Википедие adywiki https://ady.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D1%8D%D0%BA%D3%80%D1%83%D0%B1%D0%B3%D1%8A%D0%BE_%D1%88%D1%8A%D1%85%D1%8C%D0%B0%D3%80 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Медиа Special Talk User User talk Википедие Википедием и тегущыӀэн File File talk MediaWiki MediaWiki talk Template Template talk Help Help talk Category Category talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 5644 17127 16822 2026-06-17T14:59:19Z Liptink0 6564 17127 wikitext text/x-wiki '''Урыс-Адыгэ зао''' (е '''Пачъыхь заожъ''') — XVIII-рэ ыкӏи XIX-рэ лӏэшӏэгъухэм [[Ищхъэрэ Кавказ|Тыгъаджэ Кавказым]] щыӏэгъэ зао кӏыхьэ ары. Ар 1763-рэ илъэсым щегъэжьагъэу 1864-рэ илъэсым нэс, илъэс 101-рэ кӏуагъэ. Заор зэпэуцужьыныгъэу щыӏагъэр [[Урыс Пачъыхьагъу|Урыс Пачъыхьагъомрэ]] [[Адыгэ Хэку|Адыгэ Хэкум]] (Черкесием) иадыгэ лъэпкъхэмрэ ары. Мы заор тарихъымкӏэ адыгэ лъэпкъым пае анахь зао гухэкӏэу щыт, сыда пӏомэ ащ иуж [[ЦӀыцӀэкӀун|Адыгэ Геноцид]] (Черкесский геноцид) къыхэкӏыгъэти, лъэпкъым и 90% (процент 90) хэкум ирафыгъэх е заом хэкӏодагъэх. Бзэцӏэхэр: * Инджылызыбзэ : Russo-Circassian War * Тыркубзэ : Rus-Çerkes Savaşı * Урысыбзэ : Русско-черкесская война == Заом итарихъ == Урыс-Адыгэ заор зыублагъэу алъытэрэр 1763-рэ илъэсыр ары. А илъэсым урысхэм адыгэ чӏыгум (Къэбэртэе) [[Мэздэгу]] (Моздок) крепостыр ашӏынэу аублагъ. Адыгэхэр ащ епэуцужьыгъэх. [[File:Heinrich Ambrose Eckert - Battle between Cossacks and Circassians (1838).jpg|thumb|Генрих Амброс Эккерт - Къэзэкъхэмрэ адыгэхэмрэ зэзэуагъэх (1838)]] Заор лъэныкъуищэу зэпыщэщтыгъэ: # '''Къэбэртэе (Къокӏыпӏэ) лъэныкъор:''' Урысыем икӏуацӏэ нахь псынкӏэу ащ щыфежьагъ. # '''Псыжъ (Кубань) лъэныкъор:''' Мыщыкӏэ бжъэдыгъухэр, кӏэмгуехэр ыкӏи нэмыкӏхэр щызаощтыгъэх. # '''Шапсыгъэ-Натхъо (Тенджышъо) лъэныкъор:''' Заом икӏэухым анахь лъэшэу заор зыщыкӏуагъэр ары. === Заом икӏуакӏэ === Урыс дзэпащэхэу [[Ермолов]], [[Евдокимов]], [[Барятинский]] нэмыкӏхэми «выжженная земля» (чӏыгу гъэстыгъэ) тактикэр агъэфедэщтыгъэ. Адыгэ чылэхэр агъэстыщтыгъэх, мэзхэр аупкӏэщтыгъэх, адыгэхэм ягъомылапхъэ агъэкӏодын пае мэкъухэмрэ мэшӏошхохэмрэ машӏо атрадзэщтыгъэ. Адыгэхэм ялӏыхъужъхэу заом щыцӏэрыӏо хъугъэхэр: * '''Къызыбэч Шэрэлӏыкъо''' (Черкесием иарыслан) * '''[[Бэрзэдж Джэрандыкъо|Хьаджэ Бэрзэдж Дэгумыкъо]]''' * '''Шупашэ Хьаджэ Мыхьамэт''' == Заом икӏэух == 1864-рэ илъэсым Мэзаем и 21-м (иджырэ календаркӏэ — Жъоныгъуакӏэм и 21) [[Iэткъуадж]] (Кбаада — иджырэ Сочи ичӏыпӏэ) урыс дзэм япарэд щыӏагъ. Ар заор иухыгъэу алъытэ. Адыгэ лъэпкъхэу [[Убых]], [[Шапсыгъ]], [[Абадзэх]] нэмыкӏхэми яшъхьэфитыныгъэ пае заор ахэухыфэ ашӏыгъ. Ау Урыс Империем икӏуацӏэ лъэшыгъэти, адыгэхэр заом хэныгъэх. == Адыгэ лъэпкъгъэкӏодымрэ Мухьаджирлъэмрэ == [[File:CAMPEMENT DE MONTAGNARDS DU CAUCASE DANS LE CIMETIÈRE D'ERZEROUM. — D'après un croquis de M. T.jpg|thumb|1864 гъэм, Эрзэрум и къэхалъ дэжь Адыгэ пщыӏэ]] Заор зэухым, Урыс пачъыхьагъом адыгэхэм унашъо афэшӏыгъ: е Псыжъ ипсыхъуахэм (казакхэм ядэжь) ахэтӏысхьанхэу, е [[Осман Империе|Осман Пачъыхьагъом]] (Тыркуем) икӏынхэу. Адыгэхэм янахьыбэм шъхьэфитыныгъэр къыхахыгъэти, хэкум икӏынхэу мурад ашӏыгъ.<ref>[https://www.hdp.org.tr/en/we-will-not-forget-the-circassian-genocide/8997 We Will Not Forget the Circassian Genocide! 2020]</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=ulyXMQAACAAJ Geçmişten günümüze Kafkasların trajedisi: uluslararası konferans, 21 Mayıs 2005 Kafkas Vakfı Yayınları, isbn=978-975-00909-0-5]</ref> Мы процессим '''Мухьаджирлъэ''' (Махаджирство) аӏо. Тенджышъо нэпкъхэм ([[Анапэ]], [[ЦӀэмэз|Цӏэмэз]], [[ТIуапсэ|Тӏуапсэ]], [[Шъачэ]]) адыгэ мин пчъагъэхэр тырку къуашъохэм апаплъэхэзэ чъыӏэм, мэжэгыгъэм ыкӏи узхэм (тиф, холерэ) ахэкӏодагъэх.<ref>[https://books.google.com/books?id=ulyXMQAACAAJ Geçmişten günümüze Kafkasların trajedisi: uluslararası konferans, 21 Mayıs 2005 Kafkas Vakfı Yayınları, isbn=978-975-00909-0-5]</ref> == Заом иэпилог == Иджы мафэм Жъоныгъуакӏэм и 21-р — '''Адыгэ Лъэпкъым и Шъыгъо-шӏэж маф'''. Дунаем тет адыгэхэм (Тыркуем, Сирием, Иорданием, Европэм ыкӏи Кавказым) а мафэм заом хэкӏодагъэхэм яшӏэж агъэлъапӏэ. [[File:Лагерь_черкесов_под_Новороссийском.jpg|thumb|235x235px|[[ЦӀэмэз|Цӏэмэзым]] Адыгэ псыикIыжъ пщыӏэ]] '''Чэщыпхынрэ ЛъэпкъгъэкIодынрэ''' Адыгэ лъэпкъгъэкIодыр Урыс Пачъыхьэгъум систематикэу зэхищэгъэ цIыфгъэкIодышхоу, лъэпкъ зэрыгъэпшIэныгъэу, мэзахэу зэрарыкIыныгъэу ыкIи ахэр ячIыгужъэу Адыгэ Хэгъэгум къычэщыпхыныгъэу щытыгъ. А чIыгум Кавказ Шъхьагьум ичIыпIэшхо ыкIи ШIуцIэ Псыхъо итемыр-къокIыпIэ Iушъо къыубытыщтыгъ. Адыгэ псау пчъагьэм щыщэу проценти 95-мрэ 97-мрэ ячIыгужъ къырафыгъэх е къаукIыгъэх; лъэпкъгъэкIодым иуахътэ адыгэ миллион 1-мрэ 2-мрэ азыфагу хъурэ цIыфхэр зэраукIыгъэх. Адыгэ миллион 1-мрэ 1.5-мрэ псэу азыфагу хъурэр ячIыгу къырафыгъэх, ау ахэм яныкъо нахь макIэр ары псэууэ къэнагъэр. Осман архивым къызэригъэлъэгъорэмкIэ, 1879-рэ илъэсым нэс Кавказым икIыгъэ цIыф миллионым пэблагъэ Тыркум ихьагъ, ау ахэм яныкъо пэблагъэр узахэм яныкъокъуагъэу псыIушъохэм ащыныгъэх. Мы архивхэр шъыпкъэмэ, ар 19-рэ лIэшIэгъум изэман ичэщыпхыныгъэ анахь инэу щытыгъ. Урысхэм 1897-рэ илъэсым зэрапчъыгъэмкIэ, хэгъэгум къынагъэр адыгэ мин 150 закъо ары, ар апэ итыгъэ пчъагьэм ипшIэнэ зы Iахь закъу. Адыгэ лъэпкъым щыщэу проценти 90-р нэмыкI хэгъэгухэм ащэпсэух, анахьэу Тыркум, Иорданием ыкIи Гурыт КъокIыпIэм идэт нэмыкI къэралыгъохэм. Джырэ Урысыем ичIыгухэм адыгэ мин 500-700 фэдиз закъо ары къэнэжьыгъэр. ЦIыфхэр зычIэкIыгъэ Адыгэ чIыгухэм урысхэр, украинхэр ыкIи куржыхэр ахэм ачIагъэтIысхьагъэх. == Зэпыщэхэр == {{зэпыщэхэр}} [[category:Заохэр]] symkkipwygu1ho90hd1hssu4bbbwzm5