм фэдэ цIыф жъугъэ зэхахьэхэм ащырагъэкIокIыщтыгъэ.<ref name=":36" /> Чылэ тхьэрыIор хэкум ихьылIэгъэ зэгумырыIоныгъэхэр зэшIохыгъэнымкIэ политическэ Iэмэ-псымэу щытыгъ. 1837-рэ илъэсым Шапсыгъэ шъолъырым щызэхащэгъэ тхьэрыIо хасэм, блэкIыгъэ зэгумырыIоныгъэхэр зэшIуихынхэу ыкIи мы куупхэр урыс дзэхэм ямыдэIэпыIэнхэу, хэкум рафыгъэгъэ лъэпкъышъхьэ унагъохэр тхьэрыIом ишIуагъэкIэ къыригъэгъэзэжьыгъэх.<ref>Bell, James Stanislaus. 1840. Journal of a Residence in Circassia During the Years 1837,1838, and 1839. Vol. 2. E. Moxon. URL: https://www.google.com.tr/books/edition/Journal_of_a_Residence_in_Circassia_Duri/SNlAAQAAMAAJ?hl=tr&gbpv=0</ref> 1829-рэ илъэсым иIоныгъо мазэ и 14-м [[Treaty of Adrianople (1829)|Адрианополь Зэзэгъыныгъэм]] Iэ традзагъ,<ref name="Acton">Acton, John Emerich Edward Dalberg. 1907. The Cambridge Modern History. Macmillan & Co, p. 202.</ref> ащ къызэриIорэмкIэ Осман Империем Адыгэ Хэкур Урысыем ритыгъ. 1837-рэ илъэсым, Чылэ ТхьэрыIо Хасэр зэуIуи Адрианополь Зэзэгъыныгъэр пшъыпкъэп ыIуи къыкIутыгъ, Адыгэ Хэкур Осман Империем зыкIи зэрэхэмытыгъэр къыхигъэщэу.<ref name=":42">Aşemez, H. December 1973. Adığey (Çerkesya)'nın Kısa Tarihi. Kafkasya. Ankara: İzzet Aydemir, vol. 10, issue 39–42.</ref><ref>Köremezli, İbrahim. 2004. The Place of the Ottoman Empire in the Russo-Circassian War (1830-1864). Master's thesis, Bilkent University, Ankara.</ref> 1838-рэ илъэсым, Чылэ ТхьэрыIо Хасэм дунаем илъэпкъхэм зыкъафигъази къэIогъэ тхылъ къыдигъэкIыгъ:<ref name=":42" /> <nowiki><blockquote>Непэ тэ къытхэзэухьэрэ ыкIи тиХэку хэзыуцухьагъэ урыс дзэкIолI мин шъэ пчъагъэхэр неущ шъури къыжъудэзэощтых. Тикъушъхьэхэр Тыркуемрэ Иранымрэ япытэпIэу ыкIи япчъэу щытых; тэ тыкIодымэ, мы къэралхэр ухъумакIо ямыIэу къэнэщтых. Тэ Урысыем мурад лъапIэм пае тызэрэпэуцужьырэр ыкIи текIоныгъэхэр къызэрэдахыгъэр зэкIэми ашIэрэ Iоф. Ащ емылъытыгъэу, тиХэку картэхэм Урысыем хэхьэу къащагъэлъагъо. Урысыем КъохьэпIэ къэралхэм араIо адыгэхэр ежь итабэхэу, е адыгэхэр шIукIэ зэгурыIогъуайхэу ыкIи хабзэкIэ пIугъуайхэу, хъункIакIохэу щытыхэу. Мы урысхэм япцIы бзэджэшIагъэхэм лъэшэу тыпэуцужьы! Урыс къэкощыгъэ мин пчъагъэхэр тэ тизэфагу хэтых. Ахэм ежь яцивилизацие нахьи тишъуитыгъэ нахь къыхахы.</blockquote></nowiki> 1835-рэ илъэсым тхыгъэ урыс дзэ тхылъхэм къызэралъытэрэмкIэ, Сэфэрбий чылэ тхьэрыIор цIыфхэм ахэзыпхъуагъэ зэхащакIо шъхьаIэу щытыгъ.<ref name=":52" /> 1839-рэ илъэсым, Чылэ ТхьэрыIо Хасэр Чылэ ТхьэрыIом ишапхъэхэр гъэунэфыгъэным пае [[Шапсыгъ]] шъолъырым щызэуIугъ.<ref name=":43" /> Хасэр Адыгэ Хэкум ицIыфхэм апае хабзэ шъхьаIиблымкIэ зэгурыIуагъэх:<ref name=":22" /><ref name=":37" /> == Зэпыщэхэр == qhec2f3v8h3qj3hmgsehufxgoi4s0cv 16979 16978 2026-04-16T17:56:45Z Angell Eyes 7493 16979 wikitext text/x-wiki '''Чылэ Тхьэрыӏо''' — 19-рэ лIэшIэгъум [[Адыгэ Хэку|Адыгэ Хэкум]] щыIэгъэ политическэ движениеу ыкIи идеологическэ зэзэгъыныгъэу щытыгъ. Ар адыгэ лIыкIохэм ыкIи цIыф жъугъэхэм къаштагъ. ТхьэрыIом хэтхэр Адыгэ Хэкур зэрагъэзэкъощтым ыкIи Урысыем къызэриубытырэм пэуцужьыщтхэу тхьэрыгъэх.<ref name=":0">Horak, William. November 2018 – May 2019. Social Revolution in Circassia: The Interdependence of Religion and the World-System. Kafkasya Çalışmaları - Sosyal Bilimler Dergisi, vol. 4, issue 7–8. ISSN 2149-9527.</ref><ref name=":1">Özsaray, Yunus Emre. 2012. Kafkas Toplumlarında Kurumlar: Sosyal ve Ekonomik Örgütlenme Biçimlerinde Değişim. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.</ref><ref name=":5">Дзамихов, К. Ф. 2014. Из документальной истории Кавказской войны: «Декларация черкесской независимости». Нальчик: Издательство КБИГИ РАН. ISBN 978-5-901497-78-4.</ref><ref name=":3" /> Адыгэ Хэкум ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм къарыкIыгъэ пащэхэм Чылэ Тхьэрыӏом шъыпкъагъэ фахъунэу тхьэрыгъэх ыкIи зэкъотыгъэ правительствэ зэхащагъ, ыкIи Чылэ Тхьэрыӏом къыхэкIыгъэ ужырэ движениехэр 1864-рэ илъэсым нэс лъыкIотагъэх.<ref name=":2">Terim, Şerafettin. 1976. Kafkas Tarihinde Abhazlar ve Çerkeslik Mefhumu. İstanbul: Minnetoğlu Kitabevi.</ref><ref name=":4" /> == Историе == Тарихъым къызэриIорэмкIэ Адыгэ Хэкум, ЗэтхьарIогъу зыфиIорэр цIыфхэр е унагъохэр шIоигъоныгъэкIэ зэкъохьэхэу щытыгъэ зэгурыIуэгъу.<ref>АУЛЪЭ, Пщымаф. 1791-1796 ИЛЪЭСХЭМ АЩЫIЭГЪЭ ШАПСЫГЪЭ ФЭКЪОЛI ЗАОМ ИОЧЕРК. ПСАЛЪ, vol. 11, issue 12. URL: https://elibrary.ru/item.asp?id=42344333</ref> Ащ имурад шъхьаIэр хэтхэр нэмыкIхэм ятеукъоныгъэ щыухъумэгъэныр арыгъэ. Мы куупхэр республикэ цIыкIухэм афэдэу щытыгъэх. Хэтхэм азыфагу къихъухьэрэ Iофхэр зэшIуахынэу ежьхэм я хьэкумхэр яIагъэх. ЧIыпIэ пэпчъхэм, унагъуэ зэмылIэужьыгъохэм къахэкIыгъэ зэтхьарIогъо бэ щыIагъэх.<ref name=":0222">Khan-Giray, Sultan. 1836. Записки о Черкесии (Notes on Circassia). URL: http://apsnyteka.org/file/Khan-Girey_Zapiski_o_Cherkesii_Nalchik_1978.pdf</ref> Чылэ ТхьэрыIом Адыгэ Хэкур пстэури мы шIыкIэмкIэ «лъэпкъ» тхьэрыIоу зэкъоигъэхьаным пылъыгъ.<ref name=":02" /><ref name=":32" /> ТхьэрыIо шIыныр адыгэ лъэпкъ хабзэм хэлъыгъ зэпхъырэхыгъэхэр зэшIохыгъэнымкIэ, ау Чылэ ТхьэрыIом мы хабзэр политическэ движениеу зэриушъомбгъугъ.<ref name=":12" /> ТхьэрыIом игупшысэ адыгэхэм ахэм 1800-рэ илъэсым ехъулIэу къахэжъугъ. 1830-рэ илъэсхэм Адыгэ Хэкум къэзыкIухьэгъэ [[Джеймс Станислав Белл]] ыкIи нэмыкI инджылызхэм къызэраIуагъэмкIэ, чылэ тхьэрыIор илъэс 30-кIэ узэкIэIэбэжьымэ рагъэжьагъ. Адыгэ Iуатэхэм къызэраIорэмкIэ, ар 1807-рэ илъэсым [[Къалэбатыкъо Хьатыкъуай]] зэхищагъ; БеллыкIи мы цIэр тхьэрыIом икъегъэжьакIоу къеIо.<ref name=":32" /><ref>July–August 1987. 19. Yüzyılın İkinci Yarısında Kafkas Halkları ve Dağlı Halkların Bağımsızlık Mücadelesi. Kafdağı. Ankara: Kuzey Kafkasya Kültür Derneği, vol. 1, issue 6–7.</ref> Беллым къызэриIуагъэмкIэ, адыгэ пащэхэу Хьаудыкъо Мансур фэдэхэм, чылэ тхьэрыIор хэкум икъэгъэухъумэнкIэ ыкIи зэкъозыгъэуIэрэ хабзэр пытэу гъэунэфыгъэнымкIэ амалэу алъытэгъагъ.<ref name=":32" /> ТхьэрыIо къэзыштэрэ цIыфхэр [[КъурIан]] лъапIэм тетхьарIохэу фаегъэх. Тхылъ лъапIэр шхонч лъэкъуитIухэм апашIэщтыгъ, ыкIи цIыфыр апэкIэ лъыкIуатэти, КъурIаныр ыIэкIэ къыштэти, нахьыжъхэм апэшIуэкIэ тхьэрыIо ышIыщтыгъ, ыкIи игущыIэхэр мырэущтэу къыригъэжьэщтыгъэх: «Мыр Тхьэм итхылъ, ыкIи сэ къасэIо…» ТхьэрыIор илъэс пшIыкIутфым къыщегъэжьагъэу хъулъфыгъэхэм пстэуми ашIыщтыгъэх. ТхьэрыIо шIыным пэуцужьыгъэ е хэмыт шIоигъогъэ чылэхэм е цIыфхэм щынагъошхохэр япэкокIыщтыгъэх, ащ хиубытэу хабзэм иIофшIакIохэм яунэхэр рагъэстыщтыгъэх е дзэкIэ къатеущтыгъэх. Шъолъыр горэхэм, гущыIэм пае хышъогум икъыблэ лъэныкъо, лIыкIохэм ячылэмэ ацIэкIэ тхьэрыIо ашIыщтыгъэ, ыкIи хэкум фэмыпэжхэр къэзыгъотхэрэм ыкIи къэзыIуатэхэрэм шIухьафтын аратынэу ахъщэ зэхаугъоящтыгъэ.<ref name=":33" /> ТхьэрыIо зышIырэ цIыфыр Адыгэ Хэкум шъыпкъагъэ фиIэнэу ыкIи япыйхэм, урысхэм, зыкIи ямызэпхынэу, сату дамыщIэнэу ыкIи зэпхыныгъэ ямыIэнэу тхьэрыщтыгъэ. Пыйхэм язэпхырэ цIыф пстэури къаIуатэнэу ыкIи ахэм ягъэпщынэн хэлэжьэнхэу афэгъэзэгъагъ. Джащ фэдэу тыгъуакIо е укIакIо фэдэ бзэджашIэхэр къаIуатэнэу ыкIи хьэкумым рагъэтынхэу япшъэрылъыгъ. ТхьэрыIо зышIырэ ужым бзэджэшIагъэу къаIожьхэрэм пщынэпкIэ атыралъхьэщтыгъэмэ, тхьэрыIор зэпызыутыхэрэм пщынэн лъэш агъотыщтыгъэ: цIыфым итхьэрыIо зэриукъуагъэр шъыпкъэу къагъэунэфыгъэмэ, псэкIэ хэкIодэщтыгъэ. Беллым къэIожьыныгъэм изакIэ къеIуатэ:<ref name=":33" /><blockquote>«ТхьэрыIо зышIыгъэ нэбгырэм, адэрэхэм афэдэу, аужырэ уахътэм бзэджэшIагъэу ышIагъэхэр къыIуатэнэу рагъэблэгъагъ. Ащ зи къэсIожьын сшIагъэп ыIуи, екIужьынэу фит ашIыгъ. Аущтэу щытми, неущым пчэдыжьым къыгъэзэжьи, хьэкумым тын фашIэу хьэ-коц мэтэ тфы-хы ыкIи фошъхъэ матэшхо къыхьыгъ, ыкIи пцIы зэриусыгъэм, ибзэджэшIагъэхэр зэришъошагъэм пае, шэйтаныр (е сэ зэрысшIошIырэмкIэ мэлэIич шIу горэ) чэщы пстэуми къызэрэщынагъэр къыIуагъ, ыкIи ащ ужым шъыпкъагъэкIэ къэIожьыныгъэ ышIыгъ.»</blockquote>Тхьэрыӏо Хасэхэр чылэ пэпчъ чIыпIэ хабзэу ыкIи тхьэрыIор гъэцэкIэгъэным пае зэхащэщтыгъэх. Ар зэтхьарIогъу пэпчъ яшIэныгъэкIэ къыхахыгъэ тхьаматэхэм (нахьыжъхэм) я кууп хэдзыгъэу щытыгъ. Ягъусэхэм къызахэзыхкIэ, мы нахьыжъхэм хьэкум шъыпкъэр ягупшысэкIэ ашIынэу, зы цIыфми фэмыпщынэхэу ыкIи яунашъохэр аукъонэу пара амыштэнэу тхьэрыщтыгъэх. Хьэкумым щыIэу щыхьатхэр цIыфхэм апэшIуэкIэ къызэрагъэлъэгъоу ыкIи зэпкъырахыгъэ ужым, Тхьэрыӏо Хасэр шъэхуакIэу зэдэгущыIэнхэу хэкIокIыщтыгъэх. ЗэгурыIоныгъэм къызэрехъулIэхэу, къагъэзэжъти яужырэ унашъор къыхахыгъэ тхьаматэм ишIуагъэкIэ къаIуатэщтыгъэ. Яфитыныгъэхэр граждан Iофхэми, чIыфэр къызэрагъэгъэзэжьырэм фэдэхэм, ахэхьэщтыгъэ. ЧIыфэ зытелъым ищыкIэгъэ тхьэрыIохэр ашIыгъэ ужым чIыфэр ритынэу пэуцужьыгъэмэ, чIыфэ къэзыхыжьырэм лъэныкъуитIуми язэтхьарIогъухэм я ТхьэрыIо Хасэмэ афэкъуанчъэшъущтыгъэ, чIыфэ зытелъым имылъку къытIупщынэу фитыныгъэ ыкIи IэпыIэгъу аригъэгъотынэу.<ref name=":34" /> 1831-рэ илъэсым, [[Занэкъо Сэфэрбий]] адыгэ кууп горэм тхьэрыIо аригъэшIыгъ.<ref>Khoon, Yahya. September 2015. "Prince of Circassia": Sefer Bey Zanuko and the Circassian Struggle for Independence. Journal of Caucasian Studies, vol. 1, issue 1. ISSN 2149-9527.</ref> Чылэ тхьэрыIом иапэрэ шIыкIэ зэхащэныр 1834-рэ илъэсым ишышъхьэIу мазэ [[нэтыхъуай]] пащэхэу Хьаудыкъо Мансур фэдэхэм япащэныгъэкIэ лъыкIотагъ, ыкIи 1837-рэ, 1838-рэ илъэсхэм нахь агъэкIэжъыгъ ыкIи хагъэхъуагъ.<ref name=":03" /><ref name=":13" /><ref name=":35">Bell, James Stanislaus. 1840. Journal of a Residence in Circassia: During the Years 1837, 1838 and 1839 : in 2 Volumes. Vol. 1. London, Dover Street: Edward Moxon. URL: https://books.google.com.tr/books/about/Journal_of_a_Residence_in_Circassia.html?id=nx1DAAAAcAAJ&redir_esc=y</ref> ТхьэрыIор унэ пэпчъ щырагъэшIыщтыгъэ, зауалэкIэ лъыгъэчъэни хэтэу. Беллым къызэритхыгъэмкIэ, чылэ тхьэрыIо зымышIыгъэхэр движением хэтхэм пыеу алъытэщтыгъэх. Мы движениер лъагъэкIотэным пае, Занэкъо Сэфэрбий фэдэ пащэхэр шъолъырхэм къакIухьагъэх. 1838-рэ илъэсым ехъулIэу, мы движением ишIуагъэкIэ цIыф мин пчъагъэмэ тхьэрыIо ашIыгъ.<ref name=":13" /> Движениер шъолъырыбэмэ ахэхьагъ, ахэм ащыщых Шапсыгъ, Натыхъуай, ыкIи Абдзах, ау ахэмкIэ къэмыухэу.<ref name=":35" /> Шапсыгъэ шъолъырым чылэ тхьэрыIор рагъэшIыным пае хасэхэр, хьэдагъэ шхынхэм фэдэ цIыф жъугъэ зэхахьэхэм ащырагъэкIокIыщтыгъэ.<ref name=":36" /> Чылэ тхьэрыIор хэкум ихьылIэгъэ зэгумырыIоныгъэхэр зэшIохыгъэнымкIэ политическэ Iэмэ-псымэу щытыгъ. 1837-рэ илъэсым Шапсыгъэ шъолъырым щызэхащэгъэ тхьэрыIо хасэм, блэкIыгъэ зэгумырыIоныгъэхэр зэшIуихынхэу ыкIи мы куупхэр урыс дзэхэм ямыдэIэпыIэнхэу, хэкум рафыгъэгъэ лъэпкъышъхьэ унагъохэр тхьэрыIом ишIуагъэкIэ къыригъэгъэзэжьыгъэх.<ref>Bell, James Stanislaus. 1840. Journal of a Residence in Circassia During the Years 1837,1838, and 1839. Vol. 2. E. Moxon. URL: https://www.google.com.tr/books/edition/Journal_of_a_Residence_in_Circassia_Duri/SNlAAQAAMAAJ?hl=tr&gbpv=0</ref> 1829-рэ илъэсым иIоныгъо мазэ и 14-м [[Treaty of Adrianople (1829)|Адрианополь Зэзэгъыныгъэм]] Iэ традзагъ,<ref name="Acton">Acton, John Emerich Edward Dalberg. 1907. The Cambridge Modern History. Macmillan & Co, p. 202.</ref> ащ къызэриIорэмкIэ Осман Империем Адыгэ Хэкур Урысыем ритыгъ. 1837-рэ илъэсым, Чылэ ТхьэрыIо Хасэр зэуIуи Адрианополь Зэзэгъыныгъэр пшъыпкъэп ыIуи къыкIутыгъ, Адыгэ Хэкур Осман Империем зыкIи зэрэхэмытыгъэр къыхигъэщэу.<ref name=":42">Aşemez, H. December 1973. Adığey (Çerkesya)'nın Kısa Tarihi. Kafkasya. Ankara: İzzet Aydemir, vol. 10, issue 39–42.</ref><ref>Köremezli, İbrahim. 2004. The Place of the Ottoman Empire in the Russo-Circassian War (1830-1864). Master's thesis, Bilkent University, Ankara.</ref> 1838-рэ илъэсым, Чылэ ТхьэрыIо Хасэм дунаем илъэпкъхэм зыкъафигъази къэIогъэ тхылъ къыдигъэкIыгъ:<ref name=":42" /> <blockquote>Непэ тэ къытхэзэухьэрэ ыкIи тиХэку хэзыуцухьагъэ урыс дзэкIолI мин шъэ пчъагъэхэр неущ шъури къыжъудэзэощтых. Тикъушъхьэхэр Тыркуемрэ Иранымрэ япытэпIэу ыкIи япчъэу щытых; тэ тыкIодымэ, мы къэралхэр ухъумакIо ямыIэу къэнэщтых. Тэ Урысыем мурад лъапIэм пае тызэрэпэуцужьырэр ыкIи текIоныгъэхэр къызэрэдахыгъэр зэкIэми ашIэрэ Iоф. Ащ емылъытыгъэу, тиХэку картэхэм Урысыем хэхьэу къащагъэлъагъо. Урысыем КъохьэпIэ къэралхэм араIо адыгэхэр ежь итабэхэу, е адыгэхэр шIукIэ зэгурыIогъуайхэу ыкIи хабзэкIэ пIугъуайхэу, хъункIакIохэу щытыхэу. Мы урысхэм япцIы бзэджэшIагъэхэм лъэшэу тыпэуцужьы! Урыс къэкощыгъэ мин пчъагъэхэр тэ тизэфагу хэтых. Ахэм ежь яцивилизацие нахьи тишъуитыгъэ нахь къыхахы.</blockquote> 1835-рэ илъэсым тхыгъэ урыс дзэ тхылъхэм къызэралъытэрэмкIэ, Сэфэрбий чылэ тхьэрыIор цIыфхэм ахэзыпхъуагъэ зэхащакIо шъхьаIэу щытыгъ.<ref name=":52" /> 1839-рэ илъэсым, Чылэ ТхьэрыIо Хасэр Чылэ ТхьэрыIом ишапхъэхэр гъэунэфыгъэным пае [[Шапсыгъ]] шъолъырым щызэуIугъ.<ref name=":43" /> Хасэр Адыгэ Хэкум ицIыфхэм апае хабзэ шъхьаIиблымкIэ зэгурыIуагъэх:<ref name=":22" /><ref name=":37" /> == Зэпыщэхэр == rs89ou9n7snrlef5m5qm2pacti3p67c 16980 16979 2026-04-16T17:58:23Z Angell Eyes 7493 16980 wikitext text/x-wiki '''Чылэ Тхьэрыӏо''' — 19-рэ лIэшIэгъум [[Адыгэ Хэку|Адыгэ Хэкум]] щыIэгъэ политическэ движениеу ыкIи идеологическэ зэзэгъыныгъэу щытыгъ. Ар адыгэ лIыкIохэм ыкIи цIыф жъугъэхэм къаштагъ. ТхьэрыIом хэтхэр Адыгэ Хэкур зэрагъэзэкъощтым ыкIи Урысыем къызэриубытырэм пэуцужьыщтхэу тхьэрыгъэх.<ref name=":0">Horak, William. November 2018 – May 2019. Social Revolution in Circassia: The Interdependence of Religion and the World-System. Kafkasya Çalışmaları - Sosyal Bilimler Dergisi, vol. 4, issue 7–8. ISSN 2149-9527.</ref><ref name=":1">Özsaray, Yunus Emre. 2012. Kafkas Toplumlarında Kurumlar: Sosyal ve Ekonomik Örgütlenme Biçimlerinde Değişim. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.</ref><ref name=":5">Дзамихов, К. Ф. 2014. Из документальной истории Кавказской войны: «Декларация черкесской независимости». Нальчик: Издательство КБИГИ РАН. ISBN 978-5-901497-78-4.</ref><ref name=":3" /> Адыгэ Хэкум ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм къарыкIыгъэ пащэхэм Чылэ Тхьэрыӏом шъыпкъагъэ фахъунэу тхьэрыгъэх ыкIи зэкъотыгъэ правительствэ зэхащагъ, ыкIи Чылэ Тхьэрыӏом къыхэкIыгъэ ужырэ движениехэр 1864-рэ илъэсым нэс лъыкIотагъэх.<ref name=":2">Terim, Şerafettin. 1976. Kafkas Tarihinde Abhazlar ve Çerkeslik Mefhumu. İstanbul: Minnetoğlu Kitabevi.</ref><ref name=":4" /> == Историе == Тарихъым къызэриIорэмкIэ Адыгэ Хэкум, ЗэтхьарIогъу зыфиIорэр цIыфхэр е унагъохэр шIоигъоныгъэкIэ зэкъохьэхэу щытыгъэ зэгурыIуэгъу.<ref>АУЛЪЭ, Пщымаф. 1791-1796 ИЛЪЭСХЭМ АЩЫIЭГЪЭ ШАПСЫГЪЭ ФЭКЪОЛI ЗАОМ ИОЧЕРК. ПСАЛЪ, vol. 11, issue 12. URL: https://elibrary.ru/item.asp?id=42344333</ref> Ащ имурад шъхьаIэр хэтхэр нэмыкIхэм ятеукъоныгъэ щыухъумэгъэныр арыгъэ. Мы куупхэр республикэ цIыкIухэм афэдэу щытыгъэх. Хэтхэм азыфагу къихъухьэрэ Iофхэр зэшIуахынэу ежьхэм я хьэкумхэр яIагъэх. ЧIыпIэ пэпчъхэм, унагъуэ зэмылIэужьыгъохэм къахэкIыгъэ зэтхьарIогъо бэ щыIагъэх.<ref name=":0222">Khan-Giray, Sultan. 1836. Записки о Черкесии (Notes on Circassia). URL: http://apsnyteka.org/file/Khan-Girey_Zapiski_o_Cherkesii_Nalchik_1978.pdf</ref> Чылэ ТхьэрыIом Адыгэ Хэкур пстэури мы шIыкIэмкIэ «лъэпкъ» тхьэрыIоу зэкъоигъэхьаным пылъыгъ.<ref name=":02" /><ref name=":32" /> ТхьэрыIо шIыныр адыгэ лъэпкъ хабзэм хэлъыгъ зэпхъырэхыгъэхэр зэшIохыгъэнымкIэ, ау Чылэ ТхьэрыIом мы хабзэр политическэ движениеу зэриушъомбгъугъ.<ref name=":12" /> ТхьэрыIом игупшысэ адыгэхэм ахэм 1800-рэ илъэсым ехъулIэу къахэжъугъ. 1830-рэ илъэсхэм Адыгэ Хэкум къэзыкIухьэгъэ [[Джеймс Станислав Белл]] ыкIи нэмыкI инджылызхэм къызэраIуагъэмкIэ, чылэ тхьэрыIор илъэс 30-кIэ узэкIэIэбэжьымэ рагъэжьагъ. Адыгэ Iуатэхэм къызэраIорэмкIэ, ар 1807-рэ илъэсым [[Къалэбатыкъо Хьатыкъуай]] зэхищагъ; БеллыкIи мы цIэр тхьэрыIом икъегъэжьакIоу къеIо.<ref name=":32" /><ref>July–August 1987. 19. Yüzyılın İkinci Yarısında Kafkas Halkları ve Dağlı Halkların Bağımsızlık Mücadelesi. Kafdağı. Ankara: Kuzey Kafkasya Kültür Derneği, vol. 1, issue 6–7.</ref> Беллым къызэриIуагъэмкIэ, адыгэ пащэхэу Хьаудыкъо Мансур фэдэхэм, чылэ тхьэрыIор хэкум икъэгъэухъумэнкIэ ыкIи зэкъозыгъэуIэрэ хабзэр пытэу гъэунэфыгъэнымкIэ амалэу алъытэгъагъ.<ref name=":32" /> ТхьэрыIо къэзыштэрэ цIыфхэр [[КъурIан]] лъапIэм тетхьарIохэу фаегъэх. Тхылъ лъапIэр шхонч лъэкъуитIухэм апашIэщтыгъ, ыкIи цIыфыр апэкIэ лъыкIуатэти, КъурIаныр ыIэкIэ къыштэти, нахьыжъхэм апэшIуэкIэ тхьэрыIо ышIыщтыгъ, ыкIи игущыIэхэр мырэущтэу къыригъэжьэщтыгъэх: «Мыр Тхьэм итхылъ, ыкIи сэ къасэIо…» ТхьэрыIор илъэс пшIыкIутфым къыщегъэжьагъэу хъулъфыгъэхэм пстэуми ашIыщтыгъэх. ТхьэрыIо шIыным пэуцужьыгъэ е хэмыт шIоигъогъэ чылэхэм е цIыфхэм щынагъошхохэр япэкокIыщтыгъэх, ащ хиубытэу хабзэм иIофшIакIохэм яунэхэр рагъэстыщтыгъэх е дзэкIэ къатеущтыгъэх. Шъолъыр горэхэм, гущыIэм пае хышъогум икъыблэ лъэныкъо, лIыкIохэм ячылэмэ ацIэкIэ тхьэрыIо ашIыщтыгъэ, ыкIи хэкум фэмыпэжхэр къэзыгъотхэрэм ыкIи къэзыIуатэхэрэм шIухьафтын аратынэу ахъщэ зэхаугъоящтыгъэ.<ref name=":33" /> ТхьэрыIо зышIырэ цIыфыр Адыгэ Хэкум шъыпкъагъэ фиIэнэу ыкIи япыйхэм, урысхэм, зыкIи ямызэпхынэу, сату дамыщIэнэу ыкIи зэпхыныгъэ ямыIэнэу тхьэрыщтыгъэ. Пыйхэм язэпхырэ цIыф пстэури къаIуатэнэу ыкIи ахэм ягъэпщынэн хэлэжьэнхэу афэгъэзэгъагъ. Джащ фэдэу тыгъуакIо е укIакIо фэдэ бзэджашIэхэр къаIуатэнэу ыкIи хьэкумым рагъэтынхэу япшъэрылъыгъ. ТхьэрыIо зышIырэ ужым бзэджэшIагъэу къаIожьхэрэм пщынэпкIэ атыралъхьэщтыгъэмэ, тхьэрыIор зэпызыутыхэрэм пщынэн лъэш агъотыщтыгъэ: цIыфым итхьэрыIо зэриукъуагъэр шъыпкъэу къагъэунэфыгъэмэ, псэкIэ хэкIодэщтыгъэ. Беллым къэIожьыныгъэм изакIэ къеIуатэ:<ref name=":33" /><blockquote>«ТхьэрыIо зышIыгъэ нэбгырэм, адэрэхэм афэдэу, аужырэ уахътэм бзэджэшIагъэу ышIагъэхэр къыIуатэнэу рагъэблэгъагъ. Ащ зи къэсIожьын сшIагъэп ыIуи, екIужьынэу фит ашIыгъ. Аущтэу щытми, неущым пчэдыжьым къыгъэзэжьи, хьэкумым тын фашIэу хьэ-коц мэтэ тфы-хы ыкIи фошъхъэ матэшхо къыхьыгъ, ыкIи пцIы зэриусыгъэм, ибзэджэшIагъэхэр зэришъошагъэм пае, шэйтаныр (е сэ зэрысшIошIырэмкIэ мэлэIич шIу горэ) чэщы пстэуми къызэрэщынагъэр къыIуагъ, ыкIи ащ ужым шъыпкъагъэкIэ къэIожьыныгъэ ышIыгъ.»</blockquote>Тхьэрыӏо Хасэхэр чылэ пэпчъ чIыпIэ хабзэу ыкIи тхьэрыIор гъэцэкIэгъэным пае зэхащэщтыгъэх. Ар зэтхьарIогъу пэпчъ яшIэныгъэкIэ къыхахыгъэ тхьаматэхэм (нахьыжъхэм) я кууп хэдзыгъэу щытыгъ. Ягъусэхэм къызахэзыхкIэ, мы нахьыжъхэм хьэкум шъыпкъэр ягупшысэкIэ ашIынэу, зы цIыфми фэмыпщынэхэу ыкIи яунашъохэр аукъонэу пара амыштэнэу тхьэрыщтыгъэх. Хьэкумым щыIэу щыхьатхэр цIыфхэм апэшIуэкIэ къызэрагъэлъэгъоу ыкIи зэпкъырахыгъэ ужым, Тхьэрыӏо Хасэр шъэхуакIэу зэдэгущыIэнхэу хэкIокIыщтыгъэх. ЗэгурыIоныгъэм къызэрехъулIэхэу, къагъэзэжъти яужырэ унашъор къыхахыгъэ тхьаматэм ишIуагъэкIэ къаIуатэщтыгъэ. Яфитыныгъэхэр граждан Iофхэми, чIыфэр къызэрагъэгъэзэжьырэм фэдэхэм, ахэхьэщтыгъэ. ЧIыфэ зытелъым ищыкIэгъэ тхьэрыIохэр ашIыгъэ ужым чIыфэр ритынэу пэуцужьыгъэмэ, чIыфэ къэзыхыжьырэм лъэныкъуитIуми язэтхьарIогъухэм я ТхьэрыIо Хасэмэ афэкъуанчъэшъущтыгъэ, чIыфэ зытелъым имылъку къытIупщынэу фитыныгъэ ыкIи IэпыIэгъу аригъэгъотынэу.<ref name=":34" /> 1831-рэ илъэсым, [[Занэкъо Сэфэрбий]] адыгэ кууп горэм тхьэрыIо аригъэшIыгъ.<ref>Khoon, Yahya. September 2015. "Prince of Circassia": Sefer Bey Zanuko and the Circassian Struggle for Independence. Journal of Caucasian Studies, vol. 1, issue 1. ISSN 2149-9527.</ref> Чылэ тхьэрыIом иапэрэ шIыкIэ зэхащэныр 1834-рэ илъэсым ишышъхьэIу мазэ [[нэтыхъуай]] пащэхэу Хьаудыкъо Мансур фэдэхэм япащэныгъэкIэ лъыкIотагъ, ыкIи 1837-рэ, 1838-рэ илъэсхэм нахь агъэкIэжъыгъ ыкIи хагъэхъуагъ.<ref name=":03" /><ref name=":13" /><ref name=":35">Bell, James Stanislaus. 1840. Journal of a Residence in Circassia: During the Years 1837, 1838 and 1839 : in 2 Volumes. Vol. 1. London, Dover Street: Edward Moxon. URL: https://books.google.com.tr/books/about/Journal_of_a_Residence_in_Circassia.html?id=nx1DAAAAcAAJ&redir_esc=y</ref> ТхьэрыIор унэ пэпчъ щырагъэшIыщтыгъэ, зауалэкIэ лъыгъэчъэни хэтэу. Беллым къызэритхыгъэмкIэ, чылэ тхьэрыIо зымышIыгъэхэр движением хэтхэм пыеу алъытэщтыгъэх. Мы движениер лъагъэкIотэным пае, Занэкъо Сэфэрбий фэдэ пащэхэр шъолъырхэм къакIухьагъэх. 1838-рэ илъэсым ехъулIэу, мы движением ишIуагъэкIэ цIыф мин пчъагъэмэ тхьэрыIо ашIыгъ.<ref name=":13" /> Движениер шъолъырыбэмэ ахэхьагъ, ахэм ащыщых Шапсыгъ, Натыхъуай, ыкIи Абдзах, ау ахэмкIэ къэмыухэу.<ref name=":35" /> Шапсыгъэ шъолъырым чылэ тхьэрыIор рагъэшIыным пае хасэхэр, хьэдагъэ шхынхэм фэдэ цIыф жъугъэ зэхахьэхэм ащырагъэкIокIыщтыгъэ.<ref name=":36" /> Чылэ тхьэрыIор хэкум ихьылIэгъэ зэгумырыIоныгъэхэр зэшIохыгъэнымкIэ политическэ Iэмэ-псымэу щытыгъ. 1837-рэ илъэсым Шапсыгъэ шъолъырым щызэхащэгъэ тхьэрыIо хасэм, блэкIыгъэ зэгумырыIоныгъэхэр зэшIуихынхэу ыкIи мы куупхэр урыс дзэхэм ямыдэIэпыIэнхэу, хэкум рафыгъэгъэ лъэпкъышъхьэ унагъохэр тхьэрыIом ишIуагъэкIэ къыригъэгъэзэжьыгъэх.<ref>Bell, James Stanislaus. 1840. Journal of a Residence in Circassia During the Years 1837,1838, and 1839. Vol. 2. E. Moxon. URL: https://www.google.com.tr/books/edition/Journal_of_a_Residence_in_Circassia_Duri/SNlAAQAAMAAJ?hl=tr&gbpv=0</ref> 1829-рэ илъэсым иIоныгъо мазэ и 14-м [[Treaty of Adrianople (1829)|Адрианополь Зэзэгъыныгъэм]] Iэ традзагъ,<ref name="Acton">Acton, John Emerich Edward Dalberg. 1907. The Cambridge Modern History. Macmillan & Co, p. 202.</ref> ащ къызэриIорэмкIэ Осман Империем Адыгэ Хэкур Урысыем ритыгъ. 1837-рэ илъэсым, Чылэ ТхьэрыIо Хасэр зэуIуи Адрианополь Зэзэгъыныгъэр пшъыпкъэп ыIуи къыкIутыгъ, Адыгэ Хэкур Осман Империем зыкIи зэрэхэмытыгъэр къыхигъэщэу.<ref name=":42">Aşemez, H. December 1973. Adığey (Çerkesya)'nın Kısa Tarihi. Kafkasya. Ankara: İzzet Aydemir, vol. 10, issue 39–42.</ref><ref>Köremezli, İbrahim. 2004. The Place of the Ottoman Empire in the Russo-Circassian War (1830-1864). Master's thesis, Bilkent University, Ankara.</ref> 1838-рэ илъэсым, Чылэ ТхьэрыIо Хасэм дунаем илъэпкъхэм зыкъафигъази къэIогъэ тхылъ къыдигъэкIыгъ:<ref name=":42" /> <blockquote>Непэ тэ къытхэзэухьэрэ ыкIи тиХэку хэзыуцухьагъэ урыс дзэкIолI мин шъэ пчъагъэхэр неущ шъури къыжъудэзэощтых. Тикъушъхьэхэр Тыркуемрэ Иранымрэ япытэпIэу ыкIи япчъэу щытых; тэ тыкIодымэ, мы къэралхэр ухъумакIо ямыIэу къэнэщтых. Тэ Урысыем мурад лъапIэм пае тызэрэпэуцужьырэр ыкIи текIоныгъэхэр къызэрэдахыгъэр зэкIэми ашIэрэ Iоф. Ащ емылъытыгъэу, тиХэку картэхэм Урысыем хэхьэу къащагъэлъагъо. Урысыем КъохьэпIэ къэралхэм араIо адыгэхэр ежь итабэхэу, е адыгэхэр шIукIэ зэгурыIогъуайхэу ыкIи хабзэкIэ пIугъуайхэу, хъункIакIохэу щытыхэу. Мы урысхэм япцIы бзэджэшIагъэхэм лъэшэу тыпэуцужьы! Урыс къэкощыгъэ мин пчъагъэхэр тэ тизэфагу хэтых. Ахэм ежь яцивилизацие нахьи тишъуитыгъэ нахь къыхахы.</blockquote> 1835-рэ илъэсым тхыгъэ урыс дзэ тхылъхэм къызэралъытэрэмкIэ, Сэфэрбий чылэ тхьэрыIор цIыфхэм ахэзыпхъуагъэ зэхащакIо шъхьаIэу щытыгъ.<ref name=":52" /> 1839-рэ илъэсым, Чылэ ТхьэрыIо Хасэр Чылэ ТхьэрыIом ишапхъэхэр гъэунэфыгъэным пае [[Шапсыгъ]] шъолъырым щызэуIугъ.<ref name=":43" /> Хасэр Адыгэ Хэкум ицIыфхэм апае хабзэ шъхьаIиблымкIэ зэгурыIуагъэх:<ref name=":22" /><ref name=":37" /> # Хы Къаспымрэ Хы ШIуцIэмрэ азыфагу дэлъ чIыгур зы хэку, ащ исыр зы лъэпкъ. # Урысхэр Кавказым икъежьапIэм къыщыублагъэу ипыйх. # Кавказым исхэм урысхэм зыкIи япхыныгъэ е сату зэпхыныгъэ яIэщтэп. # ЦIыф пэпчъ ипсэ ыкIи имылъку къэмыгъанэу Урысыем кIэухым нэс пэуцужьыщт. # ТхьэрыIор зэпызыутырэ цIыфхэм хьэдагъэм нэсрэ пщынэнхэр атыралъхьащтых. # ЦIыфхэр тыгъуакIохэм ыкIи бзэджэшIагъэхэм ащыпэчыжьэнхэ фае; ахэр зылъэгъухэрэм бзэджашIэхэр агъэпщынэнхэм пае къаIуатэнхэ фае. # БзэджэшIагъэ шIомыигъоу зышIыгъэхэм къаIожьын фае. ТхьэрыIом ихабзэхэр цIыфхэм пытэу агъэцэкIэнхэу фаегъэх. ТхьэрыIор зэпызыутырэхэр япсэкIэ хэкIодэщтыгъэх.<ref name=":6">Клычников, Ю. Ю. 2002. Российская политика на Северном Кавказе (1827-1840 гг.). Пятигорск.</ref> Адыгэ лIэкъо жъугъэхэм мы пшъэрылъхэмкIэ зэпхыгъэхэу залъытэти, 1864-рэ илъэсым нэс пэуцужьыныгъэр лъыкIотагъ.<ref name=":23" /> ЦIыф горэм шъугъу къэщэфыным нэмыкI мурадкIэ урысхэм зэпхыныгъэ адишIыгъэмэ, цу тIокIырэ плIырэ пщынэпкIэу атыралъхьэщтыгъ. ЦIыфым апшъэкIэ чылэ тхьэрыIо ышIыгъэу ыкIи ар зэриукъуагъэр шъыпкъэу къагъэунэфыгъэмэ, ипсэ хэкIодэщтыгъэ. А нэбгырэм изэтхьарIогъу мы хьэдагъэ унашъор пщынэпкIэу цу шъитIу къатызэ псыхьэжьын фитыгъэх. Мэщыт хъутбэхэр цIыфхэр тхьэрыIо шIыным фагъэхьэзырынхэм пае агъэфедэщтыгъэх, ащ ипшъэрылъхэр ыкIи хабзэр зэпызыутырэхэр гъэпщынэгъэн зэрэфаер къагурыагъаIоу.<ref name=":38" /> 1839-рэ илъэсым иужыIокIэ, Абдзах шъолъырым урысхэм мамырыгъэмкIэ къахьыгъэ пшъэрылъыр хасэм зэдэгущыIэнхэу къытыриуцуагъ. Чылэ ТхьэрыIо Хасэр Абдзах шъолъырым щызэуIугъ шапхъэхэм ахэплъэнхэу ыкIи урыс дзэхэр Темыр Кавказым пстэуми къызэрыкIыжьыхэрэ амалымкIэ закъу Урысыемрэ мамырыгъэ зэрашIын алъэкIыщтыр унашъо ашIыгъ.<ref name=":44" /> Чылэ ТхьэрыIом ишапхъэхэр Адыгэ Хэкум и Шъхьафитыныгъэ Декларацием къыщыхаутыгъэх, мы тхылъыр Еуропэмрэ Азиемрэ япачъыхьэхэм афэгъэхьыгъагъ.<ref name=":53" /><ref>Трахо, Р. 1992. Черкесы. Нальчик: Общество любителей книги Кабардино-Балкарской Республики.</ref> Зэхахьэхэр зэухым, лIыкIохэр яполитическэ еплъыкIэхэр дунай лъэпкъхэм ярагъэшIэным пае Истамбыл кIуагъэх.<ref name=":62" /> Адыгэ Ныпыр тхьэрыIом итамыгъэу щытыгъ.<ref name=":39" /> == Зэпыщэхэр == ed5ax8oyxbhdkgtl90sxfz8tfmqi84g 16981 16980 2026-04-16T18:01:17Z Angell Eyes 7493 16981 wikitext text/x-wiki '''Чылэ Тхьэрыӏо''' — 19-рэ лIэшIэгъум [[Адыгэ Хэку|Адыгэ Хэкум]] щыIэгъэ политическэ движениеу ыкIи идеологическэ зэзэгъыныгъэу щытыгъ. Ар адыгэ лIыкIохэм ыкIи цIыф жъугъэхэм къаштагъ. ТхьэрыIом хэтхэр Адыгэ Хэкур зэрагъэзэкъощтым ыкIи Урысыем къызэриубытырэм пэуцужьыщтхэу тхьэрыгъэх.<ref name=":0">Horak, William. November 2018 – May 2019. Social Revolution in Circassia: The Interdependence of Religion and the World-System. Kafkasya Çalışmaları - Sosyal Bilimler Dergisi, vol. 4, issue 7–8. ISSN 2149-9527.</ref><ref name=":1">Özsaray, Yunus Emre. 2012. Kafkas Toplumlarında Kurumlar: Sosyal ve Ekonomik Örgütlenme Biçimlerinde Değişim. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.</ref><ref name=":5">Дзамихов, К. Ф. 2014. Из документальной истории Кавказской войны: «Декларация черкесской независимости». Нальчик: Издательство КБИГИ РАН. ISBN 978-5-901497-78-4.</ref> Адыгэ Хэкум ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм къарыкIыгъэ пащэхэм Чылэ Тхьэрыӏом шъыпкъагъэ фахъунэу тхьэрыгъэх ыкIи зэкъотыгъэ правительствэ зэхащагъ, ыкIи Чылэ Тхьэрыӏом къыхэкIыгъэ ужырэ движениехэр 1864-рэ илъэсым нэс лъыкIотагъэх.<ref name=":2">Terim, Şerafettin. 1976. Kafkas Tarihinde Abhazlar ve Çerkeslik Mefhumu. İstanbul: Minnetoğlu Kitabevi.</ref><ref name=":4" /> == Историе == Тарихъым къызэриIорэмкIэ Адыгэ Хэкум, ЗэтхьарIогъу зыфиIорэр цIыфхэр е унагъохэр шIоигъоныгъэкIэ зэкъохьэхэу щытыгъэ зэгурыIуэгъу.<ref>АУЛЪЭ, Пщымаф. 1791-1796 ИЛЪЭСХЭМ АЩЫIЭГЪЭ ШАПСЫГЪЭ ФЭКЪОЛI ЗАОМ ИОЧЕРК. ПСАЛЪ, vol. 11, issue 12. URL: https://elibrary.ru/item.asp?id=42344333</ref> Ащ имурад шъхьаIэр хэтхэр нэмыкIхэм ятеукъоныгъэ щыухъумэгъэныр арыгъэ. Мы куупхэр республикэ цIыкIухэм афэдэу щытыгъэх. Хэтхэм азыфагу къихъухьэрэ Iофхэр зэшIуахынэу ежьхэм я хьэкумхэр яIагъэх. ЧIыпIэ пэпчъхэм, унагъуэ зэмылIэужьыгъохэм къахэкIыгъэ зэтхьарIогъо бэ щыIагъэх.<ref name=":0222">Khan-Giray, Sultan. 1836. Записки о Черкесии (Notes on Circassia). URL: http://apsnyteka.org/file/Khan-Girey_Zapiski_o_Cherkesii_Nalchik_1978.pdf</ref> Чылэ ТхьэрыIом Адыгэ Хэкур пстэури мы шIыкIэмкIэ «лъэпкъ» тхьэрыIоу зэкъоигъэхьаным пылъыгъ. ТхьэрыIо шIыныр адыгэ лъэпкъ хабзэм хэлъыгъ зэпхъырэхыгъэхэр зэшIохыгъэнымкIэ, ау Чылэ ТхьэрыIом мы хабзэр политическэ движениеу зэриушъомбгъугъ.<ref name=":12" /> ТхьэрыIом игупшысэ адыгэхэм ахэм 1800-рэ илъэсым ехъулIэу къахэжъугъ. 1830-рэ илъэсхэм Адыгэ Хэкум къэзыкIухьэгъэ [[Джеймс Станислав Белл]] ыкIи нэмыкI инджылызхэм къызэраIуагъэмкIэ, чылэ тхьэрыIор илъэс 30-кIэ узэкIэIэбэжьымэ рагъэжьагъ. Адыгэ Iуатэхэм къызэраIорэмкIэ, ар 1807-рэ илъэсым [[Къалэбатыкъо Хьатыкъуай]] зэхищагъ; БеллыкIи мы цIэр тхьэрыIом икъегъэжьакIоу къеIо.<ref>July–August 1987. 19. Yüzyılın İkinci Yarısında Kafkas Halkları ve Dağlı Halkların Bağımsızlık Mücadelesi. Kafdağı. Ankara: Kuzey Kafkasya Kültür Derneği, vol. 1, issue 6–7.</ref> Беллым къызэриIуагъэмкIэ, адыгэ пащэхэу Хьаудыкъо Мансур фэдэхэм, чылэ тхьэрыIор хэкум икъэгъэухъумэнкIэ ыкIи зэкъозыгъэуIэрэ хабзэр пытэу гъэунэфыгъэнымкIэ амалэу алъытэгъагъ. ТхьэрыIо къэзыштэрэ цIыфхэр [[КъурIан]] лъапIэм тетхьарIохэу фаегъэх. Тхылъ лъапIэр шхонч лъэкъуитIухэм апашIэщтыгъ, ыкIи цIыфыр апэкIэ лъыкIуатэти, КъурIаныр ыIэкIэ къыштэти, нахьыжъхэм апэшIуэкIэ тхьэрыIо ышIыщтыгъ, ыкIи игущыIэхэр мырэущтэу къыригъэжьэщтыгъэх: «Мыр Тхьэм итхылъ, ыкIи сэ къасэIо…» ТхьэрыIор илъэс пшIыкIутфым къыщегъэжьагъэу хъулъфыгъэхэм пстэуми ашIыщтыгъэх. ТхьэрыIо шIыным пэуцужьыгъэ е хэмыт шIоигъогъэ чылэхэм е цIыфхэм щынагъошхохэр япэкокIыщтыгъэх, ащ хиубытэу хабзэм иIофшIакIохэм яунэхэр рагъэстыщтыгъэх е дзэкIэ къатеущтыгъэх. Шъолъыр горэхэм, гущыIэм пае хышъогум икъыблэ лъэныкъо, лIыкIохэм ячылэмэ ацIэкIэ тхьэрыIо ашIыщтыгъэ, ыкIи хэкум фэмыпэжхэр къэзыгъотхэрэм ыкIи къэзыIуатэхэрэм шIухьафтын аратынэу ахъщэ зэхаугъоящтыгъэ.<ref name=":33" /> ТхьэрыIо зышIырэ цIыфыр Адыгэ Хэкум шъыпкъагъэ фиIэнэу ыкIи япыйхэм, урысхэм, зыкIи ямызэпхынэу, сату дамыщIэнэу ыкIи зэпхыныгъэ ямыIэнэу тхьэрыщтыгъэ. Пыйхэм язэпхырэ цIыф пстэури къаIуатэнэу ыкIи ахэм ягъэпщынэн хэлэжьэнхэу афэгъэзэгъагъ. Джащ фэдэу тыгъуакIо е укIакIо фэдэ бзэджашIэхэр къаIуатэнэу ыкIи хьэкумым рагъэтынхэу япшъэрылъыгъ. ТхьэрыIо зышIырэ ужым бзэджэшIагъэу къаIожьхэрэм пщынэпкIэ атыралъхьэщтыгъэмэ, тхьэрыIор зэпызыутыхэрэм пщынэн лъэш агъотыщтыгъэ: цIыфым итхьэрыIо зэриукъуагъэр шъыпкъэу къагъэунэфыгъэмэ, псэкIэ хэкIодэщтыгъэ. Беллым къэIожьыныгъэм изакIэ къеIуатэ:<blockquote>«ТхьэрыIо зышIыгъэ нэбгырэм, адэрэхэм афэдэу, аужырэ уахътэм бзэджэшIагъэу ышIагъэхэр къыIуатэнэу рагъэблэгъагъ. Ащ зи къэсIожьын сшIагъэп ыIуи, екIужьынэу фит ашIыгъ. Аущтэу щытми, неущым пчэдыжьым къыгъэзэжьи, хьэкумым тын фашIэу хьэ-коц мэтэ тфы-хы ыкIи фошъхъэ матэшхо къыхьыгъ, ыкIи пцIы зэриусыгъэм, ибзэджэшIагъэхэр зэришъошагъэм пае, шэйтаныр (е сэ зэрысшIошIырэмкIэ мэлэIич шIу горэ) чэщы пстэуми къызэрэщынагъэр къыIуагъ, ыкIи ащ ужым шъыпкъагъэкIэ къэIожьыныгъэ ышIыгъ.»</blockquote>Тхьэрыӏо Хасэхэр чылэ пэпчъ чIыпIэ хабзэу ыкIи тхьэрыIор гъэцэкIэгъэным пае зэхащэщтыгъэх. Ар зэтхьарIогъу пэпчъ яшIэныгъэкIэ къыхахыгъэ тхьаматэхэм (нахьыжъхэм) я кууп хэдзыгъэу щытыгъ. Ягъусэхэм къызахэзыхкIэ, мы нахьыжъхэм хьэкум шъыпкъэр ягупшысэкIэ ашIынэу, зы цIыфми фэмыпщынэхэу ыкIи яунашъохэр аукъонэу пара амыштэнэу тхьэрыщтыгъэх. Хьэкумым щыIэу щыхьатхэр цIыфхэм апэшIуэкIэ къызэрагъэлъэгъоу ыкIи зэпкъырахыгъэ ужым, Тхьэрыӏо Хасэр шъэхуакIэу зэдэгущыIэнхэу хэкIокIыщтыгъэх. ЗэгурыIоныгъэм къызэрехъулIэхэу, къагъэзэжъти яужырэ унашъор къыхахыгъэ тхьаматэм ишIуагъэкIэ къаIуатэщтыгъэ. Яфитыныгъэхэр граждан Iофхэми, чIыфэр къызэрагъэгъэзэжьырэм фэдэхэм, ахэхьэщтыгъэ. ЧIыфэ зытелъым ищыкIэгъэ тхьэрыIохэр ашIыгъэ ужым чIыфэр ритынэу пэуцужьыгъэмэ, чIыфэ къэзыхыжьырэм лъэныкъуитIуми язэтхьарIогъухэм я ТхьэрыIо Хасэмэ афэкъуанчъэшъущтыгъэ, чIыфэ зытелъым имылъку къытIупщынэу фитыныгъэ ыкIи IэпыIэгъу аригъэгъотынэу. 1831-рэ илъэсым, [[Занэкъо Сэфэрбий]] адыгэ кууп горэм тхьэрыIо аригъэшIыгъ.<ref>Khoon, Yahya. September 2015. "Prince of Circassia": Sefer Bey Zanuko and the Circassian Struggle for Independence. Journal of Caucasian Studies, vol. 1, issue 1. ISSN 2149-9527.</ref> Чылэ тхьэрыIом иапэрэ шIыкIэ зэхащэныр 1834-рэ илъэсым ишышъхьэIу мазэ [[нэтыхъуай]] пащэхэу Хьаудыкъо Мансур фэдэхэм япащэныгъэкIэ лъыкIотагъ, ыкIи 1837-рэ, 1838-рэ илъэсхэм нахь агъэкIэжъыгъ ыкIи хагъэхъуагъ.<ref name=":03" /><ref name=":13" /><ref name=":35">Bell, James Stanislaus. 1840. Journal of a Residence in Circassia: During the Years 1837, 1838 and 1839 : in 2 Volumes. Vol. 1. London, Dover Street: Edward Moxon. URL: https://books.google.com.tr/books/about/Journal_of_a_Residence_in_Circassia.html?id=nx1DAAAAcAAJ&redir_esc=y</ref> ТхьэрыIор унэ пэпчъ щырагъэшIыщтыгъэ, зауалэкIэ лъыгъэчъэни хэтэу. Беллым къызэритхыгъэмкIэ, чылэ тхьэрыIо зымышIыгъэхэр движением хэтхэм пыеу алъытэщтыгъэх. Мы движениер лъагъэкIотэным пае, Занэкъо Сэфэрбий фэдэ пащэхэр шъолъырхэм къакIухьагъэх. 1838-рэ илъэсым ехъулIэу, мы движением ишIуагъэкIэ цIыф мин пчъагъэмэ тхьэрыIо ашIыгъ. Движениер шъолъырыбэмэ ахэхьагъ, ахэм ащыщых Шапсыгъ, Натыхъуай, ыкIи Абдзах, ау ахэмкIэ къэмыухэу.<ref name=":35" /> Шапсыгъэ шъолъырым чылэ тхьэрыIор рагъэшIыным пае хасэхэр, хьэдагъэ шхынхэм фэдэ цIыф жъугъэ зэхахьэхэм ащырагъэкIокIыщтыгъэ. Чылэ тхьэрыIор хэкум ихьылIэгъэ зэгумырыIоныгъэхэр зэшIохыгъэнымкIэ политическэ Iэмэ-псымэу щытыгъ. 1837-рэ илъэсым Шапсыгъэ шъолъырым щызэхащэгъэ тхьэрыIо хасэм, блэкIыгъэ зэгумырыIоныгъэхэр зэшIуихынхэу ыкIи мы куупхэр урыс дзэхэм ямыдэIэпыIэнхэу, хэкум рафыгъэгъэ лъэпкъышъхьэ унагъохэр тхьэрыIом ишIуагъэкIэ къыригъэгъэзэжьыгъэх.<ref>Bell, James Stanislaus. 1840. Journal of a Residence in Circassia During the Years 1837,1838, and 1839. Vol. 2. E. Moxon. URL: https://www.google.com.tr/books/edition/Journal_of_a_Residence_in_Circassia_Duri/SNlAAQAAMAAJ?hl=tr&gbpv=0</ref> 1829-рэ илъэсым иIоныгъо мазэ и 14-м [[Treaty of Adrianople (1829)|Адрианополь Зэзэгъыныгъэм]] Iэ традзагъ,<ref name="Acton">Acton, John Emerich Edward Dalberg. 1907. The Cambridge Modern History. Macmillan & Co, p. 202.</ref> ащ къызэриIорэмкIэ Осман Империем Адыгэ Хэкур Урысыем ритыгъ. 1837-рэ илъэсым, Чылэ ТхьэрыIо Хасэр зэуIуи Адрианополь Зэзэгъыныгъэр пшъыпкъэп ыIуи къыкIутыгъ, Адыгэ Хэкур Осман Империем зыкIи зэрэхэмытыгъэр къыхигъэщэу.<ref name=":42">Aşemez, H. December 1973. Adığey (Çerkesya)'nın Kısa Tarihi. Kafkasya. Ankara: İzzet Aydemir, vol. 10, issue 39–42.</ref><ref>Köremezli, İbrahim. 2004. The Place of the Ottoman Empire in the Russo-Circassian War (1830-1864). Master's thesis, Bilkent University, Ankara.</ref> 1838-рэ илъэсым, Чылэ ТхьэрыIо Хасэм дунаем илъэпкъхэм зыкъафигъази къэIогъэ тхылъ къыдигъэкIыгъ:<ref name=":42" /> <blockquote>Непэ тэ къытхэзэухьэрэ ыкIи тиХэку хэзыуцухьагъэ урыс дзэкIолI мин шъэ пчъагъэхэр неущ шъури къыжъудэзэощтых. Тикъушъхьэхэр Тыркуемрэ Иранымрэ япытэпIэу ыкIи япчъэу щытых; тэ тыкIодымэ, мы къэралхэр ухъумакIо ямыIэу къэнэщтых. Тэ Урысыем мурад лъапIэм пае тызэрэпэуцужьырэр ыкIи текIоныгъэхэр къызэрэдахыгъэр зэкIэми ашIэрэ Iоф. Ащ емылъытыгъэу, тиХэку картэхэм Урысыем хэхьэу къащагъэлъагъо. Урысыем КъохьэпIэ къэралхэм араIо адыгэхэр ежь итабэхэу, е адыгэхэр шIукIэ зэгурыIогъуайхэу ыкIи хабзэкIэ пIугъуайхэу, хъункIакIохэу щытыхэу. Мы урысхэм япцIы бзэджэшIагъэхэм лъэшэу тыпэуцужьы! Урыс къэкощыгъэ мин пчъагъэхэр тэ тизэфагу хэтых. Ахэм ежь яцивилизацие нахьи тишъуитыгъэ нахь къыхахы.</blockquote> 1835-рэ илъэсым тхыгъэ урыс дзэ тхылъхэм къызэралъытэрэмкIэ, Сэфэрбий чылэ тхьэрыIор цIыфхэм ахэзыпхъуагъэ зэхащакIо шъхьаIэу щытыгъ.<ref name=":52" /> 1839-рэ илъэсым, Чылэ ТхьэрыIо Хасэр Чылэ ТхьэрыIом ишапхъэхэр гъэунэфыгъэным пае [[Шапсыгъ]] шъолъырым щызэуIугъ.<ref name=":43" /> Хасэр Адыгэ Хэкум ицIыфхэм апае хабзэ шъхьаIиблымкIэ зэгурыIуагъэх:<ref name=":22" /><ref name=":37" /> # Хы Къаспымрэ Хы ШIуцIэмрэ азыфагу дэлъ чIыгур зы хэку, ащ исыр зы лъэпкъ. # Урысхэр Кавказым икъежьапIэм къыщыублагъэу ипыйх. # Кавказым исхэм урысхэм зыкIи япхыныгъэ е сату зэпхыныгъэ яIэщтэп. # ЦIыф пэпчъ ипсэ ыкIи имылъку къэмыгъанэу Урысыем кIэухым нэс пэуцужьыщт. # ТхьэрыIор зэпызыутырэ цIыфхэм хьэдагъэм нэсрэ пщынэнхэр атыралъхьащтых. # ЦIыфхэр тыгъуакIохэм ыкIи бзэджэшIагъэхэм ащыпэчыжьэнхэ фае; ахэр зылъэгъухэрэм бзэджашIэхэр агъэпщынэнхэм пае къаIуатэнхэ фае. # БзэджэшIагъэ шIомыигъоу зышIыгъэхэм къаIожьын фае. ТхьэрыIом ихабзэхэр цIыфхэм пытэу агъэцэкIэнхэу фаегъэх. ТхьэрыIор зэпызыутырэхэр япсэкIэ хэкIодэщтыгъэх.<ref name=":6">Клычников, Ю. Ю. 2002. Российская политика на Северном Кавказе (1827-1840 гг.). Пятигорск.</ref> Адыгэ лIэкъо жъугъэхэм мы пшъэрылъхэмкIэ зэпхыгъэхэу залъытэти, 1864-рэ илъэсым нэс пэуцужьыныгъэр лъыкIотагъ.<ref name=":23" /> ЦIыф горэм шъугъу къэщэфыным нэмыкI мурадкIэ урысхэм зэпхыныгъэ адишIыгъэмэ, цу тIокIырэ плIырэ пщынэпкIэу атыралъхьэщтыгъ. ЦIыфым апшъэкIэ чылэ тхьэрыIо ышIыгъэу ыкIи ар зэриукъуагъэр шъыпкъэу къагъэунэфыгъэмэ, ипсэ хэкIодэщтыгъэ. А нэбгырэм изэтхьарIогъу мы хьэдагъэ унашъор пщынэпкIэу цу шъитIу къатызэ псыхьэжьын фитыгъэх. Мэщыт хъутбэхэр цIыфхэр тхьэрыIо шIыным фагъэхьэзырынхэм пае агъэфедэщтыгъэх, ащ ипшъэрылъхэр ыкIи хабзэр зэпызыутырэхэр гъэпщынэгъэн зэрэфаер къагурыагъаIоу.<ref name=":38"/> 1839-рэ илъэсым иужыIокIэ, Абдзах шъолъырым урысхэм мамырыгъэмкIэ къахьыгъэ пшъэрылъыр хасэм зэдэгущыIэнхэу къытыриуцуагъ. Чылэ ТхьэрыIо Хасэр Абдзах шъолъырым щызэуIугъ шапхъэхэм ахэплъэнхэу ыкIи урыс дзэхэр Темыр Кавказым пстэуми къызэрыкIыжьыхэрэ амалымкIэ закъу Урысыемрэ мамырыгъэ зэрашIын алъэкIыщтыр унашъо ашIыгъ.<ref name=":4"/> Чылэ ТхьэрыIом ишапхъэхэр Адыгэ Хэкум и Шъхьафитыныгъэ Декларацием къыщыхаутыгъэх, мы тхылъыр Еуропэмрэ Азиемрэ япачъыхьэхэм афэгъэхьыгъагъ.<ref name=":5" /><ref>Трахо, Р. 1992. Черкесы. Нальчик: Общество любителей книги Кабардино-Балкарской Республики.</ref> Зэхахьэхэр зэухым, лIыкIохэр яполитическэ еплъыкIэхэр дунай лъэпкъхэм ярагъэшIэным пае [[Константинополь]] кIуагъэх.<ref name=":6"/> Адыгэ Ныпыр тхьэрыIом итамыгъэу щытыгъ.<ref name=":3"/> == Зэпыщэхэр == oftc4sizkdinwhd6op4wkm6mb73co8c 16982 16981 2026-04-16T18:03:54Z Angell Eyes 7493 16982 wikitext text/x-wiki '''Чылэ Тхьэрыӏо''' — 19-рэ лIэшIэгъум [[Адыгэ Хэку|Адыгэ Хэкум]] щыIэгъэ политическэ движениеу ыкIи идеологическэ зэзэгъыныгъэу щытыгъ. Ар адыгэ лIыкIохэм ыкIи цIыф жъугъэхэм къаштагъ. ТхьэрыIом хэтхэр Адыгэ Хэкур зэрагъэзэкъощтым ыкIи Урысыем къызэриубытырэм пэуцужьыщтхэу тхьэрыгъэх. Адыгэ Хэкум ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм къарыкIыгъэ пащэхэм Чылэ Тхьэрыӏом шъыпкъагъэ фахъунэу тхьэрыгъэх ыкIи зэкъотыгъэ правительствэ зэхащагъ, ыкIи Чылэ Тхьэрыӏом къыхэкIыгъэ ужырэ движениехэр 1864-рэ илъэсым нэс лъыкIотагъэх. == Историе == Тарихъым къызэриIорэмкIэ Адыгэ Хэкум, ЗэтхьарIогъу зыфиIорэр цIыфхэр е унагъохэр шIоигъоныгъэкIэ зэкъохьэхэу щытыгъэ зэгурыIуэгъу. Ащ имурад шъхьаIэр хэтхэр нэмыкIхэм ятеукъоныгъэ щыухъумэгъэныр арыгъэ. Мы куупхэр республикэ цIыкIухэм афэдэу щытыгъэх. Хэтхэм азыфагу къихъухьэрэ Iофхэр зэшIуахынэу ежьхэм я хьэкумхэр яIагъэх. ЧIыпIэ пэпчъхэм, унагъуэ зэмылIэужьыгъохэм къахэкIыгъэ зэтхьарIогъо бэ щыIагъэх. Чылэ ТхьэрыIом Адыгэ Хэкур пстэури мы шIыкIэмкIэ «лъэпкъ» тхьэрыIоу зэкъоигъэхьаным пылъыгъ. ТхьэрыIо шIыныр адыгэ лъэпкъ хабзэм хэлъыгъ зэпхъырэхыгъэхэр зэшIохыгъэнымкIэ, ау Чылэ ТхьэрыIом мы хабзэр политическэ движениеу зэриушъомбгъугъ. ТхьэрыIом игупшысэ адыгэхэм ахэм 1800-рэ илъэсым ехъулIэу къахэжъугъ. 1830-рэ илъэсхэм Адыгэ Хэкум къэзыкIухьэгъэ [[Джеймс Станислав Белл]] ыкIи нэмыкI инджылызхэм къызэраIуагъэмкIэ, чылэ тхьэрыIор илъэс 30-кIэ узэкIэIэбэжьымэ рагъэжьагъ. Адыгэ Iуатэхэм къызэраIорэмкIэ, ар 1807-рэ илъэсым [[Къалэбатыкъо Хьатыкъуай]] зэхищагъ; БеллыкIи мы цIэр тхьэрыIом икъегъэжьакIоу къеIо. Беллым къызэриIуагъэмкIэ, адыгэ пащэхэу Хьаудыкъо Мансур фэдэхэм, чылэ тхьэрыIор хэкум икъэгъэухъумэнкIэ ыкIи зэкъозыгъэуIэрэ хабзэр пытэу гъэунэфыгъэнымкIэ амалэу алъытэгъагъ. ТхьэрыIо къэзыштэрэ цIыфхэр [[КъурIан]] лъапIэм тетхьарIохэу фаегъэх. Тхылъ лъапIэр шхонч лъэкъуитIухэм апашIэщтыгъ, ыкIи цIыфыр апэкIэ лъыкIуатэти, КъурIаныр ыIэкIэ къыштэти, нахьыжъхэм апэшIуэкIэ тхьэрыIо ышIыщтыгъ, ыкIи игущыIэхэр мырэущтэу къыригъэжьэщтыгъэх: «Мыр Тхьэм итхылъ, ыкIи сэ къасэIо…» ТхьэрыIор илъэс пшIыкIутфым къыщегъэжьагъэу хъулъфыгъэхэм пстэуми ашIыщтыгъэх. ТхьэрыIо шIыным пэуцужьыгъэ е хэмыт шIоигъогъэ чылэхэм е цIыфхэм щынагъошхохэр япэкокIыщтыгъэх, ащ хиубытэу хабзэм иIофшIакIохэм яунэхэр рагъэстыщтыгъэх е дзэкIэ къатеущтыгъэх. Шъолъыр горэхэм, гущыIэм пае хышъогум икъыблэ лъэныкъо, лIыкIохэм ячылэмэ ацIэкIэ тхьэрыIо ашIыщтыгъэ, ыкIи хэкум фэмыпэжхэр къэзыгъотхэрэм ыкIи къэзыIуатэхэрэм шIухьафтын аратынэу ахъщэ зэхаугъоящтыгъэ. ТхьэрыIо зышIырэ цIыфыр Адыгэ Хэкум шъыпкъагъэ фиIэнэу ыкIи япыйхэм, урысхэм, зыкIи ямызэпхынэу, сату дамыщIэнэу ыкIи зэпхыныгъэ ямыIэнэу тхьэрыщтыгъэ. Пыйхэм язэпхырэ цIыф пстэури къаIуатэнэу ыкIи ахэм ягъэпщынэн хэлэжьэнхэу афэгъэзэгъагъ. Джащ фэдэу тыгъуакIо е укIакIо фэдэ бзэджашIэхэр къаIуатэнэу ыкIи хьэкумым рагъэтынхэу япшъэрылъыгъ. ТхьэрыIо зышIырэ ужым бзэджэшIагъэу къаIожьхэрэм пщынэпкIэ атыралъхьэщтыгъэмэ, тхьэрыIор зэпызыутыхэрэм пщынэн лъэш агъотыщтыгъэ: цIыфым итхьэрыIо зэриукъуагъэр шъыпкъэу къагъэунэфыгъэмэ, псэкIэ хэкIодэщтыгъэ. Беллым къэIожьыныгъэм изакIэ къеIуатэ:<blockquote>«ТхьэрыIо зышIыгъэ нэбгырэм, адэрэхэм афэдэу, аужырэ уахътэм бзэджэшIагъэу ышIагъэхэр къыIуатэнэу рагъэблэгъагъ. Ащ зи къэсIожьын сшIагъэп ыIуи, екIужьынэу фит ашIыгъ. Аущтэу щытми, неущым пчэдыжьым къыгъэзэжьи, хьэкумым тын фашIэу хьэ-коц мэтэ тфы-хы ыкIи фошъхъэ матэшхо къыхьыгъ, ыкIи пцIы зэриусыгъэм, ибзэджэшIагъэхэр зэришъошагъэм пае, шэйтаныр (е сэ зэрысшIошIырэмкIэ мэлэIич шIу горэ) чэщы пстэуми къызэрэщынагъэр къыIуагъ, ыкIи ащ ужым шъыпкъагъэкIэ къэIожьыныгъэ ышIыгъ.»</blockquote>Тхьэрыӏо Хасэхэр чылэ пэпчъ чIыпIэ хабзэу ыкIи тхьэрыIор гъэцэкIэгъэным пае зэхащэщтыгъэх. Ар зэтхьарIогъу пэпчъ яшIэныгъэкIэ къыхахыгъэ тхьаматэхэм (нахьыжъхэм) я кууп хэдзыгъэу щытыгъ. Ягъусэхэм къызахэзыхкIэ, мы нахьыжъхэм хьэкум шъыпкъэр ягупшысэкIэ ашIынэу, зы цIыфми фэмыпщынэхэу ыкIи яунашъохэр аукъонэу пара амыштэнэу тхьэрыщтыгъэх. Хьэкумым щыIэу щыхьатхэр цIыфхэм апэшIуэкIэ къызэрагъэлъэгъоу ыкIи зэпкъырахыгъэ ужым, Тхьэрыӏо Хасэр шъэхуакIэу зэдэгущыIэнхэу хэкIокIыщтыгъэх. ЗэгурыIоныгъэм къызэрехъулIэхэу, къагъэзэжъти яужырэ унашъор къыхахыгъэ тхьаматэм ишIуагъэкIэ къаIуатэщтыгъэ. Яфитыныгъэхэр граждан Iофхэми, чIыфэр къызэрагъэгъэзэжьырэм фэдэхэм, ахэхьэщтыгъэ. ЧIыфэ зытелъым ищыкIэгъэ тхьэрыIохэр ашIыгъэ ужым чIыфэр ритынэу пэуцужьыгъэмэ, чIыфэ къэзыхыжьырэм лъэныкъуитIуми язэтхьарIогъухэм я ТхьэрыIо Хасэмэ афэкъуанчъэшъущтыгъэ, чIыфэ зытелъым имылъку къытIупщынэу фитыныгъэ ыкIи IэпыIэгъу аригъэгъотынэу. 1831-рэ илъэсым, [[Занэкъо Сэфэрбий]] адыгэ кууп горэм тхьэрыIо аригъэшIыгъ. Чылэ тхьэрыIом иапэрэ шIыкIэ зэхащэныр 1834-рэ илъэсым ишышъхьэIу мазэ [[нэтыхъуай]] пащэхэу Хьаудыкъо Мансур фэдэхэм япащэныгъэкIэ лъыкIотагъ, ыкIи 1837-рэ, 1838-рэ илъэсхэм нахь агъэкIэжъыгъ ыкIи хагъэхъуагъ. ТхьэрыIор унэ пэпчъ щырагъэшIыщтыгъэ, зауалэкIэ лъыгъэчъэни хэтэу. Беллым къызэритхыгъэмкIэ, чылэ тхьэрыIо зымышIыгъэхэр движением хэтхэм пыеу алъытэщтыгъэх. Мы движениер лъагъэкIотэным пае, Занэкъо Сэфэрбий фэдэ пащэхэр шъолъырхэм къакIухьагъэх. 1838-рэ илъэсым ехъулIэу, мы движением ишIуагъэкIэ цIыф мин пчъагъэмэ тхьэрыIо ашIыгъ. Движениер шъолъырыбэмэ ахэхьагъ, ахэм ащыщых Шапсыгъ, Натыхъуай, ыкIи Абдзах, ау ахэмкIэ къэмыухэу. Шапсыгъэ шъолъырым чылэ тхьэрыIор рагъэшIыным пае хасэхэр, хьэдагъэ шхынхэм фэдэ цIыф жъугъэ зэхахьэхэм ащырагъэкIокIыщтыгъэ. Чылэ тхьэрыIор хэкум ихьылIэгъэ зэгумырыIоныгъэхэр зэшIохыгъэнымкIэ политическэ Iэмэ-псымэу щытыгъ. 1837-рэ илъэсым Шапсыгъэ шъолъырым щызэхащэгъэ тхьэрыIо хасэм, блэкIыгъэ зэгумырыIоныгъэхэр зэшIуихынхэу ыкIи мы куупхэр урыс дзэхэм ямыдэIэпыIэнхэу, хэкум рафыгъэгъэ лъэпкъышъхьэ унагъохэр тхьэрыIом ишIуагъэкIэ къыригъэгъэзэжьыгъэх. 1829-рэ илъэсым иIоныгъо мазэ и 14-м [[Treaty of Adrianople (1829)|Адрианополь Зэзэгъыныгъэм]] Iэ традзагъ, ащ къызэриIорэмкIэ Осман Империем Адыгэ Хэкур Урысыем ритыгъ. 1837-рэ илъэсым, Чылэ ТхьэрыIо Хасэр зэуIуи Адрианополь Зэзэгъыныгъэр пшъыпкъэп ыIуи къыкIутыгъ, Адыгэ Хэкур Осман Империем зыкIи зэрэхэмытыгъэр къыхигъэщэу. 1838-рэ илъэсым, Чылэ ТхьэрыIо Хасэм дунаем илъэпкъхэм зыкъафигъази къэIогъэ тхылъ къыдигъэкIыгъ: <blockquote>Непэ тэ къытхэзэухьэрэ ыкIи тиХэку хэзыуцухьагъэ урыс дзэкIолI мин шъэ пчъагъэхэр неущ шъури къыжъудэзэощтых. Тикъушъхьэхэр Тыркуемрэ Иранымрэ япытэпIэу ыкIи япчъэу щытых; тэ тыкIодымэ, мы къэралхэр ухъумакIо ямыIэу къэнэщтых. Тэ Урысыем мурад лъапIэм пае тызэрэпэуцужьырэр ыкIи текIоныгъэхэр къызэрэдахыгъэр зэкIэми ашIэрэ Iоф. Ащ емылъытыгъэу, тиХэку картэхэм Урысыем хэхьэу къащагъэлъагъо. Урысыем КъохьэпIэ къэралхэм араIо адыгэхэр ежь итабэхэу, е адыгэхэр шIукIэ зэгурыIогъуайхэу ыкIи хабзэкIэ пIугъуайхэу, хъункIакIохэу щытыхэу. Мы урысхэм япцIы бзэджэшIагъэхэм лъэшэу тыпэуцужьы! Урыс къэкощыгъэ мин пчъагъэхэр тэ тизэфагу хэтых. Ахэм ежь яцивилизацие нахьи тишъуитыгъэ нахь къыхахы.</blockquote> 1835-рэ илъэсым тхыгъэ урыс дзэ тхылъхэм къызэралъытэрэмкIэ, Сэфэрбий чылэ тхьэрыIор цIыфхэм ахэзыпхъуагъэ зэхащакIо шъхьаIэу щытыгъ. 1839-рэ илъэсым, Чылэ ТхьэрыIо Хасэр Чылэ ТхьэрыIом ишапхъэхэр гъэунэфыгъэным пае [[Шапсыгъ]] шъолъырым щызэуIугъ. Хасэр Адыгэ Хэкум ицIыфхэм апае хабзэ шъхьаIиблымкIэ зэгурыIуагъэх: # Хы Къаспымрэ Хы ШIуцIэмрэ азыфагу дэлъ чIыгур зы хэку, ащ исыр зы лъэпкъ. # Урысхэр Кавказым икъежьапIэм къыщыублагъэу ипыйх. # Кавказым исхэм урысхэм зыкIи япхыныгъэ е сату зэпхыныгъэ яIэщтэп. # ЦIыф пэпчъ ипсэ ыкIи имылъку къэмыгъанэу Урысыем кIэухым нэс пэуцужьыщт. # ТхьэрыIор зэпызыутырэ цIыфхэм хьэдагъэм нэсрэ пщынэнхэр атыралъхьащтых. # ЦIыфхэр тыгъуакIохэм ыкIи бзэджэшIагъэхэм ащыпэчыжьэнхэ фае; ахэр зылъэгъухэрэм бзэджашIэхэр агъэпщынэнхэм пае къаIуатэнхэ фае. # БзэджэшIагъэ шIомыигъоу зышIыгъэхэм къаIожьын фае. ТхьэрыIом ихабзэхэр цIыфхэм пытэу агъэцэкIэнхэу фаегъэх. ТхьэрыIор зэпызыутырэхэр япсэкIэ хэкIодэщтыгъэх. Адыгэ лIэкъо жъугъэхэм мы пшъэрылъхэмкIэ зэпхыгъэхэу залъытэти, 1864-рэ илъэсым нэс пэуцужьыныгъэр лъыкIотагъ. ЦIыф горэм шъугъу къэщэфыным нэмыкI мурадкIэ урысхэм зэпхыныгъэ адишIыгъэмэ, цу тIокIырэ плIырэ пщынэпкIэу атыралъхьэщтыгъ. ЦIыфым апшъэкIэ чылэ тхьэрыIо ышIыгъэу ыкIи ар зэриукъуагъэр шъыпкъэу къагъэунэфыгъэмэ, ипсэ хэкIодэщтыгъэ. А нэбгырэм изэтхьарIогъу мы хьэдагъэ унашъор пщынэпкIэу цу шъитIу къатызэ псыхьэжьын фитыгъэх. Мэщыт хъутбэхэр цIыфхэр тхьэрыIо шIыным фагъэхьэзырынхэм пае агъэфедэщтыгъэх, ащ ипшъэрылъхэр ыкIи хабзэр зэпызыутырэхэр гъэпщынэгъэн зэрэфаер къагурыагъаIоу. 1839-рэ илъэсым иужыIокIэ, Абдзах шъолъырым урысхэм мамырыгъэмкIэ къахьыгъэ пшъэрылъыр хасэм зэдэгущыIэнхэу къытыриуцуагъ. Чылэ ТхьэрыIо Хасэр Абдзах шъолъырым щызэуIугъ шапхъэхэм ахэплъэнхэу ыкIи урыс дзэхэр Темыр Кавказым пстэуми къызэрыкIыжьыхэрэ амалымкIэ закъу Урысыемрэ мамырыгъэ зэрашIын алъэкIыщтыр унашъо ашIыгъ. Чылэ ТхьэрыIом ишапхъэхэр Адыгэ Хэкум и Шъхьафитыныгъэ Декларацием къыщыхаутыгъэх, мы тхылъыр Еуропэмрэ Азиемрэ япачъыхьэхэм афэгъэхьыгъагъ. Зэхахьэхэр зэухым, лIыкIохэр яполитическэ еплъыкIэхэр дунай лъэпкъхэм ярагъэшIэным пае [[Константинополь]] кIуагъэх. Адыгэ Ныпыр тхьэрыIом итамыгъэу щытыгъ. == Зэпыщэхэр == * Horak, William (2018-2019). Social Revolution in Circassia: The Interdependence of Religion and the World-System. Kafkasya Çalışmaları - Sosyal Bilimler Dergisi. * Özsaray, Yunus Emre (2012). Kafkas Toplumlarında Kurumlar: Sosyal ve Ekonomik Örgütlenme Biçimlerinde Değişim (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. * Дзамихов, К. Ф. (2014). Из документальной истории Кавказской войны: «Декларация черкесской независимости». Нальчик: Издательство КБИГИ РАН. * Terim, Şerafettin (1976). Kafkas Tarihinde Abhazlar ve Çerkeslik Mefhumu. İstanbul: Minnetoğlu Kitabevi. * АУЛЪЭ, Пщымаф (2020). 1791-1796 ИЛЪЭСХЭМ АЩЫIЭГЪЭ ШАПСЫГЪЭ ФЭКЪОЛI ЗАОМ ИОЧЕРК. ПСАЛЪ. * Khan-Giray, Sultan (1836). Записки о Черкесии (Notes on Circassia). * 19. Yüzyılın İkinci Yarısında Kafkas Halkları ve Dağlı Halkların Bağımsızlık Mücadelesi (1987). Kafdağı. Ankara: Kuzey Kafkasya Kültür Derneği. * Khoon, Yahya (2015). "Prince of Circassia": Sefer Bey Zanuko and the Circassian Struggle for Independence. Journal of Caucasian Studies. * Bell, James Stanislaus (1840). Journal of a Residence in Circassia: During the Years 1837, 1838 and 1839 : in 2 Volumes. Vol. 1. London, Dover Street: Edward Moxon. * Bell, James Stanislaus (1840). Journal of a Residence in Circassia During the Years 1837, 1838, and 1839. Vol. 2. E. Moxon. * Acton, John Emerich Edward Dalberg (1907). The Cambridge Modern History. Macmillan & Co. * Aşemez, H. (1973). Adığey (Çerkesya)'nın Kısa Tarihi. Kafkasya. Ankara: İzzet Aydemir. * Köremezli, İbrahim (2004). The Place of the Ottoman Empire in the Russo-Circassian War (1830-1864) (Master's thesis). Ankara: Bilkent University. * Клычников, Ю. Ю. (2002). Российская политика на Северном Кавказе (1827-1840 гг.). Пятигорск. * Трахо, Р. (1992). Черкесы. Нальчик: Общество любителей книги Кабардино-Балкарской Республики. ao9e4c5gp7sm5ce2swezb7q7am85b3f 16983 16982 2026-04-16T19:13:09Z Angell Eyes 7493 16983 wikitext text/x-wiki '''Чылэ Тхьэрыӏо''' — 19-рэ лIэшIэгъум [[Адыгэ Хэку|Адыгэ Хэкум]] щыIэгъэ политическэ движениеу ыкIи идеологическэ зэзэгъыныгъэу щытыгъ. Ар адыгэ лIыкIохэм ыкIи цIыф жъугъэхэм къаштагъ. ТхьэрыIом хэтхэр Адыгэ Хэкур зэрагъэзэкъощтым ыкIи Урысыем къызэриубытырэм пэуцужьыщтхэу тхьэрыгъэх. Адыгэ Хэкум ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм къарыкIыгъэ пащэхэм Чылэ Тхьэрыӏом шъыпкъагъэ фахъунэу тхьэрыгъэх ыкIи зэкъотыгъэ правительствэ зэхащагъ, ыкIи Чылэ Тхьэрыӏом къыхэкIыгъэ ужырэ движениехэр 1864-рэ илъэсым нэс лъыкIотагъэх. == Историе == Тарихъым къызэриIорэмкIэ Адыгэ Хэкум, ЗэтхьарIогъу зыфиIорэр цIыфхэр е унагъохэр шIоигъоныгъэкIэ зэкъохьэхэу щытыгъэ зэгурыIуэгъу. Ащ имурад шъхьаIэр хэтхэр нэмыкIхэм ятеукъоныгъэ щыухъумэгъэныр арыгъэ. Мы куупхэр республикэ цIыкIухэм афэдэу щытыгъэх. Хэтхэм азыфагу къихъухьэрэ Iофхэр зэшIуахынэу ежьхэм я хьэкумхэр яIагъэх. ЧIыпIэ пэпчъхэм, унагъуэ зэмылIэужьыгъохэм къахэкIыгъэ зэтхьарIогъо бэ щыIагъэх. Чылэ ТхьэрыIом Адыгэ Хэкур пстэури мы шIыкIэмкIэ «лъэпкъ» тхьэрыIоу зэкъоигъэхьаным пылъыгъ. ТхьэрыIо шIыныр адыгэ лъэпкъ хабзэм хэлъыгъ зэпхъырэхыгъэхэр зэшIохыгъэнымкIэ, ау Чылэ ТхьэрыIом мы хабзэр политическэ движениеу зэриушъомбгъугъ. ТхьэрыIом игупшысэ адыгэхэм ахэм 1800-рэ илъэсым ехъулIэу къахэжъугъ. 1830-рэ илъэсхэм Адыгэ Хэкум къэзыкIухьэгъэ [[Джеймс Станислав Белл]] ыкIи нэмыкI инджылызхэм къызэраIуагъэмкIэ, чылэ тхьэрыIор илъэс 30-кIэ узэкIэIэбэжьымэ рагъэжьагъ. Адыгэ Iуатэхэм къызэраIорэмкIэ, ар 1807-рэ илъэсым [[Къалэбатыкъо Хьатыкъуай]] зэхищагъ; БеллыкIи мы цIэр тхьэрыIом икъегъэжьакIоу къеIо. Беллым къызэриIуагъэмкIэ, адыгэ пащэхэу Хьаудыкъо Мансур фэдэхэм, чылэ тхьэрыIор хэкум икъэгъэухъумэнкIэ ыкIи зэкъозыгъэуIэрэ хабзэр пытэу гъэунэфыгъэнымкIэ амалэу алъытэгъагъ. ТхьэрыIо къэзыштэрэ цIыфхэр [[КъурIан]] лъапIэм тетхьарIохэу фаегъэх. Тхылъ лъапIэр шхонч лъэкъуитIухэм апашIэщтыгъ, ыкIи цIыфыр апэкIэ лъыкIуатэти, КъурIаныр ыIэкIэ къыштэти, нахьыжъхэм апэшIуэкIэ тхьэрыIо ышIыщтыгъ, ыкIи игущыIэхэр мырэущтэу къыригъэжьэщтыгъэх: «Мыр Тхьэм итхылъ, ыкIи сэ къасэIо…» ТхьэрыIор илъэс пшIыкIутфым къыщегъэжьагъэу хъулъфыгъэхэм пстэуми ашIыщтыгъэх. ТхьэрыIо шIыным пэуцужьыгъэ е хэмыт шIоигъогъэ чылэхэм е цIыфхэм щынагъошхохэр япэкокIыщтыгъэх, ащ хиубытэу хабзэм иIофшIакIохэм яунэхэр рагъэстыщтыгъэх е дзэкIэ къатеущтыгъэх. Шъолъыр горэхэм, гущыIэм пае хышъогум икъыблэ лъэныкъо, лIыкIохэм ячылэмэ ацIэкIэ тхьэрыIо ашIыщтыгъэ, ыкIи хэкум фэмыпэжхэр къэзыгъотхэрэм ыкIи къэзыIуатэхэрэм шIухьафтын аратынэу ахъщэ зэхаугъоящтыгъэ. ТхьэрыIо зышIырэ цIыфыр Адыгэ Хэкум шъыпкъагъэ фиIэнэу ыкIи япыйхэм, урысхэм, зыкIи ямызэпхынэу, сату дамыщIэнэу ыкIи зэпхыныгъэ ямыIэнэу тхьэрыщтыгъэ. Пыйхэм язэпхырэ цIыф пстэури къаIуатэнэу ыкIи ахэм ягъэпщынэн хэлэжьэнхэу афэгъэзэгъагъ. Джащ фэдэу тыгъуакIо е укIакIо фэдэ бзэджашIэхэр къаIуатэнэу ыкIи хьэкумым рагъэтынхэу япшъэрылъыгъ. ТхьэрыIо зышIырэ ужым бзэджэшIагъэу къаIожьхэрэм пщынэпкIэ атыралъхьэщтыгъэмэ, тхьэрыIор зэпызыутыхэрэм пщынэн лъэш агъотыщтыгъэ: цIыфым итхьэрыIо зэриукъуагъэр шъыпкъэу къагъэунэфыгъэмэ, псэкIэ хэкIодэщтыгъэ. Беллым къэIожьыныгъэм изакIэ къеIуатэ:<blockquote>«ТхьэрыIо зышIыгъэ нэбгырэм, адэрэхэм афэдэу, аужырэ уахътэм бзэджэшIагъэу ышIагъэхэр къыIуатэнэу рагъэблэгъагъ. Ащ зи къэсIожьын сшIагъэп ыIуи, екIужьынэу фит ашIыгъ. Аущтэу щытми, неущым пчэдыжьым къыгъэзэжьи, хьэкумым тын фашIэу хьэ-коц мэтэ тфы-хы ыкIи фошъхъэ матэшхо къыхьыгъ, ыкIи пцIы зэриусыгъэм, ибзэджэшIагъэхэр зэришъошагъэм пае, шэйтаныр (е сэ зэрысшIошIырэмкIэ мэлэIич шIу горэ) чэщы пстэуми къызэрэщынагъэр къыIуагъ, ыкIи ащ ужым шъыпкъагъэкIэ къэIожьыныгъэ ышIыгъ.»</blockquote>Тхьэрыӏо Хасэхэр чылэ пэпчъ чIыпIэ хабзэу ыкIи тхьэрыIор гъэцэкIэгъэным пае зэхащэщтыгъэх. Ар зэтхьарIогъу пэпчъ яшIэныгъэкIэ къыхахыгъэ тхьаматэхэм (нахьыжъхэм) я кууп хэдзыгъэу щытыгъ. Ягъусэхэм къызахэзыхкIэ, мы нахьыжъхэм хьэкум шъыпкъэр ягупшысэкIэ ашIынэу, зы цIыфми фэмыпщынэхэу ыкIи яунашъохэр аукъонэу пара амыштэнэу тхьэрыщтыгъэх. Хьэкумым щыIэу щыхьатхэр цIыфхэм апэшIуэкIэ къызэрагъэлъэгъоу ыкIи зэпкъырахыгъэ ужым, Тхьэрыӏо Хасэр шъэхуакIэу зэдэгущыIэнхэу хэкIокIыщтыгъэх. ЗэгурыIоныгъэм къызэрехъулIэхэу, къагъэзэжъти яужырэ унашъор къыхахыгъэ тхьаматэм ишIуагъэкIэ къаIуатэщтыгъэ. Яфитыныгъэхэр граждан Iофхэми, чIыфэр къызэрагъэгъэзэжьырэм фэдэхэм, ахэхьэщтыгъэ. ЧIыфэ зытелъым ищыкIэгъэ тхьэрыIохэр ашIыгъэ ужым чIыфэр ритынэу пэуцужьыгъэмэ, чIыфэ къэзыхыжьырэм лъэныкъуитIуми язэтхьарIогъухэм я ТхьэрыIо Хасэмэ афэкъуанчъэшъущтыгъэ, чIыфэ зытелъым имылъку къытIупщынэу фитыныгъэ ыкIи IэпыIэгъу аригъэгъотынэу. 1831-рэ илъэсым, [[Занэкъо Сэфэрбий]] адыгэ кууп горэм тхьэрыIо аригъэшIыгъ. Чылэ тхьэрыIом иапэрэ шIыкIэ зэхащэныр 1834-рэ илъэсым ишышъхьэIу мазэ [[нэтыхъуай]] пащэхэу Хьаудыкъо Мансур фэдэхэм япащэныгъэкIэ лъыкIотагъ, ыкIи 1837-рэ, 1838-рэ илъэсхэм нахь агъэкIэжъыгъ ыкIи хагъэхъуагъ. ТхьэрыIор унэ пэпчъ щырагъэшIыщтыгъэ, зауалэкIэ лъыгъэчъэни хэтэу. Беллым къызэритхыгъэмкIэ, чылэ тхьэрыIо зымышIыгъэхэр движением хэтхэм пыеу алъытэщтыгъэх. Мы движениер лъагъэкIотэным пае, Занэкъо Сэфэрбий фэдэ пащэхэр шъолъырхэм къакIухьагъэх. 1838-рэ илъэсым ехъулIэу, мы движением ишIуагъэкIэ цIыф мин пчъагъэмэ тхьэрыIо ашIыгъ. Движениер шъолъырыбэмэ ахэхьагъ, ахэм ащыщых Шапсыгъ, Натыхъуай, ыкIи Абдзах, ау ахэмкIэ къэмыухэу. Шапсыгъэ шъолъырым чылэ тхьэрыIор рагъэшIыным пае хасэхэр, хьэдагъэ шхынхэм фэдэ цIыф жъугъэ зэхахьэхэм ащырагъэкIокIыщтыгъэ. Чылэ тхьэрыIор хэкум ихьылIэгъэ зэгумырыIоныгъэхэр зэшIохыгъэнымкIэ политическэ Iэмэ-псымэу щытыгъ. 1837-рэ илъэсым Шапсыгъэ шъолъырым щызэхащэгъэ тхьэрыIо хасэм, блэкIыгъэ зэгумырыIоныгъэхэр зэшIуихынхэу ыкIи мы куупхэр урыс дзэхэм ямыдэIэпыIэнхэу, хэкум рафыгъэгъэ лъэпкъышъхьэ унагъохэр тхьэрыIом ишIуагъэкIэ къыригъэгъэзэжьыгъэх. 1829-рэ илъэсым иIоныгъо мазэ и 14-м [[Treaty of Adrianople (1829)|Адрианополь Зэзэгъыныгъэм]] Iэ традзагъ, ащ къызэриIорэмкIэ Осман Империем Адыгэ Хэкур Урысыем ритыгъ. 1837-рэ илъэсым, Чылэ ТхьэрыIо Хасэр зэуIуи Адрианополь Зэзэгъыныгъэр пшъыпкъэп ыIуи къыкIутыгъ, Адыгэ Хэкур Осман Империем зыкIи зэрэхэмытыгъэр къыхигъэщэу. 1838-рэ илъэсым, Чылэ ТхьэрыIо Хасэм дунаем илъэпкъхэм зыкъафигъази къэIогъэ тхылъ къыдигъэкIыгъ: <blockquote>Непэ тэ къытхэзэухьэрэ ыкIи тихэку хэзыуцухьагъэ урыс дзэкIолI мин шъэ пчъагъэхэр неущ шъури къыжъудэзэощтых. Тикъушъхьэхэр Тыркуемрэ Персыйымрэ япытэпIэу ыкIи япчъэу щытых; тэ тыкIодымэ, мы къэралхэр ухъумакIо ямыIэу къэнэщтых. Тэ Урысыем мурад лъапIэм пае тызэрэпэуцужьырэр ыкIи текIоныгъэхэр къызэрэдахыгъэр зэкIэми ашIэрэ Iоф. Ащ емылъытыгъэу, тихэку картэхэм Урысыем хэхьэу къащагъэлъагъо. Урысыем КъохьэпIэ къэралхэм араIо адыгэхэр ежь итабэхэу, е адыгэхэр шIукIэ зэгурыIогъуайхэу ыкIи хабзэкIэ пIугъуайхэу, хъункIакIохэу щытыхэу. Мы урысхэм япцIы бзэджэшIагъэхэм лъэшэу тыпэуцужьы! Урыс къэкощыгъэ мин пчъагъэхэр тэ тизэфагу хэтых. Ахэм ежь ягъэсэныгъэ нахьи тимыгъэсэныгъэ нахь къыхахы.</blockquote> 1835-рэ илъэсым тхыгъэ урыс дзэ тхылъхэм къызэралъытэрэмкIэ, Сэфэрбий чылэ тхьэрыIор цIыфхэм ахэзыпхъуагъэ зэхащакIо шъхьаIэу щытыгъ. 1839-рэ илъэсым, Чылэ ТхьэрыIо Хасэр Чылэ ТхьэрыIом ишапхъэхэр гъэунэфыгъэным пае [[Шапсыгъ]] шъолъырым щызэуIугъ. Хасэр Адыгэ Хэкум ицIыфхэм апае хабзэ шъхьаIиблымкIэ зэгурыIуагъэх: # Хы Къаспымрэ Хы ШIуцIэмрэ азыфагу дэлъ чIыгур зы хэку, ащ исыр зы лъэпкъ. # Урысхэр Кавказым икъежьапIэм къыщыублагъэу ипыйх. # Кавказым исхэм урысхэм зыкIи япхыныгъэ е сату зэпхыныгъэ яIэщтэп. # ЦIыф пэпчъ ипсэ ыкIи имылъку къэмыгъанэу Урысыем кIэухым нэс пэуцужьыщт. # ТхьэрыIор зэпызыутырэ цIыфхэм хьэдагъэм нэсрэ пщынэнхэр атыралъхьащтых. # ЦIыфхэр тыгъуакIохэм ыкIи бзэджэшIагъэхэм ащыпэчыжьэнхэ фае; ахэр зылъэгъухэрэм бзэджашIэхэр агъэпщынэнхэм пае къаIуатэнхэ фае. # БзэджэшIагъэ шIомыигъоу зышIыгъэхэм къаIожьын фае. ТхьэрыIом ихабзэхэр цIыфхэм пытэу агъэцэкIэнхэу фаегъэх. ТхьэрыIор зэпызыутырэхэр япсэкIэ хэкIодэщтыгъэх. Адыгэ лIэкъо жъугъэхэм мы пшъэрылъхэмкIэ зэпхыгъэхэу залъытэти, 1864-рэ илъэсым нэс пэуцужьыныгъэр лъыкIотагъ. ЦIыф горэм шъугъу къэщэфыным нэмыкI мурадкIэ урысхэм зэпхыныгъэ адишIыгъэмэ, цу тIокIырэ плIырэ пщынэпкIэу атыралъхьэщтыгъ. ЦIыфым апшъэкIэ чылэ тхьэрыIо ышIыгъэу ыкIи ар зэриукъуагъэр шъыпкъэу къагъэунэфыгъэмэ, ипсэ хэкIодэщтыгъэ. А нэбгырэм изэтхьарIогъу мы хьэдагъэ унашъор пщынэпкIэу цу шъитIу къатызэ псыхьэжьын фитыгъэх. Мэщыт хъутбэхэр цIыфхэр тхьэрыIо шIыным фагъэхьэзырынхэм пае агъэфедэщтыгъэх, ащ ипшъэрылъхэр ыкIи хабзэр зэпызыутырэхэр гъэпщынэгъэн зэрэфаер къагурыагъаIоу. 1839-рэ илъэсым иужыIокIэ, Абдзах шъолъырым урысхэм мамырыгъэмкIэ къахьыгъэ пшъэрылъыр хасэм зэдэгущыIэнхэу къытыриуцуагъ. Чылэ ТхьэрыIо Хасэр Абдзах шъолъырым щызэуIугъ шапхъэхэм ахэплъэнхэу ыкIи урыс дзэхэр Темыр Кавказым пстэуми къызэрыкIыжьыхэрэ амалымкIэ закъу Урысыемрэ мамырыгъэ зэрашIын алъэкIыщтыр унашъо ашIыгъ. Чылэ ТхьэрыIом ишапхъэхэр Адыгэ Хэкум и Шъхьафитыныгъэ Декларацием къыщыхаутыгъэх, мы тхылъыр Еуропэмрэ Азиемрэ япачъыхьэхэм афэгъэхьыгъагъ. Зэхахьэхэр зэухым, лIыкIохэр яполитическэ еплъыкIэхэр дунай лъэпкъхэм ярагъэшIэным пае [[Константинополь]] кIуагъэх. Адыгэ Ныпыр тхьэрыIом итамыгъэу щытыгъ. == Зэпыщэхэр == * Horak, William (2018-2019). Social Revolution in Circassia: The Interdependence of Religion and the World-System. Kafkasya Çalışmaları - Sosyal Bilimler Dergisi. * Özsaray, Yunus Emre (2012). Kafkas Toplumlarında Kurumlar: Sosyal ve Ekonomik Örgütlenme Biçimlerinde Değişim (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. * Дзамихов, К. Ф. (2014). Из документальной истории Кавказской войны: «Декларация черкесской независимости». Нальчик: Издательство КБИГИ РАН. * Terim, Şerafettin (1976). Kafkas Tarihinde Abhazlar ve Çerkeslik Mefhumu. İstanbul: Minnetoğlu Kitabevi. * АУЛЪЭ, Пщымаф (2020). 1791-1796 ИЛЪЭСХЭМ АЩЫIЭГЪЭ ШАПСЫГЪЭ ФЭКЪОЛI ЗАОМ ИОЧЕРК. ПСАЛЪ. * Khan-Giray, Sultan (1836). Записки о Черкесии (Notes on Circassia). * 19. Yüzyılın İkinci Yarısında Kafkas Halkları ve Dağlı Halkların Bağımsızlık Mücadelesi (1987). Kafdağı. Ankara: Kuzey Kafkasya Kültür Derneği. * Khoon, Yahya (2015). "Prince of Circassia": Sefer Bey Zanuko and the Circassian Struggle for Independence. Journal of Caucasian Studies. * Bell, James Stanislaus (1840). Journal of a Residence in Circassia: During the Years 1837, 1838 and 1839 : in 2 Volumes. Vol. 1. London, Dover Street: Edward Moxon. * Bell, James Stanislaus (1840). Journal of a Residence in Circassia During the Years 1837, 1838, and 1839. Vol. 2. E. Moxon. * Acton, John Emerich Edward Dalberg (1907). The Cambridge Modern History. Macmillan & Co. * Aşemez, H. (1973). Adığey (Çerkesya)'nın Kısa Tarihi. Kafkasya. Ankara: İzzet Aydemir. * Köremezli, İbrahim (2004). The Place of the Ottoman Empire in the Russo-Circassian War (1830-1864) (Master's thesis). Ankara: Bilkent University. * Клычников, Ю. Ю. (2002). Российская политика на Северном Кавказе (1827-1840 гг.). Пятигорск. * Трахо, Р. (1992). Черкесы. Нальчик: Общество любителей книги Кабардино-Балкарской Республики. 30rli9mtsk8yzjv5gqgfrmc99rlf9e1 0 5799 16985 2026-04-16T19:35:13Z Angell Eyes 7493 Angell Eyes ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[Джэрманые]]-р [[Нэмыцэй]]-м 16985 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Нэмыцэй]] aikd0qwkxufz6gtiklro3ytw7xpn210 0 5800 16987 2026-04-16T19:36:09Z Angell Eyes 7493 Angell Eyes ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[Нэмыцэй]]-р [[Нымыцэй]]-м 16987 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Нымыцэй]] 26q4qp5ey2caodfxh4txivqm9qpas81 10 5801 16988 2026-04-16T20:39:31Z Frhdkazan 57 Created page with "Gütenbach, Teichschlucht -- 2025 -- 7668.jpg" 16988 wikitext text/x-wiki Gütenbach, Teichschlucht -- 2025 -- 7668.jpg cm8m834hjkex8v8w7kl0nsxmqu59yj9