Википедие adywiki https://ady.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D1%8D%D0%BA%D3%80%D1%83%D0%B1%D0%B3%D1%8A%D0%BE_%D1%88%D1%8A%D1%85%D1%8C%D0%B0%D3%80 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Медиа Special Talk User User talk Википедие Википедием и тегущыӀэн File File talk MediaWiki MediaWiki talk Template Template talk Help Help talk Category Category talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 5425 17031 17002 2026-04-28T11:40:04Z Angell Eyes 7493 17031 wikitext text/x-wiki '''Язьва-комибзэ''' ('''язьва-коми''': ''коми ёдз көл'') – [[Комибзэ|комибзэм]] идиалект. == Алфавит == {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ө ө | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӧ ӧ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӱ ӱ |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ъ ъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ы ы |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я | | | | |} == Зэпыщэхэр == [[Category:Комибзэ]] de11c1q9y5izhxt73wcunqzenhkoueu 0 5813 17011 2026-04-27T13:58:29Z Angell Eyes 7493 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1351364899|Ismail Tkhagush]]" 17011 wikitext text/x-wiki Тхьагъушъ Хьэлалэ ыкъо Исмахьил 34len5gin8ryc14q1oqx23pvwbrsge2 17012 17011 2026-04-27T14:03:13Z Angell Eyes 7493 17012 wikitext text/x-wiki '''Тхьагъушъ Хьэлалэ ыкъо Исмахьил''' (Урысыбзэкӏэ: Исмаил Халалович Тхагушев; 1920-рэ илъэсым гъэтхэпэ мазэм и 17 — 1943-рэ илъэсым шэкIогъу мазэм и 15) — [[Совет Союз|совет союзым]] щыщ [[Адыгэхэр|адыгэ]] дзэкIолIэу ыкIи [[Совет Союзым и ЛIыхъужъ]]эу щытыгъ. Тхьагъушъэр апэрэ советскэ дзэкIолIэу щытыгъ псыхъоу [[Днепр]] зэпызыупкIыгъэр. == Биографиер == Тхьагъушъ Исмахьил 1920-рэ илъэсым гъэтхэпэ мазэм и 17-м дунаем къытехъуагъ, [[Кубань унэе|Кубань унэем]] хэхьэрэ къуаджэу Псэушъхъо ЦIыкIум (непэрэ [[Краснодар край|Краснодар краим]] и [[Туапсэ район]]) мэкъумэщышIэ унагъом. ЛъэпкъкIэ [[Адыгэхэр|адыгэу]] щытыгъ. Илъэсиерэ еджагъ, ащ ужым счетовод курсхэр къыухыгъ, ыкIи 1939-рэ илъэсым педагогическэ техникумыр къыухыгъ. Ащ ужым [[колхоз|колхозым]] счетоводэу Iоф ышIагъ. Тхьагъушъэр 1940-рэ илъэсым чъэпыогъу мазэм [[Дзэ Плъыжь|Дзэ Плъыжьым]] ащагъ, ыкIи [[Дунай зэошхо ятIонэрэм]] ифронтхэм 1942-рэ илъэсым щылэ мазэм и 3-м къыщыублагъэу хэтыгъ. 1942-рэ илъэсым бэдзэогъу мазэм, [[Темыр Кавказскэ дзэ округ|Темыр Кавказскэ дзэ округым]] кIэлэегъэджэ-лейтенант курсхэр къыщиухыгъ. Заом игъом, дзэкIолIэу, [[миномёт]] взводым икомандирэу, ыкIи шхончао ротэм икомандирэу щытыгъ, [[Къыблэрэ-КъохьэпIэ фронт (Совет Союз)|Къыблэрэ-КъохьэпIэ]], [[Къыблэ фронт (Совет Союз)|Къыблэ]], [[Темыр Кавказскэ фронт|Темыр Кавказскэ]], [[Воронежскэ фронт|Воронежскэ]], ыкIи [[Апэрэ Украинскэ фронт|Апэрэ Украинскэ]] фронтхэм ахэтыгъ. 1943-рэ илъэсым Iоныгъо мазэм и 25-м, лейтенант Тхьагъушъэр иполк щыщхэм ащыщэу апэрэу псыхъоу [[Днепр]] зэпырыкIыгъ [[Черкасскэ область|Черкасскэ областым]] и [[Каневскэ район]] хэхьэрэ къуаджэу Студенец дэжь. Иротэ мэхьанэшхо зиIэ лъагапIэр ыубытыгъ ыкIи ыухъумагъ, ащкIэ полкым инэмыкI куупхэр псым зэпырыкIынхэм амал къаритыгъ. 1943-рэ илъэсым чъэпыогъу мазэм и 2-м, пыим лъэшэу къызэрытебэнагъэм пэуцужьыгъэх, пыим идзэкIолIхэмрэ итехникэмрэ зэрарихыгъ. ИлIыхъужъныгъэ пае, 1943-рэ илъэсым чъэпыогъу мазэм и 25-м [[Совет Союзым и ЛIыхъужъ]] цIэр къыфаусыгъ: 1943-рэ илъэсым Iоныгъо мазэм и 25-м, дзэкIолI Тхьагъушъэмрэ иротэмрэ апэрэу Днепр зэпырыкIыгъэх, ыкIи япащэхэм яунашъо агъэцакIэу, пыим лъэныкъуищ-плIыкIэ нахь бэу щытми емылъытыгъэу лъагапIэ 175.9-м теуагъэх, ыубытыгъэх, ыкIи къохьэпIэ бгъузэм щыуцугъэх, ащкIэ Дзэм инэмыкI куупхэр псыхъом зэпырыкIын амал къаритхэу. 1943-рэ илъэсым чъэпыогъу мазэм и 2-м, немыц пехотэр танкхэмрэ авиациемрэ яIэпыIэгъукIэ лъагапIэ 175.9-р къаштэжьыным пае къызатеуэм, лIыхъужъ хъугъэ Тхьагъушъэм, Дзэ Плъыжьым иофицер шъыпкъэм, пыир къызэреощтыгъэр IэпэIэсэныгъэкIэ зэхищэжьи, пыим ипехотэ зы лъэбакъокIи апэкIэ игъэкIуагъэп. Пыим иофицерхэмрэ идзэкIолIхэмрэ щэпчъагъэ чIыпIэм къыщынагъэхэу, къыухъончъыгъ. ДзэкIолI Тхьагъушъэм ипехотэ ротэкIэ пыим иротэхитIоу офицерхэр ыкIи дзэкIолIхэр зэпыриукъуагъ. Ленин-Сталин яIофым ыкIи Социалистическэ Хэкум фапэж. Изэхэфыгъэхэр: немыц оккупантхэм япэуцужьыным лIыгъэ ыкIи лIыхъужъныгъэ къызэригъэлъэгъуагъэм пае, дзэкIолI Тхьагъушъэм Совет Союзым и ЛIыхъужъ цIэр фашIын фае. Тхьагъушъэр 1943-рэ илъэсым шэкIогъу мазэм и 15-м заом хэкIодагъ, [[Житомир]] пэбжьэгъу. Ар [[Украинэ]]м и [[Житомирскэ район]] къуаджэу Лещин дэжь щычIалъхьагъ. == ЩытхъуцIэхэр == * [[Совет Союзым и ЛIыхъужъ]] (1943-рэ илъэсым чъэпыогъу мазэм и 25-м къыфаусыгъ) * [[Лениным и Орден]] * [[Къогъу Плъыжьым и Орден]] == ШIэжьыр == * ИцIэ дышъэкIэ хатхыгъэу [[Москва]] ТекIоныгъэм и Парк щыт [[Хэгъэгу зэошхом и Музей (Москва)|Хэгъэгу Зэошхом и Музей]] и Щытхъум и Зал истэнагъэм тет. * Лещин къуаджэм икъэшъо дэжь шIэжь саугъэт щыт. * Къызищыхъугъэ къуаджэу Псэушъхъо ЦIыкIум шIэжь пхъэбгъу щагъэуцугъ, ыкIи ащ урамми ицIэ фаусыгъ. * Георгиевскэ къуаджэм дэт Гурыт еджапIэу № 12-м ицIэ фаусыгъ ыкIи иунэм шIэжь пхъэбгъу пышIагъ. == Еплъыжь == * [[Совет Союзым и ЛIыхъужъхэм ясписк]] == Зэпыщэхэр == {{Reflist}} == Библиографиер == * Shkadov, Ivan (1988). Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь [Heroes of the Soviet Union: A Brief Biographical Dictionary] (in Russian). Vol. 2. Moscow: Voenizdat. ISBN 5-203-00536-2. * Sidzhakh, Khazretbiy (2005). Твои Герои Адыгея [Your Heroes of Adygea] (in Russian). Maykop: Adyghe Republican Book Publishing House. pp. 332–338. ISBN 5-7608-0459-6. * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie12058000/](https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie12058000/) {{DEFAULTSORT:Тхьагъушъ, Исмахьил}} q6nas1htauoqy4h3xpcfsqpzdb6ali8 17013 17012 2026-04-27T14:04:15Z Angell Eyes 7493 17013 wikitext text/x-wiki '''Тхьагъушъ Хьэлалэ ыкъо Исмахьил''' (Урысыбзэкӏэ: Исмаил Халалович Тхагушев; 1920-рэ илъэсым гъэтхэпэ мазэм и 17 — 1943-рэ илъэсым шэкIогъу мазэм и 15) — [[Совет Союз|совет союзым]] щыщ [[Адыгэхэр|адыгэ]] дзэкIолIэу ыкIи [[Совет Союзым и ЛIыхъужъ]]эу щытыгъ. Тхьагъушъэр апэрэ советскэ дзэкIолIэу щытыгъ псыхъоу [[Днепр]] зэпызыупкIыгъэр. == Биографиер == Тхьагъушъ Исмахьил 1920-рэ илъэсым гъэтхэпэ мазэм и 17-м дунаем къытехъуагъ, [[Кубань унэе|Кубань унэем]] хэхьэрэ къуаджэу Псэушъхъо ЦIыкIум (непэрэ [[Краснодар край|Краснодар краим]] и [[Туапсэ район]]) мэкъумэщышIэ унагъом. ЛъэпкъкIэ [[Адыгэхэр|адыгэу]] щытыгъ. Илъэсиерэ еджагъ, ащ ужым счетовод курсхэр къыухыгъ, ыкIи 1939-рэ илъэсым педагогическэ техникумыр къыухыгъ. Ащ ужым [[колхоз|колхозым]] счетоводэу Iоф ышIагъ. Тхьагъушъэр 1940-рэ илъэсым чъэпыогъу мазэм [[Дзэ Плъыжь|Дзэ Плъыжьым]] ащагъ, ыкIи [[Дунай зэошхо ятIонэрэм]] ифронтхэм 1942-рэ илъэсым щылэ мазэм и 3-м къыщыублагъэу хэтыгъ. 1942-рэ илъэсым бэдзэогъу мазэм, [[Темыр Кавказскэ дзэ округ|Темыр Кавказскэ дзэ округым]] кIэлэегъэджэ-лейтенант курсхэр къыщиухыгъ. Заом игъом, дзэкIолIэу, [[миномёт]] взводым икомандирэу, ыкIи шхончао ротэм икомандирэу щытыгъ, [[Къыблэрэ-КъохьэпIэ фронт (Совет Союз)|Къыблэрэ-КъохьэпIэ]], [[Къыблэ фронт (Совет Союз)|Къыблэ]], [[Темыр Кавказскэ фронт|Темыр Кавказскэ]], [[Воронежскэ фронт|Воронежскэ]], ыкIи [[Апэрэ Украинскэ фронт|Апэрэ Украинскэ]] фронтхэм ахэтыгъ. 1943-рэ илъэсым Iоныгъо мазэм и 25-м, лейтенант Тхьагъушъэр иполк щыщхэм ащыщэу апэрэу псыхъоу [[Днепр]] зэпырыкIыгъ [[Черкасскэ область|Черкасскэ областым]] и [[Каневскэ район]] хэхьэрэ къуаджэу Студенец дэжь. Иротэ мэхьанэшхо зиIэ лъагапIэр ыубытыгъ ыкIи ыухъумагъ, ащкIэ полкым инэмыкI куупхэр псым зэпырыкIынхэм амал къаритыгъ. 1943-рэ илъэсым чъэпыогъу мазэм и 2-м, пыим лъэшэу къызэрытебэнагъэм пэуцужьыгъэх, пыим идзэкIолIхэмрэ итехникэмрэ зэрарихыгъ. ИлIыхъужъныгъэ пае, 1943-рэ илъэсым чъэпыогъу мазэм и 25-м [[Совет Союзым и ЛIыхъужъ]] цIэр къыфаусыгъ: <blockquote>1943-рэ илъэсым Iоныгъо мазэм и 25-м, дзэкIолI Тхьагъушъэмрэ иротэмрэ апэрэу Днепр зэпырыкIыгъэх, ыкIи япащэхэм яунашъо агъэцакIэу, пыим лъэныкъуищ-плIыкIэ нахь бэу щытми емылъытыгъэу лъагапIэ 175.9-м теуагъэх, ыубытыгъэх, ыкIи къохьэпIэ бгъузэм щыуцугъэх, ащкIэ Дзэм инэмыкI куупхэр псыхъом зэпырыкIын амал къаритхэу. 1943-рэ илъэсым чъэпыогъу мазэм и 2-м, нымыц пехотэр танкхэмрэ авиациемрэ яIэпыIэгъукIэ лъагапIэ 175.9-р къаштэжьыным пае къызатеуэм, лIыхъужъ хъугъэ Тхьагъушъэм, Дзэ Плъыжьым иофицер шъыпкъэм, пыир къызэреощтыгъэр IэпэIэсэныгъэкIэ зэхищэжьи, пыим ипехотэ зы лъэбакъокIи апэкIэ игъэкIуагъэп. Пыим иофицерхэмрэ идзэкIолIхэмрэ щэпчъагъэ чIыпIэм къыщынагъэхэу, къыухъончъыгъ. ДзэкIолI Тхьагъушъэм ипехотэ ротэкIэ пыим иротэхитIоу офицерхэр ыкIи дзэкIолIхэр зэпыриукъуагъ. Ленин-Сталин яIофым ыкIи Социалистическэ Хэкум фапэж. Изэхэфыгъэхэр: нымыц оккупантхэм япэуцужьыным лIыгъэ ыкIи лIыхъужъныгъэ къызэригъэлъэгъуагъэм пае, дзэкIолI Тхьагъушъэм Совет Союзым и ЛIыхъужъ цIэр фашIын фае.</blockquote> Тхьагъушъэр 1943-рэ илъэсым шэкIогъу мазэм и 15-м заом хэкIодагъ, [[Житомир]] пэбжьэгъу. Ар [[Украинэ]]м и [[Житомирскэ район]] къуаджэу Лещин дэжь щычIалъхьагъ. == ЩытхъуцIэхэр == * [[Совет Союзым и ЛIыхъужъ]] (1943-рэ илъэсым чъэпыогъу мазэм и 25-м къыфаусыгъ) * [[Лениным и Орден]] * [[Къогъу Плъыжьым и Орден]] == ШIэжьыр == * ИцIэ дышъэкIэ хатхыгъэу [[Москва]] ТекIоныгъэм и Парк щыт [[Хэгъэгу зэошхом и Музей (Москва)|Хэгъэгу Зэошхом и Музей]] и Щытхъум и Зал истэнагъэм тет. * Лещин къуаджэм икъэшъо дэжь шIэжь саугъэт щыт. * Къызищыхъугъэ къуаджэу Псэушъхъо ЦIыкIум шIэжь пхъэбгъу щагъэуцугъ, ыкIи ащ урамми ицIэ фаусыгъ. * Георгиевскэ къуаджэм дэт Гурыт еджапIэу № 12-м ицIэ фаусыгъ ыкIи иунэм шIэжь пхъэбгъу пышIагъ. == Еплъыжь == * [[Совет Союзым и ЛIыхъужъхэм ясписк]] == Зэпыщэхэр == {{Reflist}} == Библиографиер == * Shkadov, Ivan (1988). Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь [Heroes of the Soviet Union: A Brief Biographical Dictionary] (in Russian). Vol. 2. Moscow: Voenizdat. ISBN 5-203-00536-2. * Sidzhakh, Khazretbiy (2005). Твои Герои Адыгея [Your Heroes of Adygea] (in Russian). Maykop: Adyghe Republican Book Publishing House. pp. 332–338. ISBN 5-7608-0459-6. * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie12058000/](https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie12058000/) {{DEFAULTSORT:Тхьагъушъ, Исмахьил}} maz21svdc6yqmwr8wlzoleie52a3nq8 17014 17013 2026-04-27T14:06:30Z Angell Eyes 7493 17014 wikitext text/x-wiki '''Тхьагъушъ Хьэлалэ ыкъо Исмахьил''' (Урысыбзэкӏэ: Исмаил Халалович Тхагушев; 1920-рэ илъэсым гъэтхэпэ мазэм и 17 — 1943-рэ илъэсым шэкIогъу мазэм и 15) — [[совет зэкъотхэр]] щыщ [[Адыгэхэр|адыгэ]] дзэкIолIэу ыкIи [[Совет Союзым и ЛIыхъужъ]]эу щытыгъ. Тхьагъушъэр апэрэ советскэ дзэкIолIэу щытыгъ псыхъоу [[Днепр]] зэпызыупкIыгъэр. == Биографиер == Тхьагъушъ Исмахьил 1920-рэ илъэсым гъэтхэпэ мазэм и 17-м дунаем къытехъуагъ, [[Кубань унэе|Кубань унэем]] хэхьэрэ къуаджэу Псэушъхъо ЦIыкIум (непэрэ [[Краснодар край|Краснодар краим]] и [[Туапсэ район]]) мэкъумэщышIэ унагъом. ЛъэпкъкIэ [[Адыгэхэр|адыгэу]] щытыгъ. Илъэсиерэ еджагъ, ащ ужым счетовод курсхэр къыухыгъ, ыкIи 1939-рэ илъэсым педагогическэ техникумыр къыухыгъ. Ащ ужым [[колхоз|колхозым]] счетоводэу Iоф ышIагъ. Тхьагъушъэр 1940-рэ илъэсым чъэпыогъу мазэм [[Дзэ Плъыжь|Дзэ Плъыжьым]] ащагъ, ыкIи [[Дунай зэошхо ятIонэрэм]] ифронтхэм 1942-рэ илъэсым щылэ мазэм и 3-м къыщыублагъэу хэтыгъ. 1942-рэ илъэсым бэдзэогъу мазэм, [[Темыр Кавказскэ дзэ округ|Темыр Кавказскэ дзэ округым]] кIэлэегъэджэ-лейтенант курсхэр къыщиухыгъ. Заом игъом, дзэкIолIэу, [[миномёт]] взводым икомандирэу, ыкIи шхончао ротэм икомандирэу щытыгъ, [[Къыблэрэ-КъохьэпIэ фронт (Совет Союз)|Къыблэрэ-КъохьэпIэ]], [[Къыблэ фронт (Совет Союз)|Къыблэ]], [[Темыр Кавказскэ фронт|Темыр Кавказскэ]], [[Воронежскэ фронт|Воронежскэ]], ыкIи [[Апэрэ Украинскэ фронт|Апэрэ Украинскэ]] фронтхэм ахэтыгъ. 1943-рэ илъэсым Iоныгъо мазэм и 25-м, лейтенант Тхьагъушъэр иполк щыщхэм ащыщэу апэрэу псыхъоу [[Днепр]] зэпырыкIыгъ [[Черкасскэ область|Черкасскэ областым]] и [[Каневскэ район]] хэхьэрэ къуаджэу Студенец дэжь. Иротэ мэхьанэшхо зиIэ лъагапIэр ыубытыгъ ыкIи ыухъумагъ, ащкIэ полкым инэмыкI куупхэр псым зэпырыкIынхэм амал къаритыгъ. 1943-рэ илъэсым чъэпыогъу мазэм и 2-м, пыим лъэшэу къызэрытебэнагъэм пэуцужьыгъэх, пыим идзэкIолIхэмрэ итехникэмрэ зэрарихыгъ. ИлIыхъужъныгъэ пае, 1943-рэ илъэсым чъэпыогъу мазэм и 25-м [[Совет Зэкъотхэр и ЛIыхъужъ]] цIэр къыфаусыгъ: <blockquote>1943-рэ илъэсым Iоныгъо мазэм и 25-м, дзэкIолI Тхьагъушъэмрэ иротэмрэ апэрэу Днепр зэпырыкIыгъэх, ыкIи япащэхэм яунашъо агъэцакIэу, пыим лъэныкъуищ-плIыкIэ нахь бэу щытми емылъытыгъэу лъагапIэ 175.9-м теуагъэх, ыубытыгъэх, ыкIи къохьэпIэ бгъузэм щыуцугъэх, ащкIэ Дзэм инэмыкI куупхэр псыхъом зэпырыкIын амал къаритхэу. 1943-рэ илъэсым чъэпыогъу мазэм и 2-м, нымыц пехотэр танкхэмрэ авиациемрэ яIэпыIэгъукIэ лъагапIэ 175.9-р къаштэжьыным пае къызатеуэм, лIыхъужъ хъугъэ Тхьагъушъэм, Дзэ Плъыжьым иофицер шъыпкъэм, пыир къызэреощтыгъэр IэпэIэсэныгъэкIэ зэхищэжьи, пыим ипехотэ зы лъэбакъокIи апэкIэ игъэкIуагъэп. Пыим иофицерхэмрэ идзэкIолIхэмрэ щэпчъагъэ чIыпIэм къыщынагъэхэу, къыухъончъыгъ. ДзэкIолI Тхьагъушъэм ипехотэ ротэкIэ пыим иротэхитIоу офицерхэр ыкIи дзэкIолIхэр зэпыриукъуагъ. Ленин-Сталин яIофым ыкIи Социалистическэ Хэкум фапэж. Изэхэфыгъэхэр: нымыц оккупантхэм япэуцужьыным лIыгъэ ыкIи лIыхъужъныгъэ къызэригъэлъэгъуагъэм пае, дзэкIолI Тхьагъушъэм Совет Зэкъотхэр и ЛIыхъужъ цIэр фашIын фае.</blockquote> Тхьагъушъэр 1943-рэ илъэсым шэкIогъу мазэм и 15-м заом хэкIодагъ, [[Житомир]] пэбжьэгъу. Ар [[Украинэ]]м и [[Житомирскэ район]] къуаджэу Лещин дэжь щычIалъхьагъ. == ЩытхъуцIэхэр == * [[Совет Зэкъотхэр и ЛIыхъужъ]] (1943-рэ илъэсым чъэпыогъу мазэм и 25-м къыфаусыгъ) * [[Лениным и Орден]] * [[Къогъу Плъыжьым и Орден]] == ШIэжьыр == * ИцIэ дышъэкIэ хатхыгъэу [[Москва]] ТекIоныгъэм и Парк щыт [[Хэгъэгу зэошхом и Музей (Москва)|Хэгъэгу Зэошхом и Музей]] и Щытхъум и Зал истэнагъэм тет. * Лещин къуаджэм икъэшъо дэжь шIэжь саугъэт щыт. * Къызищыхъугъэ къуаджэу Псэушъхъо ЦIыкIум шIэжь пхъэбгъу щагъэуцугъ, ыкIи ащ урамми ицIэ фаусыгъ. * Георгиевскэ къуаджэм дэт Гурыт еджапIэу № 12-м ицIэ фаусыгъ ыкIи иунэм шIэжь пхъэбгъу пышIагъ. == Еплъыжь == * [[Совет Зэкъотхэр и ЛIыхъужъхэм ясписк]] == Зэпыщэхэр == {{Reflist}} == Библиографиер == * Shkadov, Ivan (1988). Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь [Heroes of the Soviet Union: A Brief Biographical Dictionary] (in Russian). Vol. 2. Moscow: Voenizdat. ISBN 5-203-00536-2. * Sidzhakh, Khazretbiy (2005). Твои Герои Адыгея [Your Heroes of Adygea] (in Russian). Maykop: Adyghe Republican Book Publishing House. pp. 332–338. ISBN 5-7608-0459-6. * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie12058000/](https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie12058000/) {{DEFAULTSORT:Тхьагъушъ, Исмахьил}} e3ri2cn3h6gb27k2mq1izvbqnge85uh 17015 17014 2026-04-27T14:08:37Z Angell Eyes 7493 17015 wikitext text/x-wiki '''Тхьагъушъ Хьэлалэ ыкъо Исмахьил''' (Урысыбзэкӏэ: Исмаил Халалович Тхагушев; 1920-рэ илъэсым гъэтхэпэ мазэм и 17 — 1943-рэ илъэсым шэкIогъу мазэм и 15) — [[совет зэгот]]ым щыщ [[Адыгэхэр|адыгэ]] дзэкIолIэу ыкIи [[Совет Союзым и ЛIыхъужъ]]эу щытыгъ. Тхьагъушъэр апэрэ советскэ дзэкIолIэу щытыгъ псыхъоу [[Днепр]] зэпызыупкIыгъэр. == Биографиер == Тхьагъушъ Исмахьил 1920-рэ илъэсым гъэтхэпэ мазэм и 17-м дунаем къытехъуагъ, [[Кубань унэе|Кубань унэем]] хэхьэрэ къуаджэу Псэушъхъо ЦIыкIум (непэрэ [[Краснодар край|Краснодар краим]] и [[Туапсэ район]]) мэкъумэщышIэ унагъом. ЛъэпкъкIэ [[Адыгэхэр|адыгэу]] щытыгъ. Илъэсиерэ еджагъ, ащ ужым счетовод курсхэр къыухыгъ, ыкIи 1939-рэ илъэсым педагогическэ техникумыр къыухыгъ. Ащ ужым [[колхоз|колхозым]] счетоводэу Iоф ышIагъ. Тхьагъушъэр 1940-рэ илъэсым чъэпыогъу мазэм [[Дзэ Плъыжь|Дзэ Плъыжьым]] ащагъ, ыкIи [[Дунай зэошхо ятIонэрэм]] ифронтхэм 1942-рэ илъэсым щылэ мазэм и 3-м къыщыублагъэу хэтыгъ. 1942-рэ илъэсым бэдзэогъу мазэм, [[Темыр Кавказскэ дзэ округ|Темыр Кавказскэ дзэ округым]] кIэлэегъэджэ-лейтенант курсхэр къыщиухыгъ. Заом игъом, дзэкIолIэу, [[миномёт]] взводым икомандирэу, ыкIи шхончао ротэм икомандирэу щытыгъ, [[Къыблэрэ-КъохьэпIэ фронт (Совет Союз)|Къыблэрэ-КъохьэпIэ]], [[Къыблэ фронт (Совет Союз)|Къыблэ]], [[Темыр Кавказскэ фронт|Темыр Кавказскэ]], [[Воронежскэ фронт|Воронежскэ]], ыкIи [[Апэрэ Украинскэ фронт|Апэрэ Украинскэ]] фронтхэм ахэтыгъ. 1943-рэ илъэсым Iоныгъо мазэм и 25-м, лейтенант Тхьагъушъэр иполк щыщхэм ащыщэу апэрэу псыхъоу [[Днепр]] зэпырыкIыгъ [[Черкасскэ область|Черкасскэ областым]] и [[Каневскэ район]] хэхьэрэ къуаджэу Студенец дэжь. Иротэ мэхьанэшхо зиIэ лъагапIэр ыубытыгъ ыкIи ыухъумагъ, ащкIэ полкым инэмыкI куупхэр псым зэпырыкIынхэм амал къаритыгъ. 1943-рэ илъэсым чъэпыогъу мазэм и 2-м, пыим лъэшэу къызэрытебэнагъэм пэуцужьыгъэх, пыим идзэкIолIхэмрэ итехникэмрэ зэрарихыгъ. ИлIыхъужъныгъэ пае, 1943-рэ илъэсым чъэпыогъу мазэм и 25-м [[Совет Зэготым и ЛIыхъужъ]] цIэр къыфаусыгъ: <blockquote>1943-рэ илъэсым Iоныгъо мазэм и 25-м, дзэкIолI Тхьагъушъэмрэ иротэмрэ апэрэу Днепр зэпырыкIыгъэх, ыкIи япащэхэм яунашъо агъэцакIэу, пыим лъэныкъуищ-плIыкIэ нахь бэу щытми емылъытыгъэу лъагапIэ 175.9-м теуагъэх, ыубытыгъэх, ыкIи къохьэпIэ бгъузэм щыуцугъэх, ащкIэ Дзэм инэмыкI куупхэр псыхъом зэпырыкIын амал къаритхэу. 1943-рэ илъэсым чъэпыогъу мазэм и 2-м, нымыц пехотэр танкхэмрэ авиациемрэ яIэпыIэгъукIэ лъагапIэ 175.9-р къаштэжьыным пае къызатеуэм, лIыхъужъ хъугъэ Тхьагъушъэм, Дзэ Плъыжьым иофицер шъыпкъэм, пыир къызэреощтыгъэр IэпэIэсэныгъэкIэ зэхищэжьи, пыим ипехотэ зы лъэбакъокIи апэкIэ игъэкIуагъэп. Пыим иофицерхэмрэ идзэкIолIхэмрэ щэпчъагъэ чIыпIэм къыщынагъэхэу, къыухъончъыгъ. ДзэкIолI Тхьагъушъэм ипехотэ ротэкIэ пыим иротэхитIоу офицерхэр ыкIи дзэкIолIхэр зэпыриукъуагъ. Ленин-Сталин яIофым ыкIи Социалистическэ Хэкум фапэж. Изэхэфыгъэхэр: нымыц оккупантхэм япэуцужьыным лIыгъэ ыкIи лIыхъужъныгъэ къызэригъэлъэгъуагъэм пае, дзэкIолI Тхьагъушъэм Совет Зэготым и ЛIыхъужъ цIэр фашIын фае.</blockquote> Тхьагъушъэр 1943-рэ илъэсым шэкIогъу мазэм и 15-м заом хэкIодагъ, [[Житомир]] пэбжьэгъу. Ар [[Украинэ]]м и [[Житомирскэ район]] къуаджэу Лещин дэжь щычIалъхьагъ. == ЩытхъуцIэхэр == * [[Совет Зэготым и ЛIыхъужъ]] (1943-рэ илъэсым чъэпыогъу мазэм и 25-м къыфаусыгъ) * [[Лениным и Орден]] * [[Къогъу Плъыжьым и Орден]] == ШIэжьыр == * ИцIэ дышъэкIэ хатхыгъэу [[Москва]] ТекIоныгъэм и Парк щыт [[Хэгъэгу зэошхом и Музей (Москва)|Хэгъэгу Зэошхом и Музей]] и Щытхъум и Зал истэнагъэм тет. * Лещин къуаджэм икъэшъо дэжь шIэжь саугъэт щыт. * Къызищыхъугъэ къуаджэу Псэушъхъо ЦIыкIум шIэжь пхъэбгъу щагъэуцугъ, ыкIи ащ урамми ицIэ фаусыгъ. * Георгиевскэ къуаджэм дэт Гурыт еджапIэу № 12-м ицIэ фаусыгъ ыкIи иунэм шIэжь пхъэбгъу пышIагъ. == Еплъыжь == * [[Совет Зэготым и ЛIыхъужъхэм ясписк]] == Зэпыщэхэр == {{Reflist}} == Библиографиер == * Shkadov, Ivan (1988). Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь [Heroes of the Soviet Union: A Brief Biographical Dictionary] (in Russian). Vol. 2. Moscow: Voenizdat. ISBN 5-203-00536-2. * Sidzhakh, Khazretbiy (2005). Твои Герои Адыгея [Your Heroes of Adygea] (in Russian). Maykop: Adyghe Republican Book Publishing House. pp. 332–338. ISBN 5-7608-0459-6. * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie12058000/](https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie12058000/) {{DEFAULTSORT:Тхьагъушъ, Исмахьил}} bt8rxndbrn7unkx23ux8cn1to5ku2hw 0 5814 17016 2026-04-27T14:27:23Z Angell Eyes 7493 Created page with "'''Совет Социалист Республикэхэм я Зэготыныгъ''' ([[Урысыбзэ|УрысыбзэкIэ]]: Союз Советских Социалистических Республик; СССР), нахь кIэкIэу '''Совет Зэгот''' ([[Урысыбзэ|УрысыбзэкIэ]]: Советский Союз) аIоу къашIэрэр, 1922-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1991-рэ илъэсым нэс Евраз..." 17016 wikitext text/x-wiki '''Совет Социалист Республикэхэм я Зэготыныгъ''' ([[Урысыбзэ|УрысыбзэкIэ]]: Союз Советских Социалистических Республик; СССР), нахь кIэкIэу '''Совет Зэгот''' ([[Урысыбзэ|УрысыбзэкIэ]]: Советский Союз) аIоу къашIэрэр, 1922-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1991-рэ илъэсым нэс [[Евразие]]м иныкъошхо зэлъызыубытыщтыгъэ [[List of former transcontinental countries#Since 1700|континент зэпырыкI къэралэу]] щытыгъ. Ар апэрэ къэралэу щытыгъ ежь-ежьырэу [[Socialism|социалистэу]] зыкъэзыIуагъэу ыкIи [[Communism|коммунист]] чылэ зэхэтыкIэм фэкъуогъагъэу. Ар совет социалист республикэ 14-мрэ зы [[Russian Soviet Federative Socialist Republic|Урыс Совет Федератив Социалист Республикэмрэ]] (Урыс СФСР) язэготыныгъэу щытыгъ. Совет Зэготыр, Апэрэ дунай заом илъэс пчъагъэкIэ хэтыгъэ Урыс Империер зыхэкIодагъэ [[Russian Revolution|Урыс Революцие]]м ужым илъэситф фэдиз тешIагъэу зэхащагъ. Ар къэбарэу къаIуагъ [[Владимир Ленин]]ым Урысыем ипащэу щытыгъэ [[Александр Керенский]]р хабзэм зыIуифыгъэ ужым. Коммунист правительствэм иэкономикэ [[agriculture|мэкъумэщ лъапсэм]] щыкIэу [[industry|индустрие]] лIэужьыгъом хигъэхъуагъ, ыкIи уахътэр зэрыкIуагъэмкIэ зэготыныгъэ ин, лъэш хъугъэ. Зэготыныгъэм хэт къэралхэм анахь иныгъэр [[Russian SFSR|Урыс СФСР-р]] ары, [[Kazakh SSR|Казах ССР-р]] ятIонэрэу, ыкIи [[Ukrainian SSR|Украин ССР-р]] ящэнэрэу щытыгъ. Совет Зэготымрэ Урыс СФСР-мрэ я[[capital city|къэлэ шъхьаIэу]] щытыгъэр [[Moscow|Мэзкуу]]. Совет Зэготым иполитическэ IэнатIэ [[World War II|ЯтIонэрэ Дунай Заом]] ужым лъэшэу хигъэхъуагъ. [[Eastern Europe|КъокIыпIэ Еуропэр]] пстэури ежь иIэшъхьэтэкIэ ыубытыгъ. А къэралхэр Совет Зэготым хамыгъэхьагъэхэми, Совет Зэготым IэкIыбкIэ ахэм япащэщтыгъэх. Мы къэралхэр, [[Polish People's Republic|Польшэм]], [[Czechoslovak Socialist Republic|Чехословакием]], [[Hungarian People's Republic|Венгрием]], [[People's Republic of Bulgaria|Болгарием]], [[Socialist Republic of Romania|Румынием]] ыкIи [[East Germany|КъокIыпIэ Германием]] афэдэхэр, [[Satellite state|сателлит къэралхэкIэ]] яджэщтыгъэх ыкIи ахэм ЯтIонэрэ Дунай Заом щыгъуэ СССР-м IэпыIэгъу фахъущтыгъэх. == Зэпыщэхэр == 2ifxlo6f32cllgj6tlruuwwywitul4w 17018 17016 2026-04-27T14:39:30Z Angell Eyes 7493 17018 wikitext text/x-wiki '''Совет Социалист Республикэхэм я Зэготыныгъ''' ([[Урысыбзэ|УрысыбзэкIэ]]: Союз Советских Социалистических Республик; СССР), нахь кIэкIэу '''Совет Зэгот''' ([[Урысыбзэ|УрысыбзэкIэ]]: Советский Союз) аIоу къашIэрэр, 1922-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1991-рэ илъэсым нэс [[Еуразие|Еуразием]] иныкъошхо зэлъызыубытыщтыгъэ континент зэпырыкI къэралэу щытыгъ. Ар апэрэ къэралэу щытыгъ ежь-ежьырэу социалистэу зыкъэзыIуагъэу ыкIи кӏэминист (коммунист) чылэ зэхэтыкIэм фэкъуогъагъэу. Ар совет социалист республикэ 14-мрэ зы Урыс Совет Федератив Социалист Республикэмрэ (Урыс СФСР) язэготыныгъэу щытыгъ. Совет Зэготыр, [[Апэрэ дунай зао]]<nowiki/>м илъэс пчъагъэкIэ хэтыгъэ Урыс Империер зыхэкIодагъэ [[Урыс Ривэлуце]]<nowiki/>м ужым илъэситф фэдиз тешIагъэу зэхащагъ. Ар къэбарэу къаIуагъ [[Владимир Ленин]]ым Урысыем ипащэу щытыгъэ Александр Керенскийр хабзэм зыIуифыгъэ ужым. Коммунист правительствэм иэкономикэ мэкъумэщ лъапсэм щыкIэу индустрие лIэужьыгъом хигъэхъуагъ, ыкIи уахътэр зэрыкIуагъэмкIэ зэготыныгъэ ин, лъэш хъугъэ. Зэготыныгъэм хэт къэралхэм анахь иныгъэр Урыс СФСР-р ары, Казах ССР-р ятIонэрэу, ыкIи Украин ССР-р ящэнэрэу щытыгъ. Совет Зэготымрэ Урыс СФСР-мрэ якъэлэ шъхьаIэу щытыгъэр Мэзкуу. Совет Зэготым иполитическэ IэнатIэ [[ЯтIонэрэ Дунай Зао]]<nowiki/>м ужым лъэшэу хигъэхъуагъ. КъокIыпIэ Еуропэр пстэури ежь иIэшъхьэтэкIэ ыубытыгъ. А къэралхэр Совет Зэготым хамыгъэхьагъэхэми, Совет Зэготым IэкIыбкIэ ахэм япащэщтыгъэх. Мы къэралхэр, [[Лэхьый|Лэхьыем]], [[Чехословакие|Чехословакием]], [[Мэджарэй|Мэджарыем]], [[Булгарие|Булгарием]], [[Румание|Руманием]] ыкIи КъокIыпIэ [[Нымыцэй|Нымыцыем]] афэдэхэр, сателлит къэралхэкIэ яджэщтыгъэх ыкIи ахэм ЯтIонэрэ Дунай Заом щыгъуэ СССР-м IэпыIэгъу фахъущтыгъэх. == Зэпыщэхэр == srpybv07k8u5507eob6aqn7p72cqylr 17019 17018 2026-04-27T14:49:46Z Angell Eyes 7493 17019 wikitext text/x-wiki '''Совет Социалист Республикэхэм я Зэготыныгъ''' ([[Урысыбзэ|УрысыбзэкIэ]]: Союз Советских Социалистических Республик; СССР), нахь кIэкIэу '''Совет Зэгот''' ([[Урысыбзэ|УрысыбзэкIэ]]: Советский Союз) аIоу къашIэрэр, 1922-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1991-рэ илъэсым нэс [[Еуразие|Еуразием]] иныкъошхо зэлъызыубытыщтыгъэ континент зэпырыкI къэралэу щытыгъ. Ар апэрэ къэралэу щытыгъ ежь-ежьырэу социалистэу зыкъэзыIуагъэу ыкIи кӏэминист (коммунист) чылэ зэхэтыкIэм фэкъуогъагъэу. Ар совет социалист республикэ 14-мрэ зы Урыс Совет Федератив Социалист Республикэмрэ (Урыс СФСР) язэготыныгъэу щытыгъ. Совет Зэготыр, [[Апэрэ дунай зао]]<nowiki/>м илъэс пчъагъэкIэ хэтыгъэ Урыс Империер зыхэкIодагъэ [[Урыс Ривэлуце]]<nowiki/>м ужым илъэситф фэдиз тешIагъэу зэхащагъ. Ар къэбарэу къаIуагъ [[Владимир Ленин]]ым Урысыем ипащэу щытыгъэ Александр Керенскийр хабзэм зыIуифыгъэ ужым. Кӏэминист хьыкумэтым (правительств) иэкономикэ мэкъумэщ лъапсэм щыкIэу индустрие лIэужьыгъом хигъэхъуагъ, ыкIи уахътэр зэрыкIуагъэмкIэ зэготыныгъэ ин, лъэш хъугъэ. Зэготыныгъэм хэт къэралхэм анахь иныгъэр Урыс СФСР-р ары, Казах ССР-р ятIонэрэу, ыкIи Украин ССР-р ящэнэрэу щытыгъ. Совет Зэготымрэ Урыс СФСР-мрэ якъэлэ шъхьаIэу щытыгъэр Мэзкуу. Совет Зэготым иполитическэ IэнатIэ [[ЯтIонэрэ Дунай Зао]]<nowiki/>м ужым лъэшэу хигъэхъуагъ. КъокIыпIэ Еуропэр пстэури ежь иIэшъхьэтэкIэ ыубытыгъ. А къэралхэр Совет Зэготым хамыгъэхьагъэхэми, Совет Зэготым IэкIыбкIэ ахэм япащэщтыгъэх. Мы къэралхэр, [[Лэхьый|Лэхьыем]], [[Чехословакие|Чехословакием]], [[Мэджарэй|Мэджарыем]], [[Булгарие|Булгарием]], [[Румание|Руманием]] ыкIи КъокIыпIэ [[Нымыцэй|Нымыцыем]] афэдэхэр, сателлит къэралхэкIэ яджэщтыгъэх ыкIи ахэм ЯтIонэрэ Дунай Заом щыгъуэ СССР-м IэпыIэгъу фахъущтыгъэх. Хабзэхэр зэхазыщэщтыгъэ апшъэрэ комитетыр [[Совет Зэгот]]ым и Апшъэрэ Советэу щытыгъ. ЩыIэкIэ-псэукIэмкIэ, Совет Зэготым и Кӏэминист Партие и Генерал Секретарыр арыгъэ пащэр ыкIи яхабзэ зэхэтыкIэмкIэ анахь унашъо шъхьаIэхэр зышIыщтыгъэр. Кэнституцэм къызэриIощтыгъэмкIэ республикэхэр шIоигъоныгъэ яIэмэ Зэготыныгъэм хэкIыжьынхэ фитыгъэхэми, ар щыпкъэмкIэ зэкIэми атепащэщтыгъэ хьыкумэтэу щытыгъ, хэт къэралхэм фитыныгъэ бэ ямыIэу. СССР-р зэхащагъ цIыф пстэуми зэфагъэ социальнэ ыкIи экономикэ фитыныгъэхэр ятыгъэным игупшысэкIэ. Шъхьадж имылъку зыфиIорэр нахьыбэмкIэ щыIагъэп ыкIи зэкIэри къэралым иугъэ; цIыфхэм ямылъку зыфиIорэр [[Карл Маркс]] зэпкъриуплъыхьэгъэ гупшысагъ, ыкIи ащ социализмым иидеологие зэхищагъ. 'Советхэр' е IофшIакIохэм яхасэхэр IофшIакIо классым къызэIуихыгъэх социалист къэралыр демократие шIыкIэмкIэ апэщэнхэм пае, ау [[Сталинизм]]ым икъэуцун ужым ахэм яIэнатIэ псынкIэу чIанагъ. Зэготыныгъэр лъэныкъо бэмэкIэ хэхъоныгъэ иIагъ, апэрэ лIыр, апэрэ бзылъфыгъэр ыкIи апэрэ сателлитыр космосым ыгъэбыбагъ, [[Адолф Хьитлер]] и [[Нацист Нымыцэй]] къызэрэтеуагъэр къызэгуиути [[ЯтIонэрэ Дунай Зао]]м текIоныгъэр къыдихыгъ, [[Америкэ Штат Зэхэтхэр|Америкэ Штат Зэготхэмрэ]] [[Британиешхо Пачъыхьыгъо|Британиешхомрэ]] ягъусэу. ЫкIи дунаим иящэнэрэ къэралыбэмэ инфраструктурэм, еджапIэхэм ыкIи сымаджэщхэм яшIын ахэлажьэщтыгъ. Аущтэу щытми, иухъумагъэ хьыкумэтым кIэу щыIэхэр ыкIи зэхъокIыныгъэхэр пхырыщыгъэнхэр къин къыщыхъущтыгъэ. СССР-р 1991-рэ илъэсым зэгуэзыгъ, ия 8-рэ пащэ ыкIи ия 10-рэ президентэу [[Михаил Горбачёв]]ым къэралыр зэблэхъунымкIэ къышIыгъэ амалхэм яшIуагъэ къызэрымыкIуагъэм къыхэкIыкIэ, ичIыпIэм [[Урысые|Урысые Федерациемрэ]] нэмыкI лъэпкъ 14-мрэ къыути. == Зэпыщэхэр == qiduiotd2jz46n2hlx0pcy5uilsr48v 17020 17019 2026-04-27T14:58:29Z Angell Eyes 7493 17020 wikitext text/x-wiki '''Совет Социалист Республикэхэм я Зэготыныгъ''' ([[Урысыбзэ|УрысыбзэкIэ]]: Союз Советских Социалистических Республик; СССР), нахь кIэкIэу '''Совет Зэгот''' ([[Урысыбзэ|УрысыбзэкIэ]]: Советский Союз) аIоу къашIэрэр, 1922-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1991-рэ илъэсым нэс [[Еуразие|Еуразием]] иныкъошхо зэлъызыубытыщтыгъэ континент зэпырыкI къэралэу щытыгъ. Ар апэрэ къэралэу щытыгъ ежь-ежьырэу социалистэу зыкъэзыIуагъэу ыкIи кӏэминист (коммунист) чылэ зэхэтыкIэм фэкъуогъагъэу. Ар совет социалист республикэ 14-мрэ зы Урыс Совет Федератив Социалист Республикэмрэ (Урыс СФСР) язэготыныгъэу щытыгъ. Совет Зэготыр, [[Апэрэ дунай зао]]<nowiki/>м илъэс пчъагъэкIэ хэтыгъэ Урыс Империер зыхэкIодагъэ [[Урыс Ривэлуце]]<nowiki/>м ужым илъэситф фэдиз тешIагъэу зэхащагъ. Ар къэбарэу къаIуагъ [[Владимир Ленин]]ым Урысыем ипащэу щытыгъэ Александр Керенскийр хабзэм зыIуифыгъэ ужым. Кӏэминист хьыкумэтым (правительств) иэкономикэ мэкъумэщ лъапсэм щыкIэу индустрие лIэужьыгъом хигъэхъуагъ, ыкIи уахътэр зэрыкIуагъэмкIэ зэготыныгъэ ин, лъэш хъугъэ. Зэготыныгъэм хэт къэралхэм анахь иныгъэр Урыс СФСР-р ары, Казах ССР-р ятIонэрэу, ыкIи Украин ССР-р ящэнэрэу щытыгъ. Совет Зэготымрэ Урыс СФСР-мрэ якъэлэ шъхьаIэу щытыгъэр Мэзкуу. Совет Зэготым иполитическэ IэнатIэ [[ЯтIонэрэ Дунай Зао]]<nowiki/>м ужым лъэшэу хигъэхъуагъ. КъокIыпIэ Еуропэр пстэури ежь иIэшъхьэтэкIэ ыубытыгъ. А къэралхэр Совет Зэготым хамыгъэхьагъэхэми, Совет Зэготым IэкIыбкIэ ахэм япащэщтыгъэх. Мы къэралхэр, [[Лэхьый|Лэхьыем]], [[Чехословакие|Чехословакием]], [[Мэджарэй|Мэджарыем]], [[Булгарие|Булгарием]], [[Румание|Руманием]] ыкIи КъокIыпIэ [[Нымыцэй|Нымыцыем]] афэдэхэр, сателлит къэралхэкIэ яджэщтыгъэх ыкIи ахэм ЯтIонэрэ Дунай Заом щыгъуэ СССР-м IэпыIэгъу фахъущтыгъэх. Хабзэхэр зэхазыщэщтыгъэ апшъэрэ комитетыр [[Совет Зэгот]]ым и Апшъэрэ Советэу щытыгъ. ЩыIэкIэ-псэукIэмкIэ, Совет Зэготым и Кӏэминист Партие и Генерал Секретарыр арыгъэ пащэр ыкIи яхабзэ зэхэтыкIэмкIэ анахь унашъо шъхьаIэхэр зышIыщтыгъэр. Кэнституцэм къызэриIощтыгъэмкIэ республикэхэр шIоигъоныгъэ яIэмэ Зэготыныгъэм хэкIыжьынхэ фитыгъэхэми, ар щыпкъэмкIэ зэкIэми атепащэщтыгъэ хьыкумэтэу щытыгъ, хэт къэралхэм фитыныгъэ бэ ямыIэу. СССР-р зэхащагъ цIыф пстэуми зэфагъэ социальнэ ыкIи экономикэ фитыныгъэхэр ятыгъэным игупшысэкIэ. Шъхьадж имылъку зыфиIорэр нахьыбэмкIэ щыIагъэп ыкIи зэкIэри къэралым иугъэ; цIыфхэм ямылъку зыфиIорэр [[Карл Маркс]] зэпкъриуплъыхьэгъэ гупшысагъ, ыкIи ащ социализмым иидеологие зэхищагъ. 'Советхэр' е IофшIакIохэм яхасэхэр IофшIакIо классым къызэIуихыгъэх социалист къэралыр демократие шIыкIэмкIэ апэщэнхэм пае, ау [[Сталинизм]]ым икъэуцун ужым ахэм яIэнатIэ псынкIэу чIанагъ. Зэготыныгъэр лъэныкъо бэмэкIэ хэхъоныгъэ иIагъ, апэрэ лIыр, апэрэ бзылъфыгъэр ыкIи апэрэ сателлитыр космосым ыгъэбыбагъ, [[Адолф Хьитлер]] и [[Нацист Нымыцэй]] къызэрэтеуагъэр къызэгуиути [[ЯтIонэрэ Дунай Зао]]м текIоныгъэр къыдихыгъ, [[Америкэ Штат Зэхэтхэр|Америкэ Штат Зэготхэмрэ]] [[Британиешхо Пачъыхьыгъо|Британиешхомрэ]] ягъусэу. ЫкIи дунаим иящэнэрэ къэралыбэмэ инфраструктурэм, еджапIэхэм ыкIи сымаджэщхэм яшIын ахэлажьэщтыгъ. Аущтэу щытми, иухъумагъэ хьыкумэтым кIэу щыIэхэр ыкIи зэхъокIыныгъэхэр пхырыщыгъэнхэр къин къыщыхъущтыгъэ. СССР-р 1991-рэ илъэсым зэгуэзыгъ, ия 8-рэ пащэ ыкIи ия 10-рэ президентэу [[Михаил Горбачёв]]ым къэралыр зэблэхъунымкIэ къышIыгъэ амалхэм яшIуагъэ къызэрымыкIуагъэм къыхэкIыкIэ, ичIыпIэм [[Урысые|Урысые Федерациемрэ]] нэмыкI лъэпкъ 14-мрэ къыути. == Совет Зэготым иреспубликэхэр == Совет Зэготыр республикэ 15-мкIэ зэпхыгъагъ. Ахэр ''Совет Социалист Республикэхэу'', е ''Совет Социалист Федератив Республикэхэу'' щытыгъэх. Республикэ пэпчъ шъхьафитыгъэ ыкIи ежь ишэн-хабзэ Iофхэм унашъо афишIыщтыгъ. Пэпчъ Зэготыныгъэм хэкIыжьын фитыныгъи иIагъ, ыкIи 1989-рэ илъэсым ар ашIыгъ. ''Федератив Республикэхэр'' нахь шъхьафитыныгъэ зэриIэмкIэ ыкIи ежьхэми къэралхэр къызэраубытырэмкIэ зэшъхьащыкIыщтыгъэх. МыхэмкIэ нахьыбэм ''Автономнэ Совет Социалист Республикэхэр'' аIоу яджэщтыгъэх. Ахэр бэ хъущтыгъэх. Анахьыбэхэр непэми щыIэх; непэ ахэр шъхьафит къэралым иреспубликэхэу щытхэми. ГущыIэм пае, ''[[Тэтэр]] АССР-р'' ''[[Тэтэрстан]] Республикэ'' хъужьыгъэ (ар [[Къазан]] ипэчъыгум ит). == Географиер == [[File:Permafrost Regions in the Soviet Union - DPLA - 584242333d15cc804d3d59af7833c422.jpg|thumb|Совет Зэготым ичIыушъуай шъолъырхэр]] Совет Зэготыр 1991-рэ илъэсым анахь ин зыхъум, 22,400,000 км² зэлъиубытэу, дунаим анахь къэралышхоу щытыгъ. Дунаим ичIыгу иханэрэ зэлъиубытэу, ииныгъэкIэ [[Ищхъэрэ Америкэ]]м фэдагъ. ИкъохьэпIэ лъэныкъо ([[Еуропэ]]м итыр) къэралым иплIанэрэ хъущтыгъэ, ыкIи къэралым ишэн-хабзэ ыкIи экономикэ гупчэу щытыгъ. ИкъокIыпIэ лъэныкъо ([[Азие]]м итыр) къокIыпIэмкIэ [[Океан Шъэф]]ым нэс, къыблэми [[Афганистан]]ым нэс лъыкIуатэщтыгъ, ыкIи къохьэпIэм елъытыгъэмэ цIыф бэ щыпсэущтыгъэп. ЗэпырыкIыпIэмкIэ 10,000 км-м ехъущтыгъэ (уахътэ шъолъыр 11) ыкIи ищхъэрэм къыщегъэжьагъэу къыблэм нэс 7,200 км-м фэдиз хъущтыгъэ. Иклимат (ошIу-ощххэр, фэбагъэр, псыушъуагъэр ыкIи хьауа къулайгъэр зэшъхьащыкIхэу) шъолъырытфымэ тундрэр, тайгар, шъофхэр, къумыр, ыкIи къушъхьэхэр арыгъэх. Совет Зэготым дунаим анахь гъунэ кIыхьэ иIагъ, 1991-рэ илъэсым 60,000 км-м ехъущтыгъ. Совет гъунэм ищэнэрэ тIур [[Океан Мыл Ушъуай]]м иIушъоу щытыгъ. [[Беринг хытIуалэ]]м къыкIэбзыкIыгъэу [[Америкэ Штат Зэхэтхэр]] щыIагъ. ЯтIонэрэ Дунай Заом иухыгъом Совет Зэготыр [[Афганистан]]ым, [[Хъытыдж|Хъытыджым]], [[Чехословакие]]м, [[Финланд|Финландым]], [[Мэджарэй]]м, [[Иран]]ым, [[Монголие]]м, [[Ищхъэрэ Корее]]м, [[Норвегие]]м, [[Лэхьый]]м, [[Румание]]м, ыкIи [[Тыркуе]]м ягъунэгъугъ. Совет Зэготым и (ыкIи непэрэ Урысыем и) псыхъо анахь кIыхьэхэр Енисей, Об/[[Иртыш]], Амур ыкIи Лена арыгъэх. Совет Зэготым икъушъхьэ анахь лъагэу щытыгъэр Кӏэминизм Икъушъхьэшъхь (непэ ащ Исмаил Самани ИкъушъхьэшъхьэкIэ яджэх) [[Таджикистан|Таджикистаным]] ит, 7,495 м лъагэу. Дунаим анахь хыкъум инэу щыт [[Хы Къаспы]]ри нахьыбэмкIэ Совет Зэготым итыгъ. Джащ фэдэу дунаим анахь хыкъум куоу щыт [[Байкал]] хыкъуми. == Тарихъыр == Урысыем ияужырэ [[Пачъыхьэ|Пачъыхьэу]] (императорэу) щытыгъэ [[Николай ЯтIонэрэ|Николай ЯтIонэрэм]], 1917-рэ илъэсым игъэтхапэ мазэ нэс Урысыер ыгъэзашъощтыгъ, а уахътэм [[Урыс Империе]]р рахыгъ ыкIи ащ ичIыпIэ уахътэкIэ щыIэгъэ «провизор хьыкумэт» къыуцугъ, [[Александр Керенский]] пащэ фахъугъэу, ау шэкIогъу мазэм Бэлъшэвикхэм аригъэухыжьыгъ ыкIи Урыс граждан заор къежьагъ. 1917-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1922-рэ илъэсым нэс, Совет Зэготым ипэкIэ щыIэгъэ къэралыр [[Урыс Совет Федератив Социалист Республикэ]] (Урыс СФСР) арыгъэ, ар ежь-ежьырэу шъхьафит къэралэу щытыгъ, а уахътэм щыIэгъэ нэмыкI совет республикэхэм афэдэу. Совет Зэготыр официально 1922-рэ илъэсым итыгъуашъо мазэ зэхащагъ, [[Урыс Совет Федератив Социалист Республикэ|Урыс]] (ащ [[Урыс Совет Федератив Социалист Республикэ|Bэлъшэвик УрысыекIи]] яджэщтыгъэх), [[Украинэ|Украин]], [[Белоруссие|Белaрус]], ыкIи Къаукъазщыбырэ совет республикэхэу кӏэминист Бэлъшэвик партиехэм яIэшъхьэтэкIэ щытхэр зэхахьэхи. === Ривэлуцэр ыкIи зэхэщэныр === Урыс Империем хьыкумэтыр зэблэзыхъущтыгъэ IофшIэнхэр 1825-рэ илъэсым [[Декабристхэм япэуцужьыныгъэкIэ]] ежьагъэх, ыкIи 1861-рэ илъэсым [[Крепостнэ фитыныгъэр]] агъэуцужьыгъэми, ащ икъехыгъэ мэкъумэщышIэхэмкIэ (мэкъумэщ IофшIакIо тхьамышкIэхэмкIэ) шIогъэджэгъогъагъ ыкIи зэхъокIыныгъэ зышIын шIоигъохэм (ривэлуциэнерхэм) гукъапэ аритыгъ. 1906-рэ илъэсым [[Урысыем иривэлуце (1905)|1905-рэ илъэсым и Урыс Ривэлуце]] ужым парламент (хабзэ гъэуцу) хасэ — [[Пачъыхьэкъуай Думэр]] — зэхащагъ, ау Пачъыхьэм [[Пачъыхьыгъо (хабзэ)|пачъыхьыгъо ухъумагъэм]] къыкIэкIыхэу [[Конституцие пачъыхьыгъо|кэнституцэ пачъыхьыгъом]] хэхьанэу зыпылъыгъэ цIыфхэр ыукъуагъэх. Пэуцужьыныгъэр лъыкIуатэщтыгъ ыкIи [[Апэрэ дунай зао]]м щыгъуэ текIодыныгъэхэмрэ къэлэ шъхьаIэхэм шхын зэращыкIагъэмрэ къахэкIыкIэ нахь къин хъугъэ. [[File:Lenin-Trotsky.jpg|thumb|left|[[Владимир Ленин]]ымрэ [[Леон Троцкий]]мрэ ривэлуцием пэуцужьырэ пропагандэм хэтхэу|238x238px]] [[Санкт-Петербург|Петроград]] (Бытырбыф ) щыIэгъэ пэуцужьыныгъэм, Урысыем иэкономикэрэ иморалрэ заом иуахътэ зэрыкIодыгъэм къыхэкIыкIэ, «[[Февраль Ривэлуцер]]» ыкIи [[Урыс Ривэлуце (1917)|1917-рэ илъэсым игъэтхапэ мазэ хьыкумэтыр зэраухыгъэр]] къыгъэшIыгъ. Пачъыхьэм и[[Автократие|автократие]] Урыс «[[Провизор хьыкумэткIэ]]» зэблэхъугъэ хъугъэ, ащ ипащэхэм Урыс [[Конституционнэ Хасэм]] хэдзынхэр рагъэкIокIынэу ыкIи Апэрэ Дунай Заом [[Апэрэ Дунай Заом и Дэгъугъэхэр|Антантам]] икъэралхэм ягъусэу заор лъагъэкIотэнэу мурад яIагъ. А уахътэм, IофшIакIохэм яхасэхэр, [[Совет (хасэ)|Советхэр]] аIоу зэджагъэхэр, къэралым пстэуми къыщыуцугъэх. [[Владимир Ленин]] пащэ зэрахъугъэ [[Бэлъшэвик]]хэм, Советхэми урамхэми [[Социализм|социалист]] ривэлуциер лъагъэкIотэнэу пылъыгъэх. 1917-рэ илъэсым ишэкIогъу мазэ, «[[Октябрь Ривэлуцием]]» щыгъуэ, ахэм Провизор Хьыкумэтым IэнатIэр Iахыгъ. Итыгъуашъо мазэ, бэлъшэвикхэм [[Гупчэ Пачъыхьыгъохэмрэ]] [[Заогъэуцуныгъэ]] (мамырыгъэ) зэзэгъыныгъэ дашIыгъ. Гъэтхапэ мазэм, зао бэ щыIэгъэ ужым, Советхэр заом хакIыжьыхи [[Брест-Литовск Зэзэгъыныгъэм]] Iэ традзагъ. == Зэпыщэхэр == go371pxn1u93axrkoflgarh5ummrr4b 17021 17020 2026-04-27T15:11:17Z Angell Eyes 7493 17021 wikitext text/x-wiki '''Совет Социалист Республикэхэм я Зэготыныгъ''' ([[Урысыбзэ|УрысыбзэкIэ]]: Союз Советских Социалистических Республик; СССР), нахь кIэкIэу '''Совет Зэгот''' ([[Урысыбзэ|УрысыбзэкIэ]]: Советский Союз) аIоу къашIэрэр, 1922-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1991-рэ илъэсым нэс [[Еуразие|Еуразием]] иныкъошхо зэлъызыубытыщтыгъэ континент зэпырыкI къэралэу щытыгъ. Ар апэрэ къэралэу щытыгъ ежь-ежьырэу социалистэу зыкъэзыIуагъэу ыкIи кӏэминист (коммунист) чылэ зэхэтыкIэм фэкъуогъагъэу. Ар совет социалист республикэ 14-мрэ зы Урыс Совет Федератив Социалист Республикэмрэ (Урыс СФСР) язэготыныгъэу щытыгъ. Совет Зэготыр, [[Апэрэ дунай зао]]<nowiki/>м илъэс пчъагъэкIэ хэтыгъэ Урыс Империер зыхэкIодагъэ [[Урыс Ривэлуце]]<nowiki/>м ужым илъэситф фэдиз тешIагъэу зэхащагъ. Ар къэбарэу къаIуагъ [[Владимир Ленин]]ым Урысыем ипащэу щытыгъэ Александр Керенскийр хабзэм зыIуифыгъэ ужым. Кӏэминист хьыкумэтым (правительств) иэкономикэ мэкъумэщ лъапсэм щыкIэу индустрие лIэужьыгъом хигъэхъуагъ, ыкIи уахътэр зэрыкIуагъэмкIэ зэготыныгъэ ин, лъэш хъугъэ. Зэготыныгъэм хэт къэралхэм анахь иныгъэр Урыс СФСР-р ары, Казах ССР-р ятIонэрэу, ыкIи Украин ССР-р ящэнэрэу щытыгъ. Совет Зэготымрэ Урыс СФСР-мрэ якъэлэ шъхьаIэу щытыгъэр Мэзкуу. Совет Зэготым иполитическэ IэнатIэ [[ЯтIонэрэ Дунай Зао]]<nowiki/>м ужым лъэшэу хигъэхъуагъ. КъокIыпIэ Еуропэр пстэури ежь иIэшъхьэтэкIэ ыубытыгъ. А къэралхэр Совет Зэготым хамыгъэхьагъэхэми, Совет Зэготым IэкIыбкIэ ахэм япащэщтыгъэх. Мы къэралхэр, [[Лэхьый|Лэхьыем]], [[Чехословакие|Чехословакием]], [[Мэджарэй|Мэджарыем]], [[Булгарие|Булгарием]], [[Румание|Руманием]] ыкIи КъокIыпIэ [[Нымыцэй|Нымыцыем]] афэдэхэр, сателлит къэралхэкIэ яджэщтыгъэх ыкIи ахэм ЯтIонэрэ Дунай Заом щыгъуэ СССР-м IэпыIэгъу фахъущтыгъэх. Хабзэхэр зэхазыщэщтыгъэ апшъэрэ комитетыр [[Совет Зэгот]]ым и Апшъэрэ Советэу щытыгъ. ЩыIэкIэ-псэукIэмкIэ, Совет Зэготым и Кӏэминист Партие и Генерал Секретарыр арыгъэ пащэр ыкIи яхабзэ зэхэтыкIэмкIэ анахь унашъо шъхьаIэхэр зышIыщтыгъэр. Кэнституцэм къызэриIощтыгъэмкIэ республикэхэр шIоигъоныгъэ яIэмэ Зэготыныгъэм хэкIыжьынхэ фитыгъэхэми, ар щыпкъэмкIэ зэкIэми атепащэщтыгъэ хьыкумэтэу щытыгъ, хэт къэралхэм фитыныгъэ бэ ямыIэу. СССР-р зэхащагъ цIыф пстэуми зэфагъэ социальнэ ыкIи экономикэ фитыныгъэхэр ятыгъэным игупшысэкIэ. Шъхьадж имылъку зыфиIорэр нахьыбэмкIэ щыIагъэп ыкIи зэкIэри къэралым иугъэ; цIыфхэм ямылъку зыфиIорэр [[Карл Маркс]] зэпкъриуплъыхьэгъэ гупшысагъ, ыкIи ащ социализмым иидеологие зэхищагъ. 'Советхэр' е IофшIакIохэм яхасэхэр IофшIакIо классым къызэIуихыгъэх социалист къэралыр демократие шIыкIэмкIэ апэщэнхэм пае, ау [[Сталинизм]]ым икъэуцун ужым ахэм яIэнатIэ псынкIэу чIанагъ. Зэготыныгъэр лъэныкъо бэмэкIэ хэхъоныгъэ иIагъ, апэрэ лIыр, апэрэ бзылъфыгъэр ыкIи апэрэ сателлитыр космосым ыгъэбыбагъ, [[Адолф Хьитлер]] и [[Нацист Нымыцэй]] къызэрэтеуагъэр къызэгуиути [[ЯтIонэрэ Дунай Зао]]м текIоныгъэр къыдихыгъ, [[Америкэ Штат Зэхэтхэр|Америкэ Штат Зэготхэмрэ]] [[Британиешхо Пачъыхьыгъо|Британиешхомрэ]] ягъусэу. ЫкIи дунаим иящэнэрэ къэралыбэмэ инфраструктурэм, еджапIэхэм ыкIи сымаджэщхэм яшIын ахэлажьэщтыгъ. Аущтэу щытми, иухъумагъэ хьыкумэтым кIэу щыIэхэр ыкIи зэхъокIыныгъэхэр пхырыщыгъэнхэр къин къыщыхъущтыгъэ. СССР-р 1991-рэ илъэсым зэгуэзыгъ, ия 8-рэ пащэ ыкIи ия 10-рэ президентэу [[Михаил Горбачёв]]ым къэралыр зэблэхъунымкIэ къышIыгъэ амалхэм яшIуагъэ къызэрымыкIуагъэм къыхэкIыкIэ, ичIыпIэм [[Урысые|Урысые Федерациемрэ]] нэмыкI лъэпкъ 14-мрэ къыути. == Совет Зэготым иреспубликэхэр == Совет Зэготыр республикэ 15-мкIэ зэпхыгъагъ. Ахэр ''Совет Социалист Республикэхэу'', е ''Совет Социалист Федератив Республикэхэу'' щытыгъэх. Республикэ пэпчъ шъхьафитыгъэ ыкIи ежь ишэн-хабзэ Iофхэм унашъо афишIыщтыгъ. Пэпчъ Зэготыныгъэм хэкIыжьын фитыныгъи иIагъ, ыкIи 1989-рэ илъэсым ар ашIыгъ. ''Федератив Республикэхэр'' нахь шъхьафитыныгъэ зэриIэмкIэ ыкIи ежьхэми къэралхэр къызэраубытырэмкIэ зэшъхьащыкIыщтыгъэх. МыхэмкIэ нахьыбэм ''Автономнэ Совет Социалист Республикэхэр'' аIоу яджэщтыгъэх. Ахэр бэ хъущтыгъэх. Анахьыбэхэр непэми щыIэх; непэ ахэр шъхьафит къэралым иреспубликэхэу щытхэми. ГущыIэм пае, ''[[Тэтэр]] АССР-р'' ''[[Тэтэрстан]] Республикэ'' хъужьыгъэ (ар [[Къазан]] ипэчъыгум ит). == Географиер == [[File:Permafrost Regions in the Soviet Union - DPLA - 584242333d15cc804d3d59af7833c422.jpg|thumb|Совет Зэготым ичIыушъуай шъолъырхэр]] Совет Зэготыр 1991-рэ илъэсым анахь ин зыхъум, 22,400,000 км² зэлъиубытэу, дунаим анахь къэралышхоу щытыгъ. Дунаим ичIыгу иханэрэ зэлъиубытэу, ииныгъэкIэ [[Ищхъэрэ Америкэ]]м фэдагъ. ИкъохьэпIэ лъэныкъо ([[Еуропэ]]м итыр) къэралым иплIанэрэ хъущтыгъэ, ыкIи къэралым ишэн-хабзэ ыкIи экономикэ гупчэу щытыгъ. ИкъокIыпIэ лъэныкъо ([[Азие]]м итыр) къокIыпIэмкIэ [[Океан Шъэф]]ым нэс, къыблэми [[Афганистан]]ым нэс лъыкIуатэщтыгъ, ыкIи къохьэпIэм елъытыгъэмэ цIыф бэ щыпсэущтыгъэп. ЗэпырыкIыпIэмкIэ 10,000 км-м ехъущтыгъэ (уахътэ шъолъыр 11) ыкIи ищхъэрэм къыщегъэжьагъэу къыблэм нэс 7,200 км-м фэдиз хъущтыгъэ. Иклимат (ошIу-ощххэр, фэбагъэр, псыушъуагъэр ыкIи хьауа къулайгъэр зэшъхьащыкIхэу) шъолъырытфымэ тундрэр, тайгар, шъофхэр, къумыр, ыкIи къушъхьэхэр арыгъэх. Совет Зэготым дунаим анахь гъунэ кIыхьэ иIагъ, 1991-рэ илъэсым 60,000 км-м ехъущтыгъ. Совет гъунэм ищэнэрэ тIур [[Океан Мыл Ушъуай]]м иIушъоу щытыгъ. [[Беринг хытIуалэ]]м къыкIэбзыкIыгъэу [[Америкэ Штат Зэхэтхэр]] щыIагъ. ЯтIонэрэ Дунай Заом иухыгъом Совет Зэготыр [[Афганистан]]ым, [[Хъытыдж|Хъытыджым]], [[Чехословакие]]м, [[Финланд|Финландым]], [[Мэджарэй]]м, [[Иран]]ым, [[Монголие]]м, [[Ищхъэрэ Корее]]м, [[Норвегие]]м, [[Лэхьый]]м, [[Румание]]м, ыкIи [[Тыркуе]]м ягъунэгъугъ. Совет Зэготым и (ыкIи непэрэ Урысыем и) псыхъо анахь кIыхьэхэр Енисей, Об/[[Иртыш]], Амур ыкIи Лена арыгъэх. Совет Зэготым икъушъхьэ анахь лъагэу щытыгъэр Кӏэминизм Икъушъхьэшъхь (непэ ащ Исмаил Самани ИкъушъхьэшъхьэкIэ яджэх) [[Таджикистан|Таджикистаным]] ит, 7,495 м лъагэу. Дунаим анахь хыкъум инэу щыт [[Хы Къаспы]]ри нахьыбэмкIэ Совет Зэготым итыгъ. Джащ фэдэу дунаим анахь хыкъум куоу щыт [[Байкал]] хыкъуми. == Тарихъыр == Урысыем ияужырэ [[Пачъыхьэ|Пачъыхьэу]] (императорэу) щытыгъэ [[Николай ЯтIонэрэ|Николай ЯтIонэрэм]], 1917-рэ илъэсым игъэтхапэ мазэ нэс Урысыер ыгъэзашъощтыгъ, а уахътэм [[Урыс Империе]]р рахыгъ ыкIи ащ ичIыпIэ уахътэкIэ щыIэгъэ «провизор хьыкумэт» къыуцугъ, [[Александр Керенский]] пащэ фахъугъэу, ау шэкIогъу мазэм Бэлъшэвикхэм аригъэухыжьыгъ ыкIи [[Урыс къэралкIоцI зао]]<nowiki/>р къежьагъ. 1917-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1922-рэ илъэсым нэс, Совет Зэготым ипэкIэ щыIэгъэ къэралыр [[Урыс Совет Федератив Социалист Республикэ]] (Урыс СФСР) арыгъэ, ар ежь-ежьырэу шъхьафит къэралэу щытыгъ, а уахътэм щыIэгъэ нэмыкI совет республикэхэм афэдэу. Совет Зэготыр официально 1922-рэ илъэсым итыгъуашъо мазэ зэхащагъ, [[Урыс Совет Федератив Социалист Республикэ|Урыс]] (ащ [[Урыс Совет Федератив Социалист Республикэ|Bэлъшэвик УрысыекIи]] яджэщтыгъэх), [[Украинэ|Украин]], [[Белоруссие|Белaрус]], ыкIи Къаукъазщыбырэ совет республикэхэу кӏэминист Бэлъшэвик партиехэм яIэшъхьэтэкIэ щытхэр зэхахьэхи. === Ривэлуцэр ыкIи зэхэщэныр === Урыс Империем хьыкумэтыр зэблэзыхъущтыгъэ IофшIэнхэр 1825-рэ илъэсым [[Декабристхэм япэуцужьыныгъэкIэ]] ежьагъэх, ыкIи 1861-рэ илъэсым [[Крепостнэ фитыныгъэр]] агъэуцужьыгъэми, ащ икъехыгъэ мэкъумэщышIэхэмкIэ (мэкъумэщ IофшIакIо тхьамышкIэхэмкIэ) шIогъэджэгъогъагъ ыкIи зэхъокIыныгъэ зышIын шIоигъохэм (ривэлуциэнерхэм) гукъапэ аритыгъ. 1906-рэ илъэсым [[Урысыем иривэлуце (1905)|1905-рэ илъэсым и Урыс Ривэлуце]] ужым парламент (хабзэ гъэуцу) хасэ — [[Пачъыхьэкъуай Думэр]] — зэхащагъ, ау Пачъыхьэм [[Пачъыхьыгъо (хабзэ)|пачъыхьыгъо ухъумагъэм]] къыкIэкIыхэу [[Конституцие пачъыхьыгъо|кэнституцэ пачъыхьыгъом]] хэхьанэу зыпылъыгъэ цIыфхэр ыукъуагъэх. Пэуцужьыныгъэр лъыкIуатэщтыгъ ыкIи [[Апэрэ дунай зао]]м щыгъуэ текIодыныгъэхэмрэ къэлэ шъхьаIэхэм шхын зэращыкIагъэмрэ къахэкIыкIэ нахь къин хъугъэ. [[File:Lenin-Trotsky.jpg|thumb|left|[[Владимир Ленин]]ымрэ [[Леон Троцкий]]мрэ ривэлуцием пэуцужьырэ пропагандэм хэтхэу|238x238px]] [[Санкт-Петербург|Петроград]] (Бытырбыф ) щыIэгъэ пэуцужьыныгъэм, Урысыем иэкономикэрэ иморалрэ заом иуахътэ зэрыкIодыгъэм къыхэкIыкIэ, «[[Февраль Ривэлуцер]]» ыкIи [[Урыс Ривэлуце (1917)|1917-рэ илъэсым игъэтхапэ мазэ хьыкумэтыр зэраухыгъэр]] къыгъэшIыгъ. Пачъыхьэм и[[Автократие|автократие]] Урыс «[[Провизор хьыкумэткIэ]]» зэблэхъугъэ хъугъэ, ащ ипащэхэм Урыс [[Конституционнэ Хасэм]] хэдзынхэр рагъэкIокIынэу ыкIи Апэрэ Дунай Заом [[Апэрэ Дунай Заом и Дэгъугъэхэр|Антантам]] икъэралхэм ягъусэу заор лъагъэкIотэнэу мурад яIагъ. А уахътэм, IофшIакIохэм яхасэхэр, [[Совет (хасэ)|Советхэр]] аIоу зэджагъэхэр, къэралым пстэуми къыщыуцугъэх. [[Владимир Ленин]] пащэ зэрахъугъэ [[Бэлъшэвик]]хэм, Советхэми урамхэми [[Социализм|социалист]] ривэлуциер лъагъэкIотэнэу пылъыгъэх. 1917-рэ илъэсым ишэкIогъу мазэ, «[[Октябрь Ривэлуцием]]» щыгъуэ, ахэм Провизор Хьыкумэтым IэнатIэр Iахыгъ. Итыгъуашъо мазэ, бэлъшэвикхэм [[Гупчэ Пачъыхьыгъохэмрэ]] [[Заогъэуцуныгъэ]] (мамырыгъэ) зэзэгъыныгъэ дашIыгъ. Гъэтхапэ мазэм, зао бэ щыIэгъэ ужым, Советхэр заом хакIыжьыхи [[Брест-Литовск Зэзэгъыныгъэм]] Iэ традзагъ. КIыхьэу ыкIи лъыгъэчъагъэу щытыгъэ [[Урыс къэралкIоцI зао]]м, совет хабзэкIэм текIоныгъэр къыдихыгъ. [[Дзэ Плъыжь|Плъыжьхэмрэ]] [[Фыжьхэм ядвижение|Фыжьхэмрэ]] язэфагу щыIэгъэ заор 1917-рэ илъэсым ежьагъ ыкIи 1923-рэ илъэсым ухыгъэ хъугъэ. Ащ хэтыгъэх [[Сыбыр къыхэIэбэныгъ]]ыр ыкIи нэмыкI IэкIыб хэгъэгухэм яIэбэныгъэхэр, Николай ЯтIонэрэмрэ иунагъорэ яукIын ыкIи 1921-рэ илъэсым щыIэгъэ [[гъаблэ]]р, цIыф миллионитф фэдиз зэхигъэкIодагъэр. 1921-рэ илъэсым игъэтхапэ мазэ, [[Лэхьый-Совет зао|Лэхьыемрэ ахэмрэ язэфагу зао]] зыкIуэм, [[Ригэ мамырыгъэ зэзэгъыныгъ]]ым Iэ традзагъ ыкIи [[Урысхут]]ымрэ [[Украинэ]]мрэ ячIыгухэр [[Лэхьый]] Республикэмрэ Совет Урысыемрэ азыфагу агощыгъэх. Совет Зэготыр джащ фэдэ зэгумырыIоныгъэхэр зао уахътэм империем хэкIыжьыгъэгъэ къэралкIэхэу [[Финландие]] Республикэмрэ, [[Эстоние]] Республикэмрэ, [[Латвие]] Республикэмрэ, ыкIи [[Литуание|Литуани]] Республикэмрэ зэшIуихын фае хъугъэ. ===Совет Республикэхэм я Зэгохьаныгъ=== 1922-рэ илъэсым итыгъуашъо мазэ и 28-м, [[Урыс Совет Федератив Социалист Республикэ|Урыс СФСР-м]], [[Къаукъазщыбырэ СФСР]]-м, [[Украин Совет Социалист Республикэ|Украин ССР-м]], ыкIи [[Белорус Совет Социалист Республикэ|Беларус ССР-м]] яцIыфхэм СССР-р зэхащэнымкIэ Зэзэгъыныгъэмрэ СССР-р зэхащэнымкIэ КъэIотэныгъэмрэ далъытэхи, Совет Социалист Республикэхэм я Зэготыныгъ зэхащагъ. Мы тхылъитIур СССР-м и апэрэ [[Советхэм я Хасэшхо]] пшъыпкъэ шIыгъэ хъугъэх ыкIи лIыкIо куупхэм япащэхэм Iэ традзагъ. 1924-рэ илъэсым ищылэ мазэ и 1-м, СССР-р къэрал шъыпкъэу [[Британиешхо Пачъыхьыгъо]]м къилитэгъагъ. Джащ фэдэу 1924-рэ илъэсым, [[1924-рэ илъэсым и Совет Кэнституцэ|Совет Кэнституцэр (хабзэшъхьаIэхэр)]] далъытагъ, 1922-рэ илъэсым итыгъуашъо мазэ зэхащэгъэ Урыс СФСР-м, Украин ССР-м, Белорус ССР-м, ыкIи Къаукъазщыбырэ СФСР-м язэгохьаныгъэу "Совет Социалист Республикэхэм я Зэготыныгъ" (СССР) зэхащэныр пшъыпкъэ шIыгъэ хъугъэ. Къэралым иэкономикэ, ииндустрие ыкIи ихабзэкIуацI язэхъокIыныгъэшхохэр совет хабзэм иапэрэ мафэхэм 1917-рэ илъэсым ежьагъэх. Мыщ иныкъошхор Владимир Ленин Iэ зытридзагъэ совет хьыкумэтым итхылъхэу, [[Бэлъшэвикхэм я Апэрэ Унашъохэм]] атетэу гъэцэкIагъэ хъугъэ. Анахь унашъо шъхьаIэу ыкIи лъэшэу щытхэм ащыщыгъ GOELRO мурадыр, къэралыр пстэури [[ток пхырыщыныгъэ|ток пхырыщыныгъэм]] тетэу совет экономикэм зэхъокIыныгъэ инхэр фишIынэу зыгъэунэфыгъагъэр. Мы мурадыр 1920-рэ илъэсым зэхагъэуцуагъ ыкIи илъэс 10-м къыщегъэжьагъэу 15-м нэс зэлъиубытыщтыгъэ. Ащ хэтыгъ шъолъыр [[токкъэшIыпIэ]] 30 зэхащэнэу, ахэм ащыщэу [[псытоккъэшIыпIэ]] инипшI хэтэу, ыкIи токымкIэ Iоф зышIэрэ индустрие зэхащэпIэ ин пчъагъэхэр. Мы мурадыр ужыкIэ щыIэгъэ [[СССР-м и Илъэситф Мурадхэр|Илъэситф Мурадхэм]] яублэпIэ хъугъэ ыкIи 1931-рэ илъэсым нэс шъхьащытхъоу гъэцэкIагъэ хъугъэ. === Сталин ипащэныгъ === [[File:Christ saviour explosion.jpg|thumb|upright|Христос Къэзыгъэзэжьырэм и Члисэшхоу [[Мэзкуу]] дэтэу 1931-рэ илъэсым зэхакъутагъэр. Сталин ипащэныгъэ уахътэм, Совет Зэготым диныр лъэшэу къызэрагъэубытыгъ.]] Иапэрэ илъэсхэм къащегъэжьагъэу, Совет Зэготым ихьыкумэтыр [[зы партие къэрал]] хабзэм тетэу [[Совет Зэготым и КIэминист Партие|КIэминист Партием (Бэлъшэвикхэм)]] иIэшъхьэтэу щытыгъ. КъэралкIоцI заом щыIэгъэ [[Зао КIэминизм]]ым иэкономикэ шIыкIэ ужым, 1920-рэ илъэсхэм совет хьыкумэтым шъхьадж иIофшIапIэхэр къэрал индустрием дэжь щыIэнхэу фитыныгъэ аритыгъ ыкIи чылэхэм шхыныр зэкIэ къызэрахыщтыгъэр шхын хьакъыкIэ (налогкIэ) зэблэхъугъэ хъугъэ. Совет пащэхэм къызэраIощтыгъэмкIэ, зы партие хабзэр ищыкIэгъагъ сыда пIомэ ащ 'капиталист хъунщIэныгъэр' Совет Зэготым къызэрымыгъэзэжьыщтыр къыухъумэщтыгъ ыкIи [[Демократ гупчэныгъ]]ым ишапхъэхэм цIыфхэм яшIоигъоныгъэ къагъэлъагъощтыгъ. Экономикэм икIэухым фэгъэхьыгъэ зэгурымыIоныгъэхэр 1924-рэ илъэсым Ленин зылIэм ужырэ илъэсхэм совет пащэхэм IэнатIэ нахьыбэ къызIэкIагъэхьанымкIэ лъапсэ хъугъэх. АпэрэмкIэ, Ленин ичIыпIэ «[[тройка]]» (нэбгырищ зэгуп) къэуцунэу щытыгъ, ащ хэтыгъэх [[Украинэ]]м щыщ [[Григор Зиновьев]], [[Мэзкуу]] щыщ [[Лев Каменев]], ыкIи [[Хъырцые|Хъырцыем]] щыщ [[Иосиф Сталин]]. Сталин адыгэхэм язэфагу «джаур диктаторэу» ыкIи бзэджэшIэ тезыукъуакIоу къашIэщтыгъ, Ислъам диныр зэриубытыгъэм къыхэкIыкIэ. Сталин къэралым [[ЯтIонэрэ Дунай Зао]]м ыкIи [[ЧъыIэ Зао]]м яуахътэ пащэ фихъугъ. Хьапсырхэр бэу аштэнхэм пае [[Гулаг]] лагерхэр лъэшэу агъэушъомбгъугъэх. Ар зылIэм ужым, [[Георгий Маленков]] уахътэ кIэкIыкIэ ащ ихабзэ лъигъэкIотагъ. [[Никита Хрущев]] Сталин ихабзэхэм ащыщхэр зэблихъугъэх, ау [[Леонид Брежнев]]ымрэ [[Алексей Косыгин]]ымрэ зэрыщытым фэдэу къагъэнагъэх. 1936-рэ илъэсым зэблэхъугъэ кэнституцэм ужым, Совет Зэготыр республикэхэм язэготыныгъэу щытыныр ухыгъэ хъугъэ ыкIи зы къэралышхо закъоу зещэнэу ригъэжьагъ. Ленин къытыгъэгъэ гущыIэхэр аукъуагъэх, ыкIи Сталин къэралыр цIыф хьыкумэтым щыкIэу диктатурэм фигъэзагъ. === Хрущевым иуахът === Сталин 1953-рэ илъэсым игъэтхапэ мазэ и 5-м лIагъэ. Никита Хрущевым 1950-рэ илъэсхэм ягузэгум ехъулIэу ужыкIэ щыIэгъэ IэнатIэм фэбэнэным текIоныгъэр къыдихыгъ. 1956-рэ илъэсым, ащ Сталин ицIыфгъэубытхэр хэукъоныгъэу къыIуагъ ыкIи партиемрэ чылэмрэ атепащэныгъэр нахь шъабэ ышIыгъ. Мыр де-Сталинизацие аIоу ашIэщтыгъэ. [[File:Soviet empire 1960.png|thumb|1959-рэ илъэсым и Кубэ Ривэлуце ужым, ау 1961-рэ илъэсым и Хъытыдж-Совет зэпэкIыныгъэ ипэкIэ, 1960-рэ илъэсым Совет Зэготымрэ иныбджэгъухэмрэ ячIыгухэр анахь инэу зэрыщытыгъэхэр къэзыгъэлъагъорэ карт|228x228px]] Мэзкуу КъокIыпIэ Еуропэр икъохьэпIэ гъунэхэм яухъумэнкIэ лъэшэу ищыкIэгъэ ухъумэпIэ шъхьаIэу (буфер зонэу) алъытэщтыгъ. Ащ къыхэкIыкIэ, СССР-м шъолъырым иубытын лъэш ышIынэу пылъыгъ. Ар ышIыгъ КъокIыпIэ Еуропэм икъэралхэр сателлит къэралхэу, ащ епхыгъэхэу ыкIи ипащэныгъэ едэIухэу зэблихъугъэхэмкIэ. Совет дзэхэр 1956-рэ илъэсым [[Мэджарэй|Мэджарыемрэ]] [[Лэхьый|Лэхьыемрэ]] ащыIэгъэ Сталиным пэуцужьырэ пэуцужьыныгъэхэр зэхакъутэнхэм пае агъэфедагъэх.Хрущев иIэнатIэ уахътэм, къэлэдэс унагъо пэпчъ шъхьафит унэм (квартирэм) зэрагъэIэпхъущт программэр рагъэжьагъ. Илъэс тIокIырэ цIыфхэр ащыпсэунхэм пае къат тфы зытет унэ бэ ашIыгъ. Хрущев [[Америкэ Штат Зэхэтхэр|АШЗ-м]] зыкIугъэ ужым, [[натрыф]]ыр СССР-м лъэшэу цIэрыIо щыхъугъ. 1950-рэ илъэсхэм яужыIокIэ, СССР-м иполитикэм (ихабзэ зещэкIэм) къыхэкIыкIэ Хъытыджымрэ ахэмрэ язэфагу къихъугъэ зэгумырыIоныгъэм Хъытыдж-Совет зэпэкIыныгъэр къыгъэшIыгъ. Мыщ къыхэкIыкIэ дунаим и Марксист-Ленинист движение зэгуэчыныгъэ къыхэхьагъ. [[Албание]]м, Камбоджам ыкIи Сомалим яхьыкумэтхэм (яправительствэхэм) СССР-м ичIыпIэ Къытайм ныбджэгъуныгъэ дашIыным къыхэнагъэх. [[File:Gagarin in Sweden.jpg|left|thumb|Совет космонавтэу Юрий Гагариныр космосым быбыгъэ апэрэ цIыфэу щытыгъ.]] 1950-рэ илъэсхэм яужыIокIэмрэ 1960-рэ илъэсхэм яублэпIэмрэ мы уахътэм, Совет Зэготыр Космос ЗэпэшэрышъуныгъэмкIэ (Космос ЗаомкIэ) хэхъоныгъэхэр ышIыхэу лъигъэкIотагъ. Ар Америкэ Штат Зэготхэм апэуцужьыщтыгъ. СССР-м 1957-рэ илъэсым апэрэ шIыгъэ сателлитэу (спутникэу) [[Спутник-1]] космосым ыгъэбыбагъ; 1957-рэ илъэсым Лайкэ зыфиIорэ хьэр; 1961-рэ илъэсым апэрэ цIыфэу [[Юрий Гагарин]]; 1963-рэ илъэсым апэрэ бзылъфыгъэу [[Валентина Терешкова]]; 1965-рэ илъэсым космосым икIыгъэ апэрэ цIыфэу [[Алексей Леонов]]; 1966-рэ илъэсым Луна 9 космос кхъухьымкIэ Мазэм апэрэ шъабэу тетIысхьаныгъэр; ыкIи Мазэм тет апэрэ къулайхэу (луноходхэу) Луноход 1-рэ Луноход 2-рэ. === Леонид Брежнев === [[Леонид Брежнев]] 1964-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1982-рэ илъэсым зылIэм нэс Совет Зэготым ипащэу щытыгъ. А уахътэм пащэу щытыгъэ [[Никита Хрущев]] хабзэм Iуахынэу хьыкумэтыр (правительствэр) зэрыригъэзэгъыгъэм ужым IэнатIэр къызIэкIигъэхьагъ. Брежнев ипащэныгъэ нахьыбэмкIэ Совет экономикэм икъехыхынымрэ ужыкIэ зэготыныгъэр зэгуэзыгъэщтыгъэ Iофхэм яублэпIэмрэ дапхъух. Ежь-ежьырэу зыфитыжьыгъэ медаль бэ иIагъ. [[Совет Зэготым и ЛIыхъужъ]] зыфиIорэ цIэ лъапIэр (анахь щытхъуцIэ шъхьаIэр) щэ къыфагъэшъуагъ. Брежнев иуж ичIыпIэ [[Юрий Андропов]] къыуцугъ, ау ар илъэс заулэ тешIагъэу лIагъэ. Андропов иуж псауныгъэ зимыIэ ыкIи жъы хъугъэ [[Константин Черненко]] къыуцугъ. Черненкор IэнатIэм зыIухьагъэм къыщегъэжьагъэу илъэс закъо тешIагъэу лIагъэ. == Зэпыщэхэр == bvrkkep93fe56a5mt5nijy406cixlrg 17022 17021 2026-04-27T15:14:16Z Angell Eyes 7493 /* Леонид Брежнев */ 17022 wikitext text/x-wiki '''Совет Социалист Республикэхэм я Зэготыныгъ''' ([[Урысыбзэ|УрысыбзэкIэ]]: Союз Советских Социалистических Республик; СССР), нахь кIэкIэу '''Совет Зэгот''' ([[Урысыбзэ|УрысыбзэкIэ]]: Советский Союз) аIоу къашIэрэр, 1922-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1991-рэ илъэсым нэс [[Еуразие|Еуразием]] иныкъошхо зэлъызыубытыщтыгъэ континент зэпырыкI къэралэу щытыгъ. Ар апэрэ къэралэу щытыгъ ежь-ежьырэу социалистэу зыкъэзыIуагъэу ыкIи кӏэминист (коммунист) чылэ зэхэтыкIэм фэкъуогъагъэу. Ар совет социалист республикэ 14-мрэ зы Урыс Совет Федератив Социалист Республикэмрэ (Урыс СФСР) язэготыныгъэу щытыгъ. Совет Зэготыр, [[Апэрэ дунай зао]]<nowiki/>м илъэс пчъагъэкIэ хэтыгъэ Урыс Империер зыхэкIодагъэ [[Урыс Ривэлуце]]<nowiki/>м ужым илъэситф фэдиз тешIагъэу зэхащагъ. Ар къэбарэу къаIуагъ [[Владимир Ленин]]ым Урысыем ипащэу щытыгъэ Александр Керенскийр хабзэм зыIуифыгъэ ужым. Кӏэминист хьыкумэтым (правительств) иэкономикэ мэкъумэщ лъапсэм щыкIэу индустрие лIэужьыгъом хигъэхъуагъ, ыкIи уахътэр зэрыкIуагъэмкIэ зэготыныгъэ ин, лъэш хъугъэ. Зэготыныгъэм хэт къэралхэм анахь иныгъэр Урыс СФСР-р ары, Казах ССР-р ятIонэрэу, ыкIи Украин ССР-р ящэнэрэу щытыгъ. Совет Зэготымрэ Урыс СФСР-мрэ якъэлэ шъхьаIэу щытыгъэр Мэзкуу. Совет Зэготым иполитическэ IэнатIэ [[ЯтIонэрэ Дунай Зао]]<nowiki/>м ужым лъэшэу хигъэхъуагъ. КъокIыпIэ Еуропэр пстэури ежь иIэшъхьэтэкIэ ыубытыгъ. А къэралхэр Совет Зэготым хамыгъэхьагъэхэми, Совет Зэготым IэкIыбкIэ ахэм япащэщтыгъэх. Мы къэралхэр, [[Лэхьый|Лэхьыем]], [[Чехословакие|Чехословакием]], [[Мэджарэй|Мэджарыем]], [[Булгарие|Булгарием]], [[Румание|Руманием]] ыкIи КъокIыпIэ [[Нымыцэй|Нымыцыем]] афэдэхэр, сателлит къэралхэкIэ яджэщтыгъэх ыкIи ахэм ЯтIонэрэ Дунай Заом щыгъуэ СССР-м IэпыIэгъу фахъущтыгъэх. Хабзэхэр зэхазыщэщтыгъэ апшъэрэ комитетыр [[Совет Зэгот]]ым и Апшъэрэ Советэу щытыгъ. ЩыIэкIэ-псэукIэмкIэ, Совет Зэготым и Кӏэминист Партие и Генерал Секретарыр арыгъэ пащэр ыкIи яхабзэ зэхэтыкIэмкIэ анахь унашъо шъхьаIэхэр зышIыщтыгъэр. Кэнституцэм къызэриIощтыгъэмкIэ республикэхэр шIоигъоныгъэ яIэмэ Зэготыныгъэм хэкIыжьынхэ фитыгъэхэми, ар щыпкъэмкIэ зэкIэми атепащэщтыгъэ хьыкумэтэу щытыгъ, хэт къэралхэм фитыныгъэ бэ ямыIэу. СССР-р зэхащагъ цIыф пстэуми зэфагъэ социальнэ ыкIи экономикэ фитыныгъэхэр ятыгъэным игупшысэкIэ. Шъхьадж имылъку зыфиIорэр нахьыбэмкIэ щыIагъэп ыкIи зэкIэри къэралым иугъэ; цIыфхэм ямылъку зыфиIорэр [[Карл Маркс]] зэпкъриуплъыхьэгъэ гупшысагъ, ыкIи ащ социализмым иидеологие зэхищагъ. 'Советхэр' е IофшIакIохэм яхасэхэр IофшIакIо классым къызэIуихыгъэх социалист къэралыр демократие шIыкIэмкIэ апэщэнхэм пае, ау [[Сталинизм]]ым икъэуцун ужым ахэм яIэнатIэ псынкIэу чIанагъ. Зэготыныгъэр лъэныкъо бэмэкIэ хэхъоныгъэ иIагъ, апэрэ лIыр, апэрэ бзылъфыгъэр ыкIи апэрэ сателлитыр космосым ыгъэбыбагъ, [[Адолф Хьитлер]] и [[Нацист Нымыцэй]] къызэрэтеуагъэр къызэгуиути [[ЯтIонэрэ Дунай Зао]]м текIоныгъэр къыдихыгъ, [[Америкэ Штат Зэхэтхэр|Америкэ Штат Зэготхэмрэ]] [[Британиешхо Пачъыхьыгъо|Британиешхомрэ]] ягъусэу. ЫкIи дунаим иящэнэрэ къэралыбэмэ инфраструктурэм, еджапIэхэм ыкIи сымаджэщхэм яшIын ахэлажьэщтыгъ. Аущтэу щытми, иухъумагъэ хьыкумэтым кIэу щыIэхэр ыкIи зэхъокIыныгъэхэр пхырыщыгъэнхэр къин къыщыхъущтыгъэ. СССР-р 1991-рэ илъэсым зэгуэзыгъ, ия 8-рэ пащэ ыкIи ия 10-рэ президентэу [[Михаил Горбачёв]]ым къэралыр зэблэхъунымкIэ къышIыгъэ амалхэм яшIуагъэ къызэрымыкIуагъэм къыхэкIыкIэ, ичIыпIэм [[Урысые|Урысые Федерациемрэ]] нэмыкI лъэпкъ 14-мрэ къыути. == Совет Зэготым иреспубликэхэр == Совет Зэготыр республикэ 15-мкIэ зэпхыгъагъ. Ахэр ''Совет Социалист Республикэхэу'', е ''Совет Социалист Федератив Республикэхэу'' щытыгъэх. Республикэ пэпчъ шъхьафитыгъэ ыкIи ежь ишэн-хабзэ Iофхэм унашъо афишIыщтыгъ. Пэпчъ Зэготыныгъэм хэкIыжьын фитыныгъи иIагъ, ыкIи 1989-рэ илъэсым ар ашIыгъ. ''Федератив Республикэхэр'' нахь шъхьафитыныгъэ зэриIэмкIэ ыкIи ежьхэми къэралхэр къызэраубытырэмкIэ зэшъхьащыкIыщтыгъэх. МыхэмкIэ нахьыбэм ''Автономнэ Совет Социалист Республикэхэр'' аIоу яджэщтыгъэх. Ахэр бэ хъущтыгъэх. Анахьыбэхэр непэми щыIэх; непэ ахэр шъхьафит къэралым иреспубликэхэу щытхэми. ГущыIэм пае, ''[[Тэтэр]] АССР-р'' ''[[Тэтэрстан]] Республикэ'' хъужьыгъэ (ар [[Къазан]] ипэчъыгум ит). == Географиер == [[File:Permafrost Regions in the Soviet Union - DPLA - 584242333d15cc804d3d59af7833c422.jpg|thumb|Совет Зэготым ичIыушъуай шъолъырхэр]] Совет Зэготыр 1991-рэ илъэсым анахь ин зыхъум, 22,400,000 км² зэлъиубытэу, дунаим анахь къэралышхоу щытыгъ. Дунаим ичIыгу иханэрэ зэлъиубытэу, ииныгъэкIэ [[Ищхъэрэ Америкэ]]м фэдагъ. ИкъохьэпIэ лъэныкъо ([[Еуропэ]]м итыр) къэралым иплIанэрэ хъущтыгъэ, ыкIи къэралым ишэн-хабзэ ыкIи экономикэ гупчэу щытыгъ. ИкъокIыпIэ лъэныкъо ([[Азие]]м итыр) къокIыпIэмкIэ [[Океан Шъэф]]ым нэс, къыблэми [[Афганистан]]ым нэс лъыкIуатэщтыгъ, ыкIи къохьэпIэм елъытыгъэмэ цIыф бэ щыпсэущтыгъэп. ЗэпырыкIыпIэмкIэ 10,000 км-м ехъущтыгъэ (уахътэ шъолъыр 11) ыкIи ищхъэрэм къыщегъэжьагъэу къыблэм нэс 7,200 км-м фэдиз хъущтыгъэ. Иклимат (ошIу-ощххэр, фэбагъэр, псыушъуагъэр ыкIи хьауа къулайгъэр зэшъхьащыкIхэу) шъолъырытфымэ тундрэр, тайгар, шъофхэр, къумыр, ыкIи къушъхьэхэр арыгъэх. Совет Зэготым дунаим анахь гъунэ кIыхьэ иIагъ, 1991-рэ илъэсым 60,000 км-м ехъущтыгъ. Совет гъунэм ищэнэрэ тIур [[Океан Мыл Ушъуай]]м иIушъоу щытыгъ. [[Беринг хытIуалэ]]м къыкIэбзыкIыгъэу [[Америкэ Штат Зэхэтхэр]] щыIагъ. ЯтIонэрэ Дунай Заом иухыгъом Совет Зэготыр [[Афганистан]]ым, [[Хъытыдж|Хъытыджым]], [[Чехословакие]]м, [[Финланд|Финландым]], [[Мэджарэй]]м, [[Иран]]ым, [[Монголие]]м, [[Ищхъэрэ Корее]]м, [[Норвегие]]м, [[Лэхьый]]м, [[Румание]]м, ыкIи [[Тыркуе]]м ягъунэгъугъ. Совет Зэготым и (ыкIи непэрэ Урысыем и) псыхъо анахь кIыхьэхэр Енисей, Об/[[Иртыш]], Амур ыкIи Лена арыгъэх. Совет Зэготым икъушъхьэ анахь лъагэу щытыгъэр Кӏэминизм Икъушъхьэшъхь (непэ ащ Исмаил Самани ИкъушъхьэшъхьэкIэ яджэх) [[Таджикистан|Таджикистаным]] ит, 7,495 м лъагэу. Дунаим анахь хыкъум инэу щыт [[Хы Къаспы]]ри нахьыбэмкIэ Совет Зэготым итыгъ. Джащ фэдэу дунаим анахь хыкъум куоу щыт [[Байкал]] хыкъуми. == Тарихъыр == Урысыем ияужырэ [[Пачъыхьэ|Пачъыхьэу]] (императорэу) щытыгъэ [[Николай ЯтIонэрэ|Николай ЯтIонэрэм]], 1917-рэ илъэсым игъэтхапэ мазэ нэс Урысыер ыгъэзашъощтыгъ, а уахътэм [[Урыс Империе]]р рахыгъ ыкIи ащ ичIыпIэ уахътэкIэ щыIэгъэ «провизор хьыкумэт» къыуцугъ, [[Александр Керенский]] пащэ фахъугъэу, ау шэкIогъу мазэм Бэлъшэвикхэм аригъэухыжьыгъ ыкIи [[Урыс къэралкIоцI зао]]<nowiki/>р къежьагъ. 1917-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1922-рэ илъэсым нэс, Совет Зэготым ипэкIэ щыIэгъэ къэралыр [[Урыс Совет Федератив Социалист Республикэ]] (Урыс СФСР) арыгъэ, ар ежь-ежьырэу шъхьафит къэралэу щытыгъ, а уахътэм щыIэгъэ нэмыкI совет республикэхэм афэдэу. Совет Зэготыр официально 1922-рэ илъэсым итыгъуашъо мазэ зэхащагъ, [[Урыс Совет Федератив Социалист Республикэ|Урыс]] (ащ [[Урыс Совет Федератив Социалист Республикэ|Bэлъшэвик УрысыекIи]] яджэщтыгъэх), [[Украинэ|Украин]], [[Белоруссие|Белaрус]], ыкIи Къаукъазщыбырэ совет республикэхэу кӏэминист Бэлъшэвик партиехэм яIэшъхьэтэкIэ щытхэр зэхахьэхи. === Ривэлуцэр ыкIи зэхэщэныр === Урыс Империем хьыкумэтыр зэблэзыхъущтыгъэ IофшIэнхэр 1825-рэ илъэсым [[Декабристхэм япэуцужьыныгъэкIэ]] ежьагъэх, ыкIи 1861-рэ илъэсым [[Крепостнэ фитыныгъэр]] агъэуцужьыгъэми, ащ икъехыгъэ мэкъумэщышIэхэмкIэ (мэкъумэщ IофшIакIо тхьамышкIэхэмкIэ) шIогъэджэгъогъагъ ыкIи зэхъокIыныгъэ зышIын шIоигъохэм (ривэлуциэнерхэм) гукъапэ аритыгъ. 1906-рэ илъэсым [[Урысыем иривэлуце (1905)|1905-рэ илъэсым и Урыс Ривэлуце]] ужым парламент (хабзэ гъэуцу) хасэ — [[Пачъыхьэкъуай Думэр]] — зэхащагъ, ау Пачъыхьэм [[Пачъыхьыгъо (хабзэ)|пачъыхьыгъо ухъумагъэм]] къыкIэкIыхэу [[Конституцие пачъыхьыгъо|кэнституцэ пачъыхьыгъом]] хэхьанэу зыпылъыгъэ цIыфхэр ыукъуагъэх. Пэуцужьыныгъэр лъыкIуатэщтыгъ ыкIи [[Апэрэ дунай зао]]м щыгъуэ текIодыныгъэхэмрэ къэлэ шъхьаIэхэм шхын зэращыкIагъэмрэ къахэкIыкIэ нахь къин хъугъэ. [[File:Lenin-Trotsky.jpg|thumb|left|[[Владимир Ленин]]ымрэ [[Леон Троцкий]]мрэ ривэлуцием пэуцужьырэ пропагандэм хэтхэу|238x238px]] [[Санкт-Петербург|Петроград]] (Бытырбыф ) щыIэгъэ пэуцужьыныгъэм, Урысыем иэкономикэрэ иморалрэ заом иуахътэ зэрыкIодыгъэм къыхэкIыкIэ, «[[Февраль Ривэлуцер]]» ыкIи [[Урыс Ривэлуце (1917)|1917-рэ илъэсым игъэтхапэ мазэ хьыкумэтыр зэраухыгъэр]] къыгъэшIыгъ. Пачъыхьэм и[[Автократие|автократие]] Урыс «[[Провизор хьыкумэткIэ]]» зэблэхъугъэ хъугъэ, ащ ипащэхэм Урыс [[Конституционнэ Хасэм]] хэдзынхэр рагъэкIокIынэу ыкIи Апэрэ Дунай Заом [[Апэрэ Дунай Заом и Дэгъугъэхэр|Антантам]] икъэралхэм ягъусэу заор лъагъэкIотэнэу мурад яIагъ. А уахътэм, IофшIакIохэм яхасэхэр, [[Совет (хасэ)|Советхэр]] аIоу зэджагъэхэр, къэралым пстэуми къыщыуцугъэх. [[Владимир Ленин]] пащэ зэрахъугъэ [[Бэлъшэвик]]хэм, Советхэми урамхэми [[Социализм|социалист]] ривэлуциер лъагъэкIотэнэу пылъыгъэх. 1917-рэ илъэсым ишэкIогъу мазэ, «[[Октябрь Ривэлуцием]]» щыгъуэ, ахэм Провизор Хьыкумэтым IэнатIэр Iахыгъ. Итыгъуашъо мазэ, бэлъшэвикхэм [[Гупчэ Пачъыхьыгъохэмрэ]] [[Заогъэуцуныгъэ]] (мамырыгъэ) зэзэгъыныгъэ дашIыгъ. Гъэтхапэ мазэм, зао бэ щыIэгъэ ужым, Советхэр заом хакIыжьыхи [[Брест-Литовск Зэзэгъыныгъэм]] Iэ традзагъ. КIыхьэу ыкIи лъыгъэчъагъэу щытыгъэ [[Урыс къэралкIоцI зао]]м, совет хабзэкIэм текIоныгъэр къыдихыгъ. [[Дзэ Плъыжь|Плъыжьхэмрэ]] [[Фыжьхэм ядвижение|Фыжьхэмрэ]] язэфагу щыIэгъэ заор 1917-рэ илъэсым ежьагъ ыкIи 1923-рэ илъэсым ухыгъэ хъугъэ. Ащ хэтыгъэх [[Сыбыр къыхэIэбэныгъ]]ыр ыкIи нэмыкI IэкIыб хэгъэгухэм яIэбэныгъэхэр, Николай ЯтIонэрэмрэ иунагъорэ яукIын ыкIи 1921-рэ илъэсым щыIэгъэ [[гъаблэ]]р, цIыф миллионитф фэдиз зэхигъэкIодагъэр. 1921-рэ илъэсым игъэтхапэ мазэ, [[Лэхьый-Совет зао|Лэхьыемрэ ахэмрэ язэфагу зао]] зыкIуэм, [[Ригэ мамырыгъэ зэзэгъыныгъ]]ым Iэ традзагъ ыкIи [[Урысхут]]ымрэ [[Украинэ]]мрэ ячIыгухэр [[Лэхьый]] Республикэмрэ Совет Урысыемрэ азыфагу агощыгъэх. Совет Зэготыр джащ фэдэ зэгумырыIоныгъэхэр зао уахътэм империем хэкIыжьыгъэгъэ къэралкIэхэу [[Финландие]] Республикэмрэ, [[Эстоние]] Республикэмрэ, [[Латвие]] Республикэмрэ, ыкIи [[Литуание|Литуани]] Республикэмрэ зэшIуихын фае хъугъэ. ===Совет Республикэхэм я Зэгохьаныгъ=== 1922-рэ илъэсым итыгъуашъо мазэ и 28-м, [[Урыс Совет Федератив Социалист Республикэ|Урыс СФСР-м]], [[Къаукъазщыбырэ СФСР]]-м, [[Украин Совет Социалист Республикэ|Украин ССР-м]], ыкIи [[Белорус Совет Социалист Республикэ|Беларус ССР-м]] яцIыфхэм СССР-р зэхащэнымкIэ Зэзэгъыныгъэмрэ СССР-р зэхащэнымкIэ КъэIотэныгъэмрэ далъытэхи, Совет Социалист Республикэхэм я Зэготыныгъ зэхащагъ. Мы тхылъитIур СССР-м и апэрэ [[Советхэм я Хасэшхо]] пшъыпкъэ шIыгъэ хъугъэх ыкIи лIыкIо куупхэм япащэхэм Iэ традзагъ. 1924-рэ илъэсым ищылэ мазэ и 1-м, СССР-р къэрал шъыпкъэу [[Британиешхо Пачъыхьыгъо]]м къилитэгъагъ. Джащ фэдэу 1924-рэ илъэсым, [[1924-рэ илъэсым и Совет Кэнституцэ|Совет Кэнституцэр (хабзэшъхьаIэхэр)]] далъытагъ, 1922-рэ илъэсым итыгъуашъо мазэ зэхащэгъэ Урыс СФСР-м, Украин ССР-м, Белорус ССР-м, ыкIи Къаукъазщыбырэ СФСР-м язэгохьаныгъэу "Совет Социалист Республикэхэм я Зэготыныгъ" (СССР) зэхащэныр пшъыпкъэ шIыгъэ хъугъэ. Къэралым иэкономикэ, ииндустрие ыкIи ихабзэкIуацI язэхъокIыныгъэшхохэр совет хабзэм иапэрэ мафэхэм 1917-рэ илъэсым ежьагъэх. Мыщ иныкъошхор Владимир Ленин Iэ зытридзагъэ совет хьыкумэтым итхылъхэу, [[Бэлъшэвикхэм я Апэрэ Унашъохэм]] атетэу гъэцэкIагъэ хъугъэ. Анахь унашъо шъхьаIэу ыкIи лъэшэу щытхэм ащыщыгъ GOELRO мурадыр, къэралыр пстэури [[ток пхырыщыныгъэ|ток пхырыщыныгъэм]] тетэу совет экономикэм зэхъокIыныгъэ инхэр фишIынэу зыгъэунэфыгъагъэр. Мы мурадыр 1920-рэ илъэсым зэхагъэуцуагъ ыкIи илъэс 10-м къыщегъэжьагъэу 15-м нэс зэлъиубытыщтыгъэ. Ащ хэтыгъ шъолъыр [[токкъэшIыпIэ]] 30 зэхащэнэу, ахэм ащыщэу [[псытоккъэшIыпIэ]] инипшI хэтэу, ыкIи токымкIэ Iоф зышIэрэ индустрие зэхащэпIэ ин пчъагъэхэр. Мы мурадыр ужыкIэ щыIэгъэ [[СССР-м и Илъэситф Мурадхэр|Илъэситф Мурадхэм]] яублэпIэ хъугъэ ыкIи 1931-рэ илъэсым нэс шъхьащытхъоу гъэцэкIагъэ хъугъэ. === Сталин ипащэныгъ === [[File:Christ saviour explosion.jpg|thumb|upright|Христос Къэзыгъэзэжьырэм и Члисэшхоу [[Мэзкуу]] дэтэу 1931-рэ илъэсым зэхакъутагъэр. Сталин ипащэныгъэ уахътэм, Совет Зэготым диныр лъэшэу къызэрагъэубытыгъ.]] Иапэрэ илъэсхэм къащегъэжьагъэу, Совет Зэготым ихьыкумэтыр [[зы партие къэрал]] хабзэм тетэу [[Совет Зэготым и КIэминист Партие|КIэминист Партием (Бэлъшэвикхэм)]] иIэшъхьэтэу щытыгъ. КъэралкIоцI заом щыIэгъэ [[Зао КIэминизм]]ым иэкономикэ шIыкIэ ужым, 1920-рэ илъэсхэм совет хьыкумэтым шъхьадж иIофшIапIэхэр къэрал индустрием дэжь щыIэнхэу фитыныгъэ аритыгъ ыкIи чылэхэм шхыныр зэкIэ къызэрахыщтыгъэр шхын хьакъыкIэ (налогкIэ) зэблэхъугъэ хъугъэ. Совет пащэхэм къызэраIощтыгъэмкIэ, зы партие хабзэр ищыкIэгъагъ сыда пIомэ ащ 'капиталист хъунщIэныгъэр' Совет Зэготым къызэрымыгъэзэжьыщтыр къыухъумэщтыгъ ыкIи [[Демократ гупчэныгъ]]ым ишапхъэхэм цIыфхэм яшIоигъоныгъэ къагъэлъагъощтыгъ. Экономикэм икIэухым фэгъэхьыгъэ зэгурымыIоныгъэхэр 1924-рэ илъэсым Ленин зылIэм ужырэ илъэсхэм совет пащэхэм IэнатIэ нахьыбэ къызIэкIагъэхьанымкIэ лъапсэ хъугъэх. АпэрэмкIэ, Ленин ичIыпIэ «[[тройка]]» (нэбгырищ зэгуп) къэуцунэу щытыгъ, ащ хэтыгъэх [[Украинэ]]м щыщ [[Григор Зиновьев]], [[Мэзкуу]] щыщ [[Лев Каменев]], ыкIи [[Хъырцые|Хъырцыем]] щыщ [[Иосиф Сталин]]. Сталин адыгэхэм язэфагу «джаур диктаторэу» ыкIи бзэджэшIэ тезыукъуакIоу къашIэщтыгъ, Ислъам диныр зэриубытыгъэм къыхэкIыкIэ. Сталин къэралым [[ЯтIонэрэ Дунай Зао]]м ыкIи [[ЧъыIэ Зао]]м яуахътэ пащэ фихъугъ. Хьапсырхэр бэу аштэнхэм пае [[Гулаг]] лагерхэр лъэшэу агъэушъомбгъугъэх. Ар зылIэм ужым, [[Георгий Маленков]] уахътэ кIэкIыкIэ ащ ихабзэ лъигъэкIотагъ. [[Никита Хрущев]] Сталин ихабзэхэм ащыщхэр зэблихъугъэх, ау [[Леонид Брежнев]]ымрэ [[Алексей Косыгин]]ымрэ зэрыщытым фэдэу къагъэнагъэх. 1936-рэ илъэсым зэблэхъугъэ кэнституцэм ужым, Совет Зэготыр республикэхэм язэготыныгъэу щытыныр ухыгъэ хъугъэ ыкIи зы къэралышхо закъоу зещэнэу ригъэжьагъ. Ленин къытыгъэгъэ гущыIэхэр аукъуагъэх, ыкIи Сталин къэралыр цIыф хьыкумэтым щыкIэу диктатурэм фигъэзагъ. === Хрущевым иуахът === Сталин 1953-рэ илъэсым игъэтхапэ мазэ и 5-м лIагъэ. Никита Хрущевым 1950-рэ илъэсхэм ягузэгум ехъулIэу ужыкIэ щыIэгъэ IэнатIэм фэбэнэным текIоныгъэр къыдихыгъ. 1956-рэ илъэсым, ащ Сталин ицIыфгъэубытхэр хэукъоныгъэу къыIуагъ ыкIи партиемрэ чылэмрэ атепащэныгъэр нахь шъабэ ышIыгъ. Мыр де-Сталинизацие аIоу ашIэщтыгъэ. [[File:Soviet empire 1960.png|thumb|1959-рэ илъэсым и Кубэ Ривэлуце ужым, ау 1961-рэ илъэсым и Хъытыдж-Совет зэпэкIыныгъэ ипэкIэ, 1960-рэ илъэсым Совет Зэготымрэ иныбджэгъухэмрэ ячIыгухэр анахь инэу зэрыщытыгъэхэр къэзыгъэлъагъорэ карт|228x228px]] Мэзкуу КъокIыпIэ Еуропэр икъохьэпIэ гъунэхэм яухъумэнкIэ лъэшэу ищыкIэгъэ ухъумэпIэ шъхьаIэу (буфер зонэу) алъытэщтыгъ. Ащ къыхэкIыкIэ, СССР-м шъолъырым иубытын лъэш ышIынэу пылъыгъ. Ар ышIыгъ КъокIыпIэ Еуропэм икъэралхэр сателлит къэралхэу, ащ епхыгъэхэу ыкIи ипащэныгъэ едэIухэу зэблихъугъэхэмкIэ. Совет дзэхэр 1956-рэ илъэсым [[Мэджарэй|Мэджарыемрэ]] [[Лэхьый|Лэхьыемрэ]] ащыIэгъэ Сталиным пэуцужьырэ пэуцужьыныгъэхэр зэхакъутэнхэм пае агъэфедагъэх.Хрущев иIэнатIэ уахътэм, къэлэдэс унагъо пэпчъ шъхьафит унэм (квартирэм) зэрагъэIэпхъущт программэр рагъэжьагъ. Илъэс тIокIырэ цIыфхэр ащыпсэунхэм пае къат тфы зытет унэ бэ ашIыгъ. Хрущев [[Америкэ Штат Зэхэтхэр|АШЗ-м]] зыкIугъэ ужым, [[натрыф]]ыр СССР-м лъэшэу цIэрыIо щыхъугъ. 1950-рэ илъэсхэм яужыIокIэ, СССР-м иполитикэм (ихабзэ зещэкIэм) къыхэкIыкIэ Хъытыджымрэ ахэмрэ язэфагу къихъугъэ зэгумырыIоныгъэм Хъытыдж-Совет зэпэкIыныгъэр къыгъэшIыгъ. Мыщ къыхэкIыкIэ дунаим и Марксист-Ленинист движение зэгуэчыныгъэ къыхэхьагъ. [[Албание]]м, Камбоджам ыкIи Сомалим яхьыкумэтхэм (яправительствэхэм) СССР-м ичIыпIэ Къытайм ныбджэгъуныгъэ дашIыным къыхэнагъэх. [[File:Gagarin in Sweden.jpg|left|thumb|Совет космонавтэу Юрий Гагариныр космосым быбыгъэ апэрэ цIыфэу щытыгъ.]] 1950-рэ илъэсхэм яужыIокIэмрэ 1960-рэ илъэсхэм яублэпIэмрэ мы уахътэм, Совет Зэготыр Космос ЗэпэшэрышъуныгъэмкIэ (Космос ЗаомкIэ) хэхъоныгъэхэр ышIыхэу лъигъэкIотагъ. Ар Америкэ Штат Зэготхэм апэуцужьыщтыгъ. СССР-м 1957-рэ илъэсым апэрэ шIыгъэ сателлитэу (спутникэу) [[Спутник-1]] космосым ыгъэбыбагъ; 1957-рэ илъэсым Лайкэ зыфиIорэ хьэр; 1961-рэ илъэсым апэрэ цIыфэу [[Юрий Гагарин]]; 1963-рэ илъэсым апэрэ бзылъфыгъэу [[Валентина Терешкова]]; 1965-рэ илъэсым космосым икIыгъэ апэрэ цIыфэу [[Алексей Леонов]]; 1966-рэ илъэсым Луна 9 космос кхъухьымкIэ Мазэм апэрэ шъабэу тетIысхьаныгъэр; ыкIи Мазэм тет апэрэ къулайхэу (луноходхэу) Луноход 1-рэ Луноход 2-рэ. === Леонид Брежнев === [[Леонид Брежнев]] 1964-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1982-рэ илъэсым зылIэм нэс Совет Зэготым ипащэу щытыгъ. А уахътэм пащэу щытыгъэ [[Никита Хрущев]] хабзэм Iуахынэу хьыкумэтыр (правительствэр) зэрыригъэзэгъыгъэм ужым IэнатIэр къызIэкIигъэхьагъ. Брежнев ипащэныгъэ нахьыбэмкIэ Совет экономикэм икъехыхынымрэ ужыкIэ зэготыныгъэр зэгуэзыгъэщтыгъэ Iофхэм яублэпIэмрэ дапхъух. Ежь-ежьырэу зыфитыжьыгъэ медаль бэ иIагъ. [[Совет Зэготым и ЛIыхъужъ]] зыфиIорэ цIэ лъапIэр (анахь щытхъуцIэ шъхьаIэр) щэ къыфагъэшъуагъ. Брежнев иуж ичIыпIэ [[Юрий Андропов]] къыуцугъ, ау ар илъэс заулэ тешIагъэу лIагъэ. Андропов иуж псауныгъэ зимыIэ ыкIи жъы хъугъэ [[Константин Черненко]] къыуцугъ. Черненкор IэнатIэм зыIухьагъэм къыщегъэжьагъэу илъэс закъо тешIагъэу лIагъэ. 1980-рэ илъэсым Совет Зэготым [[Гъэмэфэ Олимп Джэгухэр]] Мэзкуу щыригъэкIокIыгъэх, Брежневыр ахэм икъегъэжьакIоу ыкIи иухыкIоу щытыгъ. Мы джэгухэм къохьэпIэ къэралхэр, анахьэу Америкэ Штат Зэхэтхэр, хэлэжьанхэу зыкIи фаегъэхэп (бойкот ашIыгъ). Джэгухэр зэфашIыжьырэ мафэм, Америкэ Штат Зэхэтхэм янып ичIыпIэ (къэкIощт джэгухэр зыщыIэщт къэралым итамыгъэу) Лос-Анджелес къалэм инып агъэбыбагъ, ыкIи АШЗ-м игимн ичIыпIэ Олимп гимныр агъэжъыгъ, ахэм ябойкот пэуцужьэу. === Горбачёв ипащэныгъ === [[File:Gorbachev_(cropped).jpg|left|thumb|Совет пащэу [[Михаил Горбачёв]] 1985-рэ илъэсым]] [[Михаил Горбачёв]] Совет Зэготым ияужырэ пащэу щытыгъ. Ар Октябрь Ривэлуцем ужым къалъфыгъэ совет пащэ закъоу щытыгъ, ащ къыхэкIыкIэ ар Совет Зэготым ипродуктыгъ — ащ къыщыхъугъ ыкIи къыщызыщыгъ. Ежьымрэ [[Америкэ Штат Зэхэтхэр|Америкэм]] ипрезидентэу [[Рональд Рейган|Рональд Рейганрэ]] [[ядро зашIэ]] (оружие) горэхэм зыщаухъумэжьыщт зэзэгъыныгъэм Iэ традзагъ. Горбачёвым социальнэ ыкIи экономикэ зэхъокIыныгъэхэу [[Перестройкэ]] зыфиIохэрэр ригъэжьагъэх, ахэм цIыфхэм [[гущыIэ шъхьафитыныгъэ]] ятыщтыгъ; ащ ишIуагъэкIэ хьыкумэтымрэ (правительствэмрэ) ихабзэ зещэкIэ мэкъэшхокIэ пэуцужьынхэу амал яIэ хъугъэ. Хабзэм и КIэминист Партием медиамрэ цIыфхэмрэ яIэнатIэ IэкIэкIыгъ. Къэзетинхэм Совет Зэготым иблэкIыгъэ лъэхъанхэм шъэхуу зэригъэIыгъыгъэ ыкIи «щыIэп» ыIощтыгъэ текIодыныгъэшхохэр къыхаутынхэу рагъэжьагъ. Совет Зэготым иэкономикэ къэхьащтыгъэ ыкIи хьыкумэтым Америкэм пэуцужьын мурадкIэ ахъщэшхохэр зэхигъэкIодагъэх. === Зэгуэчыныгъ === [[File:USSR_-_Then_and_Now.png|thumb|Совет республикэжъхэмрэ непэрэ къэралхэмрэ ятамыгъэхэр]] 1980-рэ илъэсхэм ехъулIэу Совет экономикэр къин зэрагъэтыщтыгъэми, пытэу щытыгъ. Горбачёвым игупшысэкIэхэр яIэкIэкIыгъэх ыкIи КIэминист партиер тепащэжьын амал имыIэу хъугъэ. [[Борис Ельцин]] (демократиекIэ) [[Урыс Совет Федератив Социалист Республикэ|Урыс СФСР-м]] и Президентэу хадзыгъ, Горбачёвым ар IэнатIэм къызэрэщымыхъущтыгъэми емылъытыгъэу. Литуанием Зэготыныгъэм зэрэхэкIыщтыр (ишъхьафитыныгъэ) къыIуагъ, совет хьыкумэтыр (правительствэр) ащ пэуцужьыныр къыригъэухынэу е зэфагъэ яIэнэу [[Дзэ Плъыжь|Дзэ Плъыжьыр]] ыгъэкIощтэу къыIуагъ. Горбачёвым Совет Зэготыр зэдезэщагъэу къэнагъэу, ау республикэ пэпчъ нахь шъхьафитэу щытынэу гупшысэ къыхьыгъ. Ащ «Совет Сувереннэ Республикэхэм я Зэготыныгъ» фиIошIоигъогъагъ, урысыбзэ тамыгъэхэу СССР-р (CCCP) къэнэнхэм пае. КIэминист пащэ кууп горэ, Горбачёв игупшысэ фэразэмыгъэхэу, [[Мэзкуу]] IэнатIэр зыIэкIагъэхьанэу ыкIи Совет Зэготыр зэгуэмыкIынэу пылъыгъэх. Ащ цIыфхэм шъхьафитыныгъэр нахьыжъэу агъэфедэнэу ышIыгъэх. Хабзэр зыIэкIагъэхьан мурад зыфяIэгъэ захахьэм Горбачёвыр къыхэкIыжьыгъэми, Мэзкуу имыIэкIэ иIэнатIэ зэкIэ чIигъэнэгъагъ. [[Урысые|Урысыем]] 1991-рэ илъэсым итыгъуашъо мазэ ишъхьафитыныгъэ къыIуагъ. Мазэр зэхахьэ зэхъум Урысыем, [[Белорус|Белорусием]] ыкIи [[Украинэ|Украинэм]] япащэхэм СССР-р зэгуэзыгъэщт Беловежскэ Зэзэгъыныгъэм Iэ традзагъ, ащ Горбачёвыр лъэшэу иугубжыгъ. Зэзэгъыныгъэр къэштэн нэмыкI амал имыIэу 1991-рэ илъэсым и Рождество мафэ IэнатIэм хэкIыжьыгъ. Совет Зэготым ипарламент (Апшъэрэ Советым) Беловежскэ Зэзэгъыныгъэр хабзэ ышIыгъ, ащкIэ Совет Зэготыр официально зэгуэчыгъэу алъытагъ. Неущым, Совет ныпыр Кремлым къыщырагъэхыжьыгъэ яужырэ мафэу. dpt1z0twizoodz5hhrecahh6uthpmp0 17023 17022 2026-04-27T15:18:16Z Angell Eyes 7493 17023 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of the Soviet Union.svg|thumb|Совет Зэготым инып]] [[File:Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg|thumb|Совет Зэготым итамыгъ]] '''Совет Социалист Республикэхэм я Зэготыныгъ''' ([[Урысыбзэ|УрысыбзэкIэ]]: Союз Советских Социалистических Республик; СССР), нахь кIэкIэу '''Совет Зэгот''' ([[Урысыбзэ|УрысыбзэкIэ]]: Советский Союз) аIоу къашIэрэр, 1922-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1991-рэ илъэсым нэс [[Еуразие|Еуразием]] иныкъошхо зэлъызыубытыщтыгъэ континент зэпырыкI къэралэу щытыгъ. Ар апэрэ къэралэу щытыгъ ежь-ежьырэу социалистэу зыкъэзыIуагъэу ыкIи кӏэминист (коммунист) чылэ зэхэтыкIэм фэкъуогъагъэу. Ар совет социалист республикэ 14-мрэ зы Урыс Совет Федератив Социалист Республикэмрэ (Урыс СФСР) язэготыныгъэу щытыгъ. Совет Зэготыр, [[Апэрэ дунай зао]]<nowiki/>м илъэс пчъагъэкIэ хэтыгъэ Урыс Империер зыхэкIодагъэ [[Урыс Ривэлуце]]<nowiki/>м ужым илъэситф фэдиз тешIагъэу зэхащагъ. Ар къэбарэу къаIуагъ [[Владимир Ленин]]ым Урысыем ипащэу щытыгъэ Александр Керенскийр хабзэм зыIуифыгъэ ужым. Кӏэминист хьыкумэтым (правительств) иэкономикэ мэкъумэщ лъапсэм щыкIэу индустрие лIэужьыгъом хигъэхъуагъ, ыкIи уахътэр зэрыкIуагъэмкIэ зэготыныгъэ ин, лъэш хъугъэ. Зэготыныгъэм хэт къэралхэм анахь иныгъэр Урыс СФСР-р ары, Казах ССР-р ятIонэрэу, ыкIи Украин ССР-р ящэнэрэу щытыгъ. Совет Зэготымрэ Урыс СФСР-мрэ якъэлэ шъхьаIэу щытыгъэр Мэзкуу. Совет Зэготым иполитическэ IэнатIэ [[ЯтIонэрэ Дунай Зао]]<nowiki/>м ужым лъэшэу хигъэхъуагъ. КъокIыпIэ Еуропэр пстэури ежь иIэшъхьэтэкIэ ыубытыгъ. А къэралхэр Совет Зэготым хамыгъэхьагъэхэми, Совет Зэготым IэкIыбкIэ ахэм япащэщтыгъэх. Мы къэралхэр, [[Лэхьый|Лэхьыем]], [[Чехословакие|Чехословакием]], [[Мэджарэй|Мэджарыем]], [[Булгарие|Булгарием]], [[Румание|Руманием]] ыкIи КъокIыпIэ [[Нымыцэй|Нымыцыем]] афэдэхэр, сателлит къэралхэкIэ яджэщтыгъэх ыкIи ахэм ЯтIонэрэ Дунай Заом щыгъуэ СССР-м IэпыIэгъу фахъущтыгъэх. Хабзэхэр зэхазыщэщтыгъэ апшъэрэ комитетыр [[Совет Зэгот]]ым и Апшъэрэ Советэу щытыгъ. ЩыIэкIэ-псэукIэмкIэ, Совет Зэготым и Кӏэминист Партие и Генерал Секретарыр арыгъэ пащэр ыкIи яхабзэ зэхэтыкIэмкIэ анахь унашъо шъхьаIэхэр зышIыщтыгъэр. Кэнституцэм къызэриIощтыгъэмкIэ республикэхэр шIоигъоныгъэ яIэмэ Зэготыныгъэм хэкIыжьынхэ фитыгъэхэми, ар щыпкъэмкIэ зэкIэми атепащэщтыгъэ хьыкумэтэу щытыгъ, хэт къэралхэм фитыныгъэ бэ ямыIэу. СССР-р зэхащагъ цIыф пстэуми зэфагъэ социальнэ ыкIи экономикэ фитыныгъэхэр ятыгъэным игупшысэкIэ. Шъхьадж имылъку зыфиIорэр нахьыбэмкIэ щыIагъэп ыкIи зэкIэри къэралым иугъэ; цIыфхэм ямылъку зыфиIорэр [[Карл Маркс]] зэпкъриуплъыхьэгъэ гупшысагъ, ыкIи ащ социализмым иидеологие зэхищагъ. 'Советхэр' е IофшIакIохэм яхасэхэр IофшIакIо классым къызэIуихыгъэх социалист къэралыр демократие шIыкIэмкIэ апэщэнхэм пае, ау [[Сталинизм]]ым икъэуцун ужым ахэм яIэнатIэ псынкIэу чIанагъ. Зэготыныгъэр лъэныкъо бэмэкIэ хэхъоныгъэ иIагъ, апэрэ лIыр, апэрэ бзылъфыгъэр ыкIи апэрэ сателлитыр космосым ыгъэбыбагъ, [[Адолф Хьитлер]] и [[Нацист Нымыцэй]] къызэрэтеуагъэр къызэгуиути [[ЯтIонэрэ Дунай Зао]]м текIоныгъэр къыдихыгъ, [[Америкэ Штат Зэхэтхэр|Америкэ Штат Зэготхэмрэ]] [[Британиешхо Пачъыхьыгъо|Британиешхомрэ]] ягъусэу. ЫкIи дунаим иящэнэрэ къэралыбэмэ инфраструктурэм, еджапIэхэм ыкIи сымаджэщхэм яшIын ахэлажьэщтыгъ. Аущтэу щытми, иухъумагъэ хьыкумэтым кIэу щыIэхэр ыкIи зэхъокIыныгъэхэр пхырыщыгъэнхэр къин къыщыхъущтыгъэ. СССР-р 1991-рэ илъэсым зэгуэзыгъ, ия 8-рэ пащэ ыкIи ия 10-рэ президентэу [[Михаил Горбачёв]]ым къэралыр зэблэхъунымкIэ къышIыгъэ амалхэм яшIуагъэ къызэрымыкIуагъэм къыхэкIыкIэ, ичIыпIэм [[Урысые|Урысые Федерациемрэ]] нэмыкI лъэпкъ 14-мрэ къыути. == Совет Зэготым иреспубликэхэр == Совет Зэготыр республикэ 15-мкIэ зэпхыгъагъ. Ахэр ''Совет Социалист Республикэхэу'', е ''Совет Социалист Федератив Республикэхэу'' щытыгъэх. Республикэ пэпчъ шъхьафитыгъэ ыкIи ежь ишэн-хабзэ Iофхэм унашъо афишIыщтыгъ. Пэпчъ Зэготыныгъэм хэкIыжьын фитыныгъи иIагъ, ыкIи 1989-рэ илъэсым ар ашIыгъ. ''Федератив Республикэхэр'' нахь шъхьафитыныгъэ зэриIэмкIэ ыкIи ежьхэми къэралхэр къызэраубытырэмкIэ зэшъхьащыкIыщтыгъэх. МыхэмкIэ нахьыбэм ''Автономнэ Совет Социалист Республикэхэр'' аIоу яджэщтыгъэх. Ахэр бэ хъущтыгъэх. Анахьыбэхэр непэми щыIэх; непэ ахэр шъхьафит къэралым иреспубликэхэу щытхэми. ГущыIэм пае, ''[[Тэтэр]] АССР-р'' ''[[Тэтэрстан]] Республикэ'' хъужьыгъэ (ар [[Къазан]] ипэчъыгум ит). == Географиер == [[File:Permafrost Regions in the Soviet Union - DPLA - 584242333d15cc804d3d59af7833c422.jpg|thumb|Совет Зэготым ичIыушъуай шъолъырхэр]] Совет Зэготыр 1991-рэ илъэсым анахь ин зыхъум, 22,400,000 км² зэлъиубытэу, дунаим анахь къэралышхоу щытыгъ. Дунаим ичIыгу иханэрэ зэлъиубытэу, ииныгъэкIэ [[Ищхъэрэ Америкэ]]м фэдагъ. ИкъохьэпIэ лъэныкъо ([[Еуропэ]]м итыр) къэралым иплIанэрэ хъущтыгъэ, ыкIи къэралым ишэн-хабзэ ыкIи экономикэ гупчэу щытыгъ. ИкъокIыпIэ лъэныкъо ([[Азие]]м итыр) къокIыпIэмкIэ [[Океан Шъэф]]ым нэс, къыблэми [[Афганистан]]ым нэс лъыкIуатэщтыгъ, ыкIи къохьэпIэм елъытыгъэмэ цIыф бэ щыпсэущтыгъэп. ЗэпырыкIыпIэмкIэ 10,000 км-м ехъущтыгъэ (уахътэ шъолъыр 11) ыкIи ищхъэрэм къыщегъэжьагъэу къыблэм нэс 7,200 км-м фэдиз хъущтыгъэ. Иклимат (ошIу-ощххэр, фэбагъэр, псыушъуагъэр ыкIи хьауа къулайгъэр зэшъхьащыкIхэу) шъолъырытфымэ тундрэр, тайгар, шъофхэр, къумыр, ыкIи къушъхьэхэр арыгъэх. Совет Зэготым дунаим анахь гъунэ кIыхьэ иIагъ, 1991-рэ илъэсым 60,000 км-м ехъущтыгъ. Совет гъунэм ищэнэрэ тIур [[Океан Мыл Ушъуай]]м иIушъоу щытыгъ. [[Беринг хытIуалэ]]м къыкIэбзыкIыгъэу [[Америкэ Штат Зэхэтхэр]] щыIагъ. ЯтIонэрэ Дунай Заом иухыгъом Совет Зэготыр [[Афганистан]]ым, [[Хъытыдж|Хъытыджым]], [[Чехословакие]]м, [[Финланд|Финландым]], [[Мэджарэй]]м, [[Иран]]ым, [[Монголие]]м, [[Ищхъэрэ Корее]]м, [[Норвегие]]м, [[Лэхьый]]м, [[Румание]]м, ыкIи [[Тыркуе]]м ягъунэгъугъ. Совет Зэготым и (ыкIи непэрэ Урысыем и) псыхъо анахь кIыхьэхэр Енисей, Об/[[Иртыш]], Амур ыкIи Лена арыгъэх. Совет Зэготым икъушъхьэ анахь лъагэу щытыгъэр Кӏэминизм Икъушъхьэшъхь (непэ ащ Исмаил Самани ИкъушъхьэшъхьэкIэ яджэх) [[Таджикистан|Таджикистаным]] ит, 7,495 м лъагэу. Дунаим анахь хыкъум инэу щыт [[Хы Къаспы]]ри нахьыбэмкIэ Совет Зэготым итыгъ. Джащ фэдэу дунаим анахь хыкъум куоу щыт [[Байкал]] хыкъуми. == Тарихъыр == Урысыем ияужырэ [[Пачъыхьэ|Пачъыхьэу]] (императорэу) щытыгъэ [[Николай ЯтIонэрэ|Николай ЯтIонэрэм]], 1917-рэ илъэсым игъэтхапэ мазэ нэс Урысыер ыгъэзашъощтыгъ, а уахътэм [[Урыс Империе]]р рахыгъ ыкIи ащ ичIыпIэ уахътэкIэ щыIэгъэ «провизор хьыкумэт» къыуцугъ, [[Александр Керенский]] пащэ фахъугъэу, ау шэкIогъу мазэм Бэлъшэвикхэм аригъэухыжьыгъ ыкIи [[Урыс къэралкIоцI зао]]<nowiki/>р къежьагъ. 1917-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1922-рэ илъэсым нэс, Совет Зэготым ипэкIэ щыIэгъэ къэралыр [[Урыс Совет Федератив Социалист Республикэ]] (Урыс СФСР) арыгъэ, ар ежь-ежьырэу шъхьафит къэралэу щытыгъ, а уахътэм щыIэгъэ нэмыкI совет республикэхэм афэдэу. Совет Зэготыр официально 1922-рэ илъэсым итыгъуашъо мазэ зэхащагъ, [[Урыс Совет Федератив Социалист Республикэ|Урыс]] (ащ [[Урыс Совет Федератив Социалист Республикэ|Bэлъшэвик УрысыекIи]] яджэщтыгъэх), [[Украинэ|Украин]], [[Белоруссие|Белaрус]], ыкIи Къаукъазщыбырэ совет республикэхэу кӏэминист Бэлъшэвик партиехэм яIэшъхьэтэкIэ щытхэр зэхахьэхи. === Ривэлуцэр ыкIи зэхэщэныр === Урыс Империем хьыкумэтыр зэблэзыхъущтыгъэ IофшIэнхэр 1825-рэ илъэсым [[Декабристхэм япэуцужьыныгъэкIэ]] ежьагъэх, ыкIи 1861-рэ илъэсым [[Крепостнэ фитыныгъэр]] агъэуцужьыгъэми, ащ икъехыгъэ мэкъумэщышIэхэмкIэ (мэкъумэщ IофшIакIо тхьамышкIэхэмкIэ) шIогъэджэгъогъагъ ыкIи зэхъокIыныгъэ зышIын шIоигъохэм (ривэлуциэнерхэм) гукъапэ аритыгъ. 1906-рэ илъэсым [[Урысыем иривэлуце (1905)|1905-рэ илъэсым и Урыс Ривэлуце]] ужым парламент (хабзэ гъэуцу) хасэ — [[Пачъыхьэкъуай Думэр]] — зэхащагъ, ау Пачъыхьэм [[Пачъыхьыгъо (хабзэ)|пачъыхьыгъо ухъумагъэм]] къыкIэкIыхэу [[Конституцие пачъыхьыгъо|кэнституцэ пачъыхьыгъом]] хэхьанэу зыпылъыгъэ цIыфхэр ыукъуагъэх. Пэуцужьыныгъэр лъыкIуатэщтыгъ ыкIи [[Апэрэ дунай зао]]м щыгъуэ текIодыныгъэхэмрэ къэлэ шъхьаIэхэм шхын зэращыкIагъэмрэ къахэкIыкIэ нахь къин хъугъэ. [[File:Lenin-Trotsky.jpg|thumb|left|[[Владимир Ленин]]ымрэ [[Леон Троцкий]]мрэ ривэлуцием пэуцужьырэ пропагандэм хэтхэу|238x238px]] [[Санкт-Петербург|Петроград]] (Бытырбыф ) щыIэгъэ пэуцужьыныгъэм, Урысыем иэкономикэрэ иморалрэ заом иуахътэ зэрыкIодыгъэм къыхэкIыкIэ, «[[Февраль Ривэлуцер]]» ыкIи [[Урыс Ривэлуце (1917)|1917-рэ илъэсым игъэтхапэ мазэ хьыкумэтыр зэраухыгъэр]] къыгъэшIыгъ. Пачъыхьэм и[[Автократие|автократие]] Урыс «[[Провизор хьыкумэткIэ]]» зэблэхъугъэ хъугъэ, ащ ипащэхэм Урыс [[Конституционнэ Хасэм]] хэдзынхэр рагъэкIокIынэу ыкIи Апэрэ Дунай Заом [[Апэрэ Дунай Заом и Дэгъугъэхэр|Антантам]] икъэралхэм ягъусэу заор лъагъэкIотэнэу мурад яIагъ. А уахътэм, IофшIакIохэм яхасэхэр, [[Совет (хасэ)|Советхэр]] аIоу зэджагъэхэр, къэралым пстэуми къыщыуцугъэх. [[Владимир Ленин]] пащэ зэрахъугъэ [[Бэлъшэвик]]хэм, Советхэми урамхэми [[Социализм|социалист]] ривэлуциер лъагъэкIотэнэу пылъыгъэх. 1917-рэ илъэсым ишэкIогъу мазэ, «[[Октябрь Ривэлуцием]]» щыгъуэ, ахэм Провизор Хьыкумэтым IэнатIэр Iахыгъ. Итыгъуашъо мазэ, бэлъшэвикхэм [[Гупчэ Пачъыхьыгъохэмрэ]] [[Заогъэуцуныгъэ]] (мамырыгъэ) зэзэгъыныгъэ дашIыгъ. Гъэтхапэ мазэм, зао бэ щыIэгъэ ужым, Советхэр заом хакIыжьыхи [[Брест-Литовск Зэзэгъыныгъэм]] Iэ традзагъ. КIыхьэу ыкIи лъыгъэчъагъэу щытыгъэ [[Урыс къэралкIоцI зао]]м, совет хабзэкIэм текIоныгъэр къыдихыгъ. [[Дзэ Плъыжь|Плъыжьхэмрэ]] [[Фыжьхэм ядвижение|Фыжьхэмрэ]] язэфагу щыIэгъэ заор 1917-рэ илъэсым ежьагъ ыкIи 1923-рэ илъэсым ухыгъэ хъугъэ. Ащ хэтыгъэх [[Сыбыр къыхэIэбэныгъ]]ыр ыкIи нэмыкI IэкIыб хэгъэгухэм яIэбэныгъэхэр, Николай ЯтIонэрэмрэ иунагъорэ яукIын ыкIи 1921-рэ илъэсым щыIэгъэ [[гъаблэ]]р, цIыф миллионитф фэдиз зэхигъэкIодагъэр. 1921-рэ илъэсым игъэтхапэ мазэ, [[Лэхьый-Совет зао|Лэхьыемрэ ахэмрэ язэфагу зао]] зыкIуэм, [[Ригэ мамырыгъэ зэзэгъыныгъ]]ым Iэ традзагъ ыкIи [[Урысхут]]ымрэ [[Украинэ]]мрэ ячIыгухэр [[Лэхьый]] Республикэмрэ Совет Урысыемрэ азыфагу агощыгъэх. Совет Зэготыр джащ фэдэ зэгумырыIоныгъэхэр зао уахътэм империем хэкIыжьыгъэгъэ къэралкIэхэу [[Финландие]] Республикэмрэ, [[Эстоние]] Республикэмрэ, [[Латвие]] Республикэмрэ, ыкIи [[Литуание|Литуани]] Республикэмрэ зэшIуихын фае хъугъэ. ===Совет Республикэхэм я Зэгохьаныгъ=== 1922-рэ илъэсым итыгъуашъо мазэ и 28-м, [[Урыс Совет Федератив Социалист Республикэ|Урыс СФСР-м]], [[Къаукъазщыбырэ СФСР]]-м, [[Украин Совет Социалист Республикэ|Украин ССР-м]], ыкIи [[Белорус Совет Социалист Республикэ|Беларус ССР-м]] яцIыфхэм СССР-р зэхащэнымкIэ Зэзэгъыныгъэмрэ СССР-р зэхащэнымкIэ КъэIотэныгъэмрэ далъытэхи, Совет Социалист Республикэхэм я Зэготыныгъ зэхащагъ. Мы тхылъитIур СССР-м и апэрэ [[Советхэм я Хасэшхо]] пшъыпкъэ шIыгъэ хъугъэх ыкIи лIыкIо куупхэм япащэхэм Iэ традзагъ. 1924-рэ илъэсым ищылэ мазэ и 1-м, СССР-р къэрал шъыпкъэу [[Британиешхо Пачъыхьыгъо]]м къилитэгъагъ. Джащ фэдэу 1924-рэ илъэсым, [[1924-рэ илъэсым и Совет Кэнституцэ|Совет Кэнституцэр (хабзэшъхьаIэхэр)]] далъытагъ, 1922-рэ илъэсым итыгъуашъо мазэ зэхащэгъэ Урыс СФСР-м, Украин ССР-м, Белорус ССР-м, ыкIи Къаукъазщыбырэ СФСР-м язэгохьаныгъэу "Совет Социалист Республикэхэм я Зэготыныгъ" (СССР) зэхащэныр пшъыпкъэ шIыгъэ хъугъэ. Къэралым иэкономикэ, ииндустрие ыкIи ихабзэкIуацI язэхъокIыныгъэшхохэр совет хабзэм иапэрэ мафэхэм 1917-рэ илъэсым ежьагъэх. Мыщ иныкъошхор Владимир Ленин Iэ зытридзагъэ совет хьыкумэтым итхылъхэу, [[Бэлъшэвикхэм я Апэрэ Унашъохэм]] атетэу гъэцэкIагъэ хъугъэ. Анахь унашъо шъхьаIэу ыкIи лъэшэу щытхэм ащыщыгъ GOELRO мурадыр, къэралыр пстэури [[ток пхырыщыныгъэ|ток пхырыщыныгъэм]] тетэу совет экономикэм зэхъокIыныгъэ инхэр фишIынэу зыгъэунэфыгъагъэр. Мы мурадыр 1920-рэ илъэсым зэхагъэуцуагъ ыкIи илъэс 10-м къыщегъэжьагъэу 15-м нэс зэлъиубытыщтыгъэ. Ащ хэтыгъ шъолъыр [[токкъэшIыпIэ]] 30 зэхащэнэу, ахэм ащыщэу [[псытоккъэшIыпIэ]] инипшI хэтэу, ыкIи токымкIэ Iоф зышIэрэ индустрие зэхащэпIэ ин пчъагъэхэр. Мы мурадыр ужыкIэ щыIэгъэ [[СССР-м и Илъэситф Мурадхэр|Илъэситф Мурадхэм]] яублэпIэ хъугъэ ыкIи 1931-рэ илъэсым нэс шъхьащытхъоу гъэцэкIагъэ хъугъэ. === Сталин ипащэныгъ === [[File:Christ saviour explosion.jpg|thumb|upright|Христос Къэзыгъэзэжьырэм и Члисэшхоу [[Мэзкуу]] дэтэу 1931-рэ илъэсым зэхакъутагъэр. Сталин ипащэныгъэ уахътэм, Совет Зэготым диныр лъэшэу къызэрагъэубытыгъ.]] Иапэрэ илъэсхэм къащегъэжьагъэу, Совет Зэготым ихьыкумэтыр [[зы партие къэрал]] хабзэм тетэу [[Совет Зэготым и КIэминист Партие|КIэминист Партием (Бэлъшэвикхэм)]] иIэшъхьэтэу щытыгъ. КъэралкIоцI заом щыIэгъэ [[Зао КIэминизм]]ым иэкономикэ шIыкIэ ужым, 1920-рэ илъэсхэм совет хьыкумэтым шъхьадж иIофшIапIэхэр къэрал индустрием дэжь щыIэнхэу фитыныгъэ аритыгъ ыкIи чылэхэм шхыныр зэкIэ къызэрахыщтыгъэр шхын хьакъыкIэ (налогкIэ) зэблэхъугъэ хъугъэ. Совет пащэхэм къызэраIощтыгъэмкIэ, зы партие хабзэр ищыкIэгъагъ сыда пIомэ ащ 'капиталист хъунщIэныгъэр' Совет Зэготым къызэрымыгъэзэжьыщтыр къыухъумэщтыгъ ыкIи [[Демократ гупчэныгъ]]ым ишапхъэхэм цIыфхэм яшIоигъоныгъэ къагъэлъагъощтыгъ. Экономикэм икIэухым фэгъэхьыгъэ зэгурымыIоныгъэхэр 1924-рэ илъэсым Ленин зылIэм ужырэ илъэсхэм совет пащэхэм IэнатIэ нахьыбэ къызIэкIагъэхьанымкIэ лъапсэ хъугъэх. АпэрэмкIэ, Ленин ичIыпIэ «[[тройка]]» (нэбгырищ зэгуп) къэуцунэу щытыгъ, ащ хэтыгъэх [[Украинэ]]м щыщ [[Григор Зиновьев]], [[Мэзкуу]] щыщ [[Лев Каменев]], ыкIи [[Хъырцые|Хъырцыем]] щыщ [[Иосиф Сталин]]. Сталин адыгэхэм язэфагу «джаур диктаторэу» ыкIи бзэджэшIэ тезыукъуакIоу къашIэщтыгъ, Ислъам диныр зэриубытыгъэм къыхэкIыкIэ. Лениным ежь-ежьырэу адыгэхэм яныбджэгъукIэ зэреджэщтыгъэр. Швейцарием щыIэзэ, ар IэкIыб (диаспорэ) адыгэ пащэхэм аIукIэгъагъ ыкIи адыгэхэм зэкъотыгъэ "Адыгэ ССР" къаритынышъэу гущыIэ къаритыгъагъ. Ащ Краснодар шъолъырыр, Къэрэщей-Шэрджэсыр ыкIи Къэбэртэе-Балъкъэрыр хиубытэнхэу ыкIи нэмыкI совет республикэхэу Курджы ССР-м е Къазах ССР-м афэдэу лъэгагъэ иIэнэу щытыгъ. Джащ фэдэу IэкIыб адыгэхэр Кавказым къагъэзэжьынхэм пае Тыркуемрэ ащрэ зэдэгущыIэныгъэхэр (переговорхэр) рагъэкIокIыщтыгъэх. Ау ар ышIын ипэкIэ Лениныр лIагъэ, ыкIи Сталиным мы гущыIэхэм ащыщ зи ыгъэцэкIагъэп. Ащ ичIыпIэ, адыгэхэр лъэпкъ зэмылIэужьыгъо шIыгъэхэу — «Адыгэ, Шапсыгъ, Шэрджэс, Къэбэртай» — ыIуи ыгощыгъэх. Сталин къэралым [[ЯтIонэрэ Дунай Зао]]м ыкIи [[ЧъыIэ Зао]]м яуахътэ пащэ фихъугъ. Хьапсырхэр бэу аштэнхэм пае [[Гулаг]] лагерхэр лъэшэу агъэушъомбгъугъэх. Ар зылIэм ужым, [[Георгий Маленков]] уахътэ кIэкIыкIэ ащ ихабзэ лъигъэкIотагъ. [[Никита Хрущев]] Сталин ихабзэхэм ащыщхэр зэблихъугъэх, ау [[Леонид Брежнев]]ымрэ [[Алексей Косыгин]]ымрэ зэрыщытым фэдэу къагъэнагъэх. 1936-рэ илъэсым зэблэхъугъэ кэнституцэм ужым, Совет Зэготыр республикэхэм язэготыныгъэу щытыныр ухыгъэ хъугъэ ыкIи зы къэралышхо закъоу зещэнэу ригъэжьагъ. Ленин къытыгъэгъэ гущыIэхэр аукъуагъэх, ыкIи Сталин къэралыр цIыф хьыкумэтым щыкIэу диктатурэм фигъэзагъ. === Хрущевым иуахът === Сталин 1953-рэ илъэсым игъэтхапэ мазэ и 5-м лIагъэ. Никита Хрущевым 1950-рэ илъэсхэм ягузэгум ехъулIэу ужыкIэ щыIэгъэ IэнатIэм фэбэнэным текIоныгъэр къыдихыгъ. 1956-рэ илъэсым, ащ Сталин ицIыфгъэубытхэр хэукъоныгъэу къыIуагъ ыкIи партиемрэ чылэмрэ атепащэныгъэр нахь шъабэ ышIыгъ. Мыр де-Сталинизацие аIоу ашIэщтыгъэ. [[File:Soviet empire 1960.png|thumb|1959-рэ илъэсым и Кубэ Ривэлуце ужым, ау 1961-рэ илъэсым и Хъытыдж-Совет зэпэкIыныгъэ ипэкIэ, 1960-рэ илъэсым Совет Зэготымрэ иныбджэгъухэмрэ ячIыгухэр анахь инэу зэрыщытыгъэхэр къэзыгъэлъагъорэ карт|228x228px]] Мэзкуу КъокIыпIэ Еуропэр икъохьэпIэ гъунэхэм яухъумэнкIэ лъэшэу ищыкIэгъэ ухъумэпIэ шъхьаIэу (буфер зонэу) алъытэщтыгъ. Ащ къыхэкIыкIэ, СССР-м шъолъырым иубытын лъэш ышIынэу пылъыгъ. Ар ышIыгъ КъокIыпIэ Еуропэм икъэралхэр сателлит къэралхэу, ащ епхыгъэхэу ыкIи ипащэныгъэ едэIухэу зэблихъугъэхэмкIэ. Совет дзэхэр 1956-рэ илъэсым [[Мэджарэй|Мэджарыемрэ]] [[Лэхьый|Лэхьыемрэ]] ащыIэгъэ Сталиным пэуцужьырэ пэуцужьыныгъэхэр зэхакъутэнхэм пае агъэфедагъэх.Хрущев иIэнатIэ уахътэм, къэлэдэс унагъо пэпчъ шъхьафит унэм (квартирэм) зэрагъэIэпхъущт программэр рагъэжьагъ. Илъэс тIокIырэ цIыфхэр ащыпсэунхэм пае къат тфы зытет унэ бэ ашIыгъ. Хрущев [[Америкэ Штат Зэхэтхэр|АШЗ-м]] зыкIугъэ ужым, [[натрыф]]ыр СССР-м лъэшэу цIэрыIо щыхъугъ. 1950-рэ илъэсхэм яужыIокIэ, СССР-м иполитикэм (ихабзэ зещэкIэм) къыхэкIыкIэ Хъытыджымрэ ахэмрэ язэфагу къихъугъэ зэгумырыIоныгъэм Хъытыдж-Совет зэпэкIыныгъэр къыгъэшIыгъ. Мыщ къыхэкIыкIэ дунаим и Марксист-Ленинист движение зэгуэчыныгъэ къыхэхьагъ. [[Албание]]м, Камбоджам ыкIи Сомалим яхьыкумэтхэм (яправительствэхэм) СССР-м ичIыпIэ Къытайм ныбджэгъуныгъэ дашIыным къыхэнагъэх. [[File:Gagarin in Sweden.jpg|left|thumb|Совет космонавтэу Юрий Гагариныр космосым быбыгъэ апэрэ цIыфэу щытыгъ.]] 1950-рэ илъэсхэм яужыIокIэмрэ 1960-рэ илъэсхэм яублэпIэмрэ мы уахътэм, Совет Зэготыр Космос ЗэпэшэрышъуныгъэмкIэ (Космос ЗаомкIэ) хэхъоныгъэхэр ышIыхэу лъигъэкIотагъ. Ар Америкэ Штат Зэготхэм апэуцужьыщтыгъ. СССР-м 1957-рэ илъэсым апэрэ шIыгъэ сателлитэу (спутникэу) [[Спутник-1]] космосым ыгъэбыбагъ; 1957-рэ илъэсым Лайкэ зыфиIорэ хьэр; 1961-рэ илъэсым апэрэ цIыфэу [[Юрий Гагарин]]; 1963-рэ илъэсым апэрэ бзылъфыгъэу [[Валентина Терешкова]]; 1965-рэ илъэсым космосым икIыгъэ апэрэ цIыфэу [[Алексей Леонов]]; 1966-рэ илъэсым Луна 9 космос кхъухьымкIэ Мазэм апэрэ шъабэу тетIысхьаныгъэр; ыкIи Мазэм тет апэрэ къулайхэу (луноходхэу) Луноход 1-рэ Луноход 2-рэ. === Леонид Брежнев === [[Леонид Брежнев]] 1964-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1982-рэ илъэсым зылIэм нэс Совет Зэготым ипащэу щытыгъ. А уахътэм пащэу щытыгъэ [[Никита Хрущев]] хабзэм Iуахынэу хьыкумэтыр (правительствэр) зэрыригъэзэгъыгъэм ужым IэнатIэр къызIэкIигъэхьагъ. Брежнев ипащэныгъэ нахьыбэмкIэ Совет экономикэм икъехыхынымрэ ужыкIэ зэготыныгъэр зэгуэзыгъэщтыгъэ Iофхэм яублэпIэмрэ дапхъух. Ежь-ежьырэу зыфитыжьыгъэ медаль бэ иIагъ. [[Совет Зэготым и ЛIыхъужъ]] зыфиIорэ цIэ лъапIэр (анахь щытхъуцIэ шъхьаIэр) щэ къыфагъэшъуагъ. Брежнев иуж ичIыпIэ [[Юрий Андропов]] къыуцугъ, ау ар илъэс заулэ тешIагъэу лIагъэ. Андропов иуж псауныгъэ зимыIэ ыкIи жъы хъугъэ [[Константин Черненко]] къыуцугъ. Черненкор IэнатIэм зыIухьагъэм къыщегъэжьагъэу илъэс закъо тешIагъэу лIагъэ. 1980-рэ илъэсым Совет Зэготым [[Гъэмэфэ Олимп Джэгухэр]] Мэзкуу щыригъэкIокIыгъэх, Брежневыр ахэм икъегъэжьакIоу ыкIи иухыкIоу щытыгъ. Мы джэгухэм къохьэпIэ къэралхэр, анахьэу Америкэ Штат Зэхэтхэр, хэлэжьанхэу зыкIи фаегъэхэп (бойкот ашIыгъ). Джэгухэр зэфашIыжьырэ мафэм, Америкэ Штат Зэхэтхэм янып ичIыпIэ (къэкIощт джэгухэр зыщыIэщт къэралым итамыгъэу) Лос-Анджелес къалэм инып агъэбыбагъ, ыкIи АШЗ-м игимн ичIыпIэ Олимп гимныр агъэжъыгъ, ахэм ябойкот пэуцужьэу. === Горбачёв ипащэныгъ === [[File:Gorbachev_(cropped).jpg|left|thumb|Совет пащэу [[Михаил Горбачёв]] 1985-рэ илъэсым]] [[Михаил Горбачёв]] Совет Зэготым ияужырэ пащэу щытыгъ. Ар Октябрь Ривэлуцем ужым къалъфыгъэ совет пащэ закъоу щытыгъ, ащ къыхэкIыкIэ ар Совет Зэготым ипродуктыгъ — ащ къыщыхъугъ ыкIи къыщызыщыгъ. Ежьымрэ [[Америкэ Штат Зэхэтхэр|Америкэм]] ипрезидентэу [[Рональд Рейган|Рональд Рейганрэ]] [[ядро зашIэ]] (оружие) горэхэм зыщаухъумэжьыщт зэзэгъыныгъэм Iэ традзагъ. Горбачёвым социальнэ ыкIи экономикэ зэхъокIыныгъэхэу [[Перестройкэ]] зыфиIохэрэр ригъэжьагъэх, ахэм цIыфхэм [[гущыIэ шъхьафитыныгъэ]] ятыщтыгъ; ащ ишIуагъэкIэ хьыкумэтымрэ (правительствэмрэ) ихабзэ зещэкIэ мэкъэшхокIэ пэуцужьынхэу амал яIэ хъугъэ. Хабзэм и КIэминист Партием медиамрэ цIыфхэмрэ яIэнатIэ IэкIэкIыгъ. Къэзетинхэм Совет Зэготым иблэкIыгъэ лъэхъанхэм шъэхуу зэригъэIыгъыгъэ ыкIи «щыIэп» ыIощтыгъэ текIодыныгъэшхохэр къыхаутынхэу рагъэжьагъ. Совет Зэготым иэкономикэ къэхьащтыгъэ ыкIи хьыкумэтым Америкэм пэуцужьын мурадкIэ ахъщэшхохэр зэхигъэкIодагъэх. === Зэгуэчыныгъ === [[File:USSR_-_Then_and_Now.png|thumb|Совет республикэжъхэмрэ непэрэ къэралхэмрэ ятамыгъэхэр]] 1980-рэ илъэсхэм ехъулIэу Совет экономикэр къин зэрагъэтыщтыгъэми, пытэу щытыгъ. Горбачёвым игупшысэкIэхэр яIэкIэкIыгъэх ыкIи КIэминист партиер тепащэжьын амал имыIэу хъугъэ. [[Борис Ельцин]] (демократиекIэ) [[Урыс Совет Федератив Социалист Республикэ|Урыс СФСР-м]] и Президентэу хадзыгъ, Горбачёвым ар IэнатIэм къызэрэщымыхъущтыгъэми емылъытыгъэу. Литуанием Зэготыныгъэм зэрэхэкIыщтыр (ишъхьафитыныгъэ) къыIуагъ, совет хьыкумэтыр (правительствэр) ащ пэуцужьыныр къыригъэухынэу е зэфагъэ яIэнэу [[Дзэ Плъыжь|Дзэ Плъыжьыр]] ыгъэкIощтэу къыIуагъ. Горбачёвым Совет Зэготыр зэдезэщагъэу къэнагъэу, ау республикэ пэпчъ нахь шъхьафитэу щытынэу гупшысэ къыхьыгъ. Ащ «Совет Сувереннэ Республикэхэм я Зэготыныгъ» фиIошIоигъогъагъ, урысыбзэ тамыгъэхэу СССР-р (CCCP) къэнэнхэм пае. КIэминист пащэ кууп горэ, Горбачёв игупшысэ фэразэмыгъэхэу, [[Мэзкуу]] IэнатIэр зыIэкIагъэхьанэу ыкIи Совет Зэготыр зэгуэмыкIынэу пылъыгъэх. Ащ цIыфхэм шъхьафитыныгъэр нахьыжъэу агъэфедэнэу ышIыгъэх. Хабзэр зыIэкIагъэхьан мурад зыфяIэгъэ захахьэм Горбачёвыр къыхэкIыжьыгъэми, Мэзкуу имыIэкIэ иIэнатIэ зэкIэ чIигъэнэгъагъ. [[Урысые|Урысыем]] 1991-рэ илъэсым итыгъуашъо мазэ ишъхьафитыныгъэ къыIуагъ. Мазэр зэхахьэ зэхъум Урысыем, [[Белорус|Белорусием]] ыкIи [[Украинэ|Украинэм]] япащэхэм СССР-р зэгуэзыгъэщт Беловежскэ Зэзэгъыныгъэм Iэ традзагъ, ащ Горбачёвыр лъэшэу иугубжыгъ. Зэзэгъыныгъэр къэштэн нэмыкI амал имыIэу 1991-рэ илъэсым и Рождество мафэ IэнатIэм хэкIыжьыгъ. Совет Зэготым ипарламент (Апшъэрэ Советым) Беловежскэ Зэзэгъыныгъэр хабзэ ышIыгъ, ащкIэ Совет Зэготыр официально зэгуэчыгъэу алъытагъ. Неущым, Совет ныпыр Кремлым къыщырагъэхыжьыгъэ яужырэ мафэу. ipushna99cxjl5qhavieeia9aqr28cu 17024 17023 2026-04-27T15:18:29Z Angell Eyes 7493 Angell Eyes ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[Совет зэгот]]-р [[Совет Зэгот]]-м 17023 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of the Soviet Union.svg|thumb|Совет Зэготым инып]] [[File:Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg|thumb|Совет Зэготым итамыгъ]] '''Совет Социалист Республикэхэм я Зэготыныгъ''' ([[Урысыбзэ|УрысыбзэкIэ]]: Союз Советских Социалистических Республик; СССР), нахь кIэкIэу '''Совет Зэгот''' ([[Урысыбзэ|УрысыбзэкIэ]]: Советский Союз) аIоу къашIэрэр, 1922-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1991-рэ илъэсым нэс [[Еуразие|Еуразием]] иныкъошхо зэлъызыубытыщтыгъэ континент зэпырыкI къэралэу щытыгъ. Ар апэрэ къэралэу щытыгъ ежь-ежьырэу социалистэу зыкъэзыIуагъэу ыкIи кӏэминист (коммунист) чылэ зэхэтыкIэм фэкъуогъагъэу. Ар совет социалист республикэ 14-мрэ зы Урыс Совет Федератив Социалист Республикэмрэ (Урыс СФСР) язэготыныгъэу щытыгъ. Совет Зэготыр, [[Апэрэ дунай зао]]<nowiki/>м илъэс пчъагъэкIэ хэтыгъэ Урыс Империер зыхэкIодагъэ [[Урыс Ривэлуце]]<nowiki/>м ужым илъэситф фэдиз тешIагъэу зэхащагъ. Ар къэбарэу къаIуагъ [[Владимир Ленин]]ым Урысыем ипащэу щытыгъэ Александр Керенскийр хабзэм зыIуифыгъэ ужым. Кӏэминист хьыкумэтым (правительств) иэкономикэ мэкъумэщ лъапсэм щыкIэу индустрие лIэужьыгъом хигъэхъуагъ, ыкIи уахътэр зэрыкIуагъэмкIэ зэготыныгъэ ин, лъэш хъугъэ. Зэготыныгъэм хэт къэралхэм анахь иныгъэр Урыс СФСР-р ары, Казах ССР-р ятIонэрэу, ыкIи Украин ССР-р ящэнэрэу щытыгъ. Совет Зэготымрэ Урыс СФСР-мрэ якъэлэ шъхьаIэу щытыгъэр Мэзкуу. Совет Зэготым иполитическэ IэнатIэ [[ЯтIонэрэ Дунай Зао]]<nowiki/>м ужым лъэшэу хигъэхъуагъ. КъокIыпIэ Еуропэр пстэури ежь иIэшъхьэтэкIэ ыубытыгъ. А къэралхэр Совет Зэготым хамыгъэхьагъэхэми, Совет Зэготым IэкIыбкIэ ахэм япащэщтыгъэх. Мы къэралхэр, [[Лэхьый|Лэхьыем]], [[Чехословакие|Чехословакием]], [[Мэджарэй|Мэджарыем]], [[Булгарие|Булгарием]], [[Румание|Руманием]] ыкIи КъокIыпIэ [[Нымыцэй|Нымыцыем]] афэдэхэр, сателлит къэралхэкIэ яджэщтыгъэх ыкIи ахэм ЯтIонэрэ Дунай Заом щыгъуэ СССР-м IэпыIэгъу фахъущтыгъэх. Хабзэхэр зэхазыщэщтыгъэ апшъэрэ комитетыр [[Совет Зэгот]]ым и Апшъэрэ Советэу щытыгъ. ЩыIэкIэ-псэукIэмкIэ, Совет Зэготым и Кӏэминист Партие и Генерал Секретарыр арыгъэ пащэр ыкIи яхабзэ зэхэтыкIэмкIэ анахь унашъо шъхьаIэхэр зышIыщтыгъэр. Кэнституцэм къызэриIощтыгъэмкIэ республикэхэр шIоигъоныгъэ яIэмэ Зэготыныгъэм хэкIыжьынхэ фитыгъэхэми, ар щыпкъэмкIэ зэкIэми атепащэщтыгъэ хьыкумэтэу щытыгъ, хэт къэралхэм фитыныгъэ бэ ямыIэу. СССР-р зэхащагъ цIыф пстэуми зэфагъэ социальнэ ыкIи экономикэ фитыныгъэхэр ятыгъэным игупшысэкIэ. Шъхьадж имылъку зыфиIорэр нахьыбэмкIэ щыIагъэп ыкIи зэкIэри къэралым иугъэ; цIыфхэм ямылъку зыфиIорэр [[Карл Маркс]] зэпкъриуплъыхьэгъэ гупшысагъ, ыкIи ащ социализмым иидеологие зэхищагъ. 'Советхэр' е IофшIакIохэм яхасэхэр IофшIакIо классым къызэIуихыгъэх социалист къэралыр демократие шIыкIэмкIэ апэщэнхэм пае, ау [[Сталинизм]]ым икъэуцун ужым ахэм яIэнатIэ псынкIэу чIанагъ. Зэготыныгъэр лъэныкъо бэмэкIэ хэхъоныгъэ иIагъ, апэрэ лIыр, апэрэ бзылъфыгъэр ыкIи апэрэ сателлитыр космосым ыгъэбыбагъ, [[Адолф Хьитлер]] и [[Нацист Нымыцэй]] къызэрэтеуагъэр къызэгуиути [[ЯтIонэрэ Дунай Зао]]м текIоныгъэр къыдихыгъ, [[Америкэ Штат Зэхэтхэр|Америкэ Штат Зэготхэмрэ]] [[Британиешхо Пачъыхьыгъо|Британиешхомрэ]] ягъусэу. ЫкIи дунаим иящэнэрэ къэралыбэмэ инфраструктурэм, еджапIэхэм ыкIи сымаджэщхэм яшIын ахэлажьэщтыгъ. Аущтэу щытми, иухъумагъэ хьыкумэтым кIэу щыIэхэр ыкIи зэхъокIыныгъэхэр пхырыщыгъэнхэр къин къыщыхъущтыгъэ. СССР-р 1991-рэ илъэсым зэгуэзыгъ, ия 8-рэ пащэ ыкIи ия 10-рэ президентэу [[Михаил Горбачёв]]ым къэралыр зэблэхъунымкIэ къышIыгъэ амалхэм яшIуагъэ къызэрымыкIуагъэм къыхэкIыкIэ, ичIыпIэм [[Урысые|Урысые Федерациемрэ]] нэмыкI лъэпкъ 14-мрэ къыути. == Совет Зэготым иреспубликэхэр == Совет Зэготыр республикэ 15-мкIэ зэпхыгъагъ. Ахэр ''Совет Социалист Республикэхэу'', е ''Совет Социалист Федератив Республикэхэу'' щытыгъэх. Республикэ пэпчъ шъхьафитыгъэ ыкIи ежь ишэн-хабзэ Iофхэм унашъо афишIыщтыгъ. Пэпчъ Зэготыныгъэм хэкIыжьын фитыныгъи иIагъ, ыкIи 1989-рэ илъэсым ар ашIыгъ. ''Федератив Республикэхэр'' нахь шъхьафитыныгъэ зэриIэмкIэ ыкIи ежьхэми къэралхэр къызэраубытырэмкIэ зэшъхьащыкIыщтыгъэх. МыхэмкIэ нахьыбэм ''Автономнэ Совет Социалист Республикэхэр'' аIоу яджэщтыгъэх. Ахэр бэ хъущтыгъэх. Анахьыбэхэр непэми щыIэх; непэ ахэр шъхьафит къэралым иреспубликэхэу щытхэми. ГущыIэм пае, ''[[Тэтэр]] АССР-р'' ''[[Тэтэрстан]] Республикэ'' хъужьыгъэ (ар [[Къазан]] ипэчъыгум ит). == Географиер == [[File:Permafrost Regions in the Soviet Union - DPLA - 584242333d15cc804d3d59af7833c422.jpg|thumb|Совет Зэготым ичIыушъуай шъолъырхэр]] Совет Зэготыр 1991-рэ илъэсым анахь ин зыхъум, 22,400,000 км² зэлъиубытэу, дунаим анахь къэралышхоу щытыгъ. Дунаим ичIыгу иханэрэ зэлъиубытэу, ииныгъэкIэ [[Ищхъэрэ Америкэ]]м фэдагъ. ИкъохьэпIэ лъэныкъо ([[Еуропэ]]м итыр) къэралым иплIанэрэ хъущтыгъэ, ыкIи къэралым ишэн-хабзэ ыкIи экономикэ гупчэу щытыгъ. ИкъокIыпIэ лъэныкъо ([[Азие]]м итыр) къокIыпIэмкIэ [[Океан Шъэф]]ым нэс, къыблэми [[Афганистан]]ым нэс лъыкIуатэщтыгъ, ыкIи къохьэпIэм елъытыгъэмэ цIыф бэ щыпсэущтыгъэп. ЗэпырыкIыпIэмкIэ 10,000 км-м ехъущтыгъэ (уахътэ шъолъыр 11) ыкIи ищхъэрэм къыщегъэжьагъэу къыблэм нэс 7,200 км-м фэдиз хъущтыгъэ. Иклимат (ошIу-ощххэр, фэбагъэр, псыушъуагъэр ыкIи хьауа къулайгъэр зэшъхьащыкIхэу) шъолъырытфымэ тундрэр, тайгар, шъофхэр, къумыр, ыкIи къушъхьэхэр арыгъэх. Совет Зэготым дунаим анахь гъунэ кIыхьэ иIагъ, 1991-рэ илъэсым 60,000 км-м ехъущтыгъ. Совет гъунэм ищэнэрэ тIур [[Океан Мыл Ушъуай]]м иIушъоу щытыгъ. [[Беринг хытIуалэ]]м къыкIэбзыкIыгъэу [[Америкэ Штат Зэхэтхэр]] щыIагъ. ЯтIонэрэ Дунай Заом иухыгъом Совет Зэготыр [[Афганистан]]ым, [[Хъытыдж|Хъытыджым]], [[Чехословакие]]м, [[Финланд|Финландым]], [[Мэджарэй]]м, [[Иран]]ым, [[Монголие]]м, [[Ищхъэрэ Корее]]м, [[Норвегие]]м, [[Лэхьый]]м, [[Румание]]м, ыкIи [[Тыркуе]]м ягъунэгъугъ. Совет Зэготым и (ыкIи непэрэ Урысыем и) псыхъо анахь кIыхьэхэр Енисей, Об/[[Иртыш]], Амур ыкIи Лена арыгъэх. Совет Зэготым икъушъхьэ анахь лъагэу щытыгъэр Кӏэминизм Икъушъхьэшъхь (непэ ащ Исмаил Самани ИкъушъхьэшъхьэкIэ яджэх) [[Таджикистан|Таджикистаным]] ит, 7,495 м лъагэу. Дунаим анахь хыкъум инэу щыт [[Хы Къаспы]]ри нахьыбэмкIэ Совет Зэготым итыгъ. Джащ фэдэу дунаим анахь хыкъум куоу щыт [[Байкал]] хыкъуми. == Тарихъыр == Урысыем ияужырэ [[Пачъыхьэ|Пачъыхьэу]] (императорэу) щытыгъэ [[Николай ЯтIонэрэ|Николай ЯтIонэрэм]], 1917-рэ илъэсым игъэтхапэ мазэ нэс Урысыер ыгъэзашъощтыгъ, а уахътэм [[Урыс Империе]]р рахыгъ ыкIи ащ ичIыпIэ уахътэкIэ щыIэгъэ «провизор хьыкумэт» къыуцугъ, [[Александр Керенский]] пащэ фахъугъэу, ау шэкIогъу мазэм Бэлъшэвикхэм аригъэухыжьыгъ ыкIи [[Урыс къэралкIоцI зао]]<nowiki/>р къежьагъ. 1917-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1922-рэ илъэсым нэс, Совет Зэготым ипэкIэ щыIэгъэ къэралыр [[Урыс Совет Федератив Социалист Республикэ]] (Урыс СФСР) арыгъэ, ар ежь-ежьырэу шъхьафит къэралэу щытыгъ, а уахътэм щыIэгъэ нэмыкI совет республикэхэм афэдэу. Совет Зэготыр официально 1922-рэ илъэсым итыгъуашъо мазэ зэхащагъ, [[Урыс Совет Федератив Социалист Республикэ|Урыс]] (ащ [[Урыс Совет Федератив Социалист Республикэ|Bэлъшэвик УрысыекIи]] яджэщтыгъэх), [[Украинэ|Украин]], [[Белоруссие|Белaрус]], ыкIи Къаукъазщыбырэ совет республикэхэу кӏэминист Бэлъшэвик партиехэм яIэшъхьэтэкIэ щытхэр зэхахьэхи. === Ривэлуцэр ыкIи зэхэщэныр === Урыс Империем хьыкумэтыр зэблэзыхъущтыгъэ IофшIэнхэр 1825-рэ илъэсым [[Декабристхэм япэуцужьыныгъэкIэ]] ежьагъэх, ыкIи 1861-рэ илъэсым [[Крепостнэ фитыныгъэр]] агъэуцужьыгъэми, ащ икъехыгъэ мэкъумэщышIэхэмкIэ (мэкъумэщ IофшIакIо тхьамышкIэхэмкIэ) шIогъэджэгъогъагъ ыкIи зэхъокIыныгъэ зышIын шIоигъохэм (ривэлуциэнерхэм) гукъапэ аритыгъ. 1906-рэ илъэсым [[Урысыем иривэлуце (1905)|1905-рэ илъэсым и Урыс Ривэлуце]] ужым парламент (хабзэ гъэуцу) хасэ — [[Пачъыхьэкъуай Думэр]] — зэхащагъ, ау Пачъыхьэм [[Пачъыхьыгъо (хабзэ)|пачъыхьыгъо ухъумагъэм]] къыкIэкIыхэу [[Конституцие пачъыхьыгъо|кэнституцэ пачъыхьыгъом]] хэхьанэу зыпылъыгъэ цIыфхэр ыукъуагъэх. Пэуцужьыныгъэр лъыкIуатэщтыгъ ыкIи [[Апэрэ дунай зао]]м щыгъуэ текIодыныгъэхэмрэ къэлэ шъхьаIэхэм шхын зэращыкIагъэмрэ къахэкIыкIэ нахь къин хъугъэ. [[File:Lenin-Trotsky.jpg|thumb|left|[[Владимир Ленин]]ымрэ [[Леон Троцкий]]мрэ ривэлуцием пэуцужьырэ пропагандэм хэтхэу|238x238px]] [[Санкт-Петербург|Петроград]] (Бытырбыф ) щыIэгъэ пэуцужьыныгъэм, Урысыем иэкономикэрэ иморалрэ заом иуахътэ зэрыкIодыгъэм къыхэкIыкIэ, «[[Февраль Ривэлуцер]]» ыкIи [[Урыс Ривэлуце (1917)|1917-рэ илъэсым игъэтхапэ мазэ хьыкумэтыр зэраухыгъэр]] къыгъэшIыгъ. Пачъыхьэм и[[Автократие|автократие]] Урыс «[[Провизор хьыкумэткIэ]]» зэблэхъугъэ хъугъэ, ащ ипащэхэм Урыс [[Конституционнэ Хасэм]] хэдзынхэр рагъэкIокIынэу ыкIи Апэрэ Дунай Заом [[Апэрэ Дунай Заом и Дэгъугъэхэр|Антантам]] икъэралхэм ягъусэу заор лъагъэкIотэнэу мурад яIагъ. А уахътэм, IофшIакIохэм яхасэхэр, [[Совет (хасэ)|Советхэр]] аIоу зэджагъэхэр, къэралым пстэуми къыщыуцугъэх. [[Владимир Ленин]] пащэ зэрахъугъэ [[Бэлъшэвик]]хэм, Советхэми урамхэми [[Социализм|социалист]] ривэлуциер лъагъэкIотэнэу пылъыгъэх. 1917-рэ илъэсым ишэкIогъу мазэ, «[[Октябрь Ривэлуцием]]» щыгъуэ, ахэм Провизор Хьыкумэтым IэнатIэр Iахыгъ. Итыгъуашъо мазэ, бэлъшэвикхэм [[Гупчэ Пачъыхьыгъохэмрэ]] [[Заогъэуцуныгъэ]] (мамырыгъэ) зэзэгъыныгъэ дашIыгъ. Гъэтхапэ мазэм, зао бэ щыIэгъэ ужым, Советхэр заом хакIыжьыхи [[Брест-Литовск Зэзэгъыныгъэм]] Iэ традзагъ. КIыхьэу ыкIи лъыгъэчъагъэу щытыгъэ [[Урыс къэралкIоцI зао]]м, совет хабзэкIэм текIоныгъэр къыдихыгъ. [[Дзэ Плъыжь|Плъыжьхэмрэ]] [[Фыжьхэм ядвижение|Фыжьхэмрэ]] язэфагу щыIэгъэ заор 1917-рэ илъэсым ежьагъ ыкIи 1923-рэ илъэсым ухыгъэ хъугъэ. Ащ хэтыгъэх [[Сыбыр къыхэIэбэныгъ]]ыр ыкIи нэмыкI IэкIыб хэгъэгухэм яIэбэныгъэхэр, Николай ЯтIонэрэмрэ иунагъорэ яукIын ыкIи 1921-рэ илъэсым щыIэгъэ [[гъаблэ]]р, цIыф миллионитф фэдиз зэхигъэкIодагъэр. 1921-рэ илъэсым игъэтхапэ мазэ, [[Лэхьый-Совет зао|Лэхьыемрэ ахэмрэ язэфагу зао]] зыкIуэм, [[Ригэ мамырыгъэ зэзэгъыныгъ]]ым Iэ традзагъ ыкIи [[Урысхут]]ымрэ [[Украинэ]]мрэ ячIыгухэр [[Лэхьый]] Республикэмрэ Совет Урысыемрэ азыфагу агощыгъэх. Совет Зэготыр джащ фэдэ зэгумырыIоныгъэхэр зао уахътэм империем хэкIыжьыгъэгъэ къэралкIэхэу [[Финландие]] Республикэмрэ, [[Эстоние]] Республикэмрэ, [[Латвие]] Республикэмрэ, ыкIи [[Литуание|Литуани]] Республикэмрэ зэшIуихын фае хъугъэ. ===Совет Республикэхэм я Зэгохьаныгъ=== 1922-рэ илъэсым итыгъуашъо мазэ и 28-м, [[Урыс Совет Федератив Социалист Республикэ|Урыс СФСР-м]], [[Къаукъазщыбырэ СФСР]]-м, [[Украин Совет Социалист Республикэ|Украин ССР-м]], ыкIи [[Белорус Совет Социалист Республикэ|Беларус ССР-м]] яцIыфхэм СССР-р зэхащэнымкIэ Зэзэгъыныгъэмрэ СССР-р зэхащэнымкIэ КъэIотэныгъэмрэ далъытэхи, Совет Социалист Республикэхэм я Зэготыныгъ зэхащагъ. Мы тхылъитIур СССР-м и апэрэ [[Советхэм я Хасэшхо]] пшъыпкъэ шIыгъэ хъугъэх ыкIи лIыкIо куупхэм япащэхэм Iэ традзагъ. 1924-рэ илъэсым ищылэ мазэ и 1-м, СССР-р къэрал шъыпкъэу [[Британиешхо Пачъыхьыгъо]]м къилитэгъагъ. Джащ фэдэу 1924-рэ илъэсым, [[1924-рэ илъэсым и Совет Кэнституцэ|Совет Кэнституцэр (хабзэшъхьаIэхэр)]] далъытагъ, 1922-рэ илъэсым итыгъуашъо мазэ зэхащэгъэ Урыс СФСР-м, Украин ССР-м, Белорус ССР-м, ыкIи Къаукъазщыбырэ СФСР-м язэгохьаныгъэу "Совет Социалист Республикэхэм я Зэготыныгъ" (СССР) зэхащэныр пшъыпкъэ шIыгъэ хъугъэ. Къэралым иэкономикэ, ииндустрие ыкIи ихабзэкIуацI язэхъокIыныгъэшхохэр совет хабзэм иапэрэ мафэхэм 1917-рэ илъэсым ежьагъэх. Мыщ иныкъошхор Владимир Ленин Iэ зытридзагъэ совет хьыкумэтым итхылъхэу, [[Бэлъшэвикхэм я Апэрэ Унашъохэм]] атетэу гъэцэкIагъэ хъугъэ. Анахь унашъо шъхьаIэу ыкIи лъэшэу щытхэм ащыщыгъ GOELRO мурадыр, къэралыр пстэури [[ток пхырыщыныгъэ|ток пхырыщыныгъэм]] тетэу совет экономикэм зэхъокIыныгъэ инхэр фишIынэу зыгъэунэфыгъагъэр. Мы мурадыр 1920-рэ илъэсым зэхагъэуцуагъ ыкIи илъэс 10-м къыщегъэжьагъэу 15-м нэс зэлъиубытыщтыгъэ. Ащ хэтыгъ шъолъыр [[токкъэшIыпIэ]] 30 зэхащэнэу, ахэм ащыщэу [[псытоккъэшIыпIэ]] инипшI хэтэу, ыкIи токымкIэ Iоф зышIэрэ индустрие зэхащэпIэ ин пчъагъэхэр. Мы мурадыр ужыкIэ щыIэгъэ [[СССР-м и Илъэситф Мурадхэр|Илъэситф Мурадхэм]] яублэпIэ хъугъэ ыкIи 1931-рэ илъэсым нэс шъхьащытхъоу гъэцэкIагъэ хъугъэ. === Сталин ипащэныгъ === [[File:Christ saviour explosion.jpg|thumb|upright|Христос Къэзыгъэзэжьырэм и Члисэшхоу [[Мэзкуу]] дэтэу 1931-рэ илъэсым зэхакъутагъэр. Сталин ипащэныгъэ уахътэм, Совет Зэготым диныр лъэшэу къызэрагъэубытыгъ.]] Иапэрэ илъэсхэм къащегъэжьагъэу, Совет Зэготым ихьыкумэтыр [[зы партие къэрал]] хабзэм тетэу [[Совет Зэготым и КIэминист Партие|КIэминист Партием (Бэлъшэвикхэм)]] иIэшъхьэтэу щытыгъ. КъэралкIоцI заом щыIэгъэ [[Зао КIэминизм]]ым иэкономикэ шIыкIэ ужым, 1920-рэ илъэсхэм совет хьыкумэтым шъхьадж иIофшIапIэхэр къэрал индустрием дэжь щыIэнхэу фитыныгъэ аритыгъ ыкIи чылэхэм шхыныр зэкIэ къызэрахыщтыгъэр шхын хьакъыкIэ (налогкIэ) зэблэхъугъэ хъугъэ. Совет пащэхэм къызэраIощтыгъэмкIэ, зы партие хабзэр ищыкIэгъагъ сыда пIомэ ащ 'капиталист хъунщIэныгъэр' Совет Зэготым къызэрымыгъэзэжьыщтыр къыухъумэщтыгъ ыкIи [[Демократ гупчэныгъ]]ым ишапхъэхэм цIыфхэм яшIоигъоныгъэ къагъэлъагъощтыгъ. Экономикэм икIэухым фэгъэхьыгъэ зэгурымыIоныгъэхэр 1924-рэ илъэсым Ленин зылIэм ужырэ илъэсхэм совет пащэхэм IэнатIэ нахьыбэ къызIэкIагъэхьанымкIэ лъапсэ хъугъэх. АпэрэмкIэ, Ленин ичIыпIэ «[[тройка]]» (нэбгырищ зэгуп) къэуцунэу щытыгъ, ащ хэтыгъэх [[Украинэ]]м щыщ [[Григор Зиновьев]], [[Мэзкуу]] щыщ [[Лев Каменев]], ыкIи [[Хъырцые|Хъырцыем]] щыщ [[Иосиф Сталин]]. Сталин адыгэхэм язэфагу «джаур диктаторэу» ыкIи бзэджэшIэ тезыукъуакIоу къашIэщтыгъ, Ислъам диныр зэриубытыгъэм къыхэкIыкIэ. Лениным ежь-ежьырэу адыгэхэм яныбджэгъукIэ зэреджэщтыгъэр. Швейцарием щыIэзэ, ар IэкIыб (диаспорэ) адыгэ пащэхэм аIукIэгъагъ ыкIи адыгэхэм зэкъотыгъэ "Адыгэ ССР" къаритынышъэу гущыIэ къаритыгъагъ. Ащ Краснодар шъолъырыр, Къэрэщей-Шэрджэсыр ыкIи Къэбэртэе-Балъкъэрыр хиубытэнхэу ыкIи нэмыкI совет республикэхэу Курджы ССР-м е Къазах ССР-м афэдэу лъэгагъэ иIэнэу щытыгъ. Джащ фэдэу IэкIыб адыгэхэр Кавказым къагъэзэжьынхэм пае Тыркуемрэ ащрэ зэдэгущыIэныгъэхэр (переговорхэр) рагъэкIокIыщтыгъэх. Ау ар ышIын ипэкIэ Лениныр лIагъэ, ыкIи Сталиным мы гущыIэхэм ащыщ зи ыгъэцэкIагъэп. Ащ ичIыпIэ, адыгэхэр лъэпкъ зэмылIэужьыгъо шIыгъэхэу — «Адыгэ, Шапсыгъ, Шэрджэс, Къэбэртай» — ыIуи ыгощыгъэх. Сталин къэралым [[ЯтIонэрэ Дунай Зао]]м ыкIи [[ЧъыIэ Зао]]м яуахътэ пащэ фихъугъ. Хьапсырхэр бэу аштэнхэм пае [[Гулаг]] лагерхэр лъэшэу агъэушъомбгъугъэх. Ар зылIэм ужым, [[Георгий Маленков]] уахътэ кIэкIыкIэ ащ ихабзэ лъигъэкIотагъ. [[Никита Хрущев]] Сталин ихабзэхэм ащыщхэр зэблихъугъэх, ау [[Леонид Брежнев]]ымрэ [[Алексей Косыгин]]ымрэ зэрыщытым фэдэу къагъэнагъэх. 1936-рэ илъэсым зэблэхъугъэ кэнституцэм ужым, Совет Зэготыр республикэхэм язэготыныгъэу щытыныр ухыгъэ хъугъэ ыкIи зы къэралышхо закъоу зещэнэу ригъэжьагъ. Ленин къытыгъэгъэ гущыIэхэр аукъуагъэх, ыкIи Сталин къэралыр цIыф хьыкумэтым щыкIэу диктатурэм фигъэзагъ. === Хрущевым иуахът === Сталин 1953-рэ илъэсым игъэтхапэ мазэ и 5-м лIагъэ. Никита Хрущевым 1950-рэ илъэсхэм ягузэгум ехъулIэу ужыкIэ щыIэгъэ IэнатIэм фэбэнэным текIоныгъэр къыдихыгъ. 1956-рэ илъэсым, ащ Сталин ицIыфгъэубытхэр хэукъоныгъэу къыIуагъ ыкIи партиемрэ чылэмрэ атепащэныгъэр нахь шъабэ ышIыгъ. Мыр де-Сталинизацие аIоу ашIэщтыгъэ. [[File:Soviet empire 1960.png|thumb|1959-рэ илъэсым и Кубэ Ривэлуце ужым, ау 1961-рэ илъэсым и Хъытыдж-Совет зэпэкIыныгъэ ипэкIэ, 1960-рэ илъэсым Совет Зэготымрэ иныбджэгъухэмрэ ячIыгухэр анахь инэу зэрыщытыгъэхэр къэзыгъэлъагъорэ карт|228x228px]] Мэзкуу КъокIыпIэ Еуропэр икъохьэпIэ гъунэхэм яухъумэнкIэ лъэшэу ищыкIэгъэ ухъумэпIэ шъхьаIэу (буфер зонэу) алъытэщтыгъ. Ащ къыхэкIыкIэ, СССР-м шъолъырым иубытын лъэш ышIынэу пылъыгъ. Ар ышIыгъ КъокIыпIэ Еуропэм икъэралхэр сателлит къэралхэу, ащ епхыгъэхэу ыкIи ипащэныгъэ едэIухэу зэблихъугъэхэмкIэ. Совет дзэхэр 1956-рэ илъэсым [[Мэджарэй|Мэджарыемрэ]] [[Лэхьый|Лэхьыемрэ]] ащыIэгъэ Сталиным пэуцужьырэ пэуцужьыныгъэхэр зэхакъутэнхэм пае агъэфедагъэх.Хрущев иIэнатIэ уахътэм, къэлэдэс унагъо пэпчъ шъхьафит унэм (квартирэм) зэрагъэIэпхъущт программэр рагъэжьагъ. Илъэс тIокIырэ цIыфхэр ащыпсэунхэм пае къат тфы зытет унэ бэ ашIыгъ. Хрущев [[Америкэ Штат Зэхэтхэр|АШЗ-м]] зыкIугъэ ужым, [[натрыф]]ыр СССР-м лъэшэу цIэрыIо щыхъугъ. 1950-рэ илъэсхэм яужыIокIэ, СССР-м иполитикэм (ихабзэ зещэкIэм) къыхэкIыкIэ Хъытыджымрэ ахэмрэ язэфагу къихъугъэ зэгумырыIоныгъэм Хъытыдж-Совет зэпэкIыныгъэр къыгъэшIыгъ. Мыщ къыхэкIыкIэ дунаим и Марксист-Ленинист движение зэгуэчыныгъэ къыхэхьагъ. [[Албание]]м, Камбоджам ыкIи Сомалим яхьыкумэтхэм (яправительствэхэм) СССР-м ичIыпIэ Къытайм ныбджэгъуныгъэ дашIыным къыхэнагъэх. [[File:Gagarin in Sweden.jpg|left|thumb|Совет космонавтэу Юрий Гагариныр космосым быбыгъэ апэрэ цIыфэу щытыгъ.]] 1950-рэ илъэсхэм яужыIокIэмрэ 1960-рэ илъэсхэм яублэпIэмрэ мы уахътэм, Совет Зэготыр Космос ЗэпэшэрышъуныгъэмкIэ (Космос ЗаомкIэ) хэхъоныгъэхэр ышIыхэу лъигъэкIотагъ. Ар Америкэ Штат Зэготхэм апэуцужьыщтыгъ. СССР-м 1957-рэ илъэсым апэрэ шIыгъэ сателлитэу (спутникэу) [[Спутник-1]] космосым ыгъэбыбагъ; 1957-рэ илъэсым Лайкэ зыфиIорэ хьэр; 1961-рэ илъэсым апэрэ цIыфэу [[Юрий Гагарин]]; 1963-рэ илъэсым апэрэ бзылъфыгъэу [[Валентина Терешкова]]; 1965-рэ илъэсым космосым икIыгъэ апэрэ цIыфэу [[Алексей Леонов]]; 1966-рэ илъэсым Луна 9 космос кхъухьымкIэ Мазэм апэрэ шъабэу тетIысхьаныгъэр; ыкIи Мазэм тет апэрэ къулайхэу (луноходхэу) Луноход 1-рэ Луноход 2-рэ. === Леонид Брежнев === [[Леонид Брежнев]] 1964-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1982-рэ илъэсым зылIэм нэс Совет Зэготым ипащэу щытыгъ. А уахътэм пащэу щытыгъэ [[Никита Хрущев]] хабзэм Iуахынэу хьыкумэтыр (правительствэр) зэрыригъэзэгъыгъэм ужым IэнатIэр къызIэкIигъэхьагъ. Брежнев ипащэныгъэ нахьыбэмкIэ Совет экономикэм икъехыхынымрэ ужыкIэ зэготыныгъэр зэгуэзыгъэщтыгъэ Iофхэм яублэпIэмрэ дапхъух. Ежь-ежьырэу зыфитыжьыгъэ медаль бэ иIагъ. [[Совет Зэготым и ЛIыхъужъ]] зыфиIорэ цIэ лъапIэр (анахь щытхъуцIэ шъхьаIэр) щэ къыфагъэшъуагъ. Брежнев иуж ичIыпIэ [[Юрий Андропов]] къыуцугъ, ау ар илъэс заулэ тешIагъэу лIагъэ. Андропов иуж псауныгъэ зимыIэ ыкIи жъы хъугъэ [[Константин Черненко]] къыуцугъ. Черненкор IэнатIэм зыIухьагъэм къыщегъэжьагъэу илъэс закъо тешIагъэу лIагъэ. 1980-рэ илъэсым Совет Зэготым [[Гъэмэфэ Олимп Джэгухэр]] Мэзкуу щыригъэкIокIыгъэх, Брежневыр ахэм икъегъэжьакIоу ыкIи иухыкIоу щытыгъ. Мы джэгухэм къохьэпIэ къэралхэр, анахьэу Америкэ Штат Зэхэтхэр, хэлэжьанхэу зыкIи фаегъэхэп (бойкот ашIыгъ). Джэгухэр зэфашIыжьырэ мафэм, Америкэ Штат Зэхэтхэм янып ичIыпIэ (къэкIощт джэгухэр зыщыIэщт къэралым итамыгъэу) Лос-Анджелес къалэм инып агъэбыбагъ, ыкIи АШЗ-м игимн ичIыпIэ Олимп гимныр агъэжъыгъ, ахэм ябойкот пэуцужьэу. === Горбачёв ипащэныгъ === [[File:Gorbachev_(cropped).jpg|left|thumb|Совет пащэу [[Михаил Горбачёв]] 1985-рэ илъэсым]] [[Михаил Горбачёв]] Совет Зэготым ияужырэ пащэу щытыгъ. Ар Октябрь Ривэлуцем ужым къалъфыгъэ совет пащэ закъоу щытыгъ, ащ къыхэкIыкIэ ар Совет Зэготым ипродуктыгъ — ащ къыщыхъугъ ыкIи къыщызыщыгъ. Ежьымрэ [[Америкэ Штат Зэхэтхэр|Америкэм]] ипрезидентэу [[Рональд Рейган|Рональд Рейганрэ]] [[ядро зашIэ]] (оружие) горэхэм зыщаухъумэжьыщт зэзэгъыныгъэм Iэ традзагъ. Горбачёвым социальнэ ыкIи экономикэ зэхъокIыныгъэхэу [[Перестройкэ]] зыфиIохэрэр ригъэжьагъэх, ахэм цIыфхэм [[гущыIэ шъхьафитыныгъэ]] ятыщтыгъ; ащ ишIуагъэкIэ хьыкумэтымрэ (правительствэмрэ) ихабзэ зещэкIэ мэкъэшхокIэ пэуцужьынхэу амал яIэ хъугъэ. Хабзэм и КIэминист Партием медиамрэ цIыфхэмрэ яIэнатIэ IэкIэкIыгъ. Къэзетинхэм Совет Зэготым иблэкIыгъэ лъэхъанхэм шъэхуу зэригъэIыгъыгъэ ыкIи «щыIэп» ыIощтыгъэ текIодыныгъэшхохэр къыхаутынхэу рагъэжьагъ. Совет Зэготым иэкономикэ къэхьащтыгъэ ыкIи хьыкумэтым Америкэм пэуцужьын мурадкIэ ахъщэшхохэр зэхигъэкIодагъэх. === Зэгуэчыныгъ === [[File:USSR_-_Then_and_Now.png|thumb|Совет республикэжъхэмрэ непэрэ къэралхэмрэ ятамыгъэхэр]] 1980-рэ илъэсхэм ехъулIэу Совет экономикэр къин зэрагъэтыщтыгъэми, пытэу щытыгъ. Горбачёвым игупшысэкIэхэр яIэкIэкIыгъэх ыкIи КIэминист партиер тепащэжьын амал имыIэу хъугъэ. [[Борис Ельцин]] (демократиекIэ) [[Урыс Совет Федератив Социалист Республикэ|Урыс СФСР-м]] и Президентэу хадзыгъ, Горбачёвым ар IэнатIэм къызэрэщымыхъущтыгъэми емылъытыгъэу. Литуанием Зэготыныгъэм зэрэхэкIыщтыр (ишъхьафитыныгъэ) къыIуагъ, совет хьыкумэтыр (правительствэр) ащ пэуцужьыныр къыригъэухынэу е зэфагъэ яIэнэу [[Дзэ Плъыжь|Дзэ Плъыжьыр]] ыгъэкIощтэу къыIуагъ. Горбачёвым Совет Зэготыр зэдезэщагъэу къэнагъэу, ау республикэ пэпчъ нахь шъхьафитэу щытынэу гупшысэ къыхьыгъ. Ащ «Совет Сувереннэ Республикэхэм я Зэготыныгъ» фиIошIоигъогъагъ, урысыбзэ тамыгъэхэу СССР-р (CCCP) къэнэнхэм пае. КIэминист пащэ кууп горэ, Горбачёв игупшысэ фэразэмыгъэхэу, [[Мэзкуу]] IэнатIэр зыIэкIагъэхьанэу ыкIи Совет Зэготыр зэгуэмыкIынэу пылъыгъэх. Ащ цIыфхэм шъхьафитыныгъэр нахьыжъэу агъэфедэнэу ышIыгъэх. Хабзэр зыIэкIагъэхьан мурад зыфяIэгъэ захахьэм Горбачёвыр къыхэкIыжьыгъэми, Мэзкуу имыIэкIэ иIэнатIэ зэкIэ чIигъэнэгъагъ. [[Урысые|Урысыем]] 1991-рэ илъэсым итыгъуашъо мазэ ишъхьафитыныгъэ къыIуагъ. Мазэр зэхахьэ зэхъум Урысыем, [[Белорус|Белорусием]] ыкIи [[Украинэ|Украинэм]] япащэхэм СССР-р зэгуэзыгъэщт Беловежскэ Зэзэгъыныгъэм Iэ традзагъ, ащ Горбачёвыр лъэшэу иугубжыгъ. Зэзэгъыныгъэр къэштэн нэмыкI амал имыIэу 1991-рэ илъэсым и Рождество мафэ IэнатIэм хэкIыжьыгъ. Совет Зэготым ипарламент (Апшъэрэ Советым) Беловежскэ Зэзэгъыныгъэр хабзэ ышIыгъ, ащкIэ Совет Зэготыр официально зэгуэчыгъэу алъытагъ. Неущым, Совет ныпыр Кремлым къыщырагъэхыжьыгъэ яужырэ мафэу. ipushna99cxjl5qhavieeia9aqr28cu 17030 17024 2026-04-27T15:22:57Z Angell Eyes 7493 /* Сталин ипащэныгъ */ 17030 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of the Soviet Union.svg|thumb|Совет Зэготым инып]] [[File:Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg|thumb|Совет Зэготым итамыгъ]] '''Совет Социалист Республикэхэм я Зэготыныгъ''' ([[Урысыбзэ|УрысыбзэкIэ]]: Союз Советских Социалистических Республик; СССР), нахь кIэкIэу '''Совет Зэгот''' ([[Урысыбзэ|УрысыбзэкIэ]]: Советский Союз) аIоу къашIэрэр, 1922-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1991-рэ илъэсым нэс [[Еуразие|Еуразием]] иныкъошхо зэлъызыубытыщтыгъэ континент зэпырыкI къэралэу щытыгъ. Ар апэрэ къэралэу щытыгъ ежь-ежьырэу социалистэу зыкъэзыIуагъэу ыкIи кӏэминист (коммунист) чылэ зэхэтыкIэм фэкъуогъагъэу. Ар совет социалист республикэ 14-мрэ зы Урыс Совет Федератив Социалист Республикэмрэ (Урыс СФСР) язэготыныгъэу щытыгъ. Совет Зэготыр, [[Апэрэ дунай зао]]<nowiki/>м илъэс пчъагъэкIэ хэтыгъэ Урыс Империер зыхэкIодагъэ [[Урыс Ривэлуце]]<nowiki/>м ужым илъэситф фэдиз тешIагъэу зэхащагъ. Ар къэбарэу къаIуагъ [[Владимир Ленин]]ым Урысыем ипащэу щытыгъэ Александр Керенскийр хабзэм зыIуифыгъэ ужым. Кӏэминист хьыкумэтым (правительств) иэкономикэ мэкъумэщ лъапсэм щыкIэу индустрие лIэужьыгъом хигъэхъуагъ, ыкIи уахътэр зэрыкIуагъэмкIэ зэготыныгъэ ин, лъэш хъугъэ. Зэготыныгъэм хэт къэралхэм анахь иныгъэр Урыс СФСР-р ары, Казах ССР-р ятIонэрэу, ыкIи Украин ССР-р ящэнэрэу щытыгъ. Совет Зэготымрэ Урыс СФСР-мрэ якъэлэ шъхьаIэу щытыгъэр Мэзкуу. Совет Зэготым иполитическэ IэнатIэ [[ЯтIонэрэ Дунай Зао]]<nowiki/>м ужым лъэшэу хигъэхъуагъ. КъокIыпIэ Еуропэр пстэури ежь иIэшъхьэтэкIэ ыубытыгъ. А къэралхэр Совет Зэготым хамыгъэхьагъэхэми, Совет Зэготым IэкIыбкIэ ахэм япащэщтыгъэх. Мы къэралхэр, [[Лэхьый|Лэхьыем]], [[Чехословакие|Чехословакием]], [[Мэджарэй|Мэджарыем]], [[Булгарие|Булгарием]], [[Румание|Руманием]] ыкIи КъокIыпIэ [[Нымыцэй|Нымыцыем]] афэдэхэр, сателлит къэралхэкIэ яджэщтыгъэх ыкIи ахэм ЯтIонэрэ Дунай Заом щыгъуэ СССР-м IэпыIэгъу фахъущтыгъэх. Хабзэхэр зэхазыщэщтыгъэ апшъэрэ комитетыр [[Совет Зэгот]]ым и Апшъэрэ Советэу щытыгъ. ЩыIэкIэ-псэукIэмкIэ, Совет Зэготым и Кӏэминист Партие и Генерал Секретарыр арыгъэ пащэр ыкIи яхабзэ зэхэтыкIэмкIэ анахь унашъо шъхьаIэхэр зышIыщтыгъэр. Кэнституцэм къызэриIощтыгъэмкIэ республикэхэр шIоигъоныгъэ яIэмэ Зэготыныгъэм хэкIыжьынхэ фитыгъэхэми, ар щыпкъэмкIэ зэкIэми атепащэщтыгъэ хьыкумэтэу щытыгъ, хэт къэралхэм фитыныгъэ бэ ямыIэу. СССР-р зэхащагъ цIыф пстэуми зэфагъэ социальнэ ыкIи экономикэ фитыныгъэхэр ятыгъэным игупшысэкIэ. Шъхьадж имылъку зыфиIорэр нахьыбэмкIэ щыIагъэп ыкIи зэкIэри къэралым иугъэ; цIыфхэм ямылъку зыфиIорэр [[Карл Маркс]] зэпкъриуплъыхьэгъэ гупшысагъ, ыкIи ащ социализмым иидеологие зэхищагъ. 'Советхэр' е IофшIакIохэм яхасэхэр IофшIакIо классым къызэIуихыгъэх социалист къэралыр демократие шIыкIэмкIэ апэщэнхэм пае, ау [[Сталинизм]]ым икъэуцун ужым ахэм яIэнатIэ псынкIэу чIанагъ. Зэготыныгъэр лъэныкъо бэмэкIэ хэхъоныгъэ иIагъ, апэрэ лIыр, апэрэ бзылъфыгъэр ыкIи апэрэ сателлитыр космосым ыгъэбыбагъ, [[Адолф Хьитлер]] и [[Нацист Нымыцэй]] къызэрэтеуагъэр къызэгуиути [[ЯтIонэрэ Дунай Зао]]м текIоныгъэр къыдихыгъ, [[Америкэ Штат Зэхэтхэр|Америкэ Штат Зэготхэмрэ]] [[Британиешхо Пачъыхьыгъо|Британиешхомрэ]] ягъусэу. ЫкIи дунаим иящэнэрэ къэралыбэмэ инфраструктурэм, еджапIэхэм ыкIи сымаджэщхэм яшIын ахэлажьэщтыгъ. Аущтэу щытми, иухъумагъэ хьыкумэтым кIэу щыIэхэр ыкIи зэхъокIыныгъэхэр пхырыщыгъэнхэр къин къыщыхъущтыгъэ. СССР-р 1991-рэ илъэсым зэгуэзыгъ, ия 8-рэ пащэ ыкIи ия 10-рэ президентэу [[Михаил Горбачёв]]ым къэралыр зэблэхъунымкIэ къышIыгъэ амалхэм яшIуагъэ къызэрымыкIуагъэм къыхэкIыкIэ, ичIыпIэм [[Урысые|Урысые Федерациемрэ]] нэмыкI лъэпкъ 14-мрэ къыути. == Совет Зэготым иреспубликэхэр == Совет Зэготыр республикэ 15-мкIэ зэпхыгъагъ. Ахэр ''Совет Социалист Республикэхэу'', е ''Совет Социалист Федератив Республикэхэу'' щытыгъэх. Республикэ пэпчъ шъхьафитыгъэ ыкIи ежь ишэн-хабзэ Iофхэм унашъо афишIыщтыгъ. Пэпчъ Зэготыныгъэм хэкIыжьын фитыныгъи иIагъ, ыкIи 1989-рэ илъэсым ар ашIыгъ. ''Федератив Республикэхэр'' нахь шъхьафитыныгъэ зэриIэмкIэ ыкIи ежьхэми къэралхэр къызэраубытырэмкIэ зэшъхьащыкIыщтыгъэх. МыхэмкIэ нахьыбэм ''Автономнэ Совет Социалист Республикэхэр'' аIоу яджэщтыгъэх. Ахэр бэ хъущтыгъэх. Анахьыбэхэр непэми щыIэх; непэ ахэр шъхьафит къэралым иреспубликэхэу щытхэми. ГущыIэм пае, ''[[Тэтэр]] АССР-р'' ''[[Тэтэрстан]] Республикэ'' хъужьыгъэ (ар [[Къазан]] ипэчъыгум ит). == Географиер == [[File:Permafrost Regions in the Soviet Union - DPLA - 584242333d15cc804d3d59af7833c422.jpg|thumb|Совет Зэготым ичIыушъуай шъолъырхэр]] Совет Зэготыр 1991-рэ илъэсым анахь ин зыхъум, 22,400,000 км² зэлъиубытэу, дунаим анахь къэралышхоу щытыгъ. Дунаим ичIыгу иханэрэ зэлъиубытэу, ииныгъэкIэ [[Ищхъэрэ Америкэ]]м фэдагъ. ИкъохьэпIэ лъэныкъо ([[Еуропэ]]м итыр) къэралым иплIанэрэ хъущтыгъэ, ыкIи къэралым ишэн-хабзэ ыкIи экономикэ гупчэу щытыгъ. ИкъокIыпIэ лъэныкъо ([[Азие]]м итыр) къокIыпIэмкIэ [[Океан Шъэф]]ым нэс, къыблэми [[Афганистан]]ым нэс лъыкIуатэщтыгъ, ыкIи къохьэпIэм елъытыгъэмэ цIыф бэ щыпсэущтыгъэп. ЗэпырыкIыпIэмкIэ 10,000 км-м ехъущтыгъэ (уахътэ шъолъыр 11) ыкIи ищхъэрэм къыщегъэжьагъэу къыблэм нэс 7,200 км-м фэдиз хъущтыгъэ. Иклимат (ошIу-ощххэр, фэбагъэр, псыушъуагъэр ыкIи хьауа къулайгъэр зэшъхьащыкIхэу) шъолъырытфымэ тундрэр, тайгар, шъофхэр, къумыр, ыкIи къушъхьэхэр арыгъэх. Совет Зэготым дунаим анахь гъунэ кIыхьэ иIагъ, 1991-рэ илъэсым 60,000 км-м ехъущтыгъ. Совет гъунэм ищэнэрэ тIур [[Океан Мыл Ушъуай]]м иIушъоу щытыгъ. [[Беринг хытIуалэ]]м къыкIэбзыкIыгъэу [[Америкэ Штат Зэхэтхэр]] щыIагъ. ЯтIонэрэ Дунай Заом иухыгъом Совет Зэготыр [[Афганистан]]ым, [[Хъытыдж|Хъытыджым]], [[Чехословакие]]м, [[Финланд|Финландым]], [[Мэджарэй]]м, [[Иран]]ым, [[Монголие]]м, [[Ищхъэрэ Корее]]м, [[Норвегие]]м, [[Лэхьый]]м, [[Румание]]м, ыкIи [[Тыркуе]]м ягъунэгъугъ. Совет Зэготым и (ыкIи непэрэ Урысыем и) псыхъо анахь кIыхьэхэр Енисей, Об/[[Иртыш]], Амур ыкIи Лена арыгъэх. Совет Зэготым икъушъхьэ анахь лъагэу щытыгъэр Кӏэминизм Икъушъхьэшъхь (непэ ащ Исмаил Самани ИкъушъхьэшъхьэкIэ яджэх) [[Таджикистан|Таджикистаным]] ит, 7,495 м лъагэу. Дунаим анахь хыкъум инэу щыт [[Хы Къаспы]]ри нахьыбэмкIэ Совет Зэготым итыгъ. Джащ фэдэу дунаим анахь хыкъум куоу щыт [[Байкал]] хыкъуми. == Тарихъыр == Урысыем ияужырэ [[Пачъыхьэ|Пачъыхьэу]] (императорэу) щытыгъэ [[Николай ЯтIонэрэ|Николай ЯтIонэрэм]], 1917-рэ илъэсым игъэтхапэ мазэ нэс Урысыер ыгъэзашъощтыгъ, а уахътэм [[Урыс Империе]]р рахыгъ ыкIи ащ ичIыпIэ уахътэкIэ щыIэгъэ «провизор хьыкумэт» къыуцугъ, [[Александр Керенский]] пащэ фахъугъэу, ау шэкIогъу мазэм Бэлъшэвикхэм аригъэухыжьыгъ ыкIи [[Урыс къэралкIоцI зао]]<nowiki/>р къежьагъ. 1917-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1922-рэ илъэсым нэс, Совет Зэготым ипэкIэ щыIэгъэ къэралыр [[Урыс Совет Федератив Социалист Республикэ]] (Урыс СФСР) арыгъэ, ар ежь-ежьырэу шъхьафит къэралэу щытыгъ, а уахътэм щыIэгъэ нэмыкI совет республикэхэм афэдэу. Совет Зэготыр официально 1922-рэ илъэсым итыгъуашъо мазэ зэхащагъ, [[Урыс Совет Федератив Социалист Республикэ|Урыс]] (ащ [[Урыс Совет Федератив Социалист Республикэ|Bэлъшэвик УрысыекIи]] яджэщтыгъэх), [[Украинэ|Украин]], [[Белоруссие|Белaрус]], ыкIи Къаукъазщыбырэ совет республикэхэу кӏэминист Бэлъшэвик партиехэм яIэшъхьэтэкIэ щытхэр зэхахьэхи. === Ривэлуцэр ыкIи зэхэщэныр === Урыс Империем хьыкумэтыр зэблэзыхъущтыгъэ IофшIэнхэр 1825-рэ илъэсым [[Декабристхэм япэуцужьыныгъэкIэ]] ежьагъэх, ыкIи 1861-рэ илъэсым [[Крепостнэ фитыныгъэр]] агъэуцужьыгъэми, ащ икъехыгъэ мэкъумэщышIэхэмкIэ (мэкъумэщ IофшIакIо тхьамышкIэхэмкIэ) шIогъэджэгъогъагъ ыкIи зэхъокIыныгъэ зышIын шIоигъохэм (ривэлуциэнерхэм) гукъапэ аритыгъ. 1906-рэ илъэсым [[Урысыем иривэлуце (1905)|1905-рэ илъэсым и Урыс Ривэлуце]] ужым парламент (хабзэ гъэуцу) хасэ — [[Пачъыхьэкъуай Думэр]] — зэхащагъ, ау Пачъыхьэм [[Пачъыхьыгъо (хабзэ)|пачъыхьыгъо ухъумагъэм]] къыкIэкIыхэу [[Конституцие пачъыхьыгъо|кэнституцэ пачъыхьыгъом]] хэхьанэу зыпылъыгъэ цIыфхэр ыукъуагъэх. Пэуцужьыныгъэр лъыкIуатэщтыгъ ыкIи [[Апэрэ дунай зао]]м щыгъуэ текIодыныгъэхэмрэ къэлэ шъхьаIэхэм шхын зэращыкIагъэмрэ къахэкIыкIэ нахь къин хъугъэ. [[File:Lenin-Trotsky.jpg|thumb|left|[[Владимир Ленин]]ымрэ [[Леон Троцкий]]мрэ ривэлуцием пэуцужьырэ пропагандэм хэтхэу|238x238px]] [[Санкт-Петербург|Петроград]] (Бытырбыф ) щыIэгъэ пэуцужьыныгъэм, Урысыем иэкономикэрэ иморалрэ заом иуахътэ зэрыкIодыгъэм къыхэкIыкIэ, «[[Февраль Ривэлуцер]]» ыкIи [[Урыс Ривэлуце (1917)|1917-рэ илъэсым игъэтхапэ мазэ хьыкумэтыр зэраухыгъэр]] къыгъэшIыгъ. Пачъыхьэм и[[Автократие|автократие]] Урыс «[[Провизор хьыкумэткIэ]]» зэблэхъугъэ хъугъэ, ащ ипащэхэм Урыс [[Конституционнэ Хасэм]] хэдзынхэр рагъэкIокIынэу ыкIи Апэрэ Дунай Заом [[Апэрэ Дунай Заом и Дэгъугъэхэр|Антантам]] икъэралхэм ягъусэу заор лъагъэкIотэнэу мурад яIагъ. А уахътэм, IофшIакIохэм яхасэхэр, [[Совет (хасэ)|Советхэр]] аIоу зэджагъэхэр, къэралым пстэуми къыщыуцугъэх. [[Владимир Ленин]] пащэ зэрахъугъэ [[Бэлъшэвик]]хэм, Советхэми урамхэми [[Социализм|социалист]] ривэлуциер лъагъэкIотэнэу пылъыгъэх. 1917-рэ илъэсым ишэкIогъу мазэ, «[[Октябрь Ривэлуцием]]» щыгъуэ, ахэм Провизор Хьыкумэтым IэнатIэр Iахыгъ. Итыгъуашъо мазэ, бэлъшэвикхэм [[Гупчэ Пачъыхьыгъохэмрэ]] [[Заогъэуцуныгъэ]] (мамырыгъэ) зэзэгъыныгъэ дашIыгъ. Гъэтхапэ мазэм, зао бэ щыIэгъэ ужым, Советхэр заом хакIыжьыхи [[Брест-Литовск Зэзэгъыныгъэм]] Iэ традзагъ. КIыхьэу ыкIи лъыгъэчъагъэу щытыгъэ [[Урыс къэралкIоцI зао]]м, совет хабзэкIэм текIоныгъэр къыдихыгъ. [[Дзэ Плъыжь|Плъыжьхэмрэ]] [[Фыжьхэм ядвижение|Фыжьхэмрэ]] язэфагу щыIэгъэ заор 1917-рэ илъэсым ежьагъ ыкIи 1923-рэ илъэсым ухыгъэ хъугъэ. Ащ хэтыгъэх [[Сыбыр къыхэIэбэныгъ]]ыр ыкIи нэмыкI IэкIыб хэгъэгухэм яIэбэныгъэхэр, Николай ЯтIонэрэмрэ иунагъорэ яукIын ыкIи 1921-рэ илъэсым щыIэгъэ [[гъаблэ]]р, цIыф миллионитф фэдиз зэхигъэкIодагъэр. 1921-рэ илъэсым игъэтхапэ мазэ, [[Лэхьый-Совет зао|Лэхьыемрэ ахэмрэ язэфагу зао]] зыкIуэм, [[Ригэ мамырыгъэ зэзэгъыныгъ]]ым Iэ традзагъ ыкIи [[Урысхут]]ымрэ [[Украинэ]]мрэ ячIыгухэр [[Лэхьый]] Республикэмрэ Совет Урысыемрэ азыфагу агощыгъэх. Совет Зэготыр джащ фэдэ зэгумырыIоныгъэхэр зао уахътэм империем хэкIыжьыгъэгъэ къэралкIэхэу [[Финландие]] Республикэмрэ, [[Эстоние]] Республикэмрэ, [[Латвие]] Республикэмрэ, ыкIи [[Литуание|Литуани]] Республикэмрэ зэшIуихын фае хъугъэ. ===Совет Республикэхэм я Зэгохьаныгъ=== 1922-рэ илъэсым итыгъуашъо мазэ и 28-м, [[Урыс Совет Федератив Социалист Республикэ|Урыс СФСР-м]], [[Къаукъазщыбырэ СФСР]]-м, [[Украин Совет Социалист Республикэ|Украин ССР-м]], ыкIи [[Белорус Совет Социалист Республикэ|Беларус ССР-м]] яцIыфхэм СССР-р зэхащэнымкIэ Зэзэгъыныгъэмрэ СССР-р зэхащэнымкIэ КъэIотэныгъэмрэ далъытэхи, Совет Социалист Республикэхэм я Зэготыныгъ зэхащагъ. Мы тхылъитIур СССР-м и апэрэ [[Советхэм я Хасэшхо]] пшъыпкъэ шIыгъэ хъугъэх ыкIи лIыкIо куупхэм япащэхэм Iэ традзагъ. 1924-рэ илъэсым ищылэ мазэ и 1-м, СССР-р къэрал шъыпкъэу [[Британиешхо Пачъыхьыгъо]]м къилитэгъагъ. Джащ фэдэу 1924-рэ илъэсым, [[1924-рэ илъэсым и Совет Кэнституцэ|Совет Кэнституцэр (хабзэшъхьаIэхэр)]] далъытагъ, 1922-рэ илъэсым итыгъуашъо мазэ зэхащэгъэ Урыс СФСР-м, Украин ССР-м, Белорус ССР-м, ыкIи Къаукъазщыбырэ СФСР-м язэгохьаныгъэу "Совет Социалист Республикэхэм я Зэготыныгъ" (СССР) зэхащэныр пшъыпкъэ шIыгъэ хъугъэ. Къэралым иэкономикэ, ииндустрие ыкIи ихабзэкIуацI язэхъокIыныгъэшхохэр совет хабзэм иапэрэ мафэхэм 1917-рэ илъэсым ежьагъэх. Мыщ иныкъошхор Владимир Ленин Iэ зытридзагъэ совет хьыкумэтым итхылъхэу, [[Бэлъшэвикхэм я Апэрэ Унашъохэм]] атетэу гъэцэкIагъэ хъугъэ. Анахь унашъо шъхьаIэу ыкIи лъэшэу щытхэм ащыщыгъ GOELRO мурадыр, къэралыр пстэури [[ток пхырыщыныгъэ|ток пхырыщыныгъэм]] тетэу совет экономикэм зэхъокIыныгъэ инхэр фишIынэу зыгъэунэфыгъагъэр. Мы мурадыр 1920-рэ илъэсым зэхагъэуцуагъ ыкIи илъэс 10-м къыщегъэжьагъэу 15-м нэс зэлъиубытыщтыгъэ. Ащ хэтыгъ шъолъыр [[токкъэшIыпIэ]] 30 зэхащэнэу, ахэм ащыщэу [[псытоккъэшIыпIэ]] инипшI хэтэу, ыкIи токымкIэ Iоф зышIэрэ индустрие зэхащэпIэ ин пчъагъэхэр. Мы мурадыр ужыкIэ щыIэгъэ [[СССР-м и Илъэситф Мурадхэр|Илъэситф Мурадхэм]] яублэпIэ хъугъэ ыкIи 1931-рэ илъэсым нэс шъхьащытхъоу гъэцэкIагъэ хъугъэ. === Сталин ипащэныгъ === [[File:Christ saviour explosion.jpg|thumb|upright|Христос Къэзыгъэзэжьырэм и Члисэшхоу [[Мэзкуу]] дэтэу 1931-рэ илъэсым зэхакъутагъэр. Сталин ипащэныгъэ уахътэм, Совет Зэготым диныр лъэшэу къызэрагъэубытыгъ.]] Иапэрэ илъэсхэм къащегъэжьагъэу, Совет Зэготым ихьыкумэтыр [[зы партие къэрал]] хабзэм тетэу [[Совет Зэготым и КIэминист Партие|КIэминист Партием (Бэлъшэвикхэм)]] иIэшъхьэтэу щытыгъ. КъэралкIоцI заом щыIэгъэ [[Зао КIэминизм]]ым иэкономикэ шIыкIэ ужым, 1920-рэ илъэсхэм совет хьыкумэтым шъхьадж иIофшIапIэхэр къэрал индустрием дэжь щыIэнхэу фитыныгъэ аритыгъ ыкIи чылэхэм шхыныр зэкIэ къызэрахыщтыгъэр шхын хьакъыкIэ (налогкIэ) зэблэхъугъэ хъугъэ. Совет пащэхэм къызэраIощтыгъэмкIэ, зы партие хабзэр ищыкIэгъагъ сыда пIомэ ащ 'капиталист хъунщIэныгъэр' Совет Зэготым къызэрымыгъэзэжьыщтыр къыухъумэщтыгъ ыкIи [[Демократ гупчэныгъ]]ым ишапхъэхэм цIыфхэм яшIоигъоныгъэ къагъэлъагъощтыгъ. Экономикэм икIэухым фэгъэхьыгъэ зэгурымыIоныгъэхэр 1924-рэ илъэсым Ленин зылIэм ужырэ илъэсхэм совет пащэхэм IэнатIэ нахьыбэ къызIэкIагъэхьанымкIэ лъапсэ хъугъэх. АпэрэмкIэ, Ленин ичIыпIэ «[[тройка]]» (нэбгырищ зэгуп) къэуцунэу щытыгъ, ащ хэтыгъэх [[Украинэ]]м щыщ [[Григор Зиновьев]], [[Мэзкуу]] щыщ [[Лев Каменев]], ыкIи [[Хъырцые|Хъырцыем]] щыщ [[Иосиф Сталин]]. Сталин адыгэхэм язэфагу «чафыр диктаторэу» ыкIи бзэджэшIэ тезыукъуакIоу къашIэщтыгъ, Ислъам диныр зэриубытыгъэм къыхэкIыкIэ. Лениным ежь-ежьырэу адыгэхэм яныбджэгъукIэ зэреджэщтыгъэр. Швейцарием щыIэзэ, ар IэкIыб (диаспорэ) адыгэ пащэхэм аIукIэгъагъ ыкIи адыгэхэм зэкъотыгъэ "Адыгэ ССР" къаритынышъэу гущыIэ къаритыгъагъ. Ащ Краснодар шъолъырыр, Къэрэщей-Шэрджэсыр ыкIи Къэбэртэе-Балъкъэрыр хиубытэнхэу ыкIи нэмыкI совет республикэхэу Курджы ССР-м е Къазах ССР-м афэдэу лъэгагъэ иIэнэу щытыгъ. Джащ фэдэу IэкIыб адыгэхэр Кавказым къагъэзэжьынхэм пае Тыркуемрэ ащрэ зэдэгущыIэныгъэхэр (переговорхэр) рагъэкIокIыщтыгъэх. Ау ар ышIын ипэкIэ Лениныр лIагъэ, ыкIи Сталиным мы гущыIэхэм ащыщ зи ыгъэцэкIагъэп. Ащ ичIыпIэ, адыгэхэр лъэпкъ зэмылIэужьыгъо шIыгъэхэу — «Адыгэ, Шапсыгъ, Шэрджэс, Къэбэртай» — ыIуи ыгощыгъэх. Сталин къэралым [[ЯтIонэрэ Дунай Зао]]м ыкIи [[ЧъыIэ Зао]]м яуахътэ пащэ фихъугъ. Хьапсырхэр бэу аштэнхэм пае [[Гулаг]] лагерхэр лъэшэу агъэушъомбгъугъэх. Ар зылIэм ужым, [[Георгий Маленков]] уахътэ кIэкIыкIэ ащ ихабзэ лъигъэкIотагъ. [[Никита Хрущев]] Сталин ихабзэхэм ащыщхэр зэблихъугъэх, ау [[Леонид Брежнев]]ымрэ [[Алексей Косыгин]]ымрэ зэрыщытым фэдэу къагъэнагъэх. 1936-рэ илъэсым зэблэхъугъэ кэнституцэм ужым, Совет Зэготыр республикэхэм язэготыныгъэу щытыныр ухыгъэ хъугъэ ыкIи зы къэралышхо закъоу зещэнэу ригъэжьагъ. Ленин къытыгъэгъэ гущыIэхэр аукъуагъэх, ыкIи Сталин къэралыр цIыф хьыкумэтым щыкIэу диктатурэм фигъэзагъ. === Хрущевым иуахът === Сталин 1953-рэ илъэсым игъэтхапэ мазэ и 5-м лIагъэ. Никита Хрущевым 1950-рэ илъэсхэм ягузэгум ехъулIэу ужыкIэ щыIэгъэ IэнатIэм фэбэнэным текIоныгъэр къыдихыгъ. 1956-рэ илъэсым, ащ Сталин ицIыфгъэубытхэр хэукъоныгъэу къыIуагъ ыкIи партиемрэ чылэмрэ атепащэныгъэр нахь шъабэ ышIыгъ. Мыр де-Сталинизацие аIоу ашIэщтыгъэ. [[File:Soviet empire 1960.png|thumb|1959-рэ илъэсым и Кубэ Ривэлуце ужым, ау 1961-рэ илъэсым и Хъытыдж-Совет зэпэкIыныгъэ ипэкIэ, 1960-рэ илъэсым Совет Зэготымрэ иныбджэгъухэмрэ ячIыгухэр анахь инэу зэрыщытыгъэхэр къэзыгъэлъагъорэ карт|228x228px]] Мэзкуу КъокIыпIэ Еуропэр икъохьэпIэ гъунэхэм яухъумэнкIэ лъэшэу ищыкIэгъэ ухъумэпIэ шъхьаIэу (буфер зонэу) алъытэщтыгъ. Ащ къыхэкIыкIэ, СССР-м шъолъырым иубытын лъэш ышIынэу пылъыгъ. Ар ышIыгъ КъокIыпIэ Еуропэм икъэралхэр сателлит къэралхэу, ащ епхыгъэхэу ыкIи ипащэныгъэ едэIухэу зэблихъугъэхэмкIэ. Совет дзэхэр 1956-рэ илъэсым [[Мэджарэй|Мэджарыемрэ]] [[Лэхьый|Лэхьыемрэ]] ащыIэгъэ Сталиным пэуцужьырэ пэуцужьыныгъэхэр зэхакъутэнхэм пае агъэфедагъэх.Хрущев иIэнатIэ уахътэм, къэлэдэс унагъо пэпчъ шъхьафит унэм (квартирэм) зэрагъэIэпхъущт программэр рагъэжьагъ. Илъэс тIокIырэ цIыфхэр ащыпсэунхэм пае къат тфы зытет унэ бэ ашIыгъ. Хрущев [[Америкэ Штат Зэхэтхэр|АШЗ-м]] зыкIугъэ ужым, [[натрыф]]ыр СССР-м лъэшэу цIэрыIо щыхъугъ. 1950-рэ илъэсхэм яужыIокIэ, СССР-м иполитикэм (ихабзэ зещэкIэм) къыхэкIыкIэ Хъытыджымрэ ахэмрэ язэфагу къихъугъэ зэгумырыIоныгъэм Хъытыдж-Совет зэпэкIыныгъэр къыгъэшIыгъ. Мыщ къыхэкIыкIэ дунаим и Марксист-Ленинист движение зэгуэчыныгъэ къыхэхьагъ. [[Албание]]м, Камбоджам ыкIи Сомалим яхьыкумэтхэм (яправительствэхэм) СССР-м ичIыпIэ Къытайм ныбджэгъуныгъэ дашIыным къыхэнагъэх. [[File:Gagarin in Sweden.jpg|left|thumb|Совет космонавтэу Юрий Гагариныр космосым быбыгъэ апэрэ цIыфэу щытыгъ.]] 1950-рэ илъэсхэм яужыIокIэмрэ 1960-рэ илъэсхэм яублэпIэмрэ мы уахътэм, Совет Зэготыр Космос ЗэпэшэрышъуныгъэмкIэ (Космос ЗаомкIэ) хэхъоныгъэхэр ышIыхэу лъигъэкIотагъ. Ар Америкэ Штат Зэготхэм апэуцужьыщтыгъ. СССР-м 1957-рэ илъэсым апэрэ шIыгъэ сателлитэу (спутникэу) [[Спутник-1]] космосым ыгъэбыбагъ; 1957-рэ илъэсым Лайкэ зыфиIорэ хьэр; 1961-рэ илъэсым апэрэ цIыфэу [[Юрий Гагарин]]; 1963-рэ илъэсым апэрэ бзылъфыгъэу [[Валентина Терешкова]]; 1965-рэ илъэсым космосым икIыгъэ апэрэ цIыфэу [[Алексей Леонов]]; 1966-рэ илъэсым Луна 9 космос кхъухьымкIэ Мазэм апэрэ шъабэу тетIысхьаныгъэр; ыкIи Мазэм тет апэрэ къулайхэу (луноходхэу) Луноход 1-рэ Луноход 2-рэ. === Леонид Брежнев === [[Леонид Брежнев]] 1964-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1982-рэ илъэсым зылIэм нэс Совет Зэготым ипащэу щытыгъ. А уахътэм пащэу щытыгъэ [[Никита Хрущев]] хабзэм Iуахынэу хьыкумэтыр (правительствэр) зэрыригъэзэгъыгъэм ужым IэнатIэр къызIэкIигъэхьагъ. Брежнев ипащэныгъэ нахьыбэмкIэ Совет экономикэм икъехыхынымрэ ужыкIэ зэготыныгъэр зэгуэзыгъэщтыгъэ Iофхэм яублэпIэмрэ дапхъух. Ежь-ежьырэу зыфитыжьыгъэ медаль бэ иIагъ. [[Совет Зэготым и ЛIыхъужъ]] зыфиIорэ цIэ лъапIэр (анахь щытхъуцIэ шъхьаIэр) щэ къыфагъэшъуагъ. Брежнев иуж ичIыпIэ [[Юрий Андропов]] къыуцугъ, ау ар илъэс заулэ тешIагъэу лIагъэ. Андропов иуж псауныгъэ зимыIэ ыкIи жъы хъугъэ [[Константин Черненко]] къыуцугъ. Черненкор IэнатIэм зыIухьагъэм къыщегъэжьагъэу илъэс закъо тешIагъэу лIагъэ. 1980-рэ илъэсым Совет Зэготым [[Гъэмэфэ Олимп Джэгухэр]] Мэзкуу щыригъэкIокIыгъэх, Брежневыр ахэм икъегъэжьакIоу ыкIи иухыкIоу щытыгъ. Мы джэгухэм къохьэпIэ къэралхэр, анахьэу Америкэ Штат Зэхэтхэр, хэлэжьанхэу зыкIи фаегъэхэп (бойкот ашIыгъ). Джэгухэр зэфашIыжьырэ мафэм, Америкэ Штат Зэхэтхэм янып ичIыпIэ (къэкIощт джэгухэр зыщыIэщт къэралым итамыгъэу) Лос-Анджелес къалэм инып агъэбыбагъ, ыкIи АШЗ-м игимн ичIыпIэ Олимп гимныр агъэжъыгъ, ахэм ябойкот пэуцужьэу. === Горбачёв ипащэныгъ === [[File:Gorbachev_(cropped).jpg|left|thumb|Совет пащэу [[Михаил Горбачёв]] 1985-рэ илъэсым]] [[Михаил Горбачёв]] Совет Зэготым ияужырэ пащэу щытыгъ. Ар Октябрь Ривэлуцем ужым къалъфыгъэ совет пащэ закъоу щытыгъ, ащ къыхэкIыкIэ ар Совет Зэготым ипродуктыгъ — ащ къыщыхъугъ ыкIи къыщызыщыгъ. Ежьымрэ [[Америкэ Штат Зэхэтхэр|Америкэм]] ипрезидентэу [[Рональд Рейган|Рональд Рейганрэ]] [[ядро зашIэ]] (оружие) горэхэм зыщаухъумэжьыщт зэзэгъыныгъэм Iэ традзагъ. Горбачёвым социальнэ ыкIи экономикэ зэхъокIыныгъэхэу [[Перестройкэ]] зыфиIохэрэр ригъэжьагъэх, ахэм цIыфхэм [[гущыIэ шъхьафитыныгъэ]] ятыщтыгъ; ащ ишIуагъэкIэ хьыкумэтымрэ (правительствэмрэ) ихабзэ зещэкIэ мэкъэшхокIэ пэуцужьынхэу амал яIэ хъугъэ. Хабзэм и КIэминист Партием медиамрэ цIыфхэмрэ яIэнатIэ IэкIэкIыгъ. Къэзетинхэм Совет Зэготым иблэкIыгъэ лъэхъанхэм шъэхуу зэригъэIыгъыгъэ ыкIи «щыIэп» ыIощтыгъэ текIодыныгъэшхохэр къыхаутынхэу рагъэжьагъ. Совет Зэготым иэкономикэ къэхьащтыгъэ ыкIи хьыкумэтым Америкэм пэуцужьын мурадкIэ ахъщэшхохэр зэхигъэкIодагъэх. === Зэгуэчыныгъ === [[File:USSR_-_Then_and_Now.png|thumb|Совет республикэжъхэмрэ непэрэ къэралхэмрэ ятамыгъэхэр]] 1980-рэ илъэсхэм ехъулIэу Совет экономикэр къин зэрагъэтыщтыгъэми, пытэу щытыгъ. Горбачёвым игупшысэкIэхэр яIэкIэкIыгъэх ыкIи КIэминист партиер тепащэжьын амал имыIэу хъугъэ. [[Борис Ельцин]] (демократиекIэ) [[Урыс Совет Федератив Социалист Республикэ|Урыс СФСР-м]] и Президентэу хадзыгъ, Горбачёвым ар IэнатIэм къызэрэщымыхъущтыгъэми емылъытыгъэу. Литуанием Зэготыныгъэм зэрэхэкIыщтыр (ишъхьафитыныгъэ) къыIуагъ, совет хьыкумэтыр (правительствэр) ащ пэуцужьыныр къыригъэухынэу е зэфагъэ яIэнэу [[Дзэ Плъыжь|Дзэ Плъыжьыр]] ыгъэкIощтэу къыIуагъ. Горбачёвым Совет Зэготыр зэдезэщагъэу къэнагъэу, ау республикэ пэпчъ нахь шъхьафитэу щытынэу гупшысэ къыхьыгъ. Ащ «Совет Сувереннэ Республикэхэм я Зэготыныгъ» фиIошIоигъогъагъ, урысыбзэ тамыгъэхэу СССР-р (CCCP) къэнэнхэм пае. КIэминист пащэ кууп горэ, Горбачёв игупшысэ фэразэмыгъэхэу, [[Мэзкуу]] IэнатIэр зыIэкIагъэхьанэу ыкIи Совет Зэготыр зэгуэмыкIынэу пылъыгъэх. Ащ цIыфхэм шъхьафитыныгъэр нахьыжъэу агъэфедэнэу ышIыгъэх. Хабзэр зыIэкIагъэхьан мурад зыфяIэгъэ захахьэм Горбачёвыр къыхэкIыжьыгъэми, Мэзкуу имыIэкIэ иIэнатIэ зэкIэ чIигъэнэгъагъ. [[Урысые|Урысыем]] 1991-рэ илъэсым итыгъуашъо мазэ ишъхьафитыныгъэ къыIуагъ. Мазэр зэхахьэ зэхъум Урысыем, [[Белорус|Белорусием]] ыкIи [[Украинэ|Украинэм]] япащэхэм СССР-р зэгуэзыгъэщт Беловежскэ Зэзэгъыныгъэм Iэ традзагъ, ащ Горбачёвыр лъэшэу иугубжыгъ. Зэзэгъыныгъэр къэштэн нэмыкI амал имыIэу 1991-рэ илъэсым и Рождество мафэ IэнатIэм хэкIыжьыгъ. Совет Зэготым ипарламент (Апшъэрэ Советым) Беловежскэ Зэзэгъыныгъэр хабзэ ышIыгъ, ащкIэ Совет Зэготыр официально зэгуэчыгъэу алъытагъ. Неущым, Совет ныпыр Кремлым къыщырагъэхыжьыгъэ яужырэ мафэу. 1traz43s1yt20oscj8rjpsg9vgnvpda 10 5815 17017 2026-04-27T14:29:56Z Frhdkazan 57 Created page with "001 Golden jackal and azureum flowers in Jim Corbett National Park Photo by Giles Laurent.jpg" 17017 wikitext text/x-wiki 001 Golden jackal and azureum flowers in Jim Corbett National Park Photo by Giles Laurent.jpg 6hdpfqdaydu90t7obx2boqcbgofyyz2 0 5816 17025 2026-04-27T15:18:29Z Angell Eyes 7493 Angell Eyes ыгъэкощыгъэ нэкIубгъоу [[Совет зэгот]]-р [[Совет Зэгот]]-м 17025 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Совет Зэгот]] 2wkdek8pab3y0ksrmh4k5g98ryqy5qt 0 5817 17026 2026-04-27T15:19:01Z Angell Eyes 7493 Redirected page to [[Совет Зэгот]] 17026 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Совет Зэгот]] 2wkdek8pab3y0ksrmh4k5g98ryqy5qt 0 5818 17027 2026-04-27T15:19:36Z Angell Eyes 7493 Redirected page to [[Совет Зэгот]] 17027 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Совет Зэгот]] 2wkdek8pab3y0ksrmh4k5g98ryqy5qt 0 5819 17028 2026-04-27T15:19:52Z Angell Eyes 7493 Redirected page to [[Совет Зэгот]] 17028 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Совет Зэгот]] 2wkdek8pab3y0ksrmh4k5g98ryqy5qt 0 5820 17029 2026-04-27T15:20:08Z Angell Eyes 7493 Redirected page to [[Совет Зэгот]] 17029 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Совет Зэгот]] 2wkdek8pab3y0ksrmh4k5g98ryqy5qt